72 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f6672233258a31a20ca0784d38432650.pdf c8f766a4ad2668974e3fa2dec11bf79d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4679 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4345 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.125 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za W s i e r p n i u zmarła Z o f i a P i a c h , znana h a f c i a r k a kaszubska z Żu­ kowa. Jeszcze przed II wojną ś w i a t o w ą z a j m o w a ł a się o n a p r o ­ pagowaniem narciarstwa w okolicy, organizując — w r a z ze swą siostrą, J a d w i g ą — szkółkę h a f t u d l a m ł o ­ d y c h dziewcząt. D n i f o l k l o r u , festiwale II ogólnopolski festiwal kapel 1 śpiewaków l u d o w y c h w K a z i m i e ­ r z u n a d Wisłą t r w a ł w d n i a c h o d 2 do 5 l i p c a . Z e s p o ł y w y s t ę p u j ą c e podzielone były na 5 k a t e g o r i i : k a ­ pel „autentycznych", k a p e l s t y l i z o ­ w a n y c h , śpiewaków, i n s t r u m e n t a l i ­ stów o r a z m i e j s k i c h o r k i e s t r p o d ­ w ó r k o w y c h . Spośród k a p e l „ a u t e n ­ t y c z n y c h " pierwszą nagrodę zdobył zespół „ H e r ó d k i " z L i p n i c y W i e l ­ kiej, pow. N o w y Targ. R ó w n o c z e ś n i e o d b y ł się d w u d n i o ­ wy kiermasz wyrobów ludowych, a M u z e u m Regionalne zorganizowa­ ło w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . V I I Tydzień K u l t u r y Beskidzkiej o d b y w a ł się w d n i a c h 19—26 l i p c a w Wiśle, p o w . Cieszyn, i w d n i a c h 2—в sierpnia w Szczyrku, pow. Bielsko. W M u z e u m B e s k i d z k i m w Wiśle otwarto wystawę „Współczesna sztuka l u d o w a B e s k i d u Śląskiego" — p o k a z a n o 131 n o w y c h e k s p o n a ­ t ó w z z a k r e s u rzeźby, m a l a r s t w a , koronkarstwa, ceramiki, wycinanek, zdobnictwa stroju ludowego. W Wiś­ le wystąpiły zespoły regionalne, także z zagranicy. Cepelia z o r g a n i ­ zowała w y s t a w ę p r a c twórców l u ­ d o w y c h . Imprezę zakończyły uro­ czystości d o ż y n k o w e . W Szczyrku również o t w a r t o w y ­ stawę dzieł twórców ludowych z d z i e d z i n : m a l a r s t w a , rzeźby, h a f t u oraz c e r a m i k i regionów bielskiego i żywieckiego. Wystąpiły regionalne zespoły z k r a j u i z a g r a n i c y , czę­ ściowo t e s a m e , co w W i ś l e . W d n i a c h 21—23 s i e r p n i a t r w a ł I I I Festiwal Folkloru Ziem Gór­ s k i c h w Ż y w c u . Uczestniczyło w n i m 26 zespołów. R ó w n o c z e ś n i e w m u z e u m c z y n n a była w y s t a w a rzeź­ b y l u d o w e j i z d o b n i c t w a bibułko­ wego z p o w . żywieckiego. * I V D n i F o l k l o r u Pogórza D y n o w s k i e g o r o z p o c z ę ł y się 30 s i e r p n i a . Rozstrzygnięto konkurs na malo­ w a n k i l u d o w e , pająki i k w i a t y w s i rzeszowskiej. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz o t w a r t o pokonkursową wystawę. Z o r g a n i z o ­ wano kiermasz wyrobów sztuki l u ­ d o w e j . „ D n i " z a k o ń c z y ł y się 6 w r z e ­ śnia uroczystościami dożynkowymi. * Główną imprezą „Tatrzańskiej J e ­ s i e n i " (6—13 I X ) b y ł I I M i ę d z y n a ­ I o k r e s VII - IX K A 1970 rodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich, k t ó r y o d b y ł się w d n i a c h 7—10 września w Zakopanem. U d z i a ł w i m p r e z i e w z i ę ł o 8 zespołów zagranicznych oraz 11 k r a j o w y c h , wyłonionych u p r z e d n i o n a przeglą­ dzie w Ż y w c u . W k a t e g o r i i z e s p o ­ łów „autentycznych" I miejsce zdo­ b y ł zespół „ L a c h y " z N o w e g o Sącza, a w k a t e g o r i i zespołów s t y l i z o w a ­ n y c h — zespół rumuński z S a t u Mare. O d b y ł a się w y s t a w a r z e ź b y g ó r a l ­ skiej. W sali B W A otwarto wysta­ w ę „Region współczesny", gdzie p o ­ k a z a n o w y r o b y powstałe z i n s p i r a c j i podhalańską sztuką l u d o w ą . O d b y ł się k i e r m a s z wyrobów ludowych oraz pokaz strojów r e g i o n a l n y c h . I V Tydzień S z t u k i L u d o w e j w Ł o d z i t r w a ł w d n i a c h 12— 19 w r z e ś ­ nia. Cepelia zorganizowała wystawę t k a n i n y , rzeźby, k o w a l s t w a , zdob­ n i c t w a b i b u ł k o w e g o i w y r o b ó w ze słomy. Przez tydzień c z y n n y był kiermasz wyrobów l u d o w y c h twór­ ców. 1 D n i F o l k l o r u P o m o r z a Gdańskiego rozpoczęły się 20 w r z e ś n i a . W m i e j ­ scowości S u b k o w y , p o w . T c z e w , o d ­ b y ł y się w o j e w ó d z k i e dożynki i Ш Regionalny F e s t i w a l Zespołów Pieśni i Tańca Z i e m i Gdańskiej. W P D K w N o w y m Dworze otwarto wystawę sztuki l u d o w e j . D n i F o l ­ k l o r u t r w a ł y d o 1'8 października. * W ramach Bydgoskich D n i Sztu­ k i o d b y ł się 20 września Dzień F o l ­ kloru Ziemi Bydgoskiej. Występo­ w a ł y r e g i o n a l n e k a p e l e i zespoły pieśni i tańca. O d b y ł się k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j . Podczas „Dni S z t u ­ k i " w s a l o n i e B W A o t w a r t o też w y ­ stawę obrazów T e o f i l a O c i e p k i . W d n i a c h 21—27 września t r w a ł w Zielonej Górze I V Międzynarodo­ w y F e s t i w a l Pieśni i Tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 9 z e s p o ł ó w z z a g r a ­ n i c y i 3 polskie. Równocześnie o t ­ w a r t o w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j oraz plastyki amatorskiej. Odbył się kiermasz wyrobów Cepelii. * Podczas D n i F o l k l o r u i S z t u k i Ludowej Dolnego Śląska otwarto 26 w r z e ś n i a w L u b a n i u Ś l ą s k i m w y ­ stawę rzeźby l u d o w e j „Swiątkarze". Pięciu r z e ź b i a r z y p r e z e n t o w a ł o p o ­ n a d 50 p r a c w d r e w n i e . Wystawy, konkursy W lipcu otwarto w Zagrzebiu (Ju­ gosławia) wielką wystawę malar­ s t w a „ n a i w n y c h " . W ś r ó d dzieł 116 twórców pokazano obrazy N i k i f o r a i Teofila Ociepki. * W w y n i k u k o n k u r s u pamiątkar­ s k i e g o ogłoszonego w w o j . koszaliń­ s k i m jedną z d w ó c h p i e r w s z y c h n a ­ g r ó d zdobyła M a r i a G r o c h a l z K o ­ szalina za w y c i n a n k i . A u t o r k a p o ­ chodzi z okolic R a w y Mazowieckiej. W k o n k u r s i e b r a ł y t e ż udział j e j cztery w n u c z k i . W lipcu zorganizowano I Woje­ wódzkie T a r g i S z t u k i L u d o w e j w Zamościu. Lipiec. D o m Sztuki w Rzeszowie: w y s t a w a p n . „Współczesna rzeźba l u d o w a wtoj. r z e s z o w s k i e g o " , zor­ ganizowana przez M u z e u m Okręgo­ we i B W A . Dom Abrahama w Gdyni: wysta­ w a p n . „Kaszubska sztuka l u d o w a " , zorganizowana przez gdyński W D K . Waszyngton: wystawa sztuki l u ­ dowej z okolic Łęczycy, Opoczna i Rawy Mazowieckiej, zorganizowa­ na przez Łódzkie M u z e u m A r c h e o ­ logiczne i Etnograficzne. Muzeum Regionalne w Żywcu: pokonkursowa wystawa rzeźby i ozdób bibułkowych. P D K w Wągrowcu: w y s t a w a sztu­ k i l u d o w e j Pałuk w r a m a c h i m p r e ­ zy f o l k l o r y s t y c z n e j „Lato na Pału­ kach". Dożynki w o j . warszawskiego o d ­ b y ł y się 30 s i e r p n i a w C i e c h a n o w i e . Rozstrzygnięto k o n k u r s na wieńce dożynkowe z t e r e n u województwa. N a k o n k u r s nadesłano 39 w i e ń c ó w z 18 p o w i a t ó w . P r z y z n a n o nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz W y d z i a ­ łu K u l t u r y P W R N . B y ł t o p i e r w s z y tego t y p u k o n k u r s n a t y m t e r e n i e . Równocześnie w ciechanowskim P D K otwarto wystawę sztuki l u d o ­ w e j ; e k s p o n o w a n a b y ł a rzeźba, ce­ r a m i k a i haft z terenu wojewódz­ twa. * PDK i T o w . Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h w N o w y m Sączu ogłosiły k o n k u r s n a prace plastyków-amatorów i twórców l u d o w y c h z t e r e n u powiatu. Temat k o n k u r s u : piękno Z i e m i Sądeckiej. * N a t e r e n i e całego k r a j u i n s t y t u c j e opiekujące się sztuką l u d o w ą i r u ­ chem amatorskim organizowały k o n k u r s y n a pamiątki regionalne. * Sierpień. B r a m a Krakowska w L u b l i n i e : w y s t a w a 37 i k o n ze z b i o ­ rów Muzeum Z i e m i Przemyskiej. D o m Chłopa w W a r s z a w i e : wy­ s t a w a rumuńskiej s z t u k i u ż y t k o w e j , wykorzystującej m o t y w y l u d o w e . Wolski K l u b MPiiK w Warszawie: w y s t a w a obrazów n a i w n e g o m a l a r ­ stwa M a r i i Korsak. * W d n i a c h 12—15 w r z e ś n i a p o d ­ czas i m p r e z y „ D y m a r k i 7 0 " w Słupi N o w e j odbył się k i e r m a s z s z t u k i l u ­ dowej oraz konkurs na melodie i przyśpiewki l u d o w e . Występowały zespoły r e g i o n a l n e z Kielecczyzny i w o j e w ó d z t w sąsiednich. O t w a r t o też w y s t a w ę s t r o j ó w l u d o w y c h . * 125 �Stowarzyszenie Twórców Ludo­ w y c h z o r g a n i z o w a ł o 25 i 26 w r z e ś ­ nia w Gutanowie, pow. Puławy, zjazd ludowych artystów-kowali. Na ogłoszony wcześniej konkurs 32 k o w a l i nadesłało p o n a d 130 p r a c . Po dokonaniu eliminacji druga część k o n k u r s u polegała n a u c z e ­ s t n i c t w i e w 'pokazie k u c i a . P i e r w s z ą nagrodę zdobył p r e z e s S t o w a r z y s z e ­ nia, k o w a l Bronisław P i e t r a k z G u tanowa. Otwarto też wystawę ceramiki l u d o w e j z p o w . puławskiego. N a V Wojewódzki Przegląd Pla­ styki Amatorskiej zorganizowany przez wrocławski WDK wpłynęło ponad 4300 prac 280 autorów. Otwarcie wystawy nastąpiło 30 września w M u z e u m Etnograficz­ n y m w e Wrocławiu. W e wrześniu podczas D n i K u l t u ­ r y Z i e m i K o n e c k i e j o d b y ł się p r z e ­ gląd k a p e l i śpiewaków l u d o w y c h . P D K w K o ń s k i c h z o r g a n i z o w a ł też kiermasz-wystawę wyrobów garn­ carskich, tkackich, wikliniarskich. W e w r z e ś n i u odbyła się w O p o l u ogólnopolska k o n f e r e n c j a p o ś w i ę c o ­ na p r o b l e m o m ochrony k u l t u r y l u ­ dowej tego r e g i o n u . K o n f e r e n c j i t o ­ w a r z y s z y ł a w y s t a w a p n . „Sztuka l u ­ dowa n a Opolszczyźnie". U M Kurpiowska wycinankarka Cze­ sława K o n o p k ó w n a uczestniczyła w ekspozycji w y c i n a n k i polskiej w Tokio. -Wrzesień. Pałac K u l t u r y w Po­ znaniu: I I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej. Pałac Opatów w Gdańsku-Oliwie: w y s t a w a współczesnej s z t u k i l u d o ­ wej Polski północnej; eksponaty w y i b r a n o spośród d a r ó w Z r z e s z e n i a „Art-Lftegion" d l a gdańskiego M u ­ zeum Etnograficznego. 'Klub M.BiK w Kielcach: p o k o n ­ kursowa wystawa sztuki ludowej południowo-zachodnich powiatów Kielecczyzny. M u z e u m Regionalne w Łęcznej, p o w . L u b l i n : w y s t a w a p n . „Bednar­ stwo ludowe". Gmach CRZZ w Warszawie: wystawa plastyków-amatorów pn. „Warszawski Wrzesień". Pokazano m i n . obrazy Stanisława Dobiasza. Dom Metalowca w Grudziądzu: wystawa malarstwa, grafiki i r y ­ sunku plastyka-amatora, Zenona Zaremby. P D K w Chojnicach: wystawa prac artystów l u d o w y c h — głównie h a f ciarek — z terenu powiatu. M u z e u m Regionalne w Limano­ wej i park w Mszanie D o l n e j : w y ­ stawy sztuki ludowej z okazji D n i Ziemi Limanowskiej. Muzeum w Sieradzu: wystawa malarstwa, rzeźby i wycinanek twórcy l u d o w e g o , Stanisława K o r p y . Zabrze: wystawa zdobnictwa l u ­ d o w e g o n a G ó r n y m Śląsku. Z D K H u t y im. Lenina w Nowej H u c i e : w y s t a w a dzieł rzeźbiarza l u ­ dowego, J a n a Staszaka. 'Dom Chłopa w W a r s z a w i e : s t a w a świątków Z. Oleksego z l o n e j Góry. Ratusz w N o w y m T a r g u : w y s t a w a c e r a m i k i Jana RecZkowskiego, ot­ warta z okazji D n i Ziemi Nowotar­ skiej. Inne 23 w r z e ś n i a o t w a r t o M u z e u m W s i Opolskiej w Bierkowicach k. Opo­ la. Udostępniono do zwiedzania 19 o b i e k t ó w spośród o k o ł o 70, j a k i e mają s i ę znaleźć w s k a n s e n i e p o Ukończeniu b u d o w y , p r z e w i d z i a n y m n a r o k 1990. W p a r k u e t n o g r a f i c z ­ n y m p o m i e ś c i ć się m a oprócz s t a ­ łych e k s p o z y c j i s z t u k i l u d o w e j t a k ­ że ośrodek gastronomiczno-hotelarski. Zdjęcia niektórych obiektów n o w o o t w a r t e g o s k a n s e n u 'ilustrują r e c e n ję b i b l i o g r a f i i piśmiennictwa o r u ­ chu skansenowskim, zamieszczoną w t y m numerze. Ю M wy­ Zie­ M S U M M A R Y OF ARTICLES R o m a n Reinfuss BUILDING IN KIELCE — RESEARCH VOIVODSHIP ON FOLK K i e l c e V o i v o d s h i p is a t r a n s i t i o n a l a r e a w h e r e t h e r e is a m i x t u r e o f f o r m s o f r u r a l b u i l d i n g t h a t a r e c h r o n o ­ logically differentiated. T h e d o m i n a n t type of f a r m a l l o v e r t h e v o i v o d s h i p is t h a t m a d e u p o f a n u m b e r o f b u i l d i n g s . T h e y are u s u a l l y a r r a n g e d i n t h e shape of a horse-shoe — r e s i d e n t i a l quarters on t h e side f a c i n g t h e r o a d a n d , o p p o s i t e t h e m , t h e b a r n . O n e o f t h e sides o f t h e h o r s e - s h o e is f o r m e d b y t h e s t a b l e s a n d c o w s h e d s . T h e r e a r e also o n e - b u i l d i n g f a r m s a n d s o m e w h e r e t h e b u i l d i n g s are a r r a n g e d i n a rectangle. B e f o r e t h e S e c o n d W o r l d W a r , i n loess areas, f a r m s b u i l t b y the clay technique occurred here a n d there. Today they are a r a r i t y . 126 T h e u s u a l b u i l d i n g m a t e r i a l is t i m b e r . I n p a r t s o f t h e r e g i o n w h e r e t h e r e a r e n o f o r e s t s , s t o n e is u s e d f o r b u i l d i n g houses, o r c l a y m i x e d w i t h s t r a w , a n d i n s o m e cases t h e w a l l s a r e b u i l t o f p l a i t e d t w i g s w h i c h are t h e n covered w i t h a clay m i x t u r e . T h e q u o i n c o n s t r u c t i o n is m o s t l y u s e d i n b u i l d i n g w o o d e n h o u s e s . T h e r e a r e also a f e w o t h e r b u i l d i n g s of e a r l i e r t y p e s o f c o n s t r u c t i o n . T h e oldest b u i l d i n g s have hipnroofs. I n t h e last years of t h e 19th c e n t u r y , t h e j e r k i n head roof became w i d e s p r e a d . T h e u s u a l m a t e r i a l used to cover roofs was s t r a w . I n t h e second h a l f of t h e 19th c e n t u r y , shingle began to be used f o r c o v e r i n g roofs. I n t h e K i e l c e v o i v o d s h i p t h e r e are t h r e e basic types o f i n t e r i o r l a y o u t : 1) c o t t a g e w i t h g a b l e c o r r i d o r o n e l i v i n g r o o m a n d a closet b e h i n d t h e l i v i n g r o o m ( f i g . 12) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d8803e546fd2d10f14bb96f5293b5d.pdf 2958a002bb0fcb6018d6e8565a9a52e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4347 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK X X V • 1 9 7 1 . NR 3 polska sztuka ludowa �TRESC S t a n i s ł a w Błaszczyk Drzeworyty wielkopolskie 131 Zofia Rozanow Iluminacje r ę k o p i s ó w klasztoru Benedyktynek w S t a n i ą t k a c h z p o ł o w y X V I I Wieku . . . 155 Wystawa i sympozjum polskiej g r a f i k i ludowej w Muzeum Etnograficznym w K r a k o w i e . . 165 K i l k a słów o n i e k t ó r y c h częstochowskich r y s u n ­ kach Adriana Głębockiego 177 Trzy miedzioryty ze z b i o r ó w zjalnego w Sandomierzu 184 Anna Kunczyńska-Iracka Ryszard B r y k o w s k i Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a KRONIKA SUMMARY Muzeum Diece­ 187 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na okładce: Na stronie 190 192 Kolenda, drzeworyt dawany na k o l ę d ę , 80 X 56 cm. Wł. B i b l . J a g i e l l o ń s k a , K r a k ó w . Fot. S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i t y t u ł o w e j : Sw. Rozalia, drzeworyt kolor. 45 X 34 cm. M ą c h o cice, pow. Kielce. Fot. St. S t ę p n i e w s k i �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • R О К XXV • 1 9 7 1 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K Ó W - G D A Ń S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek O l ę d z k i , Ksawery P i w o c k i , Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31Э2 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbdcf6e0e5338bcbf498def95b1bde3c.pdf 2bf3f98b105bac766e7885078b1d7a6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3347 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3136 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXVII • 1 983 • Nr1-2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, — K R A K Ó W Y D A W N I C T W O W — G D A POLSKIEJ AKADEMII Ń S K NAUK �C O N T E N T S Czesław R o b o t y c k i ,,The peasant is p o w e r a n d t h a t ' s i t " . ( O n m y t h i z a - Stanisław W ę g l a r z t i o n o f f o l k c u l t u r e i n science) Maria Woźniak Folk artists between 3 their o w n millieu and the „Cepelia" 9 Aleksandra Jackowska Opinions on A r t of the Zalipie W o m e n Aleksander P a i n t i n g b y R o z a l i a Barańska-Dzięciołowska Jackowski H a n n a Szewczyk The Kurpie wedding (1940—1965). . On . Szewczyk Anastazja Lithuanian wedding . Mirosława K u r e k C o u n t r y w e d d i n g as a n a e s t h e t i c p h e n o m e n o n Hanna Wedding Szewczyk Barbara Ogrodowska Maria A b r a m i u k , Olga . . W e d d i n g once again ( K u r p i e region 1975—83) Aleksa . 19 . r o d . I n search o f i n t e r p r e t a t i o n . . . . 51 . . . . 59 69 . . Feast decorations o f interiors Szenejko 39 dosemio- thyzation of traditional ritual structures . Hanna . 81 89 95 O n feasting. Fragments f r o m diaries o f folk w o m a n artists 113 REVIEWS Adam Bartosz E w a Fryś-Pietraszkowa E x h i b i t i o no f folk pictures f r o m Powiśle Dąbrowskie T h e Białystok e x h i b i t i o n o f double-warp tapestries and of the „sejpaki" Zbigniew Jasiewicz SUMMARY РЕЗЮМЕ NOTICE OF ARTICLES 119 A letter o n t h e introduction t o t h e poll "Ethnology -what's t h a t ? " OBITUARY 116 123 124 127 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4bea54630b0bbb8296b89ada79dd63d6.pdf b05929984bc04a9be908940b66d248fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3135 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.255-256 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю M E S U M M A R Y OF A R T I C L E S T a d e u s z К r o t o s к i — F O L K STONE SCULPTURE F R O M THE A R E A OF R Y B N I K , WODZISŁAW ŚLĄ­ SKI AND ŻORY A m o n g t h e s i d e - w a y s c u l p t u r e of t h e a r e a of R\ b nik, Wodzisław and Żory (Upper Silesia) there p r e d o ­ m i n a t e stone p r e s e n t a t i o n s о t' the P a s s i o n . T h e y are 'i—4 — m e t e r - h i g h f i g u r e s w i t a t h e c r u e . i i x i n f i n i a l a n d a r e l i e f of O u i L a d y of S o r r o w p l a c e d at t h e b o t t o m . O n e i s to c r a w p a r t i c u l a r a t t e n t i o n to t h e 1 9 t h - c e n t u r y g r o u p of n i n e Y'.:> ores f r o m n e a r Ż o r y , e x e c u t e d m o s t p r o b a b l y i n one s l o n e c u t w o r k s h o p w i t h reliefs sculpted most l i k e l y by a country auio-ciidact. A d a m C h ę t n i к — ON OUR W E A V I N G I N THE KURPIE REGION. THE T E X T FROM A D A M СНЕГN I K ' S 1NED1TED W O R K S T h e a u t h o r c a r r i e s o u t a h i s t o r i c a l a n a l y s i s of t h e b e g i n n i n g s a n d d e v e l o p m e n t of w e a v i n g i n t h e K u r p i e region. He describes w i t h every d e t a i l old techniques of p r e p a r i n g h o m e s p u n a n d l i n e n f o r c l o t h e s a n d u n d e r ­ w e a r , d y e i n g , as w e l l as w a s h i n g of t h e r e a d y c l o t h e s . O n t h e o t h e r h a n d , t h e a r t i c l e p r e s e n t s also c o n ­ d i t i o n s of l i f e o f t h e K u r p i e f o l k w h o r e g a r d the c o s t u m e as a m a n i f e s t a t i o n of e c o n o m i c and social transformations. A n n a Świątkowska ŁOWICZ CLOTHES — WEAVING OF THE Ł o w i c z c o s t u m e is one of t h e m o s t p o p u l a r P o l i s h f o l k dresses. I t is g e n e r a l l y t h o u g h t t h a t Ł o w i c z w e a ­ v i n g has s t r o n g l y i n f l u e n c e d w e a v i n g o f f o l k c l o t h i n g i n m a n y r e g i o n s of P o l a n d ; t h e c o s t u m e is t h o u g h t to d e r i v e f r o m t h e u n i f o r m of t h e p a p a l g u a r d s . The authoress questions the above thesis p r e s e n t i n g the o r i g i n a n d e v o l u t i o n of t h e Ł o w i c z dress. T h e costume appeared o n l y i n the 19th c e n t u r y a n d w a s i n t r o d u c e d by c o u n t r y w e a v e r s a n d e m b r o i d e r c s s e s w h o based themselves o n no p a t i o m f r o m ills outside. I t e v o l v e d f r o m a v e r y s i m p l e , p l a i n one to m o r e colourful and adorned, until it readied its present overornamcnted form. T h e a u t h o r e s s discusses c h a n g e s p a r t i c u l a r p a r t s o t b o t h m a n ' s a n d w o m a n ' s c o s t u m e s h a v e i m d e g o n e , as w e l l as t h e e v o l u t i o n of w e a v i n g t e c h n i q u e . T h e a r t i c l e p r e s e n t s f o l k t e r m s c o n c e r n i n g t h e c l c r a m t s or c l o t h and colouring. T h e o c c u r r i n g c h a n g e s a r e i n s p i r e d b y the f a s h i o n dictated by the most taliented a n d courageous weavers and cmbroideresses. U p - t o - n o w w o m e n w e a r t h e i r costumes on c h u r c h holidays, whereas the man's costume can r a r e l y be seen. Zofia G r ó d e c k a — HELENA BERNASOWSKA -MASTER OF GOLINO EMBROIDERY AND ITS ANIMATOR — HELENA MOSZCZEŃSKA G o l i n o e m b r o i d e r y is c r e a t e d as t h e e f f e c t of a p p l i ­ c a t i o n of s e v e r a l s t i t c h e s . T h e r e is a p p l i e d a p e c u l i a r t e c h n i q u e of c u t t i n g l i n e n u n d e r t h e r e a d y embroidery. Such e m b r o i d e r y was used to a d o r n w o m a n ' s t r a d i t i o ­ n a l dress i n G r e a t P o l a n d . T h i s b e a u t i f u l a n d e x t r e m e l y e l a b o r a t e e m b r o i d e r y has s u r v i v e d t o o u r t i m e s t h a n k s to t h e a c t i v i t y of t h e l a n d p r o p r i e t r e s s i n G o l i n a , H e ­ l e n a Moszczeńska. W h e n t h e e m b r o i d e r y b e g a n to d i s ­ a p p e a r d u r i n g W o r l d Was I . Moszczeńska t r i e d to save it t h r o u g h collecting d r a w i n g s of o l d patterns o r g a n i ­ z i n g a n n u a l courses f o r y o u n g g i r l s w h e r e she t a u g h t h e r s e l f a n d w h i c h she p r o v i d e d w i t h p a t t e r n s , t h r e a d s a n d l i n e n . Moszczeńska o r d e r e d i n d i v i d u a l a n d g r o u p w o r k s , h e l p e d to s e l l t h e m a n d p o p u l a r i z e d t h e e m b r o i ­ d e r y on e x h i b i t i o n s a l l o v e r Hie c o u n t r y . F r o m a m o n g s e v e r a l dozens of M o s z c z e n s k a ' s p u p i l s i t was H e l e n a B e r n a s o w s k a ( b o r n i n 1906) w h o t u r n e d oai to be m o s t t a l i e n t e d . H e r m o s t b e a u t i f u l w o r k s were created already after W o r l d War I I w h e n she wsis t a k i n g p l a c e of a g e d Moszczeńska a t c o u r s e s o r g a ­ n i z e d t h e n b y s t a t e i n s t i t u t i o n s . She possesses n u m e r o u s a warcie ( a m o n g o t h e r s t h a t of O s k a r K o l b e r g , a S i l v e r Cross of M e r i t s ) . i l e r w o r k s d i s t i n g u i s h themselves w i t h a n extreme s t y l i s t i c i n d i v i d u a l i t y . She a d d e d h e r o w n m o t i f s t o t h e oici ones, h o w e v e r r e m a i n i n g f a i t h f u l to t h e t r a d i ­ t i o n a l t e c h n i q u e , f o r n u m e r o u s y e a r s she w a s a n a u t h o r f o r the G o l i n o c e n t r e , i n f l u e n c i n g t h u s t h e e m b r o i d e r y t h e r e c r e a t e d . T h e a r t i c l e deals i n d e t a i l w i t h s o m e of h e r w o r k s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — T O SEE T H E T H E LESSON OF W Ł A D Y S Ł A W M A L I N O W S K I , CHER, P A I N T E R , POET A N D MUSICIAN MAN. TEA­ T h e p h i l o s o p h y of l i f e of W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i , w h o is a r e t i r e d t e a c h e r of P o l i s h a n d m u s i c , is n o t complicated. Malinowski proclaims the necessity of combating hatred and war a n d of o v e r c o m i n g the b a r r i e r s a m o n g m e n . H e w a n t s to t e a c h u n d e r s t a n d i n g a n d r e s p e c t f o r o t h e r m e n . M o r e o v e r , he has w o r k e d out h i s o w n m e t h o d of p r e a c h i n g h t e t r u t h s he b e l i e v e s i n a n d he f i n d s h i s d i f f e r e n t t a l l e n t s u s e f u l f o r t h i s p u r p o s e (he is a n u t h o r of s e v e r a l p o e t r y b o o k s a n d of t e n m u s i c a l c o m p o s i t i o n s , as w e l l as a p a i n t e r ) . H i s house h a s b e e n t r a n s f o r m e d i n t o a p e c u l i a r l a b - g a l l e r y . Taped c o m m e n t a r y i n f o r m s the visitors about the con­ t e n t s a n d message of p a r t i c u l a r p a i n t i n g s a n d d r a w i n g J . The p a i n t i n g s are m i m i c p o r t r a i t s a n d scenes. The scenes a r e t o e x p r e s s v a r i o u s e m o t i o n s , atmospheres and s i t u a t i o n s , r e v e a l i n g m a i n l y v i o l e n t passions. One c a n o b s e r v e t h e r e c u r r e n c e of t h e t h e m e of t h e t r a g e d y of w a r . T h e p a i n t i n g s a r e f o r t h e a u t h o r b u t „educational a i d s " . T h e r e f o r e no m u c h stress is p u t o n t h e i r a r t i s t i c i n a n i t y . T h e p e c u l i a r i t y of t h e s u b j e c t o f h i s w o r k s r e s u l t s f r o m t h e a s s u m p t i o n t h a t i t is t h e h u m a n face — its features a n d m i m i c s — t h a t reflects the c h a r a c t e r of t h e m a n . T h e n a i v e l e s s o n o f W ł a d y s ł a w M a l i n o w s k i teaches us u n d e r s t a n d i n g o f a n o t h e r m a n a n d a d j u s t m e n t of one's b e h a v i o u r to t h e n a t u r e of the o t h e r s . A c c o r d i n g to h i m , t h e u n d e r s t a n d i n g b e g i n s w i t h c o g n i t i o n , w h i c h i n t u r n , c a n be a c h i e v e d t h r o u g h the s t u d y of t h e face. Wojciech M i c h e r a — W H Y IS T H E COW RED? ON T H E CATEGORIES OF RECEPTION OF COLOURS T h e p r o b l e m of s e e i n g c o l o u r s a n d t h e i r shades is not merely l i m i t e d to p h y s i o l o g y b u t also concerns c u l t u r e . T h e r e l a t i v i s t s m a i n t a i n t h a t d i f f e r e n t r a n g e s of the names of basic c o l o u r s r e f l e c t the autonomous c h a r a c t e r of a g i v e n c u l t u r e . T h e a b o v e thesis was questioned by the neo-evolutionists at the b e g i n n i n g of t h e 70's, w h o c l a i m e d t h a t t h e d i f f e r e n t i a t i o n o f colours testifies different l e v e l s of t h e homogenous evolution. One can distinguish subsequent stages o f t h e e n r i c h m e n t of t h e c o l o u r scale, i n w h i c h t h e c o n ­ t e m p o r a r y E u r o p e a n r a n g e of b a s i c c o l o u r s c o n s t i t u t e s stage V I I . A m o n g the basic colours there exists a c e r t a i n h i e ­ r a r c h y , p r o v e d b y t h e r e s e a r c h in situ; the h i e r a r c h y becomes even m o r e c l e a r l y v i s i b l e w h e n t h e colour ser­ ves as a c l a s s i f i c a t i o n f a c t o r i n t h e case of t h e p r e d o m i ­ n a n t t e n d e n c y to a p p l y i n d e s c r i p t i o n s o n l y basic c a t e ­ g o r i e s o f c o l o u r , i n p a i r i n g thc-m i n opposites ( l i g h t - d a r k , c o l d - w a r m ) , as w e l l as i n o c c a s i o n a l a n d c o n v e n t i o n a l r e f e r e n c e to t h e r e a l c o l o u r of t h e d e s c r i b e d object ( s u c h as t h e o p p o s i t i o n b e t w e e n b l a c k a n d r e d c o w s , w h i c h i n f a c t is the o p p o s i t i o n b e t w e e n r o a n a n d b r o w n ) . 255 �РЕЗЮМЕ Т а д е у ш К р о т о с к и — НАРОДНАЯ КАМЕННАЯ СКУЛЬПТУРА ОКРЕСТНОСТЕЙ Р Ы Б Н И К А , ВОДЗИСЛАВЯ СИЛЕЗСКОГО И Ж О Р В п р и д о р о ж н ы х с к у л ь п т у р а х окрестностей Р ы б ­ ника, В о д з и с л а в я и Ж о р ( В е р х н я я С и л е з и я ) п р е о б л а ­ дают к а м е н н ы е и з о б р а ж е н и я Страстей Господных. Это ф и г у р ы высотой 3 — 4 м, у в е н ч а н н ы е распятием, с барельефом Скорбящей Богоматери у подножья. В этой г р у п п е особый интерес п р е д с т а в л я е т к о м п л е к с X I X в, из окрестностей Ж о р , с о с т о я щ и й из 9 фигур, п о всей вероятности в ы п о л е н е н н ы х в той ж е к а м е в о т е с н о й мастерской, что и б а р е л ь е ф . И с п о л н и т е л е м б ы л п о - в и д и м о м у один и тот ж е народный самоучка. Адам X е н т ни к — О НАШЕМ КУРПЁВСКОМ ТКАЧЕСТВЕ. ТЕКСТ ИЗ Н Е И З Д А Н Н Ы Х МАТЕР­ ИАЛОВ АДАМА ХЕНТНИКА А в т о р проводит .исторический а н а л и з н а ч а л а и развития ткачества в К у р п ё в щ и н е . П о д р о б н о о п и с ы ­ вает ранние виды т е х н и к и и з г о т о в л е н и я д о м о т к а н ­ ного сукна и х о л с т а на о д е ж д у и б е л ь е , способы рас­ к р а с к и и стирки готовой о д е ж д ы . В то ж е время в статье п р е д с т а в л е н ы у с л о в и я ж и з н и к у р п ё в с к о г о н а с е л е н и я , прич е м автор рассмат­ ривает о д е ж д у , как один из о п р е д е л и т е л е й э к о н о м и ­ ческих и социальных преображений. Анна Свионтковска ЕВНОЕ Т К А Ч Е С Т В О — ЛОВИЦКОЕ ПЛАТЬ- Л о в и ц к и й н а р я д я в л я е т с я одним из н а и б о л е е и з ­ в е с т н ы х п о л ь с к и х н а р о д н ы х костюмов. П о в с е м е с т н о считают что л о в и ц к о е п л а т ь е в о е т к а ч е с т в о о к а з а л о в л и я н и е н а народное т к а ч е с т в о многих р е г и о н о в П о л ь ­ ш и а генезисом наряда я в л я е т с я о д е ж д а папской гвардии. А в т о р статьи п о л е м и з и р у е т с этими тезисами, представляя историю возникновения и преображений л о в и ц к о г о наряда. Ловицкий наряд возник л и ш ь в X I X веке. Его с о з д а л и деревенские т к а ч и х и и в ы ш и в а л ь щ и т ы , к о ­ т о р ы е не п о л ь з о в а л и с ь никакими проектами и о б р а з ­ цами и з в н е . П о с т е п е н н о наряд этот п о д в е р г а л с я и з ­ менение. В н а ч а л е о ч е н ь простой и о д н о ц в е т н ы й он с т а н о в и л с я все б о л е е д е к о р а т и в н ы м и я р к и м , с л и ш ­ к о м н а р я д н ы м с о в р е м е н н ы м костюмом. А в т о р обсуждает различные изменения о т д е л ь ­ н ы х э л е м е н т о в наряда, к о т о р ы е с т е ч е н и е м времени з а м е ч а ю т с я равно в ж е н с к о й , как и в м у ж с к о й о д е ж ­ де, а т а к ж е п е р е м е н ы , п р о и с х о д я щ и е в т к а ц к о й т е х ­ нике. В статье и с п о л ь з о в а н а народная т е р м и н о л о г и я , касающаяся элементов ткани и колориетики. Д в и г а т е л е м п р о и с х о д я щ и х перемен я в л я е т с я мо­ да, д и к т у ю щ а я самыми способными и с м е л ы м и ма­ стерицами — т к а ч и х а м и и в ы ш и в а л ь щ и ц а м и . Д о н а с т о я щ е г о времени ж е н щ и н ы носят л о в и ц к и й наряд во время п р а з д н и к о в и к о с т е л ь н ы х т о р ж е с т в , в то время как м у ж ч и н ы л и ш ь в е д и н и ч н ы х с л у ч а я х . З о ф и я Г р о д е ц к а — ХЕЛЕНА БЕРНАСОВСКА — МАСТЕР ВЫШИВКИ И ЕЕ М У Л Ь Т И П Л И К А Т О Р ХЕЛЕНА МОЩЕНЬСКА А ж у р н а я в ы ш и в к а (т. наз. ,,снутки") с о з д а е т с я п у т е м р а з л и ч н ы х в ы ш и в а л ь н ы х с т е ж к о в . Этот вид вышивания отличается специфической техникой вы­ р е з ы в а н и я п о л о т н а под готовой в ы ш и в к о й . В XIX веке „снутками" у к р а ш а л и великопольский женский наряд. Этот вид п р е к р а с н о й и о ч е н ь т р у д о е м к о й в ы ­ ш и в к и с о х р а н и л с я до н а ш и х дней, б л а г о д а р я д е я т е л ь ности Х е л е н ы М о щ е н ь с к о й , в л а д е л и ц ы и м е н и я в Г о л и н е . В период первой мировой войны этот вид вы­ ш и в к и н а ч а л все р е ж е п р и м е н я т ь с я , но М о щ е н ь с к а п р о д л и л а его с у щ е с т в о в а н и е . Она стала собирать р и ­ сунки старых узоров, организовывала ежегодные к у р ­ сы в ы ш и а н и я д л я м о л о д ы х д е в у ш е к . К у р с ы эти она сама вела, с н а б ж а я с в о и х у ч е н и ц у з о р а м и , п о л о т н о м , нитями. Она п р и н и м а л а и н д и в и д у а л ь н ы е и к о л л е к ­ т и в н ы е з а к а з ы , способствовала продаже вышивок, п о п у л я р и з и р о в а л а и х на в ы с т а в к а х по всей стране. 256 Среди н е с к о л ь к и х д е с я т к о в учениц М о щ е н ь с к о й самой способной о к а з а л а с ь Х е л е н а Бернасовска (род. в 1906 г.). Ее л у ч ш и е р а б о т ы б ы л и созданы у ж е п о с л е второй мировой войны, когда она стала з а ­ менять п р е с т а р е л у ю Х е л е н у М о щ е и ь с к у ю , ведя к у р с ы , к о т о р ы е к тому времени с т а л и у ж е о р г а н и з о в ы в а т ь государственные угреждепия. Бернасовскую много­ кратно н а г р а ж д а л и (в частности, наградой им. О с к а ­ ра К о л ь б е р г а , С е р е б р я н ы м К р е с т о м З а с л у г и ) . Р а б о т ы Х е л е н ы Бернасовской о т л и ч а ю т с я и с к л ю ­ ч и т е л ь н о и н д и в и д у а л ь н ы м с т и л е м . Н а р я д у со с т а р ы ­ ми мотивами она и с п о л ь з у е т свои собственные н о в ы е , оставаясь в то ж е время в е р н о й традиционной т е х ­ нике. Д е с я т к и л е т Бернасовска я в л я л а с ь авторитетом в Г о л и н с к о м центре, о к а з ы в а я в л и я н и е на в о з н и к а ю ­ щ и е там Е Ы Ш И В К И . В статье подробно рассматриваю­ тся н е к о т о р ы е работы Х е л е п ы Б е р н а с о в с к о й (ср. и л л . ) . А л е к с а н д р Я ц к о вс к и — УВИДЕТЬ ЧЕЛОВЕ­ КА. ЛЕКЦИЯ ВЛАДИСЛАВА МАЛИНОВСКОГО, УЧИТЕЛЯ, ЖИВОПИСЦА, ПОЭТА И МУЗЫКАНТА. Жизненная философия Владислава Малиновс­ кого, учителя-пенсионера преподавателя польского языка и музыки т е слишком сложна. Малиновски гласит н е о б х о д и в о с т ь б о р ь б ы против ненависти и вой­ н ы , призывает к п р е о д о л е н и ю барьер, к о т о р ы е д е л я т л ю д е й . Он стремится н а у ч и т ь л ю д е й понимать и у в а ­ ж а т ь друг друга. М а л и н о в с к и в ы р а б о т а л собственный метод г л а ш е н и я т е х истин, в к о т о р ы е он у в е р о в а л . С этой ц е л ь ю он и с п о л ь з у е т свои многосторонние способности ( М а л и н о в с к и я в л я е т с я живопицем, авто­ ром н е с к о л ь к и х томиков поэзии и 10 м у з ы к а л ь н ы х к о м п о з и ц и й ) . У собя дома М а л и н о в с к и с о з д н л с в о е о б ­ р а з н у ю г а л е р е ю - л а б о р а т о р и ю . З а п и с а н н ы й на л е н т у комментарий поясняет п о с е т и т е л я м с м ы с л , а т а к ж е содержание картин и рисунков, обозначенных оче­ р е д н ы м и номерами. К а р т и н ы эти я в л я ю т с я м и м и ч е с ­ кими портретами и сценами. С ц е н ы о т о б р а ж а ю т р а з ­ л и ч н ы е п е р е ж и в а н и я , н а с т р о е н и я и ситуации, к о т о ­ рые в с к р ы в а ю т б у р н ы е страсти. П о в т о р я е т с я т е м а ­ тика т р а г и ч е с к и х в о е н н ы х п е р е ж и в а н и й и и с п ы т а н и й . С в о и к а р т и н ы автор рассматривает как „ н а у ч н ы е п о с о б и я " , не п р и п и с ы в а я з н а ч е н и я их х у д о ж е с т в е н ­ ному у р о в н ю . С п е ц и ф и ч е с к и й х а р а к т е р тематики его произведений в ы т е к а е т из п р е д п о с ы л и к и , что о т р а ­ ж е н и е м х а р а к т е р а ч е л о в е к а я в л я е т с я его л и ц о , его ч е р т ы и мимика. Н а у ч н а я л е к ц и я В л а д и с л а в а М а п и новокого учит понимать д р у г о г о ч е л о в е к а , учит сог­ л а с о в ы в а т ь поведение с настроением д р у г и х . П о м н е ­ н и ю М а л и н о в с к о г о , понимание начинается с познания, а это м о ж н о постичь п у т е м и з у ч е н и я лица. Войцех Михера — ПОЧЕМУ КОРОВА КРАС­ НАЯ? О КАТЕГОРИЯХ ЦВЕТНОГО ВИДЕНИЯ П р о б л е м а видения красок и их оттенков я в л я е т с я не т о л ь к о п р о б л е м о й ф и з и о л о г и и , но и к у л ь т у р ы . П о мнению р е л я т и в и с т о в , р а з л и ч н ы й д л я к а ж д о й к у л ь ­ т у р ы подвор о с н о в н ы х названий цветов, с в и д е т е л ь ­ ствует об автономности к а ж д о й и з к у л ь т у р . Этот т е з и з в н а ч а л е 70-х годов о п р о в е р г а л и н е о э в о л ю ц и о н и с ­ ты, у т в е р ж д а в ш и е , что д и ф ф е р е н ц и р о в а н н о е д е л е ­ ние красок с в и д е т е л ь с т в у е т о р а з л и ч н о й степени прогресса в однородном э в о л ю ц и о н н о м развитии. М о ж ­ но в ы д е л и т ь о ч е р е д н ы е этапы р а с ш и р е н и я шкалы красок, (например, совремепи.ый е в р о п е й с к и й состав о с н о в н ы х к а т е г о р и й цветов — это V I I этап). Среди о с н о в н ы х красок с у щ е с т в у е т с в о е о б р а з н а я и е р а р х и я (что п о д т в е р ж д а ю т м е с т н ы е и с с л е д о в а н и я ) ; и е р а р х и я эта о т ч е т л и в о выступает при применении цвета, к а к ф а к т о р а к л а с с и ф и к а ц и и , когда о п р е д е л е н ­ но з а м е ч а е т с я с т р е м л е н и е к у п о т р е б л е н и ю при о п и ­ сании т о л ь к о о с н о в н ы х категорий ц в е т о в - с и с т е м а т и зация п р о т и в о п о л о ж н ы х пар ( с в е т л ы й — темеый, х о ­ л о д н ы й — т е п л ы й ) , а т а к ж е иной р а з у с л о в н о е обра­ щ е н и е к п о д л и н н о м у цвету описываемого предмета например п р о т и в о п о с т а в л е н и е я в л я ю щ е е с я в д е й с т в и ­ т е л ь н о с т и п р о т и в о п о с т а в л е н и е м : пестрая — корич­ невая. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13318e7415600c2e69a3a8d08e1e3fee.pdf 00b87088b4d0f7a41a84ae53675909a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2436 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2262 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.80 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARIES Z b i g n i e w R a s z e w s k i F R O M A NOTEBOOK In these published fragments of notes and reflections, professor Zbigniew Raszewski (1925-1922), a renowned theatre historian, concentrated his attention on the phenomenon of creativity and the completed work, analysed from the viewpoint of talent and in particular of virtuosity. The latter is examined upon the basis of two extreme symptoms: the singer and the architect. Another issue is freedom and arbitrariness in staging. Zbigniew Raszewski considered i.a. the problem of the original and its subsequent stagings, and the phenomenon of characteristic for the theatre in the past. M a r c i n J a r n u s z k i e w i c z ABOUT T H E T H E A T R E AND FN CON­ N E C T I O N WITH T H E T H E A T R E In an interview held by Aleksander Jackowski, Marcin Jarnuszkiewicz talks about his theatre which, modelled on the Middle Ages, is sacral. It is born out of a fear of and respect for death but, at the same time, it attempts to tame death on a daily basis... Jarnuszkiewicz declares his willingness to pursue an amateur theatre which, as its very name indicates, is composed of theatre lovers but which should be equipped with professional knowledge and a theatrical workshop that every creator construes himself. Jarnuszkiewicz also wishes to remain loyal to himself, to avoid lies and to speak only about that what he regards as the most important. He perceives creativity as a constant attempt to search, to transcend oneself and to reach even further. To be an artist means to exist in a domain of values ascribed to a given discipline and to life itself. J o a n n a W a l a s z e k T H E TWO "NASTASYAS" O F A N D R Z E J WAJDA Andrzej Wajda staged two spectacles based on "The Idiot" by Dostoevsky. The first was performed in 1977 in the Stary Theatre in Cracow under the title „Nastasya Filipovna". It began with public rehearsals for which Wajda chose the end scene in which Mishkin and Rogozhin (ill. 1) spend the night watching over the corpse of Nastasya, murdered by the second of the two men. The rehearsals which lasted from 30 to 120 minutes each, were conducted without a ready stage adaptation and to a large extent were improvised. The stage design and costumes by Krystyna Zachwatowicz played an important part in the creatin of an appropriate mood. The second "Nastasya", presented in 1989 in the Benisan Theatre in Tokyo, was played in a similar interior. Nastasya and Mishkin (ill. 2 and 3) were performed by Tamasaburo Bando, a celebrated Kabuki actor, who specializes in female parts. After meeting him in Tokyo, at a time when he was playing the lead in "Dame aux camelias", Wajda decided to restage the last scene. The author of the article describes in full detail the truly outstanding performance. She also supplements the statements made by the actor, Andrzej Wajda and Krystyna Zachwatowicz (from the television film by J. Engler entitled "The Roles of Tamasaburo Bando", 1991) by reporting on the work on the spectacle, in which the great Japanese actor played his first male part. Jan B e r d y s z a k THEATRE - "THEATRE"? Existence is part of the genetically and culturally transmitted tehatre. A combination of these two conditions makes it possible to discover and situate the source of the theatre in a person. Berdyszak refers to the experiences of the Oberammergau theatre where the actors are selected for each performance due to their natural predispositions and traits, and always prepare only for a given "part". In this case, we are dealing both with acting and non-acting. In the course of his reflections the author notices that "the theatre comes into being and exists in the special activity of a person and in relation to him. It is provoked by reaction of the state of objects and the state of places, the boundaries of which remain indistinct". The active and potential place of the theatre is thus created. These situations require understanding but also an open imagination. Berdyszak distinguishes three types of such a theatre: the ephemeral theatre, the theatre of the intellect, the potential and halted theatre. The author also observes that apart from producing situations which stimulate the imagination, the theatre cannot exist without the spectator, and recalls his own experiences. Finally. Berdyszak poses numerous questions pertaining to the possibility of the variety of the theatre under examination. The article ends with comments about the stage, curtain, the essence of the question in art, and about the situation, state and provocation. M a r c i n G i ż y c k i P E R F O R M A N C E A R T TODAY: T H E A M E R I ­ CAN PERSPECTIVE The categories of performance and performance art are blurred and contain many phenomena. Despite the predictions made by certain critics, they remain an unshaken part of present-day art. The author notes that the trend itself underwent profound changes: the artists have altered, the phenomenon is examined as a theory and presented at academic lectures and, finally, performance has come closer to the theatre. The main domain of exploration is now the artist's own body. The author refers primarily to three representatives of the expansive current of performance: Karen Finley (predominantly connected with body art), Annie Sprinkle (here the author discloses the dilemnas of feminism) and Guillermo Gomez-Pefia, an artist born in Mexico City (a par excellence postmodernist town owing to an undisturbed coexisten­ ce of various cultures) whose works recall the multi-cultural nature of the Mexican-American borderline. J a n u s z B y s z e w s k i ALONGSIDE EDUCATION AND ART In the opinion of J. Byszewski, young people today are interested in the question: how to live? Education and art can assist in finding a suitable answer. Byszewski conducts creative workshops which take place in various places and 80 OF ARTICLES involve different persons. The decision to participate is made by every candidate individually and consciously. The workshop groups attempt to seek a solution to questions which are also posed by contemporary society and culture (for instance, those concerning global and local art education, the problems of "small homelands", the "taming" of anonymous places connected with contemporary civilization etc.). In his creative work, a teacher becomes more of a partner and another participant than a person who provides information and passes judgements. The term "cultural education" has replaced the concept of the "dissmination of culture" which assumed that its task was to produce a passive recipient of high culture. On the other hand, "cultural education" seeks methods which help people in becoming active, creative and involved in a pursuit of their cultural identity. L e s z e k K o l a n k i e w i c z A R E P O R T F R O M H O L S T E B R O BY STUDENTS O F T H E C H A I R O F POLISH C U L T U R E The Chair of Polish Culture at Warsaw University conducts a course in a widely comprehended anthropology of the theatre. The students have an opportunity to attend lectures and seminars for several semesters, and then to practice in various centres connected with the unconventional theatre. In this report, they recall their encounter and work with Eugenio Barba and his ensemble at the Odin Theatret. H a l i n a W a l a s z e w s k a R E P O R T F R O M ŁUCZNICA T H E WOR­ KSHOPS O F T H E P L A S T I C T H E A T R E O F L E S Z E K MĄDZIK Łucznica is the site of the Centre for the Animation of Culture, sponsored by the Ministry of Culture and Art. One of its prime tasks is the organization of workshops and courses for instructors from various cultural centres. The author describes the theatrical workshops conducted by Leszek Mądzik, the creator of the so-called Plastic Theatre at the Catholic University in Lublin, one of the most celebrated stages in Poland. H a n n a B a l t y n AN INVITATION TO A C O N C E R T This is the story of Olena Leonenko, for whom singing is a way of life. She spends her whole time wandering from place to place and collecting old folk songs about Nature, God, the elements, human feelings, marriage, love, birth and death. Olena Leonenko left home in Kiev at the age of 16 and after failed attempts to enroll at the muscial and theatrical academies in Moscow and St Petersburg, she became a member of a mime group and a trevelling circus and then worked as an instructor of stage motion. In 1988 she decided to conduct a theatre studio which organized trips to the countryside; it was then that Olena's search took on an ethnographic character. Olena wants people to observe the world unconventionally and to consciously coexist both with each other and with objects. Singing should lead to the de-automatization of thought. For the past two years Olena Leonenko has been working in Poland; she was originally invited by the "Wegajty" ensemble and spent some time in the Grotowski Centre and in Gardzienice. From 1992 she cooperates with the Theatre of the Eighth Day in Poznań. "MUSICIANS" "Musicians" is an interview held by Aleksander Jackowski with A n d ­ r z e j B i e ń k o w s k i , professor at the Academy of Fine Arts in Warsaw and a painter who is keenly interested in folk themes and particularly in village musicians. Bieńkowski has an extensive photographic documentation and a rich collection of video tapes (over 170 hours registered from 1985 on). The "seances" recorded by him are a unique document of the techniques of performance, mannerisms, behaviour and emotional tension of the village artists. The interview itself concerns the original registration and creation of documents of an increasingly extinct musical phenomenon in contemporary folk culture, an undertaking which is Andrzej Bienkowski's great passion. In "The Musicians of Radom Region" he concentrates, above all, on the documentation of folk music in the voivodeship of Radom which he began in 1979. Andrzej Bieńkowski describes the members of these groups and their instruments, as well as attempts at their "resurrection" and the necessity of obtaining instruments - the majority of the musicians stopped playing quite some time ago. In "Problems of Video Documentation" the author deals with the difficulties of this type of documentation and its achievements, as well as with the authenticity of the musicians and their behaviour during performances. J a n O k o ń T H E VESPERS E A S T E R M Y S T E R Y P L A Y In 1971 the Religious Theatre of the Word was established in Trybsz by Bolesław Maria Kozyra, a Cistercian monk, and Stanisław Jarzębski, a history teacher from the local secondary school. In 1979 Father Kozyra moved to Mogiła where he founded the Theatre of the Word of the Cross, which shows "The History of the Glorious Resurrection of the Lord" according to the sixteenth-century version by Jan Karol Dachnowski. This article is an attempted report and evaluation of the spectacle. W a n d a D r a b i k THE EXPERIENCING OF A RITUAL Research intoritualsvery often ignored the problem of feelins already at the stage of gathering material. The author of this article presents many examples of aritualizednecessity to demonstrate feelins (sadness, joy, laughter, tears) in annual and family rituals. Thus, the demonstration of merriment is not the outcome of the "degeneration" of the ritual and its transformation into a game but its required and structural moment. Laughter, after all, has a profound symbolic meaning. The author indicates various techniques whose purpose и to stimulate feelings appropriate for a given moment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eab94607f939fa4249a947d2ca1e5777.pdf 214c64120a795586e9d27a3b89e1cc6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5672 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5272 Title A name given to the resource Spis treści / Barbarzyńca 2009 nr 2 (15) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2009 nr 2 (15) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Maksem Cegielskim rozmawiają Marcin Bartoszek i Katarzyna Nowak 3 Na wschód od PRL-u Kamila Solon |3 Proza Andrzeja Stasiuka jako „podręcznik męskości" - rzecz o tożsamości męskiej Katarzyna Wójcikowska 26 Ciało w kulturze masowej na przykładzie przedstawień kobiecego ciała w reklamach Aleksandra Lasota 36 Inny w hiszpańskim teatrze Złotego Wieku Wiktor Marzec 48 Fotografia - dziecko i kronikarz nowoczesności Weronika Chodacz 60 Artysta, pstrykacz, spacerowicz... O użytkach, jakie ludzie czynią z fotografii Jakub Steblik 69 Monotonia różnorodności, czyli świat według Jeana Baudrillarda Ewa Bolińska 82 Maria Poprzęcka, Inne obrazy. Oko, widzenie, sztuka. Od Albertiego do Duchampa Michał Nałęcz-Nieniewski 84 Leszek Mądzik, Teatr, scenografia, warsztaty, fotografia, plakat Łukasz Sochacki 86 Barbara Skarga, Tercet metafizyczny Katarzyna Nowak 87 Eric R. Wolf, Europa i ludy bez historii Recenzje 88 2 (15) 2 0 0 9 : ' • Natknięcia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5d30ce5cc761b3af50a9ca750e29482c.pdf 2d69dba8e8b2e802791001ba58d781d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5671 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5271 Title A name given to the resource Strony tytułowe / Barbarzyńca 2009 nr 2(15) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 2 (15), s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYNCA PISMO ANTROPOLOGICZNE NUMER 2 (15)2009 ISSN 1 G 4 S - 9 7 0 8 CENA 9 Z L W TYM 0 % VAT nabrano » 1 T7-rrrr«- 1 cegielski. reklama. obrazy. I gender. fotografia. 1 mężczyzna. nowoczesność. teatr. obcy. stasiuk. tożsamość. �Norbert Roztocki zobaczyć muzykę Norbert urodził się w Krakowie, studiował filozofię i antropologię kultury na UJ oraz religioznawstwo na Abo Akademi w fińskim Turku. W latach 2006-2008 mieszkał i fotografował w Finlandii, a od 2008 roku także w Niemczech. Obecnie pracuje jako fotoreporter dla fińskich gazet „Helsingin Sanomat" i „Turun Sanomat". Fotografuje muzyków wykonujących repertuar klasyczny (m.in. Capella Cracoviensis, The Hilliard Ensemble, Faust Quartett), a także muzyków ludowych. Jego ostatni projekt, Konteksty, jest próbą ukazania codzienności życia czołowych artystów polskiej muzyki tradycyjnej, którzy zajmują się hodowlą zwierząt i uprawą ziemi. Wystawa była już prezentowana w Kazimierzu Dolnym, Szczebrzeszynie, Krakowie, Lublinie i Zakopanem, a obecnie można ją zobaczyć we wsi Łukowa (lubelskie). Zdjęcia Norberta można zobaczyć na jego stronie: www.norbertroztocki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f761adb6eb7c2eeb61a7e05a22cff33.pdf 7dd1331c0624b893f10969b1657a839f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4941 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4580 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.231-236 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres IV - IX. 1966 Konferencje, zjazdy 14 m a j a o d b y ł a się w W a r s z a w i e narada p o ś w i ę c o n a s z t u c e l u d o w e j i folklorowi Mazowsza, Kurpiów i Podlasia, zorganizowana przez Wydz. K u l t . P W R N . Uczestniczyli w niej n a u k o w c y , przedstawiciele Cepelii i t e r e n o w y c h w ł a d z k u l t u ­ ralnych. Radzono n a d p r o b l e m a m i inwentaryzacji i konserwacji zabyt­ ków a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j ( s p r a ­ wa skansenów), p o t r z e b ą u t w o r z e n i a w terenie e t n o g r a f i c z n y c h punktów m u z e a l n y c h ( w Pułtusku, S i e r p c u i Węgrowie), m e t o d a m i o p i e k i jaką należy o t o c z y ć t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zwrócono u w a g ę C e p e l i i n a k o n i e c z ­ ność p o p r a w y i z a o p a t r z e n i a w s u ­ rowce pracujących d l a n i e j t w ó r ­ ców l u d o w y c h o r a z u a k t y w n i e n i e podległych C e p e l i i z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. D y s k u t o w a n o p r o j e k t y roz­ woju dorocznych imprez regional­ nych. * W L u b l i n i e obradował w czerw­ cu Z j a z d M i ę d z y w o j e w ó d z k i e g o K l u ­ b u P i s a r z y L u d o w y c h , zrzeszającego p o n a d 100 t w ó r c ó w z całego k r a j u . Z e b r a n i wysłuchali r e f e r a t ó w d o t y ­ czących z n a c z e n i a ludowej twór­ czości p i s a r s k i e j d l a k u l t u r y n a r o ­ d o w e j (St. C z e r n i k a ) o r a z j e j m i e j s c a w l i t e r a t u r z e współczesnej ( d r R. R o s i a k a ) . O d b y ł się w i e c z ó r a u t o r s k i uczestników o r a z ogłoszenie w y n i ­ k ó w k o n k u r s u n a poezję l u d o w ą , n a k t ó r y w p ł y n ę ł o 65 p r a c . P i e r w s z y m i n a g r o d a m i wyróżniono u t w o r y H a n ­ n y N o w o b i l s k i e j z Białki Tatrzań­ skiej (woj.' k r a k o w s k i e ) oraz Jana Pocka z K a l e n i a (woj. lubelskie). Z okazji zjazdu o t w a r t o n a Z a m k u w Lublinie dwie wystawy: dorobku pisarstwa ludowego oraz malarzy „prymitywów". kulturalno-oświatowej organizacji społeczno-kulturalnych) w y g ł o s i ł d y r . dep.,, m g r Cz. K a ł u ż n y . Wszyscy u c z e s t n i c y sesji o t r z y m a l i p o w i e l o n e t e k s t y referatów. O r g a n i z a t o r z y p l a ­ nują też ogłoszenie m a t e r i a ł ó w sesyjnych drukiem. Zorganizowano w czasie sesji objazd terenowy muzeów regional­ n y c h oraz ośrodków etnograficznych K o c i e w i a , Powiśla i K a s z u b , odbyły się w y s t ę p y z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h z K w i d z y n i e i K o ś c i e r z y n y . Szcze­ gólnie interesujące d l a uczestników o b j a z d u było poznanie zbiorów k u l ­ tury materialnej i sztuki ludowej, zgromadzonych przez miejscowe społeczeństwo w S t a r o g a r d z i e , S z t u ­ mie oraz Kartuzach (Muzeum K a ­ szubskie). Działalność muzeów W Łowiczu n a zapleczu g m a c h u M u z e u m p o w s t a j e skansen łowicki. Przeniesiono już dwie chałupy z końca X V I I I i początku X I X w . * W K a t o w i c a c h n a obszarze 20- h e k t a r o w e g o t e r e n u wchodzącego w skład P a r k u K u l t u r y p o w s t a j e s k a n ­ sen, n a j w i ę k s z y w k r a j u . N a p o d ­ s t a w i e badań t e r e n o w y c h wytypo­ wano i wykonano inwentaryzację 80 z a b y t k ó w a r c h i t e k t u r y l u d o w e j , k t ó r e znajdą się w s k a n s e n i e . - » W B i e r k o w i c a c h p o d Opolem roz­ poczęto budowę skansenowskiego Muzeum Wsi Opolskiej. Zaplano­ w a n o , że d o 1970 r . w muzeum z n a j d o w a ć się b ę d z i e 60 o b i e k t ó w . Przeniesiono już 15 z a b y t k o w y c h b u d y n k ó w , które p o d d a w a n e są k o n ­ serwacji i montowane. * W Gdańsku o d b y ł a się w d n i a c h 26—28 w r z e ś n i a „Sesja p o p u l a r n o - n a u k o w a dotycząca F o l k l o r u i S z t u ­ ki Ludowej Pomorza Gdańskiego". Organizatorami jej b y l i : Wydz. K u l t . PWRN, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, muzea woj. gdańskiego i i n n i . Uczestniczyli w sesji p r z e d ­ stawiciele instytucji naukowych, m u z e ó w , t e r e n o w i działacze k u l t u r y i p r z e d s t a w i c i e l e stowarzyszeń r e ­ gionalnych. Referaty podstawowe wygłosili: doc. d r J . Ligęza (Folklor j a k o c z y n n i k w z b o g a c a j ą c y kulturę narodową) oraz prof, d r M . Z n a m i e rowska-Prüft'erowa ( P o t r z e b y i moż­ l i w o ś c i w z a k r e s i e badań f o l k l o r y ­ stycznych na Pomorzu Gdańskim w o p a r c i u o placówki muzealne). Pięć referatów r e g i o n a l n y c h d o t y ­ c z y ł o poszczególnych d z i e d z i n fol­ kloru ludowego Pomorza. Referat końcowy (Popularyzacja folkloru i sztuki ludowej w działalności W Toruniu, na terenie przylega­ jącym d o M u z e u m Etnograficznego, o r g a n i z u j e się P a r k E t n o g r a f i c z n y , w k t ó r y m znajdą się z a g r o d y c h ł o p ­ skie z K u j a w , Pałuk i Kaszub. U r z ą d z e n i e i c h w n ę t r z , ilustrujące kulturę l u d o w ą t y c h r e g i o n ó w n a p r z e ł o m i e X I X i X X w . , uzupełni ekspozycję muzealną. P r z e n o s i się też n a t e r e n P a r k u w i e l k i s p i c h r z k u j a w s k i (dworski), w którym znaj­ dą p o m i e s z c z e n i e w y s t a w y c z a s o w e . W o r g a n i z a c j i P a r k u w i e l k i e zasługi położyło istniejące o d r o k u Towa­ r z y s t w o Przyjaciół M u z e u m E t n o ­ graficznego. W Ustce powstało, j a k o filia Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku, skansenowskie muzeum rybackie. Ekspozycja jego i l u s t r u j e w a r u n k i życia i p r a c y r y b a k ó w . * W Rawie Mazowieckiej, w gma­ chu dawnego k o l e g i u m jezuickiego, otwarto M u z e u m Regionalne Z i e m i Rawskiej. Zgromadzono przede wszystkim zabytki sztuki i kultury materialnej l u d o w e j , , j a k rzeźby, s t r o j e , m e b l e i sprzęty g o s p o d a r s k i e . * Koło Miłośników Ciechanowca z o r g a n i z o w a ł o w s w y m mieście M u ­ z e u m R o l n i c z e , dysponujące p o n a d 700 e k s p o n a t a m i . * W Zwierzyńcu, p o w . Zamość, o r g a n i z u j e się M u z e u m Regionalne Roztocza. Z g r o m a d z o n o już wiele eksponatów, n i . i n . z z a k r e s u rzeźby ludowej. * M u z e u m Z i e m i Pasymskiej po­ w s t a j e z i n i c j a t y w y społecznej w Pasymiu. W lokalu miejscowej mle­ c z a r n i z g r o m a d z o n o już w i e l e z a ­ bytków k u l t u r y l u d o w e j , głównie mebli, sprzętów gospodarskich i tkanin. * I n i c j a t y w a t w o r z e n i a Izb Regio­ n a l n y c h i I z b P a m i ą t e k r o z w i j a się n a d a l ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). W o m a ­ w i a n y m półroczu u t w o r z o n o nowe izby: w Boguszowie, pow. Wał­ b r z y c h ( m a o n a być z a l ą ż k i e m p r z y ­ szłego M u z e u m Z i e m i W a ł b r z y s k i e j ) . Na terenie w o j . olsztyńskiego u t w o r z o n o t r z y leśne i z b y r e g i o n a l ­ n e : w Jaśkowie koło W i a r t l a , Spy­ c h o w i e i w leśniczówce N i d a . W i e j ­ s k i e i z b y r e g i o n a l n e powstały w Parlezie Wielkiej, pow. Morąg, i Wrzesinie, pow. Olsztyn. W K r a k o w s k i e m i z b y powstały w Dobrej, pow. Limanowa i w Si­ dzinie, p o w . N o w y T a r g . W P c i m i u w Szkole Podstawowej i m . M . Radockiego powstał szkolny „kącik pamiątek r e g i o n a l n y c h " . Szkolną izbę pamiątek o t w a r t o też w Liceum Ogólnokształcącym w Tyszowcach, p o w . Tomaszów L u ­ belski. K l a s z t o r cystersów w S z c z y r z y c u , p o w . L i m a n o w a , z o r g a n i z o w a ł stałą ekspozycję muzealną z b i o r ó w w ł a s ­ n y c h w salach d a w n e j b u r s y klasz­ t o r n e j . Szczególnie interesująca j e s t k o l e k c j a z a b y t k o w e j rzeźby l u d o w e j , gromadząca kilkadziesiąt eksponatów z terenu p o w . L i m a n o w a oraz k o ­ l e k c j a r z e ź b J . J a n a s a z Dębna Podhalańskiego. 227 �Konkursy, folkloru wystawy, dni i festiwale Wystawę p.n. „Kultura l u d o w a P o d h a l a " zorganizowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warsza­ w i e o r a z M i n i s t . K u l t . i Szt. n a barce pływającej Notecią, Wartą i Odrą o d m a j a d o września. P o k a ­ z a n o o k . 150 eksponatów z d z i e d z i n y snycerki, m e b l a r s t w a , s t r o j u , narzę­ dzi gospodarskich, c e r a m i k i , m a l a r ­ s t w a i rzeźby. B a r k a z a t r z y m y w a ł a się w w i ę k s z y c h o s i e d l a c h i m i a ­ stach. W s i e r p n i u b a r k a zawinęła n a 10 d n i d o F r a n k f u r t u n a d Odrą, gdzie wystawa była centralnym p u n k t e m uroczystości k u czci M i l l e ­ n i u m Państwa Polskiego. Wystawę n a b a r c e z w i e d z i ł o w t y m sezonie p o n a d 30 tysięcy osób. * O d 2 d o 16 m a j a o t w a r t a b y ł a < w Szczecinie, w s a l a c h W D K n a Z a m k u , w y s t a w a m a l a r s t w a n a szkle H. Roj-Ciaptakowej z Zakopanego. D n i f o l k l o r u pałuckiego zorga­ nizowali w d r u g i e j połowie m a j a Wydz. K u l t . P W R N w Bydgoszczy i P P R N w Żninie, P D K i M u z e u m R e g i o n a l n i e w Żninie. Z t e j o k a z j i odbył się z j a z d t w ó r c ó w l u d o w y c h , urządzony w d n i u o t w a r c i a w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j Pałuk. P o k a z a n o n a w y s t a w i e przede w s z y s t k i m ekspo­ n a t y współczesne. Reprezentowane b y ł y : rzeźba w d r e w n i e , p t a s z k a r stwo, p i e m i k a r s t w o oraz h a f c i a r s t w o . wystawa „Tkanina-haft-koronka" reprezentująca pracę u c z e n n i c T e c h ­ n i k u m Tkactwa Artystycznego i Za­ sadniczej Szkoły Zawodowej im. Heleny Modrzejewskiej w Zako­ panem. W y s t a w a pokazywała d o r o ­ b e k o s t a t n i c h 20 l a t p r a c y szkoły. Wychowując przede wszystkim d z i e w c z ę t a góralskie, z a t r u d n i o n e p o skończeniu szkoły g ł ó w n i e w Z a k o ­ piańskich W a r s z t a t a c h W z o r c o w y c h , szkoła dąży d o p o w i ą z a n i a a r t y s t y c z ­ n e g o rękodzieła w s p ó ł c z e s n e g o z b a ­ zą s u r o w c o w ą i t r a d y c j a m i a r t y ­ stycznymi regionu. * Wystawę sztuki ludowej pow. lubaczowskiego zogranizował w m a j u w Lubaczowie Wydz. K u l t . W E N . P o k a z a n o rzeźbę, m a l a r s t w o , tkaninę i haft. * Doroczny konkurs malowania c h a t w Z a l i p i u o d b y ł się 30 m a j a . Jednocześnie z o r g a n i z o w a n o o d d z i e l ­ n y k o n k u r s d l a dzieci w miejsco­ w e j szkole i przedszkolu. Ogółem uczestniczyło w k o n k u r s i e 32 m a ­ larki i 2 malarzy ludowych. * W m a j u o t w a r t a b y ł a w Często­ c h o w i e „ W y s t a w a twórczości l u d o ­ w e j , a m a t o r s k i e j i rękodzielniczej", z o r g a n i z o w a n a p r z e z oddział C e p e l i a z K a t o w i c . P o k a z a n o snycerkę w drewnie, tkactwo i koronki, kowal­ s t w o a r t y s t y c z n e , biżuterię cieszyń­ ską F. H o r a k a , r z e ź b y w d r e w n i e . * * Wystawę sztuki ludowej pow. o l k u s k i e g o urządzono w s a l i T e c h n i ­ k u m Ekonomicznego w Olkuszu, w czerwcu, z okazji obchodów D n i ziemi olkuskiej. Organizowali w y ­ stawę Muzeum Etnograficzne w Krakowie i Wydz. Kult. PPRN. Pokazano eksponaty zabytkowe i współczesne z z a k r e s u m e b l a r s t w a , z d o b n i c t w a wnętrza, s t r o j u , t k a n i n y , ceramikę, plastykę o b r z ę d o w ą (pięk­ ne l a l k i j a s e ł k o w e ) , rzeźbę i m a ­ larstwo. * W czasie d n i K r a k o w a o b c h o d z o ­ n y c h corocznie w c z e r w c u Cepelia zorganizowała n a R y n k u M a r i a c k i m wielki kiermasz wyrobów ludowych. W czasie k i e r m a s z u urządzono p o ­ kazy w y k o n y w a n i a m a l o w a n e k z a l i piańskich, h a f t u i k o r o n k a r s t w a . * Wystawę sztuki l u d o w e j z okolic Strzyżowa z o r g a n i z o w a n o w S t r z y ­ ż o w i e w czasie c z e r w c o w y c h o b c h o ­ dów „Dni z i e m i strzyżewskiej". W y ­ s t a w i o n e e k s p o n a t y pochodziły ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h Z . Leśniaka. Pokazano w y r o b y z drewna, cera­ mikę, t k a n i n y , r z e ź b y * w W m a j u i c z e r w c u c z y n n a była pałacyku T P S P w Warszawie 228 D n i Sieradza, szczególnie uro­ czyste w związku z obchodami m i l e n i j n y m i , o d b y ł y się o d 28 m a j a do 5 c z e r w c a . Z o r g a n i z o w a n o m . i n . wystawę sztuki l u d o w e j w miejsco­ w y m muzeum, kiermasz wyrobów l u d o w y c h i występy zespołów f o l ­ klorystycznych. * W czasie t r w a n i a D n i Ł o w i c z a — 4 1 5 czerwca, otwarto w M u z e u m retrospektywną w y s t a w ę p r a c K a t a ­ r z y n y Guzek i Z o f i i Wiechno obcho­ dzących 65-lecie i 40-lecie twórczości artystycznej. Pokazano w y c i n a n k i , tkaniny i hafty. Obie twórczynie otrzymały n a g r o d y M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i . Z o k a z j i „ D n i " urządzono kiermasz wyrobów ludowych, kon­ k u r s n a przyśpiewki łowickie, k o ­ r o w ó d r e g i o n a l n y , o d b y ł y się w y ­ stępy z e s p o ł ó w pieśni i tańca — miejscowych oraz zaproszonych — k u r p i o w s k i e g o z Łomży i „Podhala". D n i f o l k l o r u z i e m i łódzkiej o b ­ c h o d z o n o o d 15 d o 19 c z e r w c a . O r g a ­ nizatorami byli Wydz. Kult. P W R N , M u z e u m Archeologiczne i Etnogra­ ficzne oraz t e r e n o w e placówki k u l ­ t u r a l n e . Urządzono wystawę współ­ czesnej s z t u k i l u d o w e j p o w . łódz­ k i e g o , poprzedzoną k o n k u r s e m n a którym p i e r w s z y m i n a g r o d a m i w y ­ różniono: Walentynę Stożkową z K u ­ r o w i c za w y c i n a n k i , K a t a r z y n ę Zię­ t e k z C z a r n o c i n a za strój, Marię Białowąs z Tychowa za wózek dyngusowy, H e n r y k a Wlazło z Ty­ c h o w a za k o w a l s t w o . W zorganizo­ w a n y m w dniu otwarcia wystawy Z j e ź d z i e t w ó r c ó w l u d o w y c h wzięło udział 45 osób. P o n a d 50 zespołów regionalnych i kapel ludowych wzięło udział w 20 imprezach. W M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m wygło­ szono s z e r e g o d c z y t ó w poświęconych sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i , w k i ­ nach wyświetlano f i l m y etnograficz­ n e . N a zakończenie D n i odbył się korowód zespołów głównymi ulica­ m i m i a s t a o r a z k i e r m a s z z udziałem twórców ludowych. * Centralne uroczystości „Mazo­ w i e c k i e j W i o s n y K u l t u r a l n e j " od­ b y ł y się w P ł o c k u w d n i a c h 23—26 czerwca. Organizatorami Wiosny byli Wydz. K u l t . P W R N i PPRN w o j . warszawskiego. Imprezę przy­ g o t o w y w a n o n a terenie wojewódz­ t w a w ciągu całego r o k u . P o p r z e ­ d z i ł y ją p o w i a t o w e s e j m i k i k u l t u ­ r a l n e i e l i m i n a c j e zespołów arty­ stycznych l u d o w y c h i amatorskich (działa i c h p o n a d 150), z których najlepsze wystąpiły n a estradach płockich. Z z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z ­ n y c h w y r ó ż n i ł y się „ K a d z i d ł o " — zespół spółdzielni K u r p i a n k a , San­ n i k i — z Sannik i Opocznianka — z Opoczna. Z o r g a n i z o w a n o też w y s t a w ę „Ma­ zowiecka Wiosna Kulturalna", w salach P r e z y d i u m P R N . Pokazano w y c i n a n k i czołowych w y c i n a n k a r e k o b u p u s z c z k u r p i o w s k i c h , pająki, b u k i e t y sztucznych kwiatów, palmy w i e l k a n o c n e i w y c i n a n k i , a także p l e c i o n k i ze słomy i k o r z e n i , rzeźbę w d r e w n i e , tkaninę, strój i c e r a m i ­ k ę . P o z i o m e k s p o n a t ó w b y ł n a ogół b. dobry. Z wyjątkiem t k a n i n i stro­ j u e k s p o n o w a n o w y r o b y współczes­ ne, lub rekonstrukcje wykonane przez twórczynie ludowe (wózek dyngusowy, gaik). Komisarzem wy­ s t a w y był A n t o n i Sledziewski, pro­ j e k t i r e a l i z a c j ę plastyczną o p r a c o ­ wali Janina i Wiktor Stankiewiczowie. Katalog wystawy „Mazowiecka W i o s n a K u l t u r a l n a " , W a r s z a w a I960, s. 14, i l . 9, z a w i e r a a r t y k u ł A . Sled z i e w s k i e g o , w p r o w a d z a j ą c y d o te­ m a t u w y s t a w y oraz fotografie typo­ w y c h eksponatów. * Wystawa haftu i stroju kujaw­ s k i e g o c z y n n a b y ł a w S z k o l e Pod­ stawowej w Sławsku W i e l k i m w m a j u i czerwcu. Organizowała w y ­ stawę n a u c z y c i e l k a M . Patykówna pod n a d z o r e m M u z . Etnograficznego w Toruniu. Eksponaty wykonane zostały p r z e z o k . 40 uczestniczek zimowego k u r s u u n i w e r s y t e t u pow­ szechnego, n a k t ó r y m prowadzono m . i n . (naukę t r a d y c y j n e g o kujaw­ skiego h a f t u i k r o j u . * W l o k a l u k l u b u „ R u c h u " w Ja­ worzynce odbyła się w czerwcu, * �¡sorganizowana p r z e z k l u b , w y s t a ­ wa k o r o n e k cieszyńskich, w y k o n a ­ nych p r z e z c z ł o n k i n i e istniejącego przy k l u b i e 3 0 - o s o b o w e g o zespołu haftu l u d o w e g o . * W y s t a w ę współczesnej twórczości ludowej O p o l s z c z y z n y z o r g a n i z o w a ł o w czerwcu M u z e u m Opolskie p r z y współudziale M i n i s t . K u l t . i Szt. Pokazano k r a s z o n k i , pająki, k w i a t y sztuczne, h a f t y , r e k o n s t r u k c j e s t r o ­ ju, s z m a c i a k i o r a z r z e ź b ę i m a l a r ­ stwo o c h a r a k t e r z e twórczości a m a ­ torskiej. W y s t a w a m a być e k s p o n o ­ wana także w Czechosłowacji. * Z o k a z j i M i l l e n i u m chrześcijań­ stwa w P o l s c e urządzono w w i e l u diecezjach w y s t a w y s z t u k i religij­ nej, mające działy sztuki ludo­ wej. W y s t a w a t a k a o t w a r t a była w czerwcu w L u b l i n i e w b u d y n k u p r z y k a t e d r a l n y m . Pokazano rzeźby w d r e w n i e , ceramikę z Urzędowa, krzyże k o w a l s k i e . Podobna wystawa, zorganizowana przez P A X i V e r i t a s c z y n n a b y ł a w c z e r w c u i l i p c u w Częstochowie w jednym z pawilonów wystawo­ wych przy I I I A l e i . Wśród ekspona­ tów s z t u k i l u d o w e j z w r a c a ł a u w a g ę rzeźba w d r z e w i e , z a r ó w n o z a b y t ­ k o w a (ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h T . Se­ weryna i J . W i k t o r a ) , j a k współ­ czesna, o r a z m a l a r s t w o n a s z k l e . * Z okazji obchodzonych w czerw­ cu D n i F o l k l o r u W i e l k o p o l s k i M u ­ zeum Z i e m i Szamotulskiej w Szamo­ tułach o p r a c o w a ł o w y s t a w y : „Lu­ d o w y h a f t s z a m o t u l s k i " , którą e k s p o ­ nowano w w i t r y n a c h sklepowych na r y n k u w e W r o n k a c h , „Relikty b u d o w n i c t w a ludowego z i e m i szamo­ tulskiej w fotografii" w klubie „Ad A c t a " w Szamotułach o r a z w y s t a w ę „Wielkopolskie m a l a r s t w o i rzeźba l u d o w a " ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o ­ d o w e g o w P o z n a n i u , którą p o k a z a n o w sali w y s t a w czasowych M u z e u m w Szamotułach. * robów z 'drewna, iplecionek, zaba­ wek, kowalstwa oraz przegląd współczesnej r z e ź b y l u d o w e j . R e ­ p r e z e n t o w a n e są ma w y s t a w i e r e g i o ­ n y K u j a w , Pałuki, K a s z u b y , W a r ­ mia, K u r p i e i Podlasie północne. W dniu Otwarcia wystawy przeka­ zano z w i e d z a j ą c y m p i e r w s z y b u d y ­ nek s k a n s e n u : mały spichlerzyk kujawski. * Wystawa kurpiowskiej rzeźby l u d o w e j o t w a r t a była w lecie n a terenie muzeum skansenowskiego w Nowogrodzie. * W klubie M P i K w Lublinie o t w a r t a była w l i p c u i s i e r p n i u w y ­ s t a w a m a l o w a n e k zalipiańskich ( p n . „Kwiaty Zalipianek"), zorganizowa­ na staraniem lubelskiego BWA, MPiK, przy udziale Wydz. Kult. P W R N . Pokazano prace Felicji C u r y ł o w e j , M . W o j t y t o , F. K o s i e n i a k i L. Kosieniak-Rycerzowej. Ekspo­ n a t y pochodziły ze z b i o r ó w m u z e ó w etnograficznych w Warszawie i K r a ­ kowie oraz z kolekcji prywatnej. J . Stelmaszczyka. * W Wejherowie, w salach p o w . D o m u K u l t u r y , o t w a r t o 30 l i p c a wystawę prac twórców ludowych powiatu wejherowskiego. Organiza­ torami jej b y l i : Wydz. K u l t . P R N oraz Zrzeszenie Pomorsko-Kaszubs k i e . Z g r o m a d z o n o p o n a d 130 p r a c 23 autorów. N a j l i c z n i e j reprezento­ wane były h a f t y ikaszubkie, p l e ­ c i o n k i o r a z rzeźba w d r e w n i e (o c h a r a k t e r z e twórczości a m a t o r s k i e j ) . W e wrześniu w y s t a w ę p r z e n i e s i o n o do M D K w R u m i , a następnie d o R e d y . W czasie t r w a n i a w y s t a w y zorganizowano w Wejherowie na­ radę t w ó r c ó w l u d o w y c h z p r z e d ­ stawicielami władz k u l t u r y i h a n d l u . D y s k u t o w a n o n a niej głównie za­ gadnienia organizacji zbytu w y r o ­ bów ludowych i opieki n a d ich w y ­ twórcami. d e l e chałup, sprzęty i drewniane, hafty, stroje. * W y s t a w a „Sztuka l u d o w a n a G ó r ­ n y m Śląsku" o t w a r t a była w s i e r p ­ n i u w salach B W A w Katowicach. Organiza to r a m i w y s t a w y b y l i : Wydz. K u l t . W E N , M u z e u m Górnośląskie w Bytomiu i B W A w Katowicach. P o k a z a n o o k . 180 eksponatów z z a ­ kresu haftu i tkactwa, kowalstwa i j u b i l e r s t w a , z d o b i o n y c h snycerką przedmiotów d r e w n i a n y c h (naczy­ n i a , f o r m y n a masło i p i e r n i k i , n a ­ rzędzia t k a c k i e ) , p l a s t y k i o b r z ę d o ­ w e j (maski), i n s t r u m e n t y muzyczne, m a l a r s t w o n a płótnie i n a s z k l e o r a z rzeźbę w d r z e w i e (tradycyjną i współczesną). E k s p o n a t y pocho­ dziły ze z b i o r ó w M u z e u m G ó r n o ­ śląskiego. K o m i s a r z e m w y s t a w y był St. T e j w a n , scenariusz i k a t a l o g opracował E. Jaworski. Katalog „Sztuka l u d o w a n a G ó r n y m Śląsku", K a t o w i c e 1966,, s. 28 n l b , i l . 1 1 , a r t y ­ kuł w s t ę p n y w p r o w a d z a j ą c y w z a ­ gadnienie śląskiej s z t u k i ludowej o r a z spis eksponatów. * W y s t a w ę rzeźby l u d o w e j Kie­ lecczyzny, przygotowaną przez M u ­ z e u m Świętokrzyskie w Kielcach, eksponowało w s i e r p n i u M u z e u m ziemi n y s k i e j w Nysie. Pokazano kilkadziesiąt rzeźb, p r z e d e wszyst­ k i m współczesnych: L . K u d ł y , A . i H . Z e g a d ł ó w , J . Piłata, M . G r y g l a . W sali P D K w Kościerzynie o t w a r t a była w s i e r p n i u i wrześniu wystawa współczesnej twórczości l u d o w e j Kaszub á Kociewia, zorga­ n i z o w a n a przez pracowników P D K . P o k a z a n o o k o ł o 400 eksponatów, r e ­ prezentujących t k a c t w o ( s z m a c i a k i ) , p l e c i o n k a r s t w o (bogaty zestaw p l e ­ cionek z Wdzydz), garncarstwo, haft i rzeźbę w d r e w n i e . W wystawie uczestniczyli wszyscy wybitniejsi współcześni t w ó r c y l u d o w i z t y c h regionów. * * W salach w y s t a w o w y c h Domu Chłopa w W a r s z a w i e c z y n n a b y ł a w c z e r w c u w y s t a w a rzeźbiarzy l u ­ dowych z Zawidza. B y ł a t o już druga w t y m roku wystawa zawidzkich twórców zorganizowana w W a r s z a w i e przez spółdzielnię „ G r o ­ m a d a " ( p o r . k r o n i k a n r 2/66). P o k a ­ zano n a j n o w s z e prace K r a j e w s k i c h , Wierzchowskiego i Wierzbickiego; większość rzeźb zakupiła C e p e l i a . W l i p c u o t w a r t a była w P u c k u , w sali P r e z y d i u m P P R N wystawa Sztuki ludowej Kaszub, zorganizo­ w a n a przez W D K i Wydz. Kult. PRN, z okazji D n i Morza. Pokazano p o n a d 130 p r a c , p r z e d e w s z y s t k i m hafty kaszubskie, wyodrębniając t w ó r c z o ś ć h a f c i a r e k poszczególnych ośrodków: Żukowa, W d z y d z , P u c k a . Z n a l a z ł y się n a w y s t a w i e t a k ż e t k a ­ niny, ceramika, plecionki z korzeni i ze słomy, w y r o b y z r o g u o r a z i n ­ strumenty muzyczne. * * 5 l i p c a o t w a r t a została w M u ­ zeum Etnograficznym w Toruniu w y s t a w a „Sfetuka l u d o w a i rzemiosło Polski północnej", zorganizowana w r a m a c h obchodów m i l l e n i j n y c h . Wystawa obejmuje zabytkową i współczesną twórczość ludową z t e r e n ó w w o j . b y d g o s k i e g o i sąsied­ n i c h : pokazano bogate kolekcje t k a ­ n i n i strojów, c e r a m i k i , m e b l i i w y ­ W Suchej c z y n n a była w s i e r p ­ n i u w y s t a w a „Ziemia suska wczo­ r a j i dziś" zorganizowana w r a m a c h ogólnopolskiego konkursu krajo­ z n a w c z e g o p . n . „ P r z e z dziesięć w i e ­ ków". Krajoznawcom pomogli Wydz. K u l t . PRN, P T T K i inne instytucje. W y s t a w a ilustrowała historię S u c h e j , M a k o w a i J o r d a n o w a o r a z sztukę ludową i c h okolic. Pokazano m o - narzędzia O b c h o d y D n i F o l k l o r u urządzone przez Wydz. K u l t . R a d N a r o d o w y c h WDK i stowarzyszenia regionalne w t y m r o k u już p o r a z d r u g i ( w s i e r p n i u i w r z e ś n i u ) w y r a ź n i e się rozwijają. W różnych regionach, p r z e d e w s z y s t k i m w P o l s c e połud­ n i o w e j , w Kielecczyźnie i n a Po­ morzu Gdańskim zorganizowano l i c z n e i m p r e z y mające n a c e l u oży­ wienie i spopularyzowanie sztuki l u d o w e j i f o l k l o r u , zarówno wśród ludności m i e j s c o w e j , j a k turystów, także z a g r a n i c z n y c h . O d b y ł y się r o z ­ m a i t e w y s t ę p y i k o n k u r s y zespołów pieśni i tańca, k a p e l ludowych, amatorskie przedstawienia teatralne ilustrujące t r a d y c y j n e obrzędy, j a r ­ m a r k i i kiermasze wyrobów ludo­ w y c h , spotkania z twórcami i w y ­ s t a w y s z t u k i l u d o w e j . Poniżej w y ­ m i e n i a m y ciekawsze imprezy. * Dni 11.IX.) Świętokrzyskie (28. V I I I . — n a Świętej K a t a r z y n i e , w 229 �Bodzentynie i Kielcach. Zorganizo­ wano wielki jarmark (Bodzentyn) n a k t ó r y m o b o k straganów stanęły w a r s z t a t y g a r n c a r z y (S. S o w i ń s k i e ­ go, A . Głuszka z Chałupek), r z e ź ­ b i a r z a (A. Zegadły z K r z y ż k i ) , oraz tkaczek z Bodzentyna i plecionkarzy. W K i e l c a c h urządzono p o ­ konkursową wystawę kowalstwa, m a l a r s t w a i rzeźby l u d o w e j w s a l i W D K . O r g a n i z o w a l i ją: W y d z . K u l t . P W R N w K i e l c a c h , Izba Rzemieśl­ nicza oraz W D K . E k s p o n a t y cecho­ w a ł w y r ó w n a n y i d o b r y n a ogół poziom. Uczestniczyli w wystawie t w ó r c y z n a n i już z wcześniejszych i m p r e z tego r o d z a j u . * D n i Opoczyńskie ( 2 1 . V I I I . - 1 1 . I X . ) w Opocznie. Urządzono k o n k u r s g a ­ wędziarzy, k a p e l i ś p i e w a k ó w o r a z wystawę sztuki l u d o w e j w salach l i c e u m ogólnokształcącego. Pokaza­ no stroje i t k a c t w o , w y c i n a n k i , p a ­ jąki, k w i a t y s z t u c z n e , p i s a n k i i p l e ­ cionki. * D n i f o l k l o r u Pogórza w Bieczu (3—4.IX.). O d b y ł y się w y s t ę p y z e ­ społów r e g i o n a l n y c h z R z e s z o w s k i e ­ go o r a z w i e l k i , d w u d n i o w y k i e r ­ masz w y r o b ó w l u d o w y c h i p a m i ą t ­ karskich. * Dzień Z a l i p i a ( 4 . I X . ) w Z a l i p i u . Z w i e d z a n i e m a l o w a n y c h c h a t i obejść gospodarskich i kiermasz sztuki l u ­ d o w e j n a k t ó r y m znalazły się m . i n . skrzynie malowane, hafty, w y c i n a n ­ ki,, w y d m u s z k i , b u k i e t y , pająki. i * Jesień Tatrzańska ( 4 - 1 1 . I X . ) . W Z a k o p a n e m odbył się m . i n . f e s t i w a l zespołów r e g i o n a l n y c h z i e m gór­ s k i c h . Uczestniczyło w n i m 12 z e ­ społów s p o d T a t r , B i e s z c z a d i B e s ­ kidów. P i e r w s z e n a g r o d y p r z y z n a n o Zespołowi im. Klimka Bachledy przy Związku P o d h a l a n z Z a k o p a n e ­ go i zespołowi H a r n a s i e p r z y M i ­ n e r a l n e j Spółdzielni P r a c y z P o r o ­ nina. W sali B W A w Z a k o p a n e m o t w a r t a została w y s t a w a „Region Podhala", zorganizowana przez ZPAP, Zakopiańskie Warsztaty W z o r c o w e , CepeUę i M u z e u m T a ­ trzańskie. Pokazano snycerkę w drewnie, meble, tkaniny, wyroby ze skóry, s t r o j e i współczesne m a ­ l a r s t w o n a szkle. N a O r a w i e o b c h o d z o n o uroczyś­ cie 11'0-lecie m u z e u m s k a n s e n o w s k i e ­ go w Z u b r z y c y G ó r n e j . O d b y ł y się występy zespołów r e g i o n a l n y c h z O r a w y . W Jabłonce o t w a r t a została w sali l i c e u m ogólnokształcącego w y s t a w a „Piękno O r a w y " z o r g a n i ­ z o w a n a przez M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ze z b i o r ó w włas­ nych. kresu Pokazano p r z e d m i o t y z za­ s z t u k i i rzemiosła l u d o w e g o . * Gdańskie D n i F o l k l o r u ( 1 1 - 2 9 . I X ) K w i d z y n , Gdańsk, K a r t u z y . W G d a ń ­ s k u urządzono s p o t k a n i e z twórca­ m i l u d o w y m i połączone z o t w a r ­ ciem wystawy sztuki ludowej w o j . gdańskiego, w g m a c h u P r e z . W R N . Na w y s t a w i e pokazano, podobnie j a k na o m a w i a n y c h wyżej w y s t a ­ w a c h sztuki l u d o w e j Pomorza Gdań­ skiego, p r a c e czołowych twórców l u d o w y c h działających n a t y m t e ­ r e n i e . W y r ó ż n i a ł y się p i ę k n e s z m a ciaki z pow. Puck, ptaszki drew­ n i a n e W . P r z y b y l s k i e g o ze S z t u m u , c e r a m i k a J . Kaźmierczaka z K a r t u z i plecionki z Wdzydz. * D n i Zielonej Góry (26.IX.-2.X). W o k r e s i e t y m o d b y ł się w Z i e l o ­ nej Górze I I Międzynarodowy Festi­ w a l z e s p o ł ó w pieśni i tańca. U c z e s t ­ niczyło w n i m 10 z e s p o ł ó w z B u ł ­ g a r i i , Czechosłowacji, F r a n c j i , N R D , R u m u n i i , Węgier, G r u z j i oraz p o l ­ s k i e zespoły „ L a c h y " z z i e m i sądec­ k i e j , dolnośląski „ W r o c ł a w " i Z e ­ spół Pieśni i T a ń c a Z i e m i L u b u ­ skiej. W M u z e u m o t w a r t o z okazji „ D n i " w y s t a w ę p n . „Sztuka l u d o w a Opola". Pokazano na niej t r a d y c y j ­ n e sprzęty, t k a c t w o i h a f t , p r z e d ­ mioty zdobione snycerką, stroje, rzeźbę w drzewie. k a m y s k a r b ó w T y s i ą c l e c i a " . Są to z a b y t k o w e narzędzia i sprzęty gos­ podarskie. Wystawa pokazywana była także n a dożynkach gromadz­ kich w Dankowicach i powiatowych w Oświęcimiu. * W regionalnej izbie muzealnej w Głuchej P u s z c z y k o ł o M o g i l n a urządzono w e w r z e ś n i u , w związku z o b c h o d a m i D n i M o g i l n a , wystawę p n . „ Z i e m i a m o g i l n e ń s k a w Tysiąc­ leciu". W dziale sztuki ludowej p o k a z a n o r z e ź b y w d r z e w i e , ptasz­ k i , h a f t y oraz p i e r n i k i K. Pijanows k i e g o z Mieściska. * W klubie M P i K w Kielcach m i e j s c o w y oddział T P S P zorganizo­ wał w e wrześniu indywidualną w y ­ stawę rzeźb H e n r y k a Zegadły z K r z y ż k i , p o w . K i e l c e . 50 rzeźb w drzewie pokazanych n a wystawie stanowiło interesujący przykład twórczości ś w i a d o m i e nawiązującej d o t r a d c y j n e j r z e ź b y l u d o w e j ii po­ zostającej w W i m a c i e l u d o w y c h po­ dań i baśni. Z a r ó w n o scenariusz w y s t a w y , j e j o p r a w ę plastyczną, j a k k a t a l o g o p r a c o w a ł s a m Zegadło. K a t a l o g — W y s t a w a rzeźb Hen­ r y k a Z e g a d ł y , K i e l c e 1966 г., s. 20 nłb. i l . 22. Z a w i e r a s ł o w o wstępne Z e g a d ł y o s o b i e o r a z spis e k s p o n a ­ tów. * * M u z e u m Regionalne w R a d o m i u urządziło w e wrześniu, z o k a z j i D n i Radomia, wystawę p n . „Kultura l u ­ dowa regionu radomskiego". Poka­ zano e k s p o n a t y p r z e w a ż n i e nowo nabyte. Scenariusz w y s t a w y o p r a ­ c o w a n y został p o d k ą t e m u k a z a n i a w a r s z t a t u p r a c y w i e j s k i c h rzemieśl­ ników, artystów i rolników. C e n t r a l n e D o ż y n k i o d b y ł y się d o ­ rocznym zwyczajem w Warszawie (4.IX.). Z o k a z j i obchodów Tysiąc­ lecia o r g a n i z a t o r z y p o s t a r a l i się o szczególnie m o c n e u w y d a t n i e n i e i c h tradycyjnej części f o l k l o r y s t y c z n e j . Na podstawie literatury etnograficz­ nej starannie opracowano kopie wieńców i strojów dożynkowych, a także choreografię p o c h o d u w którym reprezentowane były g r u p y regionalne ze wszystkich woje­ wództw. W i d o w i s k o folklorystyczne o p r a c o w u j e o d 1952 r . t e n s a m z e ­ spół a r t y s t ó w p l a s t y k ó w , a r e ż y s e ­ ruje J . Mierzejewska. * W Starej W s i , p o w . Oświęcim, w s a l i g i m n a s t y c z n e j szkoły p o d ­ s t a w o w e j n a u c z y c i e l St. S i e c z k a z o r ­ ganizował w e wrześniu w y s t a w ę ze­ b r a n y c h przez siebie i dzieci szkol­ ne eksponatów n a k o n k u r s p n . „Szu­ W e wrześniu o t w a r t a była w Sztokholmie, w salach D o m u K u l ­ t u r y w dzielnicy Haegerstens, w y ­ s t a w a N i k i f o r a . W y s t a w a składała się ze 107 o b r a z ó w , k t ó r e d o końca g r u d n i a p o k a z y w a n e b y ł y w róż­ n y c h m i a s t a c h S z w e c j i . W s t ę p do k a t a l o g u napisał G u n n a i r . H e l l e m i a n . * Z o k a z j i D n i K u l t u r y Rumuń­ skiej w Warszawie o t w a r t a była w y s t a w a rumuńskiej sztuki ludo­ wej. Pokazano d y w a n y z Oltenii i B u k o w i n y , c e r a m i k ę z różnych r e g i o n ó w , s n y c e r k ę w d r e w n i e górali k a r p a c k i c h , s t r o j e l u d o w e i zabaw­ k i dziecięce. * W M u z e u m N a r o d o w y m w War­ s z a w i e z o r g a n i z o w a n a została przy p o m o c y i z i n i c j a t y w y Państwowego M u z e u m Etnograficznego wystawa p n . „Masąual" — Rzeźba ludowa krzyży etiopskich. Na wystawie z g r o m a d z o n o 150 k r z y ż y z d r e w n a i m e t a l u , z e b r a n y c h w ciągu 10 l a t p o s z u k i w a ń p r o w a d z o n y c h przez dr W . K o r a b i e w i c z a . K r z y ż e Ite są uży­ w a n e przez w ę d r o w n y c h mnichów — żebraków i t r a d y c y j n i e w y k o n y w a ­ ne b y ł y p r z e z n i c h s a m y c h l u b przez rzeźbiarzy l u d o w y c h . Kolek­ c j a K o r a b i e w i c z a j e s t największym t e g o r o d z a j u z b i o r e m w s k a l i świa­ towej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce663bbb7ed66dfe74f1e318efa2a2cc.pdf 70c02c02cc6ea5971110ccf34609dd0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4581 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ka luka umowa �TREŚĆ Aleksander Jackowski Problemy plastyki amatorskiej . Stefania Krzysztofowicz Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Obrazki w o t y w n e z kościoła Bożego C i a ł a w Krakowie Bernadetta Turno Jan N i k i e l — malarz l u d o w y -Białej Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a Konkurs na K R O N I K A S U MM A R Y . . . 3 33 z Bielska- zabawki ludowe w Rabce . 53 57. 62 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Wnętrze pracowni rzeźbiarza Fot. Jan Swiderski. Na stronie tytułowej: 12 cm, 1966. Fot. Jan Swiderski. 63 G4 Henryka Zegadły, Krzyżka, pow. Kielce. Henryk Zegadlo, Józef i bracia, drewno, wys. �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK polska sztuka ludowa XXI 1 9 6 7 NR 1 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dir K a z i m i e r z Pietkiewicz, p n o f . idr K s a w e r y P i w o c k i , priof. d r R o m a n Reinfuss, p r o f , idr T a d e u s z S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca redaktora naczelne­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jannuszkiewicaowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — I r a c k a , mgr Krystyna Chojnacka, redaktor techn.: Maria Klukowska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczow a . Tłumacze: D . R o n o w i c z (aing.), N . Stasińska (ras.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i a d m i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/debf66fa10225ecb3b22c1fffc89d8a6.pdf cd6d9b59b2e8c2d56e4ded120249c5ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4947 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4586 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1; s.63-64 Language A language of the resource ang. ros. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 1 I S PUBLISHED H F O B Y T H EA R T INSTITUTE YEAR BOOK L OF THE K POLISH XXI A ACADEMY R T O F SCIENCES 1967 SUMMARY OF ARTICLES A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PROBLEMS OF AMATEUR ART. T h e a u t h o r p o i n t s t o t h e m a n y meanings of t h e word "amateur", showing h o w its content changes i n various fields o f creative a r t (literature, t h e theatre, art). There a r e fields i n w h i c h t h e t e r m " a m a t e u r " i s not used, f o r instance, i n m u s i c a n d a r c h i t e c t u r e , w h i c h call f o r serious studies i n o r d e r t o m a s t e r t h e p r o ­ fessional w o r k m a n s h i p . D i f f e r e n t i s t h e role p l a y e d b y a m a t e u r dance o r d r a m a groups, w h i c h have a n i n f l u e n ­ ce i n r a i s i n g t h e c u l t u r a l l e v e l , a n d d i f f e r e n t i s t h a t of a m a t e u r a r t , t h e m a i n v a l u e o f w h i c h c o n s i s t s i n i t s solving the psychical problems of t h e artist himself. B y t h e w o r d " a m a t e u r " w e understand a person e n ­ gaged i n a r t n o n - p r o f e s s i o n a l l y , w i t h o u t s e l f - k n o w l e d g e and disinterestedly. B u t here a d i s t i n c t i o n m u s t b e made between t h e a r t o f amateurs a n d t h e a r t o f children and folk art. A t t h e s a m e t i m e — as t h e a u t h o r p o i n t s o u t — the borderline between professional and non-professional art i s becoming ever more fluid i n view of t h e n e w trends i n modern art, w h i c h reject r i g i d rules i n favour of f r e s h c r e a t i v e i n v e n t i v e n e s s . O n t h e o n e h a n d , m a n y professional artists deliberately follow t h e line o f t h e " n a i v e " artists a n d m a n y a m a t e u r s t r y t o copy the p r o ­ fessional a r t they are h a v i n g m o r e and m o r e o p p o r t u n i t y of seeing a t e x h i b i t i o n s , b y l o o k i n g a t r e p r o d u c t i o n s a n d w a t c h i n g television, etc. O f course, t h e r e i s a v e r y essential difference i n t h e a m o u n t o f (knowledge o f t h e amateur-autodidact a n d t h e graduate f r o m a n a r t aca­ demy. T h e r e a l m of amateur a r t embraces very varied p h e n o m e n a : i n t h e r u r a l areas w e f i n d w o r k s o n t h e borderline of folk art, i n t h e towns — w o r k s produced i n v a r i o u s m i l i e u s o n t h e basis o f v a r i o u s cultural patterns. T h e author examines different vocational groups, p o i n t i n g o u t h o w different vocations influence t h e a r t i s t i c w o r k done b y people b e l o n g i n g to these groups. B u t the decisive role i n d i f f e r e n t i a t i n g between the w o r k s done b y amateur artists i s plaved b y t h e versatility of their outlook and the motives behind their w o r k . F o rsome i t is a f o r m of p a r t i c i p a t i o n i n c u l t u r a l life, f o r others a n escape f r o m t h e i r s u r r o u n d i n g s , a n e n r i c h m e n t o r t h e o n l y m e a n i n g o f t h e i r l i v e s , a -com­ pensation; sometimes f o r people w h o a r e " m i s f i t s " , f o r p e o p l e w i t h obsessions, ilt i s a w a y o f f r e e i n g t h e m s e l ­ ves o f t h e i r f e a r s . the custom o f founders p r e s e n t i n g pictures, t h a t is, i n t h e b r o a d e s t sense o f t h i s n o t i o n . T h e m o s t v o t i v e pictures are t o be f o u n d i n G e r m a n y , I t a l y , S w i t z e r l a n d , France, Spain and Portugal. I n Poland, the largest n u m ­ ber of such p i c t u r e s is t o b e f o u n d i n Silesia. T h e oldest set o f p i c t u r e s i n P o l a n d a r e t h o s e f r o m P i o t r a w i n (17th c e n t u r y ) , w h i l e t h e g r o u p o f f o l k v o t i v e p i c t u r e s f r o m the Chapel of t h e V i r g i n M a r y i n t h e D o m i n i c a n C h u r c h a t G i d l e (85 p i c t u r e s ) a n d t h e g r o u p o f p i c t u r e s f r o m K a l w a r i a P a c l a w s k a (27) d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h century. T h e a u t h o r s d i s c u s s t h e g r o u p o f 22 v o t i v e p i c t u r e s from t h e Corpus Christi C h u r c h i n Cracow, connected w i t h t h e c u l t o f Stanisław f r o m K a z i m i e r z . T h e y w e r e p a i n t e d i n the 17th a n d 18th c e n t u r y . D e p e n d i n g o n t h e reasons f o r t h e p r e s e n t a t i o n o f t h e p i c t u r e s , t h e a u t h o r s have divided t h e m into three groups. T h e first group, c o m p r i s i n g t h e l a r g e s t n u m b e r o f p i c t u r e s (12) h a v e as their subject t h e miraculous healing of ailments of the b o d y a n d s o u l ; t h e second g r o u p h a s m o t h e r h o o d as t h e s u b j e c t a n d t h e t h i r d g r o u p a r e v o t i v e p i c t u r e s presented i n t h a n k s g i v i n g f o r salvation f r o m cataclysms (war, fire, t h e plague). A s regards style, t h e pictures f r o m t h e C o r p u s C h r i s t i C h u r c h also f o r m t h r e e g r o u p s . The first of them a r e pictures of t h e most p r i m i t i v e type, flat paintings of very simple composition. S t a n i ­ sław K a z i m i e r c z y k is seen a t t h e side o f t h e V i r g i n M a r y as a n i n t e r c e s s o r , n o t o n e w h o i n t e r v e n e s d i r e c t l y . T h e second g r o u p consists of seven p i c t u r e s w h i c h w e r e p r o b a b l y n o t v o t i v e ones b u t p a r t o f a l a r g e c o m p o s i t i o n showing t h e life and t h e miracles performed b y Stani­ sław o f K a z i m i e r z . T h i s k i n d o f p i c t u r e w a s f o u n d at t h e end of the 16th c e n t u r y a n d i n t h e 17th c e n t u r y . T h e y w e r e a sort o f " r e a d y - m a d e p a t t e r n " t o b e copied b y t h e less t a l e n t e d g u i l d p a i n t e r s . T h e r e p e t i t i o n o f certain compositional f o r m s i n the seven pictures allows of t h e a s s u m p t i o n t h a t t h e y f o r m e d a s u r r o u n d i n g set o f p i c t u r e s f o r t h e m a i n scene w i t h t h e f i g u r e of S t a n i s ł a w o f K a z i m i e r z . T h e t h i r d g r o u p o f p i c t u r e s a r e l a r g e scenes w i t h a large n u m b e r of figures i n them, t h e interiors i n w h i c h t h e y a r e s h o w n b e i n g f u l l o f f u r n i t u r e , etc. T h e presentation of t h e perspective and architecture of t h e i n t e r i o r s i s p r i m i t i v e , f l a t , a n d t h e f i g u r e s a r e also a p r i ­ mitive attempt at conveying reality. This group of pic­ t u r e s h a s t h e c o m m o n f e a t u r e of s h o w i n g Stanisław f r o m K a z i m i e r z i n a w r e a t h of clouds. T h e characteristic T h e w o r k of lamateurs calls f o r v a r i e d f o r m s o f care. General discussions o f t h e k i n d : t o t r a i n t h e m o r n o t c o m m o n features i n d i c a t e that the pictures w e r e p a i n t e d by one artist. They were probably" ordered f o rt h e to t r a i n t h e m a r e of n o use. T h e r e a r e people w i t h p u r p o s e o f p o p u l a r i z i n g t h e c u l t o f Stanisław o f K a z i ­ t h e t r a i t s o f p r i m i t i v e s , t h e n a i v e , etc. a n d t h e r e w o u l d mierz. b e n o sense i n t r a i n i n g t h e m . (But t h e r e ane also p e o p l e w h o s h o u l d b e giiven a m e a s u r e o f k n o w l e d g e . I n t h e The pictures f r o m the Corpus Christi Church do not author's opinion, t h e organization o f circles w i t h a r e ­ differ f r o m t h e votive pictures t o be f o u n d a l l over g u l a r p r o g r a m m e o f s t u d y idoes n o t a n s w e r t h e p u r p o s e , E u r o p e as r e g a r d s c o m p o s i t i o n o f t h e scenes. T h o s e tor they are a sort of substitute f o r t r a i n i n g at a n aca­ w h i c h h a v e a i l m e n t s as t h e i r s u b j e c t u s u a l l y s h o w d e m y a n d arouse false a m b i t i o n s a n d pretensions. a p e r s o n i n b e d ( f i g 4) o r t h e f i g u r e o f a p e r s o n w h o s e health has been restored p r a y i n g i n t h a n k s g i v i n g f o r Exhibitions of t h e w o r k o f amateurs a r e desirable his m i r a c u l o u s recovery. T h e t h a n k s g i v i n g p i c t u r e s w i t h b o t h as r e g a r d s t h e i r s o c i a l a s p e c t ( e v e n p o p u l a r i z a t i o n ) m o t h e r h o o d as t h e i r s u b j e c t s h o w a w o m a n i n b e d and f o r t h e artists themselves. T h e most interesting for h e r confinement or a n e w born baby surrounded are t h e e x h i b i t i o n s arranged i n t h e artists' o w n m i l i e u b y i t s f a m i l y p r a y i n g f o r i t s h e a l t h ( f i g . 5). A s r e g a r d s (for i n s t a n c e , r a i l w a y - m e n , office w o r k e r s i n s o m e i n ­ p i c t u r e s w i t h t h e p l a g u e as t h e i r s u b j e c t , t h e r e a r e t w o s t i t u t i o n , m i n e r s , etc.). P u b l i c e x h i b i t i o n s m u s t b e v e r y carefully selected so as n o t t o p o p u l a r i z e b a d a r t . t y p e s : a v i e w o f a t o w n w i t h b o d i e s i n t h e b a c k g r o u n d ( f i g . 9) o r r o w s b e d s w i t h p a t i e n t s i n t h e m ( f i g . 8). The a u t h o r is o f the opinion that a w a r d i n g prizes i s not a good t h i n g , f o r t h i s a l w a y s arouses b i t t e r n e s s 'among I n conclusion t h e authors say that i n Poland t h e others, t h e criteria of e v a l u a t i o n a r e n o t understood m a j o r i t y of genuine votive pictures were lost d u r i n g and give rise t o protests. Professional artists prefer the w a r o r perished b y t h e n a t u r a l process o f age. "fresh", p r i m i t i v e w o r k s and most lamateurs value t h e Most of t h e pictures that have been preserved i n P o ­ a m o u n t o f w o r k p u t onto t h e a r t a n d s k i l l e d w o r k m a n ­ l a n d a r e n e w ones t h a t a r e c o p i e s o f t h e o l d ones o r ship. are pictures i l l u s t r a t i n g t h e miracles performed b y saints. E w a Snieźyńska-Stolot, S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — VOTIVE PICTURES FROM T H E B e r n a d e t t ę T u r n o — JAN NIKIEL — PAIN­ CORPUS C H R I S T I C H U R C H I N C R A C O W . T h e custom T E R O F B I E L S K O B I A Ł A . N i k i e l is one o f t h e most authentic primitives i n Polish naive painting. H e w a s of h a n g i n g v o t i v e p i c t u r e s o n w a l l s i s q u i t e g e n e r a l . T h i s c u s t o m i s k n o w n i n E u r o p e f r o m t h e 1 4 t h c e n t u r y , b o r n i n 190'8. N i k i e l w a s a s h o e m a k e r a n d t r a v e l l e d a n d i t s most f l o u r i s h i n g p e r i o d of d e v e l o p m e n t w a s a t a l o t i n v a r i o u s c o u n t r i e s o n foot. H e p a i n t s f r o m the t u r n o f the 17th a n d 18th centuries. I t s o r i g i n is i n m e m o r y , his preference b e i n g f o r a r c h i t e c t u r e a n d t o w n s . �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № Н А Р О Д Н О Е ЖУРНАЛ, ИЗДАВАЕМЫЙ 1 ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ГОД И З Д А Н И Я XXI И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1967 РЕЗЮМЕ А л е к с а н д р ь Я ц к о в с к и й — ПРОБЛЕМЫ ЛЮ­ БИТЕЛЬСКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИССКУОСТВА А в т о р обращает внимание на м н о г о з н а ч н о с т ь п о ­ нятия „ л ю б и т е л ь " , у к а з ы в а я на р а з л и ч н о е с о д е р ж а ­ н и е этого п о н я т и я в зависимости от вида творчества (литература, театр, и з о б р а з и т е л ь н о е и с к у с с т в о ) . Е с т ь т а к и е о б л а с т и искусства, п о о т н о ш е н и ю к к о т о р ы м п о н я т и е „ л ю б и т е л ь " неприменимо, как, например, м у ­ зыка и архитектура, требующие серьезной подготов­ к и ; и н а ч е о в л а д е т ь этим у м е н и е м н е л ь з я . О д н у р о л ь исполняют самодеятельные танцевальные или теа­ т р а л ь н ы е ансамбли, к о т о р ы е с п о с о б с т в у ю т п о в ы ш е н и ю к у л ь т у р н о г о у р о в н я , а и н у ю творчество л ю б и т е л е й ; его о б щ е с т в е н н о е значение з а к л ю ч а е т с я г л а в н ы м о б ­ разом в том, что оно у д о в л е т в о р я е т п с и х и к у творца. п р и н я т о говорить по п о л ь с к и — довольно широко распространен. В Е в р о п е этот о б ы ч а й и з в е с т е н с X I V века, причем с а м о й б о л ь ш о й п о п у л я р н о с т ь ю о н п о л ь ­ з о в а л с я на п е р е л о м е X V I I — X V I I I вв. Свое н а ч а л о о б ы ч а й этот берет от ш и р о к о г о п о н я т и я п о ж е р т в о в а н ­ н ы х образов (портрета основателя данного х р а м а ) . С а м ы м и б о л ь ш и м и средоточиями этого рода образков б ы л и Германия, И т а л и я , Ш в е й ц а р и я , Ф р а н ц и я , И с п а ­ ния и Португалия. В П о л ь ш е наиболее многочислен­ н ы е г р у п п ы встречаются в С и л е з и и . С т а р е й ш и м с о б ­ ранием в П о л ь ш е я в л я ю т с я о б р а з к и в П и о т р а в и н е ( X V I I в.), а с о б р а н и е н а р о д н ы х п р и н о ш е н и й ( „ в о т " ) из часовни Богоматери п р и Доминик анак ом к о с т е л е в Гидлях (85 образков) и с о б р а н и е и з П а ц л а в о к о й К а л ь в а р и и (27) д а т и р у ю т с я X I X в. П о н я т и е „ л ю б и т е л ь " обозначает к о г о - т о , к т о б е с ­ к о р ы с т н о занимается искусством н е б у д у ч и п р о ф е с с и о ­ н а л о м , н е и м е я д о с т а т о ч н о й с п е ц и а л ь н о й подготовки. Н о с л е д у е т о т л и ч и т ь л ю б и т е л ь с т в о от творчества д е ­ тей и народного (искусства. Одновременно •— к а к у т в е р ж д а е т автор — граница между профессиональным и непрофессиональным искусством все б о л е е с т у ш е в ы в а е т с я в в и д у н о в ы х т е н д е н ц и й с о в р е м е н н о г о искусства, к о т о р о е о т б р а с ы ­ вает з а с т ы в ш и е п р а в и л а в п о л ь з у н о в ы х т в о р ч е с к и х поисков. С одной с т о р о н ы м н о г и е п р о ф е с с и о н а л ь н ы е художники сознательно приобщаются к искусству „ н а и в н ы х " , в то время к а к многие л ю б и т е л и о б р а ­ щ а ю т с я к п р о ф е с с и о н а л ь н о м у искусству, с к о т о р ы м они з н а к о м я т с я б л а г о д а р я выставкам, р е п р о д у к ц и я м , т е л е в и д е н и ю и т.д. Р а з у м е е т с я м е ж д у с а м о у ч к о й и в ы ­ пускником высшей художественной ш к о л ы существует разница в с м ы с л е н а к о п л е н н ы х знаний. А в т о р ы статьи о п и с ы в а ю т собрание 22 „ в о т " и з костела „ Б о ж е т е л о " в Кракове, связанных с культом Станислава и з К а з и м е ж а . Они п р о и с х о д я т с XVII и X V I I I вв. У ч и т ы в а я п р и ч и н ы , в ы з в а в ш и е в о г и в н ы е п р и н о ш е н и я , а в т о р ы д е л я т и х на три г р у п п ы . П е р ­ вая, самая м н о г о ч и с л е н н а я , состоит и з 12 образков, связанных с чудесным исцелением д у ш и и тела; вто­ р а я группа п о с в я щ е н а тематике материнства, а т р е т ь я —• это п р и н о ш е н и я в б л а г о д а р н о с т ь за опасение от бедствий (война, п о ж а р , э п и д е м и я ) . Ч т о касается с т и л я и характера „вот" описываемого костела, то они т а к ж е д е л я т с я на три г р у п п ы . К первой п р и н а д л е ж а т три с а м ы х п р и м и т и в н ы х с п л о с к и м р и с у н к о м и очень у п р о щ е н н о й композицией. С т а н и с л а в К а з и м е р ч и к в ы ­ с т у п а е т здесь р я д о м с Д е в о й М а р и е й , к а к ее з а с т у п ­ ник. К о второй г р у п п е п р и н а д л е ж и т с е м ь образков, к о т о р ы е п о всей вероятности не я в л я ю т с я п р и н о ш е ­ ниями, а с о с т а в л я ю т часть к р у п н о й композиции, от­ о б р а ж а ю щ е й ж и з н ь и чудеса, т в о р и м ы е С т а н и с л а в о м К а з и м е р ч и к о м . Э т о г о р о д а р и с у н к и относятся к концу X V I и X V I I вв.; они б ы л и в своем р о д е „ г о т о в ы м и о б р а з ц а м и " д л я м е н е е с п о с о б н ы х ц е х о в ы х мастеров. П о с к о л ь к у во всех о б р а з к а х этой г р у п п ы п о в т о р я ю т ­ ся о д н и и т е ж е к о м п о з и ц и о н н ы е с х е м ы , то надо д у ­ мать, что они с о с т а в л я л и о б щ и й ф о н г л а в н о й с ц е н ы с ф и г у р о й С т а н и с л а в а К а з и м е р ч и к а в центре. Д и а п а з о н л ю б и т е л ь с к о г о искусства в к л ю ч а е т р а з ­ н о р о д н е й ш и е я в л е н и я : в д е р е в н е оно граничит с н а ­ р о д н ы м творчеством, в городе, — в зависимости от среды, — опирается на р а з л и ч н ы е к у л ь т у р н ы е о б ­ р а з ц ы . А в т о р с т а т ь и расматривает о т д е л ь н ы е п р о ­ фессиональные группы, отмечая влияние профессии на л ю б и т е л ь с к о е творчество. О д н а к о р е ш а ю щ у ю р о л ь в р а з н о о б р а з и и иакусетва л ю б и т е л е й и г р а ю т и х п о ­ буждения, и х отношение к творчеству. Д л я одних — это ф о р м а у ч а с т и я в к у л ь т у р н о й ж и з н и , д л я д р у г и х — опасение от о к р у ж а ю щ е й обстановки, о б о г а щ е н и е с у т и своей ж и з н и , и л и е д и н с т в е н н ы й ее с м ы с л , в о з м е щ е н и е д р у г и х ц е н н о с т е й ; иногда у л ю д е й , не и м е ю щ и х о б ­ щего языка с окружающими, у людей травмирован­ н ы х , — это е д и н с т в е н н ы й способ избавиться от ч у в ­ ства неуверенности, н е п о л н о ц е н н о с т и . Творчество любителей требует р а з л и ч н ы х форм п о м о щ и и з а б о т ы . О б щ и е д и с к у с с и и на т е м у : у ч и т ь и л и не у ч и т ь — б е с п о л е з н ы . Есть л ю д и п р и м и т и в н ы е , н а и в н ы е и т.п., к о т о р ы х не и м е е т с м ы с л а у ч и т ь . Н о есть т а к ж е л ю д и , к о т о р ы е д о л ж н ы п р и о б р е т а т ь и з ­ в е с т н у ю юумму знаний. П о м н е н и ю автора н е с л е д у е т у с т р а и в а т ь ц е н т р ы подготовки с о п р е д е л е н н о й п р о ­ граммой о б у ч е н и я , я в л я ю щ и е с я п а р о д и е й академий, п р о б у ж д а ю щ и е н е о б о с н о в а н н ы е претензии. В ы с т а в к и л ю б и т е л ь с к и х работ и г р а ю т о б щ е с т в е н ­ н у ю р о л ь (хотя б ы в с м ы с л е п о п у л я р и з а ц и и ) , и имеют т а к ж е б о л ь ш о е з н а ч е н и е д л я с а м и х творцов. С а м ы м и интересными являются выставки в собственной среде л ю б и т е л е й ( ж е л е з н о д о р о ж н и к о в , горняков, р а б о т н и ­ к о в к а к о г о - н и б у д ь у ч р е ж д е н и я и т.д.). Публичные в ы с т а в к и надо готовить о ч е н ь с т а р а т е л ь н о , у д е л я я б о л ь ш о е внимание п о д б о р к е экспонатов во и з б е ж а н и е распространения п л о х о г о искусства. П р е м и й автор н е одобряет считая, что они в ы з ы в а ю т л и ш ь н е д о в о л ь ­ ство и р а з д р а ж е н и е д р у г и х , к р и т е р и и оценок н е п о н я т ­ н ы и являются причиной возмущения. Х у д о ж н и к и •— пластики отдают п р е д п о ч т е н и е „свежим" работам, Примитивам, в то в р е м я к а к б о л ь ш и н с т в о л ю б и т е л е й ценит в к л а д у с и л и й в работу, у м е н и е работать. 5 Эва С н е ж и н ь е к а - С т о л о т , Стефания К ж и ш т о ф о в и ч — ДАРСТВЕННЫЕ ОБРАЗКИ ( „ v o t a " ) из к о с т е л а „ Б о ж е т е л о " (Boże C i a ł o ) в К р а к о в е . О б ы ч а й в е ш а т ь д а р с т в е н н ы е образки „ в о т а " — как 64 Т р е т ь я группа — это р а з в е р н у т ы е с ц е н ы с о м н о ­ гими л и ц а м и и интерьерами, з а п о л н е н н ы м и п р е д м е ­ тами. П е р с п е к т и в ы и н т е р ь е р о в и а р х и т е к т у р а п л о с к и е , примитивные, п о п ы т к и с д е л а т ь ф и г у р ы б о л е е р е л ь е ф ­ н ы м и т а к ж е п р и м и т и в н ы . Эту г р у п п у х а р а к т е р и з у е т о д и н а к о в ы й способ о т о б р а ж е н и я С т а н и с л а в а и з К а з и ­ м е ж а в в е н ч и к е и з о б л а к о в . П р и с у щ и е им всем х а р а к ­ т е р н ы е ч е р т ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, ч т о они п р и ­ н а д л е ж а т одному автору и ч т о в с е эти о б р а з к и б ы л и , вероятно, в ы п о л н е н ы по з а к а з у ш т а т н ы х к а н о н и к о в в целях популяризации культа Станислава Кази­ мерчика. П о к о м п о з и ц и и сцен о б р а з к и и з к о с т е л а „ Б о ж е т е л о " не о т л и ч а ю т с я от р а с п р о с т р а н е н н ы х в Е в р о п е типов в о т и в н ы х п р и н о ш е н и й . „ В о т а " с т е м а т и к о й болезней показывают б о л ь н ы х в постели (илл. 4) л и б о в ы з д о р а в л и в а ю щ е г о , к о т о р ы й м о л и т с я , б л а г о д а р я за ч у д е с н о е и с ц е л е н и е . О б р а з к и с т е м а т и к о й материнства и з о б р а ж а ю т р о ж е н и ц у в п о с т е л и л и б о 'новорожденного м л а д е н ц а в о к р у ж е н и и семьи, м о л я щ е й с я за его з д р о р о в ь е ( и л л . 5). В с л у ч а я х эпидемии в ы с т у п а ю т два вида и з о б р а ж е н и й : ф р а г м е н т города с останками у м е р ­ ш и х на втором п л а н е ( и л л . 9) и л и р я д ы кроватей с б о л ь н ы м и ( и л л . 8). В з а к л ю ч е н и е а в т о р ы статьи у т в е р ж д а ю т , ч т о в П о л ь ш е большинство подлинных „вот" погибло во время войн и л и ж е п о д в е р г л о с ь естественной п о р ч е . Б о л ь ш и н с т в о с о х р а н и в ш и х с я в П о л ь ш е собраний — это новые, в о о е с т а н о в л е н н ы е о б р а з к и и л и ж е о б р а з ­ к и - и л л ю с т р а ц и и с о в е р ш е н н ы х святыми ч у д е с . Б е р н а д е т т а Т у р н о — ЯН НИКЕЛЬ — Ж И В О ­ П И С Е Ц И З Б Е Л Ь С К А - Б Я Л А . Никель принадлежит к с а м ы м п о д л и н н ы м примитивам в п о л ь с к о й „ н а и в ­ ной" живописи. 1908 года р о ж д е н и я , с а п о ж н и к п о п р о ф е с с и и , Н и к е л ь странствовал п е ш к о м п о р а з л и ч ­ н ы м странам. Он р и с у е т п о п а м я т и о х о т н е е всего г о ­ рода и г о р о д с к у ю а р х и т е к т у р у . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61d24b8a3ea4dcd1785de4b63b58c3a8.pdf ae2d6ba968fa3f55704ca959305989b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4587 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.1/ s.62 Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres X - XII. Konferencje, działalność muzeów W d n i a c h 14—16 października, w r a m a c h obchodów 10-lecia skanse­ n u w Z u b r z y c y G ó r n e j , odbyła się ogólnopolska konferencja konser­ w a t o r s k a i z j a z d społecznych o p i e ­ kunów zabytków. Organizatorami konferencji byli: Ministerstwo K u l ­ t u r y i Sztuki, wojewódzki konser­ w a t o r zabytków i Zarząd Okręgu P T T K w K r a k o w i e . Uczestnicy k o n ­ ferencji obradowali w Zubrzycy Górnej, Chochołowie i L a n c k o r o n i e . T e m a t e m k o n f e r e n c j i były: o r g a n i ­ z a c j a skansenów, r o l a m u z e ó w r e ­ g i o n a l n y c h oraz p r o b l e m y o c h r o n y zabytków drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego i małomiasteczkowego. W ostatnim dniu obrad, w L a n c k o ­ r o n i e został w y g ł o s z o n y p u b l i c z n y odczyt p n . „Ochrona zabytków b u ­ d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o w aspekcie międzynarodowym". * W listopadzie, w M u z e u m B u ­ downictwa Ludowego w Sanoku zorganizowano dwudniowe sympo­ z j u m poświęcone m a l a r s t w u i k o n o ­ w e m u . Profesorowie U J i k r a k o w ­ skiej Akademii Sztuk Pięknych omówili dzieje bizantyjskiego m a ­ l a r s t w a i k o n o w e g o oraz jego r e m i ­ niscencje w p l a s t y c e współczesnej. Pracownia Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie przedstawiła zespół p r a c z m a r ł e j d r M . P r z e ź dzieckiej na temat X V I I I - i X I X -wiecznych ikon ludowych w M u ­ zeum w Sanoku. * 26 l i s t o p a d a otwarto Muzeum Regionalne w N o w y m Targu. Jed­ n y m z d z i a ł ó w m u z e u m j e s t dział etnograficzny, który prezentuje wnętrze chaty n o w o t a r s k i e j . O b o k sprzętów i strojów l u d o w y c h z g r o ­ madzono również stare narzędzia stolarskie, bednarskie i kowalskie. * W Wiśle o t w a r t o M u z e u m Bes­ kidzkie. Zgromadzono p o n a d 500 e k s p o n a t ó w . Są t o z a b y t k i z z a ­ kresu k u l t u r y materialnej i sztuki l u d o w e j . O b o k rzeźb i s t a r y c h g ó r a l ­ skich instrumentów muzycznych, pokazano beskidzkie stroje ludowe i koniakowskie koronki. Warsztat g a r n c a r s k i , narzędzia d o czesania l n u o r a z s t a r e narzędzia rolnicze prezentują dział k u l t u r y m a t e r i a l ­ n e j . O s o b n y m działem j e s t zbiór w y d a w n i c t w i pamiątek po B o g u ­ mile Hoffie. * W r a m a c h i n a u g u r a c j i sezonu k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o 1966/67 n a Lubelszczyźnie o t w a r t o 2 3 . X I . M u ­ zeum Regionalne w Kazimierzu. M u z e u m m i e ś c i się w Kamienicy Celejowskiej. Na otwarcie przygo­ t o w a n o ekspozycję s z t u k i l u d o w e j A 1966 P o w i ś l a , n a którą składają się m . i n . w y c i n a n k i Ignacego Dobrzyńskiego, wyroby kowalskie, ceramika z Ba­ ranowa, wyroby plecionkarskie i stroje ludowe. Wystawy, K konkursy 3.X. o t w a r t o w P a ń s t w o w y m M u ­ zeum Etnograficznym wystawę p n . „Polskie stroje l u d o w e " , zorganizo­ waną z o k a z j i K o n g r e s u Kultury P o l s k i e j . Jest t o p i e r w s z a w y s t a w a otwarta w odremontowanej części nowego gmachu muzeum. Poka­ zano o k . 40 o b i e k t ó w zgromadzo­ n y c h w 10 zespołach r e p r e z e n t u j ą ­ c y c h różne r e g i o n y , g ł ó w n i e p o ł u d ­ niowej Polski. Komisarzem wysta­ w y , a u t o r e m scenariusza i k a t a l o g u -składanki b y ł d r K . Pietkiewicz. * W czasie t r w a n i a f e s t i w a l u W a r ­ s z a w s k a Jesień (wrzesień, p a ź d z i e r ­ n i k ) C e n t r a l a H a n d l o w a Przemysłu Muzycznego zorganizowała wystawę p.n. „Polskie i n s t r u m e n t y muzycz­ n e " . W y s t a w a c z y n n a była w g m a ­ chu PWSM. Dział instrumentów l u d o w y c h p r z y g o t o w a ł doc. d r M . S o b i e s k i . P o k a z a n o o k . 50 i n s t r u ­ m e n t ó w l u d o w y c h ze z b i o r ó w m u ­ zealnych, I S P A N oraz p r y w a t n y c h doc. d r M . S o b i e s k i e g o . Katalog w y s t a w y p n . „Polskie i n s t r u m e n t y m u z y c z n e " , s. 72, z a w i e r a m . i n . a r t y ­ kuł M . S o b i e s k i e g o o m a w i a j ą c y r o ­ dzaje p o l s k i c h instrumentów l u d o ­ wych. W październiku, w M u z e u m R e ­ g i o n a l n y m w Łowiczu, o t w a r t a była w y s t a w a s z t u k i i rękodzieła l u d o ­ wego zorganizowana z okazji 15-lecia i s t n i e n i a Spółdzielni „Sztuka Łowicka". Eksponaty zgromadzone na wystawie zostały wykonane przez artystów l u d o w y c h zrzeszo­ n y c h w spółdzielni. P o k a z a n o t k a ­ n i n y odzieżowe, d e k o r a c y j n e , w y ­ c i n a n k i , l a l k i w s t r o j a c h łowickich, p i s a n k i i w y d m u s z k i oraz w y r o b y ceramiczne. * 7.X. w M u z e u m w Rzeszowie o t w a r t o galerię d a w n e j rzeszow­ skiej rzeźby ludowej. Eksponaty n a w y s t a w ę w y b r a n o ze z b i o r ó w muzeum. * W Muzeum L u b e l s k i m na Z a m ­ k u o t w a r t o 16.X. w y s t a w ę l u d o w e ­ go p l e c i o n k a r s t w a . W y s t a w ę zor­ ganizowało m u z e u m p r z y współ­ udziale Wydz. K u l t . Prez. WRN w L u b l i n i e . W y s t a w a zostanie omó­ w i o n a w j e d n y m z najbliższych n u ­ m e r ó w „ P o l . Szt. L u d . " . * 23.XI. otwarto w Powiatowym D o m u K u l t u r y w Sierpcu wystawę l u d o w e j rzeźby s i e r p e c k i e j . K o m i s j a z ramienia M i n . Kultury i Sztuki z a k w a l i f i k o w a ł a n a w y s t a w ę o k . 70 rzeźb; 4 r z e ź b i a r z o m — M . R u s z k o w ­ skiemu, H . Wierzchowskiemu, W. 1 J . K r a j e w s k i m przyznano nagro­ d y pieniężne. N a w y s t a w i e p r e z e n ­ towało swoje r z e ź b y 11 t w ó r c ó w l u d o w y c h regionu sierpeckiego, n a j ­ liczniej r e p r e z e n t o w a n i b y l i czterej n a g r o d z e n i rzeźbiarze. * W listopadzie w M u z e u m w R a ­ c i b o r z u została z o r g a n i z o w a n a w y ­ stawa p n . „Zabytki drewnianego b u d o w n i c t w a ludowego na terenie p o w i a t u raciborskiego". Były to f o ­ togramy obiektów budownictwa drewnianego, pokazano m.in. 3 drewniane XVII-wieczne kościółki, b u d y n k i m i e s z k a l n e , spichrze, szopy. * 3 . X I I . nastąpiło rozstrzygnięcie XXIV konkursu szopek krakow­ skich. N a tegoroczny k o n k u r s zgło­ szono r e k o r d o w ą ilość 106 szopek. J u r y k o n k u r s o w e wprowadziło w t y m r o k u innowację, szopki podzie­ l o n o n a t r z y g r u p y w zależności o d wielkości. W k a t e g o r i i szopek „ d u ­ żych" pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Witold Głuch, Zdzisław Dudzik, Wacław Morys, Kazimierz Pietrzyk; w k a t e g o r i i szopek „średnich": S t a ­ nisław Fijał, M i c h a ł Przeworski, Eugenia Szklarska i Franciszek T a r n o w s k i — najstarszy z k r a k o w ­ s k i c h szopkarzy. W g r u p i e szopek „najmniejszych" nie przyznano pierwszej nagrody, drugie nagrody otrzymali: Janusz Kaczorowski i Stanisław M a j c h r z a k . 6 . X I I . w P a ­ łacu S z t u k i o t w a r t o w y s t a w ę s z o ­ pek konkursowych. W t y m roku udostępniono o b e j r z e n i e s z o p e k r ó w ­ nież W a r s z a w i e . W Kordegardzie Łazienkowskiej TPSP zorganizo­ w a ł o w d n i a c h 2 5 . X I I — 10.1.67 w y ­ s t a w ę 29 najpiękniejszych, nagro­ d z o n y c h szopek k r a k o w s k i c h . W y ­ s t a w a cieszyła isię o g r o m n y m p o ­ wodzeniem. * W g r u d n i u nastąpiło r o z s t r z y g ­ nięcie konkursu zorganizowanego przez Cepelię n a pamiątkę r e g i o ­ nalną i artystyczną. Z n a d e s ł a n y c h 2 t y s . w z o r ó w o d r z u c o n o t y l k o 16. Przegląd konkursowych ekspona­ tów zaprezentował w y s o k i poziom naszego p a m i ą t k a r s t w a . R e g i o n b i a ­ łostocki pokazał p i ę k n e w y r o b y z drewna, charakterystyczne dywany d w u o s n o w o w e , zakopiańscy t w ó r c y w y r o b y z d r e w n a , skóry i k o w a l ­ skie. Obok regionów z tradycją p a m i ą t k a r s k ą p o j a w i a j ą się n o w e . Piękną kolekcję przysłali n a k o n ­ k u r s t w ó r c y z D o l n e g o Śląska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3aca7a578628f1dbcdd7bac25cd205c5.pdf 90073d71e260dcb1480ab191ae160306 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4949 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4588 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1967 t.21 z.2; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XXI 1967 NR 2 �T R Е S С 67 Jacek Olędzki Wota Zofia Gródecka Babimojsko-dabrowiecki haft przewlekany . srebrne Kareł Kreuzcr Świeckie ludowe obrazy na szkle Ewa Snieżyńska-Slolot Ludowe rzeźby Adama Słowińskiego . Izabella Galicka _ . , . , Hanna Sygictynska . , Chrvstus Frasobliwy z Anielowa . 93 103 . . . 105 ń ń 109 z ARCHIWUM HTKTOKYCZNEGO Tadeusz Sławski I n w e n t a r z rzeczy Wojciecha garncarza i obywatela bieckiego Bartoszowicza, 111 SPRAWOZDANIA Ewa Śnieżyńska-Stolot Drogi rozwoju szopki k r a k o w s k i e j na podsta­ w i e dwóch ostatnich konkursów: X X I I I i X X I V 113 Ksawery P i w o c k i Roman Reinfuss: Ludowe kafle malowane . . 117 Jerzy Czajkowski Tóth Janos: Nepiteszetiink Hagyomanyi dycje naszej ludowej a r c h i t e k t u r y ) . . (Tra­ . . 118 RECENZJE KRONtKA 119 SUMMARY OF ARTICLES 121 РЕЗЮМЕ , 123 , Na okładce: Fragment wotum — pożar miasta Zakroczymia, wyryta data 164S, napis, blacha srebrna, wym. całości 14 X 21 cm. Brak znaków złotnika. Czerwińsk. Fot. Jacek Olędzki. Na stronie tytułowej: Figurki z szopki: dziad i Szymek na kozie. Wyk. Jan Bielski. Pólrzeczki, pow. Limanowa. Fot. Jan Swiderski. ć u. ''OSZ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U К ROK XXI 1967 polska sztuka ludowa NR �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery Piwocki, prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman Rein­ fuss, sekratarz redakcji i redaktor działu: mgr J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ na Kunczyńska — Iracka, mgr K r y s t y n a Chojnacka, redaktor techn.: Maria Kluko'wska, układ graf.: Jadwiga Jarnuszkiewiczo­ wa. Tłumacze: D. Ronowicz tang), N. Stasińska (ros.). Red.: Instyitut Sztuki P A N , Warszawa, u l . Długa 2G. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . Puławska 61, teł. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/276e60ade6e29788a4105951b6c708f7.pdf 6a8279148f77a1803fd50c9c06f40247 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1019 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:938 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.319-324 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 \ MABGARET Margaret Mead zmarła w MEAD Nowym 1901-1978 | Jorku 15 listopada 1978 roku. Zwana „ p i e r w s z ą d a m ą etnologii ś w i a t o w e j " z a ż y c i a z o s t a ł a z a l i c z o n a do g r u p y klasyków. Z a s ł u ż y ł a sobie n a t ę p o z y c j ę i ten t y t u ł w k ł a d e m nie do p r z e c e n i e n i a w etnologię i antropologię Vie", Gerald kultury. Sekret Messadie jej (styczeń osiągnięć, j a k pisze 1979), z a w i e r a ł się w recenzent dwóch teru: z d r o w y m r o z s ą d k u i s z l a c h e t n o ś c i , k t ó r y c h ł ą c z e n i e w kiem wydaje i trudne w się być nie tylko bardzo owocne, ale ze „Science et cechach jej charak­ studiach nad przede człowie­ wszystkim rzadkie stosowaniu. U r o d z i ł a s i ę 16 g r u d n i a 1901 r o k u w F i l a d e l f i i w r o d z i n i e z a s ł u ż o n e j w oświaty. Jej prawdziwą w których brała szkołę w większym stopniu nieregularnie. kulturowej imigrantów, I to właśnie społecznych stosunków dyskutowane uwarunkowań między pokoleniami, w domu się w domu, do problemy postępów stały służbie dyskusje w u d z i a ł na p r a w a c h partnerskich niż p r a w d z i w a szkoła, uczęszczała amerykańskiej, stanowiły której adaptacji nauce młodzieży przedmiotem studiów całego jej życia. Wiedziona instynktem, jak m a w y g l ą d a ć w przyszłości n a u k a o kulturze, czuła, że odpowiedzi szukać mość w na wyłącznie pytanie w sposobów o charakter społeczeństwa samych Stanach. D l a ich przekazywania przekazywaniu osobowości, kultury z amerykańskiego wyjaśnienia pokolenia określającej postawy na potrzebna pokolenie, ludzkie w nie można jest znajo­ roli procesie n o w y c h p r z y s t o s o w a ń . O d p o w i e d z i n a te p y t a n i a s z u k a ł a w ś r ó d kultury coraz społeczeństw to pry­ mitywnych. Margaret w Nowym Pod Mead Jorku jego w p ł y w e m uwieńczoną kończyła w studia czasie, gdy podjęła znakomitą psychologiczne wykładał swą pierwszą książą Coming of w tam Franz podróż аде in żeńskim Boas na wyspy Samoa College zwany Barnard Papą Samoa Boasem. na Pacyfiku, (1928). P r ó b o w a ł a w o d p o w i e d z i e ć n a p y t a n i e , czy k s z t a ł t i t r e ś ć d o j r z e w a n i a r ó ż n i ć s i ę b ę d ą w ności od w a r u n k ó w młodzieży W -społecznych. P y t a n i e to wynikało również niej zależ­ z analizy sytuacji amerykańskiej. 1930 r o k u w y c h o d z i j e j n a s t ę p n a k s i ą ż k a święcona podobnej p r o b l e m a t y c e . Growing up Doktorat zaś uzyskuje w in New Guinea, po­ 1929 r o k u w C o l u m b i a U n i v e r s i t y i p r z e z p i e r w s z e l a t a pozostaje w k r ę g u wspomnianej l e m a t y k i . P o s z e r z a j ą nieco o z a g a d n i e n i a ludzi, r ó w n o ś c i kultury, r ó w ­ zwłaszcza The ności ras, zapewne Primitive nia w Man, wśród Nowej pod zwanej wpływem „Magna Indian amerykańskich, Gwinei i Bali. W prac Carta czasie równości Boasa, równości górskich badań a jego Arapeszów, poznaje Mundugumor 7 języków tych badania kańską nad (1964-1965). W problematyką uczoną, Ruth okresie kultur między dwiema narodowych B e n e d i c t ) . T o zagadnienie seriami (razem z interesuje prob­ Mind r a s o w e j " . P r o w a d z i nadto w i e d z a j e p o n o w n i e po I I w o j n i e ś w i a t o w e j : M a n u s (1953), B a l i Admiralicji uprzednio of bada­ i Tczambuli plemion. Od­ (1957-1958), W y s p y wypraw drugą podejmuje wybitną ją z r e s z t ą amery­ głównie ze �320 KRONIKA względu na związek ze sprawą osobowości młodych sposobem p r z e k a z y w a n i a k u l t u r y a p o s t ę p e m W badaniach etnologicznych w książce o Samoa w pokoleń i relacją między społecznym. podejmuje pytania klasycznej polemice z M a l i n o w s k i m poddaje w psychologii. wątpliwość Już uniwersal­ n o ś ć k o m p l e k s u E d y p a . R o z b u d o w y w u j e t ę s p r a w ę w Sex and Three pod k i e r u n k i e m A . K a r - Primitive Societies. dinera nie p r ó b u j e Mimo s t u d i ó w psychologicznych stosować metod psychoanalizy Temperament wypracowywując in własne, the etno- logiczne m e t o d y b a d a n i a o s o b o w o ś c i . II wojna światowa do aktywnej żania na i z w i ą z a n e z n i ą problemy działalności temat organizacyjnej sposobów uniknięcia i w społeczne pobudzają popularyzatorskiej. przyszłości M. Mead Podejmuje podobnych klęsk rozwa­ przez po­ g ł ę b i a n i e zrozumienia p o m i ę d z y narodami i rozwoju tolerancji dla r o z w i ą z a ń k u l t u ­ r o w y c h p r z y j ę t y c h przez r ó ż n e grupy ludzi. W s p ó ł p r a c u j e a k t y w n i e z U N E S C O go p r z y k ł a d e m jest m i ę d z y i n n y m i w y d a n i e p r a c y z b i o r o w e j Cultural Technical Change chicznego. Podejmuje wychowanie, językiem znaków komitet nowe, współcześnie komunikowanie powstałe się), jest problemy autorką (wpływ projektu o charakterze u n i w e r s a l n y m zatwierdzonego w publika­ badań 1965 przez Mead szczegółowe równie często i regionalne jak rozważania różnych na kultur temat o g ó l n e j w pracy występują teorii kultury, a w a ż a n i o m na temat w s p ó ł c z e s n o ś c i t o w a r z y s z ą r o z w a ż a n i a o perspektywie i przeszłej ostatniej ewolucji książce człowieka wprowadza Czytelnikowi polskiemu gicznej książce pt. (1978) i krótkiego Etnologia, wybór M. lat. in w Cultural klimat Evolution, problemów M . Mead znana jest z w y d a n e j i tożsamość, fragmentu ze z studium książki And w 1965). keep your W akulturacji z znakomitymi rasowej. Bibliotece Socjolo­ międzypokoleniowego powder dry w zbiorze u A. Kardinera w USA próbującego przełomu antropologami, i F . Boasa, Reo światowej praktycznie wieków, kolejne Fortunem o j c a antropologii i przez kilkadzie­ rozwiązywać niektóre małżeństwa Gregory łączą Batesonem, amerykańskiej, k i m c e n t r u m b a d a ń etnologicznych Znajomość antropologii jej prac i A m e r i c a n M u s e u m of N a t u r a l H i s t o r y w sylwetki jest więc kluczem do zrozumienia ją stu­ przyjaźni m i ę d z y i n y m i z E . S a p i r e m i R . Benedict, p r a w i e przez c a ł e ż y c i e p r a c u j e w Jorku. tej równości dystansu c e n t r u m h i s t o r i i antropologii środowiska problemy diuje znów roz­ przyszłej tekstów. Wyrasta dwoma (Continuities nas Kultura Mead znajduje się w siąt nad roku współpracy międzynarodowej ONZ. Zagadnienia M. and (1955) p r z y g o t o w a n e j z i n s p i r a c j i ś w i a t o w e j f e d e r a c j i z d r o w i a p s y ­ torów na cze­ Patterns się wiel­ Nowym historii ostatniego p ó ł w i e c z a . Zofia Sokolewicz R O G E R C A I L L O I S 1913-1978 Roger związane Caillois zmarł jako autor Rękopisu 21 grudnia jest bardziej z k r y t y k ą 1978 roku w Paryżu. literatury i estetyką Poncjusza Piłata oraz znalezionego w Saragossie W Polsce niż etnologią. odkrywca i inicjator t ł u m a c z e n i a Potockiego. Zapomina się jego imię Znany jest na często, z w y k s z t a ł c e n i a e t n o l o g i e m z w i ą z a n y m , podobnie j a k C . L e v i - S t r a u s s , francuski że jest Michel Leiris i Georges B a t a i l l e , z t a k z w a n ą s z k o ł ą M . M a u s s a i H . H u b e r t a o r a z G . D u m e z i l a . U r o d z o n y w 1913 r o k u w R e i m s w c z e ś n i e p r z e j a w i a s w o j e z a i n t e r e s o w a n i a rackie i filozoficzne. One później nadadzą jego studiom etnologicznym lite­ kierunek �321 KRONIKA poszukiwań szeroki głęboko zakres społeczeństw L'Homme prymitywnych et wieloletnie ukrytych zainteresowań le sacre badania struktur i i uniwersalnych Pierwsze ich filozofii U podstaw (1939). w badań. to wpłyną et (1938) oraz doświadczeń leżą Argentynie). go ta c z ę ś ć ś w i a t a . T o on w ł a ś n i e o d k r y ł d l a F r a n c j i l i t e r a t u r ę Fascynowała latynoamerykańską i został redaktorem serii L a croix d u S u d p o ś w i ę c o n e j tej literaturze Jego p ó ź n i e j s z e p r a c e d o t y c z ą s o c j o l o g i i tycznej. Z o s t a ł y o p u b l i k o w a n e r a z e m w tomie analizuje n a p r z y k ł a d z i e innej tematyki t e r e s u j ą c y m p o d t y t u l e Maska R. rem przypisując wielką jego d z i a ł a l n o ś c i czasopisma et Societe. t o m i e L e s jeux b a d a n i a nie et charyzma­ Te same problemy les hommes tylko jako chłodny istoty c z ł o w i e k a w a r t o ś c i u j e wartość emocjom badacza. ujawnia się nam wydawniczej filozoficznego w Instincts (Gallimard). i władzy o in­ oszołomienie. Caillois prowadzi swoje p r a c a c h k r y t y c z n y c h , gdy w i o b i e k t y w n e g o opisu. S z u k a j ą c pasją k a t a , d u c h a sekt ogromnie problematyki 1'Homme etnologicznych (pięć lat w na dotyczące L e Mythe jego Ameryce Łacińskiej i książki Pasja jako gorący jako wieloletniego „ D i o g e n e s " oraz w uczony swoje ta przebija przeciwnik redaktora jego d z i a ł a l n o ś c i z zamia­ sądy z całą w jego romantyzmu, międzynarodowego w Unesco jako dy­ rektora działu literatur i r o z w o j u kulturalego. Ukazując człowieka w jego perspektywie antropologicznej interesował się z a r ó w n o kulturami p r y m i t y w n y m i , j a k i współczesną. O d w o ł u j e s i ę w swoich cach do kultur francuskiej. amerykańskich Twierdził, ludzkich osiągnięć połączonych zarazem głębokie, zaś tego, głębokie, zmusza co i afrykańskich, do kultury że na całość kultury należy to co myślą ludzką. rzadkie więc go i Twierdzi, osobliwe, niejako spojrzeć do antycznej jako na ż e „...to co powierzchowne". poruszania tematów i pra­ kultury długi szereg wspólne, jest Poszukiwanie pozornie m a j ą c y c h ze s o b ą n i c w s p ó l n e g o j a k , n a j b a r d z i e j m o ż e , e t n o r e l i g i o z n a w c z e nie studium m o d l i s z k i ( d r u k o w a n e w p i e r w s z e j w e r s j i j u ż w 1934 r o k u ) , s t u d i u m k a t a , s t u d i u m władzy charyzmatycznej (z współczesnego mitu, eseju o rzut tak tematów również analizą denerwujący Hitlera), cesarzu m a r z ą c y m dla profesjonalnych t y m , ż e i n t e r e s o w a ł go odzwierciedlenie powodzenia chińskim zawsze człowiek, Paryża jako o nieśmiertelności. studium Roz­ krytyków każdy spowodowany był człowiek na świecie jako ł a d u charakterystycznego dla c a ł e g o gatunku. Ł a d u tego s z u k a ł C a i l l o i s w s y m e t r y c z n e j s t r u k t u r z e ś w i a t a d ą ż ą c e g o do har­ monii, a l e r o z w i j a j ą c e g o s i ę d z i ę k i p o w s t a w a n i u e l e m e n t ó w d y s s y m e t r y c z n y c h i przez to b ę d ą c e g o w ją ciągłym ruchu. kultury l u d ó w Najbardziej harmonijną prymitywnych, stąd ich badanie strukturę symetryczną ma fundamentalne r ó w n i e ż i dla badania kultury w s p ó ł c z e s n e j , która f r a p o w a ł a bardzo, ż e czytelnik ryczne i ma prawo zastanawiać etnologiczne nie były podjęte z s i ę , czy w s z e l k i e myślą o go n i e s ł y c h a n i e . T a k jego b a d a n i a wyjaśnieniu i styl (1967) i Żywioł i lad histo­ współczesności i w ł a s n e g o sposobu m y ś l e n i a . C z y t e l n i k o w i p o l s k i e m u C a i l l o i s z n a n y j e s t z Odpowiedzialność ma­ znaczenie tomów (1973) z a w i e r a j ą c y c h jego p o d s t a w o w e p r a c e etnologiczne obok e s e j ó w l i t e r a c k i c h . Zofia O PROJEKCIE SYNTETYCZNEGO NA OBSZARZE W ostatnich Kultury latach, w OPRACOWANIA ARCHITEKTURY KARPACKO-BAŁKAŃSKIM ramach działalności Ludowej w Karpatach i na B a ł k a n a c h Międzynarodowej (MKKKB), LUDOWEJ Komisji Badania p r z y s t ą p i o n o do s y n t e t y c z ­ nego o p r a c o w a n i a t y c h d z i e d z i n k u l t u r y l u d o w e j , do k t ó r y c h 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 Sokolewicz istnieje już możliwie �322 KRONIKA p e ł n a dokumentacja ź r ó d ł o w a . W rezultacie m a j ą p o w s t a ć zbiorowe publikacje lizowane z udziałem wszystkich W obrębie poszczególnych kich opracowań zespół tektury ludowej 1978) o r g a n i e Tak na przez wyznaczonych przykład przygotował projekt Zorganizowana słowacką w Sekcję Brnie ludowemu zrzeszonych w redaktorów konspektu V. Frolec i opublikował do w i rea­ MKKKB. wszyst­ przyjęta przez opracowania archi­ „Carpatobakanica" (z. 1: MKKKB. (5-8 grudnia 1978 r.) w (znanej z m i ę d z y n a r o d o w y c h festiwali tetu Komisji t e m a t ó w m a b y ć zachowana jednolita koncepcja przygotowana autorski. Krajowych MKKKB przy i Instytutu współpracy dyskusji nad Strażnice Fakultetu Sztuki Ludowej w w Czechosłowackich Karpatach, prowadzenia miejscowości na Morawach folklorystycznych) K o n f e r e n c j a przez Czecho­ konspektem Filozoficznego Straźnici, poświęcona Uniwersy­ budownictwu stanowiła równocześnie okazję projektowanej publikacji o do p r z e ­ architekturze l u d o w e j . W d y s k u s j i t e j , k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł doc. d r V . F r o l e c C S c j a k o r e d a k t o r i sekretarz generalny chosłowackiej w Budapeszcie), dr M a r i a CSc (Instytut inż. arch. two udział: Endre dr J a n B o t i k C S c (sekretarz Fiizes Gieorgiewa AN ZSRR), (Ministerstwo (Instytut prom. Kultury Sztuki Etnografii B A N w Sofii), P A N ) , dr Natalia N . hist. Jan Soućek Gracjanska (Instytut dr D a n u t a T y l k o w a ( s e k r e t a r z P o l s k i e j K o m i s j i trzytomowa zbiorowa publikacja o Sztuki MKKKB). budownictwie ludowym Czechosłowacką m a b y ć r e a l i z o w a n a w l a t a c h : 1979-1983 — tom p i e r w s z y , budownictwu gospodarcze 1984-1986 — t o m mieszkalnemu; 1987-1990 — i warsztatowe; tom C e l e m o p r a c o w a n i a jest p r z e d s t a w i e n i e drugi, o b e j m u j ą c y poświę­ budownic­ trzeci, d o t y c z ą c y , architektury tradycyjnych form budownictwa l u d o w e g o w p o w i ą z a n i u ze s p o s o b a m i ż y c i a i g o s p o d a r o w a n i a Karpat i przyległych Cze­ i i p r z y l e g ł y c h obszarach b a ł k a ń s k i c h , a w y d a n a przez Sekcję M K K K B , sakralnej. Bagra Etnografii Projektowana dr (Zakład Etnografii I H K M Strażnicy), w Karpatach wzięli MKKKB), Gładyszowa Ludowej w cony MKKKB, Sekcji ludności na obszarze terytoriach oraz w p ó ł n o c n e j części B a ł k a n ó w . G ł ó w n a ga m a b y ć z w r ó c o n a na przeanalizowanie budownictwa od k o ń c a X I X do uwa­ począt­ k ó w X X w . B ę d z i e s i ę p r z y t y m d ą ż y ł o do w y k r y c i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w czególnych elementach budowlanych wynikających z odmienności logicznych i historycznych, j a k r ó w n i e ż z r ó ż n o r o d n o ś c i k o n t a k t ó w Wypływające stąd wnioski r y s ó w budownictwa stanowić karpackiego w mają podstawę porównaniu do i metody omówienie badawcze, w obrębie czególnych W odrębnych określenia rozdziałach charakterystykę terytorialny Kilka materiału będą funkcje rodziny oraz z a j ę c i a m i badanego w przedmiotu, wiele uwagi wraz oraz technik z dotyczyć architektoniczne i jej członków, jak również stanowić zostanie będzie zagrody i konstrukcji urządzeniami mieszkalnych której problemy krytyczne położenia pomieszczeń rozdział poświęcono a ponadto rozdziałów zagrodzie walory Ostatni w specyficznych europejskimi. najważniejsze czasowy, budowlanego, omówione 1 religijnym. i następnych mieszkalnych różnorodne zwyczajowym przedstawione ich usytuowania budynków wreszcie z a n i u ze s t r u k t u r ą dziennym, i następnie elementów budownictwa, zostaną źródłowych. budynków osiedla, którym j a k t e ż zakres materiałów rozplanowania w eko­ interetnicznych. z innymi obszarami W d y s k u s j i nad planem s z c z e g ó ł o w y m tomu pierwszego rozdziałowi wstępnemu, posz­ warunków artystyczne w powią­ życiem będzie położony posz­ ogniowymi. co­ ogólną nacisk na ujawnienie różnic i w s p ó l n o t kulturowych. Projektowane prace przygotowawcze szymi, prowadzone narodowe MKKKB będą w dwu przygotują nad p i e r w s z y m tomem, etapach. W pierwszej monograficzne fazie opracowania a zapewne poszczególne źródłowe i dal­ sekcje oraz etno- kartogramy i materiał ilustracyjny dla obszarów karpackich i p r z y l e g ł y c h pozosta­ jących krajowe w obrębie własnych granic politycznych. Te właśnie opracowania �323 KRONIKA zrealizowane według dla c a ł e g o o b s z a r u Zasadniczym jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do syntetycznego u j ę c i a celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w zagadnień karpacko-bałkańskiego. Karpatach Słowackich Czechosłowacji. podstawowych Dążono elementach stanu i regionach p r z y l e g ł y c h przy tym do budownictwa położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i organizacji C S c ) . Ponadto C S c , dr nazewnictwa A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. arch. regionów O. Maćel, prom. J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych oraz ich ogólną właściwości charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego s y s t e m u zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc V. Frolec w mieszkal­ budynku C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk także na zależności, jakie istnieją p o m i ę d z y formą i funkcją pomieszczeń nych a strukturą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako grupą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t i k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . K o v a f u , p r o m . hist. M . M e d v e c k a ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza programem n o w s k i in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska zakresie budownictwa Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w scharakteryzowała Gabrowa w przy stanowiły tradycyjnego dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i b a d a w c z y m i m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z M K K K B , n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa �323 KRONIKA zrealizowane w e d ł u g jednolitego p l a n u p o s ł u ż ą do s y n t e t y c z n e g o u j ę c i a zagadnień dla c a ł e g o o b s z a r u k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i e g o . Zasadniczym celem Konferencji było przedstawienie prowadzonych b a d a ń nad t r a d y c y j n y m budownictwem szkalnym w granic w Karpatach Czechosłowacji. podstawowych Słowackich Dążono elementach i regionach przy tym przyległych do budownictwa stanu położonych ukazania z aktualnie prze­ ludowym, a szczególnie tendencji określeniem w mie­ obrębie rozwojowych licznych zależności funkcjonalnych. Wygłoszone referaty można ująć w kilka zespołów. Pierwsze czyły krytycznej analizy m a t e r i a ł ó w historycznych, poczynając archeologicznych C S c , dr nych nicowania dr (dr poruszono się I. Ripka D. Bialekova zagadnienie i nazewnictwa organizacji C S c ) . Ponadto A. Ruttkay budowlanego przestrzeni mieszkalnej podkreślono znaczenie CSc). W będącego (dr nazw z nich doty­ od w y n i k ó w S. badań kilku następ­ rezultatem róż­ Kovacevicova CSc, miejscowych dla historii o s a d n i c t w a (prof. D . C h o l u j ) . Na przykładzie dowlany wych wybranych (inż. arch. (inż. a r c h . regionów O. M a c e l , p r o m . J . T u r z o C S c ) oraz omówiono hist. szczegółowo Jan Soućek), rozrost rozwój przestrzeni materiał urządzeń mieszkalnej bu­ ognio­ szczególnie w k i e r u n k u w e r t y k a l n y m (prom. hist. S . H o r v a t h , i n ż a r c h . O. M a ć e l ) . P o n a d t o dla pewnych bu­ dowli obszarów przedstawiono mieszkalnych ogólną oraz ich w ł a ś c i w o ś c i charakterystykę i przemiany tradycyjnych form (prom. hist. M. Sopoliga, p r o m . hist. J . L a n g e r ) . Szczególnie rozbudowane nej ze w z g l ę d u nego systemu zostało na jej wielorakie komunikacyjnego zagadnienie funkcje. A (doc. dr podziału więc w mieszkal­ budynku V . F r o l e c C S c , prom. prom. hist. M . Sopoliga), w y z n a c z o n y c h m i e j s c w y p o c z y n k u wreszcie wydzielonego k ą t a przestrzeni istnienie hist. (dr V . V a l e n t o v a C S c ) , k u l t o w e g o (dr J . O l e j n i k C S c ) . D u ż y nacisk t a k ż e na z a l e ż n o ś c i , j a k i e i s t n i e j ą p o m i ę d z y f o r m ą i f u n k c j ą p o m i e s z c z e ń nych a s t r u k t u r ą Odrębny tektonicznym nictwu rodziny jako g r u p ą w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zespół stanowiły domu barwnemu referaty poświęcone określo­ J . Langer, położono mieszkal­ (dr J . B o t t k C S c ) . walorom plastycznym i archi­ (dr V . Kovafu, p r o m . hist. M . M e d v e c k s ) , a s z c z e g ó l n i e stosowanemu jeszcze obecnie w budownictwie zdob­ murowanym (prof, dr R . J e f a b e k C S c ) . Poza nowski programem in situ we inż. arch. В . wsi Bożenci Gieorgiewa koło b u d o w l i t r a d y c y j n y c h p o c z y n a j ą c od X V I I I Omówione wszechstronnego w referatach spojrzenia rezultaty na badawcze, zjawiska Bułgarii zespół skanse­ przedstawiający typy w. odznaczające kulturowe metod h i s t o r y c z n y c h , j a k t e ż s o c j o l o g i c z n y c h , kiem w zakresie budownictwa scharakteryzowała Gabrowa w tradycyjnego przy stanowiły dysponuje się dążeniem zastosowaniu dowód, jak dużym obecnie etnografia do zarówno dorob­ w Cze­ chosłowacji. J e ż e l i r ó w n i e bogatymi w y n i k a m i badawczymi m o g ą s i ę w y k a z a ć kraje współpracujące z MKKKB, n a l e ż y s p o d z i e w a ć s i ę powodzenia w niu planowanej m i ę d z y n a r o d o w e j publikacji. Maria inne zrealizowa­ Gładyszowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c05cb07dc73548a34406b2f2374e88f.pdf 76534bba4d50f99b257bd9d85b207c2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1020 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:939 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1980 t.24 z.1, s.325-354 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text / R E C E N Z J E „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I V z. 1 I S S N 0071-1861 S Z A G D A R Y N B I R A , Mongolskaja 320. ss. istoriografija, XIII-XVII ww., M o s k w a 1978, Historiografia r o z u m i a n a jest przede w s z y s t k i m jako dziejopisarstwo, niotwo h i s t o r y c z n e , dzy o p r z e s z ł o ś c i Są także podstawę i Tradycje nad tymi te s ą ź r ó d ł a m i powsttały, państwa, jego wierzeń, zainteresowań władców, praw piśmien- naszej i tych, k t ó r y c h skonkretyzowanych wiedzy, poszczególnych świadectwem itp. Ź r ó d ł a wie­ one d o t y c z ą . te polityki stanowią też historyków. historiografii pisane w których własnego wewnętrznej, prac historycznych. Dzieła n a istnienie dziejami zewnętrznej dzieł społeczeństw, dowodem społeczeństw źródła zespół do h i s t o r i i źródłami mongolskiej tego k r a j u sięgają powstały (i n a d ź r ó d ł a m i czasów w średniowiecza. wieku pochodzącymi XIII. z innych Pierwsze Badania okresów) naukowe rozpoczęto znacznie p ó ź n i e j , b o w i e m n a p o c z ą t k u X I X w i e k u ( p r a c e P . S . P a l l a s a , I . J . S c h m i d ­ ta, N . J a . B i c z u r i n a ; p ó ź n i e j — w I I p o ł o w i e X I X w i e k u d o ł ą c z y ł y do n i c h p r a c e G. Gombojewa, P. I . Katarowa, W . P . W a s i l j e w a i in.). Historycy mongolscy roz­ p o c z ę l i p r a c e tego t y p u w o k r e s i e p o r e w o l u c y j n y m ( p r a c a B a t - O c z i r a z 1928 r o k u ) . Znaczne zasługi recenzowanej na polu badań tu książki Sz. Bira. W swej badań nad źródłami najnowszej m a także pracy przedstawił autor o n obszernie do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i kronikami) w y k o r z y s t u j ą c nia historiograficznych zarówno wyniki badań (przede innych historyków, rezultaty wszystkim jak i bada­ własne. Niektóre Nigucza źródła Tobczijan do dziejów Mongolii, przede (Tajna historia Mongołów), Altan wszystkim Tobczi ły się już wielu mniej lub bardziej s z c z e g ó ł o w y c h nak, jak dotąd, obejmującej grafii. w literaturze mongolistycznej opracowań. pracy B i r a stara s i ę w i ę c takie Tudżi, jak doczeka­ Nie m i e l i ś m y o charakterze s w y m z a s i ę g i e m t a k d u ż y o k r e s , j a k c z y n i to B i r a Pewne próby podejmowane jed­ syntetycznym, w swej Historio­ b y ł y przez C h . Perlee, J . J . Z ł a t k i n a i W. H e i s - siga, nie s ą one j e d n a k a n i t a k d o k ł a d n e praca. kroniki, i Szara wypełnić lukę ani tak daleko idące, j a k o m a w i a n a tu i skomasować n a kartach jednej książki p o d s t a w o w ą w i e d z ę o n a j w a ż n i e j s z y c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i M o n g o l i i X I I I - X V I I wie­ ku. Z dużą dokładnością omawia czijan, Cagaan Teuke, a u t o r a ) i Altan czi nertu-in Bołor Tobczi teuke. Eriche Ułagan on w y n i k i b a d a ń h i s t o r y c z n y c h n a d Nigucza Debter, Debter, L u w s a n d a n d z a n a , Erdenijn Wspomniano i Ałtan Altan Eriche. tu także Altan Tobczi, o istnieniu Tobczi Szara dwóch Tudżi kronik wiedzę i B i r a s i ę g n ą ł t e ż do n a j d a w n i e j s z y c h ź r ó d e ł historyczną Mongołów w najdawniejszym okresie Asarag- mongolskich 2 t e r e n ó w Mongolii, informacje o k t ó r y c h , przekazywane d r o g ą u s t n ą , zapewne pisanych kształtowały ich państwo­ w o ś c i . D o ź r ó d e ł tych z a l i c z y ł B i r a napisy kamienne pozostawione n a terenie golii przez plemiona przykłady tekstów Znajdujemy astronomii, w mówią nich przede tureckie także możliwych przede przykładów, w wszystkim informacje wszystkim t e ż S z . B i r a k r o n i c e Bej-szu z i ujgurskie sposobów VII-VIII wieku. Podane o politycznym życiu dotyczące niektórych odmierzania czasu. wzorowało wiedzy, słów się piśmiennictwo Birę plemion. np. poświęcił (historia p a n o w a n i a d y n a s t i i B e j ) w i d z ą c w n i e j na k t ó r y c h Mon­ przez tych dziedzin Kilka Tob- (anonimowego jeden mongolskie. �326 RECENZJE M o ż n a tu w s p o m n i e ć , że przynależność państwowa Bej-szu jest sporna. W i e l u h i ­ s t o r y k ó w p r z y p i s u j e j e j pochodzenie c h i ń s k i e . A u t o r Historiografii mongolskiej pi­ sze j e d n a k : „ M a r a c j ą m o n g o l s k i h i s t o r y k G . S u c h b a a t a r , t w i e r d z ą c , ż e geneaologia chanów ków IKS] W tobaskich zawarta w Czyngiz-Chana, w jest z w i ą z a n a tekście Bej-szu, Nigucza Historiografii dowodami zdaniach, na przypominająca genealogią nie z n a j d u j e m y j e d n a k ani jednego dowodu ani jakich swoich, nie jest t u z r e s z t ą w y j ą t k i e m . ani cudzych przesłankach przod­ [podobieństwo w ą t k ó w legendarnych nie z c h i ń s k ą , lecz z t o b a s k ą t r a d y c j ą h i s t o r y c z n ą " tej tezy. S p r a w a b r a k u d o w o d ó w popiera zupełnie Tobczijan opierał wywodów, s i ę autor nie (s. na poparcie Bira na ogół pisze, cytowanych choćby przez — 15-16). w nie dwu niego wy­ powiedzi. Wiele miejsca poświęcono historyków reprezentujących Przybliżono n a m nie w Historiografii twórczości kręgi XVI-XVII-wiecznych kręgi władzy i znane szerzej postacie Secen-chun-tajdzi, dza D o n d u w a i S a g a n - s e c e n a . Z a s z c z e g ó l n i e c e n n e duchowieństwa lamajskiego. Guszi uznałabym Cordżi, Sa­ też omówienie nie­ k t ó r y c h perskich i chińskich źródeł historycznych, z w i ą z a n y c h tematycznie g o l i ą . S ą to przede w s z y s t k i m Tarich-i dżachanguszaj Dżuwejni I I połowie s z i d a d - d i n a Dżamifat Z e ź r ó d e ł c h i ń s k i c h poznajemy tu m. in. czeniem Altan któregoś Debter, nikiem — tawarich. będące z tekstów Niektóre 16 z mongolskich, być może pozamongolskich dzieło R a - źródeł Nigucza na dworze są dla Szen-u chińskim tłuma­ Tobczijan w i e k u , oraz Juań-szi, kronikarzy zatrudnionych tych oraz s ł y n n e XIII-XIV-wiecznym albo k i l k u r ó ż n y c h ź r ó d e ł z X I I I działalności nach. najprawdopodobniej wieku) okresu podboju I r a n u przez M o n g o ł ó w w ciń-czdżen-lu, XIII z Mon­ (dotyczące lub będąca mongolskim mongolistów też wy­ w Chi­ szczególnie cenne. M y ś l ę t u p r z e d e w s z y s t k i m o ź r ó d ł a c h p ó ź n i e j s z y c h t r a k t u j ą c y c h o X V - w i e c z nej Mongolii. D l a tego o k r e s u n i e mamy bowiem zupełnie wartościowych źródeł z t e r e n ó w omawianego k r a j u . T e z a ś kroniki c h i ń s k i e i perskie, k t ó r e m a j ą swoje odpowiedniki histo­ czasowe i tematyczne r y k ó w cennym materiałem w piśmiennictwie źródeł. Omawianie poszczególnych osoby i c h a u t o r a (lub a u t o r ó w ) , mongolskiej tzw. z e w n ę t r z n e j k r o n i k rozpoczyna jego pochodzenia, Bira statusu od dy każde ze źródeł, polemiki wstania wreszcie toczącej się poszczególnych do ich między kronik i oryginalności. badaczami, społecznego ich autorstwa. rzadkie, a — o czym j u ż w s p o m i n a ł a m poparcie w odpowiednich pozwalających nam na Wnikliwie uwagę, się w wyniki zostały treści w jakie sprawy niki, niektóre pełnie jakimś pominięte, zostały okresie, fakty aktualnym prądom od niech a były nieprawdziwie. łeczeństw) na niewłaściwie Szara Dowodem politycznym będzie Tudżi: także które że tych zakresie opinia ich w w zależności zależności od s i ę do na to, jak jakie wydarzenia i z jakich szczególną powodów. i wymogom interesu Władimircowa ta — samego ulegali się przytaczanych przez j a k pisze lub podawano społecznego (różniąca autora niektórzy Birę) Władimircow — o pań­ kro­ zu­ kronikarze (lub c z ę ś c i zresztą Naj­ przyczy­ od s y t u a c j i p o l i t y c z n e j zaś tuszowano bardzo tekstów zaprezen­ zwracają położenia ma!) autorów. o b r a z u d z i e j ó w przez k r o n i k a r z y m i a ł o wywodów „Historia nie prawdziwości ukazać, po­ dość znajdują dowodów zaś autorzy naświetlone p r z e j a s k r a w i a n e , inne charakteru pozostałych kronice w przykła­ są, niestety, sposobie w n i o s k o w a n i a badań n y n a t u r y p o l i t y c z n e j . Z tego w z g l ę d u , w te prze­ powsta­ okresu badaczy nie zawsze znaczy, ź r ó d e ł , lecz s t a r a ł s i ę t a k ż e nich częściej n i e w ł a ś c i w e modelowanie stwa ubarwiają kronik, ich t e m a t y k i i wagi. B i r a nie o g r a n i c z y ł czytelnikowi histeryczne także nie itp., jakich najczęściej Przykłady — wywody (co zorientowanie omówiono poszczególnych towania dowodach Opis ten dotyczącej kryty­ charakterystyki c h o d z ą c n a s t ę p n i e do i n f o r m a c j i o m i e j s c u , c z a s i e i w a r u n k a c h , w ło są dla porównawczym. W i e l e m i e j s c a p o ś w i ę c o n o w Historiografii ce mongolskim, dość spo­ znacznie XVII-wiecznej jest produktem �327 RECENZJE m n i e j l u b b a r d z i e j s w o b o d n e j t w ó r c z o ś c i s t e p o w e j . Z o s t a ł a ona n a p i s a n a d l a i z a z g o d ą m o n g o l s k i e j a r y s t o k r a c j i s t e p o w e j , [...} i o d p o w i a d a j e j z a p o t r z e b o w a n i o m i interesom. N a w e t j e ś l i z a u w a ż a m y w n i e j z r o z u m i a ł e z a i n t e r e s o w a n i e b u d d y z ­ m e m , to o w i e l e s i l n i e j z a z n a c z a s i ę t a m z a i n t e r e s o w a n i e p r z e k a z a m i e p i c k i m i i rodowymi tradycjami, a już zupełnie nie z a u w a ż a m y tam n a s t r o j ó w promandżurskich" (s. 249). Dość krytycznie ocenił też B i r a X V I - w i e c z n e g o historyka Sagan-secena, cając m u przede wszystkim zbytnie wyolbrzymienie XVI-wiecznej g o ł ó w i przemilczenie informacji o ich wasalnej zależności rając się jednak b y ć obiektywnym -secen próbował mówić jak najwięcej nych nie poddawać o świeckim (пр. o wojnie wiając dzieła tych h i s t o r y k ó w władzy swych życiu Altan-chana z Wielu h i s t o r y k ó w X V I - X V I I czącą w zachodnimi podkreśla i Bira, iż S a g a n - swych dziełach m. i n . o ich w a l k a c h politycz­ Mongołami, w zwanymi wieku uległo jednak w p ł y w o m Bira Mon­ od d y n a s t i i M i ń . S t a ­ buddyjskim władców, stara s i ę w y o d r ę b n i ć Ojratami). buddyjskim. O m a ­ w nich warstwę doty­ ś w i e c k i e j , p o l i t y k i p a ń s t w a , postaci jego p r z y w ó d c ó w itp. oraz p o g l ą d y tych k r o n i k a r z y i wierzenia, w y r a s t a j ą c e traktatach ocenach, się w p ł y w o m zarzu­ potęgi o stworzeniu świata z buddyzmu i przejawiające się choćby w i istot ż y w y c h , p o j a w i e n i u s i ę z a j ę ć l u d z k i c h i i n . H i s t o r i a M o n g o l i i u k a z y w a n a jest p r z e z t y c h d z i e j o p i s a r z y j a k o c z ę ś ć h i s t o r i i ś w i a ­ ta b u d d y j s k i e g o . W i e l o k r o t n i e p o w t a r z a j ą s i ę t e ż i n f o r m a c j e o b o s k i m władców, będących — według biańskich. torskie, W dziełach historyków j a k n a o w e czasy, tego o k r e s u s p o t y k a m y poglądy, jest ona np. w i e c z n y m p r o c e s e m w życiu Mówiąc o źródłach ter d o n i e s i e ń , następstwa pochodzących historię. wzlotów Według i upadków zwracając Tobczijan szczęścia sitara s i ę p o r ó w n y w a ć przy tym u w a g ę poszczególnych Nigucza Tobczijan i XVII-wieczną n a teksty, na których k r o n i k . W ten s p o s ó b i Dzami'at-tawarich Asaragczi nertu-in ich treść typu z e s t a w i e n i a Tobczi pozwoliły np. s t w i e r d z i ć r ó ż n y m nie k o r z y s t a ł z Nigucza i strat Raszid teuke. w o d n i k po n a j w a ż n i e j s z y c h mankamentów, przykładów źródłach do k t ó r y c h tych i charak­ on n p . z a ­ a d - d i n a oraz Ni­ T r e ś ć tej ostatniej po­ Tobczi. Tego badaczom, ż e anonimowy autor Tobczijan. K s i ą ż k a S. B i r y s p e ł n i a n a p e w n o mo nowa­ prawdopodobnie porównuje r ó w n u j e t e ż B i r a z d w o m a k r o n i k a m i n o s z ą c y m i t e n s a m t y t u ł Altan Altan i Sagan-secena z tego samego o k r e s u l u b d o t y c z ą c y c h a u t o r Historiografii się autorzy kres tematyczny gucza np. n a s a m ą istot n i e ­ t e ż oryginalne ludzkim. samych w y d a r z e ń , opierali pochodzeniu tych h i s t o r y k ó w — ziemskim wcieleniem bardzo w a ż n ą r o l ę j a k o informator i p r z e ­ do h i s t o r i i X I I I - X V I I - w i e c z n e j M o n g o l i i m i ­ zaliczyłabym przede polemik w zakresie w e w n ę t r z n e j wszystkim zbyt i zewnętrznej krytyki małą źródeł, liczbę nazbyt c z ę s t e w y g ł a s z a n i e opinii i ocen n i e p o p a r t y c h d o w o d a m i oraz s p o s ó b p i s a n i a u t r u d ­ niający czytelnikowi orientację, które z wypowiedzi należą do s a m e g o B i r y , z a ś z o s t a ł y s f o r m u ł o w a n e p r z e z i n n y c h a u t o r ó w , a ponadto n i e s t o s o w a n i e do t e k s t u Po treść źródłowego przeczytaniu źródeł, dociągnięcia formacje bliża lecz także i jakie poglądy sąsiedzkich, mówi się o wynikach badań nad tym mongolskiej okoliczności i czym wyróżniają n a m ponadto taktów t a m , gdzie Historiografii ich powstania, się spośród reprezentuje niektóre bliskie i c h autor. wierzeń Omówienie (w jego l a m a i s t y c z n e j postaci) tanie świeckiej z ideami jakie mają treści też początki i obserwujemy teologicznymi. tylko one nie­ nowe i n ­ źródeł przy­ jej polityki, charakteru k o n ­ itp. Poznajemy nie s i ę b u d d y z m u s i ę ideologii wiemy, tekstem. się n a m nie innych źródeł, jakie w n o s z ą r y s y h i s t o r i i Mongolii, gospodarki, stają które odsyłaczy Bogata i rozszerza­ stopniowe literatura, spla­ cytowana przez B i r ę , o r i e n t u j e n a s ponadto w c h a r a k t e r z e p r a c w i e l u u c z o n y c h . Iwona Kabzińska-Stawarz �328 RECENZJE NATALI JA 1977, ss. 199. Teza, stanowi L . ŻUKOWSKA JA, że buddyzm, system a tym Łamaizm bardziej i ranni je jego p ó ł n o c n a formy rieligii, wersja o d u ż y m poziomie s y n k r e t y z m u , nie n a l e ż y zwana Nowe jest recenzowanej książki. W p ł y w o w i w i e r z e ń lokalnych (środkowoazjatyckich, a także w lamaizmem, do n o w y c h . s a m o z a j ę c i e s i ę t e m a t e m w s p o s ó b t a k s z e r o k i , j a k to c z y n i a u t o r k a nich i indyjskich) na lamaizm p o ś w i ę c o n o Moskwa dalekowschod­ 1 literaturze wiele przyczynków , nie d o c z e k a ł s i ę on j e d n a k d o t ą d syntetycznego u j ę c i a . K s i ą ż k a Ż u k o w s k i e j s t a n o w i p r ó ­ bę w tym Cel pracy buddyzmu, jącymi kierunku. autorka stojącej wszelką Autorka lamaizm. Dotyczy ostatnia tuje że religijną to pośrednio przejęcia r e l i g i i zastane to g ł ó w n i e s z a m a n i z m u w szamanizmu jako bon-po). systemu. Krąg naturalistycznej motywacji konkretne formy nicznymi włącznie. również przez i tybetańskiej s w o j e j a n a l i z i e a u t o r k a nie szamanistycznych zespół kultów Natomiast w oraz jako warstwa bardzo zetknięciu s i ę ideologii przedklasowym. R e a l i z u j e s i ę on d w o m a religię społeczeństwa klasowego obcych ustępstwo doktrynalne, systemach religijnych b y ł y żeniami religii ideologicznej, szeroko, Granica kompleksach nie poświęca odrębny i koncepcji o g ó l n y c h . I n n e natomiast, się poza zasięgiem centrum i ciągłości Wydaje lizy typologicznie typologicznych inwentarz ludowym musiał być różny wymóg przeprowadzenia sposobami broniąc do i nymi idei reprezentował poprzez wspomniane obu asymilacji przeprowadzona. podobnym jednak wybranych różnych poszukiwać buddyzmowi etapach chwilą co n a l e ż y zarzutem. może system w przyjąć typologicznie drogą i uczciwie dwo­ zastrzec przystępując odcinkach że buddyzm korespondujący i Toteż szamanistycznych dłuższych podobne ana­ wierze­ między założenie, ideologiczny koncepcja buddyzmu. Ale też wyobrażeń ani ustabilizowane łatwo zjawiska rozwoju wspomnianego rozróżnienia kompleksy zamknięty np. płodności). należałoby że czytelnik (jak czy ideologia wspólnych przed pamiętać, ani skończone, historii. T y m c z a s e m początku na postawionym trzeba buddyjskich nie b y ł y swojej od książki on podobnych s y n k r e t y z a c j i jest r a c z e j n i e w y k o n a l n y , autorki przed czytania ostro dotyczy skali kosmicznej, przypuszczalnie ma sposobami książce w wyobra­ wraz z ich konkretnymi realizacjami, znalazły przestrzeni w ponieważ zgodne z z j a w i s k o m typologicznie buddyjskim, zjawisk sę, że p o d o b i e ń s t w diachronicznej, niom owych rozdział dwoma w oraz przsz taktyczne kultu, które mianowicie tymi została towarzyszą­ klasowym co s t a n o w i elementów podobne, między zawsze iszamanistycznych tych kosmogo- jest a k c e p t a c j a jej form kultowych, funkcjonalnie zwycięskiej. jednym nimi występują z ideami społeczeństwom sposobami: drugim zaś przejęcie j a k s i ę zdaje, Autorka wprawdzie w religijnych w ł a ś c i w y c h z wcześniej­ pracy bardziej zwarcie — k u l t u przyrody rozumianego (ta trak­ wyemancypowanych Proces synkretyzacji traktuje autorka jako k o n i e c z n ą p r a w i d ł o w o ś ć cą świecką). przez w e r s j i mongolskiej ideologicznej. odrzuca­ i reprezentowanych jako chyba przedstawiona idącej rytualizacji koncepcjami zresztą praktyk wierzeń został daleko na obszarach zdominowanych Niemniej, w wyodrębniony sza — k o n c e p c y j n i e procesu z początkowymi (a rezultat formy z n a n a pod n a z w ą współwystępujących z jest ewolucyjne jako analizę sprzeczności obrzędowość dowodzi, wcześniejsze formułuje niejako w podlegał z in­ zmianie' dopiero od tego p o z i o m u . J e d n a k ż e p r e c y z y j n e o k r e ś l e n i e s y s t e m u w y j ś c i o w e g o b u d ­ dyzmu 1 w okresie Porównaj nej pracy. jego bardzo ekspansji obszerną i zetknięcia z innymi (367 pozycji) bibliografię ideologiami zawartą w na nowych recenzowa­ �RECENZJE 329 t e r e n a c h b y ł o b y r a c z e j t r u d n e . N i e bez z n a c z e n i a jest t e ż k w e s t i a , w j a k i m s t o p ­ niu p o c z ą t k o w y buddyzm b y ł ideologią, w j a k i m z a ś wzorem z a c h o w a ń jednostko­ w y c h . N i e w i e m y z a t e m , od j a k i e g o m o m e n t u p o r ó w n u j e m y r z e c z y p o r ó w n y w a l ­ n e , to z n a c z y s y s t e m y ideologiczne w i c h a s p e k c i e w z a j e m n e j z g o d n o ś c i s p o s o b ó w pojmowania świata. B y ć m o ż e z a t e m owe d w a w s p o m n i a n e równoległe, lecz początkowa w y ż e j mechanizmy asymilacji nie a k c e p t a c j a przez b u d d y z m obcych idei p ó ź n i e j s z e jego f u n k c j o n o w a n i e j a k o ideologii, k t ó r a ł a t w i e j o d n a j d y w a ł a porozumienia rzyła i się z i n n y m i systemami, odpowiednio w y r a f i n o w a ł a . cjalnemu lamaizmowi fazą doktrynalnemu na ewolucyjnego przykład jęciu w początku prowadzić okresie jako rozprawa o systemu przeciwstawiany zaś ludowego. zastrzeżenia, powstawaniu zwanego lamaizmem, przez teologów h i s t o r i i T y b e t u ) po nie że i nie możliwość (lub i m podobne) ludowy, doktryny, do je uprawianemu przypadku katolicyzmu recenzenta traktowana rozwoju sama Lamaizm m ó g ł b y ć (przynajmniej w pewnym szą gdyż jej książka rozwoju prostu uwagi to miały synkretycznego że w rozwoju wcześniejszej lamaizmu chronologicznie Pierwszy rozdział teonie i r y t u a ł a c h nych dla cechy trzech wspólne wyobrażeń po­ winna być od samego synkretyzacji buddyz­ nej, ani wołuje się warstwę jego — Lhamo, bogini-matce im Tary i związek kontekstach. p a r a l e l i takiej nie faktów formach z na bardziej z odwołaniem cym bóstw od o m ó w i e n i a terenu Indii, co adaptacji tej że wcześniej Część lamajskiej i oraz kosmosu wydaje się erudycyjne praktyki kultowej są nich tych ucieka s i ę do gdyż istocie ryzykow­ materiał cała sugerować ta tybe­ część od­ najwcześniejszą rozważania Białym i mandola Dalsze fragmenty Starcu porównawczo, Pokazany tu został lamaizm, który przyswoił instytucją Interesują­ ją usypisk mechanizm tym łatwiej, na terenie traktuje o zasadach przestrzeni, w y c h o d z ą c lotosu, o zresztą — kamiennych zwykle miejscowości. przez Wszechświat lamaizmie. i w potraktowane jeszcze buddyzm z e t k n ą ł s i ę z p o d o b n ą wadżry odnajdując z szerszego o b s z a r u g e o g r a f i c z n e g o . opiekuńczym i pojmowania semantyce W pan­ funkcjonowaniem boginią-matką, lokalnych, bóstwom w do charakterystycz­ 2 materiałów zatytułowana stosowanych cech Mariczi, umożliwia. s t u d i u m jest r ó w n i e ż c z ę ś ć d o t y c z ą c a owonów poświęconych niczym należących lamaizm. przekonujące s i ę do i pomiędzy T u autorka przyznaje, paraleli z indyjską wpływów Daleko w żeńskich mongolski do wierzeń pracy p o ś w i ę c a autorka przejawom kultu przyrody w właściwych jak sama tański elementy warstwy. l a m a i z m u . R o z p o c z y n a go wielkiej we uczestniczyły było w m u p ó ł n o c n e g o i w i e r z e ń s z a m a n i s t y c z n y c h . Z a s t r z e ż e n i e to n i e z m i e n i a w faktu, ofi­ wcześniej­ jak Żukowskiej z a ś o procesie przetwo­ nieraz klasztornych, degradacją, Powyższe były warunkowała Indii. modelowania od r y t u a l n y c h w y o b r a ż e ń rozdziału animalistycznych pierwszego przedstawień mandoli poświęcone bóstw (tutaj są autorka d o ś ć o s z c z ę d n i e o p e r u j e i n t e r p r e t a c j ą t o t e m i s t y c z n ą , co n a l e ż y z a p i s a ć n a j e j dobro), koncepcji drzewa koncepcję kosmicznego identyfikuje (którą z pionowym wywodzi modelem lamajskiej oraz o a r c h i t e k t u r z e stupy). S ą one czy piśmiennictwa oraz A u t o r k a dochodzi maizmie dowodzi, poświęconego Uwgun 265. Na ten temat — postać kultu drzew, napisane gdy chociaż mówi z dużą o tę samą ikonografii znajomością rze­ zagadnieniom. do w n i o s k u , ż e m i e j s c e , j a k i e k u l t p r z y r o d y z a j m u j e w ż e jego k o n c e p c j e wzbogacone przez w c z e ś n i e j s z e 2 tym od kosmosu, autorka lamajskiego światopoglądowe formy religii drogą opublikowała panteonu, artykuł „Etnografia zostały w zapożyczenia. w języku procesie Otwarta polskim: la­ rozwoju jednak Cagaan P o l s k a " , 16: 1972 z. 1, s. 259- �330 RECENZJE pozostaje kwestia, przetworzone, na na ile ile są to z a ś swoiste mechaniczne zapożyczenia buddyzmowi oryginalne odpowiednio opracowanie później motywów w s p ó l n y c h u m y s ł o w i ludzkiemu na r ó ż n y c h obszarach. Rozdział i praktyce drugi p o ś w i ę c o n y mitologii przedlamajskiej przejęcia przez ten ich jest miejscu lamaizmu. Znajdujemy w atrybutów. adaptowany na ostatni panteon postaci potraktowany szamanistycznych skrótowe został kult lub dotyczą też Czyngis-chana, stał Zło­ tego R o d u ) o r a z j a k o heros powszechnej). Obrzędowość ka szczegółowo odwrócenia k u l t u r o w y (w s k a l i formach szczególnie popularny w ś r ó d istniejący samodzielnie. tylko częściowo Czyngis atrybutach i zaś rozważania Bucha-nojon) teorii wpływów g r u p i e jego p o t o m k ó w , t z w . koncepcji, częściowo Dalsze (np. w omówienie s i ę p o s t a c i ą b o s k ą j a k o p r z o d e k (w o g r a n i c z o n e j (w lamaizm, koncepcji bardzo lamaistyczny. konkretnych Oddzielnie przez nim rytualnych) przedstawia skromniej Amursany Ojratów. l a m a i s t ó w r ó w n i e ż zawiera wiele elementów szamańskich. zatrzymuje się nad zwyczajem w y p ę d z a n i a nieszczęść O wiele się kult zbiorowych lub indywidualnych kozła (choroba władcy s z u k u j e t e ż ś l a d ó w d a w n y c h ofiar z l u d z i oraz a r c h a i c z n e j w a r s t w y o b r z ę d o m ofiar s k ł a d a n y c h o g n i o w i wym i związanych wo w w skład różnych gicznych rozważań nad magią, sytuacjach życiowych, autorka włącza także magii długowieczności praktykę wznoszenia w y o b r a ż a j ą c ą konia z symbolem święcona magii traktuje r ó w n i e ż powiedni ich wojskowi odwoływali kościoła 1919 r. osobistości on Według triratny oficjalne lud. Ż u k o w s k a mongolskiego Szukał czojdżinów. pogrzebo­ wówczas itp. Do — z flagą psychicznego ma­ zwaną n a grzbiecie. C z ę ś ć k s i ą ż k i świeckie i duchowne, został dowódcy wsparcia u jednego jego p r z e p o w i e d n i a n u u w o l n i e n i a s p r a w d z i ł a s i ę po w y k o n a n i u przepisanego zwra­ z czasów, przez po­ Z prze­ psychologicznego, r ó w n i e ż uwięziony przekazów częścio­ stosowanych zabiegów masztów przytacza tu p r z y k ł a d bogdo-gegen istniejących gurum o r o l i w r ó ż ó w i w y r o c z n i z w . czojdżin. s i ę do n i c h j a k o do o r ę ż a s i ę o i c h p o m o c prosty głowa w korzystały o zaklęciach Po­ towarzyszącej oraz o b r z ę d o m r o d z i n n y m , z w ł a s z c z a traktujących celem itp.). z urodzeniem s i ę dziecka. T e m a t y k a rodzinna wchodzi chij-rdor, cał Autor­ ofiarnego gdy Chińczyków z urgińskich dotycząca termi­ s e a n s u magicznego. Uwa­ gi a u t o r k i n i e u s z ł a i n t e r e s u j ą c a z b i e ż n o ś ć t e c h n i k e k s t a t y c z n y c h czojdżinów i sza­ m a n ó w . J e j z d a n i e m o b a te z j a w i s k a n a l e ż ą do tej s a m e j k a t e g o r i i , z c z y m t r u d n o się nie zgodzić. Rozdział cji drugi k o ń c z y szamanizmu. Dotyczy paragraf p o ś w i ę c o n y on tego a s p e k t u modernizacji, czy raczej l a m a i z a - s y n k r e t y z a c j i obu systemów wierzenio­ w y c h , k t ó r y d o t y c z y ł w i e r z e ń l o k a l n y c h , t w o r z ą c ś w i e c k ą w e r s j ę oficjalnego ła operującą lamajską pisanymi tekstami, itp. Z r e f o r m o w a n y formistycznie rą wpływy odwrotny odchodzącą szamanizm miał nastawionych M o n g o ł ó w . buddyjskie w od wielu Żukowska 'szamanizmie kierunek oddziaływań były jednak w y w o ł u j e fikowanie tu, nak wątpić, sposób jest ż e proces Obejmują zachował gdy niemożliwe, pewne gdyż wpływy pośród w podczas do z a c h o d n i c h jest o Mongołach. wszystkie likwidacji. Mongolii kul­ można jed­ wzmocniony do zarówno sferę każdym ideologii z nich b y ł y połowy zaś w ten wieku X X . podobnych funkcjonalnie r e l i g i j n e j , mitologii, t y k i kultowej. A u t o r k a omawia tu kwestie r e i n k a r n a c j i BuriaZwery­ ośrodki Nie pracy traktuje o z j a w i s k a c h typologicznie w gdy się daleko silniejszy i g ł ę b ­ praktycznie uległy nonkon- o p i n i ę , zgodnie z k t ó ­ odniesieniu wypowiadana kościo­ ikonografię jednak powierzchowne, j a k i nieformalne, religijnych, które one zwolenników synkretyzacji b y ł dwukierunkowy, i ostatni r o z d z i a ł obu s y s t e m a c h ważne. obecnie instytucjonalne, szamanizm Trzeci w jej zarówno wątpliwości, przyjmującą formułuje synkretycznych okazał szy. T e z a t a p r z y p u s z c z a l n i e jest p r a w d z i w a w tów, ekstazy, równo­ jak też i następstwa wcieleń, prak­ nie- �331 RECENZJE pokalanego czenia poczęcia, ekstazy właśnie czy można wzajemne odnaleźć dualizmu i triady, symboliki w kontaktach podobieństwo Wiele z poczynionych pewne monograficzny. na w światem ideowe książce aspekty Nie buddyzm, szkieletu oraz zna­ W nich nadprzyrodzonym. łączące bez w znaczenia trzech byłoby szamanizmu tybetańskiego lamaizmu zaimportowanego jego s t o s u n e k lamaizmu czy obie religie także i na w na koniec tereny na i ułatwiające — mongolskiego. przez skrótowo, stanowią niejako studia w sposób regionalnych ludowych wpły­ wierzeń Inny s z a m a n i s t y c z n y c h , gdy indyj­ był Mongołów, bowiem inaczej też misyjna dzia­ buriackie. R e c e n z o w a n a p r a c a jest n i e w i e l k a o b j ę t o ś c i o w o , dotyczy lej problematyki i porusza wiele pogłębione koncepcji wyróżnienie X V I wieku do w i e l u w y o b r a ż e ń weszła zasługuje też zbieżności przynajmniej stadiach skich, wyglądał obserwacji synkretyzmu kształt łalność ze przenikanie. podejmujące wów koncepcję transu zagadnień. Niektóre szkic n a l e ż n e g o im j e d n a k bardzo rozleg­ z nich potraktowane zostały opracowania. Ale też wynikający z n i c h i ś w i a d o m i e przez a u t o r k ę p r z y j ę t y reżim o s z c z ę d n e j formy wypowiedzi wadzić może niekiedy do się, ż e nie k w a l i f i k u j ą nieporozumień. s i ę one do błędów czej k o n s e k w e n c j ę sposobu r e d a g o w a n i a Tak więc sugeruje się Pewne z nich wymienimy, pro­ zastrzegając merytorycznych, stanowią bowiem ra­ tekstu. czytelnikowi identyczność dwu kategorii owonów — ofiarnych, w ł a ś c i w y c h p e w n y m obszarom i o d p o w i a d a j ą c y m i m grupom terytorial­ nym, oraz konwencjonalnych, niejako drugorzędnych w konretnych punktach granicznych i przejściowych owonów umieszczanych w topografii poziomej ( w od­ r ó ż n i e n i u od p o p r z e d n i c h , k t ó r e m o ż n a u m i e ś c i ć w topografii p i o n o w e j — p r z e j ś c i a między ziemią dwoma rodzajami, i niebem). A u t o r k a z d a j e sobie płynnej wprawdzie, lecz sprawę istotnej. z różnicy pomiędzy Formułuje z d a n i a o g ó l n e , n p . „ w t a k i c h w ł a ś n i e m i e j s c a c h (tzn. n a owonach corocznie o d b y w a ł y owonów mację, ogólnej s i ę zbiorowe zakaz polityki buddyzm uczestniczenia buddyzmu ten zakaz Nieuzasadnione czas misteriów się także niowiecza i czasów w obrzędach owonowych co s u g e r u j e łączenie z hipotetycznym żadnej roli w przerwie trudno wilczych masek imieniu wyraz oznaczający nowożytnych. przypisać Pojawienie związkom —• c z e r p a ł y praktyką do przed XVII-wiecznym. torka przypisuje materialnych golską (s. koncepcją wilka, w również pod­ jednak fakt camie totemicznym późnego po tak długej przodkiem historia inspirację z przyrody, co ten śred­ wiel­ Mongołów Nazwy patronimiczne, zaś imiona w ł a s n e — nie trzeba chyba Czyngis-chanem Omawiając związanym przypisać (s. znaczenie z nią 132). W p r a w d z i e te szczęścia, to sugestię, 113), podczas flagi z praktykom pozostało tylko powszechną jest ona koniem wyproszenia do ostatnie s ą n i e r o z e r w a l n i e jednak w tym synonimem ma dużo wspólnego z ideą mana. znali raczej dążenie wypadku dobrego flagi Mongołowie jest magicznym chowe nazwa że gdy w (sama właśnie stosowanych Mongołów się wilka z ewentualnie dalszy plan. N a s z y m zdaniem najistotniejsze c j a chij-mor'u „część ż e to dzisiaj. Przejęzyczeniu długo stanowi (Czinos) p o t w i e r d z a t o t e m i c z n e n a z e w n i c t w o . znacznej w i ę k s z o ś c i przodków na tylko infor­ t o t e m e m r o d u C z y n g i s a (s. 103). W p r a w d z i e w i e r z e n i a c h a n i historiozofii o „redzie wilka" rodów były w jednak niesłusznie, kiego c h a n a . J e s z c z e b a r d z i e j w ą t p l i w a jest s u p o z y c j a , ż e Tajna wspominając ogóle, S. Sz.) wprowadził. jego m i t y c z n y p r z o d e k m i a ł w nie o d g r y w a ł kobiet tymi niemniej k a t e g o r i i . P o d o b n i e n a s. 43 z n a j d z i e m y w o b e c kobiet", wydaje cam w ofiary r y t u a l n e " (s. 36), co dotyczy pierwszej z wymienionych że tym tych chij-mor one z mon­ raczej praktykach są wartości samopoczucia), au­ wartości związane schodzą tabakę importem zaś na du­ koncep­ �332 RECENZJE Recenzowana praca ma niewiele n i e d o s t a t k ó w w rodzaju w y ż e j wymienionych. S t a n o w i n a t o m i a s t w a r t o ś c i o w y w k ł a d do w i e d z y o p r o c e s a c h w i e r z e n i o w y c h w l a maistycznej części A z j i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e o p r a k t y k a c h r y t u a l n y c h n a t y m tere­ nie. Sławoj I N E S S A I . Ł O M A K I N A , Ułan Bator, L e n i n g r a d 1977, ss. 199. W radzieckiej serii Miasta i Muzea Ś w i a t a święcona t y m r a z e m stolicy Mongolskiej pojawiła się kolejna pozycja, Republiki Ludowej Ułan ta m a c h a r a k t e r p r z e w o d n i k a i w s w y c h z a ł o ż e n i a c h b y ł a na przez a u t o r k ę , k t ó r a s p ę d z i ł a wiele radzieckiej, zainteresowaną Szynkiewicz Bator. po­ Książka pracą popularną. Pisa­ lat w Mongolii jako korespondentka prasy jednocześnie przeszłością, teraźniejszością i przyszło­ ś c i ą tego k r a j u , ż y c i e m l u d z i m i a s t i ż y c i e m p r o s t y c h p a s t e r z y , k s i ą ż k a t a n a b i e r a l j e d n a k swoistego k o l o r y t u . N a p i s a n a jest ż y w o , b a r w n i e , b a r d z o i n t e r e s u j ą c o i r z e ­ telnie. Łomakina stara się jak najwierniej przybliżyć Ułan Bator tym, którzy t a m nigdy n i e b y l i i , b y ć m o ż e , nie p o j a d ą , w p r o w a d z a j ą c i c h w z a p o m n i a n y mongolskiego l a m a i z m u , r e p r e z e n t o w a n y dziś w stolicy tego k r a j u przez świat nieliczne m u z e a ( d a w n e siedziby w y ż s z y c h u r z ę d n i k ó w Mongolii) i j e d y n y c z y n n y (na t e r e n i e całej Mongolii) Wraz z Lomakiną, która klasztor Gandantegczinlin, t.j. Wielki okazuje się b y ć w s p a n i a ł y m Rydwan Pełnej przewodnikiem, po s a l a c h i p r z e d s i o n k a c h b y ł e j z i m o w e j r e z y d e n c j i B o g d o - c h a n a Bogdo-chana) i r e z y d e n c j i jego b r a t a — Czojdżin-lamyn samo sum). rozplanowanie miasta, Łomakina muzeów, jak i wnętrza, z „wyroczni niezwykłą ich p o ł o ż e n i e wyposażenie, r z e ź b y , ikony, m a s k i w y k o r z y s t y w a n e co w stosunku s+arając cam poświęcony w — taniec). się wyjaśnić został Przy obrzędom p o c z ą t k a c h naszego w i e k u pozostałej zwane zarówno zabudowy kultu religijnego, j e s z c z e w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h naszego niektórych ich religijną do muzeum (muzeum opisuje przedmioty l e c i a przez u c z e s t n i k ó w w i e l k i c h t a n e c z n y c h m i s t e r i ó w tańskiego (obecnie państwowej" drobiazgowością cenniejsze Radości. wędrujemy przedmiotach rolę, symbolikę religijnym, zwanych camem organizowanym (np. w s p o m n i a n y zatrzymuje i znaczenie. (od się dłużej, Króciutki przez rozdział klasztory tu cam, ś w i ę t o M a j d a r i stu­ tybe­ jeszcze i in.) oraz z w y c z a j o m dorocznym, w k t ó r y c h uczestniczyli pasterze, m i e s z k a ń c y U ł a n Bator i m n i ­ si, t a k i m , j a k s k ł a d a n i e ofiar n a o w a n i e ( u s y p i s k o z k a m i e n i , d r z e w a i r ó ż n y c h d r o b ­ n y c h p r z e d m i o t ó w m a j ą c e znaczenie kultowe) z n a j d u j ą c y m s i ę na w i e r z c h o ł k u B o g do-uły tzw. ten (świętej góry Ułan Bator) oraz nadom „trzy gry m ę ż n y c h " , tj. w y ś c i g i jest s t o s u n k o w o wielkim skrócie, w najsłabszy, trzon stanowią konne, z a p a s y i s t r z e l a n i e z ł u k u ) . Rozdział najmniej dokładny. r a m a c h popularnej m a c j i . N a plus n a l e ż y (igrzyska, k t ó r y c h książki Byłoby zamieścić jednak trudno w bogatszy zestaw zaliczyć Ł o m a k i n i e , iż stara s i ę ona p r z y b l i ż y ć k l i m a t t y c h ś w i ą t i i c h znaczenie. G o d n e p o d k r e ś l e n i a czytelnikom jest t a k ż e 1 to, ż e w r o l i p r z e w o d n i k a po m i e j s c a c h z w i ą z a n y c h z p r z e d r e w o l u c y j n ą p r z e s z ł o ś c i ą nie o g r a n i c z a s i ę ona do w y m i e n i e n i a przed w oczyma przeszłość przybysza Ułan Bator z dalekich (dawnej i n a z w a n i a tego, co j a w i stron, Urgi), w lecz życie stara się także się swej Mongolii bezpośrednio wprowadzić polityczno-religijne, tak infor­ go gospodarkę i k u l t u r ę Mongolii. O p r o w a d z a j ą c n a s po k o l e j n y c h m u z e a c h Ł o m a k i n a w k i l k u s ł o - 1 P a t r z t a k ż e i n n e k s i ą ż k i tej a u t o r k i п р . : I . I . Ł o m a k i n a , isskustwo socjalisticzeskoj Mongolii, M o s k w a 1968; t e j ż e , Biełyje M o s k w a 1975; t e j ż e , Mardzan Szaraw, M o s k w a 1974. Izobrazitielnoje jurty w stiepi, �333 RECENZJE wach nakreśla ich historię, warunki, c ó w tych budowli. w jakich powstały, charakteryzuje m i e s z k a ń ­ Innego r o d z a j u e k s p o n a t y , w y r a s t a j ą c e jemy w Państwowym Muzeum nam tu nie tylko systematyczny w świat wania sztuki mongolskiej, i rzeźby współczesnych przegląd tych Muzeum tematyczne, i ich dzieła, przeszłości, znajdu­ Sztuki. Ł o m a k i n a daje e k s p o n a t ó w , ale t a k ż e w p r o w a d z a n a s ukazuje jej związki (motywy twórców jednakowoż z tradycji Centralnym i w z t r a d y c y j n y m i sposobami ornamentyka, przybliżone techniki itp.). malo­ Poznajemy nam za p o ś r e d n i c t w e m licznych ilustracji. Wybór ilustracji został wszystkim malarstwo historyczne, rysów w wykorzystywane kultury układzie zabytków. sienie bardzo przez mongolskiej, nią Omawiając (założonej i stolicy znajdujące przybliża nam Dajdy (Pekin) w prezentacji życia Ułan i dawną 1264 do z nich Bator pasterzy, Sztuki i w dając zmian Mongolii i ponadto jej krótki jego Muzeum pierwszej u k a z u j e d a l s z e losy m i a s t a , roku, źródło zasadniczych* charakterystyki Muzeum świetność (przede dla Ł o m a k i n y świątecznego się w w X I I I wieku) Karakorum, do zresztą umiejętnie codziennego eksponaty starannie. W i e l e stanowi architektoniczno-urbanizacyjnym Centralnym, Ł o m a k i n a stolicy przygotowany Szarawa i Dżugdera) przenie­ rys historii k o l e j n y c h d y n a s t i i Mongolii, p a n o w a n i a m a n d ż u r s k i e g o , k o n t a k ó w z C h i n a m i i R o s j ą oraz w s p ó ł c z e s n y c h dziejów. Odrębny rozdział p o ś w i ę c o n y został porewolucyjnym zmianom darczym i politycznym przyszłości. dowej Łomakina społeczeństwa Mongolii mówi i wyznaczonym przede wszystkim przez nie o zmianach mongolskiego, o p r z e o b r a ż e n i a c h społeczno-gospo­ cechom w jej najbliższej strukturze k t ó r y c h z a s a d n i c z ą c e c h ą jest r o z b u d o w a p r z e m y s ł u . Z a k ł a d y p r z e m y s ł o w e się w pejzaż współczesnego mieszkalna, p o w s t a ł y nam Ułan nowe instytucje komponują się dzisiaj Rozbudowała kulturalno-oświatowe. nas t a k ż e po p a r k a c h i p r z e d m i e ś c i a c h brazie Bator. się też nowoczesnego wtopiły jego Łomakina U ł a n Bator i pokazuje, j a k w elementy zawo­ gospodarczo-ekonomicznych, część oprowadza jego budownictwa z krajo­ tym, co s t a n o w i d l a n a s ś w i a d e c t w o p r z e s z ł o ś c i tego m i a s t a , a w i ę c z k l a s z t o r a m i , m u z e a m i , dzielnicami jurt, terenami, n a k t ó r y c h organizowane we, m a j ą c e w i e l o w i e k o w ą tradycję i niezmiennie s ą coroczne i g r z y s k a budzące emocje u J e s t e m p r z e k o n a n a , ż e po p r z e c z y t a n i u t e j k s i ą ż k i c z y t e l n i c y o d n i o s ą że miasto Ułan Bator jest nie tylko interesujące, lecz także nadomo- widzów. bliskie wrażenie, i ogromnie sympatyczne. C i z a ś , k t ó r z y z e t k n ę l i s i ę z n i m nawet wielokrotnie, z p r z y j e m n o ś c i ą zapewne przypomną sobie m i e j s c a opisywane przez Ł o m a k i n ę , znajdując w tych opisach b y ć m o ż e n o w e d l a siebie i n f o r m a c j e . Iwona J O S E F K O L M A Ś , The Iconography of the Derge Kanjur Kabzinska-Stawarz and Tanjur, New Delhi 1978, ss. 286, S a t a - p i t a k a S e r i e s , v o l . 241. Tybetańskie piśmiennictwa teksty Kandżur buddyjskiego, i Tandżur, badane były najbardziej reprezentatywne przez E u r o p e j c z y k ó w s a n d r a C s o m a de K o r o s (1784-1842) К B i b l i o g r a f i a p o ś w i ę c o n y c h od im prac w y p e ł n i ć c a ł y t o m . B a d a c z e s t u d i o w a l i pochodzenie z b i o r u , k o l e j e jego nia, strukturę wewnętrzną, nimi, t ł u m a c z e n i a 1 Podstawowe J . S i m a , Korosi na inne miejsce języki, i czas kwestie kolejnych autorstwa, wydań, a także dzieła czasów powstawa­ różnice takie Alek­ mogłaby pomiędzy sprawy, jak informacje o t y m wybitnym uczonym znajdują się w artykule: Csoma Sdandor, " N o v y O r i e n t " , 27: 1972 n r 3, s. 69-72. �334 RECENZJE np. r o d z a j p a p i e r u , n a k t ó r y m t e k s t y w y d a w a n o . J a k dotąd jednak ilustracje zdo­ b i ą c e tekst n i e d o c z e k a ł y s i ę dostatecznej u w a g i . Lukę tę wypełnia w i renomowanej Tandżuru wieziony pochodzącej osobistości z w bóstw wydał klasztoru w ilustracje Derge. Nauk CzSSR (buddowie, historycznych w Pradze. bodhisattwowie z Indii i Kandżuru nych Tandżur są jej jest w Kolmaśa, edycji arhaci), egzemplarz Bibliotece nauczycieli zawiera także tomów zgrupowanych z około w 9 wyobraże­ religii 3400 o d d z i e l n y m i tekstami oraz legendy towa­ wyobrażenia. obszernymi częściach. przy­ Instytutu dziełami. Poszczególne wydania z a w i e r a j ą o k o ł o 100 t o m ó w , w k t ó r y c h p o m i e s z c z o n o o k o ł o 1100 tekstów który Kandżuru Ilustracje zawierają i i Tybetu. Wydanie bardzo w Kompletny rzyszące ilustracjom identyfikujące poszczególne Kandżur zawarte 1958 r o k u i p r z e c h o w y w a n y Akademii różnych p r a c a czeskiego tybetologa J o s e f a Sata-pitaka był z C h R L Orientalistyki nia częściowo serii Wydania Tandżuru podzielonymi liczą zwykle na oddziel­ około 220 17 c z ę ś c i . Oba t y t u ł y m a j ą w s u m i e m n i e j w i ę c e j 4500 t e k s t ó w z a w a r t y c h n a p o n a d 200 000 s t r o n . Z n a c z e n i e t y b e t a ń s k i e j w e r s j i d z i e ł a jest t y m w i ę k s z e , ż e n i e z a c h o w a ł y się pletne o r y g i n a ł y w sanskrycie, w z w i ą z k u z c z y m tekst t y b e t a ń s k i b y w a ł podstawą t ł u m a c z e ń na inne kom­ języki. Pierwsze tłumaczenia t y b e t a ń s k i e p o w s t a ł y w V I I - V I I I wiekach, kiedy oficjalną religią Tybetu został buddyzm gałęzi Mahajana. Ostatnia p r z e r ó b k a edytorska z b i o r ó w w y s z ł a spod pióra historyka tybetańskiego obu B u t ó n R i n c z e n d u b a (1290-1364). O d jego c z a s ó w n i e n o t o w a n o j u ż i s t o t n i e j s z y c h z m i a n w t e k ś c i e . D r u k o d b y w a ł s i ę ręcznie, z ręcznie w y c i n a n y c h matryc, na papierze p o c h o d z ą c y m r ó w n i e ż z prostych warsztatów. Większość konkretnego klasztoru, w szych miejsc poszczególnych publikacji którym należą także wydań nosi nazwę przechowuje Narthang, Derge, p o w s t a ł y c h w T y b e c i e i s t n i e j ą jeszcze e d y c j e oficyny s i ę matryce. Chone i wydawniczej Do Lhasa. najważniej­ Prócz mongolskie i t y b e t a ń s k i e z P e k i n u oraz Urgi, a t a k ż e jedna w e r s j a m a n d ż u r s k a . P u b l i k a c j a wydań pochodzące z Derge należy do n a j l e p s z y c h . Praska kolekcja Kandżuru Kandżuru i 212 p l u s i n d e k s i Tandżuru Tandżuru), w zawiera którym 316 tomów (102 plus indeks z n a l a z ł o s i ę 648 i l u s t r a c j i (206 w K a n d ż u r z e , 428 w T a n d ż u r z e o r a z 14 w o b u i n d e k s a c h ) . Edycję przygotowaną Lokesh Chandry. lemy kanonu przez Josefa Kolmaśa rozpoczyna Przedmowa autorska wprowadza tybetańskiego, jego z n a c z e n i e wstępne prof. czytelnika w podstawowe prob­ oraz w słowo chronologię zbioru. dzenie (s. 15-30) p o d a j e i n f o r m a c j e n a t e m a t obecnego s t a n u b a d a ń n a d i Tandżurem, klasztoru w i charakterystykę oficyny zbioru praskiego, wydawniczej), uwagi o dane o geografii technologii d r z e w i e , i n f o r m a c j e o d r u k a r z a c h itp. S z c z e g ó ł o w i e j Wprowa­ Kandżurem Derge traktuje rodowód pochodzących wewnętrzną. z Derge Pożyteczna obejmująca pozycje jest lista z miejsc całego indeksów przechowywania świata, jakkolwiek ona k o m p l e t n a i dotyczy t y l k o p o z y c j i z n a n y c h (s. 31). T a b l i c e s y n o p t y c z n e praskiej zawierają ilustracji (s. tytuły 33-54). wszystkich Wybrana części, bibliografia rejestr dzieli się tomów, na tekstów, prace Część alfabet zadanie I (s. 61-102), łaciński, w trudne, gdyż jest kolekcji oraz literaturę o ikono­ ogólnie. stanowiąca których kopii nie kart ogólne, p o ś w i ę c o n ą Derge, publikacje o m a w i a j ą c e w e r s j ę z Derge oraz t r a k t u j ą c e grafii t y b e t a ń s k i e j buddyzmu matryc wydania z Derge, datowanego n a p i e r w s z ą p o ł o w ę X V I I I w i e k u , a t a k ż e z a w a r t o ś ć i ich konstrukcję (okręgu, przygotowywania trzon k s i ą ż k i , kursywą legendy c z ę s t o zawiera transliterację wyodrębniono nazwy drukowano skróconej w własne lub legend bóstw. Było zmienionej na to po­ s t a c i , a b y z m i e ś c i ł y s i ę w p r z y j ę t y m m e t r u m z a p i s u . C z ę ś ć I I (s. 103-276) z a w i e r a ilustracje reprodukowane w wielkości naturalnej. Na każdej stronie znajdują się �335 RECENZJE 4 ilustracje w kolorach stosowano n u m e r a c j ę liwia łatwe rządku lokowanie alfabetu oryginału (czerwone lub czarne). W obu c i ą g ł ą od 1 do 316 w e d ł u g p o s z c z e g ó l n y c h ilustracji. angielskiego Pożyteczny i zawiera indeks imion odniesienia częściach tomów, ułożony do co za­ umoż­ został w odpowiednich po­ miejsc w tekście. E d y c j a stanowi demii ją w Nauk oraz bardzo wspólne dzieło Instytutu Orientalistyki C z e c h o s ł o w a c k i e j Międzynarodowej krótkim czasie w Akademii ramach Kultury Indyjskiej. międzypaństwowej Aka­ Przygotowano umowy o współpracy k u l t u r a l n e j . S t a n o w i ona m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y z a r ó w n o d l a h i s t o r y k ó w s z t u k i , k t ó r y m udostępnia bogaty starczając im zestaw ilustracyjny, możliwości jak przeprowadzenia też dla analizy historyków legend buddyzmu, oraz bardziej do­ szczegó­ ł o w e j i d e n t y f i k a c j i postaci w y o b r a ż o n y c h n a i l u s t r a c j a c h . Jifi Sima SIEMJA I SIEMIEJNYJE OBRIADY U NARODÓW SRIEDNIEJ AZII I KA- Z A C H S T A N A , M o s k w a 1978, ss. 215. Zbiór p o ś w i ę c o n y dacza problematyki wprawdzie skromny pamięci w może etnografii w Nikołaja ukazał b y ć zatem zakresie Azji się badań s i ę z 11 o s ó b n a l e ż ą c y c h Azją Środkową. Brakuje tu w p r a w d z i e nad najwybitniejszego Środkowej. jako uważany autorski s k ł a d a wymienić A . Kisljakowa, radzieckiej rozmiarami, śmierci Kisljakowa, radzieckiej jest rodziny pierwszy w tej przegląd Zespół zajmujących się liczących się nazwisk (można by jeszcze d r u g i e t y l e r ó w n i e z n a c z ą c y c h postaci), z d ą ż o n o j e d n a k sobie a u t o r s t w o innego z m a r ł e g o j u ż c z o ł o w e g o b a d a c z a r e g i o n u zapewnić Saula Abramzona. Ciśnie s i ę wprost uwaga, ż e o d e j ś c i e dwu tak bardzo z a s ł u ż o n y c h badaczy stan p e r s o n a l n y kadry badawczej ż e n i e jest to p r a w i d ł o w o ś ć w sensie jej s k r a j n e j feminizacji. obserwowana tylko po stanu środkowoazjatycką. do c z o ł ó w k i e t n o g r a f ó w pewnych tom, dziedzinie za r e p r e z e n t a t y w n y rodziną ba­ Recenzowany w tej specjalności, naruszy Zadziwiające, ani też ogra­ n i c z o n a t y l k o do e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j . R e d a k t o r z b i o r u , G . P . S n i e s a r i e w , u p o r z ą d k o w a ł go w e d ł u g problemów reprezentowanych małżeństwo, nie zawsze nie ma grupy w krewniacze, wydaje poszczególnych obrzędowość. s i ę uzasadniona. termiologia Tak więc pokrewieństwa czterech artykułach — Kwalifikacja rodziny, poszczególnych nic w s p ó l n e g o Karakałpaków wiodących formy z formami (artykuł A. prac rodziny Bekmuratowej), j a k k o l w i e k s a m a a u t o r k a z w i ą z e k t a k i dostrzega, T w i e r d z i o n a m i a n o w i c i e , ż e k l a ­ syfikacyjna terminologia pokrewieństwa żytki instytucji z w i ą z a n y c h oraz z małżeństwem zasada egzogamii grupowym stanowią (s. 28). P o g l ą d prze­ ten, nawet d o ś ć p o p u l a r n y w p o c z ą t k a c h X X w i e k u , nie m o ż e b y ć obecnie p o w a ż n i e broniony i artykułu należy jest go zaliczyć b a r d z i e j godna syfikacyjną, do fantastyki uwagi. etnograficznej. Autorka stwierdza nadto z a ś i n t e r e s u j ą c y Faktograficzna u Karakałpaków fakt w y s t ę p o w a n i a strona terminologię małżeństwa kla­ kuzynów prze­ c i w l e g ł y c h , z a r ó w n o ze strony o j c o w s k i e j , j a k i m a c i e r z y s t e j . B a r d z i e j z w a r t y i logiczny roznej na temat niepodzielnej wywód prezentuje rodziny u półkoczowniczych artykuł nie ż y j ą c e j Uzbeków. już N. i tu n i e k i e d y m o ż e m y m i e ć k ł o p o t y z a p a r a t e m p o j ę c i o w y m (np. a u t o r k a n i e prowadza wyraźnej podzielną, widząc niemniej w granicy między nich dwie z a s a d n i c z a teza r y s u j e s i ę prosto. powstawanie rodziną r ó ż n e formy, istnieje w p r z y p a d k a c h w y j ą t k o w y c h przez wielką indywidualnych ale bez patriarchalną różnic małych formie prze­ rodziną jakościowych, Wielka rodzina w i zmodyfikowanych rodzin a Bo- Wprawdzie nie­ s. 46), niepodzielnej do d z i ś , lecz j e j r o z k ł a d rozpoczął się jeszcze przed �336 RECENZJE rewolucją. Nie z terenu nowego wnosi to n i c istotnie n o w e g o do naszej (Uzbecy-Durmeni). Potwierdza to wiedzy zresztą zacja rodziny szybciej z a c h o d z i ł a u koczowniczych pasterzy cili organizację wielkorodzinną środkowoazjatyckich twierdzony jeszcze (przykład zresztą również w X I X wieku) powolnej w zmiany recenzowanej z n a j d u j ą s i ę p o ś r o d k u tej s k a l i zarówno w na że materiałem indywiduali­ (np. K a z a c h o w i e niż u s. utra­ rolniczych zachodzącej pracy poza tezę, u ludów Tadżyków, 123). po­ Uzbecy-Durmeni sensie organizacji gospodarki, jak też zaawansowania procesu r o z k ł a d u form wielkorodzinnych. C z ę ś ć p o ś w i ę c o n ą m a ł ż e ń s t w u otwiera n a j a t r a k c y j n i e j s z a c h y b a poznawczo ł y m zbiorze p r a c a C h . A r g y n b a j e w a p o ś w i ę c o n a chów. Podsumowuje ona w ł a s n y materiał t e r i a ł u archiwalnego i zawartego p r z y j ę t ą w etnografii tywnie kowa. traktuje łącznie prawną, w wartościujących do szanie do czego związku ocen. też i na ogół sororat jako z czym interesuje Sam też sprowadzała zarzuca instytucję wdowy do małżeństwa z konkretnym wyjątkowych i skargi z a literaturze wy­ unikając przedmiotu tezę, zmarłego powodu nau­ nie przymusu w argumentuje krewnym tego nega­ analiza kulturową dotychczasowej ma­ konwencję z reguły ich t e n d e n c j i do w y o l b r z y m i a n i a e l e m e n t u Kaza­ do się jej funkcjonowaniem, l e w i r a c k i c h (s. 97). A u t o r p r z e k o n u j ą c o przypadków się w ca­ u autora, a t a k ż e s i ę g a w literaturze. A r t y k u ł ten p r z e ł a m u j e lewirat uproszczenia widoczne w żeństwach terenowy i sororatowi r a d z i e c k i e j , zgodnie z k t ó r ą z j a w i s k a te b y ł y wartościowane, Autor lewiratowi mał­ że przymu­ męża stanowiły należało uzasadniony przedmiot r o z p r a w s ą d ó w z w y c z a j o w y c h . Z drugiej strony autor w i d z i h u m a n i t a r n y aspekt jej powtórnego dzieci (które małżeństwa w wdowy przeciwnym obcego o j c z y m a n i e g w a r a n t u j ą c e g o uwagę, który że według nie przytoczonych pozostawia w rodzinie wypadku ciepła albo rodzinnego). materiałów dziewczynie miejsca męża ze straciłyby względu matkę" Trzeba inaczej w y g a d a na motywacje na dobro albo zyskały tu j e d n a k zwrócić sprawa z sororatem, indywidualne, ani swo­ b o d n y w y b ó r . J e s t to z r e s z t ą s y t u a c j a i d e n t y c z n a , jak i przy z w y k ł y c h decyzjach małżeńskich tym Prowadzi dotyczących młodzieży, c z y l i podlega samym prawom. n a s to do w n i o s k u , ż e l e w i r a t i s o r o r a t nie s t a n o w i ą s y m e t r y c z n e j p a r y i n s t y t u c j o ­ n a l n e j . W obu w y p a d k a c h chodzi o m a ł ż e ń s t w o kobiety, r ó ż n i j e j e d n a k status nikający bieg z przynależności wydarzeń — do aktywny odmiennej w grupy wieku przypadku lewiratu i bierny ratu. W n i o s e k ten w p r a w d z i e nie z o s t a ł s f o r m u ł o w a n y z a s ł u g a polega j e d n a k n a o d p o w i e d n i m Artykuł S. przygotowaniu Abramzona podejmuje rzadki w oraz rodzaj w wy­ wpływu przypadku przez autora a r t y k u ł u , jego materiału. literaturze etnograficznej temat k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y obojga p ł c i i f o r m d e k l a r o w a n i a u c z u ć (u K i r g i z ó w ) . W nym społeczeństwie wania się młodzieży tywnym stosunku półkoczowniczym (z w y ł ą c z e n i e m istniało wiele spotkań we wobec p r z e d m a ł ż e ń s k i e j form swobodnego zawiązywania bratymstwo ze mężczyzn) sprzeciwem się nadal. kobiet Zachowały (zmienił oświadczyny, znajomości, do Pośrednictwo dwoje), przy jednoczesnym w ant (por. m o n g o l s k i e małżeństwa, tych jeśli kontaktach nie zwyczajem anda spotkały należało z nega­ się za­ — po- się one reguły do „ s z w a g i e r e k " tej samej generacji, k t ó r y c h rola utrzymuje się też się tylko które przyjaźni prowadzących rodziców. spowinowaconych uczuć zaprzysiężonych daw­ kontakto­ c i ą ż y . S y t u a c j a ta n i e z m i e n i ł a sadniczo do d z i ś w r e j o n a c h w i e j s k i c h . M ł o d z i e ż z n a ł a r ó w n i e ż ustalone formy na soro- ich czasami składane bywają zastąpiła dawniejsze kuplety wzajemne prezenty rodzaj). I n t e r e s u j ą c e , bywają pisemnie jednocześnie w formie jako że jednoznaczna obecnie dopiero na wsi propozycją w i e r s z o w a n e j , k t ó r a to deklaracja kirgiskiej nawiązania twórczość miłosne, śpiewane — często improwizując — podczas wieczorynek. A r y k u ł A . Suchariewej inauguruje rozdział poświęcony grupom krewniaczym. �337 RECENZJE Dotyczy on preferencyjnego Małżeństwo miedzy małżeństwa dziećmi patrylinearnych k u z y n ó w rodzonych braci traktuje s i ę jako optymalne wśród (albo t e ż k u z y n ó w Tadżyków ono t e ż w ś r ó d i n n y c h l u d ó w A z j i Ś r o d k o w e j k ó w . J a k s i ę jednak zdaje, w większości i większości równoległych. dalszego Uzbeków, z wyjątkiem Kazaćnów wypadków stopnia) znane i jest Karakałpa­ współwystępuje ono z mał­ ż e ń s t w e m z p r z e c i w l e g ł y m i k u z y n a m i m a t r y l a t e r a l n y m i (tzn. c ó r k a m i w u j a ) . A u t o r ­ ka tego tematu utrudnia nie formy m a ł ż e ń s t w a tykę porusza, interpretację rozwinął mańskim, a Iranie, ich skąd liczbie terenie specyfikę wały (s. 126). W ś r ó d jest w i d z i e ć w została informacji ona tym zakresie Źródło zoroastryzmie, k t ó r y ona środkowoazjatyckim przekazana (s. tę ludom pochodzenie n a zwyczaju wymienia otoczeniu się endogamii. elementów Wśród o b c y c h etnicznie, co m o g ł o p r z y c z y n gospodarczych do u t r z y m a n i a niepodzielnego p a t r y m o n i u m bez wyposażenia córek w y d a w a n y c h z a m ą ż do na muzuł­ zdaje omawia­ historyczną prowadzić czoło znajdo­ do r o z w i ­ wysuwa dążność rozdrabniania gospodarstw obcych grup tej prak­ 128). J e d n o c z e ś n i e od i s l a m u i w c z e ś n i e j s z e przyczyn powstania w jednostronna. A z j i Ś r o d k o w e j , gdzie p o s z c z e g ó l n e o d ł a m y j a k i e g o ś l u d u c z ę s t o się w nięcia pełniejszej pozostanie następnie także s i ę s u g e r o w a ć jego n i e z a l e ż n o ś ć nym zaś gdyż autorka skłonna w w brak zwyczaju, drogą k r e w n i a c z y c h . Nie jest to a r g u m e n t p r z e k o n u j ą c y , g d y ż w i ę k s z o ś ć l u d ó w r o z w i ą z a ł a t e n p r o b l e m p r o ś c i e j , bez uciekania się dzielania c ó r e k do zmiany ziemią niu i s l a m i s t y c z n e g o stał reguł niczych przemawiałoby wymagała za podczas podobnych zakorzeniło kuzynowskiego przyjęciem gdy Zresztą dopiero zwyczaj po ob­ wprowadze­ wynikających krotnie obocznie ze i Suchariewej substancja małżeństwo Arabów). przyniesione potrzeb tezy przede w s z y s t k i m w ś r ó d elastyczniejsza rozwiązań (inaczej n i ż u to r o z w i ą z a n i e praktyką p r a w a s z a r i a t u . F a k t e m j e d n a k jest, ż e r o z p o w s z e c h n i e n i e omawianej formy m a ł ż e ń s t w a własnościowymi, zawierania małżeństwa. się powszechniejszą małżeństwo z związku endogamiczne Z powyższego przeciwległymi kwestiami nich jednakże, się z różną przekazywania własności. z rol­ pasterzy wśród wynikałoby z islamem i adaptujące sposobu o majątkowa się ludów siłą, nie się nie że jest zależnie Spotykane od niejedno­ kuzynami matrylateralnymi było­ by, n a s z y m z d a n i e m , f o r m ą w c z e ś n i e j s z ą n a o m a w i a n y m obszarze. Artykuł łomie W. Kurylewa XIX i lineaży X X w. o grupach rodzinno-krewniaczych K a z a c h ó w dotyczy odpowiadających określanych dawniejszej powyższym wielkiej rodzinie terminem (czyli (korporacje z przodkiem oddalonym d a c h k a z a c h s k i c h z w a n y c h uru o r a z o sposobach w porównawczy sumie interesujący materiał c e s ó w , stwierdzonych przez nas w c z e ś n i e j prze­ korporacji rodzin, k t ó r y c h w s p ó l n y p r z o d e k o d d a l o n y jest o t r z y pokolenia). Z a w i e r a macje o lineażach na minimalnych on t a k ż e infor­ o cztery pokolenia), o r o ­ segmentacji tych grup. Jest potwierdzający prawidłowość dla M o n g o ł ó w , w ś r ó d koczowników to pro­ Azji Środkowej. W się c z w a r t y m zespole a r t y k u ł ó w trzy pozycje obszarze Azji oraz Firsztejn L. Uzbeków artykuł — N. Środkowej, o poświęconych Łobaczewej ewolucji E . Pieszczerowej zwyczajach południowego o pierwszy, k t ó r y stanowi o weselu związanych Chorezmu. Z nich bardzo obrzędowości obrzędowości z u rodzinnej weselnej rzemieślników urodzeniem najobszerniejszy interesujące się i późniejsze, weryfikuje obrzędów swatów) co tezę daje o ślubnych, stanowi podstawę tym, że wnioskowania kompleks z których pozostałość do jeden dziecka ślubu weselny o ewolucji składa charakterystycznego się wśród najważniejszy porównawcze (obecnie f o r m a l n i e całym tadżyckich studium niowego p r z e m i e s z c z a n i a s i ę z e s p o ł ó w r y t u a l n y c h z w c z e ś n i e j s z y c h e t a p ó w na znalazły na z będący obrzędu. dwu jest stop­ obrzędu Autorka niezależnych ostatnim etapem dla epoki m a t r i a r c h a l n e j , d r u g i z a ś ( p o ł ą c z o n y ze z m i a n ą r e z y d e n c j i k o b i e t y ) jest ś l u b e m e p o k i p a t r i a r c h a l n e j . 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 �338 RECENZJE Hipoteza ta, w y n i k a j ą c a z powtarzalności pewnych rytuałów w końcowym s w a t ó w oraz podczas w ł a ś c i w e j c e r e m o n i i ś l u b n e j , s f o r m u ł o w a n a kach X X w. przez M a k s i m o w a na podstawie powtórzona materiału kazachskiego, p r z e z K i s l j a k o w a w o d n i e s i e n i u do T a d ż y k ó w . Łobaczewa do d a l e k o szerszego m a t e r i a ł u p o t w i e r d z a t e z ę o p o w t a r z a l n o ś c i w e g o o b r z ę d u , lecz sugeruje i n n ą nieco p r o w e n i e n c j ę etapie została w począt­ potem z a ś odwołując się sekwencji czasową właści­ obu etapów. Pier­ wszy u w a ż a za w ł a ś c i w y p o c z ą t k o w e m u okresowi formowania się s t o s u n k ó w patriarchalnych. dłuższej Wówczas ceremonia nym ślubny zawierano przeznaczonej przewiezienia na narzeczonej. przed wypłaceniem uregulowanie W rozwiniętym należności kałymu, po odbywała się społeczeństwie partiarchal- warunkiem ślubu stała się pełna wypłata kałymu. Spowodowało aktu ślubnego z zasiedleniem istotnego r y t u a ł u a obrzęd zaś przerwie tylko z poprzedniej pewnej autorki. mniej dla części l u d ó w żony, ceremonii, degradacji. T a k w O ile dwoistość względnej młodej samej która Datowanie rozwoju instytucji k a ł y m u , które nie skrócie ulegać połącznie powtórzenia uległa likwidacji, przedstawia s i ę teza wątpliwości (przynaj­ to j u ż p r z y p i s a n i e d w u j e j c z ł o n o m zastrzeżenia odbywa to się drogą jednak ceremonii nie m o ż e środkowoazjatyckich), uzasadnienia. dokonało maksymalnym chronologii b u d z i ć m o ż e p o w a ż n e chownego co się z powodu bowiem jednak zostają przy określone dość powierz­ pomocy etapów na podstawie rezulta­ t ó w tego d a t o w a n i a . N a s z y m z d a n i e m m o ż l i w a jest jeszcze i n n a i n t e r p r e t a c j a o w e j ' dwoistości rozkłada ceremonialnej. Materiały s i ę n a d w a etapy, pary. M o ż n a by zatem m ó w i ć ślubie dziewczyny. łujemy Hipoteza bohaterami sugerują, że sam obrzęd s ą po k o l e i członkowie przez jeszcze szczegółowszych badań i formu­ przedsta­ Łobaczewa. Omawiany powyżej m o n i a ł weselny rytuałów ślubu młodej o o d r ę b n y m ś l u b i e m ł o d e g o i n a s t ę p u j ą c y m po n i m ta w y m a g a ją tutaj dla zasygnalizowania konkurencyjnej interpetacji wobec wionej artykuł jako przeżytków stało nasuwa jeszcze inne uwagi. Umieszczając w epoce p a t r i a r c h a l n e j a u t o r k a nie u n i k a k w a l i f i k o w a n i a się niemal automatycznie nieważ folklorystyczne których s i ę to w m a t r i a r c h a l n y c h . Tego rodzaju kwalifikacje w tekstach p o ś w i ę c o n y c h pewnym sensie manierą, obrzędowości więc cere­ pewnych formułuje weselnej, też owe opinie a po­ stają h e r m e t y c z n y m i f o r m u ł k a m i . N i e jest n a p r z y k ł a d z u p e ł n i e z r o z u m i a ł e , s k ą d się autor­ k a czerpie przekonanie o t y m , ż e „ r e l i k t e m epoki rodu macierzystego n a etapie p r z e j ­ ściowym obyczaj do p a t r i a r c h a t u jest u k r y w a n i a narzeczonego n a r z e c z o n e j " podczas jednej z ceremonii bez funkcjonować dowodu zaczyna (s. 156). T a k i e jak fałszywy stać s i ę n i m w p e ł n i nie m o ż e , g d y ż wspomniany nego k o m p l e k s u wzajemnego unikania pewnych przed twierdzenie aksjomat. rodzicami pozostawione Na szczęście obyczaj n a l e ż y jednak do dobrze zna­ kategorii k r e w n y c h i winien b y ć i n t e r p r e t o w a n y j a k o c z ę ś ć tego k o m p l e k s u , n i e z a ś z oddzielna. Na marginesie artykułu Łobaczewej pojawia s i ę też kwestia interpretowania gier q u a s i - s p o r t o w y c h s t a n o w i ą c y c h c z ę ś ć c e r e m o n i a ł u weselnego. M a j ą one b o w i e m z pewnością także znaczenie pozaludyczne. Istotne jest p y t a n i e , czy s t a n o w i ą one p r y m i t y w i z a c j ę w c z e ś n i e j s z e j i n s t y t u c j i albo z w y c z a j u , k t ó r e „ w y r a d z a j ą s i ę " w g r ę ( j a k c h c e a u t o r k a ) , c z y t e ż s a m e w sobie s ą p e ł n o p r a w n ą jeszcze f u n k c j o n u j ą przeciągania ceremonią w s w y m aspekcie pozaludycznym). Weselne przedmiotów (skóry itp.) p r z e z dwie grupy — ( w ó w c z a s gdy współzawodnictwo kobiet i dziewcząt, Ł o b a c z e w a t r a k t u j e j a k o w y r a z d a w n y c h k o n f l i k t ó w m i ę d z y g r u p a m i w i e k u (s. 154). W tej interpretacji z n a l a z ł a w y r a z tendencja dopatrywania s i ę w e w s z y s t k i m p r z e ­ żytków, nictwie miast funkcjonalnie weselnym autorka żywego, chce autentycznego widzieć zwyczaju. We zdegradowaną instytucję natomiast bardziej s k ł o n n i b y l i b y ś m y t r a k t o w a ć je jako c e r e m o n i a l n ą (bodziec?) p r z e j ś c i a dziewczyny z jednej kategorii wiekowej współzawod­ społeczną. My demonstrację do innej, b y ć m o ż e �•И II III шм ST ' RECENZJE jako f o r m ę funkcji dostarczenia jest ono w magiczny bardziej 339 sopsób zrozumiałe kinetycznej k o n f l i k t ó w , k t ó r y c h miejsce w weselu jest m a ł o Recenzowany w podobnych równaniu zbiór składa się wydawnictwach, energii przejścia. n i ż jako m a r t w y z prac również przeżytek po nierównym i tu d o m i n u j ą interpretacje nowe, ś w i a d c z ą c e poziomie. Jak o rozwoju myśli Jest to książka bardzo nużąca w Materiały czytaniu, a z b i ó r 269 f r a g m e n t ó w p o d a ń i o p o w i e ś c i j a k u c k i c h legendarnego p r z o d k a J a k u t ó w , postaciami fontow On zwykle prace m a t e r i a ł o w e . W historycznego (1888-1938), sam też Jakut z przygotował je w pochodzenia zbiór (we i i fascynująca. Stanowi oraz p e w n y m i latach dwudziestych badacz własnym legiendarnoj związanych z postacią Elleja — a t a k ż e z jego p o t o m k a m i eposu. Z a p i s a ł Szynkiewicz po mifołogii zarazem folkloru tłumaczeniu innymi Gawriłł ludów Kseno- syberyjskich. rosyjskim) do druku, k t ó r y j e d n a k z n a c z n i e s i ę o p ó ź n i ł . R ę k o p i s k s i ą ż k i z a w i e r u s z y ł s i ę i dopiero w roku odnaleziono wana wersja go w a r c h i w u m jednego z m o s k i e w s k i c h w y d a w n i c t w . została nieco skrócona przez po­ niektóre etnograficznej. Sławoj G A W R I Ł Ł W . K S E N O F O N T O W , Ellejada. istorii jakutow, M o s k w a 1977, ss. 247. tej uzasadnione. o jednak z innymi rośnie udział o p r a c o w a ń ogólnych, przy c z y m z nich sięgają W nieokreślonych wyeliminowanie 1965 Opubliko­ pewnych powtarza­ j ą c y c h s i ę m o t y w ó w . O b e j m u j e ona m a t e r i a ł z e b r a n y n a t r z e c h g ł ó w n y c h o b s z a r a c h zamieszkanych przez J a k u t ó w — w i wierchojańskim. zaś c a ł o ś c i Materiał ułożono narracyjne (poszczególne Jakucji centralnej według jednostek podania) niemal z administracyjnego piętnastu p o w t a r z a te s a m e już s k r ó t ó w dokonanych minująca całym stwa w postaci Ellej, jej podczas zbiorze albo t e ż m o r d e r s t w wrogiego jest sił przedmiotem biografii lub (z r z a d k a podmiotem podlegający tylko jednostkom podziału wspomnianych motywy łączy prawie jest także jednakże dzięki z czemu czy występujących wyjątkiem sam u początków losy do­ zabój­ rycerskich pojedynków), Każda heros, zagrożeniu, ułusów, wydawców krwawych walk, prób agresji. Nie pacyfistyczny przez pomimo wydawniczej. Różne okrucieństwa, nadprzyrodzonych. konsekwentnie również redakcji atmosfera wilujskim — tematycznych. odpowiadających l u b podobne m o t y w y , z ukrycia oddziaływania wprawdzie rozdziałów krajach terytorialnych podzielone z o s t a ł y na f r a g m e n t y w e d ł u g n i e z a w s z e o s t r y c h k r y t e r i ó w Każdy oraz w rzuciły swo­ go na tereny z a m i e s z k a ł e p ó ź n i e j p r z e z J a k u t ó w . Jest w i ę c Ellejada swoistym j a k ż e r a ż ą c y c h gust e u r o p e j s k i e g o brutariuszem, epopeją k r w i o ż e r c z y c h instynktów, czytelnika w y k s z t a ł c o n e g o w tradycjach antycz­ nego h u m a n i t a r y z m u i ś r e d n i o w i e c z n e j g a l a n t e r i i w a l k i . P o p e w n y m czasie przyzwyczaić jedynie na się do tego, techniczne że okrucieństwo warianty jest sposobów kanonem uśmiercania i zaczynamy czy też możemy reagować organizowania n a p a ś c i n a u ś p i o n e n o c ą osady l u d z k i e . Nie w t y m j e d n a k u p a t r u j e p o w o d ó w nacji, Jest wymienionej nim raczej przedmiotem formułując uporczywe przeze mnie w y ż e j narastający machiawelicznej wnioski pytanie w o niepokój jako uczucie t o w a r z y s z ą c e o to, czy nie staliśmy lekturze się m a n i p u l a c j i ze s t r o n y t w ó r c ó w f o l k l o r u rodzaju przyczynę przytoczonych tej ekspresji wyżej. Pojawia brutalności, skoro się fascy­ tekstu. przypadkiem jakuckiego, jednocześnie wzdragamy p r z e d p r z y j ę c i e m t e z y o t y m , ż e p r y m i t y w n a k u l t u r a p o w o ł u j e do ż y c i a się prymitywne instynkty. Na podstawie przyjąć wniosku, tego, co w i e m y o dawnym społeczeństwie że reprezentowana w folklorze jakuckim, intensywność nie drapieżnych możemy i ter- �340 RECENZJE rorystycznych postaw że postawy m i a ł a s w ó j odpowiednik t a k i e nie w y s t ę p o w a ł y , sądzę w praktyce ż y c i o w e j . Nie tylko, że t w ó r c z o ś ć b y ł a d o k ł a d n y m odbiciem zasad s p o ł e c z n e g o twierdzę, folklorystyczna nie współżycia. Reprezentowane w folklorze przypadki z a d a w a n i a g w a ł t u i z a g r o ż e n i a ż y c i a i n n y c h ludzi m o ż n a z grubsza podzielić n a t r z y kategorie: 1) d l a sławy, uzyskania po­ z y c j i h e r o s a s i ł y , 2) d l a z e m s t y za podobny c z y n w p r z e s z ł o ś c i , 3) d l a z a i n i c j o w a ­ nia nowego stanu się n a w i ą z y w a ć i w życiu jednostek lub grup ludzkich. Dwie do i n s t y t u c j i k u l t u r o w y c h u t r w a l o n y c h w rozpatrywać je należy w kontekście konkretnych pierwsze obyczajowości faktów z życia wydają jakuckiej społecznego. O s t a t n i a k a t e g o r i a — a jest o n a n a j l i c z n i e j c h y b a r e p r e z e n t o w a n a w Ellejadzie nie odnosi jących s i ę do r z e c z y w i s t o ś c i uzasadnić symbolicznym lub społecznej, sankcjonować otwarciem nowej lecz pewne jakości, Zjawiska, szych które kategorii to stwie zagrażają zjawiska. Gwałt miejscu, motyw zemsty. Y ma­ byłby Jeśli czysto teza widzianej przez pryzmat sposób nowej właściwy grupy wypadkach mamy pewnych dając osób, początek Przykład: ta jest twórczości do trzeciej X grupie związał c z y n i e n i a ze i ruszył z żoną Y na poszukiwanie w społeczeń­ i osiedlają wpleciony nastawa! nowych się na w to jest na jego koczowisk, sytuacja poprzedzająca zawarcie m a ł ż e ń s t w a dokonuje życie zamachu śmierci, następują swaty rą zmuszany jest nia nie zabili X , oddając oraz dialek­ życie. nie był Jakutów. zięć jego s y n o w i e linii grupę i swoiście s w o j e j m a t c e j a k o t r o f e u m . "Wówczas o s i e d l i d a j ą c p o c z ą t e k n o w e j g r u p i e kolei dopóki opuszczają odrębnej. Niekiedy się powyż­ genitalia dziewczyny osiąść które z rodowo-terytorialnej jego Z stanie zatem starego z n o w y m . K o n t y n u a t o r z y w i o d ą c e j zabrał ż o n ę oraz s y n ó w jednak w w powstanie W obu życiu nowym relacjonuje najczęściej tycznym konfliktem — mitologicznych, brutalności. Ellejada zawarcie m a ł ż e ń s t w a . zdarzeń katalizatorem zmiany. p r a w d z i w a , z d e j m u j e ona z k u l t u r y j a k u c k i e j , folklorystycznej, odium do z konfliktem na przyszłego i zaaranżowana do grupą następująca: ten wysiłku. Tu ustabilizowaną znowuż ojciec skutecznie ucieczka dziewczyny, krańcowego pomiędzy jest zięcia, w unika pogoni z a mamy do (rodzina pochodzenia któ­ czynie­ dziewczy­ n y ) , w i m i e n i u k t ó r e j w y s t ę p u j e j e j r e p r e z e n t a t y w n y p r z e d s t a w i c i e l (ojciec), a j e d ­ nostką (pretendent do ręki), która r o d z i n a ) po d o k o n a n i u w konsekwencji aktu symbolicznej zemsty założy (pogoń grupę odrębną za d z i e w c z y n ą = (nowa uśmier­ cenie). Należy podkreślić, że wspólny obu przytoczonym r z e ń s u g e r u j e , ż e nie p e r s p e k t y w a p o w s t a n i a ną konfliktu. można Zależność więc o sprzeczności przeżytek dających wówczas jest zastosować interesów opozycji konfliktem to odniesieniu konflikt do systemu zamężnej wobec kobiety jej rodziny formy konflikt małżeństwa przez porwanie, r ó w n o w a ż n i k i e m zemsty z a m y k a j ą c e j Przemoc, atak, z d a j ą jest stanowiłby pochodzenia. z z i ę c i e m , nie z a ś z kandydatem n a z i ę c i a , ona tu j a k jest w to d o k ł a d n i e z u z n a w a n ą śmiercią, gdyż przedmiotem przemocy w strukturalnym konflikt. porzucenie z m i a n ę . Nie w y d a j e s i ę jednak, by za c h a r a k t e r y s t y c z n ą poprzed­ jakuckiej podlegający przejściu s i ę t u nie mieć z n a c z e n i a , istotne jest jako siły inicjującej. Ś w i a d c z y ł y b y obiekt Kierunek niekiedy stanów, pokrywało dla o b r z ę d ó w przejścia a t a k u , albo t e ż jego a k t y w n y m w y k o n a w c ą . wydaje zastosowanie wersji on isto­ w kategoriach prze­ bowiem się być warunkami umożliwiającymi umożliwiającą zakła­ Byłby niego s t a n u i p r z e j ś c i e do s t a n u nowego. D o t y c z y to p u n k t u stycznego obu wyzwala energię Nie interpretacji patrylinearnych reguł cie. Podobnie, u c i e c z k a d z i e w c z y n y nie d a j e s i ę i n t e r p r e t o w a ć żytkowej wyda­ przyczy­ sytuację. małżeństwa) niej p o w y ż s z y nowych z schemat inicjuje n o w ą motywu do p a t r y l i n i i . W e d ł u g starego wyobcowanie odwrotna: (w wypadkom grupy k o n k u r e n c y j n e j jest się symboliczną może być albo egzekwowania po prostu jej o tym n a s t ę p u j ą c e sytuacje: P r z e - �3-11 RECENZJE siedlający się terytorialnej, Jakuci, którzy rozpoczynają dy T u n g u z ó w i lokują mają być w funkcjonowanie przyszłości przodkami jako z e s p ó ł przez się na jej miejscu. I n n y m p r z y k ł a d e m t ó w do c a r a , z l e k c e w a ż o n y przez d w ó r , k t ó r y o d m i e n i a nowej byłby poseł losy p o s ł a n n i c t w a jąc a k t u g w a ł t u po to t y l k o , by b y ć p r z y j ę t y m p r z e z z a i n t r y g o w a n e g o cara. Jeśli przyjmiemy, są J a k u c i że w obu wypadkach Powyższe przypuszczenia w a n i u z j a w i s k nie by u p e w n i ł nas w o słuszności prawidłowości Materiał ten w dostarcza licznie rola Wydaje kilku elementu pojmo­ w rolę w Ksenofontowa etnicznym Ellej, z Buriatką. mieli one materiale. uwag. samookreśleniu b y ł T a t a r e m (albo Jego wszyscy za który że sugerują innych interesujących obcego przekazów) zresztą poważną s i ę jednak, przez Jakutów, ożenionym przynajmniej żony odgrywają stanu ż e dla z m i a ­ przyczynowo-skutkowym zebranym praprzodek innych podań) niektórych w wnioskowania. Niekwestionowany według faktem zmianie E l l e j a d z i e swego mitologicznego p r a w z o r c a , tak jest dokonu­ aktu przemocy. przemocy t a k ż e o k a z j i do Charakterystyczna Jakutów. o roli znajdują istnienie dług podlegającą osa­ Jaku­ tym (zgodnie z e t n c - c e n t r y c z n ą o r i e n t a c j ą f o l k l o r u ) , odnotujemy, ny w y s t a r c z y j e ś l i to oni b ę d ą p o d m i o t e m guzem stroną grupy wymordowanie żony Tun­ synowie Tunguzki. (we­ Tunguskie b i o g r a f i a c h w y b i t n i e j s z y c h postaci jakuc- k i c h . O b c o ś ć , j a k o a g e n t n a d p r z y r o d z o n o ś c i , w z m a c n i a n i a jest n i e k i e d y p r z e z p r z y ­ pisanie p r z o d k o m u m i e j ę t n o ś c i s z a m a ń s k i c h , szamańskiego Ksenofontow strukcji i kwestii ojciec też relacji Omogoj na ten przez niego p r z e k a z y dlatego, że miejsca się twierdzenie nie niezależnie zgodzi leży dawny bliźniakach" (z wobec otwar­ Drogę, jaką siebie) odbyli nad migracji dawnych Ja­ od się przypuszczalnie że rekon­ genealogiczny go to z w ł a s z c z a praojczyzny. Okładnikowa, i Omogoju — ich posłużyć materiał jako r ó w n o w a ż n ą tożsamości herosach mogą zawierają całkowicie Ksenofontow o Elleju boskich i (zresztą znak wydaje przekazów śladowanych Jakutów traktował Obecnie ryzykowne zebrane właśnie z innymi ludami. F r a p o w a ł o pochodzenia Lenę, u podstaw że Jakutów, jego ż o n y środkową kutów. sądził, historii i nie p o m i j a j ą tej czasami kowalskich lub przynajmniej rodowodu. „dzisiaj motyw przedmowy nikt, jasnym o Ellej niewinnie do aie jest, książki, s. F o l k l o r j a k u c k i w n i c z y m n i e s u g e r u j e b l i ź n i a c z e g o z w i ą z k u , obaj b o h a t e r o w i e stępują stość wyłącznie w sytuacji, w roli stron zawartego j a k i e j s i ę obaj stwo l u d z i o b c y c h etnicznie, małżeństwa, znaleźli. którzy skąd Najważniejsze t e ż pochodzi wydaje s w ą obcością uświęcają się tu że prze­ 6). wy­ parzy­ małżeń­ fakt powstania etnosu jakuckiego. Jakkolwiek faktem byśmy interpretowali jest, ż e f o l k l o r prezentuje cjonując jej obcość. Natomiast cami od i uczestnikami neutralizmu znaczy, ż e w procesu sposobie są autentycznymi skość odległych przodków, etniczną ją w Recenzowana książka etnograficznego przedstawiania. pozostawiona bez prezentacji wkładem z pewnymi ysyach rodziny. P o n a d t o tematy z historii — święta oni — Tunguzami, lekceważeni jakiegokolwiek niewiele i dalekie są ośmieszani, co bóstw typowo nie ofiar znanymi etnogra­ E l l e j a j a k o herosa i ich funkcji. N a j w a ż n i e j s z y m nawet i cudzoziem- komentarza, zdaje s i ę materiału do listy w y n a l a z k ó w kumysu rela­ współmieszkań­ nadprzyrodzoności. z a w i e r a stosunkowo t u r o w e g o oraz n i e p e ł n e j jest d o k ł a d n y , Jakutów Są Jakutów, neutralnie p a r t n e r a m i j a k u c k i e j historii. Natomiast O g r a n i c z a s i ę on w ł a ś c i w i e ceremonii przodków obiektywistyczny, kontakty J a k u t ó w z ich sąsiadami, o d p o w i a d a ć sugestii o j e j r o l i j a k o agenta ficznego. przynależność sposób dotąd składanych szczegółami, bóstwom kul­ jednak opis opiekuńczym z a ś w c a ł o ś c i s t a n o w i ć ona m o ż e bodziec do p r z e m y ś l e ń n a r ó ż n e kultury, jak każda dobra antologia s ł o w n i c z e k t e r m i n ó w etnograficznych spotykanych w folkloru. Książkę zamyka tekście. Sławoj Szynkiewicz �342 RECENZJE MARTTI GRONFORS, Finlandia działalność należy ośrodki do Blood tych badań publicystyczne, opracowań popularnych Gunni sista (Raporty Holttó i próbę podjęli nym wzrostem ы procesie Pośród Karl-Olov są i wydana Suomen mustalai- bez Goldman fińskiej wraz Ciekawym fotografików cygańską Tommy Martti akkulturoituminen 4 ludności filmie wy­ interesujących cygańskie) wraz z parą cyganologii ożywioną zarówno zwłaszcza (Zycie 1977. Ismo upiększeń. w Zigenarens zaznaczyły się wyraź­ z w ł a s z c z a w zakresie s t u d i ó w socjologiczno historycz­ ja cygańskiej) . i literaturze, m. feuding Tematyka ostatnich among Gronfors. Generalnie uwagi na problem cygański, kilku Finnish ujmując, Suomen (Charakterystyka in. scenariusze na przestrzeni w a l o r a m i Blood antropolog zwrócenia rozwijają bardziej rzeczywistość Arnstberg Helsinki z n a n a z tego o k r e s u jest p r a c a d o k t o r s k a R a i n o V e h m a s a prac wydanych naukowymi i pracy Do Huttunena, opracowany ukazujący ryhmaluonne w tej naukowe. Kari Gypsies, istnieją Efektem Mustalaiselamaa . L a t a 60-te w akulturacji wyraz prace zainteresowań, Najbardziej nież 3 cygańska) romaanivaeston których studia cygańskiego)* Savolainenem, (Droga w Finnish b y ł a jego i n n a k s i ą ż k a — a l b u m Raportti z życia Vag i książka Mikko Podobną nych. jak należą Nordstrom-Holm i udanym p o m y s ł e m krajów, among cyganologicznych. dawnictwa z feuding cygańska i nowele lat grupowa znalazła wyraźnie Gypsies, której zainteresowania co jest niestety u d z i a ł e m rów­ 5 Veijo Baltzara . wyróżnia się autorem jest te są wyrazem niewielu państw. W y d a j e s i ę j e d n a k , ż e j e s t to j e d y n a w ł a ś c i w a droga, a b y r o z w i ą z a ć ten p r o b l e m — poznać, wyciągnąć wyróżnia kilka wnioski, a potem z a s t o s o w a ć konkretnych determinantów je w praktyce. I . M . wyraźnie Kamiński wpływających na 6 wzrost d z i a ł a ń n a s t a w i o n y c h n a p o z n a n i e C y g a n ó w j a k o g r u p y e t n i c z n e j : 1) n a j l i c z n i e j s z a populacja cygańska w Skandynawii znajduje się w ł a ś n i e w Finlandii; 2) najbar­ d z i e j z a n i e d b a n ą g r u p ą c y g a ń s k ą n a P ł w . S k a n d y n a w s k i s ą C y g a n i e f i ń s c y ; 3) w ę ­ drówki fińskich między Finlandią Cyganów do a rządami państw tych sąsiednich państw. wywołały Konsekwencją szereg było nieporozumień stworzenie rządo­ wego programu pomocy dla C y g a n ó w . Celem, k t ó r e m u łeczeństwu poza fińskiemu, Lapończykami tym że mają poza służyć dwoma te 7 uświadomienie spo­ etnicznymi, tj. właściwie wcale, c h o ć liczna — Cyganie. I n t e r e s u j ą c e s w o j ą d r o g ą i prawdopodobnie wymow­ przeprowadzenie teretnicznych grupami niejako w ich o zasadniczej opozycji właśnie ustanowienia przez dotyczyłyby stosunków Finowie-Cyganie. Lapończycy i różnicy systemu pozostałych mieszkańców pozostałych dostarczyłby Finlandii. być t r i a d y : s w o i — i n n i — obcy. L a p o ń c z y c y z pewnością normy postępowania, Huttunen, język, G. relatywnie ubiór itd. bliżsi różnią Cyganie społeczno-kulturowego, do kultury są K. i które tych swojej 1 badań równoległych, Finowie-Lapończycy dwiema Finami , jest mniejszościami istnieje trzecia, nie znana ne b y ł o b y i szwedzkojęzycznymi badania, znanymi Sposób może ze Finom aniżeli ewidentnie. Nordstrom-Holm, I „odbierania" Mustalais na na szereg Cyganie, jedni, są stojącymi argumentu względu in- i cech których drudzy elamiia, rzecz nie Helsinki 1969. 2 K . H u t t u n e n , I. H 6 1 t t 6 , M. S a v o l a i n e n , Raportti Suomen mustalaisista, 1972. K . O . A r n s t b e r g , T . G o l d m a n , Zigenarens Vag, S z t o k h o l m 1974. R . V e h m a s, Suomen romaanivaeston ryhmaluonne ja akkulturoituminen, Turku 1961. I . M . K a m i ń s k i , Teoria i pragmatyka współczesnych trendów cyganologii europejskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. X X I I : 1978, z. 2, s. 220. K a m i ń s k i , op. cit., s. 219. ' M . G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, H e l s i n k i 1977, s. i . 3 4 5 6 �343 RECENZJE S4 d l a Finów inną pozycję ,swoi", w ale obrębie też wydaje kategorii mi się, że każda „obcy". Stopniowanie r a ź n i e w i d a ć c h o c i a ż b y podczas p r ó b s a m o o k r e ś l a n i a ło stwierdzone UW. podczas badań Nazwa „Cyganie" („prawdziwi 8 nie . prowadzonych obejmuje dużą Cyganie"). K a t e g o r i ę Wydaje mi się, że analogiczne tych grup zajmuje na b l i s k o ś ć s i ę przez C y g a n ó w , przez s t u d e n t ó w grupę obcych z z uwagi ludzi, w stanowią pojmowanie wy­ zosta­ K a t e d r y Etnografii ramach której dla co nich żyją wszyscy swojskości i Roma nie-Cyga- obcości wystąpi w tym konkretnym przypadku wśród ludności fińskiej. Wśród istotnych problemów związanych z Cyganami i ich c z e ń s t w i e f i ń s k i m godna p r z e b a d a n i a w y d a j e s i ę r e l a c j a kość związków sadniczo pomiędzy odmiennej n i m i . S ą to dwie pozycją grupy o podobnym kulturze i odmiennym w społe­ Cyganie-Lapończycy rodzaju z w i ą z k ó w statusie, z i ja­ choć grupą c ą — F i n a m i . P o n i e w a ż j e d n a k to z a g a d n i e n i e s t a n o w i z b y t o b s z e r n y t e m a t w sunku dla do podstawowych której je założeń pracy Gronforsa, m o ż n a zrozumieć pominął. w e j zemsty, wzbogaca G r ó n f o r s p r z e d s t a w i o n ą w w i e l k i m s k r ó c i e h i s t o r i ą w E u r o p i e ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h d z i e j ó w w podjęte Cyganie zostały zakresie zawierania mu małżeństw się za Fińskich ry). Cyganów (the Finnish W mogą p r o g r a m u , od b y ć powojenne problemu mniejszości wydania dyskryminacji Cyganów prawem działania do Cenne dzisiejszego w może tej Romów działa uwa­ Towarzystwo mustalaisyhdistys aktualną sytua­ optymi­ wprowadzenia niektórych rządów 3 zakazywała zostać zinterpretowany części zmierzające są życia, fińskich, one co odniesieniu do C y ­ sposobu ż y c i a , zgodnie z na jest po­ każdy obowią­ niebezpiecznym nieczęsto nastawione Bry­ dyskryminacji wy­ pracy Gronforsa jest d ą ż e n i e (Cyganów) na o g ó ł trybem jej prak­ miana grupy etnicznej. Z a t e m jako w a l k a z p a s o ż y t n i c z y m pracach cyganologicznych; na ustawy ( C y g a n ) r o z u m i a n y jest j a k o s y n o n i m zującym aniżeli Suomen szkol­ r. działacze zostało rasowych i etnicznych. W praktyce, w przejaw dnia począt­ proble­ etnicznych, a w i ę c r ó w n i e ż i C y g a n ó w . s p o ł e c z n e g o , a nie jako odpowiednik społeczeństwa. W 1906 tym dzieci, r o z m i j a s i ę n a n i e j teoria z tzw. R a c e R e l a t i o n s A c t z 1968 r . z uprzedzeń w zagadnienia Od r. p o w o ł a n e — wkrótce M i m o to w s z y s t k o k o n k l u z j a G r o n f o r s a n i e jest łożenia zania państwo. Cyganów. G y p s y Association Już badaniem tych organizacji s ą raporty o m a w i a j ą c e termin „gypsy" w dla 1967 ganów, reszty się r. działalność wychowania przejęło zajmujące mieszkań Cyganów. opracowania Przykładem tyjska ustawa 1559 żywą dotyczące inicjatywę instytucje w ż y c i e d ł u g a droga i n a j c z ę ś c i e j do r o z w i ą z a n i a nikającej Szczególnie krwa­ Cyganów Finlandii. ok. (the G y p s y M i s s i o n — M u s t a l a i s l a h e t y s r y ) , k t ó r e j cję C y g a n ó w w Finlandii. tyką. Szwecja zarządzenia O d X I X w. zdrowotnej, Efektem działalności postanowień Cyganów. zaczęły przedstawicieli s t y c z n a —• od via O p r a c o w y w a n e p r z e z nie p r o g r a m y o m a w i a ł y opieki Misja Cygańska żają Finlandii wydając itd. powstawać pracy, do „poprawy" Kościół, cygańskiego. nictwa, dotarli próby rozwijał k a c h X X w. sto­ przyczynę, Z a s a d n i c z ą c z ę ś ć pracy, tj. c h a r a k t e r y s t y k ę f i ń s k i c h C y g a n ó w w aspekcie Pierwsi za­ dominują­ do dla uka­ poruszane przeszłość bardziej teraźniejszość. Opis s p o ł e c z n o ś c i C y g a n ó w f i ń s k i c h w aspekcie k r w a w e j zemsty stanowi, z z a ­ łożenia autora, g ł ó w n y waż według możliwa 8 i niego jest uzasadniona temat to w droga pracy. G r ó n f o r s obecnej przedstawienia L. Mróz, Świadomościowe P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2. Z a G r 6 n f o r s e m , op. cit, 9 fazie wyznaczniki s. 8. s k o n c e n t r o w a ł s i ę n a opisie, znajomości badanego dystansu tego zagadnienia zjawiska. Autor etnicznego, ponie­ jedyna nie po- ; „Etnograf a �344 RECENZJE dejmuje. rozważań badań, które brane teoretycznych, przedstawia natomiast prowadził wiadomości od p o c z ą t k u dotyczą pamięć informatorów. materiał uzyskany 1976 r. do p r z e ł o m u ostatnich 50-60 lat; tak W i e l k ą zaletą prowadzonych wiosny-lata daleko, jak podczas 1977 r. Z e ­ najdalej przez a u t o r a b a d a ń w o ś ć przeprowadzenia w s t ę p n e j w e r y f i k a c j i źródeł na podstawie sięgała jest możli­ obserwacji i roz­ szerzającej się w jej trakcie z n a j o m o ś c i j ę z y k a . Korzystanie z m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l ­ nych i jest bardzo pomocne, ale nie zrozumienia informacji. Dotyczy zamkniętych, których członkowie zawsze prowadzi to s z c z e g ó l n i e świadomie do badań mogą właściwego odczytania prowadzonych podawać w grupach nieprawdziwe wiado­ mości. Przyczyn nieznajomości społeczności żyjącej wśród narodu fińskiego, a jedno­ c z e ś n i e poza n i m , s z u k a ć n a l e ż y w b r a k u p o m o s t u ł ą c z ą c e g o d w a t a k r ó ż n e syste­ my kulturowe: k o c z o w n i k ó w i osiadłą ludność chłopską (rolników i r y b a k ó w ) . Izo­ lowanie 'Się c y g a ń s k i c h instytucji jest dodatkową J e d n ą z instytucji nadal f u n k c j o n u j ą c y c h s y w a n a przez Gronforsa zemsta zemsty dzy konieczne i grupy, Cyganie nie są krwi. Aby zrozumieć jest p o w i e d z e n i e o organizacji w dla u wzorzec czynnikiem, gańskich czy który model Przykładem Niepisany (przy c z y m m o ż n a przyjąć, wypadkach skalań lań", n a l e ż y do g ł ó w n e g o nizinnych, zwanego Zwierzchnik Baro oraz q u a s i - r o z g r z e s z e n i a , obyczajowego lub ten w y b i e r a n y n a specjalnie z w o ł a n y m pobratymców, j e ś l i s a m n i e zostanie magerdo t y c z ą c e np. o s k a r ż e n i a o oszczerstwo, wem zwyczajowym, niczą rolę w która we, g r u p o w e A u t o r y t e t zasada pow­ Rom zjeździe — swej Cyganów (Głowa-Cygan). zwanym władzy Romano dożywotnio, 1 0 p l o t k i , pobicie r e g u l o w a n e obowiązuje cygańskim nie m o ż e w odgrywają wszystkich autorytety Cyganów różniające autorytetu Cyganów. — Zasad­ rodzinne, tym przypadku b y ć utożsamiany umiejętności mogą zawodowe być różne (mistrzowskie np. ich m ą d r o ś ć bielenie do­ s ą zgodnie z p r a ­ z kotłów), rodo­ władzą; ona s a m a j e d n a k m u s i b y ć n i m b e z w z g l ę d n i e p o p a r t a . P r z y c z y n y p o s i a d a n i a niektórych po­ ska- [ s k a l a n y —• R . H . ] " . R ó w n i e ż s p r a w y s p o r n e bezwzględnie społeczeństwie cy­ odniesieniu polskich Sero utrzymuje się przy tym wszystkich czyli „zdejmowania Śero Celo — przez s w y c h które jest wyrokowania w sędziego — przywódcy że kojarzy i nakazów, Cyganów władza wła­ tym, Cygana J . Ficowski w ż e jest to u (Wielka G ł o w a ) przy sprawiedliwość Obyczajowość tych z a k a z ó w , opi­ krwawej o strukturze należy zakazów co pisze nie-Cyganów. i znaczenie „prawdziwego" normuje b y ć to, szechna): „ P i e c z a nad przestrzeganiem szczególnych kodeks zachowania może dla C y g a n ó w jest słów Zaznaczyć praworządność, ostatecznie i a b s o l u t n i e szczepów. do P o l s k a R o m a też istotę miejscu kilku Romów. której się z normami prawa p a ń s t w o w e g o . stanowią tym rodziny społecznością, przeszkodą w grupie f i ń s k i c h przez i wiedza, wy­ s p r a w n o ś ć i siła. N i e jest to j e d n a k w a r t o ś ć p r z y s ł u g u j ą c a t y l k o i w y ł ą c z n i e j e d n o s t k o m . K a ż d a g r u ­ pa c y g a ń s k a j e s t w e w n ę t r z n i e z h i e r a r c h i z o w a n a . N a s a m y m s z c z y c i e stoi r ó d (rody) najbardziej p o w a ż a n y , n a j n i ż e j zaś — pariasi grupy. Dla Gronforsa punktem dzina b ę d ą c a stkim funkcją wspólnotą wyjścia ekonomiczną możliwości w opisie b a d a n e j i społeczną. przemieszczania się z społeczności Jej wielkość miejsca na jest mała b y ł a przede miejsce, ro­ wszy­ możliwości z a o p a t r z e n i a w ż y w n o ś ć i o d z i e ż (sfera e k o n o m i c z n a ) , u t r z y m a n i a h i e r a r c h i i i w i ę z i w e w n ą t r z r o d z i n n y c h (sfera s p o ł e c z n a ) . U s t r ó j i s t r u k t u r a r o d z i n y c y g a ń s k i e j r z u t u j e na s z e r s z y s y s t e m s p o ł e c z n y — r ó d i c a ł ą g r u p ę . P o d z i a ł r ó l w dzinie dują w zależności swoje jaciół 1 0 1 1 i odbicie wrogów. od w płci, wzajemne kontakty sposobie odnoszenia Obowiązujące przy tym J . F i c o w s k i , Cyganie na polskich M . B l o c k , Zigeuner — ihr Leben członków małżeństwie danej rodziny, i ro­ znaj­ s i ę do k r e w n y c h i n i e k r e w n y c h , p r z y ­ zasady drogach, und ihre są powszechne dla wszystkich K r a k ó w 1965, s. 158. Seele, L i p s k 1936, s. 119-128. �345 RECENZJE Romów. gadio Przykładem może b y ć zasada doboru małżonka — endogamia względem ( n i e - C y g a n i e ) c h o ć nie z a w s z e p r z e s t r z e g a n a — d ą ż e n i e do tego, a b y p a r t n e r pochodził gólnie z „ l e p s z e j ' r o d z i n y , co c z a s a m i p r o w a d z i do szanowanych rodów. Podobnie jest nie: dzieci i dom, z a s p o k a j a n i e b i e ż ą c y c h zadaniem mężczyzny jest dostarczenie w „kradzieży" nazwisk przypadku podziału potrzeb należy środków na ról do kobiety, większe szcze­ w rodzi­ podczas wydatki np. gdy zakup m e b l i . C a ł y szereg i n n y c h z a c h o w a ń p o t w i e r d z a to, ż e s y s t e m w z a j e m n y c h k o n t a k ­ t ó w u w a r u n k o w a n y jest s t o p n i e m p o k r e w i e ń s t w a , zaprzyjaźnienia, tolerancji i nie­ nawiści. Przybycie momentem Cyganów do pojawienia zawodów. W Europy się w zajęcia zbieranie określane szmat, jako taniec, nieco tylko niektórych i nowych językowych badaczy cygańskie Dlatego to szukają kotlarstwo, wróżenie. Koń u zarazem nowych i znajdują dowo­ Cyganów. Trady­ kowalstwo, Współcześnie też Grónfors zmodyfikowaną. 1 2 umiejętności, s t a n o w i ą i n d y j s k i e dziedzictwo muzyka, z nich s ą kontynuowane. wą, zdaniem europejskich analizach archeologicznych dy n a to, ż e w ł a ś n i e te e l e m e n t y cyjne jest krajach sprzedaż koni, przynajmniej niektóre traktuje je jako tradycję zawodo­ Cyganów fińskich (podobnie zresztą jak i u p o z o s t a ł y c h ) odgrywa nadal d u ż ą rolę. R o z s z e r z y ł s i ę tylko zakres, w j e s t on wykorzystywany. rzystać biorąc stwem, jeżdżeniem udział Cyganie są doskonałymi w wyścigach „po i potrafią konnych. Kobiety nadal trudnią prośbie", utrzymywania kontaktów jeźdźcami sprzedażą z gadźami. ryb. Cyganki Są to w wyko­ się wróżbiar­ czynności egzystują więc jakim to wymagające dwóch systemach s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h ; m ó w i ą c d o k ł a d n i e j n a pograniczu u k ł a d u c y g a ń s k i e g o i niecygańskiego. Tę przeprowadzając zarobkowymi. Cyganie Jest tworzą -Cyganami specyfikę działalności ścisłą granicę między to podział zgodny przysłowiowe ogranicza się kobiet z „państwo tylko do cygańskich wychwycił prywatnym życiem R o m ó w rzeczywistym w państwie". niezbędnych, stanem zajęciami rzeczy, Zakres mających Grónfors a ich albowiem kontaktów podłoże z nie- ekonomiczne. Z a r a z e m k o n i e c z n o ś ć i c h u t r z y m y w a n i a jest e w i d e n t n a — z a p e w n i a po p r o s t u p r z e ­ życie. Wszystkie ne", w o k ó ł społeczeństwa tego, co zaakceptowane nym, nu i budują dla danej system jest prawny dobre", co pojęcia zostaje praw­ termi­ ponieważ wokół s a m e g o a k t u zemsty który reguluje sposób specyficznym „moral­ przez n i ą systemem zwyczajów, zwyczaj. Dla C y g a n ó w wokół to i s t n i e j ą c y m obok i n n y c h n o r m , jest k r w a w a z e m s t a r o d o w a . U ż y w a m „system", jako ogólny swój społeczności zgrupowany jest jej wykonania. Autor cytując zespół Bloka 1 4 norm stwier­ dza, ż e t e n t y p d z i a ł a l n o ś c i p r a w n e T j a k ą jest k r w a w a z e m s t a , m u s i b y ć o d r ó ż n i a n y od d z i a ł a l n o ś c i m a f i i czy g r u p g a n g s t e r s k i c h . W s p ó l n y m m i a n o w n i k i e m t y c h nich jest mej działanie grupie. grupowa stwach własną czy grupą, charakterystyczną odpowiedzialność krwawa wyjaśnia, system Cechą poza zemsta podobne członków podczas gdy k r w a w e j zemsty rodu „mordercy". zemsta jako W krwi siły ostat­ działa w regulującej niektórych sa­ jest społeczeń­ n a s y c o n a jest w a r t o ś c i a m i s a k r a l n y m i . N i e s t e t y G r ó n f o r s n i e zjawisko społeczno-kulturowy jest występuje również u C y g a n ó w fińskich. systemem otwartym. Zarówno na „Każdy poziomie spo­ ł e c z e ń s t w a , j a k i j e d n o s t k i i s t n i e j ą p o t e n c j a l n e m o ż l i w o ś c i z m i a n i to z m i a n d w u ­ kierunkowych. 1 2 Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" cha- H . M o d e , S . W 6 1 f f 1 i n g, Zigeuner — der Weg eines Volkes in DeutschL i p s k 1968. Z a G r ó n f o r s e m , op. cit., s. 87 ( G . H o e b e 1, E . A d a m s o n, The Law of Primitive Man, a study in Comparative Legal Dynamics, 1967). Z a G r o n f o r s e m , op. cit., s. 88-89 (A. B i o k, The Mafia of a Siciliant Village 1860-1960: a study of Violent Peasent Entrepreneurs, O x f o r d 1974). land, 1 3 1 4 �346 RECENZJE r a k t e r y z u j e s i ę d ą ż e n i e m do a b s o l u t y z a c j i n o r m i i n t e r e s u s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y ­ r a ż a s i ę z m i e r z a n i e m k u a b s o l u t y z a c j i j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h " . C y g a n i e o s c y l u j ą w o k ó ł p i e r w s z e g o k i e r u n k u , czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć w ł a ś n i e krwawa zemsta. 1 5 Zemsta k r w i sycylijskiej w swojej formie wendety. Z drugiej podobna jednak j e s t do i n n y c h d z i a ł a ń strony, specyfika o d c i s k a s w o j e p i ę t n o r ó w n i e ż n a tej i n s t y t u c j i . K r w a w a towarzyszących jej norm i działań tego t y p u społeczności zemsta z c a ł y m jest p o d s t a w o w y m elementem np. cygańskiej zespołem zapewniającym utrzymanie p o r z ą d k u i poczucie w s p ó l n o t y R o m ó w . K a ż d a rodzina musi b y ć zespo­ lona, j e j c z ł o n k o w i e m u s z ą m i e ć s i l n e poczucie w i ę z i , t a k a b y k a ż d y niej czuł, że warto jej bronić, albowiem oznacza r o d z i n y jest s i ł a j e j i n d y w i d u a l n y c h c z ł o n k ó w i p r z e d e w s z y s t k i m jest to s i ł a mo­ na od tego, w samego do Siłą w obronę należący siebie. ralna. Dlatego t e ż l o j a l n o ś ć i w e w n ę t r z n a to s p ó j n o ś ć r o d z i n y jest b a r d z o j a k i s p o s ó b C y g a n i e p o j m u j ą honor. K a ż d e o b r ę b i e r o d z i n y m u s i b y ć r o z p a t r y w a n e pod k ą t e m działanie jego w p ł y w u uzależnio­ indywidualne na zachowa­ nie szacunku i p o w a ż a n i a , j a k i m owa rodzina cieszy s i ę w ś r ó d p o z o s t a ł y c h . jest p o j ę c i e m w z g l ę d n y m , nia l e dlatego t e ż n i e z b ę d n e s ą s t a ł e f o r m y jego . B y ć może właśnie w tym tkwi przyczyna trwałości funkcjonującej nie tylko wśród Cyganów fińskich. w i e l u R o m ż y j ą c y c h w M e k s y k u , gdzie d o c h o d z i ł o 1 1 skich" . w Honorowe taki sam zachowanie sposób, każdego j a k zachowanie członka niehonorowe Honor demonstrowa­ instytucji zemsty Jest znana krwi, również wśród do p r a w d z i w y c h „ w o j e n cygań­ rzutuje grupy na pozbawia honor ją całej szacunku, jakim c i e s z y ł a s i ę w ś r ó d innych grup. „ P o w i e d z m y n a p r z y k ł a d , ż e zostaje z a b i t y m ó j b r a t . A w i ę c ruszają, aby zabić k o g o ś moi bracia w y ­ „ J e ż e l i k t o ś z r o d z i n y z o s t a n i e zabity, n i c nie m o ż e tego w y r ó w n a ć . z o s t a ć pomszczona" zemsta rodowa. 1 9 . S ą to w y p o w i e d z i W aspekcie typu Cyganie fińscy, nia egzystencji 1 Ч ze s t r o n y m o r d e r c y . T o jest k r w a w a z e m s t a tych Cyganów określające, informacji stwierdzenie, strata każdego członka rodu m o ż e rodowa" . Rodzina musi c z y m d l a n i c h jest że w społeczeństwach doprowadzić do zagroże­ c a ł e j grupy, nie jest g o ł o s ł o w n e . Z n a n e są w y p a d k i w a ś n i trwają­ cych przez wiele p o k o l e ń . Mechanizm zemsty krwi zaczyna działać w chwili, gdy któryś z członków d a n e j r o d z i n y czy r o d u zostanie zabity, z h a ń b i o n y , zostanie m u z a r z u c o n e k ł a m s t w o . Powody mógł mogą być różne. się nim stać także spór terytorialny. O d s t ę p s t w e m rozlewem krwi jest przypadek izolacja grupy krzywdy wówczas wykluczenie, Krwawa zemsta Grónfors przedstawia jedynku. Poprzedzany pomniejszyć dotyczy Najczęstszym jako działanie i ośmieszyć jest stronę kobieta; nieumyślnego od podczas zasady zabójstwa. się zgodnie rodzaju rytuał, prowokacyjnymi przeciwną. Cygan, wędrówek pomszczenia Sankcją z pewnymi przybierający wystąpieniami Walczący muszą który używa kobiet, b y ć sobie to b r o n i i s i ł y , j a k ą k a ż d y z n i c h d y s p o n u j e . N a j c z ę ś c i e j s ą d ł u g i e n o ż e , czasem sztylety. 1 5 jest jest „mordercy". odbywa j ą j a k o swoistego on jednak regułami. formę po­ mającymi równi — używaną bronią broni p a l n e j podczas walki, R . T o m i c k i , Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym, „Etnografia P o l ­ s k a " t. X X I : 1977, z. 1. G r ó n f o r s , op. cit., s. 150. D . W . P i c k e t t , The Gypsies of Mexico, „ J o u r n a l of the G y p s y L o r e S o c i e ­ ty", v o l . X L V : 1966 cz. 3-4, s. 89-90. „ L e t ' s s a y n o w , for e x a m p l e , t h a t m y b r o t h e r w a s k i l l e d . M y b r o t h e r s w o u l d then set out to k i l l t h e opposite s i d e . T h a t i s blood feuding". G г б n f о r s, op. cit., s. 97. „ W h e n s o m e b o d y f r o m the f a m i l y is k i l l e d , n o t h i n g c a n c o m p e n s a t e for t h a t . T h e f a m i l y m u s t be revenged". G r o n f o r s , op. cit., s. 98. 1 6 1 7 1 8 1 9 �RECENZJE uważany jest z a t c h ó r z a . Obecnie 347 jednak młodzi stolety, co z d a n i e m s t a r y c h R o m ó w Cyganie chętniej jest bardziej niebezpieczne sięgają po i jest o z n a k ą pi­ pod­ d a w a n i a s i ę w p ł y w o m g a d ź ó w . C y g a ń s k i k o d e k s z o b o w i ą z u j e z w y c i ę z c ę , a b y po w a l ­ ce z a i n t e r e s o w a ł zaczynają wanie s i ę losem pokonanego. S ą to z a s a d y już w y s t ę p o w a ć broni palnej. pewne Jeżeli proces ten się przerodzić w niekontrolowane następny problem badawczy: obowiązujące oznaki zmian, j a k np. w y ż e j będzie działanie. postępował, nadal, krwawa zmian, jakie zachodzą uży­ zemsta W tym miejscu Grónfors porównanie chociaż wspomniane może przedstawia we wszystkich elementach z w i ą z a n y c h z k r w a w ą z e m s t ą , od f o r m r e g u l o w a n y c h p r a w e m z w y c z a ­ jowym rozwiązań do doraźnych narzuconych przez sytuację, od działań grupo­ w y c h do j e d n o s t k o w y c h . B ę d z i e to j u ż n a s t ę p n y etap b a d a ń . Grónfors omawiane elementy k u l t u r y c y g a ń s k i e j w i s k a d n i a dzisiejszego. że jest następstwem przedstawiając układ przedstawia jako ż y w e N i e oznacza to, ż e stan obecny jest z a w i e s z o n y kultury, o każdego rozdziału której nic nie wiadomo. książki, Bardzo wyglądałby w zja­ próżni, schematycznie on n a s t ę p u j ą c o : dziś i wczoraj, przy u w z g l ę d n i e n i u dominacji teraźniejszości nad przeszłością. P o z a -tym u j ę c i e o p i s y w a n y c h z j a w i s k z z a k r e s u k u l t u r y c y g a ń s k i e j w riach zmian następujących pod wym nie pretekstem jest dla i doszukiwaniem autora wpływem się e l e m e n t ó w kontaktów do ukazania z innym kultury katego­ systemem własnej zapożyczonych. Nie szuka w a r t o ś c i kulturo­ społeczności własnej kultu­ ry w kulturze c y g a ń s k i e j . Część kończącą dotyczących się autor pracę Grónforsa, Cyganów, podczas stanowi pobytu a nie „u", p o n i e w a ż pozycji badacza Grónforsa wśród b y ł on w świadczą o Romów. tym obserwującego z zaufaniu, stało tak dalekie w e j ś c i e a bardzo rzadko s p o t y k a n ą w omówienie metod Celowo czasie boku. badawczych, użyłam jakim go Cyganów obdarzyli. posługiwał sformułowania j e d n y m z nich, nie Wypowiedzi opracowaniach jakimi Dzięki „wśród", ograniczył się przytaczane temu do przez możliwe się do b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i , j a k t y l k o d o s t ę p n e j e s t d l a n i e - -Cygana. Bardzo w a ż n y m czynnikiem psychologicznym, o d g r y w a j ą c y m z n a c z ą c ą rolę, jest s w o b o d n a rozmowa będąca rzeczywiście dialogiem nie monologiem tora, k t ó r y d z i a ł a w ó w c z a s w s c h e m a c i e p y t a n i e - o d p o w i e d ź . N a w i ą z a n i e niego kontaktu obserwacja Grónfors zwrócił wiście jest decydującym uczestnicząca przez jest wskazanie uwagę momentem niezbędnym łączności tych na konieczność właśnie dłuższego czasu aniżeli dla badań. Dlatego uzupełnieniem dwóch dróg t e ż -sądzę, wywiadu i vice postępowania takiego i c h stosowania. tylko przy prowadzeniu informa­ bezpośred­ badawczego W y m a g a to wywiadów, że versa. oczy­ ale przy bada­ n i a c h t a k i c h g r u p , j a k C y g a n i e , d a j e o w i e l e lepsze r e z u l t a t y . Książka lizą. Grónforsa, Materiał, życia Cyganów. opisuje tyki. podkreślam którego Czyni krwawej to r a z jeszcze, jest s p r a w o z d a n i e m dostarcza, to zemsty na tle ukazuje ich i podtrzymują wołanie się do całego jako osobliwości, Ten akt działalności człowieka regulują trwanie wymiaru jeden z najmniej systemu nie a nie a n a ­ znanych aspektów społeczno-kulturowego, stara się nie klimatu egzo­ jest d l a niego p r z e j a w e m n o r m i p r a w , które oraz w e w n ę t r z n ą sprawiedliwości stworzyć spójność „białych" jest grupy, dla której sprzeczne z od­ zasadami honoru. B i b l i o g r a f i a p o d a n a p r z e z a u t o r a z a w i e r a ponad sto p o z y c j i . D o d a t k o w ą tej k s i ą ż k i j e s t j ę z y k , d z i ę k i k t ó r e m u n i e t r a c ą c n i c ze s w e j n a u k o w o ś c i , nocześnie niemalże nanej grupy beletrystyczną opowieścią-reportażem zaletą jest jed­ z życia nadal m a ł o poz­ etnicznej. Renata Hryń �348 RECENZJE EUGENIUSZ W RZEWUSKI, Azania kulturach przedpiśmiennych zamani, Warszawa 1978. historia p r z e k a z y w a n a jest z pokolenia na k o l e n i e d r o g ą t r a n s m i s j i u s t n e j . Obecnie, pod wpływem przekształceń po­ społecznych, rozpadowi u l e g a j ą tradycyjne struktury społeczne, a wraz z nimi wypracowane for­ m y e k s p r e s j i l i t e r a c k i e j , t r a d y c y j n e sposoby p r z e k a z y w a n i a h i s t o r i i i w i e d z y . nia się kontekst we wartości. porządek kulturowy; Skoro świata, zanikają zapomnieniu to same mity ulega „Każdy starzec, który a na ich dawny, zostają czenia. A m a d o u H a m p a t e B a , m a l i j s k i mówiąc: stare, miejsce sankcjonowany pozbawione swego to jakby przez no­ mity, filozoficznego zna­ niewątpliwie rację h i s t o r y k i etnograf, m a umiera, Zmie­ powstają biblioteka, która zostaje spa­ i lona" . Badania nad sposobem przekazywania wiedzy afrykańskiej właściwie c z y n a j ą s i ę i dopiero ostatnie l a t a p r z y n o s z ą s y n t e t y c z n e o p r a c o w a n i a , rozpo­ wykraczające poza opis p o s z c z e g ó l n y c h l u d ó w i i c h k u l t u r y w o g ó l e . N i e w i e l e j e s t p r a c ujmują­ cych zespół m i t ó w i w i e r z e ń w system w y j a ś n i a j ą c y k u l t u r ę i r z e c z y w i s t o ś ć (świat) A f r y k a ń c z y k a . Poprzez a n a l i z ę systemu wiedzy przednaukowej, u j ę t e j w mitach w y o b r a ż e n i a c h o genezie i p o c z ą t k o w y c h e t a p a c h i s t n i e n i a ś w i a t a , m o ż n a zrozumieć sposób pojmowania wieka. Analiza istniejącej rzeczywistości, m i t u nie z mitem w układzie prace rozpatrujące mit jest osnową Coraz nam formy, częściej tłumaczyć j e s t m o ż l i w a bez nie od synchronicznym. Istnieje duże strony r e j e s t r a c j i , wewnętrzną spotykamy wszelkie przejawy działalności z n a j o m o ś c i k u l t u r y danego l u d u , się z strukturą ale głównie znajdującą publikacjami Książka Rzewuskiego literatury Azania bardziej literackich zamani afrykańskiej. legendy i t r a d y c j e u s t n e l u d ó w zapotrzebowanie na jego t r e ś c i , tego, co odbicie podejmującymi w rzeczywistości. próby przybliżenia parafraz daje Materiał Afryki nam przegląd zawarty w różnych książce rodzajów stanowią (w j ę z y k u posłużyły teksty oryginalnych przekazów Nazwa „Azania" jest dawną grecką określany nazwą tego t e r y t o r i u m . mianem „Azania" w jest to zasadzie p o k r y w a przyjmuje, Kenii, Zairu i Malawi. się że reprezentować Tanzanii, Ugandy, ją b ę d ą Rwandy, Całość materiału została płd. W części Hadzapi, p i e r w s z e j — Njika najstarszych niniejszej Dinka, przedstawiona jest (ludu Njanga) mity, i legendy w języku 1 człon i podzielona n a t r z y części odpowiadające Azanii; Lugbara. B a n t u strefy ludowa i tradycje Mongo. kultury. mity i wierzenia wierzenia mity i Sandawe legendy ludów ludów Międzyjezierza, ludów W części lasu Część Msitu tropikalnego: epopeja trzecia Pwani Mwindo (wybrzeże) który Za: W. L e o p o l d szerszego posługującej za­ islamu). wymaga kultury — niloc- (puszcza) w p ł y w ó w osadnictwa arabskiego — adaptacja mitologii zamani, jedynej drugiej — pismem — Suahili, centralnego się tytułu suahili, mity epika l u d ó w epopeja (z u w z g l ę d n i e n i e m Drugi Szylluk) kultury wsch, I r a k u (płd. K u s z y t ó w ) , n a s t ę p n i e l u d ó w Bantu, (Masaj, książce Sudanu, (sawanna) zawarte s ą mieszkańców Zambia, terminolo­ geograficznego o p i s y w a n e g o w trzem typom ś r o d o w i s k a , k t ó r e w znacznym stopniu o k r e ś l a typ wiera Obecnie Zimbabwe, Zair. Wobec utraty w a r t o ś c i gicznej przez n a z w ę „ A z a n i a " i k o n i e c z n o ś c i u ś c i ś l e n i a terenu, autor kich pisanych „ f o n e t y c z n ą g a m ą Z " , k t ó r ą t w o r z ą n a z w y tego r e j o n u — T a n z a n i a , Mozambik, Zambezia, Zanzibar, ludów lub mitologicz­ arabskim). nazwa tylko literacka. Teren z tzw. mity, Wschodniej. Z a tworzywo tych mniej n y c h , legend i epopei h e r o i c z n y c h , u s t n y c h t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i k r o n i k i czło­ współ­ A f r y k i w ł a ś n i e przez pokazanie wiedzy i historii oraz s p o s o b ó w jej przekazu. tradycyjnej 19 — omówienia. jest lingua franca Afryki Wschodniej, [red.], Eposy Czarnej Afryki, Warszawa Wyraz znaczy 1977, s. zama „czas", 6. �349 RECENZJE „ e p o k a " ; zamani s i o w a sasa, John które Mbiti na Afrykańczyka Sasa oznacza t e r a ź n i e j s z o ś ć . oznaczenie dwóch i pojmowanych jest to u ś w i a d a m i a n e lub uczestniczyło teraźniejszość, szłości jest 2 — n i e g d y ś , przedtem, bardzo dawno samemu. przeżytą S ł ó w sasa wymiarów istnienie, Jest życia już przeszłość krótkodystansową sasa na zamani ludzi, w zawarto dziejów sasa, a i zamani, wszytko stworzenia wszystkie i to, co zostało przyszłość. uporządkowania przyżyte sasa stają się mitologiczną Celem pracy jest i historii przez formami u t r w a l a n i a historii są mity, w spotykamy u Na Busongo). książce). ludów, Azanii Członkowie dochować wierności Afryki jest kerezo). dzieje Funkcję legendy bogate wytworzyły są kasty to Ojcem pełni symboliczny — autora scentralizowaną Międzyjezierza historii" pod w większym czas uroczystości. Legendy i sposobu (te właśnie historycznej organizację (Rwanda, karą poli­ Buganda, śmierci musieli R w a n d y dzieje s ł a w i ustne jest igitekerezo poezja osnute n a tle genealogii jednostek lub rodzin królów R w a n d y , Sabiseze, stopniu spełniają związana zupełnie historyczna jest był Piorun. S a m (ibite- opowiadający przedstawiają (ibitekerezo związane i dy­ odpowiednich (1. poj.) bja Sabiseze kolejne imiljango z czasem jego p r z y p i s y w a n o r ó w n i e ż n i e b i a ń s k i e pochodzenie, była sasa „czaso­ najważniejszymi przekazu tradycji prozatorska narracja literatury rodzin). Pochodzenie założyciela Potomkom obecne nazw i tradycje historyczne silnie „opowiadaczy typu wybitnych dzieje s ł a w n y c h czynów interpretacji ś w i a t a formy królestwa uzupełniającą tego Gihandze. Tradycje państwa, i M o ż n a w y r ó ż n i ć t r z y g a t u n k i poezji: p a s t e r s k ą , r y c e r s k ą Przykładem 0 królu stosunku stale Zestawienie n a s t y c z n ą . H e r m e t y c z n a p o e z j a d y n a s t y c z n a b y ł a b y n i e z r o z u m i a ł a bez komentarzy. o przy­ W przeżyć Zamani związek ustnym kodeksom. W k r ó l e s t w i e i proza n a r r a c y j n a . 3 Wschodniej. W e d ł u g Szczególnie które terenie „Myślenie jest c z a s e m w s k a l i m a k r o . zamani. mitologicznych widzenia przedstawia uczestniczy dynamiczną historyczną. przybliżenie ludy się bieżące" . (przeszłość świata). w intencjach autora ma s t w o r z y ć nowy przestrzeń" tyczną. przeżyte świadomości obejmujący potrzeby do sasa, k t ó r y jest a u t o n o m i c z n y m m i k r o c z a s e m , zamani W w kulturze europejskiej. czas, w k t ó r y m jednostki i ograniczoną projekcją przeciwieństwem u ż y ł k e n i j s k i uczony współczesnej sobie w ł a s n e czas i zamani czasu e g z y s t u j ą c y c h inaczej n i ż we to t e m u . Jest zstąpił z nieba. ale ich d z i a ł a l n o ś ć z z i e m i ą . U t w o r y tego t y p u r e c y t o w a n o inną rolę — łączą w — mitycznym. sobie f u n k c j e pod­ dydaktyczne 1 ludyczne, s ą o g ó l n i e d o s t ę p n e , m a j ą chaeakter ś w i e c k i . Pomimo, ż e k a n w ą dla n i c h były n i e j e d n o k r o t n i e z d a r z e n i a r z e c z y w i s t e , to j e d n a k m o ż n a b y ł o w ą t p i ć w p r a w ­ d z i w o ś ć t y c h o p o w i e ś c i . P a r a f r a z y tego t y p u u t w o r ó w z a w i e r a d r u g a c z ę ś ć E p o p e j a legendarnego karisi. imię Karisi przybierają otaczanego książki b o h a t e r a M w i n d o (lud N j a n g a ) jest p r z y k ł a d e m e p i k i , z w a n e j formę specjalnym przedstawień kultem dramatycznych ducha—patrona (Karisi to również przedstawień). Wykonywane b y ł y w celach r o z r y w k o w y c h a nie k u l t o w y c h . Jedynie dla s a m y c h wykonawców, b a r d a i jego a k o m p a n i a t o r ó w , a k t ten m i a ł z n a c z e n i e r e l i g i j n e . P o s z c z e g ó l n e dy karisi były śpiewane, Jako podstawowe wiarę w prawdziwość torium A f r y k i a potem przetwarzane w formie epizo­ opowieści. k r y t e r i u m o d r ó ż n i e n i a m i t u od l e g e n d y R z e w u s k i p r z y j m u j e m i t u bez w z g l ę d u nie m o ż n a przeprowadzić n a jego f a n t a s t y c z n o ś ć . bezwzględnej Jednak dla tery­ d e m a r k a c j i m i t u od legen­ dy. D z i a ł a n i e b o h a t e r ó w l e g e n d a r n y c h c z ę s t o odnoszone jest do c z a s ó w m i t y c z n y c h . Mit, w e d ł u g a u t o r a , jest p o d s t a w o w y m 2 elementem porządkującym wiedzę o zamani. Słownik suahilijsko-polski, R . S t o p a , B . G a r l i c k i , W a r s z a w a 1966, s. 57; D . V . P e r r o 11, Swahili, L o n d y n 1977, s. 181 (podaje z n a c z e n i e s ł o w a zamani — aforetime). E . R z e w u s k i , Azania zamani, W a r s z a w a 1978, s. 13. 3 �350 RECENZJE „W że micie mit można jest znaleźć odbiciem echa 4 historii danej historii tylko w grupy" . niewielkim Pamiętać stopniu a jednak odbicie należy, to podlega p e w n y m t r a n s f o r m a c j o m . "Wnioskowanie o h i s t o r i i g r u p y w o p a r c i u o j e j m i t y jest bardzo dyskusyjne. „Mity kultur archaicznych utrzymywać m i a ł y życie społeczne w 5 trwaniu ". Mity konstytuują sankcjonują wyjaśnić w takie a nie znaczenie micie obrazy sadniającej porządek inne kategorie egzystencji i przenośnie aktualnie świata, ludzi myślenia w w całości są odbiciem istniejący stwarzają danej rzeczy pewnej ład. Znajomość powierzchowną wiedzę (egzoteryczne) wartości, grupie. rzeczywistości mitów wśród prestiżu. sakralnej uza­ członków znane, danego reprezentujące i mity d o s t ę p n e tylko wtajemniczanym p r z e k a z y w a n e s ą w procesie k o l e j n y c h i n i c j a c j i . mować Oni wiedzą, jej jakie mechanizmy rządzą światem, porządku powstaniu. otaczającej kosmicznego. Świadczy człowieka jedynie o „Wiedza jego 6 rzeczywistości" . „obrzęd aktualizuje i ożywia Związek podej­ m i t y c z n a nie w y k l u c z a r o z u m u niewystarczalności dla Autor za L . V . Thomasem m i t , mat z a ś u z a s a d n i a , w y j a ś n i a interpretacji przyjmuje, że i legalizuje obrzęd. uwiądu jednego i drugiego. O b r z ę d bez literaturą" . m i t u jest p r z e ż y t k i e m , m i t b e z o b r z ę d u 7 legendą, Dla zachowania równowagi świata. Obrzęd celebrowaniu jest powrotem obrzędu do utożsamiają czasu się z mitycznego. postaciami 8 „uobecniają praczas mityczny" . Obrzęd i mit m o ż n a staje kosmicznej s i ę w i e l u c z y n n o ś c i , o d t w a r z a s i ę , to, co b y ł o istotne d l a p o w s t a n i a i w źródłem jakie należy ten j e s t d l a o b y d w u i c h r a c j ą b y t u , jego z e r w a n i e p r o w a d z i do wyłącznie nia (ezo­ Znajomości działania, aby z a c h o w a ć w życiu i obrzędzie analogię z czasem mitycznym, aby nie n a r u s z y ć w się Zawarte m i t ó w , a zatem posiadanie wiedzy o ś w i e c i e przez g r u p ę „ g e r o n t ó w " , jest ich które Starają stworzonych. s p o ł e c z e ń s t w a nie jest jednakowa. I s t n i e j ą mity powszechnie t e r y c z n e ) . T e ostatnie nienaruszonym systemy Osoby uporządkowa­ biorące występującymi rozpatrywać się dopełnia na udział w micie, płaszczyźnie 9 ich w s p ó l n e j s t r u k t u r y . E. Rzewuski zakłada że mit sankcjonuje w jakiej w r a c h u b ę . Wobec rzyłyby on realizację porządek funkcjonuje. Ze tło dla kontekstem technicznych kwestia mitu. tekst + k o n t e k s t . Zatem względów tego pozostaje reprezentacyjne zasady: świata. Wyżej dla opis wspomniano, mitu jest taki nie wyboru takich e l e m e n t ó w , Autor ograniczył W w od dominującej się m. in. tematyki, następujące powstania i c h a r a k t e r u b ó s t w , kosmogoniczne tylko do skrótowego strukturze wątków teogoniczne i kosmologiczne się m o t y w ó w dotyczące — dotyczące — mówiące o pow­ fragmenty n i c h s a m y c h , n i ż dla — występujących i jego n a t u r y i i n . W k s i ą ż c e R z e w u s k i p r z e d s t a w i a u t w o r y l i t e r a c k i e i powtarzania antropogeniczne głównych mitologie: człowieka raczej dla świata, od pochodzenia tekstów i tu two­ wierzeń. zależności mitach, w y r ó ż n i a staniu które się właściwie u m i e j s c o w i e n i a d a n e j g r u p y w czasie i p r z e s t r z e n i i b a r d z o o g ó l n e g o i omówienia kultura wchodził ukazania jakichkolwiek czy struktur. P o k a z u j e s z e r o k ą gamę prawidłowości, możliwości prze­ kazania historii i wiedzy. W k s i ą ż c e zamieszczono szereg z d j ę ć ( w y k o n a n y c h p r z e z J . O l ę d z k i e g o ) u k a z u ­ j ą c y c h ludzi Azanii w sytuacjach codziennych i o b r z ę d o w y c h . 4 R z e w u s k i op. cit., s. 220: w g a u t o r a m i t L u g b a r a w s k a z u j e n a w c z e s n e p o c z ą t k i o r g a n i z a c j i r o d o w e j ; s. 221: i n n a z m i t o l o g i z o w a n a w e r s j a etnogenezy p r z e d ­ stawia migrację ludu z p ó ł n o c y na południe. M . E 1 i a d e, Sacrum, mit, historia, W a r s z a w a 1974. S . P i ł a s z e w i c z , Afrykańska Księga Rodzaju, W a r s z a w a 1978, s. 10. R z e w u s k i , op. cit., s. 15. E 1 i a d e, op. cit., s. 86. C . Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, W a r s z a w a 1970, ss. 285-316. 5 8 7 8 e �351 RECENZJE Książkę uzupełnia opracowań bibliografia teoretycznych, Recenzowana praca jak ma zawierająca i spis literatury tematu — zarówno monograficznych. charakter bardziej popularyzatorski niż P r z e d s t a w i e n i e o r y g i n a l n y c h t e k s t ó w , n i e j e d n o k r o t n i e po r a z p i e r w s z y na j ę z y k p o l s k i , s t a n o w i o j e j n i e w ą t p l i w e j naukowy. tłumaczonych wartości. Wiesława W Ł O D Z I M I E R Z P A W L U C Z U K , Żywioł i forma, Wasilewska Biblioteka Myśli Współczesnej, W a r s z a w a 1978, ss. 244. „ P o k ó j — s z c z ę ś l i w o ś ć , ale b o j o w a n i e / B y t nasz podniebny" z a m k n ą ł los l u d z k i M i k o ł a j S ę p S a r z y ń s k i zdanie zawierające stanów ludzkiej wszystko duszy, i — i marzenie niemożność w takiej formule (sonet I V ) . D l a poety f o r m u ł a to o spokoju, osiągnięcia go, tym pełna, najdoskonalszym wobec wyroków ze Boskich s k a z u j ą c y c h c z ł o w i e k a n a w i e c z n e „ b o j o w a n i e " ze ś w i a t e m . K s i ą ż k a P a w l u c z u k a jest dla mnie p r ó b ą dokonania podobnej syntezy w współczesnej socjologii: i s z k ó ł filozoficznych, turze, k t ó r e by „Zadaniem niniejszej lecz p o s z u k i w a n i e możliwie książki nie takich m y ś l i jak najlepiej wyjaśniały jest analiza ogólnych dzisiejszą języku systemów o człowieku i rzeczywitość kul­ kultu­ r o w ą " (s. 18). P o j ę c i e m podstawowym, punktem odniesienia dla słowem-kluczem wszystkich Żywiołu wyobrażeń, i formy, jest czas. C z a s postrzeżeń i poczynań „ T o , co w p r a c y n i n i e j s z e j n a z y w a m y r e l a c j ą c z ł o w i e k - K o s m o s , jest przede kim ustosunkowaniem cego a s p e k t u (s. 124). s i ę c z ł o w i e k a do p o d s t a w o w e g o i n a j b a r d z i e j n a s Kosmosu, Świadomość jest jego umieszcza czasie czyli jednym rzeczywistości: a) l i n e a r n y m albo widzenie rodzi s i ę z odczuwania czasu jako pewnej go przede w czasie" rzeczywistość „wiecznym czasie wszyst­ interesują­ istnienie otaczającą czasie s t a c j o n a r n y m . T y m t r z e m sposobom i s t n i e n i a w postrzegania w i w które wymiarów: temporalność, człowieka w kierunki z trzech jakim czasu jest ludzkich. teraz", albo odpowiadają trzy wszystkim procesów, linii nanizanych kolejno zdarzeń, l i n i i prostej, n a k t ó r e j p u n k t u a l n e „ t e r a z " z n a j d u j e s i ę m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i p r z y ­ s z ł o ś c i ą ; b) postrzeganie jako „wiecznego ś w i a t a jako zbioru rzeczy, z w i ą z a n e z pojmowaniem teraz", c h a r a k t e r y s t y c z n e dla stanu czasu świadomości prerefleksyjnej, k t ó r a jest „ i d e n t y c z n a z p r z e d m i o t e m p o s t r z e g a n i a , jest, j a k m ó w i ą egzystencjaliści, b y c i e m - r a z e m - z r z e c z y w i s t o ś c i ą " (s. 155); c) n a s t a w i e n i e n a spostrzeganie wartości, w y n i k a j ą c e z p o j m o w a n i a a k t u a l n e j r z y c z y w i s t o ś c i j a k o r e a l i z a c j i odwiecznego m i t u . T y m t r z e m sposobom t r w a n i a o d p o w i a d a j ą z k o l e i t r z y t y p y d z i a ł a ń — i n s t r u m e n ­ talne, autoteliczne na w y r ó ż n i o n e i twórcze. Nie ma tu miejsca na precyzowanie p o g l ą d ó w p r z e z e ń t y p y d z i a ł a ń . Z a z n a c z m y t y l k o , ż e s ą to p o j ę c i a autora niejedno­ z n a c z n e o r a z , ż e d l a g ł ó w n e g o w ą t k u r o z w a ż a ń istotne jest p o j ę c i e d z i a ł a ń t w ó r c z y c h . „,...celem nych, działania twórczego pozostawienie na jest narzucenie... ś w i a t u zewnętrznej rzeczywistości naszych struktur naszego śladu, psychicz­ naszego «od- bicia>»..." (s. 216). W y r ó ż n i o n e typy ś w i a d o m o ś c i czasu i o d p o w i a d a j ą c e i m s p o s o b ó w postrzegania oraz rodzaje d z i a ł a ń , t w o r z ą trzy „style życia": styl ż y c i a w y p e ł n i o n e g o działań instrumentalnych, styl życia chwilą zaznaczmy, że dla autora i n t e r e s u j ą c y i styl ż y c i a toku pokazuje rozważań, sposób, w których główne j a k i kategoria I jest t w ó r c z y s t y l ż y c i a , j a k o ten, w c z ł o w i e k r e a l i z u j e s i ę n a j p e ł n i e j — j a k , to z o b a c z y m y W szeregiem ludzi t w ó r c z y c h . tezy zostały czasu uobecnia znów którym niżej. przedstawione się w życiu wyżej, ludzi, Autor determinuje ich p o s t a w y i z a c h o w a n i a . Pojęcie czasu jest użyteczne również dla badacza, dla opisu tak ludzkiej �352 RECENZJE jednostki, j a k ś w i a t a , k t ó r y j ą otacza. P r o b l e m y zrodzone ze ś w i a d o m o ś c i przemi­ j a n i a to ta, j e d y n a c h y b a , d z i e d z i n a l u d z k i e g o d o ś w i a d c z e n i a , w k t ó r e j od n a j d a w ­ niejszych i czasów nauki zbiegały matematyczne, się zainteresowania filozofia, teologia, wszelkich dyscyplin wiedzy. antropologia, Fizyka h i s t o r i a , biologia, sztuka i l i t e r a t u r a — s t w o r z y ł y a u t o n o m i c z n e teorie c z a s u . T o t e ż o t w i e r a j ą c r o z d z i a ł o c z a ­ sie (jest to ostatni, t r z e c i r o z d z i a ł ) c z y t e l n i k — d o t y c h c z a s s p o k o j n i e ś l e d z ą c y myśl a u t o r a , p r e z e n t o w a n ą m i e j s c a m i w s p o s ó b d o ś ć z a w i ł y , lecz w r e z u l t a c i e c z y t e l n y —• nagle znajduje się w gąszczu cytatów z najróżniejszych autorów. Kilkadziesiąt n a z w i s k p r z e w i j a s i ę n a k i l k u n a s t u s t r o n i c a c h , co n a s u w a s k o j a r z e n i e z p r z y s ł o w i o ­ wym perskim targiem, na który a l e i epok. I n g a r d e n , K o t a r b i ń s k i , przybyli kupcy nie tylko z różnych krajów, Einstein i Minkowski, św. Augustyn, M . Holbwachs, B . W o r t h , A . J . G u r i e w i c z , B . M a l i n o w s k i , A . W a l i g ó r s k i , O. S p e n g l e r , J . D u r a n d e a u x , W. James, Lammenais, A. Kępiński, Proust... zamieszanie śmierci, i ludzkich prób H u x l e y , Nietzsche, się, kiedy Autor przezwyciężenia Camus, i Marek Aureliusz i S a i n t - E x p e r y i bezimienni obok relacji z Kakojannis („Grek traktatów Zorba"), matematycznych, etnograficznych badań dotyka B. Russel, L e w istoty jej. Pojawiają i ficzne Staff, potęguje się problemu obok siebie S z u k s z y n i Wittgenstein, skazańcy powieść terenowych. i listy Tołstoj, czasu Montaigne wreszcie. D z i e ł a do filozo­ b l i s k i c h , poezje Rzeczywistość — Fromm i literatura, obok realność i imaginacja traktowane są na tych samych prawach jako w y r a z psychiki ludzkiej, eksterioryzacja się ta sama Tym między tego, co w e w n ę t r z n e . walka dwu o planom, swoim przerzucenie po których wewnętrznym Zdaniem Autora, na mostu porusza światem między się obu osobą człowiek, marzeń, a planach rozgrywa ludzką dobrze zewnętrznym a Kosmosem. znający różnicę światem rzeczy i i n n y c h ludzi — o d p o w i a d a j ą dwie p ł a s z c z y z n y badawcze. I m a g i n a c y j n y m miejscem p o t y c z e k c z ł o w i e k a z c z a s e m (w jego n a j s z e r s z y m u j ę c i u ) jest literatura; miejscem r e a l n y m natomiast — folklor. Różnica między literaturą, która za p o m o c ą s ł ó w opanowuje deluje ją, t w o r z y i p r z e k s z t a ł c a , a folklorem, k t ó r y wania w rzeczywistość dzięki wyobraźnię, magii m a moc mo­ ingero­ — r ó ż n i c a t a jest t ą s a m ą , k t ó r a r o z d z i e l a ś w i a t dorosłego od ś w i a t a d z i e c k a . P a w l u c z u k n a z y w a j ą ś w i a d o m o ś c i ą f o r m y . L i t e r a t u r a powstaje n a poziomie ś w i a d o m o ś c i f o r m y : „ F o r m ę p o j m u j e m y tu b a r d z o s z e r o k o j a k o w s z e l ­ kie kulturowo Literatura i ustalone reguły wyrazu wewnętrznych musi s t w o r z y ć mit, p r z e m i e n i ć dopiero w obrębie rzeczywistość tej s t w o r z o n e j , s y m b o l i c z n e j treści człowieka" w formę realności (s. 87). nierzeczywistości toczyć walkę ze złem i c z a s e m . T a k a jest r o l a s z c z e g ó l n e j postaci f o r m y , j a k ą jest k a ż d a s z t u k a : „ F o r m a artystyczna Dzięki ustosunkowuje artystycznej nas formie do świata, możemy czuć reguluje się po nasz ludzku stosunek nawet w do Kosmosu. świecie gdzie i s t n i e j e s m u t e k i o k r u c i e ń s t w o " (s. 105). W nym f o l k l o r z e jest i n a c z e j . T u t a j życiu wewnętrzna czywistość, świeckość jednoczy dialektyka, nie czyli jest określona codzienność się ze dialektyką sytuacja jest t o ż s a m a świętością. wyłącznie folklorystyczna z mitem, „Dramaturgia w świecie jest w konkretną, podstawowym uczłowieczyć pojęta jako forma jest czas „ D z i ę k i f o r m i e podstawowy żywioł pozwala niezbędnym Żywiołem opanować, jakim jest czas" (s. 103). którym w którego literackich — i żywiołem z rzeczy­ artystycznej udaje s i ę wreszcie żywiołu należą również niszczące człowieka namiętności, tekstach elementem żywioł. świata, przezwyciężyć jego imaginacji, rze­ f u n k c j o n o w a n i a f o l k l o r u j a k o s z t u k i " (s. 106). S z t u k a o z n a c z a tu dialog wistością codzien­ folkloru, jest zło realne, Do dziedziny w y d a j e on zwalczaniu wojnę służą magia, zaklęcia, t a ń c e i o b r z ę d y folkloru. Przezwyciężenie żywiołu, opanowanie i podporządkowanie go człowiekowi za p o m o c ą f o r m y , jest r ó w n o z n a c z n e z p r z y w r ó c e n i e m c z ł o w i e k o w i jego p o d m i o t o w o ś c i , �353 RECENZJE poczucia w s p ó l n o t y ze w s z y s t k i m , co z n a j d u j e s i ę na z e w n ą t r z niego. P r z e z w y c i ę ż e ­ nie żywiołu oznacza odnalezienie Poczucia jedności doświadcza -traktowaniu zamknę samego oczy wszechmoc, siebie, zrobię traci utraconej każde przekonaniu ciemność" — się z chwilą jedności dziecko. o osoby Wyraża tożsamości tę naturalną ja — wiarę odkrycia w ł a s n e j ludzkiej s i ę ono we jaźni, a w i Kosmosu. podmiotowym wszechświat. własną, tym tak samym „Jeśli oczywistą — własnej p r z e d m i o t o w o ś c i . T y m k w e s t i o m p o ś w i ę c o n y j e s t p i e r w s z y r o z d z i a ł k s i ą ż k i pt. „Oso­ bowość". \ Pawluczuk przyjmuje definicję różniając osobę-jednostkę zdolnością istnieje wyodrębnienia własnej ludzką autorefleksji, osobowości punkt krytyczny, J e s t to t e n podporządkowania Wyodrębnia się w ó w c z a s strukturę społeczną, postępującego samozrozumienie. twórczość się jest jednostka samorealizacji. moment odkrycia obdarzona W rozwoju własnej jaźni, otaczającym świecie, uświadomienia prawom do społecznym, „mną" ustalenie relacji innymi, sobie ja-inni. zdeterminowane Samopoznanie a sobie uświadamiamy ja przedmiotowe, kultury. między którym jest etapem pierwszym drugim jest światem. siebie artystyczna, w nim sam moment, w należące w wewnętrzne; równoznaczna „Forma jest i roz­ I n a t y m poziomie s a m o z r o z u m i e n i a m o ż l i w e jest w t ó r n e u z y s k a ­ Uzewnętrzniamy treści którą rozwoju j a podmiotowego rozdźwięku nie z e r w a n e j j e d n i ze nasze od za K a z i m i e r z e m D ą b r o w s k i m , osobowości, siebie jako przedmiotu w subiektywności. etapem od autonomicznego konieczność przez osobowości z swych pojęta sztuce czynach rzeczywistości, jest, z j e d n e j strony, „pomostem tak słowach, owej sposób osobowością projektujemy eksterioryzacji życia. zewnętrznej, narzuceniem między i przejawem jako samorealizacyjny opanowaniem chicznych" z drugiej dziełach najdoskonalszym jest Twórczość jak jest wewnętrznej. ś w i a t u naszych struktur a kulturą" psy­ podporządkowa­ niem c z ł o w i e k a i n n y m ludziom. T y m , co r ó ż n i z refleksyjnym sztuka zespala te d w i e f u n k c j e k u l t u r y , jest ś w i a d o m o ś ć stosunkiem nas nie do tyle rzeczywistości. ze światem „Na w ogóle, formy, poziomie ile ze równoznaczna świadomości światem formy kultury, ze ś w i a t e m w a r t o ś c i " (s. 110). W tym punkcie rozważania nad spotykają czasem, się prowadzone prowadzące do równolegle określenia dwu dwa wątki myślowe: podstawowych dziedzin twórczości, w k t ó r y c h przejawia się w a l k a o „uczłowieczenie ż y w i o ł u " — literatury i folkloru — i r o z w a ż a n i a nad rozwojem ludzkiej osobowości, u w i k ł a n e j w własnej lecz problemy Badanie Kosmosu człowieka naczelnym we i jaźni, wszystkich (i n i e z b y w a l n y m ) także jego u w i k ł a n i a c h , dla k a ż d e g o w stosunki przy założeniu, jest o k r e ś l e n i e nie tylko interpersonalne. że zadaniem swego m i e j s c a w Kosmo­ sie i w s p o ł e c z e ń s t w i e z a r a z e m (a r z e c z y to z u p e ł n i e r ó ż n e ) , to b a d a n i e m o ż l i w e j e s t p r z e z opis k u l t u r y . K u l t u r y pojętej jako rodzaj siatki, n a k t ó r ą człowiek rzutuje swoje m y ś l i , doznania i refleksje. W ujęciu Pawluczuka kultura ustanawia reguły w y r a ż a n i a w e w n ę t r z n y c h c z ł o w i e k a . C z y t e l n i k nie z n a j d z i e w o m a w i a n e j k s i ą ż c e s p r e c y z o w a n e j definicji kultury, wych punktów Określeniem jest ale W kultury: rozdziale definicje kultury, które mówiące regulacji — o złożoność stosunków problematyki, człowiek 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X X I V , z. 1 — stanowi — różnorodność ujęcia o funkcjach", człowiek i kształcie każdej człowiek definicji kultury, oraz funkcjonalne traktowania c i u j ą c e g o (fenomenologia) j a k o zdaniem podstawowych daje przegląd selektywnym potrzebę moim „dwu „ K u l t u r a " autor całościowe— czym podkreśla całą możli­ widzenia. sformułowanie jątku dostrzeże treści jednoznacznie — wy­ Kosmos. przeciwstawiając — fenomenologicznym, opisowego ( f u n k c j o n a l i z m ) komplementarnych. książki, bez przy i w a r t >ś- �354 RECENZJE Wychodząc lizuje k s i ą ż k ę lematyką definicji Chciałabym tury z z a ł o ż e n i a , ż e ta n o t a t k a o wielowątkowej kultury, poruszaną natomiast współczesnej, zwrócić w której jest j e d y n i e w s t ę p n ą p r e z e n t a c j ą , kompozycji, nie zatrzymam wielokrotnie uwagę w czytelnika na żyjemy tu i teraz, się dłużej wielu innych interesujące z kulturą sygna­ nad prob­ publikacjach. porównanie tradycyjną, kul­ nazywaną przez autora t a k ż e l u d o w ą . „Człowiek dzisiejszy... m e n t ó w proponowanych spójną całość, musi wybierać, musi m u przez k u l t u r ę zharmonizować ją z s p o ł e c z n y c h , w k t ó r e jest u w i k ł a n y własnym wysiłkiem z wielu ... s t w o r z y ć p e w n ą , m n i e j własnymi predyspozycjami, z lub systemem TÓI ... s ł o w e m , c i ę ż a r u t r z y m a n i a r ó w n o w a g i n ę t r z n e j ... s p o c z y w a t e r a z n a jednostce, b y ł a j u ż m o w a w t e d y , gdy z a z n a c z o n y z o s t a ł o p o z y c y j n y tych pierwszy dwu sposobów przynależy do wew­ a n i e n a k u l t u r z e — j a k to b y ł o w ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n e j " (s. 170). O r ó ż n i c y m i ę d z y k u l t u r ą t r a d y c y j n ą a kloru, ele­ bardziej przejawiania się charakter literatury i fol­ aktywności „ n a s z e j " c y w i l i z a c j i , d r u g i do spo­ współczesną artystycznej, z kultury zwanej których tradycyjną lub ludową. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j , gdzie o b o w i ą z u j e zasada tożsamości rzeczy, przekona­ nie o s u b s t a n c j a l n o ś c i w s z y s t k i c h r z e c z y i o t y m , ż e w k a ż d e j z n i c h t k w i e l e m e n t psychiczny, gdzie c z a s t u r z e owe w toku normalnej, wiąże się społecznych skoro nie dziedziny charakter mityczny codziennej cyjnej nazywa autor łań ma (stacjonarny) dwie podstawowe funkcje regulacyjne i ma ze względną całościowymi w działalności wielofunkcyjnością: danej człowieka". społeczności s z t u k i , p r a w a , filozofii, Tę społeczeństwa, spajającymi grupę. wydzielonej, ideologii, s y s t e m ó w wie tych zautomatyzowanych tej kultury kul­ trady­ wytworów Jasne jest i dzia­ ról bowiem, zautonomizowanej, nauki, rekreacji, wartości w równocześnie, kompleksowością że samodzielnej nie ma t e ż ludzi, a n i instytucji z a j m u j ą c y c h s i ę w y ł ą c z n i e tymi dziedzinami, nie m a swoistych sobą otóż się cechę „Ta wielofunkcyjność jednorodnością więziami — "... r e a l i z o w a ł y i programów życiowych dziedzin tak, j a k to jest w sprzecznych tworzonych między na podsta­ cywilizacji p r z e m y s ł o w e j " (s. 53). W tej n i e w i e l k i e j terminów objętościowo i nazwisk, trudno nia m y ś l i autora konieczna powołuje jak pozorom sądzę, syntez ludzkiego na pytanie wraz bytu króla z całym gąszczu się wymagało niestety języka odpowiedział: dworem, szeregu i autora śledze­ wyjaśnić hermetyczny, także tak przez D l a swobodnego innych prac — tych, na pozwalają w tej prostego, „Człowiek ministrami przytoczonych zorientować. j a s n o ś c i , jest to j ę z y k uwidoczniło który król, jest z n a j o m o ś ć s i ę on sam, a t a k ż e tych, k t ó r e Gdyż, wbrew co, książce, w się momentami trudny w notatce. jak stosowane odbiorze Czyżby język uczonymi, owego żył niewątpliwie mędrca, w Ten kręgu dyscyplin socjologii. Ewa — tworzenie rodzi się, cierpi i umiera"? k u l t u r y t r a d y c y j n e j , gdzie nie b y ł o r ó ż n y c h s y s t e m ó w w a r t o ś c i a n i w i e l u wiedzy o c z ł o w i e k u . Nawet które terminy. Oźminkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e7f1af5255bac0eab576079a025fcfc5.pdf fbc7ffbe493721c09f01bccc88bf74fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1179 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.213-230 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 INNOWACJE W Z W Y C Z A J A C H ŻYWIENIOWYCH. VI MIĘDZYNARODOWA K O N F E R E N C J A POŚWIĘCONA E T N O L O G I C Z N Y M BADANIOM N A D POŻYWIENIEM, K A R N I O W I C E POD K R A K O W E M , 9-12 X 1985 r. Gdy 15 lat temu, w 1970 г., po raz pierwszy etnolodzy interesujący się problematyką pożywienia spotkali się w Lund, w Szwecji — postanawiając zbierać się odtąd co trzy lata w różnych częściach świata, aby kontynuować wymianę doświadczeń i dyskutować nad swymi pracami — wysunęli już wówczas propozycję i życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca następnego spotkania . Propozycja ta powtarzana byla niemal na każdej z kolejnych konfe­ rencji, ale mogła zrealizować się dopiero w 1985 r. dzięki zabiegom i energii dr A. Kowalskiej-Lewickiej, prezesa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, której zasługą jest dopro­ wadzenie do spotkania w naszym kraju. Ona to wzięła na siebie cały trud organizacji i odpowiedzialności za to duże — w skali polskiej etnografii — przedsięwzięcie. Szósta więc „etnologiczna konferencja pożywieniowa" odbyła się w Polsce, w Karniowicach pod Krakowem, w nowoczesnym Ośrodku Szkolenia Rolniczego, gdzie stworzono uczestnikom dobre warunki do obrad, izolując ich w pewnym sensie od miasta, co zresztą uznano za sukces organiza­ cyjny. Nawet malownicze położenie Ośrodka w paśmie jurajskich skałek wapiennych, wycieczko­ wym miejscu mieszkańców Krakowa, nie odciągało od obrad, dyskusji i spotkań kuluarowych, które trwały do późnych godzin wieczornych. Starano się bowiem maksymalnie wykorzystać to spotkanie etnologów, a także i historyków, interesujących się właściwie tym samym zagad­ nieniem, ale rozwiązujących je w różny sposób i różnymi metodami. Może dzięki coraz lepszej znajomości spotykających się od lat tych samych na ogół o s ó b , a może dzięki życzliwej i pogodnej atmosferze, którą udało się stworzyć na konferencji, goście zagraniczni uznali ją za niezwykle udaną. Uczestniczyły w niej 44 osoby (ze zgłoszonych na liście 77) z nastę­ pujących krajów: Austria (1), Bułgaria (1), Czechosłowacja (2), Francja (1), Holandia (1), Irlandia (1), Norwegia (2), N R D (2), Polska (7), R F N (4), Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (8), Szwecja (7), Węgry (4), Wielka Brytania (1), ZSRR (i) oraz Berlin Zachodni (1). Obrady odbywały się na posiedzeniach plenarnych i w sekcjach, na których wygłaszano referaty w języku angielskim lub niemieckim. 1 2 Tematyka omawianej konferencji sformułowana została jako „innowacje w zwyczajach żywie­ niowych", zgodnie z zasadą koncentrowania problematyki obrad wokół ustalonego na poprzedniej konferencji tematu . Temat ten okazał się szeroki i interesujący, również ze względu na 3 1 Zob. R. V a l e r i , The First International Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, „Ethnologia Scandinavica", 1971, s. 185-186. Na konferencji tej zaproponowano nawet temat następnych obrad w Polsce, jakim miało być „pożywienie głodowe". Z 40 uczestników pierwszej konferencji w obecnej wzięło udział 9 osób, w tym dwie z Polski: M. Dembińska z Warszawy i A. Kowalska-Lewicka z Krakowa. Dotychczas poruszane były następujące zagadnienia: 1) stan i metody badań nad poży­ wieniem w Europie i USA (Lund, 1970); 2) dominujące cechy regionalnego sposobu odżywiania (Helsinki, 1973); 3) preferencje i tabu potraw i napojów (Cardiff, 1977); 4) pożywienie jako komunikacja (Stainz, 1980); 5) okresy i punkty zwrotne w historii pożywienia (Matrafüred, 2 3 �214 KRONIKA prezentowane przez referentów różne sposoby ujęcia zagadnienia, przedmiot, zakres czasowy i badane środowisko, którym była zarówno wieś, jak i miasto. Prof. dr Nils-Arvid Bringéus, dyrektor Instytutu Etnologicznego w Lund, inicjator spotkań i duża osobowość w etnologii światowej, otwierając obrady podkreślił wagę, wieloaspektowość i miejsce pożywienia w całym kontekście badań nad człowiekiem i jego kulturą, w której śledzeniem innowacji, jej kierunków i konsekwencji zajmowali się takiej miary uczeni, jak Sigfrid Svensson z Lund i Gunter Wiegelmann z Munster, niestety nieobecny na konferencji z powodu choroby. Dwa pierwsze referaty dotyczyły zmian w ideologii i praktyce odżywiania w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej. Pierwszy z nich wygłosiła N. W. Jerome z Wydziału Medycyny Uniwersytetu w Kansas City, drugi C. D. Rath z Instytutu Semiotyki i Teorii Komunikacji Uniwersytetu w Berlinie Zachodnim. W referatach tych z jednej strony podkreślono teoretyczne aspekty badań nad współczesnymi tendencjami w dziedzinie wyżywienia, z drugiej wskazano na aktualną sytuację i praktyczną działalność m. in. różnego rodzaju barów szybkiej obsługi, krytyczne głosy ekologów i propagatorów tzw. „powrotu do natury", poruszając istotny we współ­ czesnym świecie problem zmian w systemie odżywiania, nie zawsze korzystnych dla organizmu ludzkiego i społeczeństwa. W badaniach etnologicznych współczesność zawsze przeplata się z przeszłością, tym bardziej że zagadnienie innowacji często wymaga ujęcia diachronicznego. Stosunkowo wiele uwagi poświęcono więc wprowadzeniu i rozpowszechnianiu się spożycia alkoholu, herbaty i innych używek (A. Fenton, P. Lysagth. U. Meiners. R. Sandgruber, R. Weinhold), warzyw (M. Ludvíkova), nowych środków żywnościowych i potraw (E. Kisban, M. Markus, L . Radewa, E . Sergó), czy też zmian w urządzeniach ogniowych (G. Benker). Kulturową analizę zwyczajów świątecznych w południowej Szwecji na podstawie źródeł archi­ walnych z lat 1860-1920 przedstawiła I. Nordstrom z Lund, omawiając wprowadzane do posiłków świątecznych innowacje w zakresie potraw, sposobu ich podania, zachowania się biesiadników przy stole. Zwróciła uwagę na prestiżową funkcję innowacji kulinarnych, konsta­ tując, iż święto bywa mierzone rodzajem podawanych potraw, a jego rytuał wyznaczają kolejne posiłki. Uczestniczący w konferencji historycy przedstawili ciekawy sposób ujęcia pro­ blematyki badawczej, zajmując się m. in. — jak np. H . J. Teutenberg z Munster — narodzinami kuchni mieszczańskiej i kryjącymi się pod tym pojęciem wartościami, prezentując interesujące etnologów dane źródłowe do przemian pożywienia okresu industrializacji w niemieckojęzycznej Europie środkowej. Analizie pojawiających się i znikających środków żywności we francuskich książkach kucharskich od X I V do XVIII w. poświęcony był referat J. L . Flandrina z Paryża, który szczególną uwagę skupił na użyciu w kuchni francuskiej ostrych przypraw, zabijających nieraz smak potraw, maskujących ich nieświeżość lub podniecających apetyty. Ilość i rodzaj tych przypraw ulegała zmianie w ciągu wieków, od nadużywania ich w średniowieczu do rezygnacji z wielu w ciągu wieku X V I I i zastępowania wschodnich przypraw przez pochodzenia rodzimego. Różnice między polską kuchnią średniowieczną a nowożytną omówiła M. Dem­ bińska z Warszawy, odwołując się nieraz do sformułowań ww. historyka francuskiego, który zwrócił uwagę na znamienne dla kuchni nowożytnej zmiany m. in. w ocenie użycia masła czy wszelkiego rodzaju sosów. Wiek X V I I można uznać za przełom między średnio wiecznością a nowożytnością kuchni europejskiej, przy czym na skutek rożnych czynników, przezwyczajeń, a przede wszystkim możliwości zdobywania produktów i przypraw, różnicowały się kuchnie i w różnym czasie następowały zmiany. Na koniec tego krótkiego przeglądu — nie wszyst­ kich zresztą referatów, których druk przygotowywany jest obecnie — przenieśmy się raz jeszcze do czasów nam współczesnych, do jednej z dzielnic Paryża, w której przeprowadziła badania A. Sjogren ze Sztokholmu, ukazując zmiany w funkcji jadalni, jej usytuowaniu w mieszkaniu (od znacznego oddalenia od kuchni do zbliżania się do niej), rozplanowaniu mebli, a przede wszystkim stołu jadalnego oraz wynikające z tego zmiany w rytuale spożywania posiłków 1983). Zob. też M. D e m b i ń s k a , Dziesięciolecie międzynarodowych spotkań naukowych poświęco­ nych etnologicznym i historycznym badaniom nad pożywieniem, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 29: 1981, nr 4, s. 557-561. �215 KRONIKA w rodzinie. Tytuł referatu: „Czy pokój jadalny należy do przeszłości?" kryje w sobie powszechne — nie tylko w stolicy Francji — tendencje zmian w sposobie bycia mieszkańców miast. Na konferencji poruszano też sprawy organizacyjne tego nieformalnego zrzeszenia, któremu przewodniczył dotąd prof, dr N. A. Bringeus. W związku jednak z powołaniem go na przewodniczącego Międzynarodowego Towarzystwa Etnologii i Folkloru [SIEF] funkcję tę przekazał swemu współpracownikowi z Uniwersytetu z Lund, A. Salomonssonowi. Omawiano też sprawy wydawnicze oraz miejsce i temat następnego spotkania. Wybór padł na Norwegię, której przedstawiciele zaproponowali „konserwację i przechowywanie żywności" jako przedmiot następnych obrad. Uczestnikom Konferencji w Karniowicach udostępniono do wglądu niektóre wydane ostatnio publikacje z zakresu interesującego wszystkich zagadnienia, jak też mapy dotyczące pożywienia, opracowane przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego I H K M P A N we Wrocławiu. Mieli też oni okazję zapoznać się z polskimi potrawami narodowymi na okolicznościowym obiedzie w jednej z renomowanych restauracji Krakowa oraz zwiedzić skansen w Falkowej koło Nowego Sącza, gdzie zaproszono ich na ucztę weselną z licznymi regionalnymi potrawami. W czasie zwiedzania tego pięknie usytuowanego muzeum na wolnym powietrzu gościom demonstrowano sposoby przetwórstwa żywności (np. wyrób oleju, masła i sera, suszenie śliwek, pieczenie chleba i in.) oraz pracę twórców ludowych. Występy folklorystycznych zespołów tanecznych zamknęły tę bardzo dobrze zorganizowaną wycieczkę, która była ostatnim punktem programu Konferencji. Liczne słowa podziękowania, jakie skierowane były do dr A. Kowalskiej-Lewickiej i osób pomagających jej w przygotowaniu Konferencji pozwalają sądzić 0 dużym zadowoleniu uczestników, rozjeżdżających się do swych krajów z uczuciem sympatii 1 uznania dla wysiłków i gościnności organizatorów tego spotkania. Zofia Szromba-Rysowa K O N F E R E N C J A E T N O G R A F I C Z N A O ŚLĄSKU Staraniem Katedry Etnografii Uniwersytetu im. Bolesława Bieruta we Wrocławiu, przy współudziale Dolnośląskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego we Wrocławiu i Wroc­ ławskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w dn. 5-7 grudnia 1985 r. odbyła się konferencja o tematyce etnograficznej pod nazwą „Kultura ludowa sercem Śląska". W jej inauguracji uczestniczyli przedstawiciele władz wojewódzkich, organizacji społecznych, radia i prasy oraz władz uczelnianych. Dla podkreślenia szczególnego charakteru konferencji na miejsce obrad wybrano barokową aulę Leopoldina w głównym gmachu Uniwersytetu. Za rządów pruskich, od początku powstania Uniwersytetu studiowało tutaj wielu Polaków, któ­ rych los nie był zawsze łatwy na skutek różnych represji. Program nauk humanistycznych był w Uniwersytecie na ogół słabo rozwinięty, wymagał więc od studentów zdwojonej uwagi i pracy nad sobą. Podkreślał również niemieckość śląskich ziem i ich mieszkańców, argumentując to statystycznymi danymi, dotyczącymi rozprzestrzenienia języka niemieckiego. Tymczasem autentyczne spisy ludności wykazują, że w pruskich rejencjach jeszcze na początku X X w. liczba Polaków wcale nie była taka mała. Potwierdzają to także realia kulturowe oraz gwara śląska. Przetrwały one tutaj do czasów współczesnych i częściowo wtopiły się w nową rzeczywistość. Nie trzeba szczególnie udowadniać, że lud śląski na tych ziemiach odegrał decydującą rolę w walce o polityczne, narodowe i społeczne wyzwolenie, gdyż wiele już na ten temat napisano. Niejako jednak w hołdzie tym, którzy bronili polskości i którzy w jej imię polegli, oraz dla podkreślenia wagi i znaczenia, jakie odegrał lud przyczyniając się do kształtowania kultury narodowej Śląska, wybrano Wrocław — jako stolicę tego regionu — na miejsce konferencji. Przyczyn jej zorganizowania było kilka. Po pierwsze: w bieżącym roku Uniwersytet Wrocławski obchodził 40 rocznicę swego istnienia. Chodziło więc o za- �216 KRONIKA akcentowanie tej uroczystości m. in. udziałem etnografii. Po drugie — kultura ludowa na Śląsku w takim ujęciu, jak to uczyniono obecnie, nie była dotąd tematem żadnej konferencji. Odbywały się jedynie sesje poświęcone wybranym zagadnieniom lub regionom. Tym razem skierowano zaproszenie do przedstawicieli wszystkich okręgów należących etnicznie do terenu, który pomimo różnych zmian granic administracyjnych i państwowych oraz zmian ludności zachował swoje historyczne nazwy i oblicze. Byli więc przedstawiciele Śląska Cieszyńskiego, Górnego, Opolskiego, Dolnego, Opawskiego oraz łużyckiej części należącej administracyjnie przez ponad sto lat do Śląska. Organizatorom chodziło o dokonanie podsumowania, co dotąd uczyniono w zakresie badań nad ludową kulturą Śląska, pogłębienia wiedzy o niej i jej upowszechnienia, i o ukazanie, w jakim kierunku podążają lub winny podążać dalsze działania. Chodziło również o uczynie­ nie pierwszego kroku zmierzającego do integracji i współpracy badaczy i instytucji, których uwagą i podstawą działania jest ludowa kultura na Śląsku. Nadanie konferencji tytułu „Kultura ludowa sercem Śląska" miało zaakcentować fakt, iż na tych ziemiach lud odegrał najważniejszą rolę w utrzymaniu oblicza słowiańskiego i narodo­ wego oraz trwałych wartości kulturowych. Winni o tym pamiętać nie tylko tutejsi mieszkańcy, ale także badacze zajmujący się innymi regionami, teorią kultury i jej syntezą. Program, jaki ustalono, można by scharakteryzować w skrócie: wczoraj, dziś i jutro kultury ludowej na Śląsku. Tak więc, pierwsza część uwzględniała referaty, które dotyczyły uwarunkowań historycznych rozwoju kultury ludowej na Śląsku (doc. dr hab. Aleksander Nyrek z Instytutu Historii Uniwersytetu Wrocławskiego), folkloru śląskiego jako oręża w walce o polskość (prof, dr hab. Dorota Simonides - Instytut Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu) i świadomości narodowej ludności na polskim obszarze etnicznym Śląska (prof, dr hab. Andrzej Brożek — z Instytutu Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagielloń­ skiego w Krakowie). Uzupełnienie stanowiło omówienie stanu i wyniku badań nad ludową kulturą Śląska do 1945 r. (mgr Eugeniusz Kłosek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocław­ skiego) oraz dorobku nauki niemieckiej w zakresie folkloru do 1939 r. (doc. dr hab. Jerzy Pośpiech z Instytutu Filologii Polskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu). Z uwagi na fakt, że obszar Śląska potraktowano jako makroregion, w tej grupie referatów znalazło miejsce omówienie ludowej kultury Śląska Opawskiego (dr Zdena Váchova z Slezského Muzea v Opavie) oraz stanu tradycyjnej kultury ludowej na Górnych Łużycach, w okolicy Hoyerswerda (dipl. et. Albrecht Lange z Instytutu Serbo-Łużyckiego w Budziszynie). Cykl ten zamykał referat dotyczący specyfiki kultury ludowej Śląska w świetle Polskiego Atlasu Etnograficznego (dr Janusz Bohdanowicz z Pracowni Polskiego Atlasu Etno­ graficznego Zakładu I H K M PAN we Wrocławiu). Współczesny dorobek badaczy i metody działania oraz obecny stan kultury uwzględniały kolejne referaty, z których jako pierwszy wymienić należy referat dotyczący zderzenia kultur na Dolnym Śląsku (dr Magdalena Rostworowska z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu). Nad problematyką tą koncentrowali uwagę różni badacze i instytucje naukowe, co znalazło wyraz w licznych publikacjach. Ich omówienie było przedmiotem dwu innych referatów; na temat ośrodków badawczo-naukowych i upowszechnieniowych na Śląsku (mgr Krystyna Kaczko z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) oraz zakresu i metod badań kultury ludowej na Śląsku w 40-leciu P R L (dr Henryka Wesołowska z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Rzeczywisty stan kultury na Górnym Śląsku przedstawiały referaty pt. „Kultura ludowa w świetle tradycji i współczesności" (doc. dr hab. Barbara Bazielich z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego) oraz „Wpływ industrializacji i urbanizacji na kształto­ wanie się współczesnego obrazu kultury ludowej na Górnym Śląsku" (dr Irena BukowskaFloreńska z Instytutu Nauk Pedagogiczno-Społecznych Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cie­ szynie). Żywą ilustracją powojennej rzeczywistości Dolnego Śląska była wystawa pt. „Stare i nowe na wsi dolnośląskiej", którą otwarto z okazji konferencji jako stałą ekspozycję w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Pokazuje ona zjednej strony część kultury materialnej, zastaną w obrębie wsi i zagrody przez ludność osiedlającą się tutaj po 1945 г.; drugą natomiast �217 KRONIKA kolekcję stanowią przedmioty gospodarczego i osobistego użytku, jakie przywieziono na Dolny Śląsk z poprzednich miejsc zamieszkania. Kontynuację obecnego stanu kultury ludowej z uwzględnieniem perspektywicznych kie­ runków i zachodzących w niej zmian zaprezentowano w trzeciej grupie referatów. Rozpoczął ją referat ukazujący obraz współczesnej społeczności wiejskiej na Śląsku (doc. dr hab. Edward Pietraszek z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Autor wystąpienia zwrócił przy tym uwagę na wszystkie większe i specyficzne subregiony, poczynając od Beskidu Śląskiego na południu, a kończąc na zachodnich krańcach Dolnego Śląska. Jako konkretny przykład rzeczywistości zaistniałej tutaj po II wojnie światowej ukazano problem adaptacji i integracji kulturowo-społecznej omawiając więzi rodzinne i krewniacze (dr Wanda Czapran z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego). Referat ten był wynikiem indywidualnych badań terenowych autorki, przeprowadzonych w latach 70-tych. Otwierał on drogę innym referatom, z których pierwszy zwracał uwagę na społeczne potrzeby funkcjonowania kultury na Dolnym Śląsku (mgr Maria Gołubkowa z Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu), drugi — na współczesną twórczość ludową i kierunki jej rozwoju na Górnym Śląsku (mgr Maria Lipa-Kuczyńska z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu) i trzeci, który dotyczył roli skansenu w środo­ wiskach zindustrializowanych i zurbanizowanych na przykładzie Śląska (mgr Krystyna Wicher-Jesionowska z Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach). Podnosiły one zarówno wartość i znaczenie tradycji ludowych jako czynnika integrującego, patriotycznego i kształtującego świadomość narodową, jak też rodzącego stale artystyczne potrzeby, wprawdzie jakościowo inne, często zupełnie nowe, lecz nawiązujące w jakimś stopniu do różnych znanych wątków, uznawanych za dziedzictwo pokoleń. Doświadczenia w tym zakresie wynikają nie tylko z pracy badawczo-naukowej czy dokumentacyjnej, lecz także upowszechnieniowej, reprezentowanej przez śląskie uczelnie, instytuty oraz państwowe i społeczne muzea i skanseny. Ich intensywna działalność na Śląsku, zwłaszcza w latach minionego 40-lecia, wyraża się w licznych akcjach badawczych, publikacjach, wystawach, nowo zorganizowanych placówkach muzealnych uwzględ­ niających szeroko problematykę kultury ludowej na Śląsku, kształtującej się zawsze w specyficz­ nych i szczególnie trudnych warunkach. Dla zaprezentowania chociaż części wyników prowa­ dzonych prac zorganizowano także w gmachu Uniwersytetu wystawę książki o tematyce etnograficznej poświęconej Śląskowi. Barbara Bazielich DZIEŃ MUZUŁMAŃSKI W PIENIĘŻNIE Dnia 28 września 1985 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów w Pie­ niężnie zorganizowano Dzień muzułmański. Z tej okazji przybyli muzułmanie polscy z Warszawy, Białegostoku i Gdańska oraz zaproszeni goście. Dzień rozpoczęto mszą, na której byli obecni wszyscy uczestnicy Sesji. Mszy przewodniczył o. Stanisław Wyparło SVD, misjonarz pracujący od 20 lat w Indonezji. Przedstawił on konkretne przykłady współpracy między katolikami i muzułmanami, takie jak: pomoc przy budowie obiektów sakralnych, uczestnictwo duchownych obu religii w większych świętach chrześcijańskich lub islamskich. Oficjalnego otwarcia Dnia muzułmańskiego dokonał o. dr H. Gzella — dyrektor studiów Misyjnego Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Podkreślił on, iż płaszczyzną jedności i dialogu jest wiara w Jedynego Boga. O. dr E . Śliwka, dyrektor Muzeum Misyjno-Etnograficznego w Pieniężnie, zapoznał zebranych z genezą tego nietypowego spotkania oraz nakreślił perspektywiczne plany tego rodzaju spotkań. Przedstawił również cele, jakie miała wystawa „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich", która była prezentowana w Pieniężnie od 15 VI 1985 r . Podkreślił również, iż 1 1 Dokładniejsza relacja z tej Wystawy została zamieszczona w „Etnografii Polskiej", t. 31: 1986, z. 2, s. 183-185. �218 KRONIKA islam, podobnie jak chrześcijaństwo, nie unikną) podziałów wewnętrznych. Żywym tego przy­ kładem jest obecność na sesji muzułmanów sunnitów (islam ortodoksyjny) oraz muzułmanów Ahmadi (modernistyczny prąd religijny odchodzący wyraźnie od ortodoksji sunnickiej). W dalszej części Sesji głos zabrali prelegenci. Jako pierwszy wystąpił imam mgr Mahmud Taha Żuk, reprezentant grupy muzułmanów Ahmadi. Ukazał on, iż islam to nie tylko religia, moralność, ale również system prawno-społeczny oparty na świętej księdze — Koranie, oraz na Sunnie, czyli tradycji muzułmańskiej. Przedstawił artykuły wiary oraz zasady, które musi wypełniać prawowity muzułmanin. Nakreślił także historyczny rys islamu. O wspólnotach Tatarów polskich w latach 1918-1939 mówił dr Ali Miśkiewicz, przedsta­ wiciel grupy muzułmanów sunnitów, adiunkt Pracowni Badań Regionalnych Instytutu Historii filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. W Polsce północno-wschodniej okresu mię­ dzywojennego Tatarzy tworzyli jedną z najsilniejszych grup etnicznoreligijnych. W granicach całej Rzeczypospolitej było ich ok. 6 tys. Kulturalnie zbliżeni byli do Polaków i Białorusinów. Odróżniali się od nich obrzędowością religijną. Inteligencja tatarska mówiła językiem polskim, a znała także francuski i rosyjski. Pozostali mówili po białorusku lub używali dialektu kresowego. Młodzież uczęszczała do polskich szkół, gdyż własnych Tatarzy nie posiadali. Języka arabskiego i Koranu uczono w szkołach przyświątynnych. W 1925 r. zwołano w Wilnie Ogólnopolski Zjazd Muzułmanów. Na Zjeździe powołano Muzułmański Związek Religijny Rzeczypospolitej Polski, zrywając przy tym więzy z zarządem duchownym (muftiatem) w Symferopolu. Utworzono autokefalię związku uniezależniając go od jakiejkolwiek władzy religijnej muzułmanów za granicą. Powołano także organ zarządzający Związku — muftiat, powierzając godność muftiego doktorowi nauk orientalistycznych Jakubowi Szynkiewiczowi. Siedzibą muftiatu i nowo utworzonego Związku Kulturalno-oświatowego Tata­ rów Rzeczypospolitej Polski zostało Wilno. W 1936 r. utworzono w ramach 13 Pułku Ułanów Wileńskich szwadron tatarski. Walczył on w kampanii wrześniowej, a potem w II Korpusie Polskim na ziemi włoskiej oraz w I i II Ryc. 1. Modlitwa Fot. Józef Roszyński. SVD �219 KRONIKA Ryc. 2. Uczestnicy „Dnia muzułmańskiego" podczas wspólnej modlitwy Г 0 1 . Jo/cl' Ros/jibki SVD Armii Wojska Polskiego. Związek Kulturalno-Oświatowy organizował świetlice tatarskie, biblio­ teki, amatorskie zespoły artystyczne. Wydawano także: Roczniki Tatarskie (3 tomy — 1932, 1935, 1938), miesięcznik „Życie Tatarskie" (w latach 1934-1938) oraz kwartalnik „Przegląd Islamski" (w latach 1930-1937). Ogromnie ciepło przyjęta została przez słuchaczy jedyna kobieta wśród prelegentów — Dżennet Dżabagi Skibniewska z grupy muzułmanów sunnitów, pedagog, redaktor, działacz społeczno-kulturalno-religijny. Z wielkim zaangażowaniem emocjonalnym opowiadała ona o życiu muzułmanów Warszawy 20-lecia międzywojennego, gdyż wiązało się to także z jej osobistymi losami. Dżabagi Skibniewska jest córką Wassan-Gireja Dżabagi. redaktora naczelnego ..Prze­ glądu Islamskiego", pisma przeznaczonego dla społeczności muzułmańskiej, które wydawane było w Warszawie. Osoba W. G. Dżabagi nadawała ton życiu inteligencji tatarskiej w stolicy. Wokół jego domu zbierało się jej grono. Należeli do niego imamowie. dyplomaci, literaci oraz takie osoby, jak: ks. Z. Choromański, późniejszy biskup, sekretarz Episkopatu Polski, czy prof. Alfred Górka, orientalista, kierownik Instytutu Wschodniego, mającego w tym czasie siedzibę w Warszawie. W godzinach popołudniowych uczestnicy Dnia muzułmańskiego zwiedzili wystawę „Koran ze zbiorów muzułmanów polskich". Wystawę objaśniali: imam mgr Mahmud Taha Żuk oraz dr Ali Miśkiewicz. Na wystawie zgromadzono m. in.: teksty Koranu z komentarzem, Sunnę Alego zawierającą wypowiedzi Proroka dotyczące modlitwy, małżeństwa, nauki itp., podręczniki, za pomocą których dzieci muzułmańskie zdobywały w szkołach przyświątynnych znajomość języka i pisma arabskiego oraz próbki pisma tych uczniów z terenu Polski okresu między­ wojennego. Inną grupę stanowiły przedmioty związane z kultem muzułmańskim (m. in. namaziyk — dywanik służący do modlitw, który ma wyrażać skupienie i oderwanie się modlącego od otaczającego go świata; obrzędowe nakrycie głowy imama muzułmańskiego; tazbich — róża­ niec o 99 paciorkach, na którym odmawia się 99 imion Boga zawartych w Koranie, chamail — zbiór modlitw rytualnych: korzeń z Mekki przywieziony na pamiątkę przez pielgrzymów oraz �220 KRONIKA Ryc. 3. Członkowie prezydium Fot. Józef Roszyński SVD muhiry — ozdobne wersety z Koranu. Prezentowane były także pamiątki i zdjęcia dotyczące islamu wraz z czasopismami wydawanymi przez polskich muzułmanów. Dzień muzułmański był również dniem zamknięcia tej wystawy. Od chwili otwarcia zwiedziło ją ponad 20 tys. osób. Po zwiedzeniu wystawy wznowiono Sesję. Wiceprzewodniczący Gdańskiego Oddziału Pol­ skiego Towarzystwa Orientalistycznego, mgr Maciej Konopacki, z grupy muzułmanów sunnitów, zapoznał obecnych z wartościami polskiego Orientu. Na północnym wschodzie można było spotkać mozaikę religijną: katolicy, Żydzi, muzułmanie. Pośród różnych religii przyszły — szeroko pojęty — ekumenizm kreślił swe niepisane zasady. Ta osobliwa aura Wileńszczyzny oddziaływała na twórców, np. Słowackiego, który wyraził to w poemacie „Beniowski", czy np. Cz. Miłosza. Korzystanie z dziedzictwa więcej niż jednej kultury i gromadzenie wartości z kilku jednocześnie zrębów cywilizacyjnych zawsze wzbogacało ludzkość. To, co muzułmańskie, nie łączy się z tym, co polskie, w sposób mechaniczny, pozwalający na rozgraniczenie dwóch części — mówił Ahmed Misbah, z grupy muzułmanów Ahmadi z Warszawy. Przedstawił on duchowność muzułmanów polskich w aspekcie spotkania dwóch kultur. Uwagi jego miały charakter hipotetyczny. Opierając się na analizie pisma „Al-Islam" (wydawanego w formie biuletynu przez muzułmanów Ahmadi w Warszawie) próbował wykazać budowanie swego rodzaju subkultury łączącej dwie kulturowe tradycje. Uważał, iż badania porównawcze obej­ mujące muzułmanów innych kręgów kulturowych pozwoliłyby ukazać to. co sprawia, iż muzułmanie polscy różnią się od swych współwyznawców z zagranicy. Poruszył on także problem Polonii muzułmańskiej, twierdząc, że tożsamość polskich muzułmanów okazuje się trudna do utrzymania poza granicami kraju. Jako ostatni z prelegentów wystąpił Selim Chazbijewicz, z grupy muzułmanów sunnitów, literat i poeta, który przedstawił myśl mesjańską muzułmanów polskich. Wszystkie kierunki mistyczne zakładają, iż nosicielem tajemnicy, która daje wręcz nieograniczoną moc. będzie Mesjasz (Mahdi). On przygotuje ludzi do wypełnienia się czasów i sądu ostatecznego oraz zaprowadzi prawo Jedynego Boga. Podczas swego wystąpienia Selim Chazbijewicz wska­ zywał na przykłady istnienia tradycji mesjańskiej w polskiej poezji (tradycja mickiewiczow- �221 KRONIKA ska). Mesjanizm tatarski ma swe korzenie nie tylko w idei religijnej, ale także w idei współistnienia i współprzenikania dwóch kultur: azjatyckiej i europejskiej. Jest propozycją kontemplacji własnej natury w relacji ze światem. Kończąc swoją relację prelegent po­ wiedział: „Życie polskich Tatarów jest przykładem na to, że można być w każdym calu Europejczykiem, zachowując rdzeń islamski — na dnie duszy ukrytą tęsknotę stepu". Wystąpienie to wzbudziło ożywioną dyskusję, po której głos zabrał mgr M. Konopacki. Podzielił się on swymi refleksjami na temat Dnia muzułmańskiego oraz podziękował organiza­ torom za zaproszenie w imieniu prelegentów. Podsumowując Sesję o. mgr M. Faliszek, rektor seminarium, powiedział, iż tego dnia spot­ kaliśmy się z budującym świadectwem wiary. Na zakończenie spotkania wystąpił o. dr K. Keler, wiceprowincjał werbistów. Zaznaczył on, że dzięki temu wyjątkowemu spotkaniu mogliśmy pogłębić pojęcie dialogu. Stwierdził również, iż „demon nietolerancji i fanatyzmu dzieli i niszczy wiele społeczności. Dlatego dobrze byłoby, gdyby to spotkanie nauczyło nas tole­ rancji, która jest punktem wyjścia do wspólnego działania ludzi o różnych zapatrywaniach". Sesję wzbogaciły modlitwy muzułmanów i katolików oraz film na temat islamu. Wystawa oraz Dzień muzułmański zostały zorganizowane w 20 lat po ogłoszeniu przez Sobór Watykański I I deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich i były konkretną realizacją uchwał soborowych. Organizatorom chodziło o zapoznanie uczestników z islamem i Koranem, a przez to — o ułatwienie wypracowania postawy szacunku i tolerancji wobec wyznawców innych religii. Wystawa miała ukazać przeszłość tatarskich wyznawców Allaha od 600 lat zamieszkujących Polskę (ich liczba nie przekracza obecnie 3 tys.). Dzień muzułmański służył też m. in. przygotowaniu kleryków seminarium misyjnego do przyszłego — już bezpośredniego — kontaktu z wyznawcami islamu w krajach misyjnych. Uczestnicy żegnali się z nadzieją na przyszłe spotkanie tego rodzaju. Sławomir Więcek SVD Ryc. 4. W czasie modlitwy Fot. Józef Roszyński SVD �222 KRONIKA VI I N T E R N A T I O N A L M O L I N O L O G I C A L SYMPOSIUM W dniach od 14 do 20 lipca 1985 r. w Gent (Belgia) odbyło się kolejne, VI Między­ narodowe Sympozjum Molinologiczne, zorganizowane przez Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society, zwane dalej TIMS) oraz Belgijski Oddział Tl MS (Levende Molens — Vereniging Zonder Winstoogmerk). W tym miejscu wydaje się celowe przedstawienie krótkiej historii powstania Towarzystwa. W 1962 r. w gronie osób zrzeszonych w Portugalskim Stowarzyszeniu Przyjaciół Młynów Wietrznych i Wodnych (Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos) narodziła się idea zorganizowania Międzynarodowej Konferencji poświęconej problematyce młynarskiej. Przygoto­ wania trwały blisko trzy lata. Opracowano propozycje tematyczne, zaproszono przedstawicieli stowarzyszeń już istniejących w Europie, jak również osoby prywatne reprezentujące placówki naukowe, muzealne, wydawnictwa, etc. Na przełomie września i października 1965 г., w Cascai (Portugalia) doszło do spotkania uczestników I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego (The First International Symposium on Molinology). W ciągu blisko 14 dni wygłoszono trzydzieści referatów, zwiedzono placówki naukowe, muzea, liczne młyny wietrzne i wodne na obszarze północnej Portugalii. Na spotkaniach plenarnych dyskutowano nad — prezentowanymi przez Simoesa Santos — założeniami przyszłego ogólnoeuropejskiego stowarzyszenia. W wyniku wspomnianych wyżej spotkań plenarnych oraz prac w jedenastu zespołach tematycznych, powo­ łano Międzynarodowe Towarzystwo Molinologiczne (The International Molinological Society). Opracowano dokumenty, które pozwoliły w ogólnych ramach nakreślić kierunki działalności TIMS, zarówno pod względem merytorycznym, jak i organizacyjnym. Wybrano 5-osobowe Prezydium: prezydenta, dwóch zastępców i dwóch członków. Ustalono, iż wybory nowych władz Towarzystwa odbywać się będą co cztery lata, przy czym w trakcie spotkań plenarnych dokonany zostanie wybór nowych władz, siedzibą władz TIMS będzie kraj, w którym za­ mieszkuje wybrany Prezydent. Jednocześnie dla sprawnej organizacji przyszłych sympozjów powołano Międzynarodowy Komitet do Organizowania Sympozjów Molinologicznych (Interna­ tional Permanent Committee for the Organization of Symposia of Molinology) . W jego skład weszli przedstawiciele krajów uczestniczących w I Sympozjum, w Cascai. Ustalono, iż językiem oficjalnym TIMS będzie angielski i francuski, a także język kraju, w którym odbywa się kolejne sympozjum. Zaproponowano również opracowanie Międzynarodowego Słownika Molinologicznego (International Molinographic Glossary), co jest aktualnie realizowane. Cenną inicjatywą było powołanie Europejskiego Atlasu Molinologicznego . Swoim zasięgiem objął on wszystkie państwa europejskie. Bliski Wschód i północną Afrykę. Niezależnie od powołania 1 2 3 4 1 Postacią wiodącą w tej grupie był J. M. dos Santos Simoes, były przewodniczący Portugalskiego Towarzystwa Młynów (APDADM). Termin „molinologia" utworzono łącząc dwa wyrazy: molinum (łac.) — przyjęty w czasach Cesarstwa Rzymskiego dla oznaczenia młyna — i logia (gr.) A o y o c — nauka. Molinologia. w ujęciu lapidarnym, jest dyscypliną obejmującą swoim zasięgiem badawczym m. in. takie zagadnienia, jak budowę i formę architektoniczną młynów wszelkiego typu, funkcję, urządze­ nia wewnętrzne: z zagadnień teoretycznych: ewolucję młynów, hipotezy na temat ich pocho­ dzenia, uwarunkowania ekonomiczne i społeczne, terminologia, nazewnictwo etc. Molinologia jest interdyscyplinarną dziedziną nauki, posiłkuje się bowiem częstokroć problematyką z zakresu technologii, etnografii, architektury, etnologii, historii, prawa itd. Członkowie Komitetu spotykają się każdego roku. Ich głównym zadaniem jest ustalenie miejsca i terminu najbliższego sympozjum — co wiąże się z szeregiem działań poprzedzają­ cych, sondażami itd. — przedstawienie gotowych propozycji Prezydium TIMS. Komitet koordy­ nuje i aktywnie uczestniczy w pracach organizacyjnych, związanych z przygotowaniem kolej­ nych sympozjów. W roku 1975 przyjęto nowy — zmodernizowany — układ klasyfikacyjny, co pozwoliło uwzględnić w Atlasie państwa Ameryki Północnej i Południowej. 2 3 4 �KRONIKA 223 wyżej przedstawionych wydawnictw uznano, iż po każdym odbytym sympozjum opublikowany zostanie kolejny tom, w którym uwzględni się referaty, dyskusję, program, listę uczestników wraz z adresami itd. Założenie to jest konsekwentnie realizowane, a nawet wzbogacane o treści dodatkowe, na co ma wpływ specyfika każdego z sympozjów. Na podkreślenie zasługuje ponadto fakt ukazywania się publikacji — głównie o charakterze monograficznym — w ramach powołanego na początku lat siedemdziesiątych czasopisma „Bibliotheca Molinologica". Dla bieżącej informacji redagowane są przez Prezydium Towarzystwa „Biuletyny" — ostatni z numerem 32 — spełniające nie tylko funkcje informacyjne, ale również inspirujące do podejmowania badań nad problematyką, która została opracowana w innych krajach. Charakter informacyjny „Biuletynów" przejawia się w zamieszczaniu m. in. komunikatów o sympozjach międzynarodowych, lokalnych, o otwarciu nowych placówek badawczych, muzealnych. Podawane są wykazy bibliograficzne opracowań molinologicznych, recenzje, sprawozdania itd. Interesująco rozwiązano sposób przynależności do Towarzystwa oraz komunikowania się między członkami a Prezydium TIMS. Otóż ustalono trzy formy członkostwa: indywidualne (roczne i dożywotnie) instytucjonalne oraz subskrypcyjne. Aktualnie TIMS skupia 253 członków indywidualnych z państw Europy, Azji, Ameryki Północnej i Południowej oraz 10 członków instytucjonalnych Towarzystwo prowadzi również działalność handlową w zakresie sprzedaży opublikowanych prac. ogłaszając raz w roku — w „Biuletynie" — wykaz bibliograficzny wraz z aktualnymi cenami. W okresie minionych 20 lat odbyło się — wyłączając ostatnie — pięć sympozjów. Pierwsze, o czym była mowa wyżej, w Portugalii, drugie w 1969 r. w Danii, trzecie w 1973 r. w Holandii, czwarte w 1977 r. w Wielkiej Brytanii, piąte w 1982 r. we Francji. Problematyka prezentowanych referatów ulegała z czasem wzbogaceniu nowymi zagadnieniami. O ile na po­ czątku dominowały głównie tematy z zakresu morfologii młynów, to później coraz bardziej widoczne stają się dążenia badaczy kierujących swoje zainteresowania w sferę genezy młynów, uwarunkowań decydujących o rozpowszechnianiu się bądź zaniku określonych typów, czy też posiłkowanie się wręcz wyższą matematyką, np. w przypadku przedstawiania możliwości wykorzystania energii wiatru i wody. Jeśli by przytoczyć statystykę opublikowanych 158 refe­ ratów , to pod względem tematycznym i ilościowym przedstawia się ona następująco: opraco­ wania monograficzne (młyny różnych typów w regionach, państwach) — 38; opracowania monograficzne młyna wyłącznie jednego typu (wietrznego lub wodnego) — 42; o młynie horyzon­ talnym — 1; o młynie ręcznym — 1; o młynie zwierzęcym — 3; o młynie pływającym — 1; o młynie olejowym — 1; o młynie solnym — 3; geneza, historia młynów — 10; zagadnienia techniczne (np. elementy konstrukcyjne, napęd, zasada działania, obsługa — 23; zagadnienia teoretyczne (np. uwarunkowania rozwoju młynów, analiza wydajności —11; młyny w muzeach — 1; konserwacja, restauracja młynów — 10; młynarze, budowniczowie młynów, zagadnienia z typo­ logii, terminologii, nazewnictwa — 5; ikonografia — 2; Europejski Atlas Molinologiczny — 2; 6 5 Association des Amis des Moulins de 1'Anjou — France, Associacao Portuguesa de Amigos dos Moinhos — Espagne, Danske Mailers Venner — Denmark, De Hollandsche Molen — Netherlands, Federation Francaise des Amis des Moulins — France, Koninklijke Vereniging voot Natuur-en Stedeschoon — Belgium, Molenzorg — Belgium, Provincie Limburg Project Industrieel Erfgoed — Belgium, Society for the Preservation of Old Mills — USA, Wind and Watermill section — Society for the Protection of Ancient Buildings — England. Wspomniane referaty zamieszczono w następujących opracowaniach: Transactions of the First International Symposium of Molinology — Portugal !965, Kobenhavn 1977; Transactions of the Second International Symposium on Molinology — Danmark 1969, Holte 1977 (drugie wydanie); Transactions Third Symposion — Netherlands 1973, Holte 1978 (drugie wydanie); Transactions of the Fourth Symposium — England 1977, London 1978; Transactions Fifth Symposium — France 1982. St Maurice 1983. 6 �224 KRONIKA działalność stowarzyszeń — 2. W zestawieniu powyższym uwzględniono wyłącznie referaty, pominięto natomiast — z uwagi na szczupłe ramy niniejszego komunikatu — opracowania stano­ wiące np. sprawozdania z poprzednich sympozjów, programy objazdów terenowych, odpisy korespondencji etc, które częstokroć nawiązywały bezpośrednio do problematyki molinologicznej. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne zgromadziło 67 molinologów, w tym 25 z Wielkiej Brytanii, 10 z USA, 6 z Francji, po 5 z Belgii, Danii i R F N , 4 z Holandii, 3 z Hiszpanii oraz po 1 z Kanady, Japonii, Grecji i Polski . Program Sympozjum zakładał następujący układ: 13-14 lipca — przyjazd uczestników; 15 lipca — dzień referatowy; 16 lipca — objazd młynów wsch. Belgii i płn.-wsch. Francji; 17 lipca — dzień referatowy, wieczorem spotkanie plenarne i wybory nowych władz TIMS; 18 lipca — objazd młynów płn.-wsch. Belgii i płd-zach. Holandii; 19 lipca — wyjazd do młynów prowincji Limburg i zwiedzanie Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke, po południu sesja referatowa, wieczorem oficjalne spotkanie pożegnalne z podsumowaniem Sympozjum; 20 lipca — wyjazd uczestników. Program ten zreali­ zowano w całości. Czas, jaki był przeznaczony do dyspozycji uczestników, poświęcono w połowie na prezentację referatów oraz na objazd młynów (po dwa i pół dnia). W sumie przedstawiono 28 referatów, przy czym wystąpienie referującego polegało na uzupełnieniu treści zawartej w referacie — z którym uczestnicy Sympozjum zapoznali się wcześniej — materiałem ilustracyjnym (przezroczami, filmem, planszami, mapami, etc.) oraz komentarzem. Prezentacja trwała nie dłużej niż 20 minut, po czym dalsze 10 minut przeznaczano na dyskusję. Ten rygor czasowy był konsekwentnie przestrzegany, również w trakcie wyjazdów w teren. Każdy z referatów wcześniej został zrecenzowany przez Andersa Jespersena (Dania), znanego molinologa, współzałożyciela TIMS. Jespersen prezentował swoje opinie, uwagi, a także materiał uzupełniający w trakcie dyskusji nad każdym referatem. 7 8 Chris Gibbings (Francja) zapoczątkował sesję referatową omówieniem młynów wodnych występujących w północnym Tyrolu, na pograniczu włosko-austriackim. Przedstawił środowisko geograficzne tego obszaru, trzy typy młynów ze względu na ich funkcję (przemiałowe-zbożowe, do cięcia drewna, do produkcji masła). W dalszej części autor omówił techniczny aspekt młynów przemiałowych w Tyrolu. Swoje wystąpienie zakończył wnioskami i postulatami 0 ochronę tych obiektów, z których wiele zbudowano w X I V i X V w. A. J. Ijzermann (Holandia) przedstawił wodny napęd młynów w regionie Vezuve, w central­ nej Holandii. Rozważania teoretyczne — odnoszące się do młynów zbożowych, papierniczych 1 olejowych — oparł na wstępnej analizie warunków geologicznych i hydrogeologicznych. W zakończeniu również postulował ochronę analizowanych obiektów, których — z wybudo­ wanych dwustu — ocalało tylko kilkanaście. Michael R. Organ (Anglia) przedstawił przemiałowe młyny lądowe i pływające, wyko­ rzystywane przez armie w trakcie kampanii wojennych. Przed omówieniem poszczególnych typów autor przedstawił strategiczne znaczenie młynów. Opierając się na bazie źródeł histo­ rycznych Organ stwierdził, iż już w czasie wyprawy Juliusza Cezara do Brytanii legiony transportowały tzw. młyny rzymskie. Również w fortyfikacjach — budowanych za czasów Hadriana — natknięto się na szczątki młynów wodnych. Drugi typ, ruchomy młyn przemiałowy montowany na wozie czterokołowym, stanowił wyposażenie wojsk hiszpańskiego generała Spinoli, w czasie jego kampanii do Niderlandów w 1606 r. Pływający typ młyna autor omawia na przykładzie wojny krymskiej. W 1855 r. wojska brytyjskie dysponowały dwoma okrętami - każdy o wyporności 600 ton — na pokładzie których zamontowano młyny prze­ miałowe. J. Kenneth Major (Anglia) podjął próbę syntetycznego ukazania budowy i wydajności 7 Polskę reprezentował Adam Szymański, z Pracowni Atlasu Etnograficznego I H K M PAN — Wrocław. Osoby uczestniczące w VI Symposium otrzymały przed przyjazdem do Gent kopie powielonych referatów. 8 �KRONIKA 225 15 małych młynów wodnych napędzających pompy. Jedyną funkcją tego urządzenia było przepompowywanie wody z obszarów niższych na położone wyżej. Inwentaryzacji wspom­ nianych młynów — pomp dokonano na terenie Wielkiej Brytanii, w okresie ostatnich 20 lat. Dawid H . Jones (Anglia) przeprowadził wszechstronną analizę czynników mających wpływ na pracę młyna wodnego. Swoje wywody oparł na badaniach zachowania się wody w mły­ nówce, w różnych warunkach klimatycznych. Całość referatu była bardzo teoretyczna. Śledze­ nie poszczególnych etapów tej rozprawy wymagało dobrego przygotowania z zakresu wyższej matematyki i fizyki. Walter Minchinton (Szkocja) zaprezentował młyny szkockie. Na podstawie materiałów źródłowych ustalił czas występowania pierwszych młynów na omawianym obszarze. Dokonał ich lokalizacji, ustali! funkcję i zasadę działania. Alan Stoyel (Anglia) na bazie swojego artykułu o typach kół wodnych — który opubli­ kował w Transactions IV Symposium — przedstawił sposoby odwadniania gruntów w Kornwalii, w okresie od X V I I do X I X w. Andre Gaucheron (Francja) omówił wpływ technicznej rewolucji przemysłowej — w poło­ wie X I X w. — na zmiany w technice przemiału poprzez wprowadzenie walców porcelanowych. W podsumowaniu autor załączył tabelę, która w układzie chronologicznym — począwszy od 1812 r. — ukazuje stopień zainteresowania badaczy i producentów tą innowacją. P. Herman Peel (Belgia) dokonal inwentaryzacji trzykondygnacyjnych zbożowych i olejo­ wych młynów wietrznych w zachodniej Flandrii. Opracowany materiał zawiera bardzo dokładne dane dotyczące historii każdego obiektu, wielkości poszczególnych elementów konstrukcyjnych, jak również rodzaju i stanu zachowania urządzeń wewnętrznych (przemiałowych i olejo­ wych). J. Nijhof de Knegt i D. H . Nijhof (Holandia) w pierwszym wystąpieniu zaprezentowali oryginalne w konstrukcji wiatraki-grzechotki, służące do odstraszania ptactwa. Urządzenia te znane były już w X V I I I w. na obszarach dzisiejszej Austrii i Jugosławii. W X I X i X X w. upowszechniły się w płd.-zach. Węgrzech. Spotykane są tam do dzisiaj na terenach, gdzie uprawia się winorośl. Autorzy wydzielili 4 typy tych interesujących urządzeń. Drugie wystąpienie — tej samej pary autorów — dotyczyło małych, węgierskich wiatraków gospodarczych. Uwzględnili oni w tym przypadku pochodzenie, budowę i funkcję obiektów. Thorkild Schieler (Dania) w trakcie pobytu w Syrii natknął się — w archiwum Instytutu Historii i Sztuki Arabskiej Uniwersytetu w Aleppo — na dokumentację XIII-wiecznych urządzeń służących do przepompowywania wody na akwedukty. Badacz przedstawił uzyskany materiał, po konsultacji z arabskimi specjalistami tego okresu, na VI Sympozjum. Jean Bruggeman (Francja) — restaurator i budowniczy młynów — dokonał w 1981 r. w Templeuve (płn.-zach. Francja), rekonstrukcji wiatraka wieżowego, zbudowanego w 1616 r. Na uwagę w tym typie zasługuje jego oryginalna konstrukcja, wraz z głowicą bowiem obracają się kondygnacje wewnątrz wiatraka, podczas gdy jego bryła jest nieruchoma. Bruggeman w swoim wystąpieniu zawarł historię obiektu oraz bardzo precyzyjnie zilustrował poszczególne etapy rekonstrukcji D. Gregory Jeane (USA) przebadał wodne młyny występujące w południowej części Stanów Zjednoczonych. Na podstawie typów charakterystycznych dla kontynentu europejskiego wydzielił młyny zbożowe i młyny-tartaki, przytoczył ich budowę i zastosowane urządzenia wewnętrzne. Anders Jespersen (Dania) rozpatrzył zastosowanie w duńskich młynach przemiałowych wietrznych i wodnych — urządzenia zwanego grubbe (ang.), które pełni tę samą funkcję, co złożenie kamieni, aczkolwiek jego budowa jest nieco inna. Badacz precyzyjnie określił obszary wystę­ powania tych urządzeń, sposoby podłączania, wydajność etc. Robert E . Nott (Anglia) przygotował historię i odbudowę wodnego młyna w Snettisham (Norfolk). We wprowadzeniu nawiązał do genezy młynów wodnych w Anglii, począwszy od roku 300 n.e. W dalszej części scharakteryzował środowisko hydrogeologiczne miejscowości, w której zlokalizowano obiekt, jego budowę, urządzenia wewnętrzne oraz ukazał proces rekonstrukcji. 15 - Etnografía Polska t. 31. z. 1 �226 KRONIKA Kenjiro Kawakami (Japonia) prowadzi badania nad sposobami wykorzystywania siły wody, w przeszłości i obecnie. W referacie przedstawił „młyn śrubowy", którego głównym elementem konstrukcyjnym jest śruba archimedesa. Urządzenie tego typu napędza stępy, które pełnią w tym przypadku funkcję cepów. Badacz stwierdził obecność — w latach od 1930 do 1940 — ok. 15000 urządzeń tego typu. J. Schoonhoven (Holandia) zaprezentował X V I I I i ХГХ -wieczne młyny prochowe, wystę­ pujące na obszarach Niderlandów. Autor dokonał ich podziału — ze względu na rodzaj zastoso­ wanego napędu — na ręczne, konne, wodne oraz — z uwagi na typ urządzenia przemiałowego — na młyny moździerzowe, stepowe, walcowe. Na trzech załączonych mapach zilustrował występowanie każdego z wymienionych typów. Boum Pyndiah (Dania) przedstawił dwa główne, XIX-wieczne ośrodki produkcji płótna wełnianego w Danii. Urządzenia zastosowane w procesie produkcji napędzane są siłą wody, za pomocą koła wodnego o dużej średnicy. Manufaktury w Rebstrup i Stampen prowadzą działalność produkcyjną do dzisiaj. Z płótna wyprodukowanego w tych małych fabrykach szyte są ubrania, koszule, obuwie domowe etc. Gerallt D. Nash (Anglia) dokonał historycznego ujęcia rozwoju młynów wietrznych w Walii, biorąc pod uwagę tło geograficzne i polityczne. Wyznaczył trzy okresy chronolo­ giczne, tj. od 1250 do 1400 г., od 1405 do 1730 г., od 1730 do 1835 г., przy czym granice tych okresów przyjął za przełomy rozwojowe. Claude Rivals (Francja) i Hermann Gleisberg (RFN) ukazali symbolikę młynów wietrznych, w obrazach malarstwa Pietera Bruegela. W swoich rozważaniach, dla analogii, uwzględnili również malarstwo mistrzów hiszpańskich i niemieckich. James G. O'Hara (RFN) przygotowuje, wraz z trzema innymi badaczami z Uniwersy­ tetu Hamburskiego, obszerne opracowanie pt. Historia młynów i mlynarstwa. W wystąpie­ niu nawiązał do koncepcji powstania pracy, jej układu, bazy źródłowej, bibliografii. Opu­ blikowanie tej pozycji przewiduje w roku 1987. Jose A. Garcia-Diego (Hiszpania) omówił referat Sekretarza Akademii Królewskiej w Madrycie, traktujący o młynach lub ich elementach konstrukcyjnych, występujących w hisz­ pańskich znakach herbowych. Nicolas Garcia Tapia (Hiszpania) na podstawie XVI-wiecznych materiałów archiwalnych opracował rozprawę o młynie wodnym zwanym „Regolfo". Podstawę źródłową stanowił manu­ skrypt Francisco Lobato z 1577 г., w którym przytoczone są dokładne opisy konstrukcyjne wraz z rysunkami. Tapia wykorzystuje również źródła późniejsze, potwierdzające m. in. import tego typu urządzenia do Francji. Carter Litchfield (USA) zainteresował się osiągnięciami dwóch budowniczych młynów. Hansa Christensena i Johna Arbo, Amerykanów niemieckiego pochodzenia. W połowie X V I I I w. wyżej wymienieni przybyli do Bethlehem (Pennsylvania), gdzie wybudowali m. in. duży kompleks młynów olejowych według niemieckiej technologii. Charles Howell (USA) zaprezentował wieżowy młyn wietrzny zbudowany według wzorów holenderskich w połowie X V I I I w. przez Nathana Wilburna. Autor przytacza szczegółowo historię, konstrukcję, wyposażenie i funkcję obecną wiatraka, który jest również muzeum in situ. Martin Watts (Anglia) zreferował zagadnienie wynalazków X V I I I i X I X w. w Anglii, które usprawniły pracę młynów wietrznych i wodnych. Szczególną uwagę poświęcił odśrodko­ wemu regulatorowi Jamesa Watta. Urządzenie to zdecydowanie wpłynęło na poprawę wydaj­ ności młynów. Adam Szymański (Polska) przedstawił systematykę młynów wietrznych występujących w X I X i X X w. w Polsce. Analizę typologiczną przeprowadził na bazie materiałów z badań terenowych, z archiwów placówek naukowych, skansenów, muzeów, z literatury i zbiorów prywatnych. W uzupełnieniu autor ukazał zróżnicowanie regionalne w występowaniu poszcze­ gólnych typów według Polskiego Atlasu Etnograficznego. Zaprezentowane wyżej referaty scharakteryzowano tu bardzo lapidarnie z uwagi na szczupłość miejsca. Należy podkreślić, iż przeszło 90% z nich uzupełniono rysunkami, rycinami, foto- �227 KRONIKA grafiami, mapami, wykresami, tabelami, zestawieniami, wykazami bibliograficznymi, etc. Wzbo­ gacone w ten sposób opracowania podkreślają olbrzymią różnorodność problematyki, jaką zajmują się molinolodzy. Sesje referatowe — jak wyżej wspomniano — uzupełniane byly wyjazdami do najbardziej interesujących młynów . Pierwszy zorganizowano do zachodniej Flandrii, do miejscowości Gistel (młyn wietrzny zbożowy i olejowy z X V I w.), Meulebeke (5-kondygnacyjny młyn wietrzny), Deerlijk (wieżowy, zbożowy i olejowy młyn wietrzny). W tym samym dniu zwiedzono 2 młyny wietrzne w płn.-wsch. Francji, w Villeneuve d'Ascq (unikalny XVIII-wieczny wiatrak olejowy) oraz w Templeuve, odrestaurowany przez J. Bruggemana . W drodze powrotnej wstąpiono do Moulbaíx (słupowy młyn wietrzny z 1614 г.), Mater (trzykondygnacyjny, słupo­ wy młyn wietrzny z X V I I w.), Welden (młyn wodny z X I I I w.), Huise (młyn wietrzny słupowy z X I I I w.). W trakcie następnego wyjazdu — do prowincji Brabancja — zwiedzono Retie (słupowy młyn wietrzny z 1794 г.), Balen (unikalny zbożowy i olejowy młyn wietrzny z X V I w.), Reppel (młyn wodny z karczmą wybudowany na początku X V I I I w.), Meeuwen (młyn wodny z X V I I w.), Opitter (przemiałowy młyn wietrzny z X V I I w.), Mol (wieżowy młyn wietrzny z XVIII w.), w trakcie remontu. Po stronie holenderskiej wstąpiono do Stramproy (przemiałowy młyn wodny z 1460 r.) i Arendonk (zbożowy i olejowy młyn wietrzny typu wieżowego z 1654 г.). Trzeci dzień objazdu — a właściwie jego przedobiednią część — przeznaczono na zwiedzanie dwóch wieżowych młynów wietrznych we wschodniej Flandrii oraz Muzeum Młynarstwa w Wachtebeke. Idea założenia tej placówki narodziła się w 1960 г., w 15 lat później przybrała ona osta­ teczny kształt. Obecnie muzeum mieści się w zaadaptowanym, zabytkowym pałacyku, do którego przylega rozległy teren z wystawionymi eksponatami naturalnej wielkości (złożenie kamieni przemiałowych, walce przemiałowe, koło młyńskie, itp.). W 3-kondygnacyjnym budynku parter przeznaczono na wyeksponowanie m. in. podświetlanych tablic, ilustrujących występo­ wanie młynów wietrznych i wodnych w pięciu prowincjach Belgii. W jednej z sal zbudowano makietę miejscowości Stekene (Ost Vlamse) z 1571 r. Odtworzono wiernie modele 25 młynów wietrznych — z końca X V I w., jak również zabudowania gospodarcze, lasy, grunty, drogi. W innych salach wyeksponowano modele młynów wietrznych, wodnych, zwierzęcych, ręcznych w skalach 1:10, 1:20, 1:40. W pomieszczeniach drugiego piętra zgromadzono publikacje molinologiczne, plakaty, informacje historyczne, serwisy fotograficzne, etc. Interesująco przedsta­ wiono na planszach zasadę działania każdego typu młyna występującego na obszarze Belgii, z uwzględnieniem procesu produkcyjnego. Trzecią kondygnację przeznaczono na wystawę prac malarskich i grafiki, nawiązujących tematycznie do młynarstwa. Naturalnie ta krótka informacja o muzeum w Wachtebeke nie odzwierciedla w pełni rangi i poziomu meryto­ rycznego ekspozycji. Dlatego też warto zaznaczyć, iż placówka ta uważana jest przez specjalistów-molinologów za jedną z najlepiej zorganizowanych tego typu w świecie. W trzecim dniu Konferencji w godzinach wieczornych odbyło się spotkanie plenarne członków TIMS. Odczytano sprawozdanie z działalności Towarzystwa za lata 1981-1985. Poparto wniosek Prezydium TIMS o wstąpienie do Międzynarodowej Rady Muzeów (ICOM) oraz do Międzynarodowej Rady Zabytków i Zespołów Zabytkowych (ICOMS). funkcjonują­ cych w ramach UNESCO. Wybrano nowe władze TIMS. Przedstawiciel Międzynarodowego Komitetu dla Organizowania Sympozji Molinologicznych zaproponował Hiszpanię jako miejsce następnego V I I Międzynarodowego Sympozjum Molinologicznego w 1989 r. Na zakończenie należy podkreślić sprawną organizację i znakomite warunki lokalowo-bytowe, w jakich odbywało się Sympozjum. Obrady prowadzono w języku angielskim, nato­ miast wszelkie informacje — również w trakcie objazdów młynów - przekazywano także w języku francuskim i niemieckim. Sesje referatowe odbywały się w mniejszej z dwóch sal konferen4 10 ' Należy podkreślić fakt, iż wszystkie zwiedzane obiekty są czynne, a uzyskane produkty sprzedawane są częstokroć za cenę kilkakrotnie wyższą od rynkowej. Porównaj część omawiającą referaty VI Sympozjum Molinologicznego. 1 0 �228 KRONIKA cyjnych, nagłośnionej i wyposażonej w ekrany, rzutniki, projektory, system video i komputer. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż wszystkie wyszczególnione wyżej środki audiowizualne wykorzystywano przy referowaniu poszczególnych tematów, jak również w późnych, wieczornych prezentacjach filmów, zapisów komputerowych czy przezroczy. Równolegle, w trakcie sesji referatowych prowadzono ciągłą sprzedaż i wymianę publikacji molinologicznych, pamiątkowych znaczków, krawatów z emblematem Towarzystwa, etc. Do dyspozycji uczestników Sympozjum oddano wysokiej klasy sprzęt poligraficzny, umożliwiający powielanie materiałów. VI Międzynarodowe Sympozjum Molinologiczne pozwoliło zapoznać się z najnowszymi osiągnięciami tej młodej dyscypliny, jaką jest molinologia w Europie, w szczególności zaś z prowadzonymi aktualnie badaniami w krajach Ameryki Północnej i Azji. Dalsze prace — w ramach The International Molinological Society — zostaną ukierunkowane również na prze­ badanie Europy Wschodniej, a wystąpienie niżej podpisanego zapoczątkowało ten proces. Adam Szymański R O L A K O B I E T Y W RÓŻNYCH K U L T U R A C H . PANNA MŁODA: K O C H A N A , KUPIONA, WYMIENIONA I PORWANA Wystawa Rautenstrauch-Joest-Museum für Volkerkunde w Kolonii zajmuje dwa piętra olbrzymiej hali wystaw czasowych i została przygotowana zbiorowym wysiłkiem całego zespołu specjalistów w postaci 32 małych ekspozacji złożonych z eksponatów wypożyczonych z muzeów wszystkich niemal krajów zachodniej i południowej Europy, Stanów Zjednoczonych oraz ze zbiorów prywatnych. Organizując tę wystawę postawiono sobie niezmiernie trudne zadanie przedstawienia zagadnienia z zakresu historii mentalności za pomocą przedmiotów należących do tzw. kultury materialnej. Organizatorom wystawy chodziło o ukazanie warunków, w jakich zawierano związek małżeński w różnych kulturach świata, rzutujących na rolę i pozycję kobiety w dalszym jej życiu. W nowoczesnym muzealnictwie kładzie się coraz większy nacisk na wizualne przedstawienie złożonych zagadnień, wykraczając poza tradycyjny przekaz informacji artystycznych czy technicznych. Zrozumienie głównych założeń organizatorów miały ułatwiać widzowi liczne napisy i katalogi. Trzy pierwsze ekspozycje ukazywały wesela u ludów łowieckich i zbierackich. Są to: Indianie z Ameryki Północnej, ze świętem „Potlatch", oraz Buszmeni i Eskimosi z zachodniej Grenlandii. Wesela chłopskie ukazano na przykładach Indian znad Amazonki, wyspy Skyros w Grecji, domu dziedziczonego przez kobietę w zachodniej części Sumatry w Indonezji, obyczajów kobiet na Nowej Gwinei i wozu z posagiem chłopki niemieckiej. W zespole zagadnień tradycyjnych kultur miejskich przedstawiono przechodzenie panny młodej z rąk ojca do męża w północnym Afganistanie, różne typy haremów od władców z dynastii Achemenidów (700-330 p.n.e.) do tureckich, wesele książąt w Gudżaracie w północnych Indiach, zawieranie małżeństw u Żydów i kontrakly ślubne w Maroku, .lako przejściowe zwyczaje określono rodzaj aukcji niezamężnych kobiet w Nadrenii około 1500 r. czy haftowanych rękawiczek stanowiących symbol zamążpójścia w Niderlandach XVI i XVII w. W dalszej części ekspozycji powrócono do zwyczajów weselnych różnych grup nomadów, jak np. rytualne znieważanie panny młodej przez grupę kobiet u Masajów we wschodniej Afryce, kupowanie jej u Beduinów, zaręczania dzieci u Indian w północno-zachodniej Amery­ ce, budowanie nowej jurty u Mongołów i wreszcie lokowanie majątku w klejnotach żony w Turkmenii. Przegląd ten kończy ukazanie zmienności zwyczajów weselnych w Japonii, Chinach, Turcji i Niemczech w związku z wymogami nowoczesnego życia. Mody weselne są odbiciem społecznej rzeczywistości, co starano się pokazać na przykładzie różnych sukni panny młodej w kilku okresach z europejskiej historii ubiorów. Ukazano także śluby zakonne, niechęć do zawierania kontraktów małżeńskich w wysoko uprzemysłowionych krajach. Na zakończenie wystawy podano obrazy małżonek starożytnego Egiptu. Grecji i Rzymu. �229 KRONIKA To wyliczenie tematyki wystawy ukazuje trudności w jej odbiorze. Porządek scen zależał w pewnym stopniu od możliwości ekspozycyjnych. Stąd po części wynikło przedstawianie noma­ dów po kulturach miejskich czy starożytności po sukniach weselnych ostatnich dwóch stuleci. Poszczególne zagadnienia starano się przedstawić w postaci uteatralizowanych scen z bardzo starannie opracowanymi szczegółami kostiumologicznymi czy elementami wyposażenia wnętrz. Jednakże nawet najlepiej przygotowane scenki nie mogły oddać przekazywanych informacji z zakresu historii mentalności różnych społeczeństw. Dlatego też obok scenek znalazły się dość duże teksty opublikowane także w dwóch typach katalogów. Tam też podano wiele statystyk dotyczących zawierania małżeństw i informacji o rozmiarach wymaganych posagów. Informacje te jednak mają niewielkie szanse trafienia do przeciętnego widza odbierającego raczej egzotyczne dla niego ubiory czy w najlepszym wypadku zwyczaje weselne. Tak więc tę próbę przekazania w formie wystawy treści z zakresu kultury duchowej czy społecznej można uznać za bardzo interesującą, ale w sumie niezupełnie udaną. Może bardziej staro­ świeckie ujęcie ukazujące same podstawowe zwyczaje i ubiory weselne u różnych ludów miałoby większą wartość popularyzatorską? Jednakże opisane powyżej ujęcie zagadnienia wiąże się ściśle z rozpowszechnionym tak w R F N , jak w innych krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych zwyczajem rezygnowania z jakiejkolwiek rejestracji stosunku dwóch partnerów mieszkających razem latami i wychowujących nieraz kilkoro dzieci. W R F N i w Stanach Zjednoczonych mieszka w ten sposób ok, 25% par typu małżeńskiego, a w Szwecji liczba ta dochodzi do 44% . Stanowi to problem społeczny i zorganizowanie wystawy przedstawia­ jącej panny młode jest z nim pośrednio związane. l Irena Turnau WŁÓKIENNICTWO I N D O N E Z Y J S K I E J A K O D R O G A D O BOGÓW I PRZODKÓW. WYSTAWA R A U T E N S T R A U C H - J O E S T - M U S E U M W K O L O N I I , 1984-1985 Na olbrzymiej wystawie tkanin i innych wyrobów włókienniczych, zorganizowanej w kolońskim muzeum etnograficznym, ukazano zbiory Nadrenii, Westfalii z uzupełnieniami z Ho­ landii i konsultacją specjalistów z Indonezji. Kraj ten zawsze interesował specjalistów nie­ mieckich i zbiory te należą do najbogatszych w Europie. Zestawiono 758 szczegółowo opraco­ wanych zabytków'. Głównymi organizatorami wystawy byli dyrektorzy muzeum etnograficz­ nego Gisela Volger i Muzeum Włókienniczego w Krefeld Carl-Wolfgang Schumann, a przy opracowaniu katalogowym współpracowała m. in. Brigitte Khan Majlis. Szeroko pomyślana wystawa związana była z konferencją na ten sam temat. Miała ona na celu tak opraco­ wanie naukowe, jak i popularyzację wspaniałego dorobku artystycznego tkactwa i technik drukarskich Indonezji. Skrócona wersja katalogu ukazuje główne techniki zdobnicze i podsta­ wowe podziały regionalne związane z wyspiarskim charakterem kraju . Tytuł wystawy wiąże się z wierzeniami kształtującymi rozwiązania zdobnicze występu­ jące zwłaszcza w tkaninach zdobionych techniką batiku i ikatu. Nazwy batikarskich deseni nieraz miały znaczenie magiczne przenoszone na użytkownika tkaniny. Ornament wykonany techniką batiku był także rodzajem znaku wzbudzającym określone uczucia i treści, można też było w nim rozpoznać pochodzenie i rangę społeczną właściciela. Teraz europejscy 2 1 Die Br aul. Geliebl — verkauft — getauscht — geraubl. Zur Rolle der Frau im Kulturvergleich. Führer zur Ausstellung des Rautenstrauch-Joest-Museums für Vólkerkunde in der Josef-Haubrich-Kunsthalle Koln, Koln 1985, s. 130-135. Brigitte K h a n Majlis, Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen. Bestanskatalog der Museen in Nordrhein-Westfalen, Etimológica, Neue Folgę, t. 10, Koln 1984. Indonesische Textilien. Wege zu Góttern und Ahnen, Kurzführer zu einer Ausstellung. Rautenstrauch-Joest-Museum fur Vólkerkunde, Koln 1984. 1 2 �230 KRONIKA specjaliści dostrzegali już tylko zadziwiającą różnorodność stylów, barwnych zestawień i skompli­ kowanie motywów. Opisywana wystawa miała za zadanie przybliżenie szczególnych treści ornamentalnych europejskiemu widzowi. Starannie rozróżniano przy tym wyroby pochodzące z ponad 20 wysp. Największe z nich, jak Sumatra, Jawa, Borneo i Celebes, posiadały stroje i odrębne rozwiązania zdobnicze zaznaczające się w kilku (do siedmiu) regionach. Dla większości z nich na wystawie wyróżniono świąteczny, codzienny i obrzędowy ubiór mężczyzn i kobiet, stroje wojowników, ubiory o znaczeniu symbolicznym. Ukazano także stosowane najczęściej rozwiązania ornamentacyjne, głównie uzyskiwane technikami batiku i ikatu, a także inne techniki włókiennicze, jak sprang, koronkarstwo, hafciarstwo oraz rozwiązania pasamoniczne i plecionkarskie. Nie udało się ukazać zabytków starszych niż z ubiegłego stulecia, chociaż tradycje rozwiązań zdobniczych i kostiumologicznych są znacznie dawniejsze. Starannie skatalogowany zestaw znacznej liczby zabytków ilustruje olbrzymie zróżnicowa­ nie regionalne pomiędzy położonymi nieraz obok siebie wyspami, dotyczące m. in. użytko­ wania drapowanych i szytych ubiorów oraz typów ornamentu. Ukazano zarazem wpływy hinduskie, chińskie i europejskie z różnych okresów. Nie dla wszystkich wysp udalo się zgromadzić stroje i tkaniny, przedstawiające różne okoliczności życia mieszkańców. Zaprezento­ wano jednak komplety strojów orszaku weselnego i uroczystości pogrzebowe z niektórych wysp. Wystawa ta, wraz ze szczegółowym katalogiem zaopatrzonym w fotografię każdego eksponatu, stanowi ważny wkład w historię i współczesność włókiennictwa indonezyjskiego. Bez uwzględnienia tego faktu nie można sobie wyobrazić dalszej pracy nad tą tematyką. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5b282ae27572bb030250b0e4ed95c2.pdf 090f520146a45dcdabffc977d4f4b637 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3859 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.55-57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R A K Ó W Sprawozdanie Z N A K I E M P O D z X I i X I I powojennego k o n k u r s u szopek. D o X I powojennego k o n k u r s u w 1956 r . zgłoszono z a l e d w i e 27 szopek. J u r y k o n k u r s o w e przyznało d w i e równorzędne p i e r w s z e nagrody obu t r a d y c y j n y m już współzawodnikom: Zdzisławowi D u d z i k o w i i F r a n c i s z ­ k o w i T a r n o w s k i e m u . P r a c e i c h n i e osiągnęły j e d n a k p o z i o m u d a w n i e j s z y c h . D u d z i k , który j a k o s z o p k a r z z n a n y j e s t z tego, że od szeregu l a t s t a r a się stworzyć własny, i n d y w i d u a l n y s t y l s z o p k i k r a k o w s k i e j , w 1956 r o k u dał szopkę o bardzo p o p r a w n e j k o m p o z y c j i , pię­ k n y c h smukłych p r o p o r c j a c h , a l e n i e wnoszącą n i c nowego i o d k r y w c z e g o Interesującą jej cechą j e s t b a r ­ dzo bogaty wystrój zewnętrzny, m i m o w o l i n a s u w a ­ jący porównanie z s z o p k a m i T a r n o w s k i e g o . T e n o s t a t n i zgłosił n a k o n k u r s d w i e szopki, bardzo s t a r a n n i e w y ­ k o n a n e i do siebie podobne, jednakowoż w ogólnej k o m p o z y c j i słabsze od d a w n y c h p r a c . E l e m e n t e m n o ­ w y m , który T a r n o w s k i zastosował po r a z p i e r w s z y , była śmiała k o l o r y s t y k a , daleko odbiegająca od jego d a w n y c h , r a c z e j p a s t e l o w y c h zestawień b a r w n y c h oraz sposób rozwiązania p o d s t a w y : zapożyczone z szopek D u d z i k a t r a p e z o w a t e n a c h y l e n i e krawędzi b o c z n y c h , n a wzór przyporów u s t a r y c h murów k r a k o w s k i c h k a ­ m i e n i c . Z s z o p k a m i D u d z i k a i T a r n o w s k i e g o godnie konkurowała s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o , będąca najlepszą c h y b a z d o t y c h c z a s o w y c h jego p r a c . N a w i ą ­ zując W p e w n y c h szczegółach (gotycki s z c z y t kościoła Dominikanów, z a s t o s o w a n y j a k o e l e m e n t c e n t r a l n y ) do d a w n y c h szopek T a r n o w s k i e g o , stworzył T u r s k i interesującą całość, doskonałą w p r o p o r c j a c h i w spo­ sobie w y k o n a n i a d e k o r a c y j n y c h detali. J e d y n y m m a n ­ k a m e n t e m było t u może z b y t monotonne pod względem k o l o r y s t y c z n y m w y k l e j e n i e s z o p k i złotym s t a n i o l e m . S z o p k a T u r s k i e g o otrzymała drugą nagrodę, podobnie j a k s z o p k a A n t o n i e g o W o j c i e c h o w s k i e g o , który w 1956 r o k u porzucił powtarzaną przez siebie od s z e r e g u l a t formę o s i l n i e podkreślonych podziałach p o z i o m y c h i zbudował szopkę wysoką, smukłą, z szeroką, pustą nieco podstawą g o t y c k i m krużgankiem n a p i e r w s z y m ( 54 S Z O P K I piętrze i t r z e m a smukłymi wieżami. Przestrzeń mię­ d z y środkową wieżą a b o c z n y m i wypełnił W o j c i e c h o w ­ s k i m o t y w e m b r a m y Floriańskiej i f r a g m e n t a m i p r z y ­ ległych murów. S z o p k a W o j c i e c h o w s k i e g o , najpiękniej­ sza, jaką d o t y c h c z a s wykonał, n i e dorównuje j e d n a k b o g a c t w e m zewnętrznej d e k o r a c j i s z o p k o m poprzednio omówionym, chociaż przewyższa j e Śmiałością z e s t a ­ wień k o l o r y s t y c z n y c h smiatoscią Z p r a c i n n y c h autorów zasługuje n a wyróżnienie (również n a g r o d z o n a drugą nagrodą) s z o p k a w y k o n a n a przez J a c k a K o r d k a , reprezentująca r z a d k i n a o b e c ­ n y c h k o n k u r s a c h t y p szopki ze scenką d l a p r z e d s t a ­ wień kukiełkowych. Duża, pięciowieżowa, stanowiąca d a l e k i e echo t z w . t y p u e z e n e k i e r o w s k i e g o , w y k l e j o n a wyłącznie b a r w n y m i p a p i e r a m i , bez błyszczących m e ­ t a l o w y c h folii i d r o b n y c h d e k o r a c j i z n a k l e j o n y c h w a ­ łeczków, przypominała s z o p k i b u d o w a n e p r z e d I wojną światową d l a jasełkowych przedstawień. W r o k u 1957 ilość p r z e d s t a w i o n y c h p r a c była z n a ­ c z n i e większa. Zgłoszono i c h b o w i e m w s u m i e aż 48, z czego sąd k o n k u r s o w y przyznał t r z y równorzędne nagrody s z o p k a r z o m : Zdzisławowi D u d z i k o w i , F r a n ­ c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u i jego s y n o w i T a d e u s z o w i T a r n o w s k i e m u . S z o p k a D u d z i k a doskonałego m i s t r z a od w y r o b u kukiełek i doświadczonego reżysera p r z e d - ; stawień s z o p k o w y c h , posiadała scenkę do przedstawień, oraz duży zespół kukiełek. A r c h i t e k t u r a szopki, w y s o - . k i e j n a około 180 c m , o t r z e c h smukłych wieżaćTT" z tradycyjną u tego s z o p k a r z a podstawą o n a c h y l o n y c h , s z k a r p a c h , w y k l e j o n a była b a r w n y m i s t a n i o l a m i w k o - l o r a c h p a s t e l o w y c h i zwracała n a siebie u w a g ę p i ę - k n i e w y k o n a n y m i witrażami. \ F r a n c i s z e k T a r n o w s k i zbudował szopkę o t r z e c h ! zwężających się k u górze wieżach g o t y c k i c h , n a k r y - 1 t y c h hełmami w z o r o w a n y m i n a kościele M a r i a c k i m . ? W szopce tej j a k o nowość z w r a c a u w a g ę r o z b u d o w a n a ! w k i l k u planach podstawa. Wyklejona staniolami,! u t r z y m a n y m i w ciepłych b a r w a c h , p o s i a d a d e k o r a c j e * �którym kształtował się s t y l szopki k r a k o w s k i e j , z n a ­ lazło się n a wystawie k i l k a szopek ze scenkami d l a przedstawień kukiełkowych, pochodzących sprzed I w o j n y światowej i z okresu międzywojennego. W ś r ó d szopek najnowszych - „konkursowych" największą uwagę zwiedzających zwracają wykonane przez F r T a r n o w s k i e g o , Z D u d z i k a , W ł T u r s k i e g o o?az Z d z i ­ sława S z e w c z y k a obecnego kustosza M u z e u m E t n o g X z n e g < T który w r o k u 1945 Jeszcze tekostudent cwhoe>m i i UJ?'brał udział w n i e r w s z y r n k r a k u nnym p i e r w s z y m k o n k urras ti ee po bogate, a l e n i e przeładowane. S y n T a r n o w s k i e g o , T a ­ deusz, który po r a z p i e r w s z y stawał w t y m r o k u do k o n k u r s u , wykonał szopką w ogólnym s t y l u n a w i ą ­ zującą" do d a w n y c h szopek ojca. Posiadała o n a obficie zdobiony fronton, p o t r a k t o w a n y w sposób w y b i t n i e światłocieniowy i dosyć n i e s p o k o j n y . K o l o r y t j e j był r a c z e j pastelowy, detal zbyt przeładowany, z zastoso­ w a n i e m różnych świecidełek n i e wyłączając s z k l a ­ n y c h korauków Wśród szopek n a g r o d z o n y c h drugą nagrodą w y r ó ż ­ niała się s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o o pięciu s t r z e ­ l i s t y c h wieżach g o t y c k i c h , a k c e n t c e n t r a l n y p i e r w ­ szego piętra stanowił również g o t y c k i szczyt kościoła Dominikanów. W szopce tej zasługuje n a podkreśle­ nie doskonała k o l o r y s t y k a i s t a r a n n i e w y k o n a n y detal. J e d y n y m j e j błędem były zbyt płaskie k o l u m n y , u r n k s z c z o n e n a p i e r w s z y m piętrze P o d s t a w a t r a p e z o w T t T n a c h y l o n a j a k w stopce Dudzikai P o z a T u f s k i m S i e nagrody o t r z y m a ć J a n Jedrszczyk M a r i a n F r z f w o r s k i i j e g o syri J a n (lat 16) Zbfgnfew G r z e c h Antonr^icieehowsM r Oprócz szopek k r a k o w s k i c h pokazano d l a porówna­ n i a skromne, niekiedy i p r y m i t y w n i e wykonane szopki wiejskie. B a r d z o interesujące są d w i e „stajenki" z f i ­ g u r k a m i rzeźbionymi, z których j e d n a stanowi dzieło zmarłego w okresie międzywojennym doskonałego rzeźbiarza Jędrzeja W a w r y z G o r z e n i a Dolnego w p o w . w a d o w i c k i m d r u g a zaś J a n a L a m e c k i e g o z D ą b r o w y Z i e l o n e j w p o w R a d o r n s k , T e n ostatni b a r d a u t a ­ l e n t o w a n a rzeźbiarz którego f i g u r k i o prostej b l o k o ­ w e j formie posiadają ] ^ i i ^ y Sjf^k^msta iesiTnią 1 9 5 ^ ? przez C ^ A l L s a n a r r ^ s z k o w a w c z a s e ob,azdu penetra^yLego " o r t a n i r a w M « o prze2^ekcję^adanta P l a a ^ ^ ostatni ^ S ^ ^ ^ o t i k u ^ z J o ^ tóedo^owa w t k a " dostosowana do n r & a w i e r T f c u k i e ? ' kowvch F i e J r k i jasełkowe u m i e s z c z o n e w e wnęce ™ nowszymDiefra rzSbU sTkodHó.kl ? T iszneT % S w Biała P o d l a ł a ) I t m i J ^ * I3ń 7pWdowAlpV « o/,H^ ^ n n t ^ ^ l , W^" wat-cSecką W t y m s a m y m czasie, k i e d y w M u z e u m H i s t o r y c z ­ n y m organizowano pokonkursową wystawę szopek, w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m o t w a r t a została „Wystawa historii s z o p k i " , dająca r e t r o s p e k t y w n y przegląd od f o r m n a j d a w n i e j s z y c h po s z o p k i w y k o n a n e n a o s t a ­ tnie k o n k u r s y . W y s t a w a pokazuje zrekonstruowane na podstawie z n a n e j r y c i n y N o r b f n a jasełka kukieł! kowe, odbywające się n a t l e płasko m a l o w a n y c h ]kulis szopkę z połowy ubiegłego w^ekri o ^ ł a C r o z b u d o w a n e ? a ? c h i t e k t m - z e odtworzona n a ^ z r o k u 1862 publikować oraz c a ^ ^ Wśród n i c h n a plan p " e r ™ nektórów z przełomu x 7 x i X X w i e k u zŁiona "darowana d . Muzeun^EtnoemfiTzn^eo ^ r z e z St Estreichera autora Ł W S S J ^ , afri K r u p s k i ) kkfżki o r E z e n e W e r ó w ^ ^ ^ 1 ^ 0 ^ ^ wzorem na 3 ™ r Wśród publiczności k r a k o w s k i e j zainteresowanie szopkami było olbrzymie. W czasie k o n k u r s u , który zgodnie z tradycją odbywał się n a R y n k u u stóp p o m ­ nika M i c k i e w i c z a , napierający tłum w i d z ó w u n i e ­ możliwił członkom j u r y dostęp do szopek. W y s t a w y w o b u M u z e a c h cieszyły się bardzo oży­ wioną frekwencją. S z o p k a m i interesowało się zarówno' P o l s k i e R a d i o , j a k f i l m i prasa. O b s z e r n y artykuł poświęcony szopce k r a k o w s k i e j , pióra Przemysława B u r c h a r d a , znalazł się w ostatnim numerze z 1957 r. „Ziemi", zaś „Tygodnik P o w s z e c h ­ n y " z dnia 19 I . 1958 umieścił bardzo interesujący artykuł dyskusyjny Michała M a l i ń s k i e g o . „Król H e r o d bezdomny" w którym autor zwraca u w a g ę n a ruebezpieczeńTtwo wypaczenia sią tradycyjnego s t y l u szonki k r a k o w s k i e ! T c ^ w t o n e i townei f m k c U i w i o ­ dącej otecnte ż ^ o t ^ 3 l o ^ T r z y m w a n y pTzez akcTe Sursowa T d a l i S T S w K r a k o w i r w v d S ' e kritóta o s i o n c e krakWŚklef p t i ; s z ! i ^ r z y S licznych N SIEGFRIED SIEBER: " i: D I E S P I T Z E N K L O P P E L E II M E R Z G E B I R G E K o r o n k i k l o c k o w e należą do tej grupy w y t w o r ó w a r t y s t y c z n y c h , które z k u l t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h róż­ n y m i drogami przedostały się do l u d u i t a m dały początek wytwórczości chałupniczej, produkującej w y ­ roby k o r o n k a r s k i e n a potrzeby r y n k u miejskiego, a czasem i d l a ludowego odbiorcy. T a k przedstawiała się n p . u n a s h i s t o r i a k o r o n e k klockowych w y r a b i a n y c h w Bobowej czy dawniej w Chorkówce, Z a k o p a n e m l u b Kańczudze. C z y k o r o n k i te naieay uważać z a p r o d u k t s z t u k i l u d o w e j ? J a k i jest własny wkład a r t y s t y c z n y k o r o n k a r e k ? O ile pod w p ł y ­ w e m miejscowej t r a d y c j i zmieniły się zapożyczone d^mle m i m l * P w i e d ź n a te p y t a n i a mogą dać j e ¬ 1 7 7 O c 0 '^^"^^^^„E^S^^ ^ 20 X ,, ° p - szcze a n a l i z y formy p r U Z £ równawczym. ^ w a u z o n e j n a s z e r o k i m t l e po¬ • " ' P r z y c z y n k i e m , który n a p e w n o z a i n t e r e s u j e osoby zajmujące się k o r o n k a r s t w e m , j e s t książka S i e b e r a , «*»M;wląca ononograficzne o p r a c o w a n i e jednego z w a ż "wSPSti 0 6 ^ ? 6 w n k a r s k i c h w skali europejZ.:'• £J« • . \ ^ t p l i w i e tereny Gór Harcu. ^ ^ " d n i e n i e k o r o n e k harceńskich głównie z p u n k t u w r z e n i a historycznego. Znaczną k o r o b y n i e J L i p s k 1955, str. 120, ilustr.fot. 2 3 , t a b l . r y s . 3 j e j część poświęca autor omówieniu r o z w o j u k o r o n k a r ­ s t w a k l o c k o w e g o n a terenie E u r o p y i w N i e m c z e c h . K o r o n k i k l o c k o w e powstały p r a w d o p o d o b n i e w X V w i e k u w I t a l i i . Z początkiem następnego s t u l e c i a w y r a b i a n e już były masowo w W e n e c j i , zarówno p r z e z k o b i e t y z l u d u traktujące tę pracę w sposób z a r o b ­ k o w y , j a k i p r z e z d a m y ze s f e r e l i t a r n y c h , które z a ­ jęciu temu oddawały się d l a przyjemności. D l a t y c h ostatnich o p r a c o w y w a n e były s p e c j a l n e w z o r n i k i do wyrobów klockowych (najstarszy z r 1529) które przyczyniały się do s p o p u l a r y z o w a n i a teł n o w e j E c h ! niki koronkarskiej. S e z na^ainie^zyc^womik ó w włoskich1 opracowat w L S i n F ^ d e r i e o WnTolo którego n a swój d w f a - p o w o ł a ł a E t o ™ M ? f e S ska. Prócz k o r o n e k w e n e c k i c h p o w s z e c h n y m u z n a n i e m cieszyły się również k o r o n k i k l o c k o w e wykonywane w G e n u i , z w a n e g i p i u r a m i : był to wzór w postaci w i ­ c i , występujący n a siatce, złożonej z sześcio- l u b ośmiobocznych oczek. Dzięki k o n t a k t o m h a n d l o w y m t e c h n i k a w y r o b u k o ­ r o n e k przedostała się z I t a l i i do B r a b a n c j i i F l a n d r i i , które z czasem wytworzyły s w e własne l o k a l n e for­ m y . K o r o n k a r s t w o objęło również Hiszpanię i P o r t u 55 �galie. W e F r a n c j i zasłynęły k o r o n k i k l o c k o w e z V a lensiennes, gdzie poprzednio w w i e k u X V w y r a b i a n o k o r o n k i igiełkowe. W N o r m a n d i i produkcją k o r o n e k k l o c k o w y c h zajmowały się m a s o w o dziewczęta z w i o ­ s e k r y b a c k i c h . Ilość k o r o n k a r e k pracujących n a t e r e ­ nie N o r m a n d i i w r. 1692 obliczano n a 22.000. W B e l ­ gii stolicą w y r o b ó w k l o c k o w y c h było w połowie w i e ­ k u X V I I Malines. P r o d u k c j a w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków k o r o n ­ k a r s t w a k l o c k o w e g o n i e pozostawała bez w p ł y w u na N i e m c y . T e c h n i k a w y r o b ó w k l o c k o w y c h pojawiła się t a m w drugiej połowie w. X V I , zaś w r. 1568 ukazał się p i e r w s z y w z o r n i k koronek k l o c k o w y c h , który w y ­ dał N i c o l a u s B a s s e u s w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . Początki k o r o n k a r s t w a klockowego w Górach K r u s z ­ c o w y c h ( R u d a w y ) wiąże podanie l u d o w e z osobą B a r ­ b a r y U t t m a n , która według t r a d y c j i miała być p i e r w ­ szą w ogóle wynalazczynią k o r o n e k k l o c k o w y c h . B a ­ d a n i a źródłowe inaczej j e d n a k określają j e j rolę. B a r b a r a U t t m a n , urodzona w r. 1507, żona b o g a ­ tego m i e s z c z a n i n a , który przeniósł się ze Śląska i z a ­ mieszkał w miejscowości A n n a b e r g położonej w G ó ­ r a c h K r u s z c o w y c h , nie t y l e wynalazła technikę w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h , i l e umiała wykorzystać i c h w a r ­ tość handlową, organizując zbyt, co przyczyniło się do bujnego rozwoju k o r o n k a r s t w a zarówno w mieście, j a k i okolicy. W s a m y m A n n a b e r g było w drugiej p o ­ łowie X V I w i e k u około 900 k o r o n k a r e k . W c z a s a c h późniejszych w y r o b e m k o r o n e k zajmowały się n i e t y l k o k o b i e t y ale i mężczyźni, szczególnie zaś w ó w c L s g d y przestoje w k o p a l n i a c h pozbawiały górników z a r o b k u P o w s i a c h chałupniczy w y r ó b k o r o n e k był t a k rozpowszechniony, że z początkiem w. X V I I pojawiły się n a w e t zarządzenia władz zabraniające chłopom z a j ­ m o w a n i a się k o r o n k a r s t w e m , gdyż odrywało to i c h od zajęć r o l n i c z y c h . S a m i wytwórcy k o r o n e k n i e w i e l e ze s w y c h w y r o ­ b ó w mogli korzystać, u s t a w y p r z e c i w z b y t k o w i w s t r o ­ j u zabraniały b o w i e m służbie i chłopom zdobienia ubioru koronkami. P o r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , w związku z nową modą, redukującą w s t r o j u n a d m i a r ozdób, k o r o n k a r s t w o znalazło się W s y t u a c j i k r y t y c z n e j , poprawiła się o n a dopiero p o d k o n i e c X V I I I w., gdy h a n d e l k o r o n k a m i wzięli W s w e ręce bogaci h u r t o w n i c y , organizujący eksport k o r o n e k do P o l s k i , R o s j i , C z e c h , D a n i i , Włoch, Szwajcarii a nawet F r a n c j i . O zbycie koronek decy­ dowały w i e l k i e targi, odbywające się w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m i n a d Odrą, Z u r i c h u , B r u n s z w i k u i L i p s k u . Gotówkę która w związku z w y r o b e m k o r o n e k napły­ w a ł a w Góry K r u s z c o w e obliczano n a 700—800 t y ­ sięcy talarów r o c z n i c P o d k o n i e c pierwszej ćwierci X V I I I w z T c z e t o t a m w sposób d o t k l i w y odczuwać skutki konkurencji koronek francuskich, belgijskich i h o l e n d e r s k a . Z m u s i ł o to m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w do p o ^ u c a n a własnych t r a d y c y j n y c h wzorów i n a śladowlnia z r o b ó w o b c y c h M i m o ciężkiej s y t u a c j i m a t e r i a l n e ! l e s z c z w r 1860 żyło w Górach K r u s z ™ ^ c h w ł ą c z n i e z k o r o n k a r s t w a ponad 20 000 osób, drugie z S t y l e trudniło się t a m k o r o n k a r s t w e m w s p o s ó b uboczny W. drugiej połowie X I X w i e k u ilość zajmujących się koronkarstwem z a c z y n a spadać. Jedną z p r z y c z y n tego z j a w i s k a jest k o n k u r e n c j a k o r o n e k wykonywa­ n y c h n a t i u l u m a s z y n o w y m . Ludność, którą n i s k i e z a ­ r o b k i zmusiły do p o r z u c e n i a k o r o n k a r s t w a , znajdowała z a t r u d n i e n i e w rozwijających się w t y c h s t r o n a c h d u ­ żych zakładach przemysłowych. Przejściowo popyt n a ręczne k o r o n k i k l o c k o w e wzmógł się w czasie d e ­ w a l u a c j i po I w o j n i e światowej, ale i to n i e trwało długo, gdyż pojawiły się n a r y n k u tańsze k o r o n k i a u s t r i a c k i e , a n a w e t chińskie i japońskie, które dopiero po nałożeniu 2 000-procentowego cła ochronnego d o równaiy w cenie w y r o b o m z Gór K r u s z c o w y c h . P o d k o n i e c o k r e s u międzywojennego władze h i t l e ­ r o w s k i e próbowały ratować upadające k o r o n k a r s t w o k l o c k o w e , dostarczając np. zamówień n a p a s m a n t e r i e do mundurów itp. Zmieniło się to całkowicie w okresie wojny, kiedy wytwórców koronek zatrudniano w p r o ­ dukcji wojskowej, a t y m , którzy w d a l s z y m ciągu 56 usiłowali wyrabiać k o r o n k i , k o n f i s k o w a n o potrzebne do p r a c y p r z y b o r y . P o I I w o j n i e światowej umiejętność w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h o d r a d z a się dzięki działalności szkół k o ­ r o n k a r s k i c h , których w r. 1948 było n a terenie G ó r K r u s z c o w y c h ok. 40 z d w o m a tysiącami u c z e n n i c . W związku z produkcją k o r o n e k rozwinął się r o z g a ­ łęziony i zróżnicowany w s w y c h f o r m a c h h a n d e l . B y l to w z n a c z n e j m i e r z e h a n d e l domokrążny. H a n d l a r z e s w o i i obcy (wśród t y c h ostatnich n i e brakło również Szkotów) z a k u p y w a l i w y r o b y k l o c k o w e n a t a r g a c h W A n n a b e r g , B u c h h o l z c z y S c h n e e b e r g i roznosząc j e w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pudłach d o c i e r a l i do N a d r e n i i , A u s t r i i , C z e c h , P o l s k i (Przemyśl). Podróże t a k i e trwały z a z w y c z a j około 20 tygodni, a l e przedłużały się n i e k i e d " i do 2 lat. W wędrówkach s w y c h h a n d l a r z e p a ­ d a l i "często ofiarą kradzieży a n a w e t rabunkowych m o r d e r s t w . Prócz k o r o n e k s p r z e d a w a l i domokrążcy • również różne l e k i d l a l u d z i i bydła. J a k d a l e c e r o z ­ p o w s z e c h n i o n y b y t w Górach K r u s z c o w y c h domokrąż­ n y h a n d e l k o r o n k a m i , świadczy fakt, że n p . w m i e j : scowości Jóhnstadt, liczącej w p i e r w s z e j połowie X X X wieku 2 000 mieszkańców, wyruszało z towarem w świat 400 domokrążców, a w i e c 1/5 całej ludności. Oprócz d r o b n y c h wędrownych h a n d l a r z y zajmowali się h a n d l e m k o r o n k a m i również bogaci h u r t o w n i c y . Dostarczał' oni t o w a r poza g r a n i c e k r a j u ( S z w a j c a r i a , A n g l i a , H o l a n d i a , Włochy B e l g i a , P o l s k a utrzymy­ w a l i składy w od egłych m i a s t a c h a n a w e t z a t r u d n i a l i domokrążców. Położenie społeczne i e k o n o m i c z n e chałupników t r u ­ dniących się w y r o b e m k o r o n e k k l o c k o w y c h n i e było • k o r z y s t n e . W p r a w d z i e dochody stąd płynące stanowiły , ważne i często j e d y n e źródło u t r z y m a n i a , n i e m n i e j j e d n a k w y z y s k nakładców i hurtowników zmniejszał te dochody bardzo z n a c z n i e . Około * k u 1840 całodnio­ w y z a r o b e k k o r o n k a r k i pozwalał z a l e d w i e n a k u p n o t r z e c h funtów c h l e b a . Plagą społeczną związaną z s i l ­ n i e rozwiniętym chałupnictwem była p r a c a d z i e c i . C i ą 9 głe p r z e s i a d y w a n i e p r z y w a r s z t a c i e k o r o n k a r s k i m p o M ciągało z a sobą różne z a w o d o w e choroby. O b e c n i e 9 w N i e m i e c k i e j R e p u b l i c e D e m o k r a t y c z n e j położenie 9 k o r o n k a r e k uległo w y d a t n e j poprawie. H a n d e l k o r o n M k a m i n i e j e s t upaństwowiony. N a t e r e n i e G ó r K r u s z 9 c o w y c h istnieje 20 zakładów nakładczych, w których 9] n a s t a n o w i s k a c h i n s t r u k t o r e k z a t r u d n i o n e są n a j w y W bitniejsze koronkarki. Pracownice wynagradzane są 9 a k o r d o w o , otrzymują s t a w k i p r z e w i d z i a n e d l a z a t r u S d n i o n y c h w przemyśle t k a c z e k , wykonujących p r a c e 9 ] 0 szczególnej wartości i 10*A> d o d a t k u d l a chałupników. 9 ] W y r o b y i c h w y c e n i a n e są i n d y w i d u a l n i e przez komisję, 9 ] w której biorą udział p r z e d s t a w i c i e l k i chałupniczek. M W s z y s t k i e k o r o n k a r k i korzystają z płatnych urlopów 9 | 1 świadczeń społecznych. <i9| P o omówieniu s z k o l n i c t w a k o r o n k a r s k i e g o i t e c h n i k i j 9 | w y r o b u k o r o n e k j e d e n z o s t a t n i c h rozdziałów s w e j 9 | p r a c y poświęca S i e b e r p r z e k a z o m f o l k l o r y s t y c z n y m , 9 J które w ciągu c z t e r y s t u l a t r o z w o j u k o r o n k a r s t w a 9 f narosły dookoła tego z a w o d u . O k a z u j e się, że k o r o n H k a r s t w o , które n a t e r e n i e G ó r K r u s z c o w y c h stanowiło B ,ak ważny c z y n n i k gospodarczy, znalazło s w o j e odbicie 9 9 w m i e j s c o w y m folklorze, szczególnie zaś w z w y c z a j a c h ^ d o r o c z n y c h i każdej n i e m a l dziedzinie l u d o w e j t w ó r S czości l i t e r a c k i e j . Pomijając bogate słownictwo doty^ ^ 9 f czące w y r o b ó w k l o c k o w y c h , którego i s t n i e n i e samo | 9 J przez się jest zrozumiałe, aluzje do różnych d z i e d z i n - 9 9 k o r o n k a r s t w a s p o t y k a się w przysłowiach, d r o b n y c h u t w o r a c h w i e r s z o w a n y c h , opiewających życie i p r a c ę ł B koronkarek, w piosenkach i utworach p r o z a i c z n y c h ; : ^ których przykładem są o p o w i a d a n i a o p i e r w s z e j k o r c U ^ B karcę, B a r b a r z e U t t m a n . 1 9 9 N a zakończenie s w e j p r a c y s t a r a się autor r o z s t r z y - ; : ^ 9 J gnąć p y t a n i e , c z y k o r o n k i k l o c k o w e z G ó r K r u s z c o - J B B w y c h należy uważać z a dzielą twórczości l u d o w e j ? Z d a n i e m jego t a k . N i e było to przecież wyłącznie m e - A | c h a n i c z n e p o w t a r z a n i e d o s t a r c z o n y c h wzorów, u p r a ~ « 9 J wiane w celach zarobkowych. Koronki w y k o n y w a n o B B J także n a własny użytek, do d e k o r a c j i mieszkań, w ż r ó - ; « 9 J dłach s p o t y k a się w z m i a n k i o „tysiącach w z o r ó w " p o - ^ ł B J mysłu k o r o n k a r e k , co m a w e d ł u g S i e b e r a potwierdzać « • �również bogata lokalna terminologia, iaka łączy się z poszczególnymi elementami i motywami zdobniczymi. O tym, że koronkarki czuty się głęboko ze swą pracą związane, świadczy fakt, że pozostały przy swoim zawodzie nawet wówczas gdy bujnie rozwinięty prze­ mysł mógł im zapewnić lepsze i pozbawione ryzyka utrzymanie O ludowości omawianych koronek świad­ czyć ma również zTsób S K h T m o ^ r t * który jest różny od tego jaki spotykTsię w k o r o n k a c h klockowych ^ h o d ^ y c h z S ^ o ^ k i m RozwS MIKALINA wykrojów). GLEMŻAITE: „LIETUVIU TAUTINIAI l a ł ó y T e Rss DRABUŻIAI" W 1955 r o k u w y d a n a została w W i l n i e książka o l u ­ d o w y c h s t r o j a c h l i t e w s k i c h . C e l książki, j a k z a z n a ­ czono n a wstępie, jest czysto p r a k t y c z n y : dać c z y t e l ­ n i k o w i do ręki k o n k r e t n e materiały i wskazówki o d ­ noszące się do w y k o n a n i a strojów l u d o w y c h c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y c h d l a różnych regionów e t n o g r a f i c z n y c h . P r a c a została p r z e z n a c z o n a n a użytek zespołów i u c z e ­ stników „Święta pieśni". Autorką j e j jest l i t e w s k a etnografka, M i k a l i n a G l e m żaite, -uczestniczka bałtyckiej e k s p e d y c j i etnograficznoantropologicznej, z której materiały o p u b l i k o w a n e z o ­ stały w X X I I I tomie „Trudy I n s t i t u t a E t n o g r a f i i " (nie­ stety b r a k t a m rozdziału o s t r o j u l u d o w y m ) . O m a w i a n a książka o p a r t a j e s t w dużej m i e r z e n a materiałach a u t o r k i , a także n a z e b r a n y c h w czasie wyżej w s p o m ­ n i a n e j e k s p e d y c j i , częściowo zaś n a z b i o r a c h m u z e a l ­ n y c h i p r y w a t n y c h , skąd zaczerpnięto materiał i l u s t r a ­ c y j n y występujący w książce w formie zdjęć i p l a n s z barwnych. Książka dzieli się n a d w i e części: historyczną i współ­ czesną, z wyraźnym i świadomym przesunięciem a k c e n ­ tu n a tę drugą. Cześć h i s t o r y c z n a zacieśniona została do m i n i m u m : poszczególne części stroju ludowego s c h a r a k t e r y z o w a n o pokrótce raczej przy pomocy foto­ grafii (86 i l u s t r a c j i ) niż t e k s t u , bez dokładniejszego wgłębiania się w zagadnienie z m i a n h i s t o r y c z n y c h c z y zróżnicowania regionalnego względnie społecznego. Część druga, z n a c z n i e s z e r s z a , z a w i e r a opisy strojów 7 ważniejszych regionów oraz większą ilość materiału ilustracyjnego, m . i n . b a r w n e p l a n s z e projektów s t r o ­ jów d l a zespołów a m a t o r s k i c h . W o p r a c o w a n i u t y c h ubiorów uwzględniono specyficzne wymogi sceny, a więc lekkość i strojność ubiorów oraz i c h z h a r m o ­ nizowanie kolorystyczne. A b y zwiększyć p r a k t y c z n e z n a c z e n i e książki dodano aneksy z k r o j a m i i b a r w n y m i p l a n s z a m i 56 wzorów t k a n i n p r o d u k o w a n y c h przeważnie ze sztucznego j e ­ d w a b i u przez przemysł f a b r y c z n y , a p r z e z n a c z o n y c h na sporządzanie zastępczych strojów l u d o w y c h . W z o r y U t r z y m a n e są w ogólnym c h a r a k t e r z e t k a n i n l u d o w y c h z poszczególnych regionów, a zarówno m o t y w y t k a ­ ckie j a k i h a f c i a r s k i e oddano p r z y pomocy t e c h n i k i d r u k u . Każdy materiał może być w y k o n a n y w p i " c i u w a r i a n t a c h k o l o r y s t y c z n y c h . D l a ułatwienia d o k o n a ..Bia zamówień oznaczono j e s p e c j a l n y m i numerami ...fabrycznymi. N a końcu książki podano z e s t a w i e n i e według o w y c h numerów a także informacje, j a k i e t k a ­ n i n y powinny być użyte p r z y sporządzaniu p o s z c z e ­ gólnych kompletów. O m a w i a n a książka nosi wyraźny c h a r a k t e r podręcz­ n i k a do masowego p r z y g o t o w y w a n i a strojów l u d o w y c h zbliżającym się j u b i l e u s z o w y m „świętem pieśni" •- ' H g ™ t^ka- jest bezwzględnie potrzebna i pożyteczna. ' ^ H S S S n a r i ? j e d n a k zastanawiać, c z y słuszna jest l a n s o ~ [ k o n c e p c j a m a s o w e g o w p r o w a d z e n i a do s t r o j u ^?£ : w j e d w a b n y c h z a m i a s t t k a n i n wełnianych ™~AT7, i, . materiał zastępczy m a się przyczynić 1 k l o c k o w y c h stałyby się niewątpliwie b a r d z i e j prze­ konywające, gdyby autor poparł j e należycie p r z e p r o ­ wadzoną analizą o r n a m e n t y k i , występującej w k o r o n ­ k a c h z G ó r K r u s z c o w y c h . Niestety j e d n a k n i e uczy­ nił tego, dając w r e z u l t a c i e książkę o h i s t o r i i k o r o n e k , technice i c h w y k o n a n i a i folklorze ale p r a w i e n i c n i e mówiącą o s a m y c h w v r o b a c h . B r a k u tego o z n a c z e n i u z a s a d n i c z y m n i e z m n i e j s z a szata i l u s t r a c y j n a , stosunkowo uboga, w której n i e s p o t y k a m y właściwie s t a r y c h k o r o n e k m i e j s c o w y c h . n V i l n i u s 1955 (206 str., 269 i l . + arkusz c h a r a k t e r u s t r o j u ? Materiał j e d w a b n y j a k o b a r d z i e j w i o t k i n i e p o z w a l a n a odtworzenie t a k i e j s y l w e t k i , j a k a jest c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a noszących cięższe i s z t y w n i e j s z e materiały wełniane i l n i a n e . N a d t o j e ­ d w a b j a k o bardziej płynny daje o d m i e n n e efekty w tańcu, zmieniając w pewnej m i e r z e jego c e c h y r e ­ gionalne Z a s t o s o w a n i e i dobór materiałów^zastępczych to zagadnienie t r u d n e i p o d j e c i e T k s p e ™ rozlefłą skalę jest k r o k i e m może trochę ™ odważnym R y z y k o w n e w y d a j " s i c również K r t ó S S e S u maUcego imitować wzór k a n y L ha- o r S t a K Z S r i a K ^ ~ n X „ 1 D ta P o s a d o = n ń H n K nn r v L S 7 hęaą przyozdobione ffi, laorycznymi nadrukami. Zachodzi Tn? l v K v Wprowadzenie £ £ « w ™ przypuszczalnie m e rozwiąże s p r a w y w dostatecznej m i e r z e , n i e u s u w a poważnych obaw, z e zespoły będą wyglądały j a k u m u n ¬ durowane. P r z y równoczesnym b r a k u wskazówek b i b l i o g r a f i c z ­ n y c h ( w z m i a n k o w a n e są tyiko w opisie i l u s t r a c j i d w i e p o z y c j e : 1) T e t z n e r F r a n z . „Die S l a v e n i n D o u t s c h l a n d " , 1902 1 2) M . Glemżaite, E . D u l a i t e n e , „Kupiskio a p y l i n k e s y y r u i r moteru r u b a i , v i l k o t i X I X i m ż . I I p u seje" 1948) c z y t e l n i k chcący znaleźć uzupełniające wiadomości odnośna t r a d y c y j n y c h ubiorów l u d o w y c h , pozostawiony jest całkowicie własnej i n w e n c j i Zastać nawfafąeyjest t u b r a k " ż y w s z a z a c h e i i ^ s t r o n y a u ?ork doutizyirlnia^autentyczncTci s t r o j u W w a r u n ­ k a c h żywotnifi n T L i t w e t r a d y c H t k a c t w a nie naZnlłoby e r ^ e nróhek Iphranwh ^ ? ^ v k q v l = Z n i C a b ^" " y ! h e t m ™ d c z a f eksoedvc7i bałtyckie^ tvm w y o a d k . i no^tawa autorW kto ' Z Ifi,™ 1 Ji l \ y ™f« y J£ o k a z j a c h opuszczają p o d i u m s c e n i c z n e i mieszają się z publicznością względnie wychodzą n a ulicę. B e z p o ­ średnie zetknięcie się, zwłaszcza w w a r u n k a c h światła dziennego, z d e m a s k u j e tę imitację s t r o j u ludowego, a n a w e t może stworzyć wrażenie m a s k a r a d y . Tego r o d z a j u niebezpieczeństwo z d r a d z a n p . p u b l i k o w a n a w omawianej książce biała „siermięga" dyrygenta (Ryc. 192 i 193. s. 134). Z a m i a s t s u k n a użyto tu w i o ­ tkiego materiału, który u s z t y w n i o n o wkładkami n a r a m i o n a c h , co w połączeniu z opadającymi gładko p o ­ łami uwspółcześniło całą sylwetkę nadając j e j r y s obcy t r a d y c j i stroju ludowego, a n a w e t l e k k o k a r y k a t u r a l n y . Dzięki p r a c y M i k a l i n y Glemżaite przestaje być p r o ­ b l e m e m zaopatrzenie zespołów świetlicowych w stroje l u d o w e , a l e estetyka i c h a r a k t e r r e g i o n a l n y t y c h k o ­ stiumów mogą budzić zastrzeżenia. M a n a PrzeździecJca M . Glemżaite, „Domasznaja obrabotka I n a i s z e r s t i w Litowskoj S S R " — T r u d y Instituta Etnografii t. X X I I I , M o s k w a 1954, s. 60, 1 ** EJ***?,? i J * kość u z > ś k 1 , an8 * $ « z e g ó l n i e w w y p a d k u , gdy o w a l e k ­ je i S t k o s 2 t e m p e w n e j z m i a n y o g o n e g o 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7c0df069d511f31d0452a9e50f1dabd.pdf 93808cfc35313e314da68228bea400a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3679 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.4-5;s.197-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Juliusz Starzyňski O ludowości polskiego Tadeusz Julian Janina Witold Krzyżanowski Rosen-Przeworska Krassowski R O K 1953 Kotula . . . . staropolska 199 201 L u d o w o ś ć w poezji Kochanowskiego Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego 257 Chałupa polska n a przełomie X V I i X V I I wieku 281 Rzeszowska 303 LIPIEC P A Ń S T W O W Y ludowej Odrodzenia L u d o w a grafika Seweryn Franciszek i sztuce I majolika 245 ludowa PAŹDZIERNIK N S T Y T U T NR 4 5 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d0caa747e5b0f5ad63e3d091e5b161a.pdf 767076df5a2aa9567d57ef19d158bc07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3678 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.178-196 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO MARIA W styczniu b.r. otwarta została w Łodzi w O ś r o d ­ ku Propagandy Sztuki wystawa „ S z t u k a a Rękodzie­ ło Ludowe Woj. Łódzkiego". Celem wystawy było zapoznanie s p o ł e c z e ń s t w a robotniczej Łodzi z dorob­ kiem k u l t u r y plastycznej wsi oraz pokazanie m o ż ­ liwości zastosowania r ó ż n y c h dziedzin twórczości pla­ stycznej w miejskich w n ę t r z a c h mieszkalnych. Komisja selekcyjna, w k t ó r e j s k ł a d wchodzili przed­ stawiciele: Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Wydziału K u l t u r y Wojewódzkiej Rady Narodowej, Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Z w i ą z k u P l a s t y k ó w oraz Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, doko­ n a ł a starannego doboru m a t e r i a ł u . S p o ś r ó d ponad 500 zebranych z terenu p r z e d m i o t ó w wybrano do йус. 1. Dzban gliniany. Średnica 9,5 cm, wiecki). Ryc. 2. Dzban gliniany. Średnica 178 wysokość 11 cm, w PRZEŻDZIECKA ekspozycji około 370. Wystawa, k t ó r e j scenar usz i opracowanie plastyczne w y k o n a ł artysta-plastyk R. Jackowski, b y ł a p r z e g l ą d e m dorobku twórczości wiejskiej. Pokazano komplety u b i o r ó w ludowych, w i e ­ le r ó ż n o r o d n y c h tkanin, w y r o b y ceramiczne w a ż n i e j ­ szych o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z t w a łódzkiego oraz wycinanki, zdobione wydmuszki i p a j ą k i u ż y w a ­ ne do ozdoby w n ę t r z izb wiejskich. Z n a l a z ł o się też k i l k a współczesnych rzeźb w drzewie. Szereg plansz i fotografii z a p o z n a w a ł widza z r o ­ dzajami tworzywa, t e c h n i k ą pracy i z samym arty­ stą (na wystawie umieszczono 11 zdjęć portretowych z k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ą zasłużonych a r t y s t ó w ludo­ wych w o j . łódzkiego). T e c h n i k ę t k a n i n demonstro- cm. kość Wykonał Józe/ 16,5 cm. Wykonał BudWewí'cz (Tomaszów Hieronim Muszyński Mazo(Sieradz). �Ryc. 3, 4. Wycinanki łowickie. Wykonała wała tkaczka z Rzeczycy t k a j ą c a na wiejskim w a r ­ sztacie pasiak „ w koziołki". Duża mapa o b r a z o w a ł a rozmieszczenie czynnych o ś r o d k ó w garncarskich i wycinkarskich oraz rzeźby i tkactwa ludowego. Inne plansze d a w a ł y k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę instytucji i or­ ganizacji z a j m u j ą c y c h się badaniem stztuki ludowej oraz roztaczających nad niią o p i e k ę ( P a ń s t w o w y I n ­ stytut Sztuki, Muzea Etnograficzne, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Uniwersyteckie Z a k ł a d y Etno­ graficzne, Wydziały K u l t u r y W R N , Centrala Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego). U wejścia do sali umieszczono h a s ł o : „Chcesz poz­ nać wieś — poznaj jej p r a c ę i twórczość". W y m i e ­ nione w y ż e j eksponaty i plansze z n a j d o w a ł y się w pierwszej części sali. W drugiej części zaś pokazano w y b ó r w y r o b ó w C P L I A (przeważnie tkactwo i strój) oraz p r z y k ł a d w n ę t r z a miejskiego u r z ą d z o n e g o este­ tycznie przez racjonalne zastosowanie dekoracyjnej tkaniny, ceramiki i w y c i n a n k i ludowej. Przeciwsta­ wione m u zostało identycznie umeblowane w n ę t r z e , ozdobione w stylu d r o b n o m i e s z c z a ń s k k n z okresu m i ę ­ dzywojennego. W głębi sali mieściło się stoisko C P L I A sprzedające w y r o b y p r z e m y s ł u ludowego i artystycz­ nego, zaopatrzone szczególnie obficie w c e r a m i k ę i k i ­ limy oraz t k a n i n y dekoracyjne. W szczegółach wystawa została opracowana r ó w ­ nie starannie jak i w o g ó l n y m założeniu. Pokazano 12 skompletowanych s t r o j ó w kobiecych i m ę s k i c h z róż­ nych części w o j e w ó d z t w a : z powiatu brzezińskiego — kobiecy, łódzkiego — kobiecy, rawskiego — kobiecy zwykły i weselny, dziecinny oraz m ę s k i , sieradzkie­ go — kobiecy letni i zimowy oraz m ę s k i , skierniewic­ kiego — kobiecy, łowickiego — kobiecy i m ę s k i . Po­ nadto znalazło się też dużo efektownie u p i ę t y c h po­ Józeia Strycharska (Łowicz). jedynczych części strojów, jak kaftany i gorsety ł o ­ wickie z barwnych p a s i a k ó w , zapaski w „bączki" oraz białe czepce tiulowe noszone do malowanych chustek jedwabnych. Dano też obfity i ł a d n y p r z e g l ą d t k a n i n z p o w i a t ó w łowickiego, sieradzkiego, r a d o m s z c z a ń s k i e ­ go, rawskiego, piotrkowskiego, a więc w e ł n i a n e pasiaki proste i tkane w „koziołki" czy w „bączki", oraz bar­ dzo ł a d n e kompozycyjnie i kolorystycznie k r a c l a k i na „nospy". P r z e g l ą d o b e j m o w a ł tkaniny od starych do najnowszych, ciekawe z a r ó w n o pod w z g l ę d e m techniki jak i z e s t a w i e ń kolorystycznych. P o d k r e ś l o n o p r ó b y nawrotu do starych t k a n i n przez wystawienie p r ó b n e j tkaniny wykonanej przez A n t o n i n ę L e g u t o w s k ą z Rze­ czycy, tkanej w e ł n ą na lnianej osnowie w e d ł u g „ s t a ­ rej mody" (iz ok. 1860 r.) w kolorach czarnym i p ą s o ­ w y m na niefarbowainej osnowie. Wśród e k s p o n a t ó w ceramicznych znalazły się p r ó b y z n a j w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z ­ twa łódzkiego. Z Sieradza wystawiono w y r o b y H i e r o ­ nima Muszyńskiego, Juliana Petrykiewicza i Tadeusza Tomali. Wyroby M u s z y ń s k i e g o w y r ó ż n i a ł y się bardzo ł a d n ą i g ł a d k ą p o l e w ą . Dzbanki jego zdobione były wokół b r z u ś c a ornamentem pasowym z grubo n a k ł a ­ danej p o b i a ł k i na ciemne tło. Ornament s k ł a d a ł się przeważnie z drobnych gałązek l u b l i n i i falistej z kropkami, ujętej w dwie proste linie p o d w ó j n e . W y ­ stawione w y r o b y Petrykiewicza były wszystkie czer­ wone, niepolewane, dekorowane ornamentem pasowym z pobiałki. N i e k t ó r e z w y r o b ó w Tomali, na ogól bardzo zbliżone do w y r o b ó w Petrykiewicza, p o s i a d a ł y p o l e w ę b r ą z o w ą . O poszukiwaniu n o w y c h form świadczy t w ó r ­ czość Jana Wierzbickiego ze S t e f a n ó w k a Barczewskie­ go, pow. Sieradz. Garncarstwo Tomaszowa Mazowieckiego reprezen­ towane było przez w y r o b y Jana Malczewskiego, Ka- 179 �WYCINANKI Ryc. 7 wykonała Antonina Królikiewicz (Zakościele). Ryc. 8 wykonała Józeia Siwkowa (Zakościele). I Щ RAWSKIE - R y c n ¡ 1 ¿ w y k o n a ¡ a J a n ¡ n a p r z y b o [ k o w a ( Z a k o á c i e ¡ e ) , �Ryc. 14. „Zwózka Ryc. 182 i piłowanie ¡5. „Orka". drzewa". Wyk. W y k . Józeia Stanisława Bogusz Surma (Łowicz). (Haurzyce). �WYCINANKI ŁOWICKIE zimierza A r k u s i ń s k i e g o , Józefa Budkiewicza i Edwar­ da A r k u s i ń s k i e g o . Dzbanki Malczewskiego posiadały polewę b r ą z o w ą na całej powierzchni i nie by!y zdo­ bione. W wyrobach innych garncarzy oolewa, obej­ m o w a ł a g ó r n ą część b r z u ś c a i wylew, d e k o r a c j ę zaś s t a n o w i ł podszkliwny ornament pasowy. i 11 tematycznych), sieradzkie (kwadraty i koła), raw­ skie (donice z k w i a t a m i , koguciki, postaci ludzkie). Z Bolimowa z n a l a z ł y się znane w y r o b y Konopczyń­ skich (Aleksandra i Stefana); b y ł y to dzbanki i ta,lerze w kolorowe k w i a t y i ptaszki na tle p o c i ą g n i ę ­ tym pobiałką. Najbardziej r o z w i n i ę t e pod w z g l ę d e m technicznym i kolorystycznym są w y c i n a n k i łowickie, k t ó r e w ł a ś ­ ciwie są naklejankami. Wystawione „ k o d r y " łowickie były p r z e w a ż n i e bardzo dobre kompozycyjnie (lekkie i r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i e n i e przestrzeni). Pomimo swo­ jej szerokiej gamy kolorystycznej m i a ł y one dobrze rozmieszczone walory, co w y w o ł y w a ł o ogólne w r a ­ żenie pewnego stonowania kolorów. Z zakresu zdobnictwa w n ę t r z pokazano wycinan­ ki, wydmuszki i pająki. Ogółem znalazło się na w y ­ stawie około 120 wycinanek: łowickie (koła, ,,kodry" Ł o w i c k i e wycinanki tematyczne świadczą o coraz śmielszym wprowadzaniu do sztuki ludowej nowych z a g a d n i e ń i nowych t e m a t ó w , o coraz w i ę k s z y m Ryc. 17. Wycinanka łowicka „Kodia". Wyk. Stanisława Bogusz (Łowicz). 183 �ñyc. 13 i 19. Wycinanki łowickie. zainteresowaniu artysity ludowego wydarzeniami współ­ czesnymi i wprowadzaniu ich do swojej sztuki. Wśród wycinanek tematycznych w y s t ę p u j ą takie, jak np. „Szkoła dla dorosłych", „ S k u p zboża", „Wybory", „Nowa wieś", „ O r k a p ł u g a m i i traktorem", „Zwózka i p i ł o w a n i e drzewa". Spotyka się r ó w n i e ż ujęcia t r a ­ dycyjne, np. „Izba łowicka", „Międlenie". Zaletą pokazanych wycinanek tematycznych jest p o p r a w n o ś ć formy i kompozycji przy p o s t ę p o w e j ich treści. Do zdobienia w n ę t r z a u ż y w a n e są w Ł o w i c k e m dzbanuszki wykonane z „ w y d m u s z e k " z jajek. Na wy­ stawie łódzkiej pokazano około 30 takich dzbanusz­ ków, bardzo starannie wykonanych przez Józefę Stryc h a r s k ą i P r z y ż y c k ą z Łowicza. Dzbanuszki te m a j ą d e k o r a c j ę g e o m e t r y c z n ą l u b k w i a t o w ą , w obu przy­ padkach bardzo d r o b n ą , p o w s t a ł ą przez naklejanie k o ­ lorowych wycinanek. „ W y d m u s z k i " Strycharskiej po­ s i a d a - wzory raczej geometryczne, podczas gdy Przyżyckiej p r z e w a ż n i e kwiatowe. Józefa Strycharska w y ­ konała również „ p a j ą k a " przybranego „ w y d m u s z k a ­ m i " , słomą i k r ą ż k a m i papieru kolorowego, ułożony­ m i w poziome pasy ( p o m a r a ń c z o w y , żółty, buracz­ kowy, ciemnożółty, niebieski i biały). Dookoła „ p a ­ j ą k a " obiega falbanka z r ó ż o w e g o papieru, ozdobiona w p i ę t y m i r ó ż n o k o l o r o w y m i kokardkami. D w a inne pająki łowickie wykonane były tylko z bibuły kolo­ rowej i słomy. 184 Wyk. Stanisława Bogusz Na wystawie łódzkiej (Łowicz). została również pokazana współczesna rzeźba ludowa w drzewie. Między i n n y m i wystawiono dwie rzeźby Józefa S t r u g i ń s k i e g o z Rogoź­ na: „ S p r z ą t a c z k a " i „U kowala". W obu przypadkach wyczuwa się pewne nieskoordynowanie między treś­ cią a f o r m ą . Artysta, czerpiąc t e m a t y k ę z bezpośred­ niej obserwacji otoczenia, waha się m i ę d z y ideali­ styczną f o r m ą n i e k t ó r y c h tradycyjnych ś w i ą t k ó w a na­ turalizmem i nie może zdobyć się na ujęcie reali­ styczne, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e stanowi jego zamiar. Rzeź­ ba „ S p r z ą t a c z k a " posiada płaskość i proporcje ka (szeroka w ramionach przy stosunkowo świąt­ wąskich biodrach); włosy i warkocze S t r u g i ń s k i traktuje sche­ matycznie i płasko, natomiast szczotka do zamiatania, u k ł a d a n a spódnica i ściągacz na sweterku oddane są w sposób naturalistyczny. W drugiej rzeźbie S t r u g i ń s k i e ­ go „U kowala" widoczne jest to samo wierne oddanie szczegółów d r u g o r z ę d n y c h (np. skrzynia z narzędzia­ m i kowalskimi) i zupełny brak p o d k r e ś l e n i a cech t y ­ powych. Obie rzeźby nie są zbyt szczęśliwie rozwią­ zane kompozycyjnie, brak lim zwartości i p o d p o r z ą d ­ kowania g ł ó w n e j idei. Przy d u ż y c h wymiarach obu rzeźb (1 —1,5 m) b r a k i te w y s t ą p i ł y t y m jaskrawiej. Byłoby może wskazane, zmniejszył w y m i a r y gdyby artysta w przyszłości swych rzeźb, gdyż w ten sposób �Ryc. 20 i 21. Wycinanki łowickie. Wyk. łatwiej znajdzie d r o g ę do koniecznych uogólnień i t y powości, z p o m i n i ę c i e m zbytecznych szczegółów. Rzeźba z a t y t u ł o w a n a „Kobieta murarz", wykonana przez Kazimierza Ajsa z Sulejowa, jest bardziej zwar­ ta pod w z g l ę d e m kompozycyjnym, chociaż z p u n k t u widzenia jedności treści i formy budzi r ó w n i e ż za­ strzeżenia. A u t o r nie potrafił przedstawionej przez siebie pcstaci n a d a ć cech charakterystycznych dla te­ go ś r o d o w i s k a zawodowego. S p o ś r ó d wystawionych rzeźb najlepsza b y ł a „ P r z ą d ­ ka" wykonana przez Józefa Grzegorego ze wsi Złotk ó w Borowy (роду- Łowicz). Przedstawia ona starszą k o b i e t ę w i e j s k ą przy k o ł o w r o t k u . P o s t a ć kobiety, jej wyraz twarzy, ruch r ą k uchwycone są bardzo de­ brze; artysta nie gubi się w szczegółach, określa w y ­ r a ź n i e ś r o d o w i s k o i wiek kobiety. Kompozycyjnie go­ rzej r o z w i ą z a n y jest k o ł o w r o t e k , a zwłaszcza kądziel, k t ó r a niepotrzebnie jest zbyt duża i ciężka. Ostatnia w tańcu", rzeźbiarza rzeźby w za, czysto z wystawionych rzeźb, „ P a r a o p o c z y ń s k a wykonana została przez W ł a d y s ł a w a Żaka, wiejskiego, k t ó r y dokształcał się z zakresu Łodzi i dlatego trudno jego p r a c ę Uważać ludową. Fotograiie wykonał Stanisława Bogusz (Łowicz). Jak w i d a ć z powyższego, na w y s t a w i e zebrano, eks­ ponaty r ó ż n o r o d n e , dające w zarysie obraz całokształ­ tu twórczości artystycznej wsi w o j e w ó d z t w a ł ó d z k i e ­ go, z u w z g l ę d n i e n i e m w m i a r ę możliwości z a b y t k ó w z r ó ż n y c h o k r e s ó w czasu (np. w t k a c t w i e z rozpię­ tością czasu blisko 70 lat). Możliwość zastosowania sztuki ludowej w dekora­ cji miejskich w n ę t r z mieszkalnych pokazano, jak w s p o m n i a ł a m , w drodze kontrastowego zestawienia w n ę t r z a ozdobionego l u d o w y m i tkaninami, c e r a m i k ą i w y c i n a n k a m i — z u r z ą d z e n i e m w guście drobnomieszezańskim z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Wydaje m i się, że tutaj p e ł n y efekt nie został osiągnięty, gdyż w n ę t r z e , m a j ą c e na widza działać w sposób ujemny, było właściwie za m a ł o brzydkie i z pewnością zna­ leźli się zwiedzający, k t ó r y m mogło się ono nawet podobać. W ekspozycji bardzo starannej i estetycznej w i ­ doczne było konsekwentne dążenie do uwypuklenia podstawowego problemu, j a k i m dla o r g a n i z a t o r ó w w y ­ stawy bylo zagadnienie przemiany tradycyjnej sztu­ k i ludowej, zaspokajającej dotychczas potrzeby włas­ nego środowiska, w artystyczne rzemiosło, p r a c u j ą ­ ce dla szerokich mas ludności wsi i miasta. Jerzy Langda, 1S5 �R E C E N Z J E E L E M E N T Y LUDOWE W POKAZIE S Z K O L A R T Y S T Y C Z N Y C H POZNANIA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej — W y ­ dział K u l t u r y w Poznaniu, chcąc zaznajomić społe­ c z e ń s t w o z dorobkiem szkół artystycznych, zorgani­ zowało w dniu 18.IV.1953 r. „ P o k a z prac u c z n i ó w szkół artystycznych miasta Poznania". Pokaz ten od­ był się w wielkiej auli Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Udział w n i m w z i ę ł y : P a ń s t w o w a Podstawowa Szko­ ła Muzyczna, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Muzyczna, P a ń s t w o w e Liceum Muzyczne, P a ń s t w o w a Szkoła M u ­ zyczna, P a ń s t w o w a Szkoła dla I n s t r u k t o r ó w T e a t r ó w Ochotniczych, P a ń s t w o w e Liceum I n s t r u k t o r ó w Świe­ tlicowych i Teatralnych, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Baletowa. Program „ P o k a z u " s k ł a d a ł się z d w ó c h części. W pierwszej przedstawiono u t w o r y muzyczne, wokalne, choreograficzne i recytacyjne, n a l e ż ą c e do repertuaru klasycznego, w drugiej zaś, poza dwoma u t w o r a m i o aktualnej treści politycznej, przedstawio­ no 20 u t w o r ó w o charakterze l u d o w y m i etnograficz­ nym. Wszyscy wykonawcy tej części programu w y ­ stąpili w wielkopolskich strojach ludowych. Ze wzglę­ du na t e m a t y k ę i f o r m ę wykonania u t w o r ó w drugiej części „ P o k a z u " u w a ż a m y za wskazane umieszczenie sprawozdania na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej". Elementem n o w y m w Poznaniu, k t ó r y przedsta­ wiono po raz pierwszy w „ P o k a z i e " na w i e l k ą skalę, był ludowy strój wielkopolski, k t ó r y silnie podkre­ ślał regionalny charakter imprezy. Podczas wykony­ wania programu mieliśmy możność obserwowania s t r o j ó w z okolic Ołoboku, Ś r e m u , Buku, P a ł u k , K r o b i i p r z e d m i e ś ć Poznania. Ogólnie je oceniając, należy podkreślić dość w i e r n ą r e k o n s t r u k c j ę i staranne w y ­ konanie; w pewnych przypadkach zastosowano na­ wet oryginalne części stroju w y p o ż y c z o n e z terenu (np. Dzierżaczka z okolic K r o b i w czepku i k r y z i k u ) . Przyjemne w r a ż e n i e , jakie s p r a w i a ł efektowny strój wielkopolski, osłabiały jednak d a j ą c e się z a u w a ż y ć usterki, k t ó r y c h w przyszłych pokazach powinno się u n i k a ć . Np. za imało z r ó ż n i c o w a n o stroje pod wzglę­ dem k o l o r y s t y k i w poszczególnych regionach, t y m sa­ m y m n a d a j ą c strojom l u d o w y m charakter swoistych mundurów. Inne niedociągnięcia — to niestaranne odtworzenie n i e k t ó r y c h częśoi stroju: np. zamiast czarnych z po­ ł y s k i e m buty były siwe, zapaski bez haftu albo ze stosowanym tak skromnie, że trzeba go było się do­ s z u k i w a ć ; Dzierżaczka ś p i e w a j ą c a solową p a r t i ę w y ­ stąpiła w p i ę k n y m oryginalnym czepku i k r y z i k u , lecz przy t y m w koszuli o k r o j u o d b i e g a j ą c y m od ory­ ginalnego (za szerokie r ę k a w y ) i w zapasce r ó w n i e ż niezgodnej pod w z g l ę d e m zdobienia i barwy z miej­ scowym charakterem. Skromnie, a nawet mundurowo, p r z e d s t a w i a ł się strój Bamberek, w k t ó r y przebrano m a ł e dziewczyn­ 186 k i . Monotonia kolorów w y w o ł y w a ł a w r a ż e n i e nudy. B r a k haftu na zapaskach t i u l o w y c h oraz wysokich b u c i k ó w na wysokich obcasach p o w a ż n i e osłabiał efekt, w b r e w w o l i o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y chcąc np. z a c h o w a ć wszystkie szczegóły stroju oryginalnego, nie zapomnieli m a ł y m Bambereczkom pod zapaski tiulo­ we p r z y w i ą z a ć barwnie haftowanych kieszeni. W z w i ą z k u ze strojem bamberskim nasuwa się jednak pytanie, czy w ogóle było celowe wprowadzenie na s c e n ę zespołu w t a k i m stroju, czy celowe jest pod­ noszenie do rangi reprezentacyjnego stroju wielko­ polskiego u b i o r ó w b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w czterech w i o ­ sek n a l e ż ą c y c h obecnie do miasta Poznania. Wiado­ mo przecież, że Barnbrowie, w p o c z ą t k u X V I I I w . sprowadzeni w okolicę Poznania z k r a ń c ó w S ł o w i a ń ­ szczyzny, spod Bamberga, na gruncie s ł o w i a ń s k i m bardzo szybko się spolszczyli. Pokazana odmiana stro­ j u bamberskiego posiada wybitne cechy stroju zachod­ nio-europejskiego. Faworyzowanie więc tego stroju i przedstawianie w n i m przebranych m a ł y c h dzieci u w a ż a m za posunięcie niewskazane, t y m bardziej, że mamy na obszarze Wielkopolski wiele innych stro­ jów, silniej z w i ą z a n y c h z historią i k u l t u r ą te"go re­ gionu. Jeśli chodzi o t a ń c e ludowe przedstawione w opra­ cowaniu Jadwigi Szmidtowej to z uznaniem trzeba zaznaczyć, że przygotowanie ich b y ł o staranne i po­ prawne, chociaż wykonany na nich retusz, jak i po­ stawa tancerzy, w pewnych wypadkach odbiegają od charakteru t a ń c a ludowego. Niekiedy raził t e ż widza sposób trzymania się tancerzy — zbyt prosty i sztyw­ ny — jak i chęć unoszenia się na palcach, co w t a ń ­ cach ludowych nie ma prawie zastosowania. Poza t y m nieszczęśliwym p o m y s ł e m było ubranie dziewcząt, w y s t ę p u j ą c y c h w t a ń c a c h ludowych — w czarne m i ­ niaturowej wielkości slipki. Pokazywanie w t a ń c a c h ludowych gołych n ó g spod szerokich barwnych spód­ nic — nie n a l e ż a ł o chyba do efektów zamierzonych. W z w i ą z k u z całą d r u g ą częścią „ P o k a z u " , a szcze­ gólnie z t a ń c a m i l u d o w y m i , k t ó r e t a ń c z o n o przy dźwię­ kach fortepianu, nasuwa się uwaga, że brak ludowego wielkopolskiego zespołu insitrumentalnego jest nie­ zrozumiały. Posiadamy przecież liczne instrumenty ludowe: dudy, kozły, siesieńki, mazanki, m a r y n y itd„ mamy m u z y k u j ą c y c h na tych instrumentach graj­ ków, m a m y w Poznaniu wybitnych m u z y k ó w , kompo­ z y t o r ó w i l u t n i k ó w , istnieje nawet p o w a ż n y zaczątek takiego zespołu w Zbąszyniu. Niezrozumiałe więc jest, dlaczego w p o z n a ń s k i m o ś r o d k u muzycznym, gdzie istnieje, prócz Opery, tyle szkół muzycznych, gdzie organizuje się m i ę d z y n a r o d o w e imprezy muzyczne, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie wpły­ nęło na odpowiednie instytucje, by z o r g a n i z o w a ł y re- �prezentacyjny zespół m u z y k i ludowej. B r a k zaintere­ sowania w tej dziedzinie jest, moim zdaniem, za­ przepaszczeniem p o w a ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , wy­ tworzonych przez nasz lud w ciągu w i e k ó w . Orga­ nizatorzy „ P o k a z u " i miejscowe ś r o d o w i s k o muzycz­ ne zna przecież słowa B o l e s ł a w a Bieruta: „Twórczość n a p r a w d ę wielka wyrasta z tego co ludowe i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim". Ogólnie o c e n i a j ą c „ P o k a z " , n a l e ż y stwierdzić, że był o n p o w a ż n y m osiągnięciem k u l t u r a l n y m . Wresz­ cie społeczeństwo p o z n a ń s k i e z a i n t e r e s o w a ł o się war­ tościami l o k a l n y m i i p r z e d s t a w i ł o je choć w części szerszemu ogółowi. Po t y m pierwszym k r o k u — na­ s t ę p n y m powinno być zorganizowanie wielkopolskie­ go reprezentacyjnego zespołu instrumentalnego, zespo­ łu takiego, k t ó r y poziomem artystycznym i popular­ nością d o r ó w n y w a ł b y „Mazowszu". Jeśli chodzi o s t r o n ę organizacyjną, wydaje m i się niesłuszne, aby i m p r e z ę z w i ą z a n ą t y l k o z miastem Poznaniem o r g a n i z o w a ł o aż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Skoro zaś Prezydium W o j . Rady Narodowej — Wydział K u l t u r y — podjęło się organiza­ c j i „ P o k a z u " , to wydaje się, że do u d z i a ł u w popi­ sach powinny być zaproszone r ó w n i e ż szkoły i og­ niska artystyczne z terenu. Adam Glapa A R C H I T E K T U R A P O L S K A DO POŁOWY X I X W I E K U (Album). Wydawnictwo oprać, pod kierunkiem Jana Zachwatowicza przy współudziale Zygmunta Šwiechowskiego i Jerzego Miłobędzkiego). Warszawa 1952. P a ń s t w - Wydawn. Techniczne. 4° s. 25. tabl. 449. Z a k ł a d A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej (Biblioteka Z a k ł a d u A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej, t. 9). B o g a t ą część i l u s t r a c y j n ą poprzedza w s t ę p pióra m i ­ nistra Romana Piotrowskiego oraz zarys rozwoju ar­ chitektury w Polsce, napisany przez prof, dra Jana Zachwatowicza. Na część i l u s t r a c y j n ą s k ł a d a się 449 reprodukcji zdjęć fotograficznych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h zabytki ar­ chitektury i ich fragmenty. Ilustracje wykonane są bardzo dobrze pod w z g l ę d e m technicznym i a r t y ­ stycznym. W albumie około 10% s t a n o w i ą zdjęcia wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h b u d y n k ó w mieszkal­ nych oraz o b i e k t ó w p r z e m y s ł o w y c h (wiatraki, m ł y n y ) i sakralnych, k t ó r e w sumie s t a n o w i ą w o b r ę b i e w y ­ dawnictwa j a k gdyby osobny rozdział poświęcony architekturze ludowej, wymagający szczególowego o m ó w i e n i a na ł a m a c h Polskiej Sztuki Ludowej. J u ż sam fakt umieszczenia w reprezentacyjnym al­ bumie architektury polskiej p r z y k ł a d ó w budownictwa ludowego ś w i a d c z y j a k najkorzystniej o zamierze­ niach Redakcji, k t ó r a nie u w a ż a ł a za stosowne ogra­ niczyć treści w y d a w n i c t w a do architektury monu­ mentalnej w a r s t w elitarnych, ale j e d n o c z e ś n i e posta­ nowiła w p r o w a d z i ć o wiele s k r o m n i e j s z ą i nie zawsze tak e f e k t o w n ą , jednak dla historii naszej k u l t u r y bar­ dzo istotną — a r c h i t e k t u r ę l u d o w ą . Redakcja włożyła sporo w y s i ł k u w wyeksponowa­ nie możliwie plastycznie tego działu architektury pol­ skiej, z u w z g l ę d n i e n i e m funkcjonalnego i geogra­ ficznego z r ó ż n i c o w a n i a budownictwa ludowego. Jedna­ kowoż p o r ó w n u j ą c ze sobą obydwa działy dostrzega­ my, że nie są one w albumie opracowane w sposób r ó w n o m i e r n y . Podczas gdy w części i l u s t r u j ą c e j ar­ c h i t e k t u r ę n i e l u d o w ą selekcja m a t e r i a ł u dokonana została w sposób wysoce u m i e j ę t n y i staranny, dając możność zorientowania się w najcelniejszych zabyt­ kach architektury z r ó ż n y c h epok i różnych stron Polski, w części w s t ę p n e j nie u d a ł o się Redakcji osiągnąć r ó w n i e p o m y ś l n e g o w y n i k u . Widoczne to jest z a r ó w n o w doborze m a t e r i a ł u j a k i w jego u k ł a d z i e . P r z e g l ą d a j ą c k a r t y tej części albumu, dostrzegamy dążność do u p o r z ą d k o w a n i a jego treści w e d ł u g sche­ matu, k t ó r y ująć m o ż n a w sposób n a s t ę p u j ą c y : k r a j ­ obraz, budownictwo przeddziejowe, współczesne b u ­ downictwo p r y m i t y w n e , zabudowa wsi, c h a ł u p a w i e j ­ ska, w n ę t r z e , zagroda, b u d y n k i gospodarcze, b u d y n k i p r z e m y s ł o w e , budownictwo m a ł o m i a s t e c z k o w e i sa­ kralne. W e w n ą t r z obszerniejszych działów (chałupa wiejska) widoczne s ą u s i ł o w a n i a w k i e r u n k u wpro­ wadzenia u k ł a d u typologicznego. Z a r ó w n o jednak w ogólnym rozplanowaniu m a t e r i a ł u , jak i w o b r ę b i e poszczególnych grup, w k r a d ł y się pewne niekonsek­ wencje, k t ó r e m ą c ą przejrzystość u k ł a d u . Zgromadzony m a t e r i a ł , j a k k o l w i e k dosyć obfity, nie zawsze daje w ł a ś c i w y obraz bogactwa polskiej ar­ chitektury ludowej. B r a k i dotyczą z a r ó w n o sposobu zabudowy wsi (uwzględniono jedynie u l i c ó w k ę , i to aż w d w ó c h zdjęciach), f o r m architektonicznych (nie ma np. d o m ó w o konstrukcji p r z y s ł u p o w e j , charakte­ rystycznych dla n i e k t ó r y c h okolic Dolnego Śląska, Krakowskiego i Rzeszowskiego), jak i ważniejszych t y p ó w ludowego budownictwa regionalnego (brak chałupy góralskiej ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego, c h a ł u p y krakowskiej, p o d h a l a ń s k i e j , sanockiej z w n ę k ą i w i e ­ lu innych). P r ó c z b r a k ó w , o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m tu p r z y k ł a ­ dowo, obserwuje się w i n t e r e s u j ą c e j nas części albu­ m u nie zawsze w ł a ś c i w y d o b ó r m a t e r i a ł u . Bez w i ę k ­ szej szkody dla całości m o ż n a by u s u n ą ć jedno ze zdjęć, k t ó r e się dublują, np. zdjęcie w i a t r a k ó w , s z a ł a ­ sów pasterskich, ulicy wiejskiej; n a l e ż a ł o b y w y m i e ­ nić słabe technicznie zdjęcie m ł y n a wodnego i ł a d n e , ale niewiele o ludowej architekturze m ó w i ą c e z d j ę ­ cie dziedzińca zagrody białostockiej, stodoły w Ł a z i - 187 �skach G ó r n y c h (budynek 8-boczny, fotografowany od ściany szczytowej, wskutek czego nie daje w ł a ś c i ­ wego pojęcia o bryle), kościółka w Sieniawie i S ę k o ­ wej. Zamiast na pół zrujnowanej karczmy w J e l e ś n i właściwsze w y d a w a ł o b y się umieszczenie bogatej pod w z g l ę d e m architektonicznym karczmy w Suchej. Z a s t r z e ż e n i a natury bardziej zasadniczej budzą zdjęcia c h a ł u p , m a j ą c y c h r e p r e z e n t o w a ć budownictwo ludowe Opoczyńskiego i Rzeszowskiego. W pierwszym przypadku na 19 rycinie albumu widzimy jako jedyny p r z y k ł a d z Opoczyńskiego fotografię c h a ł u p y z pod­ cieniem n a r o ż n i k o w y m z Kalinkowa. C h a ł u p a ta, nie­ w ą t p l i w i e bardzo pod w z g l ę d e m architektonicznym i n t e r e s u j ą c a , nie może jednak być u ż y t a jako p r z y k ł a d c h a p p y „opoczyńskiej". K a l i n k ó w jest bowiem daw­ ną kolonią n i e m i e c k ą założoną na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w i e k u przez k o l o n i s t ó w niemieckich z Pomo­ rza, i z a r ó w n o w w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m , j a k i roz­ planowaniu stanowi na t y m terenie f o r m ę obcą. Po­ dobnie budownictwo rzeszowskie nie m o ż e być i l u ­ strowane przez c h a ł u p ę z Lisznej, wsi położonej w powiecie leskim, w głębi Karpat, zamieszkiwanej do niedawna przez obcą etnicznie l u d n o ś ć b o j k o w s k ą . Nie reprezentuje też należycie budownictwa rzeszow­ skiego nowsza i zupełnie przypadkowo wybrana cha­ ł u p a z Bratkowic. Szereg wspomnianych wyżej dla p r z y k ł a d u usterek s k ł a d a się na to, że zagadnienie architektury ludowej, mimo n i e w ą t p l i w e g o w y s i ł k u ze strony Redakcji, nie znalazło w w y d a w n i c t w i e w ł a ś c i w e g o wyrazu. P o m i ­ jając jednak takie p o m y ł k i , jak z w s p o m n i a n ą wyżej c h a ł u p ą z Kalinkowa, czy Lisznej, k t ó r y c h m o ż n a by ł a t w o u n i k n ą ć , gdyby m a t e r i a ł został przekonsultowa­ ny w gronie e t n o g r a f ó w , jako istotne pozostałyby dwa zarzuty: pierwszy, że w w y d a w n i c t w i e u w z g l ę d n i o ­ nych zostało zbyt m a ł o r ó ż n y c h form architektonicz­ nych, i drugi, że poszczególne formy nie zawsze i l u ­ strowane są najlepszymi p r z y k ł a d a m i . W obydwu przypadkach odpowiedzialnością za b r a k i trudno by­ łoby obciążać R e d a k c j ę wydawnictwa. Jeżeli omawia­ na tu część albumu nie d o r ó w n u j e zasięgiem i cel­ nością w y b o r u części poświęconej architekturze nieludowej, przyczyna leży w y ł ą c z n i e w rodzaju mate­ r i a ł u j a k i m d y s p o n o w a ł a Redakcja, p r z y g o t o w u j ą c to p i ę k n e i w a r t o ś c i o w e wydawnictwo. Podczas gdy z zakresu monumentalnej architektury murowanej do dyspozycji Redakcji stały otworem bogate zbiory ma­ t e r i a ł ó w ilustracyjnych, z a w i e r a j ą c e znakomite pod w z g l ę d e m technicznym i artystycznym d o k u m e n t á r ­ ně zdjęcia najbardziej w a r t o ś c i o w y c h z a b y t k ó w , gdy w ł a ś c i w ą selekcję i ujęcie u ł a t w i a ł y liczne prace o charakterze monograficznym i syntetycznym, zadanie zespołu redakcyjnego, p r z y g o t o w u j ą c e g o część w s t ę p ­ ną, było o wiele trudniejsze. Przyczyny należy s z u k a ć w stanie naszych b a d a ń etnograficznych, k t ó r e prowadzone od lat blisko stu, nie dały jeszcze pełnej inwentaryzacji t y p ó w ludowej architektury, nie d o p r o w a d z i ł y do precyzyjnego wy­ znaczenia ich zasięgów i o k r e ś l e n i a historycznego rozwoju. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu prace, z m i e r z a j ą c e do syntetycznego ujęcia zagadnienia p o l ­ skiego budownictwa ludowego, wyszły niedaleko po­ za pierwsze p r ó b y z czasów K a r ł o w i c z a i Pugeta. P o w a ż n ą t r u d n o ś ć w opracowaniu na n a l e ż y t y m po­ 188 ziomie ilustrowanego p r z e g l ą d u polskiej architektury ludowej stanowi brak systematycznie prowadzonej dokumentacji fotograficznej. M a t e r i a ł fotograficzny z zakresu ludowej architektury, k t ó r y m rozporządza­ my obecnie, jest w 80% z u p e ł n i e przypadkowy, poza t y m jest on rozproszony po r ó ż n y c h archiwach i zbio­ rach, często na poziomie technicznym i artystycznym u n i e m o ż l i w i a j ą c y m jego wykorzystanie. Obok t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c y c h z b r a k u n a l e ż y t e j dokumentacji faktograficznej i odpowiednich opraco­ w a ń naukowych, wysuwa się t u jeszcze zagadnienie specjalne — wypracowania k r y t e r i ó w , w e d ł u g jakich należałoby k i e r o w a ć się przy planowaniu i realizo­ waniu w y d a w n i c t w a m a j ą c e g o dać obraz polskiej ar­ chitektury ludowej. Jednym z podstawowych p r o b l e m ó w , k t ó r y musi­ my r o z s t r z y g n ą ć na wstępie, jest problem ram chro­ nologicznych. P o ł o w a X I X w., p r z y j ę t a w omawia­ n y m albumie jako granica górna, znajduje p e ł n e uza­ sadnienie dla architektury w a r s t w elitarnych, nato­ miast w architekturze ludowej trudna jest do u t r z y ­ mania. W architekturze nieludowej I p o ł o w a u b i e g ł e ­ go stulecia stanowi schyłek ostatniego z wielkich stylów historycznych, w kulturze ludowej zaś jest to jeszcze okres, kiedy na znacznych obszarach Polski p a n o w a ł ucisk p a ń s z c z y ź n i a n y , kiedy masy ludowe walczyły o byt w ciężkich warunkach materialnych i moralnych, kiedy wreszcie, z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h części k r a j u (jak np. Karpaty) budownictwo ludowe p r z e d s t a w i a ł o się dość Ubogo i dalekie było od tego bogactwa f o r m dekoracyjnych, jakie p o j a w i ł y się w n i m na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u oraz w czasach późniejszych. Wydaje m i się, że dla pokazania architektury ludo­ wej w jej p e ł n y m rozkwicie n a l e ż a ł o b y jako g r a n i c ę g ó r n ą p r z y j ą ć raczej d a t ę pierwszej lub nawet d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j . Drugie w a ż n e pytanie, k t ó r e n a l e ż a ł o b y rozstrzyg­ nąć, łączy się z zagadnieniem, czy celem albumu jest przedstawienie p e ł n e g o obrazu architektury ludowej w jej historycznym rozwoju i klasowym u w a r u n k o ­ waniu, czy też pokazanie osiągnięć szczytowych, ze ś w i a d o m y m eliminowaniem f o r m o mniejszej w a r ­ tości artystycznej. W zależności od tego, j a k rozstrzy­ gniemy p o w y ż s z e pytanie, zmieni się d o b ó r i tematy­ ka m a t e r i a ł u ilustracyjnego. W w y p a d k u pierwszym, i l u s t r u j ą c budownictwo j a k i e g o ś regionu, należałoby w serii zdjęć p o k a z a ć rozwój budownictwa w k i l k u przekrojach chronologicznych, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż ­ nych klas społecznych (kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p ­ nicy, służba folwarczna). Należałoby p o k a z a ć formy najpowszechniejsze i najciekawsze w y j ą t k i , a poza t y m budynki gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Wydaje m i się jednak, że ujęcie takie, celowe i słuszne np. w a l ­ bumie budownictwa ludowego, czy w powiatowych katalogach z a b y t k ó w sztuki, w w y d a w n i c t w i e t y p u „ A r c h i t e k t u r y " nie byłoby n a j w ł a ś c i w s z e . O g ó l n y m zadaniem omawianego tutaj w y d a w n i c t w a nie jest danie p e ł n e g o obrazu architektury polskiej, ale prze­ g l ą d u jej n a j w y ż s z y c h osiągnięć. Toteż w części p o ś w i ę c o n e j architekturze nieludowej p o m i n i ę t e zo­ stały zabytki, może nawet typowe dla naszego k r a j o ­ brazu, ale posiadające m n i e j s z ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Podobne k r y t e r i u m należałoby r ó w n i e ż stosować w �doborze m a t e r i a ł u o b r a z u j ą c e g o dorobek chłopa p o l ­ skiego w zakresie jego architektury. Należałoby w i ę k ­ szą niż dotychczas u w a g ę zwrócić na to, aby po­ szczególne typy reprezentowane b y ł y w albumie przez zabytki najbardziej rozwinięte, najdoskonalsze pod w z g l ę d e m formy, proporcji i detalu architektoniczne­ go, aby obok form powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h zna­ lazły się r ó w n i e ż formy rzadziej spotykane, ale sta­ n o w i ą c e w dziejach ludowej architektury p r z y k ł a d y szukania nowych d r ó g i pozytywnych r o z w i ą z a ń . N i e ­ w ą t p l i w i e do u w z g l ę d n i e n i a w albumie k w a l i f i k u j e się np. c h a ł u p a z w n ę k ą z okolic Sanoka, s t a n o w i ą c a p r z y k ł a d ciekawego r o z w i ą z a n i a planu i bryły, czy klasycyzująca c h a ł u p a podlaska. Omawiana t u „ A r c h i t e k t u r a " , k t ó r a m i m o znacz­ nego n a k ł a d u została po prostu rozchwytana z półek k s i ę g a r s k i c h i dziś j u ż p o m n o ż y ł a s e r i ę t r u d n o do­ s t ę p n y c h „białych k r u k ó w " , doczeka się zapewne w k r ó t c e drugiego wydania, w z w i ą z k u z czym ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć pewne korekty w doborze zdjęć i u s u n ą ć usterki, tak by część w s t ę p n a , p o ś w i ę c o n a architekturze ludowej, s t a n ę ł a na r ó w n i e w y s o k i m poziomie jak dalsze partie omawianego dzieła. R. Reinfuss MÁNESOVÉ NÁRODOPISNÉ STUDIE (12 plansz barwnych z tekstem Mileny Freimanovy). W y d . „Orbis", Praha 1952. W listopadzie 1952 r. u k a z a ł a się w Pradze teka z a w i e r a j ą c a 12 b a r w n y c h reprodukcji r y c i n Józefa Manesa, p r z e d s t a w i a j ą c y c h typy ludowe. Manes, k t ó r e g o twórczość przypada na połowę ubieg­ łego stulecia, gdy Czechy przechodziły okres swego narodowego odrodzenia i w a l k rewolucyjnych z w i ą ­ zanych z W i o s n ą L u d ó w , wiele uwagi p o ś w i ę c a ł stu­ diom nad b o g a t ą k u l t u r ą l u d o w ą swojej ojczyzny. W obfitej jego spuściźnie artystycznej znajduje się seria podkolorowanych rycin, p r z e d s t a w i a j ą c y c h prze­ w a ż n i e c h ł o p ó w w strojach ludowych lub, rzadziej, całe sceny rodzajowe. P r ó c z w a l o r ó w artystycznych, prace te przedsta­ wiają dużą w a r t o ś ć d o k u m e n t a r n ą , jako źródło b a d a ń z zakresu kostiumologii ludowej. Manes bowiem kładł duży nacisk na i n w e n t a r y z a c y j n ą ścisłość swoich prac, d o d a j ą c niekiedy na marginesie r y s u n k i detali i zao­ p a t r u j ą c je w ścisłe m e t r y k i . Omawiana teka zawiera jedynie w y b ó r prac M a ­ nesa. Są to plansze p r z e d s t a w i a j ą c e głównie ubiory z Czech p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (stroje H a n a k ó w z Wo­ łoszczyzny morawskiej) i Słowaczyzny, a w i ę c te, k t ó r e mogą i n t e r e s o w a ć społeczeństwo czechosłowac­ kie. Nie znajdujemy tam u b i o r ó w polskich, k t ó r e Ma­ nes m a l o w a ł w czasie podróży do Małopolski w r. 1847. Dwie z tych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c e m ę s k i i kobiecy u b i ó r z okolic K r a k o w a , reprodukowane były w mo­ nografii z a t y t u ł o w a n e j „Dilo Josefa Manesa", wydanej w Czechach w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . W z w i ą z k u z ukazaniem się omawianej t e k i M a ­ nesa, k t ó r a jest w y d a w n i c t w e m popularnym, przezna­ czonym dla szerokich rzesz odbiorców, a zarazem sta­ nowi cenne źródło naukowe, nasuwa się pytanie —• dla­ czego dorobek polskich a r t y s t ó w nie jest u nas w po­ dobny sposób u d o s t ę p n i o n y . Dotychczas z twórczości licznych a r t y s t ó w , z a j m u j ą c y c h się w r ó ż n y c h okre­ sach studiami stroju ludowego, opublikowano serię t y p ó w ludowych wykonanych przez Norblina, k t ó r ą wydało w opracowaniu J. St. Bystronia Muzeum Et­ nograficzne w K r a k o w i e w r. 1934. Nadal natomiast leżą w tekach, n i e d o s t ę p n e dla ogółu społeczeństwa, cenne akwarele Ksawerego Preka (1801—1863), K a j e ­ tana Wincentego Kisielińskiego (1808—1849) i wielu innych mniej znanych a r t y s t ó w . P r ó c z systematycznego wydawania tek dotychczas nie publikowanych, n a l e ż a ł o b y pomyśleć również o zebraniu i w y d a n i u rozproszonego dorobku o war­ tości etnograficznej takich a r t y s t ó w j a k np. Gerson. Wydawnictwa tego rodzaju ze w z g l ę d u na s w ą w a r ­ tość a r t y s t y c z n ą zostałyby niewątpliwie życzliwie przyjęte przez społeczeństwo, b u d z ą c zainteresowanie strojem l u d o w y m w ś r ó d tych, do k t ó r y c h nie dociera, ze w z g l ę d u na swój zbyt specjalny charakter, Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h , w y d a w a n y od k i l k u lat przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. R. Reinfuss K A T A L O G GARNCARSTWA LUDOWEGO WOJEWÓDZTWA RZESZOWSKIEGO. Praca zbiorowa pod redakcją J . Krajewskiej. Wyd. Muzeum Etnograficzne w Łodzi r. 1952, 84 str. Staraniem zespołu p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi opracowany został katalog, k t ó r y obejmuje część bogatych zbiorów ceramicznych tego Muzeum, a mianowicie eksponaty pochodzące z tere­ nu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. tekstu, 6 tabl. rys., 128 ilustr. na kred. pap.. Katalog dzieli się na k i l k a części. Na p o c z ą t k u , po spisie ilustracji tablic, podany jest wykaz u w z g l ę d n i o ­ nych w tekście o ś r o d k ó w garncarskich oraz spis al­ fabetyczny garncarzy p r a c u j ą c y c h w poszczególnych ośrodkach. Ш �We wstępie, k t ó r y rozpoczyna w ł a ś c i w y tekst katalo­ gu, podana została ważniejsza literatura dotycząca garncarstwa w Polsce oraz w i a d o m o ś c i ogólne o garn­ carstwie rzeszowskim, zebrane przez pracowników Muzeum na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego w la­ tach 1948—51, a odnoszące się do poszczególnych ośrodków garncarskich u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. W dalszych częściach omawianej pracy m a t e r i a ł y u p o r z ą d k o w a n e są o ś r o d k a m i ; znajdujemy t u wiado­ mości dotyczące techniki w y r o b u i zdobnictwa, w a r u n ­ k ó w produkcji, f o r m s p r z e d a ż y , a n a s t ę p n i e opisy po­ szczególnych e k s p o n a t ó w z danego ośrodka. Spośród ośmiu w ten sposób opracowanych c e n t r ó w garncar­ skich najobszerniej potraktowany jest duży ośrodek z n a j d u j ą c y się w M e d y n i G ł o g o w s k i e j , o m ó w i o n y łącznie z pobliskim Zalesiem i Pogwizowem. Inne ośrodki (Sokołów, Kołaczyce, Brzostek, Jodłowa, Mrzygłód) opracowane są bardziej pobieżnie. Cenne u z u p e ł n i e n i e katalogu stanowi jego bogata szata ilustracyjna. Szereg tablic rysunkowych przed­ stawia typologię f o r m n a c z y ń ceramicznych, n a r z ę d z i a garncarskie, r y s u n k i techniczne pieców do wypalania Całość dopełnia kilkadziesiąt reprodukcji na papierze kredowym, i l u s t r u j ą c y c h p r a c ę garncarza, jego n a r z ę ­ dzia oraz szereg w y r o b ó w p o c h o d z ą c y c h ze wszystkich ośrodków u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. Dla etnografa, i n t e r e s u j ą c e g o się t ą dziedziną t w ó r ­ czości ludowej, katalog stanowi cenny zbiór materia­ łów, k t ó r y pozwoli z o r i e n t o w a ć się w produkcji naj­ ważniejszych ośrodków garncarskich w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. P e ł n e g o obrazu garncarstwa na t y m terenie katalog jednak nie daje. Częściowo dlatego, że celowo zostały p o m i n i ę t e mniejsze ośrodki, gdzie p r a c u j ą pojedynczy garncarze (np. Żmigród, Leżajsk, Domastawa), częściowo z a ś z tego powodu, że prze­ prowadzona przez g r u p ę badaczy ewidencja nie była kompletna. Z tej zapewne przyczyny nie mamy w k a ­ talogu w z m i a n k i o p o w a ż n y m o ś r o d k u garncarskim w P o r ę b a c h D ę b s k i c h i czynnym jeszcze w 1948 r. o ś r o d k u w Niwiskach, gdzie obok glazurowanych na­ czyń wyrabiano t a k ż e „siwaki". J e ś l i chodzi o ogólną ocenę katalogu, to pewne za­ strzeżenie m o ż e budzić ś w i a d o m e ograniczenie się do przedstawienia stanu garncarstwa z czasów ostatnich i to w y ł ą c z n i e na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń tereno­ wych. L i t e r a t u r a , dotycząca garncarstwa w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim, wprawdzie nie jest obfita, niemniej jednak o o ś r o d k a c h wymienionych w katalogu pisa­ no już dawniej. W n i e k t ó r y c h z tych prac znajdujemy ciekawe w i a d o m o ś c i historyczne (Stefan Koziarz: „Cech garncarski w S o k o ł o w i e " L w ó w 1899), w innych szczegóły techniczne (opis odnoszący się do M r z y g ł o du w pracy J. F a ł k o w s k i e g o i B. Pasznyckiego: „Na pograniczu ł e m k o w s k o - b o j k o w s k i m " ) , w innych wresz­ cie opis dawniejszych sposobów zdobienia ( „ G a r n ­ carstwo w K o ł a c z y c a c h " L u d X ) , czy bodaj zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e dawne w y r o b y garncarskie (Fischer: „Lud polski" str. 91, dzbany z Kołaczyc). Drobne te wiadomości, k t ó r y c h liczbę m o ż n a by p o m n o ż y ć , uzu­ p e ł n i o n e informacjami z a c z e r p n i ę t y m i z t r a d y c j i ust­ nej, pozwoliłyby n i e w ą t p l i w i e na ujęcie zagadnienia garncarstwa rzeszowskiego r ó w n i e ż w perspektywie historycznej, na wskazanie zmian, k t ó r e W ogólnym stanie r z e m i o s ł a garncarskiego zaszły w ciągu ostat­ niego półwiecza, i na ustalenie i c h przyczyn. Tego r o ­ dzaju ujęcie n i e w ą t p l i w i e podniosłoby w a r t o ś ć katalogu i p r z y c z y n i ł o b y się do zwiększenia zainteresowania losami garncarstwa ludowego w ś r ó d rzesz z w i e d z a j ą ­ cych łódzkie Muzeum Etnograficzne. R. Reinfuss BŁASZCZYK STANISŁAW. DZIAŁ K U L T U R Y I S Z T U K I LUDOWEJ W ROGALINIE. Przewodnik. Poznań 1952 M i n . K u l t u r y i Sztuki Centr. Z a r z ą d M u z e ó w 16" s. 102, tabl. 32, ilustr. Do wybitnych osiągnięć w całokształcie naszego ży­ cia w okresie powojennym należy stały rozwój k u l ­ tury i sztuki, p r z e j a w i a j ą c y się m i ę d z y i n n y m i w roz­ budowie m u z e ó w , wzbogacaniu ich zbiorów oraz w wielkiej ilości dobrze zorganizowanych wystaw. W wy­ niku wielkich przemian i osiągnięć Muzeum Wielko­ polskie, ongiś regionalne, zostało podniesione do ran­ gi Muzeum Narodowego, a pewne jego działy otrzy­ m a ł y nowe siedziby w zabytkowych budowlach. J e d n ą z f i l i i Muzeum Narodowego w Poznaniu jest Dział K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Rogalinie, udostęp­ niony społeczeństwu do zwiedzania w 1949 r. Dział ten, dzięki troskliwej opiece R z ą d u i fachowemu k i e ­ rownictwu, stale się rozwija. Muzeum w Rogalinie mieści się w k i l k u salach. I sala zawiera budownic­ two i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce; I I sala — zajęcia, podstawowe: 1) rybołóstwo, 2) rolnictwo, 3) pszczelarstwo, 4) kowalstwo.; I I I sala — p r z e t w ó r ­ 2.90 stwo: 1) p r z e r ó b k a w ł ó k n a , 2) plecionkarstwo, 3) obrób­ ka k o r y i rogu, 4) p r z e t w ó r s t w o zbóż, 5) garncar­ stwo; I V sala — gospodarstwo domowe; V sala — ubiory i stroje, s z t u k ę l u d o w ą i przedmioty o b r z ę ­ dowe (malarstwo i rzeźbę, hafty, t k a n i n y i ubiory, i n ­ strumenty muzyczne). W celu u ł a t w i e n i a z w i e d z a j ą c y m korzystania ze zbiorów, , Muzeum Narodowe w Poznaniu wydało „ P r z e w o d n i k Działu K u l t u r y i S z t u k i Ludowej". Prze­ wodnik ten o p r a c o w a ł S t a n i s ł a w Błaszczyk, większość fotografii w y k o n a ł Leon Perz, o k ł a d k ę p r o j e k t o w a ł Józef Skoracki. W s t ę p e m całość z a o p a t r z y ł prof, dr Eugeniusz F r a n k o w s k i . Publikacja ta, poza drobnymi usterkami, z w i ą z a n y m i z formatem fotografii, wydana została w bardzo starannej i estetycznej formie gra­ ficznej i Stanowi zwięzły i cenny p r z e g l ą d w y s t a w i o ­ nych e k s p o n a t ó w , a zarazem pewne ogólne podsumo- �z przytoczonej wyżej b ł ę d n e j informacji w Przewod­ n i k u wynika, że autor nie zwrócił uwagi na str. 49, 55 i 56 książki J. P i e t r u s z y ń s k i e j , gdzie jasno i w y ­ raźnie jest mowa o istotnych r ó ż n i c a c h m i ę d z y du­ dami a „kozłem". Wiadomości te autor Przewodnika zupełnie p o m i n ą ł i żle określił tak ciekawy i n s t r u ­ ment, j a k i m jest „kozioł". Pisząc o stroju, wspomina mgr Błaszczyk, ż? „nie ша.-пу jednak m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych z w i e k u X V I I I , podczas gdy m a t e r i a ł ik one graficzny z X V I I I w . znajduje się w Poznaniu w Muzeum Narodowym i w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m , a poza t y m jest p u ­ blikowany w Kronice G o s t y ń s k i e j . F a k t nieuwzględ­ nienia przez autora wymienionych p r z e d s t a w i e ń ikono­ graficznych jest niezrozumiały, zwłaszcza że autor o ich istnieniu był przeze mnie informowany. Na str. 97 czytamy: „ N a z w y gwarowe podane są w Przewodniku w cudzysłowie", jednak na str. 49 n a z w ę „ o p a ł k a " spo­ tykamy raz bez c u d z y s ł o w u (poz. 190 i 192), drugi raz w cudzysłowie (poz. 191). Na str. 43 wprost od­ wrotnie — nazwa „ochlica" dwa razy jest napisana w cudzysłowie, a raz bez cydzysłowu. Niekonsekwen­ cja utrudnia o r i e n t a c j ę czy są to wyrazy gwarowe czy niegwarowe. Яус. 1. Krój sukni „chłopka". Reprodukcja ze „Sztuki bractwa krawieckiego Chwaliszewa". Poznań 1593 r. s. 28. Oryginał w redakcji Postępu Krawieckiego. Poznań. W objaśnieniu do tablicy I I n i e w ł a ś c i w i e jest uży­ ta nazwa „ s t r u g " , k t ó r ą autor określił n a r z ę d z i e le­ żące na „kobylicy". W j ę z y k u technicznym i w ii- wanie dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie etno­ grafii na terenie Wielkopolski. W Przewodniku oma­ wia autor 496 e k s p o n a t ó w oraz w s p o m n ą margine­ sowo o szeregu innych, p o w i ą z a n y c h szczegółowiej z o m ó w i o n y m i przedm.otami. Poza t y m podaje l i ­ t e r a t u r ę , indeks nazw e k s p o n a t ó w i spis ilustracji (32). P o k a ź n a ilość niekiedy bardzo ciekawych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y zgromadzonych w Rogalinie i o m ó ­ wionych w Przewodniku zasługuje na u w a g ę i uz­ nanie dla autora, k t ó r y jest r ó w n i e ż g ł ó w n y m orga­ nizatorem zbiorów ludoznawczych. Nie przypuszcza­ no, że w tak bardzo zurbanizowanej Wielkopolsce z a c h o w a ł o się jeszcze do połowy X X w i e k u tyle god­ nych uwagi z a b y t k ó w k u l t u r y ludowej. Z tego też między i n n y m i powodu Przewodnik stanowi w a r t o ś ­ ciowe dziełko, k t ó r e jednak nie jest, j a k i wiele innych poważniejszych prac, wolne od usterek i błędów. Na stronie np. 83 autor w pozycji 430 n i e w ł a ś c i w i e nazywa c z a p k ę g r a n a t o w ą z daszkiem — „maciejów­ ką". W D ą b r ó w c e Wielkopolskiej t a k ą c z a p k ę nazy­ wano „ p o z n a n i o n k ą " i do dzisiaj ta nazwa jest tam znana. Na str. 90 w poz. 476 autor b ł ę d n i e i n f o r m u ­ je, że „kozioł wielkopolski ma t a k ą s a m ą b u d o w ę jak dudy. ale jest w i ę k s z y i ma miech ze s k ó r y b y ­ łego kozła z w ł o s e m na wierzchu". Istotna różnica m i ę d z y dudami a „kozłem" nie leży w barwie i w i e l ­ kości, ale w ilości i wysokości t o n ó w , k t ó r a jest in­ na u „kozła" niż w dudach. A u t o r w spisie l i t e r a t u r y wymienia p r a c ę Jadwigi P i e t r u s z y ń s k i e j pt. „Dudy wielkopolskie" — w y d a n ą w Poznaniu w 1936 г., ale Ryc. 2. Chłopka w stroju odświętnym z XVII w. Frag­ ment wota z Białcza (pow. Kościan). Obecnie w Mu­ zeum Diecezjalnym w Poznaniu. 191 �a „ s t r u g i e m " w gwarze wielkopolskiej. Zgodnie więc z w y ż e j c y t o w a n ą f o r m u ł ą pisania, słów gwarowych, nazwa „ s t r u g " powinna być umieszczona w cudzysło­ wie albo z a s t ą p i o n a wyrazem „ośnik". Na str. 42 autor pisze, że ludność wiejska „ p ł a c h ­ ty, pstruchy i w e ł n i a k i t k a ł a pod koniec X I X w. г w e ł n y kupowanej w mieście na osnowie lnianej, roboty domowej". Ujęcie takie sugeruje, jakoby weł­ nę kupowano w y ł ą c z n i e w mieście, a m a t e r i a ł na o s n o w ę przędiziono w domu. W świetle m a t e r i a ł ó w te­ renowych odnoszących się do w z o r ó w współczesnych i drugiej połowy X I X w . — w i a d o m o ś ć ta wydaje się bardzo w ą t p l i w a . W e ł n ę w ó w c z a s r ó w n i e ż p r z ę dziono na wsi, kupowanie jej w mieście b y ł o raczej rzadkością. Niezrozumiałe jest r ó w n i e ż , dlaczego w o b j a ś n i e n i u d o t y c z ą c y m ilustracji na str. 5 nie podano nazwiska autora fotografii, na str. 2 z a ś zaznaczono niezgod­ nie z rzeczywistością, że zdjęcie to w y k o n a ł znany i ogólnie ceniony fotograf Muzeum Narodowego Leon Perz, k t ó r y nie jest autorem zdjęcia. Na marginesie recenzji nasuwa m i się myśl, czy nie b y ł o b y celowe, aby w przyszłości przy w y d a w a ­ niu p r z e w o d n i k ó w w y m i e n i a ć i o p i s y w a ć nie t y l k o przedmioty wystawione, k t ó r e prędzej czy później przy zmianie wystawy zostaną u s u n i ę t e , ale r ó w n i e ż ważniejsze eksponaty zgromadzone w magazynie. Przewodnik taki, o b e j m u j ą c y w y s t a w ę j p r z e d m o ł y znajdujące się w magazynie, spełniłby w w ę k s z y m stopniu funkcję informatora naukowego i b y ł b y nie­ w ą t p l i w i e bardzo w a r t o ś c i o w ą publikacją. : Ryc. 3. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Kapelusz czar­ ny, koszula biała, kamizelka modrakowa, spodnie szaro-zielonkawe. Fragment z obrazu Karola Albertiego, przedstawiający widok Poznania z 1795 r. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu. teraturze stolarskiej * „ s t r u g i e m " nazywa się n a r z ę ­ dzie do gładzenia w a , s k ł a d a j ą c e się z p r o s t o k ą t ­ nego klocka drewnianego, w k t ó r y m mniej więcej w środku, 'pod k ą t e m ostrym, ustawione jest żelazko umocnione drewnianym k l i n e m (narzędzie zwane daw­ niej „heblerri"). Przedstawione na tablicy I I narzędzie nazywa się w języku powszednim „ośnikiem". a * Patrz npj A . S. Warszawa 1952 s. 78. Ardańsk: Stolarz budowlany. Inna uwaga, n a s u w a j ą c a się na tle o m a w a n a Prze­ wodnika, dotyczy ekspozycji zbiorów rogalińskich, k.óra nie jest zgodna z ogólnie stosowanymi ujęciami; przejawia się to np. w zaliczeniu kowalstwa do zajęć podstawowych (sala I I ) , a nie p r z e t w ó r s t w a (sala I I I ) , przy r ó w n o c z e s n y m pominięciu istotnie podsta­ wowego zajęcia wiejskiego, j a k i m jest n i e w ą t p l i w e hodowla. Ekspozycja ta powinna ulec korekturze. Hodowla na terenie Wielkopolski, jako zajęcie podstawowe, roz­ wijająca się obok rolnictwa od tysięcy lat, powinna znaleźć oddźwięk z a r ó w n o w Muzeum jak i w przysz­ ł y m przewodniku. Dotychczasowy brak tego działu w y n i k a m o ż e z ograniczonej ilości miejsca, n i e z a l e ż ­ nie jednak od tego choćby m a ł y „kącik" na t ę dzie­ dzinę gospodarki wiejskiej powinien się z n a l e ź : . Adam Glapa M. P. SZTOKMAR. ISSLEDOWANIJA W OBLASTI RUSSKOWO NARODNOWO STICHOSŁOŻENIJA. (Badania w dziedzinie rosyjskiej wersyfikacji ludowej). Wyd. Akademii Nauk Z.S.R.R. — Moskwa 1952, str. 419. Praca niniejsza jest p r ó b ą w y k r y c i a praw rządzą­ cych rosyjską w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą i zastosowania tych praw r ó w n i e ż w stosunku do współczesnej r o ­ syjskiej poezji. W t y m celu autor pracy bada bardzo skrupulat­ nie bibliografię zagadnienia, referuje i ocenia p o g l ą d y a u t o r ó w X V I I I , X I X i X X w . na temat wersyfika­ cji i wreszcie przedstawia również swój pogląd. 192 Praca s k ł a d a się z części historycznej, referującej stan wiedzy o wersyfikacji ludowej od X V I I I do X X w., oraz z d w ó c h części p o ś w i ę c o n y c h badaniom nad tekstem i m e l o d i ą pieśni, a n a s t ę p n i e nad fone­ t y k ą j ę z y k a ludowego u z n a n ą za p o d s t a w ę r y t m u poe­ zji ludowej. N a w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a znaczenie folkloru, z k t ó r e g o wywodzi się z a r ó w n o muzyka j a k t e ż i l i - �teralura, a przede wszystkim poezja. N a j w y b i t n i e j ­ si przedstawiciele klasycznej l i t e r a t u r y rosyjskiej: Puszkin, Lermontow, Kolców, Niekrasow, Ostrowski i G o r k i obficie czerpali z rosyjskiego folkloru. Nic więc dziwnego, że zagadnienie wersyfikacji ludowej już od X V I I I w. stało się przedmiotem b a d a ń filologów rosyjskich. P o w s t a w a ł y rozmaite teorie, najczęściej wzorowane na badaniach wersyfikacji innych naro­ dów. Uczeni rosyjscy usiłowali z a s t o s o w a ć do języka rosyjskiego i ludowej poezji rosyjskiej formy i przy­ k ł a d y w y j ę t e z j ę z y k ó w obcych i z obcych u t w o r ó w , od skandynawskich sag i starohebrajskiej poezji po­ cząwszy, od wersyfikacji łacińskiej i greckiej do nie­ mieckiej i w ł o s k i e j włącznie. Nie ma chyba potrzeby dowodzić, że badania opar­ te na tego rodzaju podstawach m u s i a ł y doprowadzić do fałszywych w n i o s k ó w . Wersyfikacja ludowa musi b y ć oparta na specyfi­ ce, na właściwościach danego języka, nie m o ż n a więc wtłaczać ją sztucznie w obce ramy. Wystarczy przyj­ rzeć się b l i ż e j - r o s y j s k i e j poezji ludowej, aby w y s n u ć wniosek o b e z w z g l ę d n e j s a m o s t n o ś c i jej wersyfika­ cji — stwierdza autor. F o l k l o r studiują przedstawiciele r ó ż n y c h dyscyplin nauki, historycy, etnografowie, muzykolodzy i l i n g w i ś ­ ci; w y n i k i ich b a d a ń m o g ą znakomicie u ł a t w i ć p r a c ę historykom l i t e r a t u r y oraz wszechstronnie oświetlić zagadnienie. Najistotniejszą zaś s p r a w ą jest ścisła w s p ó ł p r a c a historyka l i t e r a t u r y i muzykologa. : W pieśni ludowej bowiem r y t m muzyczny i r y t m wiersza nie są takie same i badanie w kierunku w y ­ krycia tego co jest w s p ó l n e a co r ó ż n e przyczyniłoby n ę n i e w ą t p l i w i e do w ł a ś c i w e g o postawienia zagad­ nienia. Należy p a m i ę t a ć , że w c h w i l i swego, powsta­ wania pieśń ludowa czy bylina są to teksty s ł o w n e ściśle p o w i ą z a n e z melodią. Sztokmar dochodzi jednak do wniosku, że w ciągu swego istnienia tekst często odrywa się od melodii i oba te elementy p r o w a d z ą dalszy żywot niezależnie od siebie. Zdaniem autora j e d y n y m punktem wyjścia dla ba­ dań nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą są drobiazgowe studia i ścisła analiza fonetyki języka ludowego. Na tych też p r z e s ł a n k a c h opiera Sztokmar swe studium. Pierwsza część „ B a d a ń nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą " poświęcona jest p r z e g l ą d o w i i analizie l i t e r a t u r y przed­ miotu. Autor kolejno omawia liczne teorie wersyfi­ kacji, k t ó r e p o w s t a ł y w ciągu X V I I I — X X w. i wskazuje ich zalety i b r a k i . Na p o c z ą t k u autor omawia teorię „ s t o p o w ą " , we­ dług k t ó r e j wersyfikacja pieśni ludowych i b y l i n opiera się na stałej kolejności zgłosek akcentowanych i nieakcentowanych. A l e teoria ta bardzo szybko za­ wiodła, gdyż pieśń ludowa nie d a w a ł a się w c i s n ą ć w ż a d n e o k r e ś l o n e formy rytmiczne. Wobec tego w y s u n i ę t o n o w ą teorię, k t ó r a głosiła, że metryka poezji ludowej jest n i e o k r e ś l o n a : wiersz jest różnozgłoskowy, oparty na zasadach wiersza tonicznego. Jednak ta teoria r ó w n i e ż się nie u t r z y m a ł a wobec różnicy p o g l ą d ó w rozmaitych badaczy w spra­ wie s t a ł e g o akcentu łączącego j e d n o s t k ę prozodyczną, t j . t a k ą , k t ó r e j granice nie r o z r y w a j ą słów na części, lecz b e z w z g l ę d n i e zbiegają się z p o d z i a ł e m słów. Jed­ ni badacze nie zwracali w ogóle uwagi na ten ak­ cent, i n n i nazywali go akcentem logicznym, i n n i znów - tonicznym, sk'adniowym, logiczno-gramatycznym. Brak porozumienia w tej najistotniejszej dla koncepcji fo­ nicznej sprawie s p o w o d o w a ł w rezultacie odrzucenie samej koncepcji. N a s t ę p n i e p o w s t a ł a teoria „stopy syntaktycznej", k t ó r a usiłowała dowieść, że s k ł a d n i a k a ż d e g o wiersza w bylinie jest ściśle p o w i ą z a n a z r y t m e m , że naj­ prostsza niepodzielna jednostka, k t ó r a m o ż e s t a ć się częścią s k ł a d o w ą k a ż d e g o wiersza w bylinie, powinna posiadać n a s t ę p u j ą c e właściwości: m a być zespolona jednym akcentem gramatycznym, ma s t a n o w i ć ca­ łość pod w z g l ę d e m s k ł a d n i o w y m (s. 76). Jednostka ta­ ka może z a w i e r a ć akcent logiczny. M i m o , iż teoria ta najbardziej chyba zbliżona jest do rzeczywistości, nie jest ona jeszcze dostatecznie opracowana i na razie zostało jedynie postawione samo zagadnienie. Nie wy­ kryto natomiast z w i ą z k u pomiędzy m e t r y k ą a s k ł a d ­ nią wiersza. Zupełnie o d r ę b n e od poprzednich są teorie muzycz­ ne wiersza ludowego. Założenia t y c h teorii są jasne i logiczne, oparte na t y m , że wszystkie u t w o r y ludo­ we są ś p i e w a n e lub też wypowiadane ś p i e w n i e . Wobec powyższego odpada zagadnienie r ó w n o ś c i zgło­ sek, gdyż m o g ą one być dowolnie skracane lub prze­ d ł u ż a n e przez w y k o n a w c ę , k t ó r y reguluje je w e d ł u g zasad r y t m u muzycznego. Tak p o w s t a ł a teoria muzyezno-rytmiczna, k t ó r e j t w ó r c a , A . Kubariew, pisa) w 1829 г., że metryka pieśni ludowej zostaje o k r e ś ­ lona nie ilością w y r a z ó w lecz melodią. Teorie muzyczne wersyfikacji ludowej r o z w i j a ł y s q w ciągu całego w i e k u X I X . Badacze-muzykołodzy pod­ kreślali specyfikę ludowej muzyki rosyjskiej, jej od­ rębność w stosunku do m u z y k i zachodniej. Toteż już w połowie X I X w . jeden z najznakomitszych znaw­ ców pieśni ludowej, W. F. Odojewski, zaleca: „ N a ­ leży z a p i s y w a ć m e l o d i ę tak j a k j ą ś p i e w a l u d (zazna­ czając warianty) nawet wówczas, gdy wydaje się, że są w niej n i e p r a w i d ł o w o ś c i w stosunku do r y t m u lub ruchu melodii. W ł a ś n i e te (pozorne) nieścisłości są specyficzne dla muzyki rosy* " " 4 j r ó ż n i ą c j ą od za­ chodniej" (s. 91). N a s t ę p n i e autor omawia, rozmaite odcienie (muzycz­ nych teorii, k t ó r e p o w s t a w a ł y w ciągu X I X w. Okres ten cechują niemal nieustanne spory pomiędzy filolo­ gami i muzykologami na temat p r y m a t u w t w ó r c z o ś ­ ci ludowej tekstu słownego czy t e ż r y t m u muzycznego. Filolodzy tak f o r m u ł u j ą swe stanowisko: „Bylina jest utworem p i e ś n i o w y m , u t w o r e m przeznaczonym do śpiewu... R y t m wersyfikacyjny jest ściśle uzależnio­ ny od melodii" (s. 101). Muzykolodzy zaś s t a w i a j ą k w e s t i ę w r ę c z odwrot­ nie: „...jeżeli pieśni taneczne są p o d p o r z ą d k o w a n e w swym r y t m i e charakterowi t a ń c a , to r ó w n i e ż mu­ zyka t o w a r z y s z ą c a s ł o w o m musi być p o w i ą z a n a nie tylko z t r e ś c i ą słów, lecz r ó w n i e ż z ich rytmem, zwłaszcza tam, gdzie tekst słowny jest zagadnieniem zasadniczym, k t ó r e wymaga ze strony słuchacza szczególnej, jeśli nie w y ł ą c z n e j u w a g i " (s. 101). Sytuacja staje się paradoksalna. Filolodzy są zwo­ lennikami muzycznego, muzykolodzy zaś filologiczne­ go opracowania r y t m i k i rosyjskich p i e ś n i ludowych. Przyczyny — j a k się wydaje — s z u k a ć należy w nie­ powodzeniach b a d a ń filologicznych. B r a k i teorii filo193 �logicznych zrodziły m y ś l o konieczności szukana i n ­ nych jeszcze, poza filologicznym, r o z w i ą z a ń zagadnie­ nia wersyfikacji ludowej. W ó w c z a s filolodzy dokona­ li ciekawego odkrycia', okazało się, że teksty pieśni u k ł a d a j ą się w teksty muzyczne. Ale przecież k a ż d y tekst, nawet prozaiczny, może być zastosowany do m u z y k i . T r u d n o ś ć polega t y l k o na t y m , że przy t a k i m p o d k ł a d a n i u pieśni pod muzy­ kę, przy dopasowywaniu jej do t a k t ó w — zostaje za­ kłócony r y t m pieśni i traci ona swą specyfikę. S t ą d . n i e w ą t p l i w y wniosek jest t y l k o jeden: zagad­ nienie r y t m i k i rosyjskiej poezji ludowej należy w i ­ dzieć w d w ó c h aspektach — muzycznym i filolo­ gicznym. Obok wymienionych przez nas koncepcji wersyfikacyjnych istnieją ponadto liczne teorie p r o w a d z ą c e do całkowitej negacji rytmicznej organizacji wiersza ludowego. Jeden z badaczy w X I X w., K . Aksakow, w r ę c z pisał: „ L u d nasz nie zna w ł a ś c i w i e wierszy, tzn. nie istnieją kanony, w e d ł u g k t ó r y c h należałoby pisać wiersze rosyjskie. R o d z ą się one i k s z t a ł t u j ą w c h w i ­ l i , kiedy są wypowiadane; jest to harmonijny zespół w y r a z ó w , harmonijny u k ł a d mowy, nie podlegający ż a d n y m z góry narzuconym prawom." I dalej ten sam autor stwierdza: „...Nasza pieśń rosyjska (ludowa) nie jest wierszem, k t ó r y by miał w y r a ź n ą m e t r y k ę różniącą ją od prozy. P o n r ę d z y r o ­ syjskim wierszem a p r o z ą nie ma tej w y r a ź n e j gra­ nicy, j a k ą spotykamy u innych n a r o d ó w . Nie posia­ damy osobnej, z góry przygotowanej wierszowanej formy, do k t ó r e j m o ż n a by b y ł o dostosować tekst...." (s. 105). Jak z tego wynika, autor tych słów odrzuca istnie­ nie wszelkich praw wersyfikacji pieśni ludowej. W ostatniej ćwierci w i e k u X I X S z a f r a n ó w wysuwa odmienny pogląd. Głosi on teorię stylistyczną, k t ó r a zaprzecza istnieniu regularnej wersyfikacji w pieśni ludowej. Zasadniczą p o d s t a w ę u k ł a d u pieśni ludowej widzi S z a f r a n ó w w muzyce, w melodii i rytmice pieś­ ni. Znaczy to, że wiersz sam przez się nie posiada ani specyficznej budowy, ani m e t r y k i . Oprócz wymienionych już zasadniczych teorii Sztokmar wymienia również i teorie pomniejsze, k t ó ­ rych ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie m o ż e m y na t y m miejscu o m a w i a ć . P o d s u m o w u j ą c p r z e g l ą d istniejącej l i t e r a t u r y przed­ miotu, autor dochodzi do n a s t ę p u j ą c y c h w n i o s k ó w : 1. Zagadnienie wersyfikacji ludowej jest w chwi­ li obecnej problemem jeszcze nie r o z w i ą z a n y m . 2. Punktem wyjścia dla dalszych b a d a ń w tej dzie­ dzinie powinno być r o z w i ą z a n i e zasadniczej kwestii: czy wersyfikacja ludowa jest problemem muzycznym czy też filologicznym, tzn. czy istnieje w ogóle w e r ­ syfikacja ludowa? 3. Jeżeli problem wersyfikacji ludowej jest pro­ blemem filologicznym i wersyfikacja taka istnieje, to należy u s y s t e m a t y z o w a ć prawa nią rządzące. Na­ leży przy t y m bacznie u w a ż a ć , aby nie n a g i n a ć wer­ syfikacji ludowej do j a k i c h ś z g ó r y ustalonych norm, lecz w y k r y ć istotne zasady, na k t ó r y c h jest oparta. Jest to zadanie bardzo trudne i odpowiedzialne, wymagające precyzyjnych b a d a ń , ścisłości zapisu 194 i wierności dokumentacji. Zadanie to p r ó b u j e Sztok­ mar r o z w i ą z a ć w dalszym ciągu swej pracy. W części drugiej, z a t y t u ł o w a n e j „Tekst i m2lcd a", autor omawianej pracy zajmuje się r o z w a ż a n i e m po­ stawionej przez siebie tezy o synkretycznym okresie rozwoju pieśni ludowej, o rytmicznej jedności melo­ dii i tekstu i jednoczesności powstawania tych d w ó c h e l e m e n t ó w pieśni ludowej. : Trzeba jednak p a m i ę t a ć — zaznacza autor — że m a t e r i a ł dowodowy, k t ó r y m rozporządza nauka w tej dziedzinie, jest fragmentaryczny i jednostronny. Toteż należy k o r z y s t a ć z niego ostrożnie. Zasadni­ czą p o d s t a w ą s t u d i ó w w t y m kierunku są badania współczesnych etnografów, prowadzone w ś r ó d ple­ mion a f r y k a ń s k i c h b ę d ą c y c h jeszcze obecnie na bar­ dzo niskim poziomie k u l t u r y . Uczeni s t w i e r d z a j ą , że taniec, muzyka i pieśń p o w s t a j ą u t y c h plemion rów­ nocześnie, i w y s n u w a j ą stąd wniosek, że w zaraniu dziejów ludzkości takie same zjawiska, zachodziły w ś r ó d l u d ó w z n a j d u j ą c y c h się obecnie na w y s o k m poziomie k u l t u r y . Wniosek ten nie u w z g l ę d n i a spe­ cyfiki rozwoju poszczególnych n a r o d ó w i dlatego też jego w a r t o ś ć naukowa jest, zdaniem autora, nie­ wielka. D r u g i m zasadniczym momentem teorii synkretycznych jest fakt, że obejmują one olbrzymie okresy czasu, okresy, k t ó r e m o ż n a b y ł a b y n a z w a ć nie epo­ kami nawet, lecz erami w historii rozwoju l u d z k o ś ć . Erom t y m o d p o w i a d a j ą fazy rozwoju sztuki ludowej od pierwotnego s ł o w o t w ó r s t w a do pieśni o tekście poetyckim, p e ł n y m treści. A u t o r zaznacza, że przy d o k ł a d n i e j s z y m badaniu tych zjawisk napotyka s'ic na znaczne t r u d n o ś c i , k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e nie leży w zakresie pracy, p o d k r e ś l a jedynie, iż w ciągu dal­ szego w y k ł a d u posługuje się terminem „ s y n k r e t y z m " tylko dla o k r e ś l e n i a jedności e l e m e n t ó w pieśni. Oczy­ wiście chodzi m u w t y m przypadku nie o p o t r ó j n ą jedność t a ń c a , muzyki i tekstu, lecz raczej o p o d w ó j ­ ną — tekstu i muzyki. P o d k r e ś l a przy t y m , że p i e r w ­ s z e ń s t w o ma b e z w z g l ę d n i e tekst. Dalej Sztokmar daje obszerny w y w ó d na temat s t o s u n k ó w , w k t ó r y c h p o w s t a w a ł a twórczość ludowa i k t ó r e w p ł y w a ł y na treść tekstu słownego i two­ rzonej jednocześnie melodii. Omawia r ó w n i e ż p r o ­ blem w ę d r ó w e k w ą t k ó w s ł o w n y c h i muzycznych oraz improwizacji wykonawstwa poszczególnych u t w o r ó w . Należy bowiem zaznaczyć, że k a ż d y bajarz jest jak gdyby t w ó r c ą byliny —• powtarza ją z coraz to no­ w y m i zmianami, z a r ó w n o tekstu jak i melodii. W tych warunkach szczególnie t r u d n ą staje się pra­ ca badacza-zbieracza, Bez pomocy fonografu nie moż­ na m ó w i ć o d o k ł a d n y m zapisaniu pieśni ludowej. Przy p o r ó w n y w a n i u zapisów daje się z łatwością z a u w a ż y ć , że tekst słowny częściej się zmienia n ż melodia. A u t o r stwierdza dalej, że po to, aby uzy­ s k a ć p e ł n o w a r t o ś c i o w y m a t e r i a ł dokumentarny, na­ leży dążyć do uzyskania d o k ł a d n y c h zapisów pieśni oraz s t a r a ć się o p o w t ó r n e zapisy tych samych p i e ś ­ ni. Praca badawcza, nad m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m da, n i e w ą t p l i w i e w y c z e r p u j ą c ą odpowiedź na szereg p r o b l e m ó w , k t ó r e są specjalnie w a ż n e , a mianowicie: 1. stosowanie r ó ż n y c h melodii do tych samych te­ m a t ó w epickich lub l i r y k i �2. stosowanie jednej melodii do r ó ż n o r o d n e j te­ matyki 3. wariacje melodii i tekstu w ramach jednego utworu, uwarunkowane zgodnością r y t m u 4. w y r a ź n e sprzeczności zachodzące w rytmice me­ lodii i 'tekstu, k t ó r e świadczą o w t ó r n y m ich po­ wiązaniu 5. kontaminacja, tzn. częściowe przenoszenie ludo­ wych t e k s t ó w poetyckich do innych u t w o r ó w . Zagadnienie migracji melodii i t e k s t ó w bada Sztok­ mar na obfitym materiale zapisów fonograficznych. P o d k r e ś l a przy t y m wielkie znaczenie dokładności i ścisłości transkrypcji n u t o w o - s ł o w n y c h , k t ó r e po­ winny być dokonywane przez specjalistów — mu­ zyka i filologa. Na podstawie drobiazgowej analizy posiadanych za­ pisów autor wykazuje, j a k często w ę d r u j ą wątki muzyczne i s ł o w n e z jednej pieśni lub b y l i n y do i n ­ nej, z drugiej zaś strony, p o d k r e ś l a j ą c zmiany, k t ó ­ re często zachodzą w t y m samym utworze, u tego samego bajarza, omawia zjawisko zmian improwizacyjnych w twórczości ludowej. Ciekawe jest zagadnienie kontaminacji tekstu słow­ nego i muzycznego, z k t ó r y m spotykamy się r ó w n i e często. Kontaminacja zachodzi t a k ż e we współczesnej pieśni ludowej, zwłaszcza w czastuszce. Zjawiska te m a j ą duże znaczenie dla sprawy akcen­ towania, przez co. w p ł y w a j ą na u k ł a d wersyfikacyjny utworów. Jeżeli tekst s ł o w n y i melodia nie p o w s t a w a ł y jed­ nocześnie, to nie są też ze sobą p o w i ą z a n e organicznie i m u s z ą być w ó w c z a s sztucznie dopasowywane. S t ą d też w y n i k a j ą nieraz akcenty tak niedorzeczne, że w y ­ raz, a nieraz całe zdanie t r a c ą sens. J e d n o c z e ś n i e daje się z a o b s e r w o w a ć fakt, że me­ lodie są ściśle p o w i ą z a n e nie z teksitem, lecz z oso­ bą bajarza; często zjawisko to w y s t ę p u j e zwłaszcza w tekstach epickich a w i ę c przede wszystkim w b y ­ linach. Autor p o d k r e ś l a przy t y m , że w i ą z a n i e w i e r ­ sza z melodią nie powoduje zmian wersyfikacyjnych; Wynika s t ą d wniosek, że nie istnieje nierozerwalna więź p o m i ę d z y tekstem a m u z y k ą , że obydwa te ele­ menty żyją swoim życiem samoistnym, niezależnie od tego, k t ó r y element ma p i e r w s z e ń s t w o i p r z e w a g ę . „ P r z y tworzeniu się oraz s ł u c h a n i u pieśni ludowej lub byliny nie wprowadzamy podziału na m u z y k ę i tekst jako dwa osobne elementy sztuki, i ż a d e n г tych e l e m e n t ó w nie jest zaciemniony lub p r z y t ł u ­ miony przez drugi" (s. 215). L u d , w i e l k i realista, żąda od u t w o r u prawdy życia. Dlatego też zwraca baczną u w a g ę na t r e ś ć pieśni lub byliny, nie r a ż ą i nie n u d z ą go częste p o w t ó r z e n i a w y ­ r a z ó w lub też z w r o t ó w , s t w a r z a j ą c e pozory przebiegu rzeczywistej akcji. L u d uznaje u t w ó r fantastyczny (baśń) za o d r ę b n y gatunek poezji ludowej, natomiast pieśń lub bylina m u s z ą być realistyczne. A w i ę c treść u t w o r u ma doniosłe znaczenie z a r ó w n o dla wykonaw­ cy, jak też dla słuchacza. Lapidarnie określa swój stosunek do u t w o r u l u d w p r z y s ł o w i u : „Z pieśni n i słowa w y r z u c i ć ciię nie da". Stopniowo jednak r y t m muzyczny i melodia zyskują coraz to w i ę k s z e znaczenie, tak iż „...stopniowo w ro­ syjskiej pieśni ludowej p r y m a t tekstu zostaje w y p a r t y przez prymat melodii. T ę okoliczność należy b r a ć pod u w a g ę przy chronologizacji opracowania.. P o c z ą t k o w o , w okresie wczesnego synkretyzmu tekstu słownego i muzycznego, p i e r w s z e ń s t w o m i a ł tekst s ł o w n y . Po­ tem stopniowo więź m i ę d z y s ł o w e m i m u z y k ą słabła na tle migracji melodii i wiersza, aż muzyka zaczęła g ó r o w a ć nad tekstem słownym... t a k i jest zasadni­ czy kierunek rozwoju rosyjskiej pieśni ludowej w przeszłości" (s. 221). „ S t r u k t u r a fonetyczna j ę z y k a ludowego jako pod­ stawa rosyjskiej r y t m i k i ludowej" — taki jest t y ­ tuł trzeciej części pracy Sztokmara, w k t ó r e j autor dowodzi, że isnieje bezpośrednia zależność pomiędzy systemem wersyfikacji i s t r u k t u r ą fonetyczną języka, w k t ó r e g o ramach istnieje ta wersyfikacja. „Wersyfikacji «w ogóle» wiersza oderwanego, unie­ zależnionego od bazy tego języka, do k t ó r e g o należy, nie ma i być nie może. Z a r ó w n o proza j a k i wiersz opierają się na strukturze fonetycznej, prawach mor­ fologii i s k ł a d n i danego j ę z y k a . Ż a d n y c h e l e m e n t ó w fonetycznych nie i s t n i e j ą c y c h w j ę z y k u wiersz zawie­ rać nie m o ż e " (s. 226). „Podstawy w j ę z y k u " (s. Ruchomość skim w p ł y w a zasad wersyfikacji ludowej zawarte są 227). i r u c h l i w o ś ć akcentu w j ę z y k u rosyj­ bardzo wydatnie na folklor rosyjski. W ramach nawet dość obszernej recenzji trudno w y m i e n i ć wszystkie o m ó w i o n e w pracy rodzaje enk l i t y k i p r o k l i t y k , p a r t y k u ł i k o ń c ó w e k , dodatko­ wych w y r a z ó w o, specjalnym znaczeniu, k t ó r e służą do celów wersyfikacyjnych. Warto jednak zaznaczyć, że w rosyjskiej twórczości ludowej spotyka się bar­ dzo z n a c z n ą ilość tego rodzaju f o r m j ę z y k o w y c h . Z j a ­ wisko to, ś w i a d c z ą c e o n i e z w y k ł y m bogactwie i r ó ż ­ norodności f o r m j ę z y k a rosyjskiego, w y r a ź n i e jest , p o d k r e ś l o n e w pracy Józefa Stalina „W sprawie mark­ sizmu w j ę z y k o z n a w s t w i e " . „...im bogatsze i różnorodniejsze jest słownictwo, t y m bogatszy i bardziej rozwinięty jest j ę z y k . " * Folklor rosyjski posiada nie t y l k o bardzo bogaty zasób słów, lecz r ó w n i e ż w i e l k ą żywotność. Intensyw­ nie przebiegają w n i m procesy słowotwórcze, dzięki k t ó r y m p o w s t a j ą nowe wyrazy na bazie zasadnicze­ go zasobu słów. P r a ź r ó d ł e m d y n a m i k i rosyjskiej mo­ w y ludowej jest język staroruski, język pierwszych p o m n i k ó w literackiej k u l t u r y rosyjskiej. B a d a ć to zjawisko, należy na podstawie s t u d i ó w porównaw­ czych współczesnego rosyjskiego folkloru językowego i archaicznego j ę z y k a literackiego. A u t o r opracowa­ nia dochodzi do wniosku, że język u t w o r ó w ludo­ wych nie posiada nic sztucznego i n a g i ę t e g o do¡ po­ trzeb wersyfikacji i r y t m i k i wiersza. Tak samo, o ile chodzi o r y t m i k ę melodii ludo­ wych, należy stwierdzić, że genezy jej s z u k a ć trzeba w najstarszych utworach ludowych. W s p ó l n y m pra­ ź r ó d ł e m całej l i t e r a t u r y ludowej jest, j a k z tego w y ­ nika, struktura fonetyczna ludowego j ę z y k a staroruskiego. J ę z y k ten jest r ó w n i e ż w s p ó l n y m źródłem, k t ó r e w y d a ł o współczesne pokrewne j ę z y k i : u k r a i ń ­ ski, rosyjski i białoruski. Ostatecznie dochodzi Sztokmar do wniosku, że w e r ­ syfikacja ludowej twórczości jest ściśle p o w i ą z a n a '•' J. \7- Stalin: W sprawie marksizmu znawstwie. Warszawa 1950, s. 23. w języko­ 295 �z dynamizmem u k ł a d u j ę z y k a staroruskiego. Z bo­ gactwa i r ó ż n o r o d n o ś c i form tego j ę z y k a wynika r ó ż ­ norodność r y t m i k i i wersyfikacji ludowej. „Obok ogól­ nych przyczyn natury społecznej, w p ł y w a j ą c y c h na t r w a ł o ś ć form życia i narodowej psychiki ludu r o ­ syjskiego, jego « m e t o d a twórcza» m i a ł a swoje w y ­ magania, k t ó r e stały się p o d s t a w ą s ł a w e t n e g o « k o n s e r w a t y z m u » poetyki ludowej" (s. 409). P r a w d ą jest że poetyka ludowa, j a k o okres'ony system p r a w i re­ guł, nie istniała. Najistotniejszym zaś probierzem twórczości ludowej — prozaicznej i poetyckiej, epic­ kiej i lirycznej — było ż ą d a n i e od u t w o r u prawdy życiowej. Forma zaś dzieła m i a ł a być ściśle p o w i ą ­ zana z jego treścią. Bajarz u ś w i a d a m i a ł sobie, albo może t y l k o czuł, że o „ s t a r o d a w n y c h dziejach" moż­ na m ó w i ć „ s t a r o d a w n y m i słowami". J ę z y k potoczny zmieniał się, rozwijał i u n o w o c z e ś ­ niał w r a z ze zmianami zachodzącymi w życiu na­ rodu, ale język epickich opowieści ¡ starych pieśni ludowych z a c h o w a ł się niezmienny, z a c h o w a ł swó] r y t m 1 r y m p o w i ą z a n y z treścią utworu. Wersyfikacja ludowa nie opierała się na wzorach obcych, w y k u w a ł a się w toku swego powstawania, b r o n i ą c się od obcych naleciałości. To samo zacho­ dziło w sferze muzycznej. Dlatego też rosyjska pieśń ludowa jest tak bardzo narodowa, posiada tak w y ­ r a ź n ą specyfikę. A u t o r k ł a d z i e na to z a g a d n i e ń ' e duży nacisk, w y k a z u j ą c na w i e l u p r z y k ł a d a c h spe­ cyfikę rosyjskiej pieśni. W s k a z u j ą c na konieczność ścisłej w s p ó ł p r a c y filo­ loga z muzykologiem, etnografa z historykiem lite­ r a t u r y — Sztokmar pokazuje drogę, k t ó r ą kroczyć powinni badacze folkloru. Pierwszym zaś etapem przygotowawczym jest opa­ nowanie marksistowskiej metody j ę z y k o z n a w s t w a , któ­ ra uczy w y k o r z y s t y w a ć w sposób naukowy podsta­ w o w y zasób s ł ó w języka ludowego. Recenzowana na t y m miejscu praca posiada nie­ w ą t p l i w e znaczenie dla naszej folklorystyki, stano­ w i bowiem cenny w z ó r metodyczny dla pracy ba­ dawczej nad polską twórczością l u d o w ą . J a s n o ś ć i zwięzłość w y k ł a d u oraz bogactwo m a t e r i a ł u rzeczo­ wego s p r a w i a j ą , że praca Sztokmara m o ż e być zali­ czona do najlepszych publikacji z dziedziny wersy­ fikacji poezji ludowej. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94515440db2bf94b8268a0b64ee053db.pdf 90557e41224ef87a8de92537f77f0a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:529 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:483 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.441-502 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N OD 1 К А REDAKCJI Kronika tej czy innej dziedziny życia zbiorowego prowadzona na bieżąco ma to do siebie, że daje przegląd wydarzeń w miarę, jak one dojrzewają. W tym wypadku proces informowania sprowadza się przede wszystkim do ujawniania faktów w ich kolejności czasowej, do uwypuklania ich bliższych i dalszych związ­ k ó w oraz do próby określenia ich doniosłości. Sprawa nabierze innego charakteru, jeżeli wypadnie informować o wydarzeniach, które z y s k a ł y już na rozpędzie, skomplikowały się w swoim zasięgu i przejawach. Poszerzając w V I I tomie „Etnografii Polskiej" dział Kroniki o wydarzenia do­ tyczące rozwoju kultury ludów Afryki znaleźliśmy się w sytuacji bardzo specjalnej, wymagającej bodaj krótkiego omówienia. Zdajemy sobie sprawę, że podejmując się informowania o wydarzeniach, które zaszły lub zachodzą w kulturze ludów Afryki, wypadnie nam śledzić proces daleko już zaawansowany. Na tle w s p ó ł ­ czesnych przemian dokonywaj ących się w układzie politycznym kontynentu afry­ kańskiego, nie tylko bowiem rozkład składników starszych w kulturze społeczeństw afrykańskich uległ znacznemu przyspieszeniu, lecz — co więcej — także i w ze­ spole czynników, które dotychczas kształtowały kierunki jej rozwoju, zaszły zasad­ nicze zmiany i przegrupowania. Współczesny obraz kulturowy Afryki stał się wskutek tego o wiele bardziej skomplikowany, nawet w stosunku do niedawno minionej przeszłości. Ze splatania się tradycyjnych form życia ze zjawiskami nowymi, współczesnymi i z potrzeby regulowania tych procesów powstały sytuacje, które swym formatem nie mieszczą się już wyłącznie w ramach dociekań naukowych. Przesunęły się one w płaszczyznę polityki społecznej i kulturalnej, wyrażając się u ludów i narodów afrykańskich zorganizowanych we własnej państwowości przede wszystkim w postaci haseł i programów działania nad odbudową i budową w ł a s n y c h kultur. Toteż zawężając wypowiedziane uwagi do sposobu przedstawienia wydarzeń, które zaszły i zachodzą w kulturze Afrykańczyków, zdajemy sobie sprawę, że scalenie ich w jeden obraz nie będzie najlepszą postacią informowania. Na dobrą sprawę należałoby dążyć do podkreślenia odpowiedniego podziału środowiskowego i do informowania o prze­ biegu wydarzeń dla każdego środowiska oddzielnie. Mówiąc inaczej, dla wyraź­ niejszego uwypuklenia specyfiki kierunków rozwoju kultury ludów i narodów Afryki słuszniej byłoby prowadzić nie tyle kronikę wspólną dla całego kontynentu, co rubryki kronikarskie wydarzeń z omówieniem w y n i k ó w dynamiki przeobrażeń oddzielnie dla każdej wyodrębnionej już lub wyodrębniającej się społeczności. Za takim postawieniem sprawy przemawiałaby między innymi także okoliczność, że zainteresowania nauki ś w i a t o w e j sprawami rozwoju kultury ludów afrykań­ skich są również znacznie zróżnicowane. Dodajmy, że układ płaszczyzn tych za- �442 KRONIKA interesowań i ich wzajemny stosunek posiadają obecnie także szczególne znaczenie dla formowania się nowych prądów w Afryce. Przy sformułowaniu bowiem pro­ gramów polityki kulturalnej współczesnych państw afrykańskich w wielu wypad­ kach sięga się w zakresie dokumentacji i odtwarzania historycznej i aktualnej rzeczywistości kontynentu do dorobku naukowego badaczy europejskich i amery­ kańskich. Zdajemy sobie sprawę, że przedstawiony wyżej system informowania może b y ć wprowadzony tylko w środowisku o dużej tradycji badawczej problemów afrykańskich, dysponującym jednocześnie odpowiednią kadrą specjalistów. Brak tych w a r u n k ó w nie może jednak doprowadzić do całkowitego zastoju w śledzeniu wydarzeń zachodzących w kulturze ludów i narodów Afryki ani też do pozosta­ wania na uboczu w stosunku do światowych zainteresowań problematyką Afryki. Nie rezygnując na przyszłość z wprowadzenia w ł a ś c i w e g o systemu naukowej infor­ macji, zwłaszcza w odniesieniu do procesów, jakie kształtowały się w Afryce na przestrzeni trzech ostatnich generacji, musimy w tej chwili poprzestać na rozwią­ zaniach połowicznych. Zdajemy sobie sprawę, że jest to jedynie nikła próba niedopuszczenia do dalszego pogłębienia się deficytu na tym odcinku. K r o ­ nika, którą tu przedstawiamy, nie pretenduje do tego, aby pokazać pełny obraz współczesnej sytuacji Afryki w dziedzinie życia kulturalnego. Podejmujemy ją jednak przede wszystkim pod naciskiem potrzeb praktycznych. Obserwuje się bowiem w chwili bieżącej w Polsce nie tylko duże, ale także bardzo różnorodne zainteresowania Afryką. Wydaje się więc, że nawet w obecnej swej postaci kro­ nika ma s w ó j sens. Luki, jakie niewątpliwie przedstawia niniejsze prowizoryczne rozwiązanie kwestii kroniki, będziemy starali się w y r ó w n a ć przez odpowiednie działy kroniki zamieszczane w dalszych kolejnych numerach naszego czasopisma. Spodziewamy się bowiem, że w miarę dojrzewania i krystalizowania się zaintere­ sowań afrykanistycznych w Polsce specjaliści śledzący rozwój poszczególnych dziedzin kultury i poszczególnych krajów afrykańskich włączą się w przyszłości w opracowanie bardziej dojrzałego modelu kroniki. Należy również oczekiwać, że w przyszłości poszerzy się w naszej kronice dział informacji o polskich zainteresowaniach i pracach afrykanistycznych, jak również o działalności Polaków w Afryce i ich kontaktach z różnymi społeczeństwami afry­ kańskimi. Pozwoli nam to na w g l ą d w interesujące zagadnienie, a ' mianowicie sprawę widzenia nowoczesnej Afryki przez przedstawicieli społeczeństwa polskiego. Z KRAJU SESJA NAUKOWA Z O K A Z J I 50-LECIA T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO W POZNANIU Założenie w roku 1910 Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu i udostępnie­ nie w grudniu 1911 r. zbiorów etnograficznych stało się okazją do przypomnienia dziejów poznańskiego ośrodka i zaprezentowania niektórych aktualnie w nim prowadzonych prac. Celom tym posłużyła sesja naukowa zorganizowana w Pozna­ niu w dniu 19 maja 1962 r. przez Poznański Oddział Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego przy udziale Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza. W czasie sesji, której przewodniczyli prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa i prof, dr W. Hejnosz, wygłoszono szereg referatów i komunikatów. Dwa pierwsze referaty, prof. dr. J . Burszty .,Ruch ludoznawczy i badania �KRONIKA 443 etnograficzne w Wielkopolsce" i mgr. S. Błaszczyka „Dzieje poznańskich zbiorów etnograficznych", ściśle związane były z obchodzonym jubileuszem. Obok proble­ matyki historycznej znalazły w nich jednakże miejsce również sprawy dnia dzi­ siejszego, tematyka i formy współcześnie prowadzonych prac badawczych, a także prac z zakresu ochrony i wystawiennictwa z a b y t k ó w kultury ludowej. Tradycje ludoznawstwa wielkopolskiego sięgają, o czym m ó w i ł prof, dr J . Burszta, 1 połowy X I X w. Są one związane z działalnością towarzystw społeczno-kulturalnych i gospodarczych, tzw. Kasyn, w Ostrowie i Gostyniu oraz Towarzy­ stwa Zbieraczów Starożytności Krajowych w Szamotułach, założonego w 1840 r. J u ż w latach trzydziestych żywą działalność n a u k o w ą i pisarską rozpoczął R. Berwiński, w s ł a w i o n y opublikowanymi w roku 1854 Studiami o literaturze ludowej. Najdawniejszy zbiór wielkopolskich pieśni ludowych zebranych przez J . Lipiń­ skiego, pt. Piosenki ludu wielkopolskiego, ukazuje s i ę w roku 1842. W badaniach nad pieśnią i muzyką regionu wyprzedził Lipińskiego jednakże O. Kolberg swoim krótkim artykułem z roku 1837, Ułamek o muzyce wielkopolskiej, drukowanym w „Przyjacielu Ludu". Systematyczne badania etnograficzne przeprowadza O. K o l ­ berg w Wielkopolsce dopiero w latach 1867—1875. Dla początków X X w. godne zanotowania są badania terenowe J . i Z. S z e m b e k ó w i e n , których rezultaty opu­ blikowano w Przyczynkach do etnografii Wielkopolski, zamieszczonych w „Mate­ riałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych". Utworzenie 8 I I I 1910 r. Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu zapoczątko­ wuje w Wielkopolsce zorganizowaną działalność ludoznawczą. Zarówno powstanie Towarzystwa, jak i zgromadzenie w ramach jego czynności zbiorów etnograficz­ nych, związane jak najściślej z nazwiskiem H . Cichowicz i jej córki Wiesławy, miało p o w a ż n e znaczenie nie tylko naukowe, ale w warunkach zaboru pruskiego również społeczne i polityczne. Okres m i ę d z y w o j e n n y nie przyniósł znaczniejszego wzrostu zainteresowań Wielkopolską ze strony fachowych etnografów. Kulturą l u d o w ą Wielkopolski zajmowali s i ę w ó w c z a s m.in. S. Ciszewski, B . Stelmachowska, Ł. Kamieński, J . Pietruszyńska i M. Sobieski. Natomiast c a ł y ten okres, jak stwierdza prof, dr J . Burszta, odznaczał się silnym rozwojem ruchu regionallstycznego, sprzyjają­ cym gromadzeniu materiałów etnograficznych. Dorobkiem okresu powojennego jest szereg prac z badań nad sztuką ludową, budownictwem, odzieżą, rzemiosłami wiejskimi i innymi działami kultury ludowej Wielkopolski. Podsumowaniem dotychczasowej wiedzy o kulturze ludowej regionu będzie trzytomowa Kultura ludowa Wielkopolski, której tom I ukazał się w roku 1960, a tom I I znajduje się w druku. Ośrodek prowadzi również badania nad procesami tworzenia się nowej kultury we wsiach Ziem Zachodnich i Północnych (w Koszalińskiem i na Ziemi Lubuskiej), a także nad społeczno-kulturalnymi prze­ obrażeniami w konińskim ośrodku przemysłowym. Mgr S. Błaszczyk skierował u w a g ę słuchaczy na sprawy muzealne. Zbiory Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, wystawione w grudniu 1911 r. w Muzeum im. Mielżyńskich, umożliwiły po I wojnie światowej utworzenie Działu Ludo­ znawczego Muzeum Wielkopolskiego. Dział ten w przededniu I I wojny ś w i a t o w e j liczył już około 3500 eksponatów. Wojna zniszczyła zbiór niemal w całości. Utwo­ rzony w roku 1945 Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum Wielkopolskiego, przemianowanego wkrótce na Narodowe, rozpoczął na nowo gromadzenie z całej Polski eksponatów, których jest już dzisiaj około 3700. Trudności lokalowe, z któ­ rymi dotąd borykało się kierownictwo Działu, mają zostać usunięte w najbliższym czasie. Na pomieszczenie zbiorów etnograficznych uzyskano zabytkowy budynek po �444 KRONIKA loży masońskiej, w y m a g a j ą c y jednak remontu i adaptacji. Przeniesienie zbiorów do nowego budynku związane będzie z przekształceniem dotychczasowego Działu w Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu. Wystąpienia dr T. Wróblewskiego, mgr J . Dydowiczowej, mgr J . Lisakowskiego i dr Z. Jasiewicza zapoznały uczestników sesji z problematyką prac podjętych w ośrodku poznańskim. Dr T. Wróblewski w referacie „Polsko-niemieckie pogranicze w świetle mate­ riałów etnograficznych" zajął się szeroką strefą wzajemnych oddziaływań mię­ dzy obszarem kulturowym polskim a niemieckim. Stwierdza w niej w y s t ę p o w a n i e mieszanych form kulturowych, m.in. w osadnictwie, budownictwie, odzieży, techni­ kach uprawy roli oraz zwyczajach rodzinnych i dorocznych. Autor poddał krytyce niemieckie atlasy etnograficzne, nieprzydatne w badaniach nad w p ł y w a m i kultu­ rowymi. Odpowiedni bowiem dobór tematyki kartogramów umożliwił twórcom atlasów wyeliminowanie z obszarów uwzględnionych na mapach form kulturowych słowiańskich i mieszanych. W komunikacie „Ze studiów nad zwyczajami dorocznymi ludu wielkopolskie­ go" mgr J . Dydowiczowa wiele miejsca poświęciła analizie wykorzystanych źródeł. Warte podkreślenia jest dążenie do historycznego ujmowania opracowywanego za­ gadnienia: przedstawienia genezy zwyczajów i przyczyn ich przekształceń. Mgr J . Lisakowski w komunikacie „Pieśń i muzyka ludowa ziemi kaliskiej'' zreferował wyniki swych badań w latach 1956—1962. Autor stwierdził liczne po­ wiązania pieśni kaliskich z pieśniami ludowymi innych części Wielkopolski. Prze­ prowadzona inwentaryzacja ludowych instrumentów muzycznych ujawniła w y s t ę ­ powanie w Kaliskiem nie znanych skądinąd dwustrunnych basów, drążonych w jednym k a w a ł k u drzewa. Kolejny komunikat, przygotowany przez mgr J . Dydowiczowa: „Opieka nad sztuką ludową w Wielkopolsce", informował o przedsięwzięciach Wydziału Kultury W R N podejmowanych w e s p ó ł z Poznańskim Oddziałem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Komunikat „Zderzenie się kultur grup osadniczych w świetle materiałów z Iwięcina w powiecie koszalińskim" zaznajomił z niektórymi wynikami prac pro­ wadzonych na Pomorzu Zachodnim w ramach zespołu kierowanego przez prof, dr J . Bursztę. Jako przedmiot rozważań obrano „zderzenie" kultur regionalnych przyniesionych przez 2 dominujące w życiu wsi grupy osadników: z powiatów Janów i Biłgoraj w Lubelskiem i z pow. Wieluń w woj łódzkim. We wnioskach autor stwierdza m.in., że „zderzenie" kultur to proces długotrwały i na terenie badanej wsi ściśle spleciony z procesami adaptacji i integracji. Proces ó w w swej początkowej fazie objął uzewnętrzniające się treści kulturowe: narzędzia i sposoby gospodarowania, niektóre potrawy, język, aby następnie wciągnąć w zasięg swego oddziaływania również i inne elementy kultury, m. in. zwyczaje towarzyszące obrzędom rodzinnym i dorocznym. W ożywionej dyskusji głos zabrali m.in. prof, dr M. Znamierowska-Prüfferowa (Toruń), doc. F . Kotula (Rzeszów), dr L . Malicki (Gdańsk), dr K . K w a ś n i e w ­ ski (Wrocław) i M. Jagła (Krotoszyn). Dyskutanci wydatnie rozszerzyli swymi wy­ stąpieniami problematykę referatów i komunikatów. Podsumowania dyskusji i zamknięcia obrad dokonał prof, dr J . Burszta. Przerwę w obradach wykorzystano dla zwiedzenia wystawy wielkopolskiej sztuki ludowej w Muzeum Narodowym. Uczestnicy sesji zaznajomili się również, dzięki wystawce zorganizowanej w sali obrad, z publikacjami dotyczącymi kultury ludowej Wielkopolski. �KRONIKA 445 D o s k o n a ł y m uzupełnieniem sesji była wycieczka naukowa w dniu 20 maja. Trasa wycieczki wiodła przez Szamotuły (muzeum i zabytki architektury oraz wy­ s t ę p y zespołów regionalnych: „Dzieci Szamotulskich", „Pieśni i Tańca Ziemi Sza­ motulskiej" i „Kapeli Orlików"), Słopanowo w pow. szamotulskim (kościółek drew­ niany z X V I I w.), Obrzycko w pow. szamotulskim, Czarnków, Marunowo w pow. czarnkowskim (chałupa z podcieniem narożnikowym i kuźnia), Chodzież, Sokołowo Budzyńskie w pow. chodzieskim (chałupa podcieniowa) i Wełnę w pow. obornickim (kościółek drewniany z I połowy X V I I I wieku). Zbigniew Jasiewicz DYSKUSJE O REGIONALIZMIE W wyniku inicjatywy Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego rozpoczęto dyskusję na temat znaczenia regionalizmu jako problemu teoretycznego i praktycznego. Punktem w y j ś c i o w y m dyskusji były referaty mgr S. Świrko i dr K . Pietkiewicza, wygłoszone na zebraniu Oddziału w dniu 7 lutego 1962 r. Na zebraniu, w którym uczestniczyło 33 osoby, rozgorzała burzliwa dys­ kusja na temat pojęcia „regionalizmu" oraz nad jego aspektem praktycznym w życiu codziennym. Na drugim z kolei zebraniu Oddziału, w dniu 21 lutego naświetlono problematykę regionalizmu poprzez sprawozdanie z konferencji regionalnej, jaka od­ była się na górze Św. Katarzyny w początkach lutego. Sprawozdawcami byli: dr W. Pomianowska i mgr Krzysztof Makulski. Po omówieniu g ł ó w n y c h tematów po­ ruszanych na konferencji zwrócono szczególną u w a g ę na istotę zagadnienia pracy terenowych działaczy kultury, którzy powinni mieć zasób podstawowych wiadomości etnograficznych. W toku dyskusji poruszono wiele palących zagadnień, do których należy m.in. ochrona wypieranej przez urbanizację kultury ludowej w najróżnorodniejszych jej przejawach. Jak wynikało z głosów w dyskusji, sytuacja w tere­ nie pod tym w z g l ę d e m pogarsza się w szybkim tempie. Wynika to m.in. z braku odpowiedniej literatury popularnej z tego zakresu. Rezultatem dyskusji było po­ stanowienie przygotowania odpowiednich postulatów na najbliższy walny zjazd P T L - u , który naświetliłby odpowiednio te problemy. Poza tym członkowie Od­ działu Warszawskiego postanowili wystąpić do kilku poczytnych gazet i czasopism z serią artykułów wskazujących na w a d l i w o ś ć polityki kulturalnej, która nie uwzględnia w wystarczającym stopniu zagadnień kultury ludowej. Krzysztof Makulski S E S J A P O P U L A R N O N A U K O W A W PŁOCKU W dniach 22—23 czerwca 1962 r. odbyła się w Płocku sesja popularnonaukowa zorganizowana z okazji Roku Ziemi Mazowieckiej przez Wojewódzką Komisję Obchodów Tysiąclecia P a ń s t w a Polskiego. Sesje i konferencje naukowe czy popularnonaukowe poświęcone poszczególnym regionom, a nawet oddzielnym miejscowościom Polski stały się ostatnio w naszym kraju zjawiskiem bardzo częstym. Czy oznacza to ponowne ożywienie ruchu regionalistycznego? N i e w ą t p l i w i e tak. Nasuwa się jednak pytanie, co różni ten ruch �446 KRONIKA od jego postaci z okresu międzywojennego. Nie sposób tu odpowiedzieć na to py­ tanie wyczerpująco. Ograniczymy się więc do wskazania jednej — jak się wydaje — podstawowej cechy. Otóż współczesny ruch regicnalistyczny jest częścią składową ogólnokrajowego programu aktywizacji gospodarczej, społecznej i kulturalnej c a ­ łego terytorium Polski. Znalazł on więc silną podstawę w polityce państwowej. W dziedzinie gospodarczej tendencja ta wyraża s i ę w postaci konkretnych pla­ n ó w regionalnych, a w dziedzinie kultury między innymi w wielkim programie Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. Nowe zadania stojące przed dzisiej­ szym regionalizmem w y m a g a j ą nie tylko skoordynowanych działań, gdzie spotkać się musi i zjednoczyć w y s i ł e k miejscowej ludności, n a u k o w c ó w i działaczy-praktyków, aie także w ł a ś c i w e j hierarchizacji problemów danego regionu. Jest to więc działalność z pogranicza praktyki i nauki, gdzie poczynania praktyków opierać się muszą o diagnozy naukowe, a naukowcy podjąć muszą takie problemy badaw­ cze, które są najważniejsze bądź pierwszoplanowe dla praktyków. I jeszcze jedna ważna sprawa — ruch regionalistyczny nawiązuje z natury rzeczy do tradycji da­ nego terenu, do jego przeszłości i wszystkich tych cennych elementów, które pozo­ stawiła ona jako dziedzictwo współczesnemu pokoleniu. Musi więc w swoim pro­ gramie wyznaczyć odpowiednie miejsce dociekaniom nad przeszłością i jej ż y w y m i śladami we współczesności. Inaczej mówiąc, musi na nowo spojrzeć na wzajemny stosunek przeszłości i teraźniejszości pod kątem widzenia dnia jutrzejszego. Wydaje się, że sesja płocka była bardzo iymptomatyczna dla nowej postaci ruchu regionalistycznego. O jej doniosłości w skali kraju świadczy aktywne uczest­ nictwo Przewodniczącego Rady P a ń s t w a , Aleksandra Zawadzkiego, a o jej zna­ czeniu dla regionu — liczny udział miejscowej ludności. Na program sesji złożyły się w pierwszym dniu ohrad plenarnych następujące referaty, prof. W. Antoniewicza, „Uwagi o regionalizmie historycznym i współczesnym", prof.prof. A. Gieysztora, K. Dziewońskiego i S. Herbsta, ..Mazowsze, zakres nazwy i treść pojęcia na prze­ strzeni dziejów", oraz prof. J . Kwejta. „Ekonomiczne perspektywy rozwoju Ma­ zowsza". Po posiedzeniach plenarnych dalszy ciąg obrad odbywał się w sekcjach: archeologicznej, pod przewodnictwem prof. Antoniewicza, historycznej, pod prze­ wodnictwem prof. Herbsta, historii sztuki, zabytków i muzealnictwa, pod przewod­ nictwem prof. Lorentza, etnograficznej, pod przewodnictwem prof. Dynowskiego, ekonomicznej, pod przewodnictwem prof. Kwejta, językoznawczej, pod przewod­ nictwem prof. Doroszewskiego, oraz literackiej. Należy oczekiwać, iż w odpowiednich pismach specjalistycznych ukażą s i ę sprawozdania z obrad poszczególnych sekcji. T u przedstawimy obrady sekcji etno­ graficznej. Posiedzenie tej sekcji odbywało się pod przewodnictwem prof, dr W. Dynow­ skiego. Wygłoszono 10 referatów, których tematy wchodzą w zakres problematyki badawczej prac prowadzonych w Zakładzie Etnografii Uniwersytetu Warszawskie­ go, w Zakładzie Entografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N , Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, Z a ­ kładu Socjologii Szkoły Głównej Planowania i Statystyki. Punktem wyjścia dla problematyki obrad sekcji było w y s u n i ę t e w referacie prof, dr W. Dynowskiego, „Dawne i nowe w kulturze chłopskiej na Mazowszu", zagadnienie zmian zachodzą­ cych w życiu wsi zarówno w zakresie sił w y t w ó r c z y c h i struktury społecznej, jak i różnych dziedzin kultury, uchwycone w ramach ostatnich trzech generacji. Referat ten podkreślał, iż badania nad kulturą ludową mogą dać pełny jej obraz jedynie w ó w c z a s , kiedy ukażą iej linię rozwojową od tradycyjnych form życia po w s p ó ł ­ czesność kształtowaną w wielu dziedzinach życia przez planowanie p a ń s t w o w e . �447 Jednocześnie badania te m o g ą się okazać przydatne tylko wówczas, jeśli stanowić będą pomoc we w ł a ś c i w e j adaptacji ogólnych planów p a ń s t w o w y c h do istniejących w a r u n k ó w danego regionu. Przytaczamy poniżej fragment referatu prof. Dynowskiego: ,,W dzisiejszych zmienionych warunkach życia społecznego każda nauka uza­ sadnić musi sens swego istnienia i kierunek rozwoju jakiegoś rzędu służbą na rzecz społeczeństwa. W przypadku grupy nauk o człowieku — a w tej liczbie także etno­ grafii — w y m ó g ten nabiera szczególnej ostrości. Toteż przed naukami tymi w każ­ dorazowo zmienionych warunkach życia społecznego staje nie tylko zadanie obję­ cia spojrzeniem badawczym rodzących się zjawisk czy modyfikacji istniejących już, ale także trudne zadanie przezwyciężenia dawnych kanonów myślenia, dawnych n a ­ w y k ó w metodologicznych i warsztatowych, nie będących j u ż w stanie sprostać nowym zadaniom. Przedstawiając na niniejszej Sesji krótkie informacje z prowadzonych badań pod ogólnym hasłem »Dawne i nowe w kulturze chłopów mazowieckich-" dążymy do tego, aby nie tylko ukazać zjawiska kulturowe i ich przebiegi, ale także trud­ ności metodologiczne, jakie musieliśmy przezwyciężyć na drodze do nowego spoj­ rzenia na badane zagadnienia. Dzisiejsza etnografia polska nie może pójść ani po linii dowolnego wyboru atrakcyjnych teoretycznie problemów kulturoznawczych, ani też kontynuować emo­ cjonalnie zabarwionych, gloryfikujących przeszłość i na niej głównie skupiających u w a g ę refleksji ludoznawczych, u których podstaw niewątpliwie legło zaintereso­ wanie reliktem. Potrzeby aktualnego życia społecznego stawiają przed naszą dys­ cypliną nowe zadania. Nie może ona rezygnować z rozwiązań teoretycznych, jeśli nie chce stracić pełnoprawnej pozycji jako nauka, musi jednak spośród proble­ m ó w teoretycznych wyselekcjonować te, które są bądź to społecznie pierwszopla­ nowe, bądź też najpilniej w y m a g a j ą diagnozy naukowej i rozwiązania praktycz­ nego. Oznacza to więc ścisłe zespolenie z dniem dzisiejszym. Nie znaczy jednak, by zainteresowania 'przeszłością były nam całkowicie obce. Przeciwnie, są one nam bardzo bliskie z dwu głównie powodów: 1. W kształtowaniu nowego modelu życia społecznego i kultury korzystamy zawsze — mniej lub bardziej świadomie — z dziedzictwa przekazanego nam przez minione generacje. W przypadku przedmiotu etnografii, tj. kultury ludowej, spra­ wa ta nabiera dodatkowego znaczenia. Chodzi tu mianowicie nie tylko o ciągłość kulturową, ale także o poszerzenie treści kultury ogólnonarodowej przez wydo­ bycie, emancypację kultury ludowej i podniesienie jej najcenniejszych wartości do rangi dorobku kultury ogólnonarodowej. 2. Właściwe rozeznanie w charakterze reliktów, zasięgu ich w y s t ę p o w a n i a i ich sile społecznej jest nieodzowne w dobie, kiedy planowa przebudowa życia społecznego liczyć s i ę musi ze zróżnicowanymi regionalnie tradycyjnymi struktu­ rami kulturowymi, z c a ł y m ich bagażem nie tylko cennych wartości, o jakich m ó ­ w i l i ś m y w y ż e j , ale także elementów wyraźnie konserwatywnych, hamujących okres przemian". Dalej referent .podkreślił, iż studia nad całym Mazowszem zróżnicowanym kulturowo — zarówno w przeszłości, jak i obecnie — w y m a g a j ą systematycznych i żmudnych badań. Nie dysponując p e ł n y m materiałem dla całego Mazowsza przed­ stawiamy w tej chwili pełniejszy obraz tylko jednego z jego regionów, a miano­ wicie Kurpiowszczyzny, która była przedmiotem wieloletnich studiów Zakładu Etnografii U . W. oraz Zakładu Etnografii I H K M P A N i doczekała się opracowania 'w postaci publikacji pt. Kurpie. Puszcza Zielona. Na przykładzie Kurpiów bowiem �448 KRONIKA ze szczególną wyrazistością wychodzi na jaw złożona struktura pojęcia regionu. Do tego zagadnienia nie da się podejść za pomocą studiów zasięgu jednego wyznacz­ nika ani też całego ich zgrupowania. Dopiero śledząc występujące impulsy, siłę i kolejność ich działania w życiu wsi oraz całokształt działania warunków, które sprzyjały zjawisku lokalizacji w y t w o r ó w kultury lub traciły s w ą moc i ustępowały innym, zbliżamy się do zagadnienia regionu i regionalizacji na tyle, żeby móc mówić o zasadniczym znaczeniu i roli w s k a ź n i k ó w przestrzennych w studiach nad mechanizmem tworzenia się kultury. Przeobrażenia w życiu wsi i zmiany zachodzące w świadomości jej mieszkań­ ców, łącznie z elementami kultury tradycyjnej istniejącymi do chwili obecnej lub zachowanymi w świadomości ludzkiej, były zasadniczymi tematami następnych referatów, przy czym pierwsze z nich (dr T. Delimata i dr Lecha) dawały obraz stanu zachowania zabytków etnograficznych na Mazowszu. Bogaty materiał doku­ mentacyjny zebrany przez Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie i opracowany w formie atlasowej omówiony został w referacie dr T. Delimata. Pozwala on na prześledzenie zmian zachodzących w kulturze materialnej i spo­ łecznej w przekroju czasowym, jak również na określenie tempa tych zmian w po­ szczególnych częściach Mazowsza. Rejestracja stanu zachowanych zabytków wska­ zuje, na jakiej bazie materiałowej oprzeć można studia nad etapami rozwoju kul­ tury ludowej. Następne referaty dotyczyły przede wszystkim terenu północno-wschodniego Mazowsza i były próbą pełniejszego przedstawienia kultury wsi kurpiowskiej. Mgr K . Makulski w swoim referacie, pt. „Układy społeczno-gospodarcze na zie­ miach popuszczańskich jako wykładnik przekształceń kultury miejscowej ludności wiejskiej", scharakteryzował specyficzne warunki ekonomiczno-społeczne tej czę­ ści Mazowsza i ich rolę w kształtowaniu się miejscowej kultury ludowej. Rozwój stosunków gospodarczych ujęty w cztery zasadnicze okresy wskazuje na różnice w procesie rozwoju historycznego terenów Puszczy Zielonej, których próba w ł ą ­ czenia w układ gospodarki ogólnopaństwowej dopiero po I I wojnie światowej za­ czyna być realizowana. Sytuacja ta musiała w y w r z e ć znaczny w p ł y w na kształ­ towanie się kultury ludowej, nadając jej specyficzne cechy i powodując jej znaczną w stosunku do innych regionów, a naw?t części Mazowsza, zachowawczość. Na­ stępne referaty poświęcone były już szczegółowym zagadnieniom z zakresu kultury społecznej i materialnej, dając obraz coraz bardziej dynamicznych przemian w kul­ turze chłopskiej w konfrontacji z dniem dzisiejszym. W dziedzinie zagadnień spo­ łecznych problemy te zostały poruszone w referacie mgr D. Markowskiej, „Prze­ miany społeczne wsi kurpiowskiej na przestrzeni trzech ostatnich pokoleń", w któ­ rym referentka dokonując charakterystyki społeczności lokalnej w jej rozwoju hi­ storycznym oraz zmian zachodzących w życiu rodzinnym wskazuje na potrzeby i tendencje rozwoju współczesnej wsi w zakresie życia społecznego. Zagadnienia z zakresu kultury społecznej i duchowej były tematem dwu na­ stępnych referatów: mgr J . Olędzkiego, „Pierwiastki tradycyjne we współczesnym światopoglądzie ludności wiejskiej", oraz mgr H. Olędzkiej, „Ranga społeczna twór­ czości artystycznej na Kurpiach w przeszłości i współczesności". Poruszona w re­ feratach zagadnienia podkreślają elementy odrębności grupowej Kurpiów i ich silną więź lokalną. Na szczególną uwagę zasługuje sprawa twórczości artystycznej występującej jako czynnik wartościujący w układzie stosunków społecznych, jak i ro'a w a r u n k ó w ekonomicznych w jej kształtowaniu. Z zakresu kultury mate­ rialnej omówione zostały w referacie mgr W. Paprockiej zagadnienia rzemiosła ludowego i kierunków jego rozwoju, przy czym główny nacisk położony został na �449 KRONIKA sprawę znaczenia rzemiosł w gospodarce kurpiowskiej w poszczególnych okresach rozwojowych. Bogaty materiał dotyczący występowania e l e m e n t ó w kultury tradycyjnej we współczesnym życiu wsi mazowieckiej i podlaskiej stanowił temat referatu mgr M. Biernackiej. Na przykładzie szlachty zagrodowej ukazano różnorodność kultury społecznej wsi, występującą pod pozorną jednolitością układu społecznego. Dla zrozumienia tych różnic dokonano analizy procesu historycznego, kształtują­ cego odmienne warunki gospodarczo-społeczne szlachty zagrodowej i chłopów. Referentka wskazała również na siłę i żywotność tych różnic, z którymi dziś jeszcze trzeba się liczyć w procesie przebudowy wsi. Przejściem do zagadnień związanych z nowo formującym się układem sto­ sunków społecznych na wsi był referat mgr B . Bazińskiej, „Proces emancypacji pracującej zawodowo kobiety wiejskiej". Stanowił on pewne zamknięcie zasadni­ czego tematu obrad wskazując na elementy nowego w kulturze wsi, na kształto­ wanie się nowej rzeczywistości, poczynając od zmian zachodzących w podstawowym układzie społecznym, jakim jest rodzina. Po dyskusjach, jakie odbyły się w ramach poszczególnych sekcji, zwołane zo­ stało posiedzenie plenarne dla podsumowania całokształtu obrad. Posiedzeniu temu przewodniczył prof. W. Dynowski. Głos zabrali nie tylko przedstawiciele nauki, ale także miejscowi działacze, wskazując na celowość tego rodzaju sesji. Doświadczenie tej sesji przemawia za tym, że obecność i aktywny udział etno­ grafów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest pożyteczny zarówno dla nich, jak i dla miejscowych działaczy społecznych. Wanda Paprocka, Danuta Markowska W Y S T A W A „AFRYKA N I E Z N A N A A B L I S K A " Warszawa wrzesień—październik 1962 Od czasu opublikowania przez sekretarza Związku Muzeów Angielskich S. F . Markhama w „The Museums Journal" (t. 31: 1931) znamiennego artykułu o sytuacji muzealnictwa ś w i a t o w e g o wiele uległo zmianie na lepsze. Obecnie chyba ryzykowne byłoby twierdzenie, że spośród tysięcy różnego typu muzeów rozsianych po świecie tylko niewiele więcej jak tuzin potrafi wyzyskać swe zbiory w sposób w ł a ś c i w y . W niewesołej refleksji Markhama na temat, czym są zbiory muzealne w ogóle i jak się je wykorzystuje w procesie wychowania i formowania kultury w s p ó ł ­ czesnej i narastającej generacji, zostało jednak poruszone niejedno zagadnienie, które również dzisiaj może posłużyć za punkt wyjścia do konstruktywnej wymiany zdań i działania. Węzłową kwestią dla Markhama jest znalezienie odpowiedzi na pytanie, jakim celom czy celowi mają służyć zbiory muzealne. Pytanie takie stawiano sobie za­ równo przed wypowiedzią Markhama, jak i dzisiaj. Jednakże Markham postawił to zagadnienie szczególnie ostro i w bardzo szerokiej, bo ogólnoświatowej skali. Można więc chyba śmiało powiedzieć, że problem ten staje równie wyraźnie przed każdą generacją i każdorazowo od nowa domaga się rozwiązania. Pytanie, czym są i jak należy w ł a ś c i w i e w y k o r z y s t y w a ć zbiory etnograficzne, stawiano bobie niejednokrotnie w różnych okresach, w różnych środowiskach i w różnych krę­ gach życia intelektualnego. Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat w tym za­ kresie można odnotować znamienne wypowiedzi, zarówno wybitnych n a u k o w c ó w 2Я - Etnografia Polska T. V I I �450 KRONIKA Ryc. 1. Fragment sali wystawowej etnografów, jak i praktyków, pedagogów i działaczy społecznych. Kto wie, czy nie poprzez szukanie rozwiązań dla zbiorów etnograficznych w tych właśnie ś r o ­ dowiskach zdołano podejść stosunkowo najbliżej do prawd, które głęboko tkwiły w życiu społecznym pod koniec ubiegłego wieku, w okresie przed I wojną ś w i a ­ tową, jak i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pytanie, jakiej problematyce naukowej i jakim celom społecznym mają służyć zbiory etnograficzne, można ponowić z r ó w ­ ną aktualnością także i dzisiaj. Jednakże udzielenie wyczerpującej odpowiedzi na to pytanie z pozycji potrzeb współczesnych w y m a g a ł o b y nie tylko gruntownego obrachunku z przeszłością, lecz także — i to przede wszystkim — właściwego ro­ zeznania w stosunkach społeczno-politycznych i ich nkładach w aktualnie formu­ jącej się rzeczywistości historycznej. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że w porów­ naniu z zespołem zjawisk społeczno-politycznych, zahaczających o krąg zaintere­ sowań etnograficznych z okresu międzywojennego, obecnie na czoło wysuwa się ruch wyzwoleńczy l u d ó w dotychczas całkowicie lub w znacznej mierze podporząd­ kowanych ustrojowi kolonialnemu. Sytuacja zmienia się pod tym względem radykalnie na naszych oczach. Ludy zwane niegdyś „pierwotnymi" przestały być biernym obiektem zainteresowań. B u ­ dują one dzisiaj świadomie zręby własnej kultury i szukają dróg powiązania spe­ cyfiki tradycji przeszłości z wymogami życia współczesnego. Zmienione warunki postawiły przed etnografią konieczność poszukiwania no­ wych koncepcji, nowych założeń metodologicznych w studiach nad procesami prze- �KRONIKA 451 Ryc. 2. Fragment sali wystawowej obrażeń kulturowych tych ludów. A to z natury rzeczy dotyczy również muzeal­ nictwa, będącego składową częścią naukowej działalności etnograficznej. Wydaje się, że spośród rozsianych po całym świecie i emancypujących się współcześnie tzw. niegdyś ludów pierwotnych na szczególną u w a g ę zasługują ludy afrykańskie. Narastające bowiem w sile od kilkudziesięciu lat ruchy narodowo­ w y z w o l e ń c z e doprowadziły dwieście kilkadziesiąt milionów mieszkańców Afryki kolonialnej do rozwiązań zasadniczych. Wychodząc zwycięsko z walk w y z w o l e ń ­ czych z ginącym systemem kolonialnym ludy Afryki jeden po drugim na naszych oczach przekształcają się w odrębne, nowocześnie rządzone ustroje p a ń s t w o w e . Nie ulega wątpliwości, że różne nurty ruchów narodowych afrykańskich i ich dzi­ siejsza postać stanowią już na tym etapie wyraźnie rysujące się przesłanki dla historycznego jutra całego kontynentu. Toteż zupełnie uzasadniony jest pogląd, ż e ten pęd Afryki ku nowemu jest jednym z naczelnych zjawisk we współczesnej hi­ storii zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Z tych w i ę c względów, jak i ze względu na zupełnie specyficzny obraz, jaki w y t w o r z y ł się przede wszystkim w kulturze ludów Afryki Czarnej, na skutek łączenia dawnego z nowym, problematyka afry­ kańska winna być jak najbardziej wzięta pod u w a g ę i w hierarchii zainteresowań wysunięta na miejsce eksponowane. Nie jest w i ę c dziełem przypadku, że pierwsza wystawa w Polsce, obrazująca duży zespół tzw. ludów pierwotnych, podlegających rewolucyjnym przemianom kulturowym, zestala poświęcona właśnie Afryce Czarnej. Przedsięwzięcie to ze �Ryc. 6. Maska zwierzęca Senu (Sudan Zachodni) �KRONIKA 455 Ryc. 7. Maska Chińczyka (Afryka Wschodnia) cesu emancypacji politycznej, społecznej i kulturowej wszystkich ludów „pierwot­ nych" Afryki nie wolno zapominać o ukształtowanym historycznie zróżnicowaniu na w i ę k s z e i mniejsze zespoły oraz o czynnikach tego zróżnicowania, takich jak język, rasa, typ gospodarki i organizacji społecznej, stopień izolacji i wiele innych. Wystawa „Afryka nieznana a bliska" dała skrót historii tego kontynentu i obraz jego zróżnicowania na przełomie X I X i X X w., a w i ę c tego etapu rozwo­ jowego, który stanowi bezpośrednie dziedzictwo dzisiejszych pokoleń Afrykańczy­ ków. I tę koncepcję uznać należy za słuszną. Poprzez tak pomyślaną w y s t a w ę otrzymuje widz jakby pierwszy stopień wtajemniczenia, wprowadzający w naj­ bliższą przeszłość Afryki stykającą się z tą rzeczywistością afrykańską, jaką od­ biera on w formie fragmentarycznych notatek czy wzmianek prasowych lub ko­ mentarzy dziennikarskich. Eksperyment ten nasuwa myśl, że w wystawach stałych poprzez odpowiedni dobór środków oddziaływania na widza należałoby rozszerzyć tematykę o całą sferę współczesności, widzianą od strony antropologii społecznej, to znaczy struktury społecznej, mechanizmu więzi społecznej i przemian, jakim ulegają one w s p ó ł ­ cześnie. Silniej należałoby także zaakcentować w obrębie nowo powstałych p a ń s t w �Ryc. 8. Fragment wystawy poświęcony tańcom i maskom tanecznym �KRONIKA 457 Ryc. 9. Ksylofon z Ghany afrykańskich zróżnicowanie rasowe, językowe, religijne, gospodarcze, społeczne itp.. jak również proces wzrostu znaczenia tych plemion czy tych wartości kulturo­ wych, które bądź z racji ich dominowania, bądź też z racji stosunkowo dalekiego zaawansowania w procesie rozwojowym w y s u w a j ą się dziś na plan pierwszy w tych państwach i działają jako czynnik jednoczący. Z drugiej strony — przede wszystkim w celu ustalenia powiązań z bardziej odległą przeszłością kontynentu — należałoby także wyraźnie podkreślić charak­ ter kontrastów rozwojowych, szczególnie silnie występujących w kulturze niektó­ rych ludów afrykańskich. Mam na myśli kulturę Buszmenów, Hotentotów i ple­ mion pigmejskich, z jej również i we współczesności utrwalonymi przejawami ma­ łej dynamiki przeobrażeń. Toteż wydaje się, że w koncepcji wystawy stałej rzeczą jak najbardziej uzasadnioną będzie zwrócenie baczniejszej uwagi na paralele etnograficzno-archeologiczne, co zresztą jeżeli chodzi o Afrykę przestrzegane jest bar­ dzo skrupulatnie w muzealnictwie ś w i a t o w y m . Na gruncie tego doświadczenia można by również podjąć dyskusję nad spo­ sobem podkreślania faktów o zasadniczym znaczeniu dla afrykańskiego procesu historycznego. Można by się na przykład zastanowić, jak najwłaściwiej ująć w eks­ pozycji problem arabski i ekspansji Islamu na obszarze Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem Afryki Czarnej. J a k przedstawić zagadnienie rożnych form nie­ wolnictwa i ich historię, sprawę pokojowej i zbrojnej polityki plemiennej, form organizacji militarnych, sposobów i środków prowadzenia wojen, s k u t k ó w klęsk i zwycięstw. �458 KRONIKA Ryc. 10. Wśród zwiedzających przeważała młodzież szkolna Z eksperymentu tego w y c i ą g a m y także wniosek co do miejsca, jakie w stałej wystawie etnograficznej zajmować winny wytwory twórczości artystycznej. Zgo­ dzimy się, że nie mogą one przesłaniać w y n i k ó w , utrwalonych w innych dziedzi­ nach działalności człowieka, przede wszystkim w dziedzinie działalności gospodar­ czej, jak również, że w wystawie o tym charakterze twórczość i działalność arty­ styczna nie może b y ć w żadnym wypadku potraktowana wycinkowo, jako kate­ goria samoistna, w odosobnieniu od całej stery życia duchowego i niezależnie od konkretnych układów stosunków społecznych. Można też podjąć dyskusję na temat, jaką rolę winna odgrywać oprawa pla­ styczna w ekspozycjach etnograficznych. Na przykładzie omawianej wystawy raz jeszcze można się przekonać, j a k wielkie może ona mieć znaczenie dla sugestyw­ nego unaocznienia zasadniczej koncepcji. Jest to ogromną zasługą Czesława Wielhorskiego. Dodajmy tutaj, iż udział tego artysty w wystawie poświęconej Mille­ nium walnie przyczynił s i ę do przekształcenia jej z ekspozycji okresowej w stałą. Eksperyment należy uznać za udany. I tu podkreślić wypada n i e w ą t p l i w ą z a ­ sługę dr Zofii Szyfelbejn-Sokolewicz, która przy pomocy szczupłego, ale odda­ nego sprawie zespołu współpracowników w bardzo krótkim czasie wypracowała koncepcję wystawy, czuwała nad jej realizacją, nad organizacją widowni oraz opracowała staranny, dobrze wprowadzający w w y s t a w ę katalog. Witold Dynowski �KRONIKA U W A G I NA T E M A T STUDIÓW A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H 459 W POLSCE Przebudzenie się Afryki, zdobycie (często dopiero po dłuższej lub krótszej walce z kolonializmem) niepodległości przez prawie 30 nowych państw, ż y w e sym­ patie narodu polskiego dla wszystkich ludów, które walczą o swą niezawisłość, szybki rozwój stosunków politycznych, ekonomicznych i kulturalnych z państwami afrykańskimi — oto najważniejsze czynniki determinujące rozwój studiów afrykanistycznych w Polsce. Studia te nie są u nas rzeczą zupełnie nową. Na uniwersytetach krakowskim i warszawskim od dawna już prowadzi się badania i nauczanie różnych j ę z y k ó w afrykańskich; badacze skupiają się na problemach antropogeografii Afryki, nad socjologią i etnografią ludów afrykańskich, nad ich historią, kulturą i sztuką. W niektórych instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk indywidualni bada­ cze zajmowali się również problemami afrykańskimi; w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych działała komórka problemów afro-azjatyckich. Spośród tych wszystkich przedsięwzięć pragnąłbym zatrzymać się na dwu, które zorganizowałem i którymi kierowałem w ciągu kilku ostatnich lat. W Instytucie Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, w ramach Katedry Semitystyki, zorganizowano kompleksowe studia afrykanistyczne polegające na nauce j ę z y k ó w amharskiego, haussa, swahili oraz etnografii, socjologii i historii Afryki. Pierwsi adepci tych studiów opuszczą mury uniwersytetu w 1963 r. Trzy lata temu utworzono w Polskiej Akademii Nauk Seminarium Afrykani­ styczne, które zgrupowało specjalistów różnych dziedzin: geografów, etnografów, ekonomistów, socjologów, lingwistów, p r a w n i k ó w itd. Właśnie dzięki temu Semi­ narium badacze-afrykaniści mogli lepiej poznać się nawzajem i nawiązać w s p ó ł ­ pracę. W ten sposób spełniało ono i spełnia dotąd rolę czegoś w rodzaju towa­ rzystwa naukowego. Ostatnio powołany został do życia na Uniwersytecie Warszawskim Ośrodek S t u d i ó w Afrykanistycznych, który spełniać ma dwa g ł ó w n e zadania: badanie i nauczanie. W dziedzinie badań chodzi o zaawansowanie i koordynację prac nau­ kowych dotyczących Afryki, prowadzonych na różnych wydziałach: geograficznym, geologicznym, filologicznym, socjologicznym, historycznym, prawnym, pedagogicz­ nym itd. Ośrodek działa jako centralna instytucja uniwersytecka nie związana z żadnym wydziałem i bezpośrednio podporządkowana rektorowi. Jednakże zgod­ nie z wnioskiem Ośrodka mogą być powoływani nowi pracownicy naukowi w r a ­ mach poszczególnych katedr w celu rozwijania badań afrykanistycznych. Tak więc omawiany ośrodek spełnia obecnie ważną rolę w dziedzinie integrowania badań afrykanistycznych prowadzonych przez poszczególne katedry w ramach jednego uniwersytetu, który (jak wszystkie współczesne uniwersytety podporządkowane prawom specjalizacji) mnoży ilość wydziałów, instytutów i katedr specjalistycznych. Ośrodek Studiów Afrykanistycznych powołano w celu rozwijania kontaktów z wszystkimi innymi instytucjami naukowymi i uniwersyteckimi w kraju i za gra­ nicą, zajmującymi się problemami afrykanistycznymi. Szczególny nacisk położony zostanie na podtrzymaniu kontaktów naukowych z uniwersytetami i instytutami badawczymi krajów afrykańskich. Ośrodek będzie dysponował specjalistyczną bi­ blioteką i będzie publikował swe prace w ramach wydawnictwa uniwersyteckiego. W celu spełnienia swych zadań dydaktycznych Ośrodek organizuje Studium Afrykanistyczne. Nauka trwać będzie tam 2 lata (4 semestry). Zadaniem tego Stu­ dium będzie dać swym adeptom podstawy współczesnej wiedzy o problemach afrykańskich w całej ich kompleksowości, i to zarówno w odniesieniu do prze- �460 KRONIKA szłości, jak i teraźniejszości. Chodzi tu przede wszystkim o osoby, które posiadają już dyplomy ukończenia studiów, a które chciałyby zdobyć dodatkowe wiadomo­ ści pozwalające im bądź lepiej w y p e ł n i ć swe zadania ekspertów powołanych do pracy w Afryce, bądź też lepiej przygotować się do ich zawodowych funkcji z w i ą ­ zanych z problematyką afrykańską w ramach administracji, handlu, dziennikar­ stwa, radia, telewizji itd. Studium to dostępne jest również dla pracowników naukowych w dziedzinie afrykanistyki: ekonomistów, l i n g w i s t ó w , historyków itd., którzy nie mieli okazji w czasie swych studiów specjalistycznych zgłębić dosta­ tecznie problematyki afrykańskiej; tak w i ę c np. lingwista będzie m ó g ł dopełnić z pożytkiem dla siebie w i e d z ę z zakresu geografii, etnografii, socjologii, historii politycznej, gospodarczej, kulturalnej itd. T a k samo dotyczy to i pozostałych pra­ c o w n i k ó w naukowych wyspecjalizowanych w innych dziedzinach i kierunkach, interesujących się Afryką. Studenci będą mogli również w czasie tych 2 lat po­ lepszyć s w ą praktyczną znajomość j ę z y k ó w obcych (francuskiego i angielskiego) oraz poznać podstawy jednego z j ę z y k ó w afrykańskich w y k ł a d a n y c h na Uniwer­ sytecie Warszawskiem. Uniwersytet ma nadzieję przyczynić się w ten sposób do ogólnego rozwoju studiów afrykanistycznych, do lepszej koordynacji badań oraz do lepszego przy­ gotowania kadr, których zadaniem będzie zajmowanie się problematyką afrykańską w ramach swych prac zawodowych, a które będą informowały nasze społeczeństwo o rozwoju kontynentu afrykańskiego lub które będą p o w o ł a n e przez rządy p a ń s t w afrykańskich i przez organizacje międzynarodowe do wypełniania swych zadań w samej Afryce. Stefan Strelcyn R E M A R Q U E S S U R L E S ÉTUDES A F R I C A I N E S E N P O L O G N E L'éveil de l'Afrique, la conquéte de l'indépendance par pres de 30 Etats nouveaux, souvent apres une lutte plus ou moins longue contre le colonialisme, les vives sympathies du peuple polonais pour tous les peuples qui luttent pour leur liberation nationale, le développement rapide des relations politiques, économiques et culturelles avec les Etats africains — voilä les facteures les plus importante qui déterminent chez nous le développement des études africaines. Ces études ne sont pas chose neuve en Pologne. Dans les Universités de C r a covie et Varsovie on poursuit depuis longtemps la recherche et renseignement de diverses langues africaines, des chercheurs se penchent sur des problémes de géographie humaine de l'Afrique, de la sociologie et de l'ethnologie des peuples africains, sur leur histoire, leur culture et leurs arts. Dans certaines institutions scientifiques de l'Académie des Sciences Polonaise des chercheurs isolés s'occupaient, eux aussi, de problemes africains; l'Institut Polonais des Relations Internationales avait une Section des Problemes Afro-Asiatiques. Parmi toutes ees initiatives, je voudrais m'arréter sur deux que j'ai organisées et dirigées au cours des demacres années. A l'Institut d'Etudes Orientales de l'Université de Varsovie, á la chaire d'Etudes S é m i t i q u e s un enseignement africaniste ocmplexe a été organise (langue amharique, haoussa, swahili, ethnographie, sociologie, histoire). Les premiers licencies acheveront ces études en 1963. II y a trois ans, fut fondé ä l'Académie des Sciences Polonaise un Séminaire Africaniste, groupant des spécialistes de différentes branches: géographes, ethnologiues, économistes, sociologues, linguistes, juristes etc. C'est sur la base de ce �KRONIKA 461 S é m i n a i r e que les chercheurs africanistes ont appris á mieux se connaitre et á collaborer entre eux. II faisait et i l fait encore, en quelque sortě, fonotion ď u n e société scientifique. J'en arrive maintenant au Centre d'Etudes Africaines qui vient d'etre fonde r é c e m m e n t á 1'Univérsité de Varsovie. Ce Centre poursuit parallelement deux buts essentiels, la recherche et l'enseignement. Dans le domaine de la recherche, i l est charge promouvoir et de ooordonner les travaux scientifiques concernant l'Afrique, poursuivis dans les différentes facultes, celle de Geographie et Geologie, de Philo­ logie, de Philosophie et Sociologie, d'Histoire, du Droit, de Pedagogie etc. L e Centre fonctionne comme une institution universitaire centrale, non attachée ä une faculté quelconque, soumise directement á M . le Recteur. Mais sur la proposition de ce Centre, des postes de chercheurs nouveaux peuvent étre créés dans les différents chaires pour développer les recherches africaines. Ainsi ce Centre joue des maintenant un role important dans 1'intégraüon des différentes branches de la recherche dans une universitě qui, comme toutes les universités contemporaineś soumises aux lois de la specialisation, multiplient les facultes, les instituís et les chaires spécialisées. L e Centre d'Etudes Africaines est appelé ä développer les contacts avec toutes les autres institutions scientifiques et universitaires, tant en Pologne qu'á l'étranger, s'occupant des problemes africains. U n effort particulier sera fait pour maintenir des relations scientifiques avec les universités et les instituís de recherches dans les pays africains. L e Centre disposera d'une bibliothěque spéoialisée et poubliera ses travaux par les soins des Editions de l'Université. Pour réaliser ses functions didactiques, le Centre organise un Cours Africa­ niste. L a durée des études y est de 2 ans (4 semestres). Ces études sont destinées á fournir les elements de base connaissances modernes des problemes africains dans toute oomplexité passée et présente ä toutes les personnes qui possédent déjá des diplomes universitaires (licencies, ingénieurs, médecins etc.), mais qui désirent acquérir des connaissances supplémentaires leur permettant soit de mieux remplir leurs fonctions d'experts en médecine etc. appelés ä travailler en Afrique soit de mieux s'acquitter de leurs taches professionnelles s'ils s'occupent des problemes africains dans radministration, dans le commerce, le journalisme, la radiotele­ visión etc. Cet enseignement est également destiné aux travailleurs scientifiques africanistes, aux économistes, linguistes, historiens etc. qui n'ont pas pu acquérir pendant leurs études spécialisées une connaissance de l'Afrique suffisamment large. Ainsi, par exemple, le linguiste pourra y completer utilement ses connais­ sances en géographie, en ethnographie et en sociologie, en histoire politique, é c o nomique et culturelle etc. II en est de m é m e avec les travailleurs scientifiques spe­ cialises dans d'autres branches et centres des problemes africains. L e s étudiants perfectionneront aussi durant ees deux années leurs connaissances pratiques des langues étrangeres (trancáis et anglais) et auront ä suivre un cours élémentaire d'une des langues africaines enseignées ä l'Université de Varsovie. L'Université espere contribuer ainsi au développement des études africaines en general, ä une meilleure coordination des recherches, ä une meilleurs prepara­ tion des cadres qui ont a s'oecuper des problemes africains dans leur travail professionnel, qui ont ä informer notre société sur le développement du continent africain ou qui doivent réaliser en Afrique m é m e des taches auxquelles ils seront appelés rfiu? le gouvernement des Etats africains ou par des organisations interna­ tionales. Stefan Strelcyn �462 KRONIKA MIĘDZYNARODOWE S Y M P O Z J U M A F R Y K A N I S T Y C Z N E W B I A Ł Y M S T O K U W dniach 22—23IX 1962 r. odbyło się w Białymstoku Sympozjum A f r y k a n i ­ styczne poświęcone antropologii (ze specjalnym uwzględnieniem rezultatów b a d a ń arabsko-polskich wypraw antropologicznych do Egiptu). Wzięli w nim udział wybitni afrykaniści i zaproszeni goście z zagranicy: prof, dr Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Egipt), doc. dr Balazs Bugyi (Węgry), doc. dr Peter Boyev (Bułgaria), prof, dr Hans Grimm (Niemcy), prof, dr L a r r y P. K i r w a n (Wielka Brytania), prof, dr Olga Necrasov (Rumunia), prof, dr Georges Olivier (Francja), dr Evžen Strouhal (Czechosłowacja), doc. dr Jaroslav Suchý (Czechosłowacja) oraz uczeni polscy z prof, dr Janem Czekanowskim, prof, dr Kazimierzem M i c h a ł o w ­ skim i prof, dr Romanem Stopą na czele. Obrady pierwszego dnia Sympozjum obejmowały cztery referaty g ł ó w n e : w s t ę p ­ ny referat prof, dr Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego, pt. „Polskie badania antro­ pologiczne w Afryce", w którym została przedstawiona historia polskich wypraw i badań w Afryce, a następnie referat prof, dr Jana Czekanowskiego, „Perspek­ tywy badań antropologicznych w Afryce", nawiązujący do prac autora sprzed przeszło pół wieku na tamtejszym terenie. Ogromne zainteresowanie w y w o ł a ł y referaty g ł ó w n e dwóch wybitnych archeologów: prof, dr Kazimierza M i c h a ł o w ­ skiego, pt. „Archeologia doliny Nilu ze szczególnym uwzględnieniem badań pol­ skich", i prof, dr L a r r y P. Kirwana. W przerwie między obradami odbyło się otwarcie wielkiej wystawy fotograficzno--maląrskiej „Przez pustynie i oazy Egiptu" i wystawy polskich wydawnictw antropologicznych. Dalsze obrady poświęcone b y ł y referatom o tematyce ogólnoafrykańskiej. Spe­ cjalnie ciekawa była prelekcja prof, dr Romana Stopy „Buszmeńszczyzna a pre­ historia mowy ludzkiej", w której autor omówił genezę języka na tle prymityw­ nych dialektów afrykańskich. Tytuły pozostałych referatów przedstawiały się następująco: dr A. Coblentz (Paryż), „Contribution ä l'étude des populations sahariennes"; prof, dr Adam Wanke (Wrocław), „Typy kraniologiczne Afryki"; ks. mgr Czesław B i a ł e k (Toruń) „Stosunki antropologiczne Afryki Środkowej w świetle aproksymacji Wankego, z modyfikacją Czekanowskiego"; dr Josef Wolf (Praga), „Příspěvek к d ě j i n á m nejstaršiho osídleni Afriky"; dr Vladimir Kadlec (Praga), „Rzeźba sakralna Poli­ nezyjczyków i paralele zachodnioafrykańskie"; mgr Roman Raczyński (Praga) „ N i e ­ które problemy etnogenezy Malgaszów"; mgr Henryk Stolarczyk (Łódź), „Uwagi nad strukturą antropologiczną Cyrenajki"; mgr Lucyna Różbicka (Łódź), „ U w a g i nad strukturą antropologiczną ZulóW"; dr Andrzej Wierciński (Warszawa), „Analiza rasowa wczesnodynastycznej ludności z Heluanu ( I — I I dyn.)". Drugi dzień obrad poświęcony był pracom dotyczącym antropologii Egiptu. Większość z nich oparta była na materiałach arabsko-polskich wypraw antropolo­ gicznych. T y t u ł y tych referatów przedstawiają się następująco: prof, dr Eugenia S t o ł y h w o (Kraków), „Cechy opisowe u młodzieży egipskiej'; doc. dr B r o n i s ł a w Jasicki (Kraków), „Zmienność niektórych w y m i a r ó w i proporcji ciała u dzieci i młodzieży egipskiej"; dr Stanisław Panek (Kraków), „Wyrzynanie się uzębienia stałego u dzieci egipskich"; dr P a w e ł Sikora (Kraków), „Rozwój g ł o w y i twarzy młodzieży egipskiej"; dr Napoleon Wolański (Warszawa), „Rozwój proporcji ciała u dzieci egipskich na tle rozwoju dzieci z miast i wsi polskich"; prof. Ahmed Mahmoud E l Batrawi (Kair), „The Physical Traits of the population of Solium, Sidi Barrany and Siwah"; dr Waldemar Szwaykowski (Białystok), „Ciśnienie tętnir �KRONIKA 463 cze krwi mieszkańców Sidi Barrany, Solloum, Marsa Matrouh i Oazy Siwah"; prof, dr Mikołaj Olekiewicz (Lublin), „O pewnym ciekawym przypadku niespeł­ nienia się kryterium Bernsteina w Oazie Siwah"; doc. dr Balazs Bugyi (Budapeszt), „Some regularities and laws in the radiological development growth and matu­ ration of the skeletal system on children"; prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski (Białystok), „Zagadnienie populacyjne Oazy Siwah na tle stosunków demograficz­ nych i zdrowotnych Pustyni Libijskiej" oraz „Długość trwania życia i przyczyny zgonów mieszkańców Marsa Matrouh"; prof, dr Ireneusz Michalski (Łódź), „Uwagi 0 strukturze antropologicznej Egiptu"; dr Evžen Strouhal (Praga), „Příspěvek к antropologii současného obyvatelstva středního a horního Egypta"; prof, dr Sta­ nisław Górny (Wrocław), „Charakterystyka budowy somatycznej ludności Pustyni Libijskiej", „Struktura antropologiczna Beduinów z Oazy Fajum" i „Struktura antropologiczna ludności zachodniej części Delty Nilu"; mgr Irena Szwaykowska 1 dr Waldemar Szweykowski (Białystok), „Uwagi o strukturze mieszkańców L u x o ru"; prof, dr Michał Cwirko-Godycki (Poznań) i prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Ro­ galski (Białystok), „Grupy krwi współczesnej ludności Egiptu"; doc. dr Jaroslav Suchý (Praga), „Staroegyptské lebky v Hrdličkowě muzeum v Praze". Podsumowania obrad dokonal prof, dr Tadeusz Dzierżykray-Rogalski. Na zakończenie zebrani obejrzeli film dokumentalny „Ostatni ludożercy" o no­ wo odkrytym szczepie K u k u - K u k u w Nowej Gwinei. Sympozjum białostockie wykazało, że antropologia polska zdobyła sobie na terenie międzynarodowym w y s o k ą pozycję w zakresie badań afrykanistycznych. T. POWIĘKSZYŁY Dzierżykray-Rogalski EGZOTYCZNE EKSPONATY ZBIORY MUZEUM POMORZA ZACHODNIEGO W listopadzie 1961 r. do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie wpłynęło szereg ciekawych eksponatów. B y ł a tam prymitywna łódź gwinejska, drążona w jednym pniu drzewa. Została ona zdeponowana w Dziale Morskim przez I ofi­ cera statku „Świdnica", A. Drapellę. Również w tym czasie zbiory etnograficzne powiększyły się o kilka ludowych instrumentów z okolic Konakry. Przebywający tam przedstawiciel Muzeum Pomorza Zachodniego, M. Wieprzewski, przesłał do Muzeum drewniane cymbały, zwane balofonem, oryginalną gitarę, m a ł y tamtam oraz naczynie do łuszczenia ryżu. K . M. D A N E S T A T Y S T Y C Z N E DOTYCZĄCE AFRYKI G ł ó w n y Urząd Statystyczny opracował materiał statystyczny dotyczący stosun­ k ó w afrykańskich (Afryka. Ważniejsze dane o rozwoju politycznym i gospodar­ czym krajów Afryki, dod. „Biuletynu Statystycznego", nr 1/49, Warszawa, styczeń 1961, s. 15). Zeszyt zawiera ważniejsze informacje o stosunkach politycznych, po­ wierzchni, ludności, produkcji i handlu zagranicznym krajów afrykańskich (z mapą). A. W. �KBONTKA 464 AFRYKA I AFRYKANISTYKA Polska P O L S K I E BADANIA ARCHEOLOGICZNE NA T E R E N I E PÓŁNOCNO-WSCHODNIEJ A F R Y K I Archeologiczne prace wykopaliskowo-rekonstrukcyjne w Egipcie i Sudanie sta­ nowią jedynie część badań prowadzonych przez polskich specjalistów w basenie Morza Śródziemnego *. Są one jednak bardzo interesujące i obfitują w odkrycia naukowe wykraczające daleko poza lokalne ramy. Badania te rozwinęły się sto­ sunkowo niedawno. Złożyło się na to szereg przyczyn. Utrata przez P o l s k ę w końcu X V I I I w. niepodległego bytu p a ń s t w o w e g o przy­ padła na okres największego rozkwitu archeologii śródziemnomorskiej na świecie. Półto-rawiekowa niewola przerwała obiecujące początki rozwoju tej dyscypliny w naszym kraju. Dość wspomnieć o pracach wykopaliskowych Stanisława Kostki-Potockiego . Po I wojnie światowej archeologia śródziemnomorska, tzw. kla­ syczna, w Polsce pod względem dorobku naukowego, samodzielnych badań, jak również odpowiednio licznej kadry naukowej nie mogła konkurować z innymi państwami, w których rozwój nauki przebiegał pomyślnie, bez zakłóceń natury politycznej. Dopiero w 1936 r. dochodzi do zorganizowania pierwszych polsko-francuskich wykopalisk archeologicznych na terenie Górnego Egiptu. Połączona ekspedycja Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Francuskiego Archeologii Wschodu w Kairze rozpoczyna pod kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego ba­ dania w Edfu. Trzyletnia kampania (1936—1939) przynosi w efekcie trzytomową p u b l i k a c j ę oraz liczne zabytki sztuki staroegipskiej, które mają po przewiezie­ niu do kraju stworzyć zalążek Działu Sztuki Egipskiej w Muzeum Narodowym w Warszawie. W ekspedycji tej biorą udział m. in. polscy archeolodzy, papirolodzy, architekci i antropolodzy: prof, dr J . Manteuffel, A. Czeczot, T. Górski i M. Żejmo-Żejmis. P o m y ś l n i e rozpoczęte prace przerwane zostają wybuchem I I wojny świato­ wej. Wznowienie badań na terenie Egiptu, tym razem całkowicie polskich, n a s t ę ­ puje dopiero w 1957 r. Wcześniejszy powrót na arenę międzynarodową jest przez szereg lat uniemożliwiony wskutek trudnych w a r u n k ó w zrujnowanego w o j n ą kraju, jak również skomplikowanej sytuacji międzynarodowej w okresie zimnej wojny. W 1957 r. ekspedycja pod kierownictwem prof, dr K . Michałowskiego rozpoczyna prace w Tell Atrib położonym na terenie Dolnego Egiptu. Z biegiem lat ilość 2 3 1 Por. polskie badania w Palmyrze — K . M i c h a ł o w s k i , Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1959, Warszawa 1960, oraz Palmyre, „Fouilles Polonaises", 1960, War­ szawa 1962. K . M i c h a ł o w s k i , Stanisław Kostka-Potocki jako archeolog, „Rocznik Historii Sztuki", 1956, s. 503—513. „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I Tell Edfou 1937, Kair 1937; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I Tell Edfou 1938, K a i r 1938; „Fouilles Franco-Polonaises", Rapports, I I I Tell Edfou 1939, K a i r 1950. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej i prace wykopaliskowe na Bliskim Wschodzie w 1961 г., „Nauka Polska", R. X : 1962 nr 2(38), s. 75—94; t e n ż e , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej i ich znaczenie dla nauki i kultury polskiej, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I : 1958 z. 3, s. 5—11. 2 :l �KRONIKA 465 stanowisk wykopaliskowych zwiększa się, obejmując dziś obok Tell Atrib, Dabod, Alexandrie i świątynię Hatszepsut w Deir el Bahari. To ostatnie stanowisko wiąże się z n o w ą formą naszej działalności archeologicznej, a mianowicie pracami z dzie­ dziny rekonstrukcji archeologicznych i projektowania konserwacji obiektów zabyt­ kowych. Do tej kategorii należy też projekt zabezpieczenia przed zalewem słynnej świątyni w Abou Simbel. Niezależnie od prac wykopaliskowych na terenie Egiptu, specjaliści polscy prowadzą (w ramach akcji U N E S C O ratowania zabytków Nubii przed zalewem w ó d Nilu) prace badawcze w Sudanie na terenie Faras — staro­ żytnego Pachoras. Powstała w 1960 r. w Kairze Stacja Archeologiczna Uniwersytetu Warszaw­ skiego staje się ośrodkiem kierowniczym licznych wykopalisk polskich, jak również spełnia rolę bazy wypadowej dla ekspedycji wyruszających w teren. Jest całkiem oczywiste, że prace prowadzone przez polskich archeologów, tak rozległe terenowo i tematycznie, są wykonywane przez zespół specjalistów z różnych dziedzin. W eks­ pedycjach biorą udział obok archeologów epigraficy, architekci i filolodzy odpo­ wiednio przygotowani do prac archeologicznych. Bogaty materiał kostny pocho­ dzący z wykopalisk opracowywany jest przez antropologów. Przystępując do omówienia poszczególnych stanowisk badawczych na terenie Egiptu i Sudanu ograniczymy się do badań po I I wojnie światowej pomijając wspomniane już wykopaliska w Edfu. Akcja wykopaliskowa na terenie starożytnego Athribis •', dzisiejszego Tell Atrib, rozpoczęła się w marcu 1957 r. i trwa do chwili obecnej. Już w okresie wyprawy Bonapartego zwrócono u w a g ę na olbrzymi zespół ruin Athribis, które potwierdziły antyczne zapiski, że u schyłku starożytności istniał tam kwitnący potężny ośrodek gospodarczy Dolnego Egiptu. Na terenie miasta kilkakrotnie po­ dejmowano próby wykopalisk, żadna jednak ekspedycja nie w y t r w a ł a dłużej niż rok. Tell Atrib jest terenem wykopaliskowym trudnym, w y m a g a j ą c y m precyzji obserwacji i wielkiej ostrożności w w y c i ą g a n i u w n i o s k ó w . Ciężkie warunki kli­ matyczne stwarzają dodatkowe przeszkody w kontynuowaniu badań. Polska misja pierwsza rozpoczęła systematyczne badania, które doprowadziły do w a ż n y c h od­ kryć naukowych. Podczas pierwszej kampanii wykopaliskowej przeprowadzono w s t ę p n e badania i sondaże. Odsłonięto interesujące konstrukcje z cegły suszonej, w y p e ł n i o n e piaskiem. Okazało się, że jest to konstrukcja wzniesiona dla króla Ah-mose w 2 połowie V I w. p.n.e. Do w a ż n y c h odkryć I I kampanii ' należą dwa depozyty fundacyjne, z których jeden zawierał m. in. modele toporka i dwie pla­ kietki fajansowe z kartuszem Amazisa (wspomnianego Ah-mose), drugi obejmował trzy złote plakietki również z kartuszem tego władcy. W czasie I I kampanii od­ słonięto budowlę z wypalonych cegieł łączonych zaprawą wapienną (II w. n.e.) two­ rzącą rodzaj niszy stanowiącej prawdopodobnie szczątki akweduktu rzymskiego lub innego rodzaju konstrukcji hydraulicznej. Unikatowym znaleziskiem w war­ stwach rzymskich były piece do wypalania wapna z okresu I — I I I w. n.e., któ­ rych doskonały stan zachowania umożliwiał prześledzenie szczegółów konstruk­ cyjnych. 1 Trzecia kampania wykopaliskowa 5 7 przeprowadzona w marcu i kwietniu 1959 r. Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie odkrycia w archeologii śródziemnomorskiej... K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1958 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych". R. I I : 1959 z. 2, s. 41—45. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1959 (Tell Atrib, Palmyra), „Sprawozdania z Prac Nauko­ wych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : I960 z. 1, s. 35—38. 6 7 .15 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 466 poświecona była głównie przebadaniu wspomnianego zespołu rzymskich pieców wapiennych. Po raz pierwszy można było odtworzyć proces wypalania wapna znany dotychczas jedynie dzięki antycznym źródłom filologicznym, jak prace K a ­ tona (De agricultura), Witruwiusza, Owidiusza, Pliniusza, Apolloniosa z Rodos . Rezultatem badań w 1959 r. było również odkrycie urządzeń typu kanalizacyjnow o d o c i ą g o w e g o z okresu rzymskiego. Z zabytków ruchomych zasługują na wzmian­ kę reliefy ptolemejskie z inskrypcjami, a także saickie z X X I dynastii ( V I I w. p.n.e.), naczynia ceramiczne, lampki oraz terakoty hellenistyczne i rzymskie. Czwarta kampania wykopaliskowa prowadzona przez polskich archeologów miała dla historii Athribis decydujące znaczenie. W czasie prac skoncentrowano bowiem u w a g ę na problemie ustalenia etapów rozwoju tego miasta. Opracowana została chronologia dotychczas odkopanych zespołów ruin — pochodzących z X X V I dynastii, epoki ptolemejskiej i czasów rzymskich. Celem uściślenia datowania tego ostatniego okresu ograniczono się do jednego zespołu architektonicznego — rzym­ skiej łaźni. P o d s t a w ę do uściśleń chronologicznych na terenie Athribis dostar­ czyły zarówno szczegóły konstrukcyjne budowli, jak układ stratygraficzny, przekrój ruin oraz monety. Stwierdzono, że w okresie julijskOnklaudyjskim nastąpił n a g ł y rozwój miasta, którego wyrazem była szeroka rozbudowa. Na ten okres przypa­ dają rnury z c e g ł y palonej, kładzione niekiedy bezpośrednio na kamiennym w ą t k u ptolemejskim lub w ą t k u z X X V I dynastii. W wątkach stwierdzono stosowanie nie przepuszczającego wody cementu oraz szalowanie deskami pokrywanych nim miejsc, czego dotychczas w Egipcie nie spotykano. Dalszy rozwój miasta nastąpił na prze­ łomie I i I I w., za panowania Trajana i Hadriana. Łaźnie zostały rozbudowane przy zachowaniu dotychczasowych osi budynku. Rozbudowę tę potwierdził odkryty uprzednio zespół pieców-wapienników, w których przetapiano elementy dawniej­ szych budowli na nowy m a t e r i a ł . . Okres panowania Antoninów charakteryzuje w Athribis rozbudowa urządzeń kanalizacyjnych. Na te czasy przypada zmiana zasadniczych osi budynku (łaźni) przypuszczalnie spowodowana trzęsieniem ziemi, a następnie odbudową pomieszczenia na innym założeniu architektonicznym. Przy­ puszczenie to potwierdza się na innych terenach miasta. W obrębie term znale­ ziono fragmenty dużych czar granitowych niewątpliwie pochodzących z sal łaźni. Ich charakter stylowy, profile, bazy pozwalają na datowanie najwcześniej na koniec I I I w. n.e. Ś w i a d c z y to, że nie było zasadniczych zmian w zabudowie term od p o ł o w y I I w. do końca I I I w., kiedy to nastąpiło ostateczne zniszczenie tej bu­ dowli. W poprzek zespołu architektonicznego dawnych łaźni przeprowadzono rowy, wykorzystane następnie pod fundamenty wielkich portyków kolumnowych. W koń­ cu I I I w. Athribis stało się jednym z trzech największych miast Egiptu. Potwier­ dzają to zarówno przekazy Ammianusa Marcelinusa, jak i rozbudowa i fortyfi­ kacja miasta. Athribis stanowiło wówczas, dzięki doskonałemu usytuowaniu, cen­ trum gospodarcze kraju oraz handlowe zaplecze portu w Alexandrii. 8 9 Kampanie wykopaliskowe w 1961 i 1962 r. w Tell Atrib stanowiły kontynuację poprzednich b a d a ń . Doprowadziły one do odsłonięcia wielometrowej długości w ą t k u muru z czasów X X V I dynastii oraz resztek portyku ptolomejskiego, który 10 0 M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 35. " Por. K . M i c h a ł o w s k i , Wyniki polskich badań archeologicznych na Bli­ skim Wschodzie w roku 1960, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I I I : 1960 z. 5, s. 5—12. Por. K . M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ dzie w 1961 г., „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych", R. I V : 1961 z. 4(21), s. 5—11 (artykuł dotyczy tylko wykopalisk w 1961г.). 1 0 ��KRONIKA 468 w epoce rzymskiej został rozszerzony i otrzymał nadbudowę w postaci pierwszego piętra. Portyk ten był dekorowany freskami. Z czasów ptolomejskich pochodzą grafitty i freski utrzymane w pierwszym stylu pompejańskim, tzw. inkrustacyjnym. Malowidła z rzymskich partii portyku znajdują najbliższą analogię we fre­ skach willi L i w u przy Prima Porta w Rzymie. Odkrycia te rzucają światło na roz­ wój tej dzielnicy Athribis. Miała ona początkowo charakter mieszkaniowy i po­ wstała w epoce ptolemejskiej na miejscu dawnego nekropolu. W czasach rzym­ skich na terenie tym wyrósł wielki ośrodek przemysłowy, składający się z pieców wapiennych. N a s t ę p n y m polskim stanowiskiem archeologicznym o poważnym znaczeniu nau­ kowym jest A l e x a n d r i a . Brak dotychczas metodycznych wykopalisk w tym ośrodku spowodował, że ta trzecia po Atenach i Rzymie wielka stolica starożyt­ ności nie została dokładnie zbadana, plany dawnego miasta zaś, istniejące i po­ dawane obecnie w podręcznikach, dotyczą tylko epoki rzymskiej i są tworami supozycyjnymi nie odpowiadającymi w pełni antycznej rzeczywistości. Nowożytna Alexandria zbudowana została dokładnie na terenie miasta starożytnego. Fakt ten niezmiernie utrudniał prace archeologiczne. Lata ubiegłe nie wnosiły w i ę c wiele nowego do poznania topografii i architektury starożytnego ośrodka. Wyrywkowe badania, bez jakiejkolwiek koordynacji, prowadzone były przez specjalistów egip­ skich jedynie przy okazji budowy fundamentów pod nowe domy. W roku I960 egipska Service des Antiquités zaproponowała Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego, aby z okazji niwelacji napoleońskiego fortu Kom el Dikka, poło­ żonego w centrum Alexandrii, przeprowadziła sondaże badawcze. Prace rozpoczęto w grudniu 1960 r. Odkrytych zostało szereg uwarstwień, które pozwoliły na prześledzenie zmian w topografii miasta. Po zdjęciu warstwy należącej do począt­ k ó w wieku X I X (nasypy z okresu Bonapartego) znaleziono pierwszy nekropol arabski z epoki Mameluków. Poniżej znajdowało się starsze cmentarzysko praw­ dopodobnie z X I I I i X I V w. Obecność tych nekropoli dowodziła, że były to tereny podmiejskie. W miarę zagłębiania się w niższe warstwy kulturowe napotkano konstrukcje należące do w ł a ś c i w e g o już miasta, którego obszar począwszy od cza­ sów antycznych poprzez epoki arabskie coraz bardziej się zmniejszał. Zjawisko to jest typowe dla wielkich starożytnych ośrodków na terenie Bliskiego Wschodu. il 12 Pod wspomnianymi już nekropolami znalezione zostały elementy obronne wska­ zujące na przebiegającą tam granicę miasta. Poniżej odsłonięto sklepione budowle przyparte do wielkiego muru arabskiego. Te podziemne konstrukcje stanowiące miejski system kanalizacyjny lub hydrauliczny okazały się najstarszymi zabytkami wczesncarabskiego budownictwa monumentalnego znalezionymi na terenie Ale­ xandrii. Datowane są na okres po islamizacji kraju, prawdopodobnie z końca V I I lub początku wieku V I I I . Z okresu arabskiego pochodzą również znalezione w cza­ sie wykopalisk piece do wytopu metali. Pod warstwami arabskimi znajdowały się typowe rzymskie łaźnie ze śladami malowideł ściennych i fragmentami precyzyj­ nych mozaik. Warstwa rzymska ustępuje z kolei pozostałościom okresu ptolemejskiego. Z tych czasów pochodzi pomieszczenie, w którym odkopana została cenna i piękna marmurowa głowa kobieca z I w. n.e.. z zachowaną polichromią oczu. brwi i włosów. Badania na terenie Alexandrii kontynuowane są niemal bez przerwy. Prowadzą je pod zwierzchnim kierownictwem prof, dr Kazimierza Michałowskiego archeo- Por. M i c h a ł o w s k i , op. cit., s. 7—8. M i c h a ł o w s k i , Zakład Archeologii Śródziemnomorskiejs. 88. �KRONIKA 469 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki planie widoczny grób biskupa Johannesa i wejście do kaplic zawierających freski lodzy i architekci znajdujący się aktualnie w Stacji Archeologicznej Uniwersytetu Warszawskiego w Kairze. Przechodząc do krótkiego scharakteryzowania następnego polskiego stanowiska badawczego na terenie Egiptu — Dabod, należy słów parę powiedzieć o motywach, jakie skłoniły P o l a k ó w do rozpoczęcia tam pracy. Bezpośrednim bodźcem stała się akcja U N E S C O zmierzająca do ochrony starożytnych zabytków Egiptu i S u ­ danu, zabytków, które w niedalekiej przyszłości, w związku z budową nowej tamy w Assuanie, zalane zostaną spiętrzonymi wodami Nilu . Polska Misja jako jedna z pierwszych odpowiedziała na ten apel. W styczniu 1958 г., na zaproszenie egipskiej Service des Antiquités, udała się na objazd 17 stanowisk archeologicznych w Nubii, w rejonie od Szellal do Abou Simbel. Dokonano m. in. przeglądu Merie, El-Allaqi, Quarte, Sebua, Tonqala i Anibe. Zwiedzono jednocześnie kilka słynnych zatopionych częściowo świątyń, jak Gerf Hussein, Amada i Abou Simbel. Przegląd ten pozwolił na zastanowienie się nad wyborem metod i sposobów zabezpieczenia tych zespołów zabytków przed zato­ pieniem. Ze swej strony Misja zdecydowała się na samodzielne wykopaliska w Dabod, leżącym na terenie Nubii egipskiej, jak również wespół z technikami 13 1 3 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim dzie w roku 1961, s. 5; t e n ż e . Polskie badania archeologiczne na bliskim dzie w 1958 г., s. 42. Wscho­ Wscho­ �KRONIKA 470 egipskimi na demontaż tamtejszej świątyni. Na obszarze Nubii sudańskiej posta­ nowiono rozpocząć prace wykopaliskowe w Faras, starożytnym Pachoras. Wykopaliska w Dabod koncentrowały się przede wszystkim wokół problemu rampy wiodącej do świątyni oraz f u n d a m e n t ó w O d k r y c i e m , które bezsprzecznie należy uznać za najważniejsze, było znalezienie dwóch b l o k ó w z kartuszami faraona Setosa I I . Fakt ten dowodził, że na miejscu zdemontowanej świątyni z okresu ptolemejsko-rzymskiego znajdowała się monumentalna budowla, przypuszczalnie sakralna, pochodząca z czasów Nowego Państwa, z początków X I X dynastii. Wyko­ paliska w Dabod prowadzone są jedynie przez trzy miesiące letnie, przez pozostałe części roku obszar badań znajduje się pcd wodą. Na terenie Sudanu ośrodkiem zainteresowania Polskiej Misji Archeologicznej stało się starożytne Pachoras — dzisiejsze Faras będące w okresie Nowego Państwa jednym z największych centrów polityczno-kulturalnych tej części kraju. Przed 50 laty badania na stanowisku tym prowadziła cksfordzka ekspedycja prof. Griffitha. Terenem jej poszukiwań były obszary peryferyjne, nekropola i osiedla leżące poza w ł a ś c i w y m centrum starożytnego ośrodka. Ekspedycja polska, pod k'erownictwem prof. Kazimierza Michałowskiego, przystępując w 1961 r. do badań zmuszona była liczyć się z faktem, że za 3 lata Faras zalane zastanie wodami Nilu. Należało więc dokonać wyboru miejsca wykopalisk rokującego pracom n a j ­ większe powodzenie. Zdecydowano się na Kom, stanowiący centrum dawnego P a ­ choras. Stanowisko to nie było badane przez ekspedycję angielską. Wykopaliska prowadzone są z dwu stron wzgórza wznoszącego się na terenie wybranego Komu. W trakcie robót na stoku zachodnim odnalezione zostały znacz­ ne ilości bloków z inskrypcjami, stanowiącymi niegdyś ściany świątyni Totmesa I I I . Wschodni odcinek robót stanowił teren bardzo urozmaicony. Szczyt wzgórza zaj­ m o w a ł y ruiny rnonasteru chrześcijańskiego i arabskiej XVIII-wiecznej fortecy, tzw. cytadeli, pod którą znajdowała się konstrukcja starsza — wielowarstwowy mur kamienny. Posiadał on nadbudowę z cegły palonej i zaopatrzony był w okno z kratą kamienną będące pierwszym tego rodzaju zabytkiem znalezionym na tere­ nie Nubii. Pomiędzy murem a sąsiadującą z nim kopułową budowlą z cegły palo­ nej odkryto elementy budownictwa z cegły suszonej. B y ł y nimi dwie kaplice. Do­ konano w nich najcenniejszych odkryć pierwszej kampanii, odsłonięto wspaniałe freski przedstawiające Archanioła Michała i Madonnę z D z i e c i ą t k i e m oraz naj­ starsze wczesnochrześcijańskie inskrypcje. Odkrycia te, pomijając dużą wartość dla historii sztuki, pozwoliły po raz pierwszy na ustalenie chronologii dwu etapów budownictwa wczesnochrześcijańskiego na terenie Pachoras i umożliwiły prześle­ dzenie nie znanego dotychczas krótkotrwałego nurtu w sztuce wczesnochrześcijań­ skiej tych terenów. Styl fresku Michała Archanioła różni się zasadniczo od po­ dobnych zabytków sztuki koptyjskiej. Utrzymany jest w tradycjach klasycznych, które są zrozumiałe na terenie Nubii, gdzie chrystianizacja dokonywała się pod w p ł y w e m dworu w Konstantynopolu. W kaplicy, w której znajdował się fresk Madonny, znalezione zostały 4 komemoratywne stele pierwszych biskupów P a ­ choras. Najważniejsza z nich poświęcona była biskupowi Johannesowi, zmarłemu W 606 r. n.e. Pozostałe stele dotyczyły Petrosa (stela z 662 r.) i dwie późniejsze 16 <4 Por. M i c h a ł o w s k i , Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wschodzie w 1951 г., s. 7. M i с h a ł o w s к i, op. cit., s. 5; oraz t e n ż e , Faras, „Fouilles Polonaise", 1961, Warszawa 1962. U N E S C O , „Le Courrier", t. 14:1961, octobre, s. 40; oraz K . M i c h a ł o w s k i , Peiutures chrétiennes ä Faras, „Bull, du Musée National de Varsovie", t. 3 : 1962. 1 5 1 8 �Ryc. 3. Tell Atrib (Athribis). Fragmenty •rzymskich urządzeń doprowadzających wodę (widoczna studzienka osadowa) �KRONIKA 472 biskupa Jesu i Georgiosa. Kaplice musiały powstać w początkach V I I w. w cza­ sach współczesnych biskupom. Freski mogą być datowane na połowę wieku V I I , Podczas drugiej kampanii wykopaliskowej wytyczne dla dalszych prac sta­ n o w i ł y najważniejsze odkrycia pierwszych badań, nasuwające szereg problemów do rozstrzygnięcia. Najważniejsze z nich dotyczyły ustalenia, czy Johannes rzeczy­ w i ś c i e był pierwszym biskupem Pachoras oraz jaki charakter miała budowla, której mur (z oknem) znaleziono w roku 1961. Wykopaliska 1962 r. potwierdziły słuszność hipotez odnośnie do pierwszeństwa Johannesa, jak również doprowa­ dziły, przy badaniu muru, do niezwykle interesujących odkryć. Po usunięciu blisko 8 tys. m piasku odsłonięto pod cytadelą arabską prostokątny budynek dawnego kościoła wczesnochrześcijańskiego, którego ściany zewnętrzne partiami wykonane były z wtórnie użytych bloków z budowli faraońskich. Odnaleziony kościół posiadał pięć naw, z których środkowa zakończona była absydą dekorowaną malowidłami. Malowidła ścienne znaleziono również w pobliżu południowego wejścia do kościoła. Przedstawiały one Michała Archanioła raz jako stojącego, raz jadącego na koniu wodza zastępów niebieskich walczących ze zbuntowanymi aniołami. W Nartexie zna­ leziono dalsze malowidła, z których zachodnie, znajdujące się po lewej stronie drzwi, przedstawiało patrona kościoła — Michała Archanioła — przychodzącego na pomoc „trzem młodzieńcom w płomieniach pieca ognistego". Udało się stwier­ dzić, że pod postaciami młodzieńców przedstawieni zostali trzej biskupi Pacho­ ras — Kalouthas, Aaron i Stefanos, których stele znajdowały się po drugiej stronie muru, w miejscach odpowiadających poszczególnym osobom malowidła. Fresk ten jest doskonale zachowany. Pod względem jakości wykonania należy n i e w ą t ­ pliwie do najwybitniejszych osiągnięć sztuki bizantyjskiej. Ściany kościoła ozdo­ bione są ponadto innymi malowidłami, z których część odsłonięto w czasie drugiej kampanii wykopaliskowej. Są one wykonane bądź techniką „al fresco", bądź „a tempera". Badania na terenie Faras kontynuowane będą w roku 1963. ;i Ostatnim problemem, jaki należy poruszyć przy omawianiu polskich badań na terenie północno-wschodniej Afryki, jest sprawa nie związana bezpośrednio z pracami wykopaliskowymi, zalicza się jednak do najpoważniejszych przedsię­ wzięć naukowych. Po pierwsze jest to zagadnienie konserwacji świątyni Abou Simbel, po drugie rekonstrukcja ś w i ą t y n i Hatszepsut w Deir el B a h a r i . Projekty zachowania świątyni w Abou Simbel zostały przedstawione przez dwa ośrodki techniczno-naukowe, włoski i francusko-amerykański. Obie propozy­ cje w y m a g a j ą wielkich nakładów finansowych. Projekt włoski zaakceptowany przez rząd egipski i U N E S C O przewiduje wycięcie świątyni ze skały, w której została wykuta, i podniesienie budowli o 60 m w górę, aby znalazła s i ę nad po­ ziomem wody. W rzeczywistości łączy się to z całkowitym zniszczeniem tej naj­ wspanialszej ze świątyń nubijskich pozbawiając ją charakterystycznego tła i dając w zamian t w ó r sztuczny i nieprawdziwy. Prof. К. Michałowski przedstawił rządowi egipskiemu projekt znacznie tańszy, który pozwoli zakonserwować ś w i ą t y n i ę Abou Simbel in situ, udostępniając ją jednocześnie zwiedzającym. Projekt ten, którego koncepcję opracował dr L . D ą ­ browski, powstał przy współpracy prof. R. Cebertowicza, dr L . Dąbrowskiego, inż. J . Teligi i rzeźbiarza A. Siemaszki. Przewiduje on zbudowanie przed świątynią małej tamy w rodzaju amfiteatru, którego scenę stanowiłaby fasada wielkiej świątyni. Mała świątynia, leżąca w pobliżu, zakryta zostanie wodoszczelną komorą 17 1 7 Por. M i c h a ł o w s k i , dzie w 1961 г., s. 10. Polskie badania archeologiczne na Bliskim Wscho­ �KRONIKA 473 Ryc. 4. Tell Atrib (Athribis). Teren kampanii wykopaliskowej w 1962 r. Resztki ptolemejskiego portyku kolumnowego. W głębi widoczne rzymskie urządzenia doprowadzające w o d ę ze szklanym dachem i połączona z otwartym teatrem dużej świątyni przy pomocy podwodnego korytarza. Projekt ten złożony został do dyspozycji rządu egipskiego. Ostatnim zagadnieniem jest sprawa rekonstrukcji świątyni królowej Hatszepsut. Władze egipskie zwróciły się do Stacji Archeologicznej UW w Kairze z propozycją objęcia nadzoru i przedstawienia koncepcji rekonstrukcji tego obiektu. Pracę tę prowadzi obecnie dr L . Dąbrowski — g ł ó w n y architekt Stacji — przy pomocy młodych polskich archeologów, egiptologów i architektów. Przewiduje się, że w ciągu trzech lat prace przy rekonstrukcji winny być ukończone. Polskie badania archeologiczne w Egipcie i Sudanie, w miarę jak na to po­ zwalają możliwości kadrowe i czasowe, wykazują stałą tendencję do rozszerzania się. Zaobserwować można równocześnie bardzo pomyślne zjawisko ogromnego wzrostu autorytetu nauki polskiej na tych terenach, wyrażające się coraz poważ­ niejszymi propozycjami współpracy ze strony miejscowych władz. Wiklor A. Daszewski �KRONIKA 474 LISTY Z KONGA Dzięki uprzejmości Pana Ignacego Radeckiego otrzymaliśmy szereg listów skie­ rowanych do niego przez polskiego lekarza, dr Leszka Aleksandrowicza, przeby­ wającego obecnie w Port Francąui w Kongu. Listy te są dowodem, że Europejczyk złączony z mieszkańcami tego kraju w walce ze wspólnym wrogiem —- w tym wypadku z chorobami — zaczyna widzieć i rozumieć o wiele lepiej te problemy, które z perspektywy kilku tysięcy kilometrów wyglądają na zagmatwane i nie­ jasne. Ponieważ szereg opisów i reflekcji przytoczonych przez dr Aleksandrowicza może rzucić ciekawe światło na problemy interesujące etnografów, i nie tylko etnografów, więc publikujemy poniżej szereg wyjątków z kolejnych listów. Zbędne jest przedstawianie dr Aleksandrowicza, który sam świetnie to czyni w liście z 18 IV 1961 r. Port Francąui, dn. 1 8 I V 1961 r ...Wśród czarnych ja, jedyny biały człowiek w szpitalu (poza siostrą z Misji Katolickiej), czuję się dobrze, bo sam wyczuwam ich wdzięczność i serdeczność za udzielaną pomoc. Jest to chyba najwyższa zapłata dla lekarza. Oczywiście cho­ roby tropikalne to nie jest mur do nieprzebycia, nawet dla chirurga-urologa, jednak nie może nie zaskoczyć każdego z nas lekarzy konieczność zupełnie nowego podejścia do leczenia tutejszych chorych ze względu na odmienny „specyficznie" przekrój spotykanych najczęściej chorób. Malaria, śpiączka, pasożyty przewodu pokarmowego, moc wtórnych anemii, zupełny brak ślepych kiszek, oto pierwsze z brzegu choroby, obok dużej ilości chorób wenerycznych i całej masy chorób skórnych — plagi tutejszej ludności murzyńskiej. A ponadto jest tu — w całym tego słowa znaczeniu — chmura wojenna, o typie chyba sprzed I wojny ś w i a t o w e j ; ofiar dostarczają nieustanne potyczki wojenne, wzajemne wybijanie s i ę w sposób bar­ barzyński i okrutny szczepów Baluba, Lulua czy Baskilele, walczących o prawo pierwszeństwa, prawo gospodarza bezwzględnego, niegościnnego, na własnej ziemi. Zrozumiałem tu, w Port Francąui, że spokój i przyszłość Konga, rozwiązanie zagmatwanej sprawy, nad którą biedzą się narody świata, leżą nie w New-Yorku, Genewie, nawet nie w Leopoldville czy też miasteczku pięknie położonym nad brzegiem morza, gdzie obecnie pracuję, ale chyba w samej dżungli, w umysłach samych Kongijczyków. Ktoś musi ich zjednoczyć. Według mnie federacjonizm jest zaprzeczeniem zrozumienia tej sprawy. O tym można się przekonać w broussie, czyli po tutejszemu w gęstwinie... Słuszność uwag zawartych w wypadków w Port Francąui, które tym fragmencie potwierdzają opisy znajdujemy w następnym liście. przebiegu Port Francąui, dn. 20 X I 1961 r. ...nie czuję się samotny w ogólnie przyjętym znaczeniu. Powiem w i ę c e j — bar­ dziej byłem samotny w Polsce niż teraz tu w Kongu. Kiedy przez trzy miesiące po wypadkach w Port Francąui przebywałem w Luluabourgu, to uczucie pewnego osamotnienia, kiedy rozmawiałem i stykałem się z Belgami, Grekami czy też Portugalczykami pozostałymi tutaj dla ratowania resztek fortuny — nie widzącymi budzącego się świata — to uczucie odżyło, kazało mi szukać bliższej styczności z ludźmi traktowanymi dotąd jak mizerna siła robocza i nic w i ę c e j . Zadawałem sobie często pytanie, dlaczego oni wszyscy zgodni są w odruchach rasizmu nie usprawiedliwionego żadnymi ludzkimi względami. Kiedy z n ó w znalazłem się w Port Francąui — jedyny lekarz na dwa szpitale — postanowiłem poprzez ich �KRONIKA 475 schorowane ciała zaglądnąć głębiej. Nie w sposób naukowy, jakiś socjologiczny, lecz inny, odpowiadający mnie samemu. Miałem świetną okazję. Tuż przed wypad­ kami operowałem w ukryciu Kongijczyka ze szczepu Lulua. To, że się nim zająłem bardziej niż innymi, wynika z mojej przekornej natury. B y ł rzeczywiście nie­ szczęśliwy, wiedząc, ilu w ó w c z a s Lulua ginęło w okolicach Port Francqui za to tylko, że to nie ich ziemia. W szpitalu bałem się go umieścić, gdyż w każdej chwili mógł być otruty przez Baluba — pielęgniarzy, stanowiących tu większość obok szczepu Baskilele. Tak więc w y l ę k n i o n e g o Filipa Mulandę wprost z sali operacyjnej (usunąłem mu rozległy guz w okolicy lędźwiowej) przewiozłem samochodem wyproszonym u Anglika z wojsk Ghany (wtedy jeszcze nie dyspono­ w a ł e m w ł a s n y m jeepem) do jego domku w dzielnicy murzyńskiej Port Francqui. Anglik był nawet trochę zdziwiony, czemu to tak troszczę się o chorego. Przecież po takiej operacji nic innego mu nie pozostawało, jak pójść piechotą do domu — przecież chodziło o Murzyna! Filip był jednak bardzo wzruszony moją troską o jego życie, bo w ten sposób nikt z pracowników szpitala nie miał do niego dostępu; gorąco pragnął żyć — miał dwie żony i pięcioro dzieci w domu. Przed pożegna­ niem ustaliliśmy, że sam mu usunę szwy, że ma zgłosić się wprost do mnie, do hotelu „Pod Palmami'", dn. 28 kwietnia o 3 p.p. Któż z nas wiedział wtedy, że będzie to bardzo niespokojny dzień, specjalnie tragiczny dla białych mieszkańców hotelu. I w ł a ś n i e w tym czasie, kiedy żołnierze kongijscy z hełmami przykry­ tymi trawą z brusu czaili się wokół hotelu, czekając na rozkaz natarcia, Filip (nie wiedząc o niczym i czując się już dobrze po operacji) zmierzał od strony rzeki Kasai wprost do hotelu. Kiedy czekałem na niego po skromnym obiedzie ze Szwe­ dami, pracującymi w Mouvement Control ONU, i w y s z e d ł e m ze swego pokoju na taras z rozległym widokiem na płynącą w dali rzekę i piękne palmy — uderzony zostałem denerwującą ciszą. Od rana było już wiadomo, ż e coś wisi w powietrzu i że hotel, zabrany do wyłącznej dyspozycji wojsk Ghany, stanowi kamień obrazy. W dodatku, jak na nieszczęście, przylecieli z Luluabourga dwaj ministrowie Lulua i widząc, co s i ę dzieje, ledwie zdołali się schronić do hotelu pod opiekę władz ONZ. Filip Mulanda tymczasem natknął się na ukrytych w brusie żołnierzy, prosząc ich o przepuszczenie go do doktora w hotelu. Żołnierzy się nie bał, bo to element niemiejscowy, a w i ę c neutralny wobec rozjątrzenia pomiędzy mniejszością Lulua a szczepami Baskilele i Baluba. Widząc, co się dzieje, i sam mając stracha, prosił tylko o jedno — o niezabijanie doktora, o którym wie, że jest przyjacielem wszystkich Murzynów, nie wyłączając żołnierzy. Muszę dodać, że — na moje szczęście — sporo m i a ł e m w tym czasie rannych żołnierzy w szpitalu, wielu ope­ r o w a ł e m i w ten sposób poprzez działania wojenne nawiązał się mój kontakt z pierwszymi pacjentami w Port Francqui. Co zdecydowało o tym, że zostałem potraktowany „nieszablonowo" — dotąd nie wiem na pewno. Przypominam sobie tylko, że padło pytanie: „gdzie jest doktor", i jakąś nagłą zmianę postawy poprzed­ niej wrogości połączonej ze strachem. Tak, b y ł e m uratowany w tych pierwszych momentach... to pewne... ...Dziś z Filipem jesteśmy oczywiście przyjaciółmi, prawie codziennie wpadam moim jeepem pod domek w dzielnicy murzyńskiej, bawię się z dziećmi Mulandy, rozmawiamy z Rosalie i Sophie — jego żonami (posługując się moim nędznym dialektem tshiluba — językiem tutejszym), wreszcie poznaję przyjaciół Filipa, gram z nimi w karty, piję nawet alkohol z palm..., nie czuję się osamotniony, odczuwam natomiast w o k ó ł siebie atmosferę serdeczności bardzo szczerej i bez­ pośredniej. Jeśli tylko mogę, służę moim przyjaciołom radą i pomocą. A jestem w tej szczęśliwej sytuacji, że m o g ę wiele! �476 KRONIKA Ryc. 1. Filip Mulanda Ryc. 2. Di' Aleksandrowicz w otoczeniu rodziny Mulandy Filipa A teraz, po tej nieco przydługiej opowieści o Filipie Mulanda i uratowanym doktorze, przystępuję do konkretnych odpowiedzi na pańskie pytania. Otóż jestem dotąd jedynym lekarzem pracującym w dwu szpitalach w Port Francąui (drugi szpital należy do spółki akcyjnej B . C . K . — Bas Congo — Katanga i obsługuję w zasadzie pracowników tegoż towarzystwa; pracuję tam oczywiście honorowo z własnej nieprzymuszonej woli) �KRONIKA 477 Ilość pacjentów, którymi się opiekuję, jest dość trudna do określenia, bo poza pacjentami szpitalnymi (łączna ilość łóżek 270) mam sporo ambulatoryjnych, wreszcie opiekuję się i odwiedzam rozsiane w brusie i dżungli „dispensairey" należące do szpitala i leżące w promieniu 50 — 100 — 150 km. Jest ich w sumie 8, z tego 2 nie są czynne po wypadkach z kwietnia i maja br. Praktycznie tzw. informierzy dostarczają mi najcięższe wypadki do rozstrzygnięcia — na szczęście są to dobrze wyszkoleni pracownicy służby zdrowia i sam właściwie w zakresie chorób tropikalnych wiele się od nich mogę nauczyć. Posługują się oni z dużą umiejętnością instrumentami i znają sporo zabiegów z zakresu pielęgniarstwa. To, co Pana zdziwi zapewne — to moje szerokie możliwości operowania tu na miejscu, w obu szpitalach. Korzystając z bardzo dobrego zaopatrzenia w instru­ mentarium, z umiejętnej pomocy siostry i asystenta Murzyna przeprowadzam dziennie 4 do 6 operacji, nie wyłączając bardzo ciężkich, jak np. usunięcie wola, operacje żołądka, kiszek, wszelkie operacje ginekologiczne, położnicze, nie w y ł ą ­ czając oczywiście mojej specjalności. Muszę dodać, że ludzie tutejsi znoszą ś w i e t ­ nie ciężkie nawet zabiegi — kobiety bezpośrednio po porodzie chodzą, „jak gdyby nic", a w dodatku ciało moich czarnych nie ma skłonności do ropienia. Powie­ działbym bardziej po lekarsku — pewne gatunki bakterii ropotwórczych „nie znoszą tego klimatu"!!! P.S. Mam prośbę do pana — o ile jest wykonalna. T u strasznie wierzą w ta­ lizmany — od tego ma zależeć szczęście. Mój przyjaciel Filip Mulanda prosi mnie bardzo, aby z Polski przysłano mu fetysz. Wiem, że będzie szczęśliwy, bo dotąd był zawsze „bity". Czy można coś przesłać, choćby w liście, pod moim adresem, że to jest dla Filipa Mulandy. Nie chodzi broń Boże o rzecz wartościową, lecz o c o ś , co by można nosić na szyi, mogą to b y ć bezwartościowe medaliki (bo porządniejsze ukradną) dla powieszenia w domku, ewentualnie dla obu żon. Wprost nie dają mi spokoju w tej głupiej sprawie. Chcą być szczęśliwi!!! Jak się dowiadujemy z następnych listów oraz ze słów pan Rad-ecki wysłał do Konga kilka naszyjników i wisiorków nych w warszawskiej CPLiA. A oto odpowiedź z Konga: samego ofiarodawcy, ze srebra, zakupio­ Port Francąui, dn. 19 I I 1962 r. Serdecznie dziękuję Panu za list i za paczkę z amuletami, która szczęśliwie doszła. A m u l e t ó w jeszcze nie wręczyłem, gdyż rodzina moich przyjaciół (tzn. Mulanda oraz dwie jego żony — Rozalia i Zofia) wyjechała na dwa tygodnie na wieś, korzystając z urlopu FUipa, i dopiero jutro zawita przypuszczalnie do Port Francqui z powrotem. Wyjazd był konieczny ze względu na konflikty rodzinne (ten je nazywa z francuska „disseution", co nie wyklucza rękoczynów) i na moją radę, że „trzeba się poradzić rodziców". Zresztą to nie b y ł mój w y m y s ł . T u rodzina z rodzicami na czele decyduje o „miłości", rozwodzie i wszystkich najważniejszych życiowych posunięciach dzieci. A sprawa jest i prosta, i skomplikowana zarazem. Rozalia jest żoną Filipa od blisko 10 lat — stadło to posiadało już czworo dzieci i wszystko byłoby dobrze, gdyby nie wypadki sprzed roku w Port Francqui, kiedy Lulua byli prześladowani i masakrowani przez Balubów. Wtedy to Filip postradany wiele na swojej majętności (4 pary spodni rozszarpanych przez żołnierzy, rozbite 3 krzesła i porwana garderoba żony) wysłał żonę wraz z dziećmi na w i e ś do rodziców Rozalii. Sam, będąc osamotniony, wyszukał ..konkubinę'' Zofię, którą pokochał na równi z żoną prawdziwą. Kiedy Rozalia wróciła z dziećmi, wszystko �478 KRONIKA się jakoś układało. Wedle zwyczaju każda mieszkała w innym domku, a poczciwy Filip z matematyczną ścisłością dzielił dni tygodnia (chodziło o noce) pomiędzy Rozalią i Zofią. Jedno było zmartwienie, z którego mi s i ę zwierzał, a na które b y ł e m bezradny: Zofia nie zachodziła w ciążę; a przecież mieć dzieci, i to naj­ w i ę c e j , to największe pragnienie każdego Kongijczyka. W dodatku z braku dzieci pozycja Zofii wobec Rozalii stawała się coraz słabsza... A Filip kochał uczciwie obie. Z drugiej strony Rozalia zaczęła się ostatnio dąsać, „coś się popsuło w p a ń ­ stwie duńskim". Wreszcie obie babki pobiły się z powodu walizek, które kupiliśmy z Filipem dla nich. Niestety, nie b y ł y tego samego koloru, zielona i czerwona. Każda z nich pragnęła mieć czerwoną. Potem Rozalia zaczęła w y m y ś l a ć , „zjechała z tematu g ł ó w n e g o ' , rzucając wyzwiskami na Zofię, o zgrozo, nie mającą dotąd dzieci. Biedny Fiiip — co tu mówić, jeden mężczyzna między dwoma babami — skręcał się z bezsilności, nawet rozpaczy. W końcu zadecydowaliśmy ten wyjazd i nie wiem, jaki wyrok zapadnie? Ważność oczywista tej rodzącej dzieci jest nieza­ przeczalna, ale Zofia ma lepszy charakter, jest bądź co bądź ś w i e ż y m nabytkiem, lecz trochę zanadto zazdrosna... J a k się rozwiąże ten w ę z e ł gordyjski? Całość tego splotu znam bardzo dobrze — powiem więcej — przeżywam go po swojemu, nie widzę w nim żadnych ponurych, obłudnych zakamarków, prócz pragnienia ludz­ kiego prostego wyjścia. Pragnę im dopomóc, a osoba Filipa stała mi się naprawdę bliską. Może dlatego bardzo intensywnie odczuwam przyjaźń tych ludzi, bo to odpowiedź, że mam codziennie w s p ó l n e wieczory, w s p ó l n e zmartwienia i troski... Port Francąui, dn. 20II 1962 r. Przyjechał Filip z żoną. Druga połowica pozostała jeszcze na tydzień u swej matki. Z tego powodu w r ę c z y ł e m talizman Filipowi, powodując jego nieukrywaną radość. Trudno mu wytłumaczyć, że droga do szczęścia i wszelkich radości nie jest taka prosta i nie zależy od mile świecących rzeczy zawieszonych na szyi. Ale ta niekłamana radość, wielka wdzięczność dla pana, nieznanego przyjaciela doktora z Polski, niech będzie panu i mnie również istotną zapłatą. Psychologicznie zresztą każdy optymistyczny bodziec znaczy wiele dla każdego z nas. Niech mu więc służy najlepiej. Co do Zofii i Rozalii, zdecydowaliśmy wspólnie wręczyć im talizmany, gdy będą razem, i trochę im pogrozić, że takie piękne rzeczy prawy małżonek odbierze, jeśli kłótnie powtórzą się. Co do wyniku rozmów, rodzice postanowili kontynuować obecne pożycie Filipa z Rozalią i Zofią polecając, aby gospodarstwo obie babki prowadziły oddzielna. Odbije się to oczywiście na mojej kieszeni, ale więcej będzie spokoju... Zresztą doświadczeni rodzice (i zwyczaj tutejszy — a jakże!) m a j ą w zanadrzu rozwiązanie rezerwowe: „Jeśli nic z tego nie wyjdzie, mamy dla ciebie — Filipie — nową, młodą żonę". Niestety, Filip nie zdążył jej przed odjazdem obejrzeć, co zresztą nie ma wielkiego znaczenia. A więc jakoś to będzie... Port Francąui, dn. 27II 1962 r. Znów upłynął tydzień. Przyjechała Rozalia / maleńkim Janem. Odbyła się uroczystość „amuletowania" przed odjazdem na tydzień Zofii. T a ostatnia odje­ chała do Luluabourga z powodu uroczystości żałobnych po ojcu, które trwają tu bez mała rok. Z tego powodu nosi, wedle obyczajów, najgorsze suknie, choć g ł o w y pcmimo „kartume" zgolić nie chce. Ma uczesanie w postronki — najcudniejsze. Sądzą, że to z w y k ł y babski wybieg: po prostu babki się nie znoszą. Amulety roz­ dane pod grozą i rygorem, może odniosą praktyczny skutek — bo inaczej biedny mój przyjaciel nie będzie miał spokoju. Zofia ma wrócić za tydzień. �KRONIKA 479 Do domku zaglądam codziennie i pilnuję porządku. To tu brudno, to czemu dziecko nie umyte, to czemu woda do herbaty nie była zagotowana? Jednym sło­ wem, czuję się jak u siebie w domu. A oni, i to łechce moje serce najbardziej, nie są zdziwieni, że się tak panoszę — dawno przeżyli wstrząs kontaktu z b i a ł y m i teraz wiedzą, że to z w y k ł a ludzka przyjaźń. To jest moja karta w s t ę p u do ich wszelkich tajemnic, do ich radości i smutków. Dla mnie znowu to jedyne w y j ś c i e w poznaniu tych ludzi, jedyna droga do normalnej pracy i dobrego samopoczucia... Dalszy ciąg historii amuletów pozwolił doktorowi Aleksandrowiczowi na sfor­ mułowanie głębszej refleksji na ten temat. W liście z dnia 20 II 1962 r. czytamy: Port Francąui, dn. 20 I I I 1962 r. ...Wracając do „fetyszów" — radość sprawił pan wielką, co tu s p ł y w a oczy­ wiście na moją osobę. C i ludzie mają zupełnie inną psychikę; do tych drobiazgów przywiązują przesadne znaczenie. Teraz się zorientowałem, jakie interesy na tej ich naiwności robią różni właściciele talizmanów zachodnich, rezydujący np. w B r u ­ kseli czy Agivnonie. Przysyłają tu katalogi i wydzierają tym biedakom ostatnie pieniądze. Wśród nich nie brak niestety księży... Na tym urywają się na razie listy Pana Aleksandrowicza. Pozostanie on w Kon­ gu zapewne jeszcze rok albo i dłużej. Liczymy, że nadejdzie od niego jeszcze sporo równie ciekawych listów. Nietrudno się zorientować, że zawierają one sporo cie­ kawego materiału dla etnografów. Może nie jest to materiał, który posłuży za pod­ stawę do pisania naukowych prac, ale w każdym razie może bardzo dobrze służyć do ilustrowania tez w nich zavoartych. Z drugiej strony tych parę kartek oryginal­ nego tekstu polskiego z Afryki jest dowodem tego, że najlepsze tradycje badaczyamatorów poznania tajemnic i istoty życia ludzkiego kontynentu afrykańskiego znajdują swoją coraz bardziej żywiołową kontynuację, która być może w niedługim już czasie zastąpiona zostanie przez systematyczne badania naukowe organizowane przez nasze i afrykańskie instytuty naukowe. Do druku opracował: Krzysztof Makulski ZSRR POSIEDZENIE A F R Y K A N I S T Ö W R A D Z I E C K I C H POŚWIĘCONE KOORDYNACJI BADAŃ PROBLEMOM Dnia 26 lutego 1957 r. w Instytucie Etnografii Akademii Nauk Z S R R odbyło się posiedzenie naukowe, którego celem było ustalenie planów naukowo-badawczych nad Afryką. Wzięli w nim udział przedstawiciele wielu nauk i dyscyplin, a w i ę c etnografowie, orientaliści, geografowie, ekonomiści i specjaliści od spraw m i ę d z y ­ narodowych. Obecnych było również wielu obserwatorów z innych dziedzin. Jeśli chodzi o reprezentacje środowiskowe, to najliczniejsze delegacje pochodziły z Mo­ skwy i Leningradu, choć nie brak było i przedstawicieli zakładów naukowych z innych miast. W słowie w s t ę p n y m wygłoszonym przez I. I. Potiechina podkreślono szcze­ gólną aktualność badań afrykanistycznych. O postępach tych badań świadczyły między innymi cztery referaty, które od­ czytano podczas pierwszej części obrad. B y ł y to: D. A. Olderoggiego, „Feudalizm ' �480 KRONIKA w Sudanie Zachodnim w X V I — X I X w.", I . I . Potiechina, „Problematyka badań nad składem etnicznym Afryki na tle załamania się systemu kolonialnego", G. S. Skcrowa, „Problem algierski", i I . P. Jastriebowej, „Sytuacja ekonomiczna i poli­ tyczna w Unii Południowoafrykańskiej". Drugą część poświęcono na omówienie planu badawczego na lata 1957—1960. G ł ó w n e punkty tego planu zostały zreferowane przez I . I. Potiechina, który zwrócił u w a g ę na wzrost zainteresowania się Afryką. Jak wynika z jego słów, do Rewo­ lucji Październikowej opublikowano w Rosji 294 pozycje dotyczące Afryki. Od 1917 do 1945 r. wyszło ich 113. W ostatnim zaś dziesięcioleciu obejmującym lata 1946— 1956 wydano ich r ó w n ą setkę. Jak łatwo z tego obliczyć, do roku 1956 ukazało się 507 pozycji. Jest to dorobek, którego we współczesnych badaniach afrykanistycz­ nych pominąć nie można. Naturalnie nie wszystkie wyliczone powyżej pozycje są oryginalnymi pracami uczonych rosyjskich czy radzieckich, ponieważ pewien pro­ cent stanowią tu tłumaczenia z języków obcych. Niemniej cyfra pozostaje nadal imponująca. Plan na najbliższe lata przewidywał opracowanie problemów zgrupowanych w V I I działach. Pierwszy z nich poświęcony był zagadnieniom historii Afryki do czasów kolo­ nizacji europejskiej. Szczególny nacisk położono tu na jak najszybsze opublikowa­ nie pozycji: Z historii kultury ludów Zachodniego Sudanu, Kolonizacja Afryki Wschodniej -przez Arabów, Ustrój społeczny Madagaskaru w XIX w. i Monomotapa. Poza tym zamierzano opublikować szereg źródeł arabskich do historii Afryki śred­ niowiecznej. W tym celu zespół prof. Olderoggiego uczynił już w y b ó r n a j w a ż n i e j ­ szych źródeł, których cztery tomy miały ukazać się do roku 1960. W ten sposób uczeni radzieccy pragną pomóc swym afrykańskim kolegom w pisaniu historii lu­ dów przez nich reprezentowanych. Drugi dział obejmował problematykę związaną z kolonizacją Afryki. Do naj­ ważniejszych planowanych pozycji zaliczyć trzeba: Konferencję berlińską 1884— 1885, Współzawodnictwo Anglii i Niemiec w Afryce Wschodniej w 2 połowie XIX w., Ekspansję francuską w Zachodnim Sudanie w 2 polowie XIX w., Zarys historii walk Zullusów i Kosa z anglo-burskimi kolonizatorami oraz Walkę Maszona i Matabele przeciw kolonizacji Rodezji. Skład etniczny poszczególnych państw afrykańskich stał się obiektem badań trzeciego działu. W planie przewidziane b y ł y publikacje na temat składu etnicz­ nego Konga (b. Kongo belg.), Nigerii, Tanganiki, Afryki Południowo-Zachodniej, Angoli i Mozambiku. Poza tym przewidywało się wydanie książek: Ludność Fede­ racji Rodezji i Niasy, Domy i osady ludów Bantu oraz Zarys etnografii współcze­ snej Etiopii. Na szczególne podkreślenie zasługuje inicjatywa wydania mapy etnicz­ nej Afryki, która już została zrealizowana. Najobszerniejszy okazał się dział ekonomiczno-społeczny, w którego ramach zamierzano w y d a ć 20 do 35 prac. A oto tytuły niektórych projektowanych prac: Rozwój ekonomiczny i walka ludów Nigerii z uciskiem imperialistycznym po II wojnie ś w i a t o w e j , Rozwój ekonomiczny i walka ludów Francuskiej Afryki Za­ chodniej z uciskiem imperialistycznym po II wojnie światowej, Liberia pod uci­ skiem monopoli amerykańskich, Ruch narodowowyzwoleńczy Ugandy po II woj­ nie światowej, Podstawowe problemy rozwoju społeczno-ekonomicznego Konga Bel­ gijskiego po II wojnie światowej, Ludy Maroka, Algieru i Tunisu w walce o nie­ podległość, Zmiany ekonomiczno-społeczne a kolonialna polityka Anglii w Afryce Brytyjskiej oraz Problem chłopski w Egipcie. Zdaniem I . I . Potiechina poprzednie prace na podobne tematy miały jeden w a ż n y mankament, mianowicie m ó w i ł y je- �KRONIKA 481 dynie o stosunkach łączących kolonie z ich metropoliami zapominając o zmianach, jakie zachodziły w obrąbie samych kolonii. Właśnie ten ostatni problem winien b y ć szczególnie dokładnie opracowywany przez uczonych radzieckich. Należy po­ rzucić tak nieostre pojęcia, jak np. „chłopstwo", ponieważ tym jednym określe­ niem nie wyczerpuje się złożoności stosunków społecznych panujących w ramach nawet poszczególnych wiosek. Poza tym pozostaje do opracowania proces rozwar­ stwiania klasowego społeczeństw afrykańskich. Prawidłowe odtworzenie tego pro­ cesu może być jedynie wynikiem ścisłej współpracy etnografów z ekonomistami. Historycy z kolei powinni większy nacisk położyć na badania zmian zachodzących w stosunku metropolii do swych byłych kolonii. Zaskakujący jest również fakt, że w Związku Radzieckim do 1956 r. nie ukazała się ani jedna praca, która omawia­ łaby problem pojawienia się nowej siły społecznej w Afryce, jaką stanowi klasa robotnicza. Brak jest również opracowań na temat dynamicznej warstwy inteli­ gencji. Wszystkie te zaniedbania powinny być, zdaniem referenta, w jak najszyb­ szym czasie nadrobione. W dziale piątym umieszczono przygotowanie dwu dużych publikacji, a miano­ wicie: Historii Republiki Sudańskiej oraz Ludy Złotego Wybrzeża w walce o nie­ podległość. Obie te pozycje miały być opracowane przez ośrodek leningradzki. Filologia, czyli dział szósty, miał się opierać na pracach grupy roboczej stwo­ rzonej przez Instytut również w Leningradzie. Została ona powołana w 1956 r. i zajmuje się badaniem j ę z y k ó w i literatur afrykańskich. W planie tej grupy wid­ niały m.in. książki: D. A. Olderoggie'go, Wstęp do badań nad językami afrykańskimi oraz Zarys folkloru i literatury południowoafrykańskich Bantu, O pochodzeniu i zasięgu języka suahilí i Zarys historii współczesnej literatury egipskiej. Prace Instytutu Geograficznego stanowiły siódmy i ostatni dział planu. Prze­ widywano w nim między innymi wydanie prac: Geografia fizyczna Algieru, Ma­ roko. Przyroda i gospodarka, Egipt. Przyroda i gospodarka oraz Federacja Rodezji i Niasalandu. Po przedstawieniu przez I. I . Potiechina tych ramowych p l a n ó w naukowych rozwinęła się ożywiona dyskusja, w której A. I . Sobczenko i E . N. Miasina pod­ kreślili potrzebę dogłębnych badań zróżnicowania etnicznego Afryki. W wyniku dyskusji uczestnicy obrad doszli do wspólnego wniosku, że w najbliższym czasie należałoby powołać kompleksową ekspedycję afrykanistyczną, w której skład we­ szliby geografowie, filolodzy, etnografowie, ekonomiści i historycy. Na zakończenie niniejszej notatki należałoby podkreślić, że wiele z tych ambit­ nych zamierzeń zostało już zrealizowanych. Niemniej przed afrykanistyką radziecką stoją jeszcze wielkie zadania rozszerzenia wachlarza swych zainteresowań i przy­ gotowania nowych opracowań, które nadążyłyby za niezwykle szybkimi przemia­ nami ekonomicznymi i kulturowymi, jakie mają obecnie miejsce w Afryce. K. M. E K S P O Z Y C J A ZBIORÓW E T N O G R A F I C Z N Y C H W ETIOPII Dział Afrykański Muzeum Etnograficznego w Leningradzie rozporządza bo­ gatymi kolekcjami zabytków etiopskich, które zebrali rosyjscy podróżnicy w końcu X I X v/, i na początku X X w. Większość tych przedmiotów przywieziona została 1 Zob. M. W. R a j t, Russkije ekspiedicii w Etiopii w sieriedinie XIX — naczale XX w. i ich etnograficzeskije matieriały, „Afrikanskij Etnograficzeskij Sbornik" (Trudy Instituía Etnografii im. Mikłucho-Makłaja), t. 34: 1956. 1 31 - Etnografia Polska T . V I I �KRONIKA 482 przez rosyjskich lekarzy, którzy pracowali w szpitalu w Addis-Abebie. Przyjazne kontakty z Etiopią, które były tradycją obu narodów, z e r w a ł y się w 1935 г., kiedy to Etiopia musiała ulec w walce z kolonialnymi zapędami Włoch. Jakby dla za­ dokumentowania przyjaźni wobec walczącego narodu w 1935 r. zorganizowano wielką w y s t a w ę etiopską w Muzeum Leningradzkim. Twórcą jej był D. A. Olderoggie. Wystawa informowała zwiedzających o głównych etapach rozwoju kultury etiopskiej, o historii tego kraju, jego geograficznych warunkach i ekonomice. Uka­ zało się w ó w c z a s w Związku Radzieckim kilka publikacji dotyczących Abisynii . Po I I wojnie światowej znowu zaczęły zacieśniać się serdeczne kontakty między Etiopią a Związkiem Radzieckim. W wyniku obustronnego zainteresowania M u ­ zeum Leningradzkie odwiedziło w 1960 r. szereg osobistości etiopskich reprezentu­ jących ministerstwo kultury. Goście pozostawili w formie darów wiele eksponatów charakteryzujących kulturę współczesnej Etiopii. Dzięki temu otwarta ostatnio wy­ stawa wyróżnia się bogactwem eksponowanych zabytków, których liczba sięga 200. Między innymi wystawione tam zostały rękopiśmienne modlitewniki, biblia i zwoje z tekstami magicznymi spisanymi w języku gez. Niedawno spore studium o nich opublikował profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Stefan Strelcyn. Reprezento­ wane są również wydawnictwa i gazety w obecnym języku p a ń s t w o w y m , amharskim. Na wystawie pokazano poza tym wiele obrazów wykonanych przez tamtej­ szych artystów tradycyjnymi technikami malarskimi. Nie brak i malowideł ko­ ścielnych oraz przedmiotów kultu. Z działu uzbrojenia wyeksponowano między innymi wiele dzid, strzał, mieczów krzywych i prostych, kindżałów, łuków oraz tarcz. 2 Osobny dział poświęcono ubiorom. Do najbogatszych części wystawy należy ta, w której zebrano przedmioty domowego użytku, jak naczynia do wody, naczynia do przygotowania ciasta 1 piwa, garnki do gotowania mięsa lub sosu, filiżanki itp. Licznie reprezentowane są również wyroby ze słomy (głównie talerze i koszyki) oraz innych surowców, takich jak tykwa, róg, drzewo czy skóra. Ekspozycję k o ń ­ czą witryny pełne ozdób. Jak można się w i ę c zorientować, niniejsza kolekcja stanowić może ciekawe źródło badań dla tych etnografów, którzy nie mieli okazji odwiedzić osobiście Etiopii. K. M. Francja VI KONFERENCJA MINISTRÓW OŚWIATY N A R O D O W E J WSPÓLNOTY F R A N C U S K I E J KRAJÓW W dniach od 19 do 22 marca 1962 r. odbyła się w Dakarze V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty Francuskiej, w której uczest­ niczyło 13 państw. Na podkreślenie zasługuje fakt, że po raz pierwszy w historii tych Konferencji odbyła się ona w Afryce, a nie jak dotychczas we Francji. 2 M. in. D. A. O l d e r o g g i e , Wystawka abisyńskich oraz zbiór artykułów Abisynia (Etiopia), Moskwa 1936. kolekcji, Leningrad 1935, �KRONIKA 483 Na Konferencji przedyskutowano problemy stojące przed szkolnictwem tych krajów, jak również zagadnienie współpracy w tej dziedzinie z instytucjami o za­ sięgu międzynarodowym. Jak wynika ze sprawozdań, uchwalono, że Francja nadal zachowuje priorytet w pomocy szkolnictwu tych krajów drogą przysyłania kadr szkoleniowych. Poza tym przedyskutowano kwestię stosowania odmiennych programów kształcenia w po­ szczególnych krajach. Trzecim punktem programu było uchwalenie postulatu dal­ szego rozwijania kontaktów z U N E S C O z podkreśleniem niezbędności pomocy tej instytucji, która musi jednakże jeszcze lepiej odpowiadać potrzebom tych krajów niż dotychczas. Osobną grupę problemów stanowiło szkolnictwo wyższe. Zaproponowano, aby zastosować system specjalizacji uniwersytetów przy u m i e j ę t n y m zorganizowaniu podziału pracy, co mogłoby dodatnio w p ł y n ą ć na poziom naukowy afrykańskich szkół wyższych. Łączy się z tym zagadnienie lepszego przystosowania dotychczaso­ wych systemów studiów i programów do potrzeb poszczególnych krajów. Najważniejszy jednak nacisk położono na centralny problem szkolnictwa w y ż ­ szego, a mianowicie na lepsze powiązanie u n i w e r s y t e t ó w z życiem kraju. K. STYPENDYŚCI R Z Ą D U F R A N C U S K I E G O Z KRAJÓW NA S T U D I A C H W E F R A N C J I M. AFRYKAŃSKICH Jak w y k a z a ł y dane statystyczne zestawione na dzień 1 marca 1962 г., we F r a n ­ cji studiowało 3825 stypendystów, z czego 3087 stanowili chłopcy, a 738 dziewczęta. A oto jak się przedstawiają cyfry: Rodzaje szkół: dziewczęta Szkoły wyższe Wyższe szkoły techniczne Szkoły średnie (techniczne i. zawodowe) Szkoły średnie (medyczne i społeczne) Zawody wolne Szkoły średnie Szkoły podstawowe Ośrodki 148 2 234 235 7 24 55 chłopcy 1776 239 789 256 53 13 132 skupienia: Paryż Tuluza Caen Poitiers Bordeaux Montpellier Rennes Grenoble Strasbourg 1581 248 172 163 158 133 133 133 131 Lyon Aix Lille Nancy Dijon Clemont Besancon Alger 113 111 94 66 63 58 18 2 �KRONIKA 484 Dyscypliny studiowane: 1. Szkoły wyższe (3 kategorie) a) Studenci szkół w y ż s z y c h pochodzenia murzyńskiego 367 345 258 234 81 46 32 30 14 medycyna nauki ścisłe prawo nauki humanistyczne farmacja różne instytuty naukowe różno instytuty uniwersyteckie stomatologia teologia Razem 1407 b) Uczniowie tzw. Grandes Ecoles pochodzenia murzyńskiego lub zasymilowani Wyższa Szkoła Weterynaryjna Wyższa Szkoła Handlowa Akademia Sztuk P i ę k n y c h Wyższa Szkoła Wojskowa Wyższa Szkoła Administracyjna Wyższa Szkoła Dyplomatyczna Instytut Nauk Społecznych i Pracy Wyższa Szkoła Skarbowa Instytut Studiów Wyższych nad Krajami Zamorskimi Szkoła Celna i Wyższa Szkoła Studiów Handlowych 63 32 23 14 14 9 9 7 6 5 Razem 182 c) Uczniowie przygotowujący się do studiowania w tzw. Grandes Ecoles Szkoła Robót Publicznych Instytut Agronomiczny Wyższa Szkoła Inżynieryjna Wyższa Szkoła Agronomiczna w Tuluzie Szkoła Rolnicza Szkoła Weterynaryjna 29 18 16 15 14 13 Razem 105 2. Wyższe Szkoły Techniczne Szkoła Rolnicza Instytut Agronomiczny Szkoła Chemiczna Wyższa Szkoła Robót Publicznych Szkoła Zawodowa Rysunku Technicznego inne 34 20 20 12 10 12 • Razem 108 �KRONIKA 485 3. Szkoły średnie (techniczne i zawodowe) sekretariat rolnictwo handel licea techniczne chemia roboty publiczne i elektryfikacyjne 143 109 76 73 43 39 Razem 483 4. Średnie szkoły medyczne i społeczne pielęgniarstwo położnictwo tzw. assistence sociale wychowanie fizyczne dzieci organizacja ogródków dziecięcych inne 77 82 45 23 12 10 Razem 229 5. Pozostałe zawody wychowanie fizyczne muzyka dziennikarstwo film teatr notariat 28 9 7 5 3 1 Razem 53 K. M. S T U D I U M P R Z Y G O T O W A W C Z E DO B A D A Ń A F R Y K A N I S T Y C Z N Y C H P R Z Y V I S E K C J I ÉCOLE P R A T I Q U E D E S H A U T E S ÉTUDES W P A R Y Ż U W École Pratique des Hautes Études zostało otwarte w roku akademickim 1961/1962 studium badań afrykanistycznych, które organizacyjnie związane jest z sekcją V I , czyli sekcją Nauk Ekonomicznych i Społecznych. Przewidziane jest ono przede wszystkim dla studentów zapisanych na I rok 3 cyklu studiów, co odpowiada mniej więcej poziomowi dyplomantów wyższych studiów uniwersytec­ kich. Jego celem jest zaznajomienie m ł o d y c h n a u k o w c ó w z najważniejszymi pro­ blemami badań nad Afryką Czarną. W związku z szerokim zainteresowaniem tymi problemami studium to jest dostępne dla przedstawicieli wszystkich dyscyplin naukowych. W programie przewidziane są w y k ł a d y przygotowawcze do badań afrykanistycznych, ćwiczenia oraz seminaria dotyczące konkretnych problemów badawczych w następujących zakresach: antropogeografii, historii, lingwistyki, etnologii ogólnej, etnografii politycznej, etnografii ekonomicznej. �KRONIKA 486 Na zakończenie dodać należy, że jest to drugi z kolei kurs; pierwszy, który miał miejsce w roku akademickim 1960/1951, zgromadził około 30 studentów; / uczestników stanowili Francuzi. K. M. 2 я Afryka KONFERENCJA Zachodnia UNIWERSYTECKA AFRYKI ZACHODNIEJ W styczniu 1962 r. w Freetown (Sierra Leone) odbyła się konferencja przed­ stawicieli uniwersytetów zachodnioafrykańskich. W konferencji wzięli udział repre­ zentanci 12 uniwersytetów, jak również zaproszeni goście z Fundacji Carnegiego i Rockefellera. G ł ó w n y m motywem przewijającym się w dyskusji było szukanie odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób tworzy się „osobowość afrykańska". W jej kształtowaniu się niepoślednią rolę odgrywają w ł a ś n i e uniwersytety. Ale rola tych uniwersyte­ t ó w nie jest jeszcze zupełnie jasna. Stoi przed nimi wiele nie rozwiązanych pro­ blemów. Do najważniejszych z nich należą pytania: jakie będą cele Instytutów Studiów Afrykańskich, które zostały powołane przy kilku uniwersytetach, czy będą one wspólną bazą do kształcenia specjalistycznego i czy będą formacją obowiązko­ w ą dla wszystkich studentów pierwszego roku? Już na Konferencji zarysowały się dwa przeciwstawne punkty widzenia: według jednych dyskutantów studia afrykanistyczne są nową dyscypliną i mimo że wzięły one obiekt badań z innych dyscyplin (np. geografii, historii), zdobywają jednak prawo do samodzielności i nadają im nowe kierunki. Inni z kolei pod­ kreślali, żc wszystkie dyscypliny mogą i powinny być nauczane na przykładach lokalnych, lecz ich podstawy są jednakowe na całym świecie. W wyniku ożywionej wymiany zdań uzgodniono, że zasadniczym zadaniem Instytutów Studiów Afrykańskich powinno być koordynowanie badań i studiów różnych dyscyplin i czuwanie nad tym, by nie pominięto żadnego ważnego aspektu. Nie mogło być jednak mowy o podjęciu jakichś wiążących decyzji, które wyma­ gają przecież lat doświadczeń i dyskusji. Drugim w a ż n y m elementem dyskusji na omawianej konferencji było zagad­ nienie wolności akademickiej. Jak wiadomo, uniwersytety afrykańskie stworzone zostały dla konkretnych celów. Rzecz polega na tym, aby owe chwilowe zadania nie ograniczyły zbytnio swobody akademickiej uniwersytetów. Poza tym, jeśli uniwersytety będą zależały bezpośrednio od rządów, to zawsze będzie istniała możliwość wywierania w p ł y w u na nie przez osobistości je reprezentujące. Spośród wszystkich obecnych tylko dwaj przedstawiciele Ghany podtrzymywali tezę, że uniwersytety winny być kontrolowane przez państwo. Reszta opowiadała się za niezależnością, czyli za tym, że uniwersytety będą decydować o przedmiotach nauczania i jego sposobach. Dalsza dyskusja dotyczyła określania zasad samodzielności uniwersytetów, która polega na swobodnym wyborze studentów, nominowaniu i okresie aktyw­ ności personelu akademickiego oraz na niezależności w decydowaniu o podziale funduszów między różne wydziały. Wyniki tej dyskusji zostały uznane za poważny krok naprzód w rozwijaniu życia akademickiego Afryki Zachodniej. Konferencję zakończono uchwaleniem rezolucji w sprawie stworzenia stowarzy- �KRONIKA 487 szenia u n i w e r s y t e t ó w byłych terytoriów francuskich i angielskich w celu koordy­ nacji wspólnych w y s i ł k ó w w walce o podniesienie poziomu naukowego tych kra­ jów. K. M. Gwinea PIERWSZE CZASOPISMO W GWINEI Począwszy od wiosny 1961 r. w Gwinei zaczęto w y d a w a ć pierwsze czasopismo informacyjne zatytułowane „Horoya" („Godność"). Pismo to ukazuje się w języku francuskim trzy razy w tygodniu. W niedalekiej przyszłości zostanie ono zamie­ nione na dziennik gwinejski. A.W. Gabon NOWY P E R I O D Y K W GABONIE Od niedawna zaczął ukazywać się nowy dwumiesięcznik, „Réalités Gabonaise" („Sprawy Gabońskie"). Jest on wynikiem współpracy Biura Pedagogicznego i K u l ­ turalnego Ministerstwa Oświaty Gabonu z Komitetem do Spraw U N E S C O Gabonu. W czasopiśmie tym można znaleźć wiele informacji i artykułów na temat oświaty i kultury tego kraju. Wiele miejsca poświęca się tam również problemom historii Gabonu. A. W. Ghana ORYGINALNA TWÓRCZOŚĆ M U Z Y C Z N A GHANY Do ciekawych wydarzeń kulturalnych należy zaliczyć wystawienie pierwszej komedii muzycznej w Akrze. Komedię tę napisał M. G . Adali Mortty dając jej tytuł „Obadzeng". Treścią tej lekkiej komedii są przygody bohatera, który nie może zdecydować się, czy żyć według dawnych tradycji przodków, czy też przy­ stosować się do współczesnego życia miejskiego. Akcja ma charakter mimiczny, któremu towarzyszy angielski komentarz. Kompozytor muzyki, Sada Asquaye, który równocześnie reżyserował sztukę, czerpał z bogatego folkloru muzycznego Afryki. Stąd w y p ł y w a całkowicie afrykańska oryginalność omawianej komedii, która łączy w sobie elementy tradycyjnej muzyki ze współczesnymi treściami życia CZASOPISMO L I T E R A C K I E W GHANIE W Ghanie zaczął wychodzić kwartalnik literacki „Okeyame", wydawany przez tamtejszy Związek Literatów (Ghana Society of Writers, Accra). Pierwszy numer ukazał się 1 stycznia 1961 r. A. W. �488 KRONIKA Czad NOWY OŚRODEK N A U K O W Y W R E P U B L I C E C Z A D Z 1 stycznia 1961 r. Minister Oświaty Republiki Czad powołał do życia Ośrodek Badawczy, Centre Tchadien pour les Sciences Humaines. Pracami Ośrodka kieruje Rada, której przewodniczącym jest znany etnolog francuski, prof. Jean Paul Lebeuf z Centre National de Recherches Scientifiques w Paryżu. Zadaniem Ośrodka jest zbieranie i publikowanie danych dotyczących etnografii i etnologii, archeologii, historii, socjologii i języków l u d ó w wchodzących w skład Republiki. Chwilowo prowadzi się inwentaryzację ważniejszych zabytków, w projekcie jest utworzenie Muzeum Republiki Czadu. Anglia N O W E C Z A S O P I S M O POŚWIĘCONE H I S T O R I I AFRYKI Nakładem Cambridge University Press zaczął ukazywać się „An Journal of African History". Redaktorami tego periodyku, wydawanego dwukrotnie w ciągu roku, są: R. A. Oliver i J . D. Fage. Czasopismo obejmuje szeroki wachlarz specjal­ ności: etnologię, archeologię i historię. OSTATNIE SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE Międzynarodowy Instytut Afrykanistyczny przy poparciu Fundacji Forda zor­ ganizował szereg seminariów o tematyce afrykańskiej. I tak w Makarere College (Uganda) omawiano w 1959 r. zagadnienia związane z procesami zmian we w s p ó ł ­ czesnej Afryce. Drugie seminarium w Leopoldville (Kongo) zostało poświęcone afrykańskim systemom władania ziemią. Trzecie odbyło się na uniwersytecie Rodezji i Nyassy (1960) i miało za zadanie omówić afrykańskie systemy myślenia, wierzeń i rytuałów. Ostatnie z tej serii seminariów ma się odbyć w 1962 r. w Dakarze i będzie poświęcone zagadnieniom historii etnicznej Afryki. A. W. Wiochy WŁOSKI I N S T Y T U T AFRYKANISTYCZNY L'Instituto Italiani per 1'Africa z siedzibą w Rzymie istnieje od 1906 r. Posiada filie w w i ę k s z y c h miastach włoskich. Prowadzi prace w czterech komisjach: gospo­ darczej, naukowej i kulturalnej, lingwistycznej i etnograficznej oraz euro-afrykańskiej. Posiada Muzeum, bibliotekę, kartotekę filmową, organizuje wystawy afrykanistyczne. Instytut prowadzi działalność wydawniczą. W 1958 r. wydano Afrykański prze­ wodnik handlowy w czterech językach (włoskim, francuskim, angielskim i arab­ skim). �KRONIKA 489 Instytut wydaje dwa czasopisma: „Le Voce dell'Africa", dwutygodnik p o ś w i ę ­ cony sprawom bieżącym, oraz „Africa", dwumiesięcznik o charakterze naukowym i dokumentacyjnym. UNESCO w Afryce R O L A R A D I A W D Z I E D Z I N I E OŚWIATY W AFRYCE TROPIKALNEJ W dniach od 11 do 16 września 1961 r. w Moshi w Tanganice obradowała kon­ ferencja poświęcona oświatowej roli radia w Afryce Tropikalnej. Zorganizowana przez Departament Informacji U N E S C O konferencja ta miała następujące cele: rozwinięcie dyskusji na temat zdefiniowania zadania radiofonii w dziedzinie szerzenia oświaty, zbadanie licznych problemów stojących obecnie przed radiofonią afrykańską itp. Jak wynikało z przemówienia ministra oświaty Tanganiki, radio może odegrać w dziedzinie oświaty ludów afrykańskich niezwykle w a ż n ą rolę, gdyż jest jedynym powszechnym środkiem instruktarzu, tam gdzie nie dochodzi prasa lub tam gdzie liczba analfabetów przekracza cyfrę kilkudzie­ sięciu procent, jak ma to miejsce w większości krajów afrykańskich. W sprawozdaniach złożonych przez uczestników konferencji reprezentującycb 26 krajów (działaczy oświatowych, dyrektorów rozgłośni radiowych i licznych obser­ watorów) na pierwszy plan wysunięto zagadnienie lepszej niż dotychczas współ­ pracy między władzami oświatowymi a obsługą radiową. P o w a ż n y m mankamen­ tem jest również brak odpowiednio wyszkolonego personelu technicznego. Winieton mieć nie tylko podstawy wiedzy radiotechnicznej, lecz orientować się również dobrze w potrzebach o ś w i a t o w y c h kraju. Zrozumiałe jest więc zdanie, które sły­ chać coraz częściej na afrykańskich konferencjach „nie chodzi już dziś o zastą­ pienie Europejczyka przez Afrykańczyka, lecz o zastąpienie Afrykańczyka przez innego Afrykańczyka, bardziej wykwalifikowanego". Do ważnych zadań trzeba również zaliczyć zaopatrzenie rynku afrykańskiego w odpowiednią ilość odbiorni­ ków, gdyż powodzenie radiowej akcji oświatowej zależy g ł ó w n i e od wielkości liczby słuchaczy. N a s t ę p n y m problemem poruszanym na konferencji w Moshi była sprawa sto­ s u n k ó w między rozgłośnią a słuchaczami. Obecni pracownicy rozgłośni bardzo mało wiedzą o swych słuchaczach. Po to, by program radiowy spełniał s w ą rolę, musi on odpowiadać zapotrzebowaniom społeczeństwa. W celu pomocy pracowni­ kom radia uczestnicy konferencji zwrócili się do U N E S C O z prośbą, by zbadała, jakie metody przeprowadzania an'.ciet najlepiej nadawałyby się do warunków afrykańskich. Wysunięto również postulat stworzenia afrykańskiego instytutu ba­ dań radiofonicznych oraz wystą yiono z p o m y s ł e m zorganizowania zjazdu pisarzy, poetów, dramaturgów i muzyków, którzy mogliby współpracować z radiem Zasygnalizowano również szereg problemów, które będą wiązały się z ewentualnym zastosowaniem telewizji w akcji oświatowej. Oczywiście jest to dopiero kwestia przyszłości. Reasumując wyniki konferencji w Moshi należy z c a ł y m uznaniem stwierdzić, ż e ewolucja życia kulturalnego kontynentu afrykańskiego przebiega bardzo szybko i rokuje jak najlepsze nadzieje, o czym świadczy m.in. także dobre zrozumienie roli radia w szerzeniu oświaty. A. W. �KRONIKA 490 Z A G A D N I E N I A OŚWIATY W A F R Y C E W maju 1961 r. odbyła s i ę w Addis Abebie zorganizowana przez U N E S C O konferencja państw afrykańskich, poświęcona zagadnieniom oświaty i nauczania na terenie Afryki. Dyskutowano następujące sprawy: 1. Nauczanie jako jedna z podstaw rozwoju gospodarczego i społecznego; 2. Współpraca międzynarodowa w dziedzinie oświaty; 3. Finansowanie nauczania w Afryce; 4. Planowanie, kształ­ cenie techniczne i zawodowe specjalistów; 5. Oświata dorosłych. U N E S C O opublikowała dokument sprawozdawczy z tej konferencji. A. W. PODRĘCZNIKI SZKOLNE W AFRYCE W stolicy Ghany, Akrze, niedawno utworzony został przez U N E S C O ośrodek badań pedagogicznych, który stanowi centrum dokumentacji i informacji. Ośrodek ten interesuje się programami i metodami nauczania, higieną szkolną, szkoleniem zawodowym i innymi aspektami społecznymi i pedagogicznymi nauczania. Zadaniem ośrodka będzie również opracowywanie i wydawanie podręczników szkolnych i materiałów pomocniczych (mapy, tablice ścienne itp.). Pracownicy tej instytucji będą udzielali rad autorom podręczników, jak również firmom wyda­ jącym je. Bazą tej działalności ma być m.in. specjalna biblioteka skupiająca naj­ lepsze dzieła z zakresu pedagogiki. Biuro w Akrze służyć będzie wszystkim mini­ sterstwom o ś w i a t y na terenie Afryki. Obecnie w ośrodku tym pracuje trzech ekspertów U N E S C O : z Danii, Indii i Wielkiej Brytanii. W 1962 r. liczba ich powiększyła się o trzech nowych w s p ó ł ­ pracowników. Koszty działalności biura pokrywane są z funduszów programu nad­ zwyczajnego pomocy U N E S C O dla Afryki. Miscellanea S T Y P E N D I A NA B A D A N I A T E R E N O W E W A F R Y C E Fundacja Forda przyznała na lata 1961/1962 17 stypendiów na różnego rodzaju badania (głównie terenowe) na obszarze Afryki. Ponadto przedłużono 15 uprzednio już przyznanych stypendiów. A. W. B A D A N I A N A U K O W E NA T E R E N I E AFRYKI East African Institute of Social Research, Maharere College, Kampale Ugande prowadzi badania na terenie wschodniej Afryki. Podajemy przykładowo problemy badawcze: 1. Społeczne i ekonomiczne skutki utworzenia Rezerwatu Kipsigi; 2. Społeczno-ekonomiczne studia nad kościołami Luo w prowincji Nyanza, Kenya; 3. Procesy urbanizacyjne wśród Kikuyu, zamieszkujących w Nairobi; 4. Etnogra­ ficzny przegląd małych plemion Tanganiki; 5. Przestępczość wśród ludności miej­ skiej Kampala (Uganda): 6. Społeczne i ekonomiczne aspekty produkcji b a w e ł n y w Ugandzie. A. W. �KRONIKA ZWIĄZEK MUZEÓW 491 AFRYKAŃSKICH Od niedawna muzea na obszarze Czarnej Afryki zrzeszone zostały w związek m u z e ó w afrykańskich (Association des Musées d'Afrique Tropicale). Pierwszym prezydentem związku obrany zastał znany archeolog dr Bernard Fagg, obecnie p r o w a d z ą c y prace wykopaliskowe w Nigerii. A. W. PRENUMERATORZY CZASOPISMA ..AFRICA' Ciekawe światło na rozwój zainteresowań afrykanistycznych rzuca ilość pre­ numeratorów „Africa", kwartalnika Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego z siedzibą w Londynie. Ogólna ilość „Africa" wynosiła w latach 1960/1961 — 1632 egzemplarzy. N a j w i ę ­ cej prenumeratorów miały Stany Zjednoczone (403), Wielka Brytania (262), Nige­ ria (73), Unia Południowej Afryki (70), Francja (63), Belgia (62), N R F (45), Włochy (42), Ghana (41). Związek Radziecki miał 19 prenumeratorów. Polska znajdowała się w grupie państw poniżej 5 prenumeratorów. A. ETNOGRAFIA W KRAJACH W. SOCJALISTYCZNYCH Węgry WĘGIERSKIE BADANIA AMERYKI Amerykanistyka nie ma na Węgrzech zbyt wielkiej tradycji. Zaczątków jej szukać należy u Edera, który w X V I I I w. napisał pracę zawierającą wiele cennego materiału etnograficznego z terenu Peru i Boliwii. Z kolei w y m i e n i ć wypada Xántusa, który w X I X w. w czasie swej podróży po Ameryce Północnej zanoto­ wał szereg danych etnograficznych o Indianach. Jednakże systematyczne studia amerykanistyczne rozpoczęły się na Węgrzech dopiero po 1945 r. i wyraziły się podjęciem następujących prac: a) publikacja w ramach historii nauki rękopisów węgierskich podróżników (głównie misjonarzy) z X V I I I w. (Boglár 1952—1955) oraz opracowanie materiałów etnograficznych Xántusa (Sandor); b) publikacja muzeum etnograficznego w Budapeszcie, stanowiąca drugą część opracowania zbiorów ameryk anistycznych tego muzeum (Boglár 1954, 1956; Sandor 1957); c) w oparciu o dotychczasową literaturę przedmiotu prowadzi się aktualnie badania etnograficzne nad Ameryką Południową (Boglár 1950, 1958, 1959). Amerykanistyka węgierska wzbogaci się dzięki materiałom etnograficznym z zachodniej Brazylii, zgromadzonym przez ekspedycję L . Boglára. Materiały te są w toku opracowania. �KRONIKA 492 Publikacje amerykanistyczne: В o g l á r L . , Some More Data to the Spreading of the Blowgun in South Amerika, „Acta Ethnographica", t. 1 : 1950 z. 1—4, s. 121—137. XVIII-wieczni podróżnicy węgierscy po Ameryce Południowej (18th Century Hungarian Explorers in South Amerika), „Ethnographia", t. 63 : 1952 z. 3—4, s. 449—462. ° Skurczona, sfałszowana czaszka w Muzeum Etnograficznym (A Falsify ed Shrunken head from Ecuador in the Ethnographical Museum), ..Przegląd Etno. graficzny", t. 36 : 1954, s. 165—172. The Ethnographical Legacy of Einghteenth Century Hungarian Travellers in South America, „Acta Ethnographica", 1. 4 :1955 z. 1—4, s. 313—359. Smokingi Among Indians of America. „Przegląd Etnograficzny", t. 38 : 1956, s. 169—184. Ein endokannibalischer Ritus in Südamerika. Miscellanea Paul Rivet, t. 2, Mexiko 1958, s. 67—85. Urn Burial of the Brazilian Indians, „Acta Ethnographica', t. 6:1958 z. 3—4. s. 347—355. Some Notes to Burial Forms of the Brazilian Indians. Opuscula Ethnologica Memoriae Ludovivi Biró Sacra, Budapest 1959, s. 159—163. Nambicuara Vocabulary, „Acta Ethnographica", t. 9 : I960,, s. 89—117. Die Nambikuara — Indianer, „Wirtschaft und materiale Kultur" (MS), t. 1 : 1960 E d e r X . F . . Descriptio 1791. provincial Moxitarum in regno peruano. Budae, Budapest S a n d o r I., Pierwsza nasza wystawa, etnograficzna i Xántus Janos (Our first ethnographical exhibition and John Xántus). „Ethnographia", t. 62 : 1951 z. 1—2, s. 185—204. Początki naszej muzeologii etnograficznej ((The beginngs of hungarian ethno­ graphical museology), „Ethnographia", t. 62 : 1953 z. 3—4, s. 312—355. Janosz Kcantuc {John Xáutus). ..Acta Ethnographica", t. : 1953 z. 1—4, s. 233—288. Etnograficzne prace badawcze Xántus Jána w Ameryce (Die ethnographischen Forschungen von Xántus in Amerika), „Przegląd Etnograficzny", t. 39 : 1957, s. 159—181. X á n t u s J . , Listy z Północnej Ameryki (Red. I. Prepost), Budapest 1857. L. Boglár Czechosłowacja V K O N F E R E N C J A MIĘDZYNARODOWEJ K O M I S J I DO B A D A Ń K U L T U R Y L U D O W E J W K A R P A T A C H ( S M O K O W I E C 17—20X 1962 r.) Podobnie jak wszystkie poprzednie o d b y w a j ą c e się od roku 1959, organizo­ wane przez Polską i Słowacką (obecnie Czechosłowacką) Akademię Nauk, Między­ narodowe Konferencje do Badań Kultury Ludowej w Karpatach i ta ostatnia była w założeniu przede wszystkim roboczą konferencją organizacyjną. R ó w n o ­ cześnie jednakże, podobnie jak na wszystkich obradach dawniejszych, program �KRONIKA 493 trzechdniowych zajęć obejmował zarówno referaty sprawozdawcze (konfrontujące wyniki prowadzonych współcześnie prac badawczych dotyczących różnych dziedzin kultury ludowej z dawniejszym dorobkiem piśmienniczym w tych dziedzinach), jak i dyskusję dotyczącą celu i założeń badawczych aktualnej pracy oraz wyni­ kające z tej dyskusji wnioski co do terminów wykonania planów, a w i ę c realizacji uchwał podejmowanych na poprzednich konferencjach. W czasie obecnych obrad zmienił się zasadniczo wzajemny stosunek podsta­ wowych c z ł o n ó w konferencji. Nie była to już wstępna konferencja planująca (jak na pierwszych zebraniach w Krakowie, Warszawie i Bratysławie). Nie było rów­ nież mowy o dyskutowaniu i podważaniu ogólnych założeń metodologicznych po­ dejmowanych prac, jak to miało miejsce jeszcze przed dwoma laty na posiedze­ niach w tym samym Smokowcu. Mniej wagi przywiązywano również do strony formalnej, ustalania ram organizacyjnych działania Komisji Międzynarodowej, mimo że uchwalony przed dwoma laty projekt statutu tej Komisji nie został jeszcze ostatecznie zatwierdzony przez Akademie Nauk obu państw-założycieli: Polski i Czechosłowacji. Nie istniejąca formalnie Komisja — nie korzystająca wskutek tego zwłaszcza ze strony polskiej z przywilejów, jakimi cieszą się uznane instytucje międzynarodowe — stanęła jednakże wobec sytuacji, w której już w tym okresie organizacyjnym może poszczycić się poważnymi rezultatami nauko­ wymi prac podejmowanych z jej inicjatywy i organizowanych w ramach w s p ó ł ­ pracy między Akademiami państw-założycieli Komisji w m y ś l jednolitego, wspól­ nie ustalonego planu badawczego. Omawiane obrady Komisji w Smokowcu były pierwszymi, w czasie których wyniki takich w ł a ś n i e badań przedstawiła nie tylko delegacja polska (która była inicjatorką tych badań, rozpoczęła je w 1960 r. i przedstawiła pierwsza pod dyskusję projekt kwestionariusza wspólnych badań dotyczących aktualnie istniejących form zbiorowego wypasu górskiego), lecz przede wszystkim delegacja czechosłowacka prowadząca te prace w oparciu o kwestiona­ riusz polski, rozszerzony i dostosowany do specjalnej sytuacji pasterstwa i hodowli na południowych terenach Karpat. Poza Polską i Czechosłowacją spośród państw, zainteresowanych działalnością Komisji, reprezentowana była tym razem tylko J u ­ gosławia. Jej przedstawicielka z Muzeum Etnograficznego w Belgradzie, dr Persida Tomic, przedstawiła wyniki w ł a s n y c h badań terenowych we wsi pasterskiej gór bałkańskich oraz zapoznała Komisję z innymi pracami prowadzonymi jako prace zespołowe. Dyskusja, jaka w oparciu o przedstawione referaty podjęta została w ostat­ nim dniu obrad, dotyczyła w i ę c nie tylko zagadnień pasterstwa karpackiego, lecz również porównania obrazu tego pasterstwa po obu stronach Karpat (wykazu­ jącego niewątpliwie mirno podkreślanych różnic wiele cech wspólnych) z w y k a ­ zującą szereg uderzających odrębności w stosunku do znanych nam terenów Karpat gospodarką pasterską gór P ó ł w y s p u Bałkańskiego. W oparciu o niektóre przedsta­ wione na zjeździe referaty przedstawicieli licznej delegacji czechosłowackiej, w tym przede wszystkim znakomitych specjalistów zagadnień folkloru, prof. J . i A. Horaków, oraz historyka, prof. J . Maćurka, dyskusja zeszła również na tory zagadnień pochodzenia ludności pasterskiej Karpat, a w i ę c na temat ż y w o niegdyś dyskutowany w literaturze ś w i a t o w e j , a w literaturze polskiej reprezento­ wany przede wszystkim do lat ostatnich pracami prof. К. Dobrowolskiego. Królki stosunkowo czas trwania konferencji nie pozwolił jednakże na pełniejsze rozwinię­ cie się dyskusji, do której niewątpliwie powróci się jeszcze na jednym z planowa­ nych zjazdów międzynarodowych w oparciu o nowe wyniki zespołowych prac Komisji i przy udziale znacznie większego grona zainteresowanych tą dyskusją uczonych wielu krajów, etnografów i specjalistów dyscyplin pokrewnych. �494 KRONIKA Jak można ocenić bilans prac Komisji za pierwsze 3 lata jej prac organiza­ cyjnych i prac naukowych? Konferencja w Smokowcu pozwala dać na to pytanie niewątpliwie odpowiedź pozytywną. Pozwala również po raz pierwszy ocenić siły i porównać w k ł a d we wspólną sprawę obu partnerów organizatorów na dwu płaszczyznach: 1) jednakowej w założeniu i w e d ł u g jednakowych w zasadzie wy­ tycznych prowadzonej pracy badawczej w terenie; 2) realizacji nakreślonego w czasie poprzedniej konferencji w Smokowcu w 1960 r. przez delegację polską (prof. M. Gładysz) i przyjętego przez całą Komisję planu dotyczącego mobilizacji sił w kierunku podjęcia prac kompleksowych i skierowania do nich specjalistów innych dziedzin, jak również podjęcia prac wydawniczych (bibliograficznych, zbio­ rów, materiałów itp.). Szczegółowe sprawozdania z działalności w tych dwu kierunkach (będące zara­ zem sprawozdaniem z wykonania planu nakreślonego w 1960 r.) przedstawili ze strony delegacji czechosłowackiej dr J . Podolak z Instytutu Etnograficznego S ł o ­ wackiej Akademii Nauk w Bratysławie, ze strony polskiej dr Anna Kowalska-Lewicka z Zakładu Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Ze sprawozdań tych wynika, że niezależnie od przy­ gotowywanych przez Czechosłowacką i Słowacką A k a d e m i ę Nauk monografii pasterstwa na terenach Zachodnich Karpat (dr A. Śtika) i Spiszą (dr J . Podolak) Komisja czechosłowacka podjęła pod kierunkiem dr. dr. Podolaka i Štiki i przy współpracy kierowników katedr etnografii w Pradze, Bratysławie i Brnie za wzo­ rem polskim prace terenowe (prowadzone w dużej mierze przez odpowiednio przy­ gotowane zespoły studenckie) w 74 wsiach całego kraju. Stwarza to duży materiał porównawczy w stosunku do w y n i k ó w takichże badań prowadzonych w Polsce przez zespoły w y k s z t a ł c o n y c h etnografów (Akademii, U n i w e r s y t e t ó w i muzeów) j u ż trzeci rok z rzędu w ok. 100 punktach naszych Karpat. Badania te dotyczą przede wszystkim rejestracji i opisu form występowania współcześnie istniejącego paster­ stwa górskiego, z tym że w badaniach polskich zostały rozszerzone w roku bie­ żącym zagadnienia budownictwa pasterskiego i magii, w czechosłowackich — jak wspomniano — zostały natomiast przede wszystkim połączone z badaniami całości zagadnień hodowli. Prace te mają zostać ukończone w ciągu roku 1963, a w latach 1964—1966 mają przynieść pierwsze opracowania monograficzne dotyczące zarówno wybranych regionów, jak i niektórych t e m a t ó w szczegółowych. Zagadnienie spo­ sobu udostępnienia materiału badań dla przygotowywania opracowań tematycz­ nych, opartych o materiał porównawczy dotyczący obu stoków Karpat, jest w chwili obecnej w stadium dyskusji. Na posiedzeniu stworzonej w Smokowcu w s p ó l n e j podkomisji zagadnień pasterstwa ustalono na razie udostępnienie w pierwszym rzucie materiałów dotyczących zagadnień organizacji pasterstwa, a to przez ich opublikowanie we wspólnym wydawnictwie pod redakcją pierwszej autorki w s p ó l ­ nego kwestionariusza, dr B. Kopczyńskiej-Jaworskiej z Uniwersytetu w Łodzi. Delegacja polska, w osobie przedstawiciela Instytutu Historii Kultury Materialnej prof. J . Pazdura, zaproponowała utworzenie w tym celu w Polsce w ramach wy­ dawnictw Instytutu specjalnej serii „Inventaria Carpatica". Jeśli chodzi o realizację planu współpracy etnografów z innymi specjalistami zagadnień karpackich (lub skierowanie specjalistów innych dziedzin do zagadnień kultury karpackiej), drogi Komisji polskiej i czechosłowackiej nieco się rozeszły. W obu wypadkach jednak można m ó w i ć o osiągnięciach. Ze strony polskiej uzy­ skano współpracę przede wszystkim z antropologami, archeologami i j ę z y k o z n a w ­ cami. Prof. Pazdur reprezentował na konferencji zainteresowania i żywą współpracę specjalistów historii kultury materialnej Polski średniowiecznej i n o w o ż y t n e j �KRONIKA 495 zgrupowanych w I I I Dziale I H K M P A N . W Czechosłowacji doszło do najściślejszej współpracy z folklorystami (wchodzącymi zresztą do tych samych instytutów A k a ­ demii, co etnografowie) i do utworzenia w związku z tym odrębnej podkomisji folklorystycznej, której przewodnictwo oddano dr Elžekowi z Instytutu Etnograficz­ nego Słowackiej Akademii Nauk. Prowadzone w zakresie folklorystyki prace cze­ chosłowackie na terenie Karpat w y k a z a ł y brak śladów obcych, pozasłowackich elementów kulturowych. Najwięcej możliwości uzyskania w s k a z ó w e k dotyczących udziału elementu obcego w kształtowaniu się kultury ludowej Karpat spodzie­ wają się znaleźć koledzy czechosłowaccy przede wszystkim w materiale doty­ czącym folkloru muzycznego. Z tych pozycji podjęli już na obradach dyskusję z historykami. Postulują zarazem utworzenie odpowiedniej podkomisji folklory­ stycznej w ramach Komisji Karpackiej Polskiej. Trzecią utworzoną w ramach Komisji Czechosłowackiej podkomisją specjali­ styczną — wymagającą paralelnego zorganizowania jej w Polsce — jest podko­ misja dla badań rzemiosła i przemysłu ludowego (dr J . Pátkova z S A N , prof. К. Fojtík i dr J . Staňkova z CAN). Ze strony polskiej postulaty pod adresem tej podkomisji w kierunku inwentaryzacji tradycyjnych urządzeń wodnych w y s u n ą ł prof. J . Pazdur. W zakresie wydawnictw Komisja ma na swoim koncie 2 zeszyty czasopisma informacyjnego „Carpatica", Komisja Polska ponadto inicjatywę poświęcenia dwóch tomów „Etnografii Polskiej" (t. V i V I ) zagadnieniom karpackim (w tym także artykułom powstałym w wyniku działalności Komisji), jak również wydanie bibligrafii polskich prac dotyczących kultury ludowej Karpat (1960). W przygotowaniu jest wydanie- w Czechosłowacji bibliografii słowackiej, w Polsce bibliografii karpackich przygotowanych przez Bułgarów, Jugoslawien i Węgrów. Konferencja przyjęła przedstawione przez obie delegacje plany prac Komisji narodowych jako realizujące program zatwierdzony przed dwoma laty. Jako plan wspólny na najbliższy rok przyjęła przygotowanie referatów na wspólną Komisję poświęconą zagadnieniom kultury ludowej Karpat na V I I Międzynarodowym Kon­ gresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, jaki ma odbyć się w 1964 r. w Moskwie. Wspólnemu przedyskutowaniu tych referatów poświęcona zostanie następna konferencja robocza Komisji, jaką postanowiono zwołać w listopadzie 1963 r. w Polsce, w Zakopanem. Postulatem Komisji jest zaproszenie na tę kon­ ferencję również przedstawicieli innych p a ń s t w mających przystąpić lub częściowo już współpracujących z Komisją, jak Bułgaria, Jugosławia, Węgry, Rumunia, ZSRR. Anna WIADOMOŚCI Kutrzeba-Pojnarowa BIBLIOGRAFICZNE PRZEGLĄD POLSKICH WYDAWNICTW O AFRYCE Rok 1962 jest dla polskiej afrykanistyki rokiem przełomowym. Nastąpiło w nim znaczne rozszerzenie i próba koordynacji badań naukowych, prowadzonych u nas nad różnymi zagadnieniami afrykańskimi. Realne także stają się wysiłki w kie­ runku ujednolicenia popularyzacji wiedzy o współczesnej i dawnej Afryce. Nie wchodząc w całość budzącego nadzieje zjawiska zajmiemy się jednym z jego aspektów — sprawami publikacji. Jest bowiem jasne, że zarówno rozwój w ł a s n y c h badań naukowych, jak i wzmożona popularyzacja wyrażać się będą m. in. z w i ę k - �KRONIKA 496 szoną ilością publikacji o Afryce. Zanim to jednak nastąpi warto, korzystając z „przełomowości" momentu, zdać sobie sprawę z powojennego dorobku polskiej afrykanistyki i tendencji na naszym rynku wydawniczym w dziedzinie publikacji 0 Afryce. Oczywiście nie będziemy się tu w d a w a ć w ocenę merytoryczną poszcze­ gólnych prac, tym bardziej że reprezentują one różne specjalności naukowe, po­ dobnie jak nie będziemy się zajmować relacją stanu badań w poszczególnych dzie­ dzinach polskiej nauki, lecz ograniczymy się do tego, co zostało opublikowane. Interesują nas przede wszystkim powojenne publikacje o Afryce. Zacząć należy od pozycji naukowych jako reprezentujących kontynuację okre­ ślonych zainteresowań i długofalowych badań. Prace etnograficzne wydane po wojnie wiążą się przede wszystkim z nazwi­ skami K . M o s z y ń s k i e g o i R. Stopy . Choć ilościowo jest to dorobek niewielki, rozpoczęte aktualnie prace etnologiczne rokują nadzieję, że szybko się on po­ większy. Dyscypliną n a u k o w ą o znacznym powojennym dorobku piśmienniczym jest na­ sza orientalistyka, w której ramach prowadzi się m.in. badania nad historią, języ­ kami i kulturą wybranych ludów afrykańskich. Trzeba tu przede wszystkim wymie­ nić książki i druki zwarte takich autorów, jak T. Andrzejewski , Jakobielski'', T. Lewicki , J . Mantel-Niecko'', I. Puszczykowa , S. Strelcyn ,. Poza książkami wy­ mienionych autorów wiele mniejszych rozpraw zarówno tych, jak i innych orientalistów (m. in. J . Bielawskiego) opublikowano w specjalistycznych periodykach: „Przegląd Orientalistyczny" i „Rocznik Orientalistyczny". Jeszcze chyba w i ę k s z y dorobek piśmienniczy mają polskie badania nad histo­ rią starożytną Afryki Północnej, zwłaszcza Egiptu, prowadzone w ramach papirologii, prawa antycznego i „czystej" historii starożytnej. Trzeba tu wymienić po1 2 3 5 1 7 s K . M o s z y ń s k i , Ludy zbieracko-lowieckie. Ich kultura materialna i pod­ stawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym 1 sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1951, s. 299; t e n ż e , Ludy pasterskie, ich kultura materialna oraz podstawowe wiadomości o formach współżycia zbiorowego, o wiedzy, życiu religijnym i sztuce (maszynopis powielany), Kraków 1953, s. 388. R. S t o p a , Hotentoci —• kultura, język, bajki, pieśni, Kraków 1949, s. 103; t e n ż e . Mali ludzie z pustyni i puszczy, Warszawa 1962, s. 288. Dla uniknięcia powtórzeń podaję tu prace i wszystkie druki zwarte T. A nd r z e j e w s k i e g o : Księga umarłych kapłana pisarza Neferhotop, Kraków 1951, s. 25; Księga umarłych piastunki Kai (papirus ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, nr 21884), Muzeum Narodowe, 1951, s. 96; Starożytny Egipt, Warszawa 1952, s. 102; Papirusy egipskie, Muzeum Narodowe, 1956, s. 4; Opowiadania egip­ skie (przełożył z egipskiego i opracował), Warszawa 1958, s. 359; Le papyrus mythologiąue de Te-hem-en-Ment, Musée National de Varsovie, nr 199628, Warszawa 1950, s. 74; Z egipskich wyobrażeń o życiu pozagrobowym, Muzeum Narodowe w Warszawie, 1959; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział egipski w tomie 4), Waiszawa 1960, t. 4, s. 65. S . J a k o b i e l s k i , Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (opracował dział koptyjski w tomie 4), Warszawa 1960, t. 4, s. 65. •j T. L e w i c k i , Etudes inédites nord-africaines, Warszawa 1955, s. 160. J . M a n t ę 1-N i e ć к o, N. P u s z c z y k o w a , Z czarnego Ladu. Przysłowia, opowieści, zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-khoisańskie, Warszawa 1958 s. 241. N . P u s z c z y k o w a , System czasownikowy języka hausa. Stosunki między kategoriami aspektu i czasu (wyd. po rosyjsku), Warszawa 1957, s. 107. S. S t r e l c y n , Prieres magiques éthiopiennes pour déiier les charmes, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. 18: 1955, s. 495; Szkice z dziejów polskiej orientalistyki (praca zbiorowa pod red. S. Strelcyna), Warszawa 1957, s. 260; Katalog rękopisów orientalnych ze zbiorów polskich (redakcja całości i opracowanie działu etiopskiego w tomie 4), Warszawa 1956, t. 4, s. 65. 3 3 4 15 T �KRONIKA 497 9 10 nownie książki Т. Andrzejewskiego (patrz przypis 3), dalej J . K o l e n d y , T. K o t u l i , J . Manteuffla , A. Ś w i d e r k ó w n y , R. Taubenschlaga . Wiele mniejszych roz­ praw wymienionych autorów, jak też C. Kunderewicza i H . Kupiszewskiego, opu­ blikowano także w specjalistycznych pismach: „Eos", „Journal of Juristic Paphyrology" i „Meander". Jeśli mowa o historii starożytnej, konieczne jest wymienienie polskich badań archeologicznych, prowadzonych m.in. w Egipcie, których opracowanie znajdzie czy­ telnik przede wszystkim w pracach kierownika tych badań, K . M i c h a ł o w s k i e g o . Najstarszy, bo datujący się od kilkudziesięciu lat, w k ł a d polski w afrykanistykę związany jest z nazwiskiem wybitnego antropologa J . Czekanowskiego . Konty­ nuacją jego badań w Afryce, choć prowadzonych na zupełnie innym terenie, bo w Afryce Północnej, były prace polskich antropologów po I I wojnie. W y n i k ó w ich prac należy szukać m.in. w rozprawach i artykułach pisanych przez T. Dzierżykraya-Rogalskiego. Badania socjologicznych aspektów rozwoju społeczeństw afrykańskich, rozpo­ częte u nas niedawno, posiadają już wartościowe osiągnięcia. Łączyć je należy z nazwiskami S. Chodaka i A. Z a j ą c z k o w s k i e g o . Także J . Chałasiński opubli­ kował kilka artykułów o socjologicznych i kulturalnych zagadnieniach w Afryce. Tyle, jeśli chodzi o najważniejsze publikacje naukowe. To wyliczenie można chyba zakończyć optymistycznym akcentem, że publikacji naukowych, i to z róż­ nych nowych dziedzin, będzie u nas coraz więcej. U podstaw tego optymizmu leży świadomość, że wiele ciekawych, choć nie publikowanych prac naukowych już u nas zrobiono, a następne posuwają się naprzód. Nasze publikacje o Afryce nie sprowadzają się oczywiście do prac naukowych. Prześledzenie tendencji w innych wydawnictwach, bardziej podlegających „mo­ dom" niż twórczość naukowa, może być nawet ciekawsze dla stwierdzenia, jak и 12 13 u 15 1 6 9 17 J . K o l e n d o , Kolonát w Afryce rzymskiej'w I—11 w. i jego geneza, War­ szawa 1962, s. 166. T. K o t u l a , U źródeł afrykańskiego separatyzmu w III w.n.e., Wrocław 1961, s. 133. J . M a n t e u f f e l , Ze świata papirusów. Obrazki z życia w Egipcie helle­ nistycznym, Wrocław 1950, s. 164. A. Ś w i d e r e k , Prywatny majątek ziemski w Egipcie Wespazjana i stoso­ wana tam technika rolna, Warszawa 1957, s. 125; t e n ż e , W „państwie" Apollouiosa. Społeczeństwo wczesnoptolemejskie Fajum w świetle Archiwum Zenona, Warszawa 1959, s. 448; t e n ż e , Kiedy piaski egipskie przemówiły po grecku, War­ szawa 1959, s. 235; t e n ż e , La proprietě fonciére privée dans l'Egypte de Vespasien et sa technique agricole, Wrocław 1960, s. 102. R. T a u b e n s с h 1 a g, The Law of Greco, Roman Egypt in the Light of the Papyri 332 B.C., 640 A D , Vol. 1, New York 1944, s. 488; Political and Administra­ tive Law, Vol 2, Warsaw 1948, s. 124, 2 edition, revised and enlarged, Warsaw 1955, s. 789; t e n ż e , Opera Minora, Warsaw 1959, t. 1, s. 639; t. 2, s. 845. K . M i c h a ł o w s k i , Ch. D e s r a c h e s , I . de L i n a g e , J . M a n t e u f f e l , M. Ż e m о - Ż e j m i s, Wykopaliska polsko-francuskie. Sprawozdania, Tell Edfou 1939, K a i r 1950, s. 388 + L I I I + mapy; К. M i c h a ł o w s k i , Kanon w architek­ turze egipskiej, Warszawa 1956, s. 52. J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958, s. 461. S. C h o d a k , Nigeria w przededniu wolności, Warszawa 1960, s. 75; t e n ż e , U progu wolności, Warszawa 1961, s. 211. A. Z a j ą c z k o w s k i , Plemię Aszanti — struktura władzy w okresie prze­ mian, „Studia Socjologiczne", nr 3 : 1961, s. 201. 1 0 11 1 2 13 1/1 1 3 i ü 1 7 32 - Etnografia Polska Т. V I I �KRONIKA 498 g w a ł t o w n y skok został u nas wykonany w ciągu ostatnich kilku lat w dziedzinie zainteresowania Afryką. Zacznijmy od wydawnictw typu informacyjnego, które najszybciej mogły zaspokoić potrzebę podstawowych wiadomości o budzących się krajach Afryki. Myślę tu przede wszystkim o pracach, jakie w y s z ł y staraniem Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych w ramach „Zeszytów Dokumenta­ cyjnych". Znalazły się tam opracowania Sz. Chodaka (patrz przyp. 15), L . D e m b i ń ­ skiego , J . P r o k o p c z u k a E . Szymańskiego i E . Vielrose , dotyczące najważ­ niejszych dla nas obecnie krajów afrykańskich. Prace te zawierają podstawowe wiadomości i literaturę dotyczącą omawianych krajów. Żałować jedynie należy, że nikłe nakłady (powielacz) czynią te prace mało dostępnymi dla szerszego ogółu, a przygotowana do druku kontynuacja ich w postaci serii małych monografii nie szybko ujrzy światło dzienne. 18 20 Podobnie i Polska Izba Handlu Zagranicznego w ramach „Monografii Krajów" wydała kilka opracowań krajów afrykańskich i zbiorowy informator Afryka. Z po­ wodu określonego przeznaczenia te ostatnie prace są znacznie bardziej jednostronne niż wydawnictwa PISM-u. Ten wysiłek „produkcyjny", zrobiony w krótkim czasie, trzeba ocenić jak najpozytywniej, podobnie jak i gromadzenie bogatych materia­ łów o Afryce w kilku bibliotekach warszawskich, zwłaszcza zaś w Instytucie Geo­ grafii U. W. Jeszcze jednym ośrodkiem, który w y d a ł kilka pozycji informacyjnych o Afryce, i to bardzo wartościowych, jest Polska Agencja Prasowa. Należy także wspomnieć o poważnych opracowaniach J . Prokopczuka (patrz przyp. 18), wydanych przez WSNS. Tak pokrótce . przedstawia się działalność wydawnicza najaktywniejszych pol­ skich ośrodków w dziedzinie dostarczenia aktualnych i szerokich wiadomości o bu­ dzących się krajach afrykańskich. Ostatnie z wymienionych prac wydano w formie powielanej, co oczywiście w p ł y n ę ł o na ograniczenie kręgu ich odbiorców — dostały się one przede wszystkim do rąk ludzi bezpośrednio zajmujących się sprawami afrykańskimi. Do znacznie szerszego kręgu odbiorców trafiły książki o Afryce, których w ostatnich latach wydano u nas wiele. Zatrzymajmy się najpierw na książkach autorów polskich, które w miarę możliwości autorów i wydawnictw podejmowały aktualną problematykę społeczno-polityczną krajów afrykańskich. Najwcześniejsze z nich to prace J . Balickiego, G. Jaszuńskiego i S. Rosnera, którzy w latach pięć­ dziesiątych podjęli próby szerokiego omówienia palących kwestii kontynentu. Ale dopiero okres ostatnich 5 lat, kiedy to wyzwolenie się krajów Afryki stało się pro­ blemem ś w i a t o w y m , powstało wiele polskich książek o Afryce, których autorzy zebrali materiał po dłuższych czy krótszych pobytach w krajach afrykańskich. Trzeba by tu wspomnieć książki J . Bocheńskiego, M. Brandysa, G . Czekały, B . Grzędzińskiego, A. Fiedlera, J . Halperna, B. Miazgowskiego, L . Zaręby — jako książki łączące walory reportażu z informacją społeczną i polityczną. Niedawno ukazała się książka J . Giedwidzia, będąca pierwszą polską książkową próbą pokazania w ę - l a L . D e m b i ń s k i , Ghana — problemy polityki wewnętrznej i zagranicznej, Warszawa 1960, s. 80. J . Pr о к o p с z u k, Gwinea i Mali. Zarys sytuacji politycznej i wybór mate­ riałów, Warszawa 1959, s. 55; t e n ż e , Niektóre problemy ruchu narodowowyzwoleń­ czego w Algierii, Warszawa 1960, s. 66; t e n ż e , Bliski i środkowy Wschód. Afryka Północna. Materiały i dokumenty 1945—1960, Warszawa 1960, s. 205; t e n ż e , Czarna Afryka. Materiały i dokumenty 1945—1961, Warszawa 1961, s. 120. E . S z y m a ń s k i , E . V i e l r o s e , Kongo, Warszawa 1960. ł a 2 0 �KRONIKA 499 złowych problemów gospodarczych współczesnej Afryki. Z tegorocznych polskich książek należy jeszcze w y m i e n i ć H . Turskiego, Lumumba i jego kraj, która to praca jest drugą, ipo książce Z. Szymańskiego o Algerii, naszą publikacją o współ­ czesnych zagadnieniach politycznych Afryki. Większość tych prac była w swoim czasie recenzowana, toteż nie chciałbym tu powtarzać sądów, dość zresztą niejednolitych. Można by do tych książek jeszcze dodać kilkanaście innych pozycji polskich autorów o charakterze znacznie bardziej przygodowym i podróżniczym, jakie ukazały się u nas po 1956 r. Nie ulega w ą t ­ pliwości, że zarówno jeden, jak i drugi typ książki są nadal bardzo potrzebne, choć zdaję sobie sprawę, że jest to nie tylko sprawa polityki wydawniczej, ale przede wszystkim możliwości wysyłania ludzi do tych krajów. Tą sprawą trudno się jednak tu obecnie zajmować. Warto natomiast zatrzymać się nad kwestią „polityki" przekładów. Kiedy się zgodzimy, że nawet przy najlepszych intencjach i wysiłku uruchomienia w ł a s n y c h badań naukowych nad problematyką Afryki uzyskanie w y n i k ó w w krótkim czasie nie jest możliwe, widoczna staje się rola, jaką mogą odegrać w ł a ś c i w i e dobierane przekłady z innych języków. Zobaczmy, jak te przekłady wyglądają u nas. Od 1956 r. przetłumaczono z róż­ nych j ę z y k ó w ponad 30 książek o Afryce. Nie sposób omówić tu każdej z osobna, toteż czytelnik zechce wybaczyć bardzo ogólną klasyfikację, którą dla uproszcze­ nia musiałem się posłużyć. Wśród tych 31 książek można wyodrębnić trzy grupy: przygodowe i podróżnicze — 14 tłumaczeń, dotyczące walki narodu algierskie­ go —-9; trzecia grupa jest bardzo różnorodna. Tom radzieckich prac o Afryce (z lat 1953—1955), wydany w 1956 г., obszerna praca amerykańskiego publicysty A. Ghuntera Afryka od wewnątrz, dwie prace postępowego publicysty angielskiego B. D a ­ vidsons (ostatnia: Staro Afryka na nowo odkryta). Są dwie podobne w zakresie i charakterze prace o zasadniczych konfliktach ekonomicznych i społecznych m i ę ­ dzy ludnością białą a afrykańską na terenie Afryki Wschodniej, Środkowej i Po­ łudniowej. Autorzy — Hunton i Woddis. Choć wymienione w y ż e j książki różnią się w pewnym stopniu postawami autorów, poruszanymi zagadnieniami czy oma­ wianym terenem, wydaje się, że mają p e w n ą cechę wspólną: mianowicie są to książki przede wszystkim publicystyczne, ukazujące często najbardziej dramatyczne wycinki życia afrykańskiego. Z konieczności w i ę c zarówno materiał opisowy, jak i pole widzenia tych prac ograniczone jest w określonym kierunku, a dobrany materiał ma przede wszystkim ilustrować określone tezy. Pewnym wyjątkiem jest tu książka Ghuntera o bogatym, lecz chyba przestarzałym materiale opisowym, i ostatnio wydana u nas praca Davidsana, poświęcona przypomnieniu i „rehabili­ tacji" przeszłości Afryki. Każdy jednak się zgodzi, że przy n i e w ą t p l i w y c h walorach tych publikacji nie zaspokajają one bynajmniej braku naukowych prac o życiu społecznym i gospo­ darczym dzisiejszej (i minionej) Afryki. Podobnie brak u nas publikacji pisarzy czy działaczy współczesnej Afryki. Jedynym wyjątkiem w pracach naukowych jest dotyczący Afryki Północnej przekład radzieckiej Geografii gospodarczej Egiptu L . Gordona (1957), a w politycznych autobiografia K . Nkrumaha (1958) i kilka książek działaczy algierskich. J a k na rosnące potrzeby popularyzacji rzetelnej wie­ dzy o Afryce jest to stanowczo za mało. Jan Milewski �500 KRONIKA R E V U E I N T E R N A T I O N A L E D E S S C I E N C E S S O C I A L E S z 1961 г., wydany przez U N E S C O , zawiera zbiór artykułów poświęconych stosunkom rasowym na te­ renie Afryki, w trzech obszarach geograficznych tego kontynentu: w strefie nadśródziemnomorskiej, czarnej strefie tropikalnej i części południowej kontynentu. Nawiązuje on do opublikowanych w „Revue" w 1958 r. ankiet na temat stosunków rasowych w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, N R F i Afryce Wschodniej. W numerze z 1961 r. znajdujemy między innymi artykuł Jacques Berque'a, profesora College de France, poświęcony Afryce na północ od Sahary, studium C. Frantza, analizujące wyniki badań przeprowadzonych w 1959 r. wśród ludności europejskiej Południowej Rodezji na temat jej stosunków z Afrykańczykami, oraz artykuł Michael Bautona, dotyczący stosunków rasowych oraz dyskryminacji „ w e ­ wnętrznej", tj. międzyplerniemnej, wśród ludności zamieszkującej Afrykę na po­ łudnie od Sahary. A. W. A F R I C A F R O M T H E P O I N T O F V I E W O F A M E R I C A N NEG-RO S C H O L A R S (red. John A. Davis, Presence Africaine, Paris 1960, s. X I I -4- 418) to ciekawy zbiór 23 artykułów, których autorami są Murzyni amerykańscy. Dotyczy on problemów afrykańskich oraz historii afrykańsko-amerykańskiej. Publikacja ta obrazuje potę­ gujące się na terenie Ameryki Północnej zainteresowanie Afryką — jej życiem i kulturą. Przypomnijmy, iż na terenie Stanów Zjednoczonych istnieje Towarzy­ stwo Kultury Afrykańskiej (Société Africaine de Culture) powołane w 1958 r. przez amerykańsko^murzyńską grupę intelektualistów. Towarzystwo to utworzyło się na I Międzynarodowym Kongresie Pisarzy i Artystów Murzyńskich, który odbył się w Paryżu w 1956 r. A. W. WYDAWNICTWA T H E INSTITUTE OF R A C E RELATIONS Spośród ciekawszych, nowszych publikacji Instytutu Stosunków Rasowych, powstałego w Londynie w 1958 г., napisanych przez specjalistów, lecz prze­ znaczonych dla szerszych kręgów czytelników, w y m i e n i ć należy: S. P i e n a r i A. S a m p s o n , South Africa — Two Views of Separate Development; S. W o o d , Kenya — The Tensions of Progress; P. C o l v o c o r e s s i , South Africa and World Opinion. Instytut wydaje periodyk „Race", ukazujący się dwa razy do roku, oraz mie­ sięcznik „ N e w Letter'". A. W. W Y D A W N I C T W A MIĘDZYNARODOWEGO I N S T Y T U T U A F R Y K A N I S T Y C Z N E G O W nowych wydaniach M. I. A. ukazały się ostatnio następujące prace: H. K u ­ p e r , An African Aristocracy; A. G. R i c h a r d s , Land, Labour and Diet in Nor­ thern Rhodesia; M. H u n t e r , Reaction to Conquest. Ponadto wydano serię tanich broszurowych edycji, a wśród nich studia Afri- �KRONIKA 501 con Systems of Kinship, z przedmową R. Radcliffe-Browna, oraz African Political System E v a n s-P r i t c h a r d a i F o r t e s a , African Worlds F o r d a , Black By­ zantium N á d e l a i West African City В a u t o n a. A. W. NOWA K S I Ą Ż K A K W A M E N K R U M A H A W Londynie (nakładem Heinemanna, 1961) ukazała się nowa książka prezy­ denta Ghany, K . Nkrumaha, I Speak for Freedom: a Statement of African Ideology (ss. X I V + 291, ilustracje, mapy). A. W. 's � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a03cabc90e9f0a6b3d6cb970a581e3cc.pdf 0d2ca703affde78cab348903e5b169b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:530 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:484 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.503-554 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E C L A U D E L É V I - S T R A U S S , La pensée N Z J E sauvage, Paris 1962, ss. 295, i l . 24. Najnowsza praca znanego profesora College de France, Claude Lévi-Straussa, o którym — pozostający pod urokiem jego autorytetu naukowcy i organizatorzy ży­ cia społecznego różnych narodowości — wyrażają się z ogromnym uznaniem jako o „sztandarze" nauki francuskiej, a tylko nieliczni przeciwnicy naukowi odmawiają mu prawa do formułowania teorii socjologicznych, powinna i tym razem — jak wiele prac dawniejszych — w y w o ł a ć ż y w ą dyskusję i wiele sprzecznych ocen. Autor konsekwentnie podtrzymuje stanowisko, które zajął już w pierwszej swej największej pracy (drukowanej w 1949 r.) o podstawowych strukturach pokrewień­ stwa, rozciągając swoje poglądy o bogactwie i zróżnicowaniu m i ę d z y g r u p o w y m pier­ wotnych, wrodzonych człowiekowi form działania na całą dziedzinę kultury umysło­ wej. W podobny przy tym sposób, jak recenzowane poniżej studium o totemizmie (po­ zostające zresztą w bardzo ścisłym związku z obecną pracą), rzuca autor wyzwa­ nie wielu dawniejszym (i do dziś uznawanym) poglądom naukowym różnych szkół etnologicznych, usiłujących rozwiązać zagadnienie pierwotnej kultury i poziomu u m y s ł o w e g o pierwotnego społeczeństwa, zgodnie z przyjętymi a priori założeniami teorii rozwoju. Jednym z ostatnich autorów, który podjął ten właśnie temat, był bliski w s p ó ł ­ pracownik Emila Durkheima, a w i ę c przedstawiciel szkoły socjologicznej francu­ skiej, do której i Lévi-Strauss n a w i ą z u j e w swych pracach i której przypisuje ogromny w p ł y w na całą naukę światową, Lucien Levy-Brühl. Jego prace o duszy pierwotnej i o myśli prelogicznej człowieka pierwotnego odbiły się szerokim echem w literaturze naukowej lat trzydziestych X X w. Teoria Levy-Brühla (z której on sam po pewnym czasie prawie się wycofał) przeciwstawiająca podstawy logiczne współczesnej myśli naukowej brakom logiki rozumowania, charakterystycznym dla działalności człowieka pierwotnego, nie znalazła uznania u współczesnych autorowi historyków-ewolucjonistów 1 pol. X X w. W Polsce zwalczał ją m.in. na semina­ riach swych Kazimierz Moszyński. Podkreślał on w y s t ę p o w a n i e przesłanek logicz­ nych we wszystkich opisywanych przez Levy-Brühla przykładach działania ludzi „pierwotnych", opóźnionych w rozwoju gospodarczym i poziomie wiedzy. LéviStrauss tylko pozornie kontynuuje do pewnego stopnia m y ś l swego poprzednika. Uznaje, że „pierwotna" myśl jest inna niż nasza współczesna. Nie podtrzymuje jednak tezy L e v y - B r ü h l a o prelogiczności myślenia pierwotnego, a w i ę c jego niż­ szym etapie rozwoju. Wprost przeciwnie — jak gdyby na przekór zasadzie, przy­ jętej zarówno w ewolucjonizmie, jak i w innych kierunkach historycznych, roz­ woju od form prymitywniejszych ku bardziej rozwiniętym, wysoko wartościuje on w ł a ś n i e tę myśl pierwotną, „dziką", której ślad jakiś tkwi w nas po dzień dzi- �504 RECENZJE siejszy, ale której w ł a ś c i w ą domeną działania są przede wszystkim izolowane spo­ łeczeństwa prymitywne. Myśl „dziką" przeciwstawia Lévi-Strauss w swej pracy myśli „obłaskawionej" czy „udomowionej" (domestiquée), to znaczy temu systemowi rozumowania, który wykształciliśmy jako produkt naszej kultury. Na dnie jednakże naszego myślenia współczesnego tkwi również zawarta w podświadomości m y ś l pierwotna, naturalna, „dzika". Nie zawsze dopuszczamy ją dzisiaj do głosu, jest bowiem przytłoczona tym wszystkim, co zrobiliśmy, aby ją ująć w ramy świadomości budowane w opar­ ciu o narastający wciąż bagaż kulturalny. Jest jednakże wartością stałą, która bu­ dzi nasze zrozumiałe zainteresowanie naukowe. Jej poznanie nie tylko może się przyczynić do wzbogacenia wiedzy historycznej o początkach naszej „inteligencji" — jak wyjaśnia Lévi-Strauss w specjalnym wywiadzie, jakiego na temat swej najnow­ szej pracy udzielił przedstawicielowi czasopisma „Arts" (nr 871: 1962, s. 5) — lecz przede wszystkim zbliżać nas powinno do zrozumienia naturalnych praw przyrody. To zasadnicze przeciwstawienie pierwotnej natury i z niej emanującej nadbu­ dowy (jakbyśmy określili używając przyjętej u nas terminologii nauk społecznych) systemowi pojęć, wykształconemu w procesie historycznym rozwoju kultury (a więc będącemu w g ł ó w n y m zrębie również emanacją naturalnej, wrodzonej inteligencji człowieka), jest oczywiście jako podstawowa teza robocza warsztatu naukowego Claude Lévi-Straussa, etnologa, antropologa i filozofa kultury w jednej osobie, motywem przewodnim w omawianej pracy. Zadaniem pracy jest analiza struktu­ ralna śladów podstawowych systemów myśli pierwotnej w ich całym bogactwie i zróżnicowaniu grupowym i przestrzennym, co jest zdaniem autora jednym z w a ż ­ niejszych zadań antropologii społecznej i etnologii, uznanych przez niego za nauki ścisłe (utożsamiane przy tym z psychologią). Jaka jest pierwotna, „dzika" myśl człowieka? Aby móc to określić autor sięga do XIX-wiecznych opisów kultury różnych izolowanych społeczności prymityw­ nych. Mimo niedoskonałości tych wszystkich opisów, w y m a g a j ą c y c h ostrożnego z nich korzystania, autor czerpie w pracy pełną garścią z olbrzymiej kartoteki w y p i s ó w z literatury etnograficznej całego świata, jaka w formie kopii archiwum, groma­ dzonego od szeregu lat w uniwersytecie w Yale w Stanach Zjednoczonych, znaj­ duje się w Paryżu w kierowanym przez Lévi-Straussa Laboratorium Antropologii Społecznej. Na cytowanych z tych źródeł przykładach wykazuje autor, że m y ś l pierwotna jest przede wszystkim „wiedzą o konkrecie" (rozdz. I). Nie jest to jed­ nak wiedza wynikająca, jak chce Bronisław Malinowski i wielu innych, przede wszystkim z potrzeb praktycznych. Jest to natomiast wrodzone człowiekowi dąże­ nie do porządku i z tego wynikające klasyfikowanie i przeciwstawianie sobie przedmiotów i zjawisk, tworzenie systematyki — co zdaniem niektórych cytowa­ nych przez Lévi-Straussa autorów, z którymi on się zasadniczo zgadza, jest rów­ noznaczne z budowaniem teorii naukowych. Zainteresowania teoretyczne są wcze­ śniejsze od zainteresowań praktycznych. Trzeba na przykład poznać rośliny lecz­ nicze i ich właściwości, by móc potem dopiero stosować je w medycynie i znachorstwie. Różne mogą być jednak kryteria wprowadzania porządku w pojęcia. Może to być pierwotnie przy podziale na gatunki roślin, np. kryterium w y g l ą d u zewnętrznego, estetyczne itp. Wyborem tych kryteriów różni się myśl pierwotna, zwana też nieraz magiczną, od naszej współczesnej myśli naukowej. Charakterystyczna dla postawy naukowej Lévi-Straussa opozycja wobec zało­ żeń badawczych kierunku funkcjonalnego (który na przekór jego twórcom i wy­ znawcom uważa za kierunek dający przede wszystkim w k ł a d w historię, a nie teo­ rię natury), wyrażająca się w ucieczce od teorii potrzeb podstawowych jako naj- �RECENZJE 505 bardziej prymitywnego motoru działalności ludzkiej, tłumaczy się jego niechęcią do budowania w n i o s k ó w zbyt ogólnych, dotyczących właściwości natury ludzkiej, łączących między sobą wszystkie społeczeństwa. Tego rodzaju uogólnienia są po największej mierze truizmami. Zubożają one nasze spojrzenie naukowe o niedo­ strzeganie ogromnego bogactwa i zróżnicowania kultury — w wypadku omawianej pracy — pierwotnej wrodzonej, kultury u m y s ł o w e j i wiedzy o przyrodzie. Zamiast więc iść śladami Malinowskiego i szukać tego, co łączy odległe od siebie społecz­ ności, Lévi-Strauss woli doszukiwać się przeciwieństw. Jest to nie tylko, jak sam podkreśla, zastosowanie zapożyczonej od językoznawców metody analizy struktu­ ralnej, czy też w p ł y w Marksa, którego pracami entuzjazmował się w młodości i którego teorie chciałby uzupełnić na interesującym go odcinku badań empirycz­ nych i w n i o s k ó w dotyczących związków wszechrzeczy (superstructures), lecz w du­ żej mierze logiczne rozwinięcie wskazań i stwierdzeń metodologicznych zawartych we wcześniejszych pracach E . Durkheima, M. Maussa, F . Boasa, a także A. R a d cliffe-Browna. O nich wszystkich wspomina Lévi-Strauss w tej pracy. Cytuje rów­ nież J . J . Rousseau i H. Balzaka. Dedykuje pracę pamięci nieżyjącego M. MerleauPonty, z którym dyskusję na te właśnie tematy rozpoczął w 1930 r. W ostatnim rozdz'a'e (IX), zatytułowanym „Hisioire et dialectique", przeprowadza poienrukę z w y d a n ą przed dwoma laty Critique de la raison dialectique J . P. Sartre'a. Praca jest więc zarówno próbą charakterystyki myśli pierwotnej (po jej uprzednim orygina^ym zdefiniowaniu), przeprowadzoną w sposób zaskakujący w stosunku do ustalonych do tego czasu opinii uczonych w oparciu o bogaty materiał przykładów, jak w równej niemal mierze w y k ł a d e m metody i określeniem własnej drogi nauko­ wej w nawiązaniu do poprzedników i — w mniejszym stopniu — opozycjonistów. Wśród tych ostatnich trzeba jeszcze dodać profesora Sorbony, socjologa prawa (ucznia Polaka Leona Petrażyckiego przebywającego długie lata w Rosji), Georges Gurwitcha. Dyskusja z zarzutami G . Gurwitcha zajmuje szereg kart recenzowanej pracy Lévi-Straussa. Jakie są konsekwencje tych wszystkich dyskusji i wnioski, które w y c i ą g a autor z zastosowania zbudowanego przez siebie i, mimo oparcia o wspomniane wzory, w pełni oryginalnego w tym zastosowaniu warsztatu badawczego? Są też oryginalne i zaskakujące. Myśl pierwotna, „dzika", jest bogata, systematyzująca i teoretyzu­ jąca. Jest już na stopniu magii myślą n a u k o w ą (a w i ę c logiczną, wbrew twierdze­ niu Levy-Brühla), różniącą się od naszej myśli naukowej niemożliwością (i to nie zawsze) jej wykorzystania w praktyce, kształtującą się jednakże w analogiczny sposób, lecz w ściślejszym związku z intuicją, działaniem podświadomym natury ludzkiej. Jej mechanizm działania polega na klasyfikacji przedmiotów i pojęć przez ich przeciwstawianie (pary przeciwieństw) oraz ustalaniu s y s t e m ó w powią­ zań (przejść) pomiędzy kategoriami i grupami społecznymi („Logika klasyfikacji totemicznych", rozdz. I I , „Systemy transformacji" rozdz. I I I , „Totem i kasta" rozdz. I V ) , na wyróżnianiu kategorii, e l e m e n t ó w i liczb (rozdz. V), na uogólnia­ niu i dzieleniu (rozdz. V I ) , na przeciwstawieniu jednostki rodzajowi (rozdz. VII). Myśl „dzika" jest ponadczasowa. Wyraża się systemem symboli i zna­ k ó w (nazw), tworzy uproszczone (zmniejszone) modele rzeczywistości, aby le­ piej zrozumieć jej funkcjonowanie. Już D ü r k h e i m i Mauss w dawnych swoich pracach wskazali, że jest ona myślą wartościującą, jakkolwiek niewątpliwie jest w swoich początkach niejednokrotnie prowadzącą na manowce. Nie można jednak nie docenić wkładu, jaki od czasów wielkiej rewolucji okresu neolitu (której wiel­ kość porównać można tylko z naszą współczesną rewolucją przemysłową) wniosła w kierunku tłumaczenia (wyobrażenia) przyrody i jej wykorzystania w budowaniu �506 RECENZJE cywilizacji. Nie można również nie uznać roli, jaką ma do odegrania w skrzyżo­ waniu z współczesną m y ś l ą naukową, posuwającą s i ę po drodze przeciwstawnej — od wyobrażeń umysłu ludzkiego ku zrozumieniu niezależnego od tego u m y s ł u świata fizycznego. Anna C L A U D E LÉVI-STRAUSS, de France, Paris 1962. L e totemisme aujourd'hui, Kutrzeba-Pojnarowa Presses Universitaires Ostatnio na warsztacie Claude Lévi-Straussa znalazł się cały kompleks pro­ b l e m ó w związanych z zagadnieniem totemizmu. Nie ulega wątpliwości, że jako były profesor École Pratique des Hautes Études, gdzie miał katedrę porównawczą religii l u d ó w nie posiadających pisma, i jako obecny profesor College de France, wykładający zasady antropologii społecznej, jest on ogólnie uznanym autorytetem w dziedzinie zagadnień religioznawczych i społecznych, które predestynowały go do zabrania głosu w tak poważnej sprawie. Założeniem autora było w tej małej pracy przekazać wszystkie uwagi krytycz­ ne pod adresem tych uczonych, którzy kiedykolwiek zabierali głos na temat tote­ mizmu. B y ł o to zadanie, w e d ł u g autora, o tyle ważne, ż e jeśli współczesna antro­ pologia społeczna czy etnologia ogólna ma kiedykolwiek stanąć w szeregu nauk znajdujących się w stanie rozkwitu, to może to uczynić jedynie pod warunkiem uwolnienia się od nienaukowych teorii poprzedniego stulecia, które w y t w o r z y ł o Wiele m i t ó w ciążących na o g ó l n y m rozwoju omawianych nauk. Do takich w ł a ś n i e tematów należał problem totemizmu, który śmiało można by nazwać jednym z najpopularniejszych zagadnień, nie tylko X I X , ale i X X w. Ilość prac poświęcona temu zagadnieniu stworzyłaby wcale obfitą bibliotekę. Nie­ stety odkrywczość myśli etnologicznej w tej dziedzinie nie przyniosła największych i najbardziej rewelacyjnych osiągnięć. Wszelkie dotychczasowe próby rozwiązania tego problemu natrafiały na nie dające się pokonać trudności. Przyczynę takiego stanu rzeczy widzi Claude Lévi-Strauss w tym, że już samo założenie problemu totemizmu zawierało w sobie fałsz, co z kolei nie pozwoliło uczonym na rzeczy­ wiście naukowe podejście do tej sprawy. Pierwsze relacje dotyczące problemu totemizmu pojawiają się w literaturze o charakterze etnograficznym pod koniec X V I I I w. Z kolei rozkwit spekulacji na ten temat przypada na koniec X I X i X X w. I tak od pierwszego pseudonaukowego postawienia zagadnienia przez J . F . Mc Lennana w 1869 r. do roku 1920, w którym ukazała się syntetyzująca praca A . Van Gennepa, naliczono 41 teorii wyjaśniania tego zjawiska kulturowego, a przecież praca Gennepa bynajmniej nie stanowiła ostatniej publikacji na ten temat. Naturalnie wartość naukowa tych prac była bardzo różna. Szereg z nich spełniło w a ż n ą rolę jako przyczynki materiałowe po­ zwalające na w y j a ś n i e n i e pewnych fragmentów omawianego zagadnienia, niemniej tak manifestacyjne zajmowanie się tym zagadnieniem nie służyło lepszemu roz­ wojowi etnografii i religioznawstwa. B y nie popełniać tego samego błędu, Claude Lévi-Strauss powziął zamiar zlikwidowania jeszcze jednego mitu teoretycznego etnologii, jakim był mit totemiczny. Co prawda sam przy okazji zauważa, że „ak­ ceptacja jako tematu do dyskusji, kategorii, którą uważa za fałszywą, stanowi zawsze pewne ryzyko, gdyż poprzez uwagę, jaką się do niej przywiązuje, stwarza się pewne iluzje dotyczące jej realnego istnienia. Dyskusja jest w i ę c niejako hoł- �RECENZJE 507 dem dla tego pojęcia. B y ć m o ż e lepiej by było takie pojęcia pozostawić w zapo­ mnieniu. Z drugiej strony, jak m ó w i Arkell, historia nie stwarza faktów bezużytecz­ nych. Sam fakt, że utrzymywało się to pojęcie, świadczy o ludziach, którzy się nim posługiwali. Po to, by pójść nową drogą, warto zapoznać się ze starą, aby nie popełnić identycznych błędów". T a k w i ę c w omawianej pracy Claude LéviStrauss przytacza s ł o w o totemizm jedynie jako cytat, a nie jako pojęcie realne. Cała praca pomyślana jest jako przegląd najważniejszych teorii pochodzenia i znaczenia totemizmu w życiu ludów prymitywnych. W przeglądzie tym autor nie krępuje się ramami chronologicznymi, rezygnując z tego systemu na rzecz zgrupowania pewnych teorii i hipotez w e d ł u g zasad, jakie uczeni przyjmowali w celu w y j a ś n i e n i a przyczyn powstania tego zjawiska kulturowego. Już sam spis rozdziałów wprowadza nas w ten podział. Tak w i ę c po wstępie, w którym Claude Lévi-Strauss wyjaśnia potrzebę krytycznego ustosunkowania się do problemu tote­ micznego, następuje rozdział pierwszy poświęcony omówieniu iluzyjności samego terminu totemizm. B y nie wprowadzać niejasności autor podkreśla, że chodzi mu przede wszystkim o zdefiniowanie zjawiska poddanego badaniu jako stosunku m i ę ­ dzy dwoma lub wieloma określeniami realnymi lub teoretycznymi, następnie o skonstruowanie tablicy możliwych zamienności tych terminów oraz wzięcie tej tablicy za g ł ó w n y obiekt analizy. Jest to niezbędne ze względu na fakt, że termin totemizm obejmuje idealnie z a r y s o w y w u j ą c e się stosunki między dwoma światami: ś w i a t e m przyrody i ś w i a t e m kultury. Świat przyrody składa się z kategorii i jed­ nostek, zaś świat kultury z grup i z osób. "Wszystkie te określenia zostały wy­ brane arbitralnie w celu wyróżnienia w każdym z tych dwóch ś w i a t ó w dwu ro­ dzajów egzystencji: kolektywnego i indywidualnego, których me należy ze sobą mieszać. "Według autora te cztery terminy dadzą się połączyć w następujący sposób: 1 1 Przyroda j o 3 4 Kategoria Kategoria Jednostka Jednostka Grupa Osoba Osoba Grupa i Kultura i Każdej z tych czterech kombinacji odpowiadają zjawiska dające się za­ obserwować u jednego lub kilku ludów, a przez szereg uczonych włączane do kompleksu zjawisk, zwanych totemizmem. Ma to miejsce szczególnie w wypadku dwu pierwszych, gdyż dwie drugie włączone zostały do totemizmu jedynie pośred­ nio, jedna jako zarys, druga zaś jako ślad totemizmu. „Tak więc iluzja totemicz­ na — zdaniem Claude Lévi-Straussa —• polega przede wszystkim na wykrzywieniu pola semantycznego, na które składają się zjawiska tego samego typu. Pewne aspekty tego pola zostały uprzywilejowane kosztem pozostałych, w celu przypisania im oryginalności i egzotyczności, która wcale nie jest im właściwa. Jak z tego w i ­ dać, totemizm wynika z wadliwego podziału rzeczywistości". Rozdział drugi został poświęcony omówieniu nominalizmu australijskiego. Rze­ czą powszechnie znaną jest fakt, że w budowaniu większości hipotez na temat tote­ mizmu szczególne miejsce zajmował bogaty materiał australijski. Na szczególną u w a g ę autora omawianej pracy zasłużyła teoria A. P. Elkina, który do jej wypra­ cowania doszedł dzięki zastosowaniu metody empirycznej i opisowej oraz zasad analizy ustalonych przez Radcliffe-Browna. Dzięki swym studiom opartym na m a - �508 RECENZJE teriale australijskim Elkin doszedł do wniosku, że „egzogamia jest wynikiem, a za­ razem celem, połączenia ze sobą pewnych konkretnych społeczeństw, które bez tego nie w e s z ł y b y ze sobą w kontakt. Instytucja ta służy w i ę c wzmocnieniu spój­ ni, nie tyle między członkami klanu, co różnych k l a n ó w z całym społeczeństwem". E l k i n proponuje trzy kryteria dla zdefiniowania systemu totemicznego: f o r ­ ín ę, czyli sposób, w jaki totemy są rozdzielone między jednostki i grupy, z n a ­ c z e n i e , w e d ł u g roli, jaką gra totem dla jednostki (towarzysz, opiekun itd.), i f u n k c j ę , która odpowiada roli systemu totemicznego, jaką odgrywa w grupie. Poza tym Elkin wyodrębnia w Australii istnienie kilku rodzajów totemizmu, z których najważniejsze są totemizmy indywidualny (dzielący się na seksualny, dualistyczny, sekcyjny, podsekcyjny i klanowy) i kultowy (patrylinearny i tzw. koncepcyjny). Jak z tego wynika, koncepcja Elkina występuje przeciwko zbytnie­ mu generalizowaniu pojęcia totemizm, i to na pewno było pewnym krokiem na­ przód. Takie nastawienie badacza miało na celu udowodnienie słuszności tezy, że totemizm jako problem etnologiczny ma jak najlepszą podstawę do egzystencji teoretycznej i krytykując zbyt pochopne generalizacje zagadnienia, poprzez bogaty materiał i sumienną klasyfikację odmian totemizmu, pragnął przekonać specjalistów o tym, że zagadnienie to jest jeszcze bardziej skomplikowane, niż to się dotych­ czas wszystkim etnologom w y d a w a ł o . Jednakże Claude Lévi-Strauss bardzo słusznie zauważa, że hołdowanie tego rodzaju poglądom mogłoby zawęzić etnologię do ram nauki kolekcjonującej miliony heterogenicznych faktów kulturowych, których nie byłaby w stanie zintegrować w ramach jakiegoś ogólnego poglądu na kulturę. Na­ turalne chyba i zrozumiałe jest w tym wypadku powołanie się autora na w ł a s n e osiągnięcia w dziedzinie teoretycznych syntez objętych mianem strukturalizmu, który — zdaniem Lévi-Straussa — byłby w stanie wykorzystać zebrane przez E l k i ­ na materiały do stworzenia obiektywnego modelu kulturowego odpowiadającego realnie istniejącej kulturze australijskiej. Wiele więcej miejsca poświęca autor na analizę tzw. totemizmów funkcjonalistycznych. W rozdziale specjalnie temu problemowi poświęconym Lévi-Strauss roz­ patruje kolejno teorie Malinowskiego, Durkheima i tzw. pierwszą teorię RadcliffeBrowna opublikowaną przez niego w 1929 r. Malinowski, w e d ł u g autora, uznał realność totemizmu i bronił go poprzez uproszczenie schematu d jego integralne widzenie. Interpretacja tego zjawiska nosi u niego charakter naturalistyczny, uty­ litarny i afektywny. Tak więc Malinowski sięga do elementów bardziej biologicz­ nych i psychologicznych niż czysto etnologicznych. Na główny problem, dlaczego totemizm odwołuje się przede wszystkim do zwierząt i roślin, odpowiada Mali­ nowski w sposób bardzo prosty, mianowicie dlatego, że stanowią one dla człowieka podstawową bazę w y ż y w i e n i o w ą . Charakter kultowy totemizmu zrodził się z tego, że człowiek zawsze pragnął mieć kontrolę nad gatunkami, w celu zapewnienia so­ bie ich jadalności lub użyteczności. „Totemizm — pisze Malinowski — przedstawia się nam jako błogosławieństwo dane przez religię człowiekowi prymitywnemu w je­ go wysiłku, by uzyskać od przyrody to, co może być jemu przydatne, oraz w jego walce o życie". W ten sposób problem totemizmu jest podwójnie przedstawiony: totemizm nie jest już więc zjawiskiem kulturowym, lecz naturalnym wynikiem konkretnych warunków. Pochodzenie i jego przejawy znajdują swoje podstawy w biologii i psychologii, a nie etnologii. Nie chodzi o to, dlaczego totemizm istnieje tam, gdzie istnieje, chodzi tu raczej o to, dlaczego totemizm nie istnieje wszędzie. Przy takim postawieniu zagadnienia problem ten przestaje być problemem etnologicznym. W nieco inny sposób podszedł do totemizmu Radcliffe-Brown w 1929 г., którego �RECENZJE 509 poglądy na te sprawy zbiegały się w ó w c z a s nieco ze zdaniem F . Boasa. Zapropo­ nował on mianowicie, by termin totemizm zawęzić do szczególnego wypadku w i ę ­ zów między człowiekiem a gatunkiem przyrodniczym, jakie przedstawiają mity i obrzędy. Dotychczas bowiem, zdaniem Radcliffe-Browna, terminem -totemizm obej­ mowano zbyt wiele elementów. Wielką zasługą tego uczonego było stwierdzenie, że wszystkie systemy totemiczne łączy ogólna tendencja do charakteryzowania działów społeczeństwa przez połączenie każdego z nich z jakimś gatunkiem przy­ rodniczym lub z jakąś częścią natury. P o s t a w ę metodologiczną tego uczonego można określić jako próbę zastosowania metody indukcyjnej, wziętej z nauk przyrodni­ czych, do konkretnych badań historycznych. Dzięki takiej postawie można było za­ stanawiać się, czy totemizm nie jest szczególną formą pewnego uniwersalnego zja­ wiska charakterystycznego dla społeczeństwa ludzkiego i że w wyniku tego po­ jawia się on we wszystkich kulturach, lecz pod różnymi formami. Pierwsze tego rodzaju sugestie w y s z ł y spod pióra Durkheima, ale wadliwa analiza materiałów dokonana przez tego uczonego uniemożliwiła mu konsekwentne przeprowadzenie dowodu tej tezy. Według Durkheima dla podtrzymania porządku społecznego trzeba zabezpieczyć ciągłość, a solidarność może opierać się jedynie na odczuciach indywidualnych, które mogą s i ę manifestować tylko w postaci kolektywnej skiero­ wanej ku konkretnym obiektom. Tok rozumowania można by przedstawić w na­ stępującym schemacie: indywidualne odczucia przywiązania prowadzą do wytwo­ rzenia się postaw kolektywnych o charakterze obrzędowym, a te z kolei dopro­ wadzają do wyłonienia się obiektów reprezentujących grupę. T y m właśnie dałoby się m.in. wytłumaczyć słabość współczesnych społeczeństw do symboli (np. sztan­ dary, hymny itd.). Według Durkheima obiekty te muszą mieć charakter popularny, oczywisty i mobilizujący. Te proste symbole przedstawiane początkowo w postaci nieskomplikowanych rysunków zostały następnie zinterpretowane jako przedsta­ wienia zwierząt i roślin, na które przeniesiono cały dotychczasowy stosunek do symbolu. W krytyce tej hipotezy Radcliffe-Brown podkreśla fakt, że stosunek człowieka do zwierzęcia przekracza w sposób bardzo widoczny ramy totemizmu, który w nim musiał się wykształtować. Przecież szeregu społeczeństw, jak najbar­ dziej związanych z gospodarką zwierzęcą, nie można zaliczyć do społeczeństw totemistycznych. Pozostaje w i ę c pytanie, dlaczego większość ludów prymitywnych przyjmuje w swych zwyczajach i mitach p o s t a w ę rytualną w z g l ę d e m zwierząt i innych gatunków przyrodniczych. Według Radcliffe-Browna obiektem kultu ry­ tualnego staje się wszystko, co ma możność poprawy bytu materialnego. Jeśli do podziału społecznego wprowadza się nazwy gatunków zwierzęcych, to oznacza to, że przed powstaniem totemizmu zwierzęta były już obiektem rytualnym. Następuje w tym przypadku niejako włączenie natury w konkretny system społeczny. Jak z przytoczonych faktów wynika, teoria Radcliffe-Browna ma wiele wspólnego z teorią Durkheima, z którą łączy ją przede wszystkim teza, że zwierzę staje się „totemiczne", ponieważ jest jadalne. W krytyce tych teorii autor Le totemísme aujourďhui na pierwsze miejsce wysuwa argument, że w przypadku słuszności tezy obu uczonych hierarchia t o t e m ó w musiałaby opierać się na hierachii przydatności konkretnych zwierząt totemowych. A bynajmniej wcale tak nie jest, gdyż hierarchia totemów ma charakter socjolo­ giczny, to znaczy, że miejsce totemu w hierarchii wynika z ważności grupy, jaką totem reprezentuje. Poza tym znamy wiele totemów, których nie można nazwać ani jadalnymi, ani pożytecznymi. Do tych ostatnich należeć będą między innymi wszystkie zjawiska atmosferyczne, które przyjmowane są u niektórych l u d ó w za totemy. Poza tym większość prób wykazywania jadalności lub użyteczności paszcze- �510 RECENZJE gólnych totemów zakończyła się niepowodzeniem, wobec czego Claude Lévi-Strauss stwierdza, że nie tu należy szukać rozwiązania. B y rozszerzyć punkt widzenia i zintegrować zagadnienie totemizmu z innymi problemami kultury duchowej i społecznej l u d ó w prymitywnych, autor poświęcił parę stron na o m ó w i e n i e magii i jej miejsca w życiu tych ludów. Było to również podyktowane faktem, że referując poglądy Malinowskiego wyjaśniające rolę tote­ mizmu musiał on przedstawić i tę problematykę, która w pracach Malinowskiego łączy się z totemizmem, a więc i magię. Dla Malinowskiego — zdaniem autora omawianej książki — magia, a raczej jej istnienie, da się wytłumaczyć dzięki danym z zakresu psychologii ogólnej. Jest ona potrzebna tam, gdzie nie ma pew­ ności, jaki będzie wynik podjętego trudu. Magia miałaby więc zastosowanie prak­ tyczne i afektywne. Ale dla Lévi-Straussa postulowana przez Malinowskiego korelacja między magią a ryzykiem nie jest bynajmniej tak oczywista. W rzeczywistości każde przed­ sięwzięcie nosi w sobie elementy ryzyka. Poza tym jak ściśle naukowo określić, które z przedsięwzięć są ryzykowne, a które nie? Dodatkowym kontrargumentem jest jeszcze fakt, że u wielu społeczeństw szereg ryzykownych akcji nie ma nic wspólnego z magią, mimo że — według poglądów Malinowskiego — powinny im towarzyszyć czynności magiczne. J u ż Radcliffe-Browne omawiając te tezy Mali­ nowskiego wykazał, ż e podobne postawienie zagadnienia upoważniałoby do zbu­ dowania odwrotnego sylogizmu myślowego, który by afirmował, że n i e w y s t ę p o w a n i e obrzędów i związanych z tym wierzeń w p ł y w a ł o b y na n i e w y s t ę p o w a n i e u jednostki o b j a w ó w niepokoju. Stąd niedaleko już do twierdzenia, iż obrzęd istnieje po to, by w y w o ł a ć efekt niepewności i niebezpieczeństwa. „Jeśli więc jakaś teoria etnologiczna afirmuje, że magia i religia zapewnia człowiekowi bezpieczeństwo i dobre samopoczucie, to równie dobrze można by powiedzieć, że w y w o ł u j ą one u niego występowanie'- strachu i stanów lękowych, od których w przeciwnym wypadku byłby wolny". T a k w i ę c nie dlatego, że sytuacja jest niebezpieczna, przywołuje się środki magiczne, lecz dlatego, że posługując się magią, wytwarza się niebezpieczne sytuacje. Ta argumentacja przytoczona przez Lévi-Straussa służy mu jednocześnie do wykazania, że jej autor, Radcliffe-Browne, daleko odszedł od swych pierwotnych założeń teoretycznych, zawartych w tak zwanej pierwszej teorii totemizmu. Tego typu rozważania w y w o ł a ł y u autora omawianej książki refleksje na temat początków organizowania się życia społecznego. Można by przecież sądzić, ż e w owych czasach, a nawet jeszcze dziś, jednostki szczególnie podatne na niepokój przybrały postawy kompulsywne, podobne do tych, jakie dają się zaobserwować u psychopatów. Z tej wielkiej liczby wariacji jednostkowych w y t w o r z y ł b y się pewien rodzaj selekcji społecznej, która chroniłaby i utrwalała tylko przydatne dla przetrwania i utrzymania porządku społecznego grupy, eliminując całkowicie pozostałe. Lecz hipoteza ta, zdaniem jej autora, trudno sprawdzalna w czasach obecnych i całkowicie niesprawdzalna w odniesieniu do czasu przeszłego, nie przydaje пдс nowego do stwierdzenia, że obrzędy rodzą się i zanikają w sposób nieregularny. Reasumując te psychologiczne aspekty zagadnienia Lévi-Strauss stwierdza, że psychiatria, na którą powołuje się Malinowski, uczy, iż postawy chorych są symboliczne i że ich interpretacja wymaga pewnej gramatyki, tzn. pewnego kodu, który — jak każdy kod — jest ze swej natury pozajednostkowy. Postawom tym mogą towarzyszyć niepokoje, ale nSe można twierdzić, że niepokój je stwarza. �RECENZJE 511 Zasadniczą w i ę c w a d ą tezy Malinowskiego jest branie za .przyczynę tego, co w naj­ lepszym przypadku jest tylko konsekwencją. Generalnie rzecz biorąc, o d w o ł y w a n i e się szeregu uczonych do afektywności działania człowieka pierwotnego jest jedynie tłumaczeniem ignotum per ignotum, ponieważ jest to najsłabiej zbadana dziedzina działalności człowieka. P r z y k ł a d e m tego rodzaju prób jest teoria Freuda, przedstawiona przez niego w Totem und Tabu. Sugestiom tym uległ również i Dürkheim, który jednakże w swych późniejszych pracach oddzielił zjawiska społeczne od działań efektyw­ nych. Dla niego totemizm w y t w o r z y ł się w wyniku „intensywnej tendencji", która prowadzi „Ludzi o niższej kulturze [...] zjednoczonych we w s p ó l n y m życiu do ma­ lowania i rytowania tego, co przypomina im tę wspólnotę istnienia", a więc przed­ stawienia zwierząt. Kończąc rozdział „Totemizmy funkcjonalistyczne" Lévi-Strauss zupełnie wy­ raźnie stwierdza, że „w rzeczywistości impulsy i emocje nie wyjaśniają niczego, gdyż są one wynikiem bądź siły ciała, bądź słabości ducha. W obu przypadkach są one wynikami, nigdy zaś przyczynami. Tych ostatnich można jedynie szukać w organizmie, jak tylko to czynić potrafi biologia, lub w intelekcie, co jest jedyną drogą dostępną dla psychologii i etnologii". Już to jedno zdanie wprowadza nas w tok rozumowania przyjęty przez Claude Lévi-Straussa, który zasiadając do pisania omawianej pracy miał gotową kon­ cepcję mitu totemicznego. Przy przedstawianiu tej koncepcji autor przyjął zasadę, że dojść do obiektywnej prawdy można jedynie drogą konsekwentnego odrzucania ze wszystkich dotychczasowych teorii totemistycznych tego, co było tylko fałszywą interpretacją faktów. W ten sposób, likwidując kolejne odchylenia od — jego zda­ niem — słusznej linii rozumowania, dochodzi do sedna sprawy, które uważa za istotne i jedynie słuszne. Przy takim ustawieniu zagadnienia uzyskuje autor cie­ kawy efekt polegający na tym, że w końcowej partii książki, poświęconej o m ó ­ wieniu naprawdę naukowej teorii mitu totemicznego, czytelnik przekonuje się, że jest to od dawna reprezentowany przez autora pogląd na tę sprawę. Trudno zaprzeczyć sugestywności podobnego układu rzeczy. Ale przecież na dzieło naukowe składa się nie tylko materiał i reprezentowane poglądy, lecz również styl i sposób przedstawienia w ł a s n y c h osiągnięć. Ale od tej efektownej klamry dzieli nas jeszcze cały rozdział zatytułowany „W stronę intelektu". Już sam tytuł sugeruje, że od tłumaczeń typu utylitarnego lub afektywnego autor pragnie przejść do omówienia teorii totemizmu opartych na przekonaniu, ż e totemizm jest tylko koncepcją ludów prymitywnych w y n i k ł ą z wnikliwej obserwacji przyrody i z tendencji integrowania w swej myśli świata przyrody ze ś w i a t e m kultury. Mamy tu w i ę c przejście od świata potrzeb mate­ rialnych do potrzeb typu intelektualnego. Mit totemiczny odpowiadałby więc po­ trzebom światopoglądowym. Na podstawie badań M. Fortesa nad Tallensi stwierdzono, ż e zwierzęta tote­ miczne nie stanowią klasy ani w sensie zoologicznym, ani utylitarnym, ani nawet magicznym. J a k z tego wynika, tłumaczenie funkcjonalne, tak jak chciał to wi­ dzieć Malinowski, nie wystarcza do zrozumienia wierzeń i zakazów totemicznych. Nadal pozostaje pytanie: skąd ta dziwna predylekcja do zwierząt, która nawet nie da się w y j a ś n i ć utylitarnie. Zdaniem Fortesa, c a ł y system totemiczny służy człowiekowi do lepszego orien­ towania się w strukturze społecznej grupy, do której konkretna jednostka należy. Jako członek jakiegoś klanu człowiek posiada przodków w s p ó l n y c h i chronolo­ gicznie bardzo dalekich, symbolizowanych przez święte zwierzęta; jako członek �512 RECENZJE jednej linii rodzinnej ma on przodków bardziej bliskich symbolizowanych przez totemy; w końcu jako jednostka poszczycić się on może w ł a s n y m i przodkami, którzy w jakiś sposób decydują o jego osobistym losie i którzy mogą się objawiać w postaci zwierzęcia domowego lub jakiejś innej zwierzyny. Ponieważ nigdy nie można było przewidzieć postępowania przodków, tak jak nie można było odgadnąć zamiarów drapieżników, stąd więc przez analogię najczęściej zwierzętami totemowymi u Tallensi są te w ł a ś n i e zwierzęta. Tego rodzaju tłumaczenie, zdaniem Lévi-Straussa, ma tę wyższość nad rozumowaniem Malinowskiego, że nie jest ani tak oczywiste, ani tak arbitralne. Na przykładzie tej tezy widać kolejną próbę wy­ jaśnienia mitu totemicznego, który opierałby się teraz na zdolności do percepcji i osądu, czyli na domniemanym podobieństwie między zwierzętami a przodkami ludzi. Słabością tej tezy jest jednak to, że może ona być stosowana jedynie w od­ niesieniu do ludów, które oddzielają serie totemiczne od serii genealogicznych, a przecież na przykład Australijczycy wyraźnie wiążą je razem. Poza tym chodzi tu tylko o zwierzęta, a jak wyjaśnić przypadki, w których totemami są rośliny lub zjawiska atmosferyczne? Mamy tu w i ę c do czynienia z niedoskonałą próbą, która wskazała jednak prawidłowy kierunek dalszych poszukiwań. Snując dalej ten tok rozumowania Lévi-Strauss zwraca u w a g ę na fakt, że w przypadku cytowanym przez Fortesa, to nie podobieństwa, lecz różnice upo­ dabniają się. Następuje tu porównanie dwu światów: zwierzęcego i przodków (re­ prezentujących w tym przypadku ludzi), z których każdy posiada s w ą strukturę, czyli własne w e w n ę t r z n e zróżnicowanie. „Podobieństwa, jakie sugerują przed­ stawienia zwane totemicznymi, dotyczą podobieństwa między tymi dwoma syste­ mami różnic". By dojść do naukowego wyjaśnienia całego problemu, nie można jednak zatrzymać się na etapie analogii zewnętrznej, lecz należy uczynić następny krok, czyli przejść od analogii zewnętrznej do homologii wewnętrznej — konklu­ duje autor. Na drodze tej znalazł się w pewnym momencie Evans-Pritchard, pisząc swoje dzieło o religii Nuerów. Przytaczając przykład, w którym bliźniaki pod względem nomenklatury zajmują pozycję pośrednią między ludźmi a duchami reprezento­ wanymi przez ptaki, dochodzi do wniosku, że stosunek między ludźmi a ś w i a t e m zwierzęcym ma charakter metaforyczny (poetic methafors). Ciekawy jest fakt, że u N u e r ó w nawet zwierzęta są podzielone na działy wzorowane na działach spo­ łecznych. Stąd płynie teza Evans-Pritcharda, że „istota totemizmu nie może być wyjaśniona naturą totemu, lecz asocjacjami, jakie w y w o ł u j e w umyśle". Na szczególną jednak u w a g ę zasługuje, zdaniem autora omawianej książki, tzw. druga teoria Radcliffe-Browna z 1951 г., która nie tylko przyczyniła się do likwidacji problemu totemizmu, lecz postawiła problem na zupełnie innej płasz­ czyźnie i w dziedzinie zupełnie odmiennej terminologii. Całe zagadnienie sprowa­ dza się do odgadnięcia, dlaczego grupy społeczne lub części składowe tego spo­ łeczeństwa są wyróżniane jedne od drugich poprzez łączenie każdego z nich z kon­ kretnym gatunkiem przyrodniczym. Ten problem z kolei zawiera w sobie dwa inne: jak każde społeczeństwo pojmuje stosunek między istotami ludzkimi a innymi gatunkami przyrodniczymi i jak, z drugiej strony, grupy społeczne dochodzą do tego, że są identyfikowane za pomocą emblematów, symboli lub przedmiotów o charakterze emblematycznym lub symbolicznym. Takie postawienie zagadnienia rozszerza ramy totemizmu, i to jest w ł a ś n i e silną stroną teorii Radcliffe-Browna. Odtąd uczony ten zastanawia się nie nad tym, po co ludzie przywołują te wszyst­ kie gatunki przyrodnicze, lecz dlaczego te właśnie, a nie inne. Takie ujęcie jest, �RECENZJE 513 w e d ł u g Lévi-Straussa, szczególnie płodne, „gdyż reintegruje ono treść z formą i otwiera w ten sposób drogę do prawdziwej analizy strukturalnej, równie od­ ległej od formalizmu co i od funkcjonalizmu". Po rozpatrzeniu szeregu m i t ó w australijskich Radcliffe-Brown stwierdził, że mają one wiele wspólnego. Przede wszystkim podobieństwa i różnice są tam przed­ stawiane w terminach przyjaźni lufo konfliktu, solidarności lub opozycji. „Inaczej mówiąc, całość życia zwierzęcego jest przedstawiona w formie stosunków społecz­ nych, takich, jakie rządzą społeczeństwem Judzkim". Nic w i ę c dziwnego, że gatunki przyrodnicze są podzielone na przeciwstawne pary, a jest to możliwe jedynie w wy­ padkach wyboru gatunków, które posiadają co najmniej jedną cechę wspólną pozwalającą na porównanie ich. Tak w i ę c te przeciwstawne pary przedstawiają się jako „typ bardzo częstego wyjaśnienia pewnej zasady strukturalnej", polegającej na połączeniu t e r m i n ó w przeciwstawnych. Przy użyciu specjalnej nomenklatury uformowanej z terminów zwierzęcych i roślinnych totemizm wyraża jedynie na swój sposób korelacje i przeciwieństwa, które mogą być sformułowane inaczej (np. niebo—ziemia, pokój—wojna itd.). Totemizm sprowadza się w i ę c do specjal­ nego sposobu formułowania ogólnego problemu: czynić coś takiego, co opozycję zamieniałoby z przeszkody do integracji na czynnik ją ułatwiający". Tak więc zwierzęta nie zostały wybrane dlatego, że „są dobre do jedzenia", lecz dlatego, że „są dobre do m y ś l e n i a ' . Lévi-Strauss zastanawiając się nad ewolucją poglądów Radcliffe-Browna, który w końcu odkrył w ł a ś c i w y mechanizm funkcjonowania totemizmu, śpieszy wyjaśnić, że to właśnie w ciągu dziesięciu lat poprzedzających ogłoszenie owej drugiej teorii miało miejsce zasadnicze zbliżenie się antropologii i lingwistyki strukturalnej, która pierwsza wprowadziła do słownika nauk społecznych pojęcia opozycji i korelacji. Jak z tego wynika, główna idea, że cechą uniwersalną myśli ludzkiej jest s k ł o n ­ ność do operowania parami przeciwieństw, jest — zdaniem autora książki — niczym innym, jak zastosowaniem odkryć lingwistyki strukturalnej w dziedzinie antropologii społecznej. To w ł a ś n i e zdanie jest w Le totemisme aujourďhui pierwszym akordem finału całkowicie poświęconego strukturalizmowi, jego osiągnięciom i zadaniom. Natural­ nie referowanie tych zagadnień nie stanowi wyraźnie oddzielnej partii, lecz prze­ prowadzone jest niejako na marginesie ocen teorii Radcliffe-Browna. Charakte­ rystyczną cechą tych uwag są niezbyt jeszcze jasne sformułowania, świadczące o tym, że strukturalizm reprezentowany przez Lévi-Straussa nie jest systemem całkowicie skrystalizowanym i że sam ich autor nie jest całkowicie przekonany o słuszności swych tez. Taka postawa, dość rzadko spotykana w podobnych pra­ cach teoretycznych, wskazuje na oryginalność i obiektywizm naukowy, a nawet raczej na szerokość myślenia Lévi-Straussa, któremu obcy jest dogmatyzm i w u l garyzacja. Przechodząc do meritum sprawy najlepiej będzie zacytować omawianą pracę, gdzie czytamy: „Prawdą jest, że konsekwencją, zresztą jeszcze niezbyt jasno stwier­ dzoną, strukturalizmu nowoczesnego powinno być wydobycie psychologii asocja­ cyjnej z utraty zaufania, w jaką popadła. Asocjacjonizrn miał w i e l k ą zasługę na­ kreślając kontury tej elementarnej logiki, która jest jakby najmniejszym wspól­ nym mianownikiem całej myśli, i brakowało mu tylko rozpoznania, że chodzi tu o logikę oryginalną, czyli bezpośrednie wyrażenie struktury myśli (a za myślą bezsprzecznie i mózgu), a nie jakiegoś pasywnego wyniku w p ł y w u środowiska na świadomość typu amorficznego". Jeśli ten stopień generalizacji miałby ogarnąć całość procesu myślenia systemem asocjacyjnym, musi on wzbogacić się jeszcze 33 - Etnografia Polska T. VTI �RECENZJE 514 0 elementy strukturalistyczne, które — zdaniem Lévi-Straussa — miałyby charak­ ter przypominający algebrę Boola, czyli pewien kod logiczny. Z dalszych w y w o d ó w wynika, że dla autora omawianego dzieła forma jest nieodłącznym atrybutem treści, dla której nie stanowi powłoki zewnętrznej, lecz jej zasadnicze wnętrze. Tam więc, gdzie mamy do czynienia z analizą struktu­ ralną, badania nad formą nie stanowią środka do poznania rzeczywistości, ale do­ piero poznanie rzeczywistości prowadzi do zgłębienia formy. W podobnym rozumieniu nietrudno dopatrzyć się e l e m e n t ó w dialektyki, z czym zresztą autor się nie kryje. Omawiając m e t o d ę Radcliffe-Browna Lévi-Strauss całkowicie zgadza się z jego pojmowaniem rzeczywistości społecznej, która składa się z nawzajem przenikających się poziomów. Poznanie jednego poziomu jest w i ę c niezbędnym dopełnieniem, którego brak uniemożliwiałby zrozumienie innych poziomów, a co za tym idzie i rzeczywistości społecznej. Zwyczaje wiodą do wierzeń, te z kolei do technik, lecz poziomy te nie występują oddzielnie, należy w i ę c je poznać we wzajemnych relacjach opozycyjnych i korelatywnych: i n s t y ­ t u c j e , r e p r e z e n t a c j e i s y t u a c j e . W każdej z tych praktycznych prób antropologia wykazuje więc jedynie homologię struktury m i ę d z y myślą ludzką w działaniu a obiektem ludzkim, w odniesieniu do którego ją się stosuje. Wszystkie te uwagi upoważniły autora omawianej książki do wysnucia bardzo ważnego stwierdzenia, że „integracja metodologiczna głębi i formy w p ł y w a w swoisty sposób na integrację bardziej zasadniczą: integrację metody i rzeczy­ wistości". Jest to koronna teza wojującego strukturalizmu, w e d ł u g którego wyab­ strahowana forma zaczyna żyć życiem rzeczywistym i na tę rzeczywistość oddziaływającym. Po zakończeniu na sylwetce Radcliffe-Browna przeglądu teorii totemizmu i po w y ł u s k a n i u przysłowiowego ziarna prawdy w omawianej kwestii Lévi-Strauss raz jeszcze rzuca okiem wstecz, by dojść do wniosku, że najbliżej tej prawdy byli w swoim czasie nie etnolog Bergson i nie etnolog Rousseau. Pierwszy z nich mimo szeregu wadliwych tez zdawał sobie jednak sprawę z tego, że istota tote­ mizmu polega na jakimś dualizmie łączącym zwierzęta z człowiekiem. Dla tego filozofa gatunek zwierzęcy poznawał człowiek przez jednostkę, która stawała się dla niego symbolem gatunku. I b y ł tu rzeczywiście na tropie prowadzącym do prawidłowego pojmowania totemizmu, gdyż z tego stwierdzenia mogły w y p ł y n ą ć pozostałe sugerowane przez autora tezy. Na pytanie, w jaki sposób ten filozof ruchu doszedł do podobnych rozwiązań, autor odpowiada w sposób bardzo zaska­ kujący, lecz i bardzo prawdopodobny, zwracając u w a g ę , że elementy filozofii kosmogenicznej Bergsona, zasadzające się na rozróżnianiu dwóch aspektów rzeczy­ wistości: ciągłego (continu) i nieciągłego {discontinu), b y ć może pochodzą z pod­ świadomego przejęcia przez tego uczonego znanych mu zasad kosmogonii Indian Ameryki Północnej, dla których oba te aspekty rzeczywistości stanowiły uzupeł­ niające się perspektywy spojrzenia na świat. T a k w i ę c totemizm sprowadzałby się w tym wypadku do szczególnej próby uniwersalnego pogodzenia o p o z y c j i 1 integracji. Drugim uczonym, który rozumiał omawiany problem, i to w czasie, gdy nikt go jeszcze nie zasygnalizował, był J . J . Rousseau. W swoim dziele, Discours sur l'origine et les fondements de Vinegalité parmí les hommes (zdaniem L é v i - S t r a u s s a jest to pierwsze dzieło z zakresu antropologii społecznej), dał on wyraz poglądowi, że pogodzenie przez człowieka „specyficznej" struktury świata zwierzęcego i ro­ ślinnego stanowiło źródło pierwszych operacji logicznych, a następnie źródło dyferencjacji społecznej, do której m o g ł o dojść jedynie pod warunkiem uprzedniego �RECENZJE 515 zdania sobie z niej sprawy. Mamy tu więc pierwszą teorię przejścia człowieka od stanu natury do kultury. Mogło ono nastąpić tylko pod warunkiem wzrostu zaludnienia, gdyż ten czynnik zmusił ówczesną ludzkość do podzielenia się i do zapoznania z odmiennymi środowiskami przyrodniczymi. To z kolei doprowadziło do zróżnicowania trybu życia, czyli do zwielokrotnienia kontaktów z przyrodą. Lecz po to, by to zróżnicowanie i zwielokrotnienie mogło posunąć naprzód rozwój zmian technicznych i społecznych, musiało ono najpierw stać się dla człowieka obiektem i s p o s o b e m myślenia. Czy to ostatnie sformułowanie nie przy­ pomina nam w y ż e j już przytaczanej tezy struktualizmu przypisywanej Claude Lévi-Straussowi? J a k z tego widać, tezy tego uczonego nie zrodziły się w wyniku eksplozji genialnych p o m y s ł ó w jednego człowieka, lecz są renesansem wielkich hu­ manistycznych myśli epoki Oświecenia. Niedaleko stąd do stwierdzenia, że pozo­ staje przed nami jeszcze wiele do odkrycia w dziedzinie interpretacji słów dawnych mistrzów. Lévi-Strauss świetnie sobie z tego zdaje sprawę, i to stanowi jego siłę we w s p ó ł c z e s n y m świecie antropologii społecznej. J a k wynika z tego małego tomiku, źródło wielu nieporozumień w dziedzinie etnologii nie leży w braku ma­ teriałów czy w niezdolności do tworzenia syntez, lecz w zbytnim przywiązywaniu znaczenia do pochopnych interpretacji i w gubieniu zasadniczych e l e m e n t ó w w morzu drobnych i nie najważniejszych faktów kulturowych. Krzysztof CLAUDE s. 4 5 6 + X X X I I . LÉVI-STRAUSS, Smutek tropików, Makulski P W N , Warszawa 1960, Książka tak pełna nowych myśli, oryginalnych p u n k t ó w widzenia i wreszcie tak różnorodnego materiału faktograficznego, s ł o w e m tak wielowarstwowa, nastrę­ cza duże trudności recenzentowi. Nie jest to po prostu reportaż z podróży, jakkolwiek do tego gatunku najprę­ dzej można by ją było zaliczyć. Opisy przyrody, kraju, stosunków osadniczych, gospodarczych, politycznych, różnorodnych w y d a r z e ń z podróży zajmują n i e w ą t ­ pliwie bardzo dużo miejsca. Książka ma jednak równocześnie charakter pamięt­ nikarski — dowiadujemy się z niej wiele o kolejach życia autora, o cechach jego osobowości, o typie jego wykształcenia, o drodze, jaką doszedł do zainteresowań etnologicznych. Praca ta dotyczy bowiem również etnologii, w dużej części przede wszystkim etnologii (4 rozdziały poświęcone opisom prymitywnych kultur brazy­ lijskich). A wszystkim tym zagadnieniom towarzyszą zawsze refleksje filozoficzne bardzo ogólnej natury, które być może stanowią najistotniejszą treść tej książki. Zatrzymamy się zgodnie z naszymi zainteresowaniami na problemach ściśle etnologicznych. Aby zdać sobie sprawę ze specyfiki opisów etnograficznych zawartych w książce Lévi-Straussa, konieczne jest choćby pobieżne naszkicowanie sylwetki autora jako uczonego i drogi, jaką doszedł do etnografii. Trudno bowiem chyba o bardziej w y r a ź n y przykład rzutowania osobowości badacza na sposób ujęcia i interpretację badanej rzeczywistości społecznej. Dla Claude Lévi-Straussa etnografia stała się W pewnym momencie jego życia antidotum przeciwko filozofii. Stała się dla niego deską ratunku w momencie, gdy po 5 latach filozoficznych studiów na Sorbonie, które „ćwiczyły inteligencję, wysuszając umysł", i po późniejszym, niedługim zresztą okresie pracy pedagogicznej w tej dziedzinie — spostrzegł, że jego wiedza o rzeczywistości nie wzbogaciła się prawie zupełnie od chwili, gdy miał 15 lat, a poglądy n a świat pozostały niemal tak samo naiwne. Wszystko, czego nauczył się �516 RECENZJE w tym okresie, stanowiło jedynie wartość instrumentalną, rzemiosło, którego zna­ jomość dawała możność udowodnienia zgodnie z zasadami logiki każdej, nawet absurdalnej tezy, ale rzemiosło to przesłaniało prawdę i dążenie do niej. B y ł y też i bardziej osobiste przyczyny tego nagłego zwrotu do etnologii. Leżały mianowicie w specyfice umysłowości autora. Polegała ona, jak sam twierdzi, na niemożności powtórnego skoncentrowania się na tym samym przedmiocie. Wy­ głaszanie rokrocznie tych samych wykładów, powtarzanie tych samych pytań egzaminacyjnych stało się po pewnym czasie dla niego nie do zniesienia: „Było to tak, jakby tematy ulegały rozkładowi w moich oczach przez sam fakt, że kiedyś zastanawiałem się nad nimi". Między tą specyficzną cechą umysłowości a c y w i ­ lizacjami będącymi przedmiotem etnologii istnieje w jego mniemaniu jakieś po­ krewieństwo. B y ć może tu leżała przyczyna jego nieuświadomionej skłonności do tej nauki. „Brak mi zdolności do rozsądnego uprawiania terenu, z którego rok­ rocznie m ó g ł b y m zbierać plony. Mam inteligencję neolityczną. Na kształt pożaru w dżungli obejmuje ona p ł o m i e n i e m obszary często nie zbadane, zapładnia je być może po to, aby pospiesznie zebrać żniwo i pozostawić po sobie teren spusto­ szony" (s. 51). Etnografia była dla niego nie tylko ucieczką od dawnych zainteresowań, które uległy wyjałowieniu i przestały już wystarczać, ale zapewniła mu również nie­ wyczerpany przedmiot, bo dostarczający wciąż nowych przejawów rzeczywistości, stawiający w obliczu coraz to nowych form życia. Etnografia pozwoliła mu wciąż posuwać się dalej bez nieustannego powracania do tego samego: „Pogodziła m ó j charakter z moim życiem". We wszystkich przytoczonych tam opisach kultur prymitywnych zarówno nie widać skłonności do bardzo gruntownego i szczegółowego badania, a tym samym weryfikowania hipotez (niezwykle śmiałych, zaskakujących niejednokrotnie), jakie objawiają mu się stosunkowo szybko w niedługim procesie badawczym, jak też zarysowuje się wyraźnie, i tu może wbrew intencjom autora, owo „rzemiosło" filozoficzne, przed którym tak pragnął uciec. Lévi-Strauss nie przedstawia się nam tutaj jako w y t r w a ł y , systematyczny i metodyczny badacz terenowy. Nie przyta­ cza dokładnego i drobiazgowego rejestru detali, z których potem w sposób niejako samorzutny wyłaniają się powiązania i prawidłowości ukazujące mechanizm funk­ cjonowania danego zwyczaju czy badanej kultury. Sięga od razu do hipotez i uogól­ nień, nieuprawnionych często w świetle uzyskanego materiału (na pewno jednak uprawnionych w tego typu książce), jakże jednak p o m y s ł o w y c h i inspirujących. Jest rzeczywiście jak pożar w dżungli, który niszcząc wiele na swej drodze użyźnia jednak glebę. Kultury pierwotne są dla niego okazją do refleksji bardzo ogólnej natury, mających na celu zrozumienie człowieka w ogóle, a nie tylko przedstawiciela kon­ kretnej kultury. Postulat. ten w y r a ż a najlepiej w następujących słowach: „Nie wyłączając się ze społeczeństwa etnograf stara się zarazem poznać i osądzić człowieka z punktu widzenia dostatecznie wyniosłego i oddalonego, aby uczynić to w oderwaniu od cech przypadkowych, związanych z określanym społeczeń­ stwem lub z określoną cywilizacją". To sprowadzanie do wspólnego ogólnoludz­ kiego mianownika zaznacza się szczególnie wyraźnie w omawianej pracy, a zasłu­ guje zwłaszcza na podkreślenie jako jeden z zasadniczych rysów etnologioznej koncepcji Lévi-Straussa. �RECENZJE 517 Przytoczmy obecnie kilka wybranych hipotez autora dotyczących badanych kultur pierwotnych. Część piątą książki poświęca on brazylijskim Indianom K a diueo. Dziwaczna ta i zaskakująca kultura, o niezwykle oryginalnej i pięknej sztuce, wbrew pozorom nie może b y ć niezrozumiała i obca dla nas. Wprawdzie całokształt obyczajów każdego społeczeństwa tworzy pewien system o określonym odrębnym stylu, ale systemy te nie istnieją w nieograniczonej ilości. Istnieje pe­ wien ograniczony „repertuar", nazwijmy go „kulturowym" (tak, jak istnieje ściśle określona tabela pierwiastków chemicznych), z którego czerpią wszystkie społe­ czeństwa, stosując tylko różnego rodzaju kombinacje. W każdej kulturze jest w i ę c zawsze ooś, co nie jest nam obce, choćby przejawiało się tylko w naszych snach i marzeniach. I tak np. cywilizacja brazylijskich Indian Kadiueo przypomina w y i m a g i n o w a n ą przez nas w tradycyjnej grze w karty. Nie wchodząc w szczegóły tego porównania podkreślę tylko rolę, jaką odgrywa zasada symetrii i asymetrii zarówno w grze w karty: każda figura karciana odpowiada d w ó m wymaganiom — symetrii związanej z jej funkcją (służy w dialogu) i asymetrii odpowiadającej jej roli (jest przedmiotem, częścią całości), jak też we w s p a n i a ł e j sztuce zdobniczej Kadiueo, której rola i znaczenie w społeczeństwie tubylczym zwróciły szczególną u w a g ę autora. Indianie Kadiueo pokrywają sobie twarz i całe ciało pięknymi ornamentami 0 niezwykle bogatej skali m o t y w ó w : esy, spirale, krzyże, romby, woluty. Czym była dla nich ta sztuka i w czym leży tajemnica jej oryginalności? W dawnych czasach była ona przede wszystkim elementem wyróżniającym społecznie. Podzielone na endogamiczne kasty społeczeństwo (arystokracja, rycerze, plebs) uzewnętrzniało s w ą •hierarchię i segregację w odmiennych kompozycjach 1 stylu malowideł pokrywających ciała przedstawicieli różnych kast. Sztuka też była dla nich sposobem podkreślania człowieczeństwa — człowiek nie pomalowany nie różnił się od zwierzęcia. Ornamenty na ciele nadawały mu godność istoty ludzkiej. W ten sposób społeczeństwo Kadiueo wyrażało s w ó j wstręt do natury. Wreszcie zachowanie do dziś malowania twarzy u kobiet można tłumaczyć w z g l ę ­ dami erotycznymi i estetycznymi. Ustalenie tego nie wystarcza jednak, aby zdać sobie sprawę z oryginalnych cech sztuki tubylczej. Polegają one, zdaniem autora, na szczególnym sposobie kompozycji m o t y w ó w podstawowych. Metody kompozycji są tak wyrafinowane i pomysłowe, że znacznie przewyższają jakiekolwiek wzory europejskie, źródeł należy w i ę c szukać w specyficznych warunkach indiańskich. Sztukę Kadiueo charakteryzuje przejawiający s i ę na wielu płaszczyznach dua­ lizm: mężczyźni s ą rzeźbiarzami (sztuka przedstawiająca), kobiety — malarkami (sztuka zdobnicza, nieprzedstawiająca), kobiety uprawiają obok stylu kanciastego i geometrycznego także krzywolinijny i swobodny, dbając równocześnie o r ó w ­ n o w a g ę między motywem a tłem, które zawsze zajmują taką samą przestrzeń, wreszcie — co najistotniejsze — stosują w swych kompozycjach jednocześnie z a ­ sadę symetrii i asymetrii: przeciwstawianie rejestrów przeciętych na ogół ukośnie w jedną lub w drugą stronę. Jakie głębsze przyczyny kryje w sobie ten dualizm? Sięgnijmy jeszcze raz do struktury społeczeństwa Kadiueo: trzy hierarchiczne, a w i ę c asymetryczne, endo­ gamiczne kasty. Społeczeństwo zagrożone segregacją, aby zapobiec stałemu zmniej­ szaniu się liczby ludności, a równocześnie groźbie mezaliansu — ucieka się do adaptowania w r o g ó w i obcych, utrzymując w ten sposób na r ó w n y m poziomie s w ó j status ludnościowy. Żadnych klas czy grup, które ukonstytuowane byłyby na zasadzie symetrii i wzajemnego współdziałania. A przecież w każdym spo- �518 RECENZJE łeczeństwie obok tendencji do przeciwstawiania się i wyodrębniania istnieje ten­ dencja przeciwna: do współdziałania i wzajemności. T a druga tendencja nie znalazła jednak swego wyrazu w strukturze społecznej Kadiueo, w przeciwieństwie np. do pobliskich Indian Bororo, którzy podzielili całe swoje również kastowe społe­ czeństwo na dwie symetryczne połowy. Podczas gdy małżeństwa pomiędzy kastami były zabronione, w odniesieniu do obu połów istniało zobowiązanie odwrotne: m ę ż ­ czyzna z jednej p o ł o w y musiał się żenić z kobietą z drugiej. W strukturze spo­ łecznej Bororo znalazły więc wyraz zarówno zasada hierarchii, jak i wzajemności. Kadiueo nie rozwiązali swych sprzeczności przy pomocy sztucznych instytucji, jakimi są u Bororo dwie symetryczne współdziałające ze sobą połowy. Problem ten nie przestał ich jednak nurtować podświadomie — nie rozwiązawszy go W życiu dali mu wyraz w swej sztuce, gdzie dualizm, asymetria w połączeniu z symetrią, jest podstawową zasadą kompozycji. Sztuka kompensuje w i ę c nie­ jako braki struktury społecznej. Jest wizją społeczeństwa lepszego i doskonal­ szego, jakie Kadiueo mogliby posiadać, gdyby nie przeszkadzał temu ich fana­ tyzm i przesądy kastowe: „Zachwycająca cywilizacja, której królowe kreślą marze­ nia s w ą szminką: hieroglifami opisują nieosiągalny wiek złoty i czczą go ozdo­ bami, odsłaniając zarazem jego tajemnicę i s w ą własną nagość". Hipoteza jak widać zaskakująca. Wobec niezwykłej śmiałości takiego ujęcia pytanie, „czy słuszna?" wydaje się w pierwszej chwili niemal nie na miejscu. Ale jednak pobudza do myślenia, budzi w nas zainteresowanie nie tylko dla spo­ łeczeństwa Kadiueo, ale dla tajemnic sztuki w ogóle, skierowując nasze rozwa­ żania w dziedzinę filozofii sztuki. Indianie Bororo mają niezwykle rozbudowaną i skomplikowaną strukturę spo­ łeczną. Wieś podzielona jest na dwie egzogamiczne połowy wzdłuż osi wschód—za­ chód, drugi podział, którego znaczenia nie udało się dotychczas odkryć, dzieli w i e ś również na dwie części wzdłuż osi północ — południe. Niezależnie od tych symetrycznych podziałów Istnieje podział na klany, z których każdy dzieli się na endogamiczne stopnie: w y ż s z y , średni i niższy. Ponadto każdy klan dzieli się jeszcze na dwie podgrupy dziedziczne w linii żeńskiej, mianowicie rodziny „czerwone" i „czarne". Funkcja tego podziału nie jest również dokładnie wyjaśniona. Wreszcie klany dzielą się także na bogate i biedne, a ściślej: bardziej i mniej uprzywilejo­ wane, bo o bogactwie nie decydują dobra materialne, lecz kapitał mitów, tradycji, tańców, funkcji społecznych i religijnych. Mity te z kolei stanowią podstawę do różnorodnych przywilejów technicznych, związanych ze zdobnictwem najrozmait­ szych przedmiotów. Z tego punktu widzenia zaznaczają s i ę ogromne różnice po­ między klanami — jedne są pełne przepychu i wyrafinowania, inne bezbarwne i ubogie. Ta bardzo skomplikowana struktura dzieląca społeczeństwo na wiele mniej­ szych i większych części, określa wzajemne zachowanie ludzi, ustala ich przywi­ leje i obowiązki w z g l ę d e m siebie, wyznacza bieg ich życia, panuje nad nimi wszech­ władnie. To tkwi w świadomości Indian Bororo — w ich przekonaniach zaznacza się durkheimowski socjologizm: „człowiek nie jest dla nich jednostką, lecz osobą. Stanowi część świata socjologicznego: wsi", a „wsi nie tworzy ani ziemia, ani chaty, ale jej struktura społeczna". Lévi-Strauss nazywa ich socjologami bardziej zdecydowanymi niż Comte czy Dürkheim. I znowu sprowadzenie do wspólnego mianownika. U podłoża tej dziwacznie poszatkowanej struktury leży znany nam pogląd na społeczeństwo. Wśród dzikich l u d ó w Brazylii spotykamy durkheimistów. W przeciwieństwie do rozbudowanej struktury społecznej Bororo, u Indian �RECENZJE 519 Nambikwara organizacja społeczna jest niezwykle wątła i efemeryczna. Nie ma tu ściśle określonych grup społecznych o trwałej strukturze. Skład poszczególnych gromad jest niezwykle p ł y n n y — obserwuje się nader częste przechodzenie od jednej grupy do drugiej, oddzielanie się jednostek czy całych rodzin. Władza po­ lityczna u Nambikwara nie jest ani dziedziczna, ani autokratyczna. Sondowanie opinii publicznej • poprzedza zawsze ostateczną decyzję wyboru naczelnika. Bowiem jest on tym, który konstytuuje grupę, który ją dopiero tworzy, od jego osobistego talentu i umiejętności organizacyjnych zależy mniej lub bar­ dziej trwały charakter grupy. Spoczywa na nim bardzo wiele obowiązków: orga­ nizacja wymarszu, ustalenie drogi, etapów, czasu trwania postojów. W okresie, gdy grupa prowadzi osiadły tryb życia — ustala on miejsce na uprawę i kieruje ogrodnictwem. Musi dbać o w y ż y w i e n i e członków całej grupy, musi b y ć szczodrobliwy, p o m y s ł o w y , zręczny, pełen inicjatywy, musi umieć w odpowiednim momen­ cie zabawić wszystkich. W stosunku do jego dynamizmu gromada wydaje się być całkowicie bierna, zdana w y ł ą c z n i e na niego. W zamian ma tylko przywilej poli­ gamii, nieekwiwalentny w stosunku do ciążących na nim obowiązków. Czemu więc podejmuje się naczelnictwa? Lévi-Strauss szuka przyczyn w predyspozycjach psy­ chicznych: „ w każdej grupie ludzkiej znajdują się ludzie, którzy w odróżnieniu od innych lubią prestiż dla niego samego, których pociąga odpowiedzialność i którym samo zajmowanie się sprawami publicznymi daje zadowolenie" (s. 3 3 9 ) . A w i ę c ludzie są zróżnicowani nawet w społeczeństwach pierwotnych, które uważa się często za tak przytłoczone wszechmocną tradycją, że nie pozostawia ona już miejsca na różnice indywidualne. Tymczasem różnice te są równie w y r a ź n e i „tak samo starannie wyzyskiwane, jak w naszej cywilizacji, zwanej indywiduali­ styczną". Organizacja społeczna Nambikwara jest chyba jedną z najuboższych i n a j ­ prostszych na świecie. Wobec jej ubóstwa autor dotarł do czystego surowego ma­ teriału psychologicznego, który leży u podłoża wszelkich stosunków społecznych. „Poszukiwałem społeczeństwa sprowadzającego się do najprostszego wyrazu. Spo­ łeczeństwo Nambikwara było nim do tego stopnia, że znalazłem w nim tylko ludzi". Czasem jedno drobne wydarzenie skłania autora do tak dalekosiężnych reflek­ sji, jak np. funkcja pisma w aspekcie ogólnodziejowym. Zaprzyjaźniony z autorem w ó d z jednej z grup Nambikwara zorganizował specjalnie dla niego spotkanie z sąsiednimi i spokrewnionymi gromadami. Pragnąc zadziwić towarzyszy znajo­ mością jednej z najosobliwszych tajemnic białego człowieka — pisma, w y c i ą g n ą ł pokrytą krętymi liniami kartkę i zaczął udawać, że odczytuje listę podarunków, jakie jego biały przyjaciel ofiaruje każdemu z nich w zamian za najrozmaitsze przedmioty ich codziennego użytku. Incydent ten nie tylko nie wzbudził zadowo­ lenia w ś r ó d tubylców, ale wręcz przeciwnie, wprowadził ich w zdenerwowanie, spowodował brak zaufania, co w sumie niezbyt przyjemnie skończyło się dla sa­ mego autora, jak też naczelnika, który został opuszczony przez większość swych ludzi. Tubylcy zachowali się w ten sposób, jakby niejasno przeczuwali jakieś istotne niebezpieczeństwo wiążące się z pismem. Wypadek ten skłonił Lévi-Straussa do głębszego zastanowienia się nad rolą pisma w dziejach ludzkości. Przyjmowana na ogół teoria, że wynalezienie pisma było najpotężniejszym czynnikiem przejścia od barbarzyństwa do cywilizacji, ż e pozwoliło na akumulację wiedzy i doświadczeń w stopniu dotychczas nieosiągal­ nym, umożliwiając tym samym szybki rozwój cywilizacji — nie zadowoliła go zupełnie. Pismo nie było jedynym czynnikiem w tej dziedzinie i rola jego nie jest tu aż tak decydująca. Wszakże największej rewolucji w dziejach ludzkości — �520 RECENZJE rewolucji neolitycznej, której co do skutków może s i ę równać tylko rewolucja przemysłowa — dokonały społeczeństwa nie znające w ogóle pisma. Podając jeszcze szereg podobnych przykładów autor zmierza do udowodnienia tezy, że zasadnicza funkcja; pisma polega na wzmożeniu prestiżu tych grup, które go posiadają, i ustalenia władzy jednych nad drugimi. „Jeśli pismo nie wystarczyło do skonsoli­ dowania wiedzy, było może konieczne do utrwalenia panowania". T a k w i ę c wódz Namibifcwara przeczuł niejako korzyści, jakie w jego przewodnictwie może odnieść znajomość pisma, tak jak jego towarzysze przeczuli związane z nim niebezpie­ czeństwo przemocy. W podobny sposób Lévi-Strauss dotyka niemal wszystkich stron życia i kul­ tury. Porusza się swobodnie w obrębie ogromnej skali zagadnień, zadziwiając prze­ skokami i n i e z w y k ł y m i skojarzeniami, przemierza bez przeszkód przestrzenie, różne kultury i cywilizacje, odmienne epoki i style. Ukazuje nam kalejdoskop życia w nie znanych nam dotychczas i pięknych barwach, gdzie każdy fakt jest godny uwagi, każde pojedyncze wydarzenie zawiera w sobie coś z ogólnych prawidłowości i skła­ nia do refleksji. Wciągnięci w tajniki niezliczonych przejawów ludzkiego życia, pochłonięci ich kontemplacją i próbą zrozumienia, z pewnym zaskoczeniem przyjmujemy osta­ teczne już, k o ń c o w e uogólnienie autora. Jest to spojrzenie na świat z tak wiel­ kiego dystansu, że niemal wszystko, o czym dotychczas była mowa, traci nagle swój sens. „Świat zaczął isię bez człowieka i skończy się bez niego. Instytucje, obyczaje i zwyczaje na spisywaniu i poznawaniu których strawię życie, są przej­ ś c i o w y m wykwitem istniejącego świata i nie mają w stosunku do niego żadnego sensu, chyba ż e sens ten polega na tym, aby zezwolić ludzkości na odegranie w nim swej roli. Lecz rola ta nie wyznacza człowiekowi niezależnego stanowi­ ska!.." Bo człowiek ma, zdaniem Lévi-Straussa, ściśle określoną rolę do spełnienia, integralnie związaną z o g ó l n y m kierunkiem, w jakim posuwa się świat, zmierza­ jącym ku powszechnej zagładzie. Wszystkie społeczeństwa w sposób konieczny i wbrew sobie zmierzają do ostatecznej dezintegracji swych struktur, popychając tym samym „potężnie zorga­ nizowaną materię ku ustawicznie powiększającej s i ę bezwładności". Wszystko, co człowiek tworzy, wbrew pozorom konstruktywności i postępującej integracji, wiedzie ludzkość do całkowitej inercji, zawiera w sobie coś samounicestwiającego. Mimo naszych usilnych dążeń nie uda się odwrócić dziejowej konieczności. Ostatecznie jednak nie pozostawia nas autor całkowicie ogarniętych pesy­ mizmem tego kosmicznego fatalizmu. Bo jest jednak jakaś szansa wyzwolenia się z tej nieuchronnej konieczności; jest nią mianowicie kontemplacja istoty własnego gatunku, próba zrozumienia, „czym ten gatunek był i czym jeszcze jest". „To jego wytchnienie, przyjemność, odpoczynek i wolność, szansa konieczna dla życia, szansa wyzwolenia się (żegnajcie dzicy i podróże)..." Uświadomienie sobie tego fatalizmu nie jest też równoznaczne z przyjęciem passywnej postawy wobec spraw ludzkich i społeczeństwa: „...aby dojść do kresu jestem ustawicznie p o w o ł y w a n y do przeżywania sytuacji, z których każda czegoś ode mnie wymaga, muszę się oddać ludziom tak, j a k m u s z ę się oddać poznawaniu. Historia, polityka, ś w i a t ekonomiczny i społeczny, świat fizyczny i nawet niebo otaczają mnie koncentrycznymi kołami, z których nie m o g ę uciec m y ś l ą nie udzie­ lając każdemu cząsteczki mojej osoby. J a k kamień, który uderzając o powierzchnię wody w y w o ł u j e na niej kręgi, zanim wpadnie w głąb, by osiągnąć dno, trzeba, abym najprzód rzucił s i ę do wody". Autor, który ucieczki od filozofii szukał w terenie, który przemierzył tysiące �RECENZJE 521 kilometrów dżungli brazylijskiej w poszukiwaniu antidotum przeciw niej, na ko­ niec znów do tej filozofii powraca. Naturam expellas jorca... Barbara B A S I L D A V I D S O N , Afryka odkryta (Warszawa 1961). Olszewska-Dyoniziak budzi się (Warszawa 1957); Stara Afryka na nowo Wzrost zainteresowań Afryką w Polsce w y w o ł a ł wielkie zapotrzebowanie na książki, których tematem byłby ten właśnie kontynent. Wydawnictwa polskie, pró­ bując sprostać temu zadaniu, w y d a ł y ostatnio kilkadziesiąt pozycji o różnej war­ tości i różnym przeznaczeniu. Każda z tych pozycji spełnia jakąś konkretną rolę bądź to jako zbiór informacji, bądź też jako środek sygnalizujący pewne problemy czy kwestie, albo jako element kształtujący nasze s ą d y o procesach, jakie prze­ biegają lub niegdyś miały miejsce w Afryce. Dzięki takiej popularyzacji zagad­ nienia afrykańskie przestały nam być dalekie i nieznane, a są coraz lepiej rozu­ miane i bezpośrednio nas interesujące. Zjawisko to jest czynnikiem wtórnie w p ł y ­ w a j ą c y m na kształtowanie s i ę potrzeb czytelniczych z zakresu literatury o Afryce. Nie wystarczają już pozycje omawiające ogólnie problematykę kontynentu, minął już okres publikacji tylko o charakterze informacyjnym. Coraz częściej obznajomiony już z zasadniczymi problemami czytelnik polski sięga po książkę pogłębia­ jącą zakres jego wiedzy z wybranej przez siebie dziedziny życia Afryki. Sądzę, ż e takim zapotrzebowaniom odpowiadają obie omawiane prace angiel­ skiego dziennikarza Basila Davidsona. Mądrość tych książek nie w y p ł y w a jedynie z faktu, że ich autor zwiedził całą niemal Afrykę w czasach, kiedy był korespon­ dentem i członkiem redakcji „The Times", lecz z głębi przemyśleń i wnikliwości obserwacji oraz pewnej wrażliwości na wszelkie problemy społeczne, na wszelkie powikłania w stosunkach między ludźmi. Wyrazem tej pasji badawczej jest przed paru laty wydana książka pt. Afryka budzi się. Jest ona całkowicie poświęcona kwestiom społecznym Czarnego Lądu. Już sam tytuł brzmi jak hasło, którego znaczenie było o tyle jeszcze bardziej aktualne, ż e zabrzmiało kilka lat temu, kiedy wyzwolone dziś państwa afrykańskie wkraczały na drogę ruchów i walk narodowowyzwoleńczych, których wynik nie był tak łatwy do przewidzenia. Ś w i a d ­ czy to tylko o tym, że Davidson dzięki wnikliwości swego spojrzenia na zagad­ nienia społeczne i polityczne Afryki był w stanie przewidzieć przebieg kolejnych wydarzeń w ciągu najbliższych lat. Ale nie polityczny aspekt tej książki najbardziej nas interesuje, jej zasad­ nicza wartość dla etnografa polega bowiem na dostarczeniu mu ciekawych i boga­ tych materiałów dotyczących zagadnień przemian 'społecznych zachodzących na terenie Afryki Środkowej, a dokładniej w b y ł y m Kongu Belgijskim i Francuskim oraz w Angoli. Gdyby nie fragmenty opisowe tej książki i niekiedy pewien lekki styl, zdradzający profesję autora, można by sądzić, że Afryka budzi się napisana jest przez etnografa lub socjologa. Zjawisko podobne należy do niezwykle rzad­ kich, ponieważ uchwycić najistotniejsze elementy układu społecznego na terenach tak pod tym w z g l ę d e m Skomplikowanych jest niezwykle trudno dla zawodowego etnografa, a cóż dopiero dla człowieka, który odkrywa te zagadnienia dla siebie po raz pierwszy. Pozostaje do wyjaśnienia kwestia, w jaki sposób udało się to Davidsonowi. Wydaje się, że rzecz leży w doborze odpowiednich informatorów, którymi byli najczęściej działacze polityczni i gospodarczy tych terenów, dyrekto­ rzy koncernów przemysłowych regulujących rozwój przemysłu kongijskiego, admi­ nistratorzy, misjonarze, wreszcie szeregi anonimowych rozmówców pochodzących �522 RECENZJE 1 z różnych grup społecznych Konga. Wszystkie dane uzyskane w ten sposób autor uzupełnił wieloma dokumentami historycznymi i w ł a s n y m i obserwacjami, dzięki czemu mógł on obok rysu historycznego Konga zanalizować dokładnie ówczesną sytuację tej belgijskiej kolonii oraz pokusić się o p e w n ą próbę odpowiedzi na py­ tanie, jaka będzie przyszłość tych terenów. Takie ujecie awansowało tę książkę do szczególnej pozycji, albowiem nikt przed tym nie zdołał zebrać tylu materiałów i poddać ich tak dokładnej analizie. Nikt również nie potrafił poddać tak bezkom­ promisowej krytyce postępowania belgijskich kolonizatorów w z g l ę d e m proletariatu kongijskiego, jak i stanąć w obronie traktowanych przez Portugalczyków jak nie­ wolnicy mieszkańców Angoli. By lepiej zrozumieć współczesną sytuację Konga Davidson wraca myślą do czasów, kiedy państwo to rządzone przez w ł a s n ą dynastię królewską, której prze­ szłość sięgała czasów europejskiego średniowiecza, przeżywało okres rozkwitu, jaki mu na tym etapie zabezpieczał feudalny system organizacji społecznej. Dobrze zor­ ganizowany handel, życiodajność uprawnych pól i poszanowanie prawa zwycza­ jowego regulującego życie społeczne Królewstwa Kongijskiego doprowadziło do ustabilizowania się prosperity gospodarczej, która pozwoliła na rozwój oryginalnej kultury ludów wchodzących w skład tego wieloplemiennego państwa. Najlepszym dowodem rozkwitu gospodarczego i kulturalnego Konga w X V w. są pierwsze wiadomości notowane przez Portugalczyków, którzy wylądowali tam na swoich okrętach w ostatnich latach tego stulecia. Zaskoczenie Portugalczyków tym stanem rzeczy było tak wielkie, że nie śmieli oni podjąć żadnych kroków bez uprzedniego porozumienia się z w ł a s n y m królem, który niecierpliwie oczekiwał w y n i k ó w tej wy­ prawy. Ponieważ w okresie tym Europejczycy nie zdążyli jeszcze nabrać przekona­ nia o własnej wyższości kulturalnej nad innymi rasami i ludami, więc też pierw­ sze stosunki między Portugalią a Kongiem miały charakter przymierza i partner­ stwa gospodarczego podbudowanego handlem wymiennym i wzajemną kurtuazją dyplomatyczną. Niestety podobna sytuacja nie mogła trwać dłużej niż kilkadziesiąt lat. Rosnące apetyty portugalskie coraz trudniej było zaspokajać Kongijczykom bez naruszenia w ł a s n y c h interesów. Oto i źródło konfliktów. Ówczesny król Konga, Affonso I , rozumiejąc wytworzoną sytuację próbuje realizować politykę poszerzania horyzon­ t ó w poprzez wiązanie s i ę z Europą i szukanie pomocy u innych potęg. Dlatego też nie przeciwstawia s i ę akcji chrystianizacji arystokracji kongijskiej mając nadzieję, że zdobywszy w ten sposób prawo obywatelstwa w ó w c z e s n y m świecie wzmocni swą pozycję w obronie przed kolonizatorskimi zapędami przybyszów. Nie znał on jednak na tyle stosunków europejskich, by zrozumieć, że konflikt między jego krajem a Portugalią jest konfliktem między słabym, który posiada nieprzebrane bogactwa, a silnym i uzbrojonym, który na to bogactwo czyha. Wynik jest z góry przesądzony. Co prawda agonia Królestwa Kongijskiego trwała jeszcze ponad sto lat, ale w X V I I w. Portugalczycy, korzystając ze śmierci króla Alvareza I X , narzucili własnego kandydata zdobywając w p ł y w na wszystkie dziedziny życia go­ spodarczego tego kraju. Chodziło tu głównie o możność w y w o ż e n i a złota i pro­ duktów, a przede wszystkim niewolników. Byli oni w y w o ż e n i dziesiątkami tysięcy w ciągu roku. Na przestrzeni kilkuset lat panowania portugalskiego na kongijskich wybrzeżach Atlantyku wywieziono setki tysięcy, a nawet miliony czarnych nie­ w o l n i k ó w początkowo skierowywanych do Portugalii, a potem do Ameryki P o ł u ­ dniowej i Północnej. Kres temu haniebnemu wyniszczaniu ludności Czarnego Lądu kładzie dopiero nowa ekspansja europejska z końca X I X w., kiedy to Kongiem zaczyna się interesować Anglia, a w szczególności Belgia. �RECENZJE 523 Człowiekiem, który odkrył Kongo dla kapitalistycznej Europy, b y ł Stanley. Jego rola nie polegała jedynie na zasygnalizowaniu istnienia bogatej krainy, której wnętrze sam dobrze poznał w czasie dwuletnich wędrówek, lecz również na opra­ cowaniu planu jej ekonomicznego wyzysku. Zachęcony perspektywą milionowych zysków król belgijski, Leopold I I , zakłada Międzynarodowe Towarzystwo Afrykań­ skie, na czele którego staje osobiście. Stanley, tym razem jako tajny w y s ł a n n i k tego Towarzystwa, wraca do Konga, by spenetrować je pod k ą t e m organizacji eksploatacji. Od tego momentu Kongo wchodzi w nowy etap eksploatacji już nie tylko dóbr naturalnych, ale d siły roboczej. Najpierw polegało to na półniewolniczym systemie zbierania kauczuku przez ludność kongijską. Wyznaczono w ó w c z a s p e w n ą normę dla każdego mieszkańca wszystkich wiosek. Niedostarczenie odpo­ wiedniej ilości kauczuku w ciągu roku było karane chłostą lub ucięciem ręki. Przy tym systemie eksploatacji rosły szybko zyski Towarzystwa i proporcjonalnie do tego malała aktywność gospodarcza mieszkańców Konga. Proces ten pogłębił się szczególnie po roku 1885, kiedy to na Kongresie Berlińskim dokonano pierwszego podziału imperialistycznego Afryki. Mocą postanowień tego Kongresu Kongo zostało w y ł ą c z n ą własnością Międzynarodowego Stowarzyszenia Afrykańskiego, które fak­ tycznie było jedynie sztucznym tworem maskującym stan rzeczywisty, a miano­ wicie to, że w y ł ą c z n y m właścicielem tego olbrzymiego terenu był Leopold I I . Wspomniany wyżej system eksploatacji Konga wzbudził z biegiem czasu protest światowej opinii publicznej, a przede wszystkim burżuazji belgijskiej, która nie­ chętnie patrzyła na w y ł ą c z n y wyzysk Konga przez Koronę. W wyniku burzliwej dyskusji na forum parlamentu kongijskiego w roku 1908 uchwalono formalną aneksję Konga przez Belgię, otwierając w ten sposób następny etap historii tych terenów, polegający na ekspansji kapitału belgijskiego do Konga, na tworzeniu przemysłu i eksploatacji taniej siły roboczej, jaką stanowili czarni mieszkańcy tego kraju. Omówieniu procesu proletaryzaeji pewnego odłamu ludności kongijskiej i z a ­ gadnień wiążących s i ę z tym procesem poświęcił Davidson najlepsze — moim zda­ niem — stronice swojej książki. Obeznany dobrze z formami wyzysku kapitali­ stycznego w Anglii, autor śledzi to samo zjawisko w Kongu, zdając sobie jednak dobrze sprawę z podobieństw, jakie mogą zachodzić, i z różnic, jakie w y p ł y w a j ą z odmiennej rzeczywistości społecznej. Industrializacja, a w ślad za nią i urbaniza­ cja byłego Konga Belgijskiego, początkowo powolna, zaczęła nabierać rozpędu w cza­ sach poprzedzających I I w o j n ę ś w i a t o w ą po to, by osiągnąć swe szczyty w okre­ sie, w którym Davidson odwiedzał te tereny. Powstawanie szeregu dużych ośrod­ k ó w przemysłowych i kopalnianych wytworzyło charakterystyczny popyt na siłę roboczą. Mógł b y ć on zaspokajany jedynie drogą dopływu ludności z okolic, gdzie istniała n a d w y ż k a rąk do pracy, czyli z głębi kraju. Na pierwszym etapie było to zjawisko dość pomyślne, bo uwalniało w i e ś kongijską od nadmiernego ciężaru. Co prawda los robotników kontraktowanych najczęściej na długi termin b y ł nie­ zwykle ciężki, gdyż w zasadzie płaca była tak niska, że z ledwością starczało na chleb. A z pożywieniem było coraz trudniej. Zgrupowanie wielkiej ilości robotni­ k ó w w jednym mieście wprowadzało automatycznie trudności w aprowizacji, którą przejęli w swoje ręce biali, ciągnąc z tego ogromne zyski. Niemniej sam fakt zetknię­ cia się z innym światem, w którym przy dużym w y s i ł k u można było się czegoś nauczyć, co potem z kolei mogło wpłynąć dodatnio na choć znikome, ale zawsze widoczne polepszenie w a r u n k ó w materialnych, b y ł pierwszym krokiem na ,drodze szybkiej ewolucji społeczeństwa kongijskiego. Rozpoczął się proces migracji lud­ ności wiejskiej do centrów przemysłowych. Najpierw przełamano bariery prawa �524 RECENZJE zabraniającego sprowadzania przez zatrudnionych w przemyśle robotników człon­ k ó w rodziny. Potem do miasta zaczęli ciągnąć młodzi a silni mężczyźni, na k t ó ­ rych spadł zbyt duży ciężar prowadzenia gospodarstwa, w którym brakowało rąk do pracy. W ten sposób zaczęły wyludniać się całe wioski, co podcięło strukturę gospodarczą kraju. Próbowano zaradzić temu przez szybsze w y s y ł a n i e z powrotem na w i e ś jednostek starszych, nie mogących już wydajnie pracować w przemyśle. Naturalnie było to rozwiązanie połowiczne, ale odciążało w znacznym stopniu prze­ m y s ł , pozwalając mu na zatrudnianie jak najwydajniejszych roczników. Dzięki wszystkim tym posunięciom przemysł miał zabezpieczoną bardzo tanią siłę roboczą i mógł s i ę rozwijać niezwykle dynamicznie. Naturalnie wszelkie zyski były wywo­ żone przez właścicieli do Belgii, tak że w Kongu nie pozostawała nawet naj­ drobniejsza część dochodu. Wszystkie te przemiany o charakterze gospodarczym miały wielkie znaczenie w dziedzinie społecznej. Wprowadzenie przemysłu i powstanie zalążka klasy robot­ niczej — może nie tak typowej, jak w Europie, ale dość licznej — w p ł y n ę ł o na zmianę tradycyjnej struktury społecznej, opartej na rodowym lub feudalnym sy­ stemie organizacji. Wyludnianie s i ę wsi doprowadziło do zmian w zakresie orga­ nizacji gospodarki. Poznanie nowych w a r u n k ó w panujących w mieście i zetknięcie się z cywilizacją europejską, a przede wszystkim z osiągnięciami techniki, które coraz częściej były wyzyskiwane również i w głębi kraju, w p ł y n ę ł o w sposób za­ sadniczy na załamanie się tradycyjnego poglądu na świat, a co za tym idzie upadek tradycyjnego systemu autorytetów społecznych. U w y d a t n i a ł o się to szczególnie w y r a ź n i e w zmniejszeniu się znaczenia czarowników i kapłanów, k t ó ­ rzy zaczęli być anachronizmem w nowych warunkach. Pośrednio zachwiało to r ó w ­ nież władzą k a c y k ó w i innych zwierzchników plemiennych, na których opierali się kolonizatorzy w swoim systemie pośredniego rządzenia. Polegał on na tym, że administracja kolonialna utrzymywała k a c y k ó w na ich stanowiskach wykorzy­ stując ich do realizowania w ł a s n y c h rozporządzeń, często sprzecznych z interesami poszczególnych plemion. Sprzeczności te stały się siłą motoryczną rozwoju u ś w i a ­ domienia społecznego mieszkańców Konga. Zresztą w razie wyraźnie pogarszającej się sytuacji na terenie własnej wsi można było szukać wyjścia drogą emigracji do najbliższego ośrodka przemysłowego. Doprowadziło to do stanu, że zasadnicze centrum przemysłowe otoczone było przez namioty tych, którzy poszukiwali pracy. O ile emigracja naruszała w p o w a ż n y sposób tradycyjną strukturę społeczną Konga, o tyle można by mieć nadzieję, ż e centrum przemysłowe lub miejskie sku­ piające nowo przybyły element powinno być czynnikiem formującym jakąś inną strukturę zastępującą starą. I tu wchodzimy — zdaniem autora — w cały gąszcz zagadnień, które bynajmniej nie przedstawiają się tak jasno. Przede wszystkim n a l e ż y się zastanowić nad polityką administracji belgijskiej, która mogłaby ten proces przyśpieszyć lub opóźnić. W konkretnym przypadku Konga mamy tu do czynienia z konsekwentnym hamowaniem wszelkiego rozwoju społecznego czy prób doskonalenia s i ę w zawodzie albo w jakiejkolwiek pracy. Davidson, zastanawiając się nad przyczynami takiego ustosunkowania się do tych zagadnień, stwierdza zu­ pełnie jasno, że polityka belgijska w Kongu oparta była na zasadach paternali­ stycznych, uznających Kongijczyków za duże dzieci, których nie można wtajem­ niczać w rzeczy, z którymi na pewno nie dadzą sobie rady. Oczywiście sam autor ś w i e t n i e zdaje sobie sprawę z tego, że jest to tylko pokrywka dla polityki odcina­ jącej tubylców od możliwości zdobycia umiejętności technicznych, które wraz z w y ż s z y m i płacami zarezerwowane b y ł y dla białych. Identycznie rzecz się miała z oświatą i szkolnictwem wyższym. Młodzież kongijska, nawet najzdolniejsza, nigdy �RECENZJE 525 nie miała możliwości kontynuowania nauki poza szkołami misyjnymi, stąd w y p ł y ­ nęła okoliczność, że w chwili uzyskania niepodległości przez Kongo liczba K o n ­ gijczyków z ukończonymi w y ż s z y m i studiami nie sięgała nawet kilku dziesiątków. Ł a t w o się w i ę c zorientować, że celem polityki belgijskiej było u t r z y m y w a ć społe­ czeństwo kongijskie w jak n a j w i ę k s z y m zacofaniu społecznym, by tym łatwiej b y ł o udowodnić ś w i a t u niezbędność opieki nad tym terenem. Nie oznacza to bynajmniej, że społeczeństwo kongijskie nie ewoluowało. Sam fakt zgromadzenia w miastach tak wielkiej ilości ludzi pochodzących z różnych terenów Konga, reprezentujących odmienne systemy społeczne i zetknięcie s i ę tych ludzi z administracją europejską, a przede wszystkim z nowym systemem organi­ zacji społecznej wprowadzonej z przyczyn technicznych w przemyśle, był przyczyną wytworzenia s i ę nowej sytuacji społecznej, odmiennej od dotychczasowej. Proces ten b y ł dla Davidsona bardzo widoczny i jego opisaniu 'poświęcił on niejedną stronicę, zwracając szczególną u w a g ę na rodzenie się nowych potrzeb społecznych u sproletaryzowanych Kongijczyków w a l c z ą c y c h o prawo do kształcenia się zawo­ dowego, i nie tylko zawodowego, w dążności do nowych form rekresacji, w poczuciu własnej przebytej przez siebie ewolucji. Wszystkie te czynniki doprowadziły do tego, że Belgowie nie byli w stanie u t r z y m y w a ć dawnego systemu i że musieli iść na ustępstwa. Ustępstwa te nie były ustępstwami na rzecz samych Kongijczyków, w y n i k a ł y one po prostu z uwzględnienia w ł a s n y c h interesów. Paternalistyczny sy­ stem rządów nie zdawał egzaminu. Trzeba go było zastąpić czymś innym, ale no­ wych form w momencie pobytu Davidsona Belgowie jeszcze nie wytworzyli. Dla­ tego też niedwuznacznym wnioskiem w całej omawianej pracy tego angielskiego dziennikarza jest stwierdzenie, że albo Belgowie zmienią system, albo stracą Kongo, a z nim i wszystkie dochody. J a k wiemy, stało s i ę tak, j a k przewidywał Davidson, ale chyba on sam nie p r z e w i d y w a ł , że stanie s i ę to tak szybko. Ale nie na ten aspekt „jasnowidztwa" chciałem zwrócić uwagę. Świadczy to o logiczności rozumowania autora i o bystrości jego spostrzeżeń, ale w książce Afryka budzi się znajdujemy pierwiastki jeszcze dla nas cenniejsze, mianowicie nutkę zadumy nad człowiekiem, którego kultura przybrała różną postać, co dało w pewnym okresie rozwoju ludzkości asumpt do dzielenia ich na w y ż s z e i na niż­ sze, przy czym te pierwsze, z racji takiego układu rzeczy, uznały za konieczne rozciągnąć swe niszczycielskie o p i e k u ń s t w o nad drugimi. Właśnie tego rodzaju refleksje natchnęły Davidsona do napisania rozdziału zatytułowanego „Koniec szla­ chetnego dzikusa". Kwintesencja tych refleksji polega na stwierdzeniu, że mimo, iż pojawienie s i ę Europejczyków w Kongu stało się przyczyną wyginięcia setek tysięcy ludzi, zniszczeniem setek wiosek, rozbiciem tradycyjnej struktury społecz­ nej, wyzysku i pauperyzacji ludności tubylczej, niemniej stało s i ę również przy­ czyną postępu społecznego, co prawda drogo okupionego, ale bez którego społe­ c z e ń s t w o to e w o l u o w a ł o b y swym zwolnionym rytmem, stając s i ę przez to samo coraz bardziej zacofane w stosunku do pozostałych społeczeństw świata. Za po­ stęp, zdaniem Davidsona, płaci s i ę drogo, ale cena jest niczym w porównaniu ze skutkami. Od siebie dodać możemy, że Kongo płacić będzie jeszcze dużo, ale jednocześnie w bardzo szybkim tempie zdobywać będzie swoje miejsce w świecie, aktywizując swoje życie gospodarcze i społeczne. T a k w i ę c książka Davidsona jest b y ć może nawet nie m i m o w o l n ą ilustracją prawa dialektyki mówiącego, ż e walka sprzeczności jest motorem postępu. O ile tematem książki Afryka budzi się były zagadnienia współczesnych prze­ mian społecznych Afryki, a ściślej m ó w i ą c Konga i Angoli, o tyle g ł ó w n y m pro­ blemem drugiej pozycji Basila Davidsona stały s i ę kwestie dotyczące przeszłości �526 RECENZJE tego kontynentu. W czasie swoich długich w ę d r ó w e k po różnych regionach Afryki, w ę d r ó w e k mających charakter systematycznych studiów regionalnych, autor stykał się wielokrotnie z uczonymi badającymi zamierzchłe dzieje poszczególnych tere­ nów, którzy próbowali odtworzyć je bądź drogą studiowania dawnych dokumen­ t ó w historycznych, bądź poprzez wykopaliska archeologiczne. Ostatnie, rewela­ cyjne wprost wyniki tych wykopalisk stały się dla Davidsona podstawą do próby przedstawienia ich szerszemu ogółowi czytelników, którzy pragnęliby s i ę o nich dowiedzieć przed u p ł y w e m czasu potrzebnego na ich dokładne i ścisłe naukowe opracowanie, trwające niekiedy latami. W związku z tym zrealizowano pomysł napisania książki omawiającej historię Afryki przez głęboko rozumiejącego tę pro­ blematykę amatora, który nie musiałby brać odpowiedzialności za wszystkie suge­ rowane hipotezy oparte na niekompletnym jeszcze materiale. Niemniej, wychodząc z tego założenia, autor miał nadzieję dać jednak jak najwierniejszy obraz dotych­ czasowych zdobyczy dorzucając do nich w ł a s n e refleksje i uwagi, co do których zarzeka s i ę zresztą, ż e nie muszą s i ę one pokrywać z tym, co za lat kilka powiedzą uczeni. Niezależnie od tego, jak w y p a d ł a ta próba, trzeba podkreślić przede wszyst­ kim jej pionierskość i bogactwo cytowanych materiałów. Własne obserwacje i wia­ domości zdobyte w terenie autor uzupełnia danymi zaczerpniętymi z szeregu dzieł naukowych, jakie zostały opublikowane w ostatnim dziesięcioleciu. Cały w ten sposób zebrany materiał posłużył do nakreślenia obrazu przemian historycznych, jakie zachodziły na kontynencie afrykańskim od najdawniejszych czasów, aż do momentu przybycia Europejczyków. Od razu trzeba jednak zwrócić u w a g ę na fakt, że Davidson rozpoczynając pisanie tej książki miał już własną koncepcję historii Afryki, którą zilustrował tylko odpowiednimi materiałami. Polegała ona na prze­ śledzeniu roli pojawienia się żelaza i znajomości jego obróbki w przyśpieszeniu rozwoju kulturowego poszczególnych regionów i ludów afrykańskich. Kolejne roz­ działy omawiają ten proces w porządku geograficznym i chronologicznym. Punktem w y j ś c i o w y m dla omówienia tych kwestii stał się dla Davidsona pro­ blem zaludnienia Afryki. Nie można bowiem m ó w i ć o kulturze bez uprzed­ niego zapoznania się z charakterystyką ludów tę kulturę wytwarzających. Najdaw­ niejsze znaleziska archeologiczne świadczące o istnieniu w Afryce form praludzkich datowane są przez najostrożniejszych uczonych na okres około 600 000 lat p.n.e. Ostatnio odkrycia L . Leakeya potwierdzają tę tezę dodając do niej znak zapyta­ nia, czy nie mamy tu do czynienia z formami jeszcze starszymi. W każdym bądź razie można z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, ż e znajdywane na terenie Afryki narzędzia kamienne mogą należeć do najstarszych tego rodzajów wytwo­ rów na świecie. Rzutuje to jednocześnie na zagadnienia dawności rodzaju ludz­ kiego na tym kontynencie, a co za tym idzie i na długość procesów historycz­ nych, jakie na nim przebiegały. Ponieważ w całej pracy Davidson wiele miejsca poświęca najdawniejszym eta­ pom historii Afryki, mieliśmy nadzieję, ż e nie ominie on choćby pobieżnego o m ó ­ wienia zagadnień najstarszych etapów rozwoju kultury ludzkiej na tym kontynen­ cie. Mamy tu na myśli przede wszystkim bardzo długi okres trwania kultur k a ­ miennych, znanych już archeologom na podstawie zebranych przez ostatnie trzy­ dzieści lat materiałów archeologicznych z całej niemal Afryki. W ciągu pięciuset kilkudziesięciu tysięcy lat poprzedzających pojawienie się w dolinie Nilu cywili­ zacji egipskiej na terenie Afryki żyło wiele ludów, które pozostawiły po sobie je­ dynie narzędzia kamienne i rzadkie pochówki. Systematyczne przekopywanie jaskiń i śmietnisk muszlowych, jak też wiele narzędzi znalezionych na powierzchni ziemi �RECENZJE 527 pozwoliło archeologom europejskim i afrykańskim na ustalenie pewnych ram chronologicznych i typologicznych, które wprowadzają nas w historią długiej ewo­ lucji kulturowej poszczególnych regionów. Właśnie ta ewolucja jest najorygi­ nalniejszym podłożem kształtowania s i ę kultury następnych pokoleń, z k t ó ­ rych z biegiem czasu pod w p ł y w e m grup przybyłych spoza kontynentu afrykań­ skiego w y e w o l u o w a ł a ta kultura, jaką znamy z opisów historyków i etnografów. Niestety być może autor nie miał czasu lub możliwości zapoznać się z bogatą lite­ raturą dotyczącą tej problematyki, w i ę c wolał nie zabierać głosu w tej sprawie. Niemniej sądząc po tytule czytelnik miał prawo oczekiwać naświetlenia tej kwe­ stii i nadaremnie jej będzie szukać w omawianej książce. Jest to mankament tym dotkliwszy dla polskiego czytelnika, że niestety poza kilkoma uwagami zamieszczo­ nymi w skrypcie Włodzimierza Antoniewicza pt. Historia sztuki najdawniejszych społeczeństw, gdzie znajdujemy o m ó w i e n i e niektórych kultur archeologicznych Afryki, w literaturze naukowej naszego kraju nie znajdujemy ani jednej pozycji, w której omówiona zostałaby interesująca nas tutaj problematyka. Jest to dział jeszcze zupełnie u nas nie tknięty. Przechodząc do okresów nieco późniejszych autor zastanawia się nad przebie­ giem migracji, które ukształtowały współczesny obraz etniczny Afryki. Rozróżnia on trzy główne etapy zaludnienia tego kontynentu. Na od dawna zamieszkały element autochtoniczny Afryki, którym — zdaniem Davidsona — mogli być Brabuszmeni, nałożyły s i ę kolejne fale migracji, najpierw Murzynów, a potem Chamitów i Semitów. J a k twierdzą archeologowie, antropologiczny typ murzyński pojawia się w Afryce w piątym tysiącleciu przed naszą erą, a typ chamicki odpo­ wiednio później. Nie wchodząc w szczegóły tego bardzo generalnego wprowadze­ nia warto jedynie podkreślić kwestię dla autora najważniejszą, którą sam David­ son sumuje w następujących słowach: „Źródłem ewolucji i postępu w Afryce, jak wszędzie na świecie, są nie okoliczności rasowe, lecz środowiskowe i nic nie wska­ zuje na to, że Murzyni, gdyby żyli w Afryce Północnej zamiast w Centralnej, nie osiągnęliby r ó w n i e dużo — albo równie mało — co chamiccy Egipcjanie czy Ber­ berowie w dolinie Nilu lub nad Morzem Śródziemnym". Trudno nie zgodzić się z tą sugestią, która choć może nie nosi piętna zbyt naukowego sformułowania, nie­ mniej oddaje istotę zagadnienia, przeciwstawiając się pewnym założeniom rasi­ stowskim od kilkudziesięciu już lat pokutującym w nauce o człowieku, a szcze­ gólnie w literaturze o Afryce i jej ludności. Po krótkim zapoznaniu czytelnika z ostatnimi odkryciami malowideł skalnych na Saharze, które stanowią rodzaj historii ikonograficznej tych terenów w ostat­ nich tysiącleciach przed naszą erą, Davidson przechodzi do dokładniejszego o m ó w i e ­ nia w y n i k ó w wykopalisk archeologicznych na terenie niegdyś potężnego państwa Meroe, leżącego na południe od starożytnego Egiptu. Teren ten jest chyba najbo­ gatszym terenem wykopaliskowym Afryki, a nawet świata. Niestety w tej chwili zaledwie jedna dziesiąta jego powierzchni jest w przybliżeniu znana archeologom. Reszta zaś pozostaje jeszcze do zbadania. Mamy tu w i ę c do czynienia z terenem, który niemal sam przez swoją specyfikę i wielkość narzuca ideę kompleksowych badań archeologicznych, w których mogłyby, wziąć udział ekipy wielu krajów. Niezależnie od tego, co można zrobić tam na podstawie tego, co już tam uczyniono, można sądzić, że Meroe odegrało znaczną rolę w rozwoju kultury ludów zamiesz­ kujących te tereny, a nawet poprzez utrzymywanie licznych kontaktów z nieraz bardzo odległymi krajami Afryki Zachodniej w p ł y n ę ł o również na przyśpieszenie rozwoju kultury i na tamtych terenach. Żywotność tego ośrodka i jego znaczenie cywilizacyjne polegało na tym, że był to obszar, gdzie krzyżowały się w p ł y w y Azji �528 BECENZJE Przedniej, starożytnego Egiptu, a nawet Chin, z którymi Meroe utrzymywało ż y w e kontakty handlowe. Tutaj też, jak można sądzić po zwałach szlaki, rozwinęła się produkcja i obróbka żelaza, którego część na pewno musiała być eksportowana do innych regionów Afryki. Tak w i ę c obok Egiptu Meroe stało się drugim cen­ trum rozprzestrzenienia się żelaza w Afryce. Następny rozdział książki Stara Afryka na nowo odkryta poświęcony został o m ó w i e n i u kultur Zachodniego Sudanu. Na terenie tym koniec kultur kamiennych przypada na okres między I X w. p.n.e. a rokiem 200 n.e. Zasadnicze zmiany za­ szły tu dopiero w wyniku ekspansji arabskiej, która przypada na V I I w. Do cie­ kawszych odkryć archeologicznych dokonanych na tych terenach zaliczyć trzeba badania nad kulturą Nok, charakteryzującą się dokładnie opracowaną ceramiką i ciekawą sztuką. J a k się okazuje, niektóre elementy w s k a z y w a ł y b y na to, że twórcami kultury Nok byli przodkowie pewnych plemion współcześnie żyjących w Afryce Zachodniej. Daje to asumpt Davidsonowi do szeregu uogólnień na temat historii tej części Afryki. Opiera się ona głównie na źródłach arabskich. J a k z nich wynika, od dawna istniały już więzy handlowe między doliną Nilu a doliną Nigru. Ta stała wymiana handlowa, a za nią i kulturowa odegrała bardzo w a ż n ą rolę w rozwoju Afryki Zachodniej, nic w i ę c dziwnego, że wielu etnografów wskazuje na szereg e l e m e n t ó w kultury duchowej l u d ó w sudańskich podobnych do swych egipskich odpowiedników. Podobne stanowisko reprezentował swego czasu Leo Frobenius snując dość trudno sprawdzalne hipotezy na temat wspólnoty tych dwu k o m p l e k s ó w kulturowych. W tej chwili trudno jest powiedzieć coś konkretnego na temat tego rodzaju poglądów, ale nie sposób zaprzeczyć, że istnieją pewne podsta­ wy do podobnego traktowania tego zagadnienia. Naturalnie nie oznacza to, by D a ­ vidson miał ochotę r e a k t y w o w a ć wszystkie poglądy tego uczonego, których chyba nawet w całości nie poznał, ale pisząc podobne słowa w swojej książce mimo­ wolnie zwraca naszą u w a g ę na prace, które od kilkunastu już lat zaliczone zostały jedynie do historii zagadnienia. Pozostaje w i ę c problem ewentualnej rewizji poglą­ d ó w w tym zakresie po to, by raz na zawsze definitywnie rozwiązać kwestię przy­ datności materiałów zebranych przez tego wielkiego przedstawiciela poważnie się Afryką interesującej szkoły kulturowo-historycznej. Skoro jesteśmy już przy materiałach, na których można oprzeć badania nad przeszłością kultury zachodnioafrykańskiej, to warto podkreślić p o z y t y w n ą stronę omawianej przez nas książki, która przynosi szereg bardzo cennych danych za­ czerpniętych z kronik i opisów arabskich. O ile wiedza europejska o Afryce, a zwłaszcza o jej wnętrzu, sięga co najwyżej X V w., o tyle wiedza arabska ma tradycję znacznie dawniejszą. Nie zapomnijmy, że pierwsze opisy Afryki publiko­ wane w Europie są niczym innym, jak wyzyskaniem z a p i s ó w arabskich, które róż­ nymi drogami dostały się w posiadanie ówczesnych d w o r ó w królewskich, szcze­ gólnie zainteresowanych w rozwijaniu handlu z bogatą w ó w c z a s Afryką. Są to wiadomości dosyć słabo znane w Polsce, stąd pionierska w tym zakresie rola książki Stara Afryka na nowo odkryta. Zakreślając ogólne ramy historii Afryki Zachodniej Davidson stwierdza: ,,Ale ważniejsze dla rozwoju społeczeństwa w krajach położonych na południe od pustyni były prawdopodobnie sposoby użytkowania metalu, a już obróbka żelaza odegrała na pewno rolę najważniejszą. Ludy Afryki Zachodniej poznały żelazo i jego obróbkę zapewne na przełomie er albo dzięki północy (ludy berberyjskie), albo wschodowi (Meroe). Z końcem pierwszych w i e k ó w ery chrześcijańskiej znajomość żelaza rozprzestrzeniła się na południe daleko poza brzeg lasów. Daty te posiadają ogromną w a g ę : oznaczają początek współczesnej Afryki". Niestety ta właśnie �RECENZJE 529 „współczesna Afryka'' stała się obiektem kolonizacji europejskiej, przed którą nie uchroniła jej ani znajomość, ani obróbka żelaza. Snując dalej tę refleksję mia­ łoby się chęć podjąć dyskusję nad oczywistością faktu, że żelazo było czynnikiem, któremu danym było a w a n s o w a ć kultury ludów Afryki w hierarchii rozwoju aż do rangi kultur współczesnych, ale takie postawienie sprawy w y l e w a ł o b y przy­ s ł o w i o w e dziecko wraz z kąpielą. Niemniej zbyt częste podkreślanie roli żelaza w rozwoju kultury afrykańskiej nie może zaciemniać faktu, że współczesność tej kultury nie jest wyłącznie wynikiem tego przełomu, o którym m ó w i Davidson, lecz również — a chyba i przede wszystkim — wynikiem konfrontacji tradycyjnej kultury kontynentu z kulturą i osiągnięciami technicznymi kolonizatorów, którzy wprowadzając nowe porządki sami przyśpieszyli ewolucję społeczeństw afrykań­ skich w kierunku osiągnięcia podobnego poziomu kulturowego, jakiego model przynieśli z sobą. T ę oczywistą prawdę Davidson uczynił m y ś l ą przewodnią swej pierwszej książki Afryka budzi się, a następnie usunął na plan drugi w swej kolejnej pracy Stara Afryka na nowo odkryta. Naturalnie zawsze można polemi­ zować, że tematem tej drugiej pozycji jest daleka przeszłość kontynentu, a nie jej ostatnie wieki, niemniej czytelnik, który ma okazję poznać jedynie tę ostatnią, może być narażony na pewne zniekształcenie poglądów w tym zakresie. Tak w i ę c zbyt słabo chyba Davidson podkreśla fakt, że poznanie żelaza było p r z e ł o m o w y m etapem, ale w przeszłości, i że dla współczesności decydującego znaczenia mieć nie mogło. Następne stronice omawianej książki poświęcone są historii kolejno pojawia­ jących się i rozpadających się państw Afryki Zachodniej, jak Ghana, Mali, Kanem, czyli B o m u i Songhaj. Trudno jest ze w z g l ę d u na rozmiary tej recenzji anali­ zować dokładnie treść tych rozdziałów, raczej warto tu tylko zasygnalizować, że są to strony pełne barwnych opisów życia kwitnącego w tych państwach, życia opartego na dobrze zorganizowanym handlu i licznych podbojach. Właśnie te aspekty historii AEryki doprowadziły autora do pewnych refleksji na temat eko nomiki tych krajów. Trzeba z całą satysfakcją przyznać, że uwagi Davidsona n;> ten temat są drugim bardzo pozytywnym elementem jego książki. Ten ekonomiczny podtekst czujemy odtąd we wszystkich kolejnych rozdziałach omawianej książki Davidsona. Dotyczy to głównie zarysu historii kolejnych państw Afryki Zachodniej, a w następnej partii pracy i p a ń s t w Afryki Wschodniej i Po­ łudniowej. Najważniejszym elementem tych studiów jest zwrócenie uwagi na dwa g ł ó w n e zagadnienia: roli niewolnictwa w zahamowaniu rytmu przemian kulturo­ wych na interesujących nas terenach oraz roli więzi handlowych, jakie łączyły wschodnie wybrzeża Afryki z kontynentem azjatyckim. Chodzi tu przede wszystkim 0 handel arabski i chiński. Liczne znaleziska, których pochodzenie wskazuje na Arabię, P ó ł w y s e p Hinduski i Chiny, dowodzą, że kontakty te musiały być ż y w e 1 korzystne dla obu stron. Jak możemy się domyślać, na handlu tym opierało się bo­ gactwo państw wschodnioafrykańskich, ponieważ owe importowane przedmioty nie zostawały na wybrzeżu, lecz w ę d r o w a ł y daleko w głąb kontynentu afrykańskiego przynosząc niezłe dochody pośrednikom i kupcom tych terenów. T a sprawnie zorga­ nizowana sieć handlowa świetnie funkcjonowała do okresu pojawienia się Europej­ czyków, którzy zamiast w k o m p o n o w a ć się w ten system, jak czynili to na początku, swą rabunkową polityką doprowadzili do całkowitej jego likwidacji, na czym sami sporo stracili. W tym przypadku miraże szybkiego wzbogacenia się kolonizatorów przysłoniły im możliwości zorganizowania o wiele wydajniejszego systemu eksploa­ tacji opartego na równomiernie rozłożonych podatkach i cłach. Ale o tym swoim U — Etnografia Polska T . v u �530 RECENZJE błędzie przekonali się dopiero Europejczycy w momencie, gdy kwitnące kraje Afryki Wschodniej zamieniły się w podupadłe faktorie. Zanik handlu z Azją doprowadził do dużych zmian gospodarczych nie tylko w krajach położonych na wybrzeżach Afryki Wschodniej, lecz pośrednio przy­ czynił się również do zachwiania r ó w n o w a g i ekonomicznej organizmów p a ń s t w o ­ wych z wnętrza kontynentu. Wiele z nich opierało s w o j ą egzystencję na zyskach w y p ł y w a j ą c y c h z pośrednictwa handlowego, więc z c h w i l ą zaniku handlu musiały podzielić losy państw wschodnioafrykańskich. Niestety Europejczycy niszcząc starą, tradycyjną strukturę ekonomiczną podbitych krajów afrykańskich nie narzucali im żadnej innej, krępując jednocześnie wszystkie inicjatywy w kierunku stworzenia nowego modus vivendi. W zasadzie ówczesną politykę europejską w Afryce można określić jako rabunkową eksploatację bez perspektyw, która miała na celu w jak najkrótszym czasie wzbogacić niezbyt zamożne metropolie na starym kontynencie. Naturalnie tego rodzaju postępowanie doprowadziło jedynie do szybkiego wy­ eksploatowania omawianych krajów i do ogólnego zubożenia Afryki, która w ś r ó d zainteresowań kolonialnych spadła w związku z tym na dalszy plan. I trzeba przy­ znać, ż e okres X V I I i X V I I I w. jest okresem osłabienia eksploatacji kolonialnej w Afryce, która odrodziła się dopiero z początkiem X I X w., a więc w epoce roz­ wijającego się kapitalizmu, szukającego nowych złoży surowcowych i nowych ryn­ k ó w zbytu. Jeśli chodzi o niewolnictwo, którego rozkwit przypada w Afryce na wieki od X V do X I X , to stało się ono czynnikiem poważnie hamującym dalszy postęp kul­ tury afrykańskiej. Zdobycie niewolników w celu ich sprzedania Europejczykom nie stanowiło dla szeregu plemion afrykańskich najmniejszych trudności. Wystar­ czyło umiejętnie zorganizować w y p r a w ę wojenną, z której przyprowadzano dzie­ siątki, jeśli nie setki mężczyzn czy kobiet. Z ich przekazaniem do najbliższego portu także nie było specjalnych kłopotów, ponieważ zawsze mogli zająć się tym Arabowie, ciągnący bajeczne zyski z pośrednictwa w handlu niewolnikami. Tak w i ę c łatwość, z jaką przychodziły zyski ze zdobywania niewolników, stała się główną przyczyną rozkwitu niewolnictwa w Afryce. Nastąpił okres demoralizacji plemion i ludów wnętrza Afryki, które w pogoni za ł a t w y m zyskiem wyniszczały plemiona sąsiednie, zagrażając nawet dalszym. Wynikiem tego było p o w a ż n e naru­ szenie tradycyjnej struktury plemiennej, co natychmiast, znalazło odbicie w zaostrze­ niu się s t o s u n k ó w między poszczególnymi ludami. Ten permanentny stan wojny domowej lub zagrożenia wojennego doprowadził do ruiny handlu i w ogóle każdego konsekwentnego systemu gospodarczego. Poza tym wprowadził do psy­ chiki ludów afrykańskich nie znane im dotąd elementy drapieżności, których n a j ­ lepszym przykładem będą cytowane przez Davidsona opisy Beninu. Okres niewol­ nictwa b y ł więc dla Afryki podwójnie druzgocący, albowiem zniszczył nie tylko tradycyjną ekonomikę, lecz też w p o w a ż n y m stopniu naruszył i r ó w n o w a g ę mo­ ralną, jeśli można tu użyć tego niedoskonałego wyrażenia. To w ł a ś n i e okres nie­ wolnictwa przyczynił się głównie do tego, że Afryka ma w tej chwili tak wiele do odrobienia. Mimo tych wszystkich ujemnych w p ł y w ó w cywilizacji europejskiej kultura ludów Afryki zachowała wszystkie najważniejsze składniki, które umożliwiają jej rozkwit w czasach obecnych charakteryzujących się podjęciem dawnych tradycji zsynchronizowanych z potrzebami nowoczesnego życia i kultury. Podobny układ rzeczy możliwy jest tylko dzięki faktowi, że tradycyjna kultura afrykańska nie była kulturą prymitywną, jak próbowano nas o tym przekonać jeszcze kilka­ naście lat temu, ale posiadała w ł a s n ą postać i d y n a m i k ę rozwoju, opartą jedynie �RECENZJE 531 na innych podstawach niż kultura ludów europejskich. Właśnie temu problemowi poświęcił autor ostatnie rozdziały swojej książki. W tytule Stara Afryka na nowo odkryta zawarta jest aluzja nie tylko do w y n i k ó w ostatnich wykopalisk archeolo­ gicznych, a!e również do nowej sytuacji kulturowej kontynentu, który odkrywa w ł a s n ą tradycję i historię, by czerpać z niej jak ze skarbca w okresie budowy nowej gospodarki i nowej kultury. Przykładem niech będzie Ghana, która celowo przyjęła n a z w ę starożytnego państwa Afryki Zachodniej, chcąc w ten sposób oddać hołd osiągnięciom swych przodków i podjąć ich trud budowy naprawdę niezależ­ nego państwa. Okrycie tej prawdy i jej podbudowanie materiałem dowodowym jest chyba największą zasługą Basila Davidsona i dlatego jego pozycje są tak cenne dla tych, którzy chcą zapoznać się z najistotniejszymi problemami nurtującymi współ­ czesną Afrykę. Krzysztof Makulski 12. R. L E A C H , Pul Eliya Kinship, London 1961. — A Village in Ceylon, A Study of Land Tenure and Północna część Centralnej Prowincji Cejlonu (North Central Province) była ogniskiem poważnej cywilizacji, która kwitła pomiędzy I I I w. p.n.e. a X I I w. n.e. Obszar ten jest położony na suchej płaszczyźnie i uprawa roślin jest tam możliwa tylko przy pomocy systemu irygacji; wsie obecnie tam egzystujące stosują tę samą technikę irygacji, co dawne antyczne. Książka Leacha poświęcona jest szczegółowej analizie, w jaki sposób w czasach obecnych ziemia uprawna w tym kraju, w jednej z tamtejszych wsi (Pul Eliya), staje się przedmiotem własności, jak jest użytkowana i dziedziczona przez kolejne generacje. Książka ma charakter monografii, w której główna uwaga jest poło­ żona na zagadnienia związku pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a własnością i zasadami użytkowania ziemi; jest ona również przyczynkiem do teorii i metodyki współczesnej „social anthropology". Pul Eliya jest w s i ą leżącą na terenie powiatu (District) Nuvarakalaviya, ок. 12 mil na północ od miejscowości Anuradhapura, dawniej centrum królestwa syngaleskiego. Ludność m ó w i językiem syngaleskim i należy do kasty Goyigama; w okolicy większość wsi posługuje się językiem syngaleskim, lecz na południowym zachodzie u ż y w a n y jest język Tamil, a mieszkańcy tamtych wsi są Koslem (marskkal — to przynależność religijna), zaś na północnym zachodzie są wsie Hindu Tamil. Cały ten obszar jest niesłychanie bogaty w zabytki archeologiczne, lecz badanie historii jest utrudnione ze względu na brak pisemnych przekazów. Wielka świetność dawnej przeszłości nie ma kontynuacji w teraźniejszości. Klasyczne kró­ lestwo syngaleskie było charakterystycznym przykładem cywilizacji, którą można nazwać hydrauliczną (jak to określa Wittfogel) przez to, że region z natury biedny, dzięki zastosowaniu skomplikowanej inżynierii irygacyjnej, przerodzony został w kraj kwitnący bogactwem. W X I I I w. nastąpił upadek tej cywilizacji. Obecni mieszkańcy wsi są przekonani, że system ich organizacji pozostał nie­ tknięty od najdawniejszych czasów. Tej opinii nie można jednak potwierdzić doku­ mentacją historyczną, ponieważ nie wiadomo nic o organizacji życia wsi w okresie antycznej cywilizacji syngaleskiej. Wiadomo natomiast, że — jak w starożytności — współcześnie stosowane prace nawadniające dzielą się na dwa rodzaje: lokalne w obrębie poszczególnych wsi (małe zbiorniki) i wielkie centralne związane kana­ łami, pod nadzorem centralnych władz. W ekonomice tego kraju jest bardziej �532 RECENZJE istotny brak wody niż brak ziemi i ten fakt odbija się wyraźnie w stosunkach społecznych. Zarówno bezpośrednie otoczenie wsi P u l Eiiya, jak i cały obszar North Central Province jest bardzo zróżnicowany pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m , religijnym i kastowym. Lecz w obrębie poszczególnych wsi populacja jest jednorodna. To jest cechą charakterystyczną tej części Cejlonu. System kastowy wyraża się w przy­ należności do tzw. variga (związek, rodzaj — ang. kind, variety). Variga dotyczy kategorii zarówno lingwistycznych, jak religijnych czy socjalnych lub kulturowo^rasowych: Tamil tworzą variga w oparciu o język; Moslem tworzą variga na podstawie przynależności religijnej; „Pracze" i „Pośrednicy" to variga kategorii socjalnej; Vedda — variga kategorii kulturowo-rasowej. Prawowici mieszkańcy jednej wsi są członkami tej samej variga. Tylko variga mają prawo do korzystania ze zbiornika wodnego należącego do danej wsi. Istotną cechą tego systemu kastowego jest endogamia w obrębie poszcze­ gólnych variga, a więc w obrębie jednej wsi. Małżeństwa z członkami innych variga są surowo zakazane. Konsekwencją tego jest wzajemne p o k r e w i e ń s t w o wszystkich mieszkańców danej wsi. Pul Eliya jest zamieszkana przez członków variga Goyigama (uprawiających rolę), kasty syngaleskiej, którzy stale podkreślają s w ą ekskluzywność, nawet W odniesieniu do innych syngaleskich variga, tym niemniej obecnie członkowie tych innych grup regularnie uczestniczą w rytuałach Pul Eliya i biorą udział w uprawie pól w Pul Eliya. Ten intervariga kontakt jest bardzo specyficznym fenomenem w stosunkach kastowych. System kastowy ma bowiem jako całość dwa zasadnicze aspekty: z jednej strony jest to zasada endogamii, której rezul­ tatem jest tworzenie małych ekskluzywnych lokalnych grup, których członkowie posiadają to samo socjalne znaczenie jako przynależni do variga, z drugiej zaś strony członków jednej kasty wiążą rytualne związki i tradycje służebne powin­ ności. W tym drugim przypadku stosunki więzi obejmują sferę ekonomii, religii i polityki —• z wykluczeniem jednak pokrewieństwa. Tradycja i rytuał ma swoje odpowiedniki w nazwaniach poszczególnych syngaleskich grup. „Goyigama", „Pra­ cze", „Pośrednicy", „Tancerze" — są w gruncie rzeczy wszyscy rolnikami. Tak było w przeszłości, tak jest i teraz. W dawnej feudalnej hierarchii jednak po­ szczególne te grupy były obowiązane do wykonywania pewnych służebnych czyn­ ności przy różnych okazjach i jednocześnie z tego tytułu przywiązane były do określonego kawałka ziemi. Była to w ł a ś c i w i e zasada pańszczyzny. Obecnie „Pra­ cze" są tylko rytualnymi praczami, „Tancerze" tylko rytualnymi tancerzami itp. W pracy swojej Leach obrazuje fakty z życia P u l Eliya na podstawie stanu zaobserwowanego w czasie badań z 1954 r. Cała populacja wsi w tym czasie wynosiła 146 osób, a całość pól znajdujących się pod irygacyjną uprawą równała się ok. 135 akrom (1 akr = ok. 4000 m ). Autor stwierdza, ż e jest to w i e ś na ogół podobna do innych wsi w jej sąsiedztwie, zastrzega się jednak przed sugestią, jakoby miała to być jakaś wieś typowa albo w jakimś sensie statystycznie prze­ ciętna. Autor jest przeciwnikiem używania tego rodzaju terminologii. Pracę Leacha można uznać za nowatorską od strony metody. Sam autor przed­ stawia ją jako traktującą w nowy sposób sprawy, które — w odniesieniu do Cejlonu czy nawet do tej części kraju — były poruszane już przez poprzednich tutejszych badaczy. Te poprzednie prace były przede wszystkim w j a k i m ś stopniu syntetyczne. 2 Praca Leversa (1899) to sprawozdanie oparte częściowo na terenowych obser­ wacjach, lecz głównie na raportach angielskich administracji, odnoszących się do �RECENZJE 533 dekady 1870—1880, i chociaż Levers — zdaniem Leacha — wykazuje w niektórych partiach niezrozumienie własnych źródeł, to sprawozdanie ma wartość, jeżeli od­ niesiemy je generalnie do wsi tamtego czasu. Codrington (1838) interesował się więcej przeszłością niż współczesnością, trochę w ł a s n y c h obserwacji robił około 1909 г., a źródłami sięga aż po I X w. n.e. Pieris (1956) opiera się głównie na Leversie i Codringtonie i chociaż dodaje dużo dokumentarnego materiału — jego praca jest tego samego rodzaju co po­ przednia. Odmienna jest praca Ryana (1953). W tym studium nad syngaleską kastą poświęca Ryan parę dziesiątek stron na opisanie wsi, którą nazywa pseudonimem „Vanniaveva" — mówiąc o niej, że jest podobna w swojej ekologii i społecznej strukturze do setek innych skupisk wiejskich na północnym zachodzie i północy Centralnej Prowincji. Ryan nie przeanalizował jednak dokładnie stosunków pokre­ w i e ń s t w a i stosuje w swej książce uproszczenia zniekształcające zupełnie rzeczy­ wisty stan rzeczy. Leach jest zdania, że jego studium nad Pul Eliya nie daje się porównać z żadną ze wspomnianych prac, gdyż jego główną troską jest nie przedstawianie generalnej charakterystyki, lecz pokazanie w szczegółowy sposób mechanizmu dzia­ łania społecznego systemu, na konkretnym przykładzie jednej wsi. Leach podkreśla — co jego zdaniem jest często zapominane — że takty spo­ łeczne, które są przedmiotem zainteresowania socjologów, rozpadają s i ę na dwie różne klasy, w y m a g a j ą c e różnych technik badawczych. Po pierwsze są to fakty statystyczne, tu się zawiera to, co jest związane ze studiami ekonomistów i demo­ grafów (będą to w i ę c stosunki urodzin, zgonów, stosunki produkcji, konsumpcji, cen, standartów życia itd.), gdzie technika wymierzania i statystyczna generalizacja są podstawowe. N i e w ą t p l i w i * jest całkiem nienaukowe robienie w takim wypadku studiów nad jedną w s i ą , by potem na podstawie szczegółowych f a k t ó w przedstawić jakieś generalne wnioski. To może być niekiedy stosowane tylko dla jakichś administracyjnych praktycznych celów. I wtedy określanie tą drogą f a k t ó w jako przeciętnych czy typowych może nawet nie być fałszem. Ale generalizo­ wanie na podstawie wielu porównań zawsze będzie miało naukowy sens. Jest jednak druga klasa faktów, gdzie dzieje się inaczej, gdzie decydują szczegóły. Na przykład w dziedzinie prawa generalne reguły są zawsze ważne, ale decydu­ jące są interpretacje w szczegółowych instancjach. Zwykle stwierdzenie istnienia jakiejś reguły, obstawanie przy tym, że „jest taki i taki obyczaj" — m ó w i nam o tym problemie w n a j w y ż s z y m stopniu za mało; my chcemy zaobserwować, m ó w i Leach, w szczegółach zastosowanie reguły, przejawianie się obyczaju. Dlatego to, co dali w swoich pracach Levers, Codrington, Pieris — to opisy jakiegoś idealnego typu organizacji wsi. Dali bardzo kompetentne opisy o b o w i ą ­ zujących zasad we wsiach północnej części Central Province, lecz żadna z tych prac nie ukazuje rzeczywistego obrazu faktów. Leach w swojej książce o P u l E l i y a stara się zastosować oba wspomniane typy analizy. Ewidencja f a k t ó w jest tu potraktowana bardzo drobiazgowo, ale jednocześnie ze w z g l ę d u na to, że ekologiczne tło P u l E l i y a m o ż e mieć paralele w innych częściach świata — niektóre aspekty tej analizy mają, zdaniem autora, znaczenie ogólne. Pozornie „nadmierną" drobiazgowość autor tłumaczy tym, że poprzez nią ma na celu ustalenie, jak dalece antropologiczne koncepcje struktucy społecznej mają się do empirycznych faktów. Oto ogólne założenie teoretyczne tej pracy. Generalną tezę autor formuje w ten sposób: „chcę stwierdzić, że w syngale- �534 RECENZJE akiej W i s i Pul Eliya zasada terytorialna (locality) bardziej aniżeli zasada pocho­ dzenia (descent) jest tym, co tworzy p o d s t a w ę do w i ą z a n i a się w zrzeszone grupy (the basis o í corporate grouping)". W latach 1935, 1954 prace o zasadniczej wartości w brytyjskiej antropologii dotyczyły problemu unilinearnych grup pochodzenia (unilineal descent groups). Zdaniem autora Pul Eliya w tym czasie powiększyło się tylko niezrozumienie istoty i znaczenia unilinearnych grup pochodzenia. Pochodzi to bezpośrednio z serii teoretycznych dzieł- z tego zakresu Radcliffe-Browna i wiąże się z w p ł y w e m Evans-Pritcharda. Jednak, jak wszystkie zwycięskie teorie, także teoria „of uni­ lineal descent groups" stworzyć musiała swoje antytezy. Poprzez wszystkie prace Radcliffe-Browna wyraża s i ę jego przesada w ujmowaniu znaczenia systemu unilinearnego jako przeciwieństwa do systemu bilateralnego (kognatycznego, tzn. obustronnego) w odniesieniu do dziedziczenia. Podkreśla on również nadmiernie prawne aspekty stosunków pokrewieństwa, przejawiające się w zasadach dziedzi­ czenia i spadku — w przeciwieństwie do ekonomicznych aspektów przejawiają­ cych się we współdziałaniu przy pracy. Rodowód, a nie rodzina, są w centrum uwagi Radcliffe-Browna. Pokrewieństwo u Radcliffe-Browna występuje jako rzecz sama w sobie. Leach jest zdecydowanym przeciwnikiem takiego ujęcia. Społeczeństwo Pul Eliya rządzi się co prawda ustalonymi regułami prawnymi, lecz również przede wszystkim egzystuje w określonym środowisku ekologicznym stworzonym przez człowieka. Układ terenu, klimat, warunki naturalne, ale i to, co stworzył sam człowiek — domy, drogi, pola wytyczone pod uprawę, zbiorniki wody, zasoby kapitału — oto co najbardziej determinuje, w jaki sposób odbywać się będzie interpretacja idealnych s y s t e m ó w prawnych. Nie można nigdy zapominać, że przymus ekono­ miczny jest wcześniejszy niż przymus norm moralnych i praw. Pokrewieństwo nie jest więc jakąś samą rzeczą w sobie. Koncepcja pochodzenia i spowinowacenia jest w Pul Eliya wyrazem stosunków własności. Małżeństwo wiąże, dziedzictwo dzieli — ale własność trwa. System pochodzenia jest oświetleniem procesu dziedziczenia własności. Jaka jest różnica pomiędzy prawnymi a ekonomicznymi stosunkami więzi —• to drugi problem, który Leach stawia w swej pracy. Leach informuje na w s t ę p i e swej pracy, że stosuje w niej metodę „case-history". Metoda ta, praktykowana przez Malinowskiego i jego przeciwników, jest w ostat­ nich latach modna. Jej wartość bezsporna polega na tym, że opis faktów sam przez s i ę daje obiektywny obraz. Zwykle jest tak, że antropolog kierując się w ł a s n ą intuicją stawia pewne hipotezy ogólne, a potem ilustruje je szczegółowymi przy­ padkami. Minusem tej metody jest niemożność uniknięcia subiektywizmu w przed­ stawieniu faktów. Interpretacja dokumentacji staje się w gruncie rzeczy interpre­ tacją autora. Leach zdaje sobie sprawę, że ma to miejsce i w jego książce. U w a ż a jednak za właściwe, żeby fakty m ó w i ł y same za siebie, a kwalifikowanie materiału pozostawić należy czytelnikowi. Jadwiga K A R L A. W I T T F O G E L , Oriental despotism. Power, Yale University Press, New-Haven 1957. A Comparative Kowalik Study oj Total „Szczęśliwy wiek. Wiek optymizmu. Z ufnością czekał, kiedy wschodzące słońce cywilizacji'rozproszy ostatnie mgły despotyzmu, które przesłaniają ścieżkę postępu" — pisze o X I X stuleciu K a r l A . Wittfogel. Wtedy to — jak twierdzi — oszołomieni wolnościami konstytucyjnymi europejscy socjologowie i historycy �RECENZJE 535 zrezygnowali na ogół z analizy zjawiska despotyzmu. Absolutyzm, obalony nie­ dawno w Europie zachodniej, przestał być interesujący. I to nie tylko absolutyzm zachodnioeuropejski, lecz również ten, który panował w innych częściach naszego globu. Świetnie zapowiadające się XVIII-wieczne studia nad szczególnie złośliwą formą samowładzy, wschodnim despotyzmem — przerwano lub zaniedbano. Co w i ę c e j , sporo uczonych badających dzieje społeczeństw pozaeuropejskich zaczęło się w nich mechanicznie doszukiwać schematów rozwojowych opartych na historii zachodniej Europy. Tego rodzaju metody badawcze ostro krytykuje Wittfogel w swym dziele Orientalny despotyzm. Studium porównawcze totalnego mocarstwa. Autor, uczony niemieckiego pochodzenia, były więzień jednego z hitlerowskich obozów koncentracyjnych, jest obecnie profesorem na uniwersytecie w Waszyngto­ nie, gdzie w y k ł a d a historię Chin. Omawiane tu dzieło traktuje Wittfogel jako swego rodzaju prolog do badań nad istotą nowoczesnej dyktatury totalnej. Napi­ sanie Orientalnego despotyzmu poprzedziły 30-letnie studia nad tym zagadnieniem. W ich efekcie powstało dzieło liczące 556 stron, zawierające setki przypisów i pozycji bibliograficznych i analizujące szczegółowo istotę starożytnego despo­ tyzmu. Czymże jest bowiem ów „orientalny" despotyzm? We w s t ę p i e Wittfogel w y ­ jaśnia, że tym terminem określano tradycyjny, najbezwzględniejszy i wszech­ obecny ucisk despotyczny. Niesłusznie natomiast — ciągnie dalej — w i ą z a n o go tylko z krajami Wschodu. Prawda, że tu w ł a ś n i e , w Mezopotamii, Egipcie, Indiach czy Chinach, istniało najwięcej tego rodzaju ustrojów s p o ł e c z n o - p a ń s t w o w y c h . Ale takie same w zasadzie systemy znamy również ze Środkowo-Wschodniej Afryki, z dawnego Peru, Jukatanu, Meksyku, basenu Rio Grande, a także z H a w a j ó w . O c z y w i ś c i e poziom zaawansowania cywilizacyjnego był różny, ale zasadnicze cechy te same. I w ł a ś n i e z uwagi na te w s p ó l n e cechy wprowadza Wittfogel nowy termin „despotyzmu hydraulicznego". Ażeby ten termin wytłumaczyć, musimy w skrócie zapoznać się z teorią autora. P o c z ą t k ó w omawianego przez siebie ustroju doszukuje się Wittfogel w epoce neolitu, w której część ludzkości porzuciła zbieraczo-myśliwską, w ę d r o w n ą gospo­ darkę i podjęła uprawę roślin. Bez przesady można powiedzieć, ż e ten wynalazek był błogosławiony w skutkach, dając pierwotnym rolnikom i kopieniaczom nie­ z w y k ł e m o ż l i w o ś c i rozwoju gospodarczego i demograficznego. Człowiek zaczął się uniezależniać od k a p r y s ó w przyrody. Osady rolnicze rosły w liczbę mieszkańców. Wzrastało też zapotrzebowanie na coraz to nowe tereny pod uprawę. Ale do tej uprawy potrzebny był szereg czynników, jak odpowiednia gleba, klimat i na­ wodnienie. Jedne obszary obfitowały w liczne rzeki i strumienie, miały klimat wilgotny, o znacznej ilości opadów. B y ł y jednak i inne, w których d e s z c e padały niezmiernie rzadko, a życiodajne wody nielicznych rzek nasycały w i l g o c i ą za­ ledwie w ą s k i pas ziemi wzdłuż obu brzegów. I w ł a ś n i e tego w ą s k i e g o , urodzaj­ nego pasa czepiały się dziesiątki osiedli ludzkich. Nie zrażały ich nawet groźne, okresowe powodzie, których przyczyn nie znano, a s k u t k ó w — przynajmniej początkowo — nie potrafiono unikać. Ale o krok dalej, w głębi lądu, gdzie nie sięgała w i l g o ć rzek, rozciągały się puste, suche obszary. Ich gleba jednak była częstokroć równie żyzna, jak nad brzegami w ó d . Brakło jej tylko wilgoci. I tu, w krajach o ciepłym, p ó ł p u s t y n n y m klimacie i żyznych potencjalnie glebach, rodzi się wynalazek sztucznego nawodnienia. Wynika on z dążenia do powiększenia uprawnego obszaru, a więc chęci ekspansji i zysku, oraz z lęku przed okreso­ wymi powodziami życiodajnych wprawdzie, lecz „dzikich" rzek. W niektórych krajach, takich jak np. Chiny czy Syjam, chodzi obok zapobiegania powodziom �536 RECENZJE nie o nawodnienie suchych terenów, lecz o rozszerzenie uprawy ryżu, w z r a s t a j ą ­ cego d o s ł o w n i e w wodzie. To w ł a ś n i e bowiem w o d ą , spośród szeregu nieodzow­ nych do uprawy roślin czynników naturalnych, można było najłatwiej operować mimo prymitywnych środków technicznych. Decydując się na b u d o w ę systemu tam i k a n a ł ó w pierwotni rolnicy Egiptu, Mezopotamii, Indii czy Chin pragnęli polepszenia swych w a r u n k ó w życiowych. Ale w y b ó r gospodarki irygacyjnej, jakiego dokonała ta część — i tylko część •— uprawiającej rośliny ludzkości, posiadał swe dalsze konsekwencje. Rychło zorien­ towano się, że gospodarka irygacyjna uprawiana w obrębie jednej rodziny czy grupy sąsiadów daje stosunkowo niewielkie wyniki. W każdym razie o wiele bar­ dziej imponujące efekty osiąga się przez m a s o w ą współpracę w skali powiedzmy szczepu czy nawet całej grupy szczepów. Szczególnie w y r a ź n i e wystąpiło to w czasie okresowych w y l e w ó w . T u Wittfogel doszukuje s i ę genezy ustroju hydraulicznego despotyzmu. Na razie w tych prymitywnych społecznościach szczepowych despotyzm oczywiście nie istnieje. Ale zasadą działania staje s i ę już zorganizowana akcja masowa i podział czynności. Tak w i ę c obok indywidual­ nej uprawy roślin na w ł a s n y c h polach co pewien czas cała społeczność wiejska podejmuje w s p ó l n e prace typu przygotowawczego, jak irygacje, i ochronnego, zmierzające do kontrolowania okresowych powodzi. Wspólne te roboty zsynchro­ nizowane są z podobną akcją przeprowadzaną przez mieszkańców innych wsi na całym obszarze. Kiedy jednak dziesiątki, setki, a potem i tysiące ludzi mają kopać przemyślny system k a n a ł ó w , wznosić tamy - i sypać ochronne groble, jest rzeczą jasną, ż e muszą oni działać w e d ł u g szczegółowego, jednolicie opracowa­ nego planu. Powstaje w i ę c sprężyste kierownictwo robót z wodzem i sztabem inżynieryjnym oraz z hierarchią nadzorców utrzymujących dyscyplinę i odpowie­ dzialnych za każdy odcinek robót. Scentralizowany sztab f a c h o w c ó w rozwija stop­ niowo badania nad okresowością w y l e w ó w . Układa kalendarz robót przygotowaw­ czych i ochronnych, rozwijając takie nauki, jak astronomia i matematyka. Rzecz charakterystyczna, że wiedza ścisła kapłanów egipskich czy babilońskich m a g ó w Kniewiele m i a ł a w s p ó l n e g o z uprawianymi nieraz w Europie „czysto naukowymi" rozważaniami. Przeciwnie, były to dociekania utylitarne, a z wartości ich prak­ tycznej zdawano sobie na ogół s p r a w ę doskonale. Toteż w miarę rosnącego dystansu między wodzem i sztabem jego pomocników z jednej strony, a resztą społeczeństwa z drugiej zdobyte wiadomości naukowe pilnie strzeżono przed pospólstwem, widząc w nich jeden z i n s t r u m e n t ó w władzy. Struktura powstającego społeczeństwa hydraulicznego zmienia s i ę radykalnie. Rozpada się dawny ustrój szczepowy. Masowe prace podporządkowane jednolitym planom i jednemu kierownictwu p o w o d u j ą integrację szczepów i plemion. Władza dawnego szczepowego wodza wzrasta ogromnie. Inni szczepowi przywódcy albo tracą c a ł k o w i c i e znaczenie, albo też stają się tylko funkcjonariuszami aparatu nadzorczego władzy. P a ń s t w o hydrauliczne opiera s w ą gospodarkę na rolnictwie. Okresowe mobilizacje wszystkich dorosłych m ę ż c z y z n przeprowadza s i ę w celu wykonania robót o znaczeniu o g ó l n o p a ń s t w o w y m . Tylko że teraz o rodzaju pracy, czasie, miejscu i wysokości ewentualnej zapłaty decyduje władca za pośrednic­ twem swoich urzędników. Do takich robót hydraulicznych monarcha woli użyć przymusowo swych wolnych poddanych niż n i e w o l n i k ó w . W rezultacie jest to o wiele tańsze, jeżeli w e ź m i e m y pod u w a g ę częste uchylanie się od zapłaty lub traktowanie jej dość symbolicznie. A ż e b y jednak m ó c dobrze planować, władca musi znać szczegółowo możliwości ludzkie i m a t e r i a ł o w e swego kraju. Stąd też zarówno w Egipcie i Chinach, jak również w państwie I n k ó w prowadzi s i ę �RECENZJE 537 ścisłą e w i d e n c j ę m i e s z k a ń c ó w i wszelkich zasobów. To z kolei umożliwia opodat­ kowanie każdego członka hydraulicznej społeczności. Aparat nadzorujący okre­ sowe roboty p a ń s t w o w e zostaje przystosowany do nadzoru podatkowego. I nie tylko podatkowego. W starożytnych Chinach czy Indiach każdy ojciec rodziny jest wobec niej reprezentantem samego w ł a d c y , odpowiedzialnym za lojalność swej żony i dziecii Każdy w ó j t odpowiada za posłuszeństwo chłopów swej wioski. Podobny system spotykamy w dawnym Peru. Dotychczas omawiane prace p a ń s t w o w e dotyczyły zabezpieczenia elementar­ nych potrzeb ż y c i o w y c h całego społeczeństwa hydraulicznego i polepszenia jego gospodarki. Ale jak wiemy, angażowano do nich setki i tysiące, a później nawet setki tysięcy ludzi. D y s p o n u j ą c tak liczną i tanią siłą roboczą w ł a d c y hydrauliczni raz po raz zaprzęgają ją do coraz to innych zadań. P o w s t a j ą w i ę c olbrzymie miasta-stolice, akwedukty i rezerwuary wody do picia, kanały żeglugowe, drogi. Rosnące bogactwo hydraulicznego państwa budzi nieraz chciwość ościennych barbarzyńców. Toteż hydrauliczni królowie rzucają setki przymusowych najmi­ tów do budowy m u r ó w i fortec. Operując systemem totalnej mobilizacji z ł a t w o ­ ścią formują krociowe armie, które wprawdzie duchem bojowym i wyszkoleniem stoją niżej od w o j o w n i k ó w np. starożytnej Grecji czy feudalnych armii ś r e d n i o ­ wiecza lub japońskich samurajów, ale liczbą, dyscypliną i sprężystością dowo­ dzenia biją ich często na głowę. To w ł a ś n i e hydrauliczne Chiny s t w o r z y ł y doktrynę w o j s k o w ą , którą później wykorzysta D ż y n g i s - c h a n . W miarę wzrostu w ł a d z y rosną ambicje hydraulicznych d e s p o t ó w i służącej im kasty urzędniczej. Stąd więc znów tysiące poddanych wznosi „cyklopie pałace" i grobowce. Władca spokrewniony jest teraz ściśle z bogami. Czasem jest po prostu jednym z nich. A zatem budowa ogromnych ś w i ą t y ń to też przejaw jego prestiżu. Przepych i monumentalizm to cechy ustroju hydraulicznego. Są one nie tylko m i ł y m dla warstwy rządzącej luksusem, lecz również instrumentem w ł a d z y . Mają budzić podziw, przestrach, bezradność. Mają obezwładniać każdą m y ś l targnięcia się na potęgę, która je wzniosła. Rzecz jasna, że taką dyscyplinę totalnej pracy i totalnego opodatkowania, nie­ raz bardzo wysokiego, m ó g ł narzucić tylko ustrój, w którym p a ń s t w o było silniej­ sze od społeczeństwa. Aby to osiągnąć, hydrauliczny despota opierał s w ą w ł a d z ę na c a ł k o w i c i e od siebie uzależnionym biurokratycznym aparacie. W hydraulicz­ nym mocarstwie nawet najpotężniejszy urzędnik w każdej chwili utracić m ó g ł wszystko wraz z życiem. Celowo utrzymywana atmosfera n i e p e w n o ś c i jutra jeszcze bardziej uzależniała od władcy i skłaniała do posłuchu. Zresztą miarą wartości mieszkańca Egiptu, Persji, Chin czy Peru była przede wszystkim jego przydatność dla króla. Jedną z żelaznych zasad hydraulicznych despotów było nie­ dopuszczanie do uzyskiwania w i ę k s z e j niezależności gospodarczej przez jakiekol­ wiek ugrupowania społeczne. Władca kontrolował lub brał bezpośrednio udział we wszystkich w a ż n i e j s z y c h przedsięwzięciach gospodarczych. Tylko wybrani przez w ł a d c ę kupcy i przedsiębiorcy otrzymywali koncesje. Seniorzy lokalnych zrzeszeń i spółek kupieckich stawali się automatycznie funkcjonariuszami aparatu urzędniczego, odpowiedzialnymi za lojalność swych k o l e g ó w po fachu. Podobnie traktowano i rzemieślników. R ó w n i e ż i wielka własność ziemska nie miała w tych rolniczych państwach w i ę k s z e g o znaczenia politycznego, gdyż stan posiadania wiązał się dla każdego posiadacza z piastowanym urzędem p a ń s t w o w y m . Z chwilą jego utraty następowała nierzadko konfiskata majątku. W ogóle w ł a d c y hydrau­ liczni chętnie posługiwali się metodą konfiskaty majątku wobec zbyt zamożnych, a tym samym niebezpiecznych poddanych. Oczywiście ten system bynajmniej nie �538 RECENZJE wykluczał dziedziczenia majątku, a nawet i stanowiska w hierarchii urzędniczej. Jednakże to nie posiadanie bogactwa, lecz w ł a ś n i e urząd, służba w ł a d c y były źródłem dobrobytu i znaczenia hydraulicznych warstw rządzących. Ażeby dobit­ niej w y k a z a ć powiązania w ł a s n o i c i prywatnej z aparatem p a ń s t w o w y m despoty, Wittfogel wprowadza terminy „biurokratycznego kupiectwa" i „biurokratycznego ziemiaństwa". Nie trzeba chyba dodawać, że szerokie rzesze pospólstwa w mia­ stach i na wsi nie miały w tych państwach żadnego znaczenia politycznego. Kluczem do struktury społecznej imperium hydraulicznego jest stosunek każdego mieszkańca do aparatu p a ń s t w o w e g o . Widzimy tu w i ę c po jednej stronie w ł a d c ę z jego dworem, w a r s t w ę w y ż s z y c h urzędników uzależnionych wprawdzie od k a p r y s ó w tyrana, lecz tymczasem ciesząca ch się znacznymi dochodami, przywi­ lejami i władzą, oraz szeregowych funkcjonariuszy, poborców podatkowych, nad­ zorców, szpicli, żandarmów itp. C i ostatni, wyzyskiwani i pomiatani przez dygnitarzy, przecież jednak cieszą się tym minimum p r z y w i l e j ó w i władzy, jaką mają nad p o s p ó l s t w e m . Dlatego i ich zalicza Wittfogel do klasy rządzącej. Po drugiej stronie sto;'ą rządzeni, „wolny" poddany nie pełniący żadnych funkcji urzędniczych i niewolnik, którego rola w gospodarce hydraulicznej jest stosun­ kowo niewielka. W społeczeństwie tym roi się od antagonizmów. Władca chętnie widzi te antagonizmy, zwłaszcza jeśli istnieją między jednostkami czy gru­ pami jednostek. Rozbijając jednak społeczeństwo despota stara się nie dopuścić do żadnych poważniejszych rozruchów czy konfliktów. Stagnacja — to jego cel. W społeczeństwie hydraulicznym a w a n s o w a ć można w y ł ą c z n i e z łaski w ł a d c y , a zwrócić na siebie przychylne oko króla czy jego urzędnika tylko jedną zaletą — służalczością. Jest rzeczą charakterystyczną, że hydrauliczni despoci chętnie ota­ czali się eunuchami, wszelkiego rodzaju zaufanymi niewolnikami i w y z w o l e ń ­ cami. Tego typu ludzie, których kariera całkowicie zależała od łaski króla, pia­ stowali nieraz n a j w y ż s z e funkcje p a ń s t w o w e . Budzili najmniej obaw despoty, gdyż nie byli potencjalnymi pretendentami do tronu. Za znienawidzonymi przez urzędniczą kastę faworytami nie stał nikt. Cbck fizycznych metod całkowitego podporządkowania sobie społeczeństwa w ciągu tysięcy lat istnienia wypracowano w monarchiach hydraulic-nych odpo­ wiednie metody oddziaływania psychologicznego. Do nich należał terror. Hydrau­ liczni despoci n'e ufali nikomu. Zakładali, że tylko strach wstrzymuje ich w s p ó ł ­ rodaków od zawładnięcia tronem i bogactwami króla. Otaczano się w i ę c nimbem groźnej tajemnicy, stosowano skomplikowany system szpiegostwa. Publiczne egzekucje i tortury uzupełniano celowo rozsiewanymi w i a d o m o ś c i a m i o okrop­ nościach k r ó l e w s k i c h więzień. Poddany, który narażał się na niełaskę władcy, był w tym społeczeństwie momentalnie osamotniony. Opowiada o tym szeroko jeden ze starodawnych h i s t o r y k ó w chińskich, Su-ma Czien. On sam miał to nieszczęście, że znalazł się w rękach cesarskiego wymiaru sprawiedliwości. Nikt nie ośmielał s i ę mu nie tj lko pomóc, lecz nawet współczuć w l ę k u o w ł a s n ą głowę. Ofiara w poczuciu całkowitego osamotnienia stawała przed obliczem władcy, który był jej oskarżycielem i sędzią zarazem. Inną metodą psychologicznego obezwładnienia był mit dobrego despoty, rozumnego tyrana, mądrego samodzierżcy. Miał on odległy rodowód. W ciągu w i e k ó w oszukał on wielu pobieżnych obserwatorów hydraulicznych społeczeństw. Ale nie dla cudzoziemców ro~s:ewano go uporczywie, lecz z m y ś l ą o w ł a s n y c h poddanych. I rzeczywiście wielu hydrauliczn} eh myślicieli i filozofów w i e r z y ł o w e ń , nic wyobrażając sobie lepszego ustroju. Taki na przykład Konfucjusz kreśli w dobrej wierze obraz mądrego cesarza i rozsądnych biurokratów, spra- �RECENZJE 539 wiedliwie kierujących (!) losami prostaczków. Krytyka hydraulicznych pisarzy nie godziła w podstawy ustrojowe. Chcieli tylko propagować wśród warstw rzą­ dzących zasady rozsądnego umiaru. Tymczasem hydrauliczni autokraci rządzili za pośrednictwem swoich urzędników nie krępując się żadnymi ograniczeniami kon­ stytucyjnymi, religijnymi — prawie zawsze piastowali najwyższe godności reli­ gijne — ani tzw. prawami natury. To oni i ich urzędnicy mieszkali we wspania­ łych rezydencjach. Ich armie i orszaki m a s z e r o w a ł y ś w i e t n y m i drogami. Znako­ mity system poczt, tak często opisywany przez cudzoziemców, służył także w ł a d c y , wprzągnięty w jego system wywiadu i kontrwywiadu. Olśniewające dwory orien­ talne byiy w istocie jaskrawym przykładem, kto jest „użytkownikiem" cudownie działającej machiny p a ń s t w o w e j i w ;'akim kierunku obraca się jej g ł ó w n y w y ­ siłek. Istniejący w ciągu tysięcy lat na różnych kontynentach hydrauliczny despotyzm przejawiał zadziwiającą stagnację, mimo że niekiedy pod naciskiem sił zewnętrz­ nych cofał się, a innym znów razem ekspandował. Ekspandowały jednak przede wszystkim wypracowane w hydraulizmie zasady koncentracji władzy i środków, a nie formy irygacyjnej uprawy roli. Niejednokrotnie pasterskie ludy „barbarzyń­ skie", o pierwotnie szczepowym ustroju, podbijając p a ń s t w o hydrauliczne przejmo­ w a ł y jego despotyczne formy władzy i rozprzestrzeniały je później w innych re­ gionach. Tak np. było w przypadku czterech inwazji koczowników z północy, któ­ rym uległy Chiny. Innego rodzaju przykładem ekspansji ustroju hydraulicznego było „zarażenie się" nim imperium rzymskiego po podboju hellenistycznego Wscho­ du. Rzymianie zresztą podzielili w tym przypadku los Greków i Macedończyków. Model tradycyjnego despotyzmu przejęli również pasterscy Mongołowie, Arabowie i Turcy. Istnieją poszlaki, że dominował on w starożytnych kulturach minojskiej i mykeńskiej i dopiero w czasach historycznej Grecji cofnął się na Bliski Wschód. Ale obalenie hydraulizmu następowało :z reguły dopiero pod w p ł y w e m sił zewnętrz­ nych. Pozostawiony bowiem we w z g l ę d n y m spokoju, trwał on dziesiątki w i e k ó w przeżywając tylko od czasu do czasu przewroty pałacowe czy najazdy barbarzyń­ ców. Wstrząsy te jednak powodowały tylko zmiany dynastii i personelu urzęd­ niczego, niejako odnawiając i wzmacniając państwo. Zasada ustrojowa pozosta­ wała ta sama. Tezy Wittfogela w y w o ł y w a ł y i w y w o ł u j ą nadal sporo dyskusji naukowych. Problem analizy despotyzmu nie jest przecież nowy. Szczególnie wielu oponentów znajduje Wittfogel w swych teoriach nowoczesnej dyktatury. Nas jednak winna zainteresować nakreślona pi zez tego uczonego teoria rozwoju starożytnych rol­ niczych cywilizacji i pólcywilizacji, w których wzrosła kultura ogromnej ilości ludów zamieszkujących Ziemię. Hydrauliczny model władzy to coś chyba odręb­ nego od wypracowanych schematów na podstawie historii społeczeństw zachodnio­ europejskich. Trudno negować rolę, jaką odegrał on w kształtowaniu się kultury setek milionów mieszkańców naszego globu. Dlatego też orientalny despotyzm niewątpliwie zaciekawi każdego, kto bada dzieje społeczeństw i ewolucję ich kultury. Leszek Dzięgiel R A Y M O N D F I R T H , We, the Tikopia (London 1957, s. X X I I + 605, George Allen & Unwin Ltd.); Social Change in Tikopia (London 1959, s. 360, George Allen & Unwin Ltd.). z Badania nad organizacją pokrewieństwa u ludów pierwotnych były jednym zasadniczych przedmiotów brytyjskiej etnografii czy antropologii społecznej �540 RECENZJE od samych jej początków. Wystarczy wymienić tu nazwiska Taylora i Mac L e n nana. Oczywiście w ich pracach, podobnie jak i u Morgana, analiza systemu po­ k r e w i e ń s t w a była raczej narzędziem służącym rekonstrukcji czy też konstrukcji odpowiedniego obrazu kultury, stanowiła punkt wyjścia dla szerszych koncepcji rozwojowych. Zainteresowanie problemem pozostało jednakże i w późniejszych l a ­ tach, w ó w c z a s gdy powstały nowe prądy teoretyczne badań nad społeczeństwami pierwotnymi. System pokrewieństwa przykuwał u w a g ę najpoważniejszych antro­ pologów, niezależnie od roli, jaką nadawali mu oni w ogólnym obrazie kultury czy organizacji społecznej. Antropologia społeczna, kładąc akcent na badanie struktury społecznej wy­ warła bardzo poważny w p ł y w na dalszy rozwój antropologii angielskiej prawie niezależnie od afiliacji teoretycznych jej przedstawicieli. Atrakcji konstruowania z e s t a w ó w lub w z o r ó w zachowań międzyjednostkowych i międzygrupowych u ludów pierwotnych jako zadania docelowego ulegli tak Malinowski i Radcliffe-Brown, Evans-Pritchard, jak też inni zbliżeni do nich uczeni. Wówczas również system pokrewieństwa pozostał chyba najpopularniejszym z badanych aspektów struktury społecznej. Wyjaśnić to można tym, że pokrewieństwo czy też wyobrażenia o tym, jak ono powinno funkcjonować, w połączeniu z jego odpowiednikami semantycz­ nymi stanowiły najłatwiejszy w obserwacji zespół reguł spośród tych, które etno­ graf chciał widzieć jako kierujące życiem społecznym badanego ludu. Na dodatek inne kryteria wyodrębnienia prawidłowości w stosunkach społecznych, jak płeć, wspólnota terytorialna, pozycja społeczna itp., były w bliski sposób powiązane właśnie z pokrewieństwem, jako jedną z pierwotnych podstaw zrzeszania się jed­ nostek w grupy społeczne. Mechanizm działania pokrewieństwa, czy raczej zachowania ludzkie, których przyczynę można widzieć w postulatach wynikających z określonego systemu po­ krewieństwa, stały się przedmiotem pracy Firtha. W kręgu jego zainteresowań znajdowała się przede wszystkim Oceania, gdzie przed 33 laty — na wyspie Tiko­ pia — przeprowadził badania tegoż zagadnienia. Podtytuł wydanej po raz pierwszy w 1936 r. książki (stanowiącej prezentację rezultatów tych badań) We, the Tikopia brzmi: Socjologiczne studium pokrewieństwa w prymitywnej Polinezji. Zawarta jest w nim reakcja na dotychczasowe metody badań problemu, sprowadzające się do uabstrakcyjniania pokrewieństwa, poszukiwania reguł organizacji i ich genezy. Podtytuł uzasadniony jest faktem, że autor przedstawia analityczne studium dzia­ łań ludzkich dla wykrycia wzajemnych relacji między członkami rodziny oraz w szerszym aspekcie: między grupami społecznymi i między jednostkami a gru­ pami. Jak bowiem twierdzi Firth, pokrewieństwo jest „reinterpretacją, w termi­ nach społecznych, faktów prokreacji i regularnego związku płciowego''. Płynie stąd przekonanie, że „naukowa definicja w i ę z ó w pokrewieństwa pomiędzy jednostkami oznacza nie tylko specyfikację genealogicznej więzi między nimi oraz terminów językowych użytych dla nazwania tych więzi, lecz także klasyfikację ich zacho­ wania w wielu aspektach życia" (s. 577). W części wstępnej autor przedstawia metody badań pokrewieństwa. T a k w i ę c wymienia podejścia: 1. rezydencjonalne — przez związki przestrzenne do poznania więzi p o k r e w i e ń s t w a ; 2. alimentárně — analiza wzajemnych świadczeń w sferze pomocy materialnej, pracy produkcyjnej, rytuału itp.; 3. poprzez kulturę mate­ rialną — badanie więzi ekonomicznych i produkcyjnych, zasad systemu własności, dziedziczenia, reguł obiegu i użycia dóbr materialnych w obrębie grupy krewnych; 4. lingwistyczne — analiza nazewnictwa jako punktu w y j ś c i o w e g o do określenia zasad wzajemnego postępowania w grupie krewnych; 5. biograficzne — k o n č e n - �RECENZJE 541 trujące się na tej części procesu socjalizacji jednostki, która polega na adaptacji do określonych reguł zachowania obowiązujących w grupie krewnych. Siłą rzeczy nie są i nie mogą to być podejścia wyłączające się, a jedynie punkty wyjścia kierunkujące dalszą interpretację na wybranym materiale źródłowym. Autor, jak twierdzi, wybrał pierwszą z wymienionych metod, chociaż nie ogranicza się tylko do niej jednej. Firth chciał stwierdzić, jak przestrzenne zgrupowanie Tikopia w do­ mach i wsiach jest skorelowane z ich związkami pokrewieństwa. Jako źródła służyły mu, w w i ę k s z y m lub mniejszym stopniu, plany domów i wsi, plany dy­ strybucji ziemi, genealogie i podania historyczne, terminy pokrewieństwa i roz­ mowy pomiędzy krewnymi, obserwacje i relacje z życia gospodarczego, rytual­ nego itp. Wyjściowe pytanie badawcze brzmiało: w jakich grupach żyją Tikopia, jakie są podstawowe zasady ich lokalnego grupowania się? Celem jego było m.in. wy­ izolowanie „podstawowej jednostki pokrewieństwa"', którą jest zgodnie z wnio­ skiem Firtha rodzina elementarna zamieszkująca w s p ó l n y dom rodowy. Wniosek ten, identyczny zresztą z wnioskami z prac terenowych Malinowskiego i Radcliffe-Browna, doprowadził później autora do przekonania o odwieczności tej formy rodziny. Dalsze badania poszły w kierunku poznania stosunków pomiędzy człon­ kami rodziny a członkami innych grup krewnych. Celem ich było wykazanie związku pomiędzy konkretnymi więzami genealogicznymi a zachowaniami w życiu codziennym — od strefy produkcyjnej aż po sytuacje zabawowe. Na marginesie warto zwrócić u w a g ę na interpretację często w Oceanii spotykanego zjawiska awunkulatu. Firth wyjaśnia go jako manifestację tendencji zwiększającej bezpie­ czeństwo kobiety w małżeństwie, specjalne zaś obowiązki wuja mają konserwo­ w a ć więzy dzieci z grupą matki, ponieważ umacnianie w i ę z ó w pokrewieństwa ma swoją konkretną funkcję służenia dobrobytowi społecznemu. Kolejnym zagadnie­ niem interesującym autora są stosunki między grupami krewnych (lineaże, klany) widziane poprzez pryzmat zachowań się ich przedstawicieli. Grupa rodowa u Tiko­ pia nie zawsze stanowi grupę lokalną. Można zatem o b s e r w o w a ć zjawisko rozpadu organizacji rodowej. Firth stwierdza, że wskutek małżeństw m i ę d z y k l a n o w y c h wyrasta współpraca gospodarcza i społeczna, która czyni wiezie wspólnoty teryto­ rialnej silniejszymi od więzi pokrewieństwa. Na koniec analizuje się stosunek jednostek i grup do podstawy gospodarczej ich bytu, mianowicie ziemi, ich reak­ cje na biologiczny aspekt płci. stosunek do wydarzeń o wartości ogólnogrupowej (małżeństwo, inicjacja). Firth skupił w i ę c swoją u w a g ę na działaniach członków społeczeństwa, na ich korelacji z innymi działaniami oraz na stopniu ich dostosowania do w y m o g ó w systemu pokrewieństwa (w tym ostatnim wypadku często stwierdza postępowania nonkonformistyczne, czego unikał Malinowski). Takie ustawienie badanego proble­ mu, porzucenie interpretacji instytucji rozumianych jako teoretyczne potrzeby ludz­ kie — o których można przecież wnioskować na podstawie obserwacji działań człowieka, nazwane zostało przez Daryll Forde'a funkcjonalizmem empirycznym. Firth stwierdza w konkluzji, że Tikopia wyraźnie opierają się na w i ę z a c h po­ krewieństwa dla wyjaśnienia określonych stosunków pomiędzy ludźmi, a także stosunku ludzi do rzeczy (tworzenie grup terytorialnych, stosunek do gerontów i wodzów, zasady władania ziemią itp.). Ten stan rzeczy służyć ma konformizacji do obowiązujących reguł życia społecznego. Jest to teza będąca wnioskiem logicznie w y p ł y w a j ą c y m z zaobserwowanej sytuacji, że tak organizacja terytorialna Tikopia, jak też organizacja życia gospodarczego oparte są w p o w a ż n y m stopniu (choć nie całkowicie) na kryterium pochodzenia rodowego. Autor zdaje sobie sprawę z tego, �542 RECENZJE że oprócz poczucia wspólnoty krwi stabilność organizacji społecznej broniona jest także przez inne zespoły idei reprezentowanych w społeczeństwie, np. system wie­ rzeń religijnych i magicznych, organizacja polityczna. Ograniczenie się więc do pokrewieństwa czy obowiązków przezeń nakładanych jako motywu działań w róż­ nych sferach życia, jeśli niekiedy nie prowadzi do symplifikacji obrazu życia spo­ łecznego, to zawsze pozostaje analizą jednego tylko jego aspektu. Firth widzi także równoległe działanie innych elementów struktury społecznej, co w p ł y w a na sposób sformułowania jednego z k o ń c o w y c h wniosków. Stwierdza on, że wiezie pokrewień­ stwa u Tikopia „służą jako kanały do komunikowania się członków społeczeństwa, jako ramy współpracy gospodarczej i społecznej oraz jako czynnik stabilności przerzucający most pomiędzy przeciwstawnymi interesami materialnymi" (s. 578). Ogólność tego wniosku, trudność w zrelatywizowaniu roli pokrewieństwa w speł­ nianiu wymienionych funkcji w stosunku do innych czynników, które je również pełnią, ogranicza możliwość zrozumienia stopnia i zakresu funkcjonowania pokre­ w i e ń s t w a jako regulatora stosunków społecznych. Stąd konieczność użycia nie­ ostrych pojęć przy formułowaniu wniosku. T y m niemniej studium Firtha jest interesujące jako reakcja na niekiedy zbyt formalne traktowanie pokrewieństwa w historii badań etnograficznych i demonstracja zdyscyplinowanego postępowania naukowego. Przekonanie Firtha, że system społeczny posiada swój termostat regulujący wszelkie odchylenia i utrzymujący stan stabilizacji (jak np. pokrewieństwo u T i ­ kopia), uległo zachwianiu po jego drugiej wizycie na wyspie w 1952 r. Zasada samoregulacji, jak i znane twierdzenie Malinowskiego o stosunku wzajemności mogły być podane w wątpliwość przez jego ucznia dopiero, gdy ten podjął się badania przemian społecznych u Tikopia w y w o ł a n y c h zderzeniem z kulturą euro­ pejską. Rezultaty tych badań przedstawił w drugiej recenzowanej pracy, której podtytuł brzmi: Ponowne studium społeczności polinezyjskiej po upływie generacji. Przez zmiany społeczne pod w p ł y w e m zderzenia kultur rozumie się zmiany w strukturze społecznej. Bowiem niedopasowanie do niej zachowań jednostkowych nie stanowi jeszcze zmiany rozumianej jako „social change", a jest jedynie wskaź­ nikiem jej nadejścia. Dopiero wprowadzenie i zinternalizowanie przez większość społeczeństwa nowych zasad zachowania się wobec ludzi i rzeczy oznacza taką zmianę. Jest nią np. przekształcenie się podstawowej grupy społecznej opartej na pokrewieństwie z wielkiej rodziny w elementarną. Nie znaczy to jednak, że sam termin może być rozumiany jednoznacznie. Przybiera on tak różne konotacje, jak wiele jest definicji struktury społecznej. Publikacja w y n i k ó w drugich z kolei badań terenowych wśród Tikopia nie stanowi zasadniczej zmiany zainteresowań autora w porównaniu z poprzednią. Z a ­ interesowanie aktywnością społeczną ludzi nie ustąpiło tu miejsca analizie struk­ tury. Stało się to dzięki położeniu przez Firtha akcentu na zdefiniowanym przez siebie aspekcie „social change", mianowicie „przemieszczeniu społecznym" (social movement), które związane jest nie tyle ze zmianą struktury, ile organizacji spo­ łeczeństwa (w znaczeniu, jakie tym terminom nadaje sam Firth). „Przemieszczenie społeczne" obejmuje dwa zagadnienia — ekologię społeczną i kadry ludzkie speł­ niające pewne role społeczne. Tak więc Firth badając zmiany w rozsiedleniu ludzi stwierdza przestrzenną ekspansję rodu, jego dezintegrację w wyniku oddzielnej rezydencji młodych małżeństw. Taki stan rzeczy (którego przyczyny są w książce problemem marginesowym) powiększa społeczną odległość pomiędzy składowymi grupy stanowiącej dawniej całość gospodarczo-obrzędową. Z drugiej strony wskutek „naturalnej sukcesji" następuje zamiana osób wypełniających pewne zinstytucjo- �RECENZJE 543 nalizowane funkcje bez zmiany ich samych. Nie jest to jednakże, jak się wydaje, tylko wymiana personelu, gdyż np. nowy przywódca — zastępując starego — wpro­ wadza w ł a s n e koncepcje stosunków społecznych. Te koncepcje wyrosły w warun­ kach zmieniającego się systemu wartości wskutek ożywienia kontaktów ze ś w i a t e m zewnętrznym. W omawianym przypadku autor usuwa w cień te kontakty twierdząc, że proces „przemieszczenia społecznego" jest wynikiem działania sił w e w n ę t r z n y c h . Toteż wyodrębnienie go jako oddzielnego aspektu „social change", być może po­ żyteczne z punktu widzenia metody badań, zaciemnia w gruncie rzeczy obraz prze­ mian społecznych w y n i k ł y c h ze „zderzenia kultur". Firth dał porównanie podobieństw i różnic dla dwu punktów czasowych w hi­ storii społecznej Tikopia. Jest to zatem studium dwusynchroniczne raczej, a nie diachroniczne. Tak więc kierunki rozwoju społecznego w okresie dzielącym badania mogą być jedynie odgadywane. Książka w gruncie rzeczy daje inwentaryzację indywidualnych faktów oraz ich porównanie ze stanem poprzednim. Co prawda fakty te ilustrują stopniowe internalizowanie przez członków społeczeństwa nowych zasad zachowania się, co jest fragmentem zjawiska zmiany, tym niemniej pozostają one tylko ilustracją procesu, który musi jeszcze otrzymać swoją specyfikację. Dla okresu dzielącego badania terenowe autor nie dał bardzo potrzebnego zestawu wy­ darzeń historycznych, dotyczących bezpośrednio życia Tikopia i ich kontaktów zewnętrznych. Mogłyby one posłużyć za podstawę do wykrycia regularności pro­ cesu zmian, który zachodził w tym czasie. Zanotowane przez Firtha wydarzenia wskazują jednakże na to, że organizacja społeczna Tikopia ulega pewnym powolnym i — w okresie pomiędzy ekspedy­ cjami — stale trwającym przekształceniom. Przede wszystkim w i ę c daje się zauważyć utratę kontroli rodu nad w s p ó l n ą ziemią. Indywidualizacja interesów ekonomicznych prowadzi do stratyfikacji społecznej opartej o posiadany areał uprawy. Proces rozwarstwiania społecznego, jak można się z materiału zoriento­ wać, jest skomplikowany, lecz niedostatecznie wyjaśniony. Wiadomo jedynie, że część przywódców rodowych znalazła się w grupie uprzywilejowanej. Status spo­ łeczny jednostek zaczyna być mierzony w e d ł u g ich stanu posiadania. Wprowadzenie administracji kolonialnej sprawiło, że instytucja przywództwa powoli traci swoje sankcje tradycyjne, zastępując je sankcjami administracji. Ekspansja pieniądza narusza dotychczasowy system wymiennej gospodarki towarowej. Autor jednakże nie daje odpowiedzi na to, w jakim stopniu to zaszło i jak się ten proces odbywa. Zajmuje się natomiast behawiorystyczną obserwacją stosunku Tikopia do pie­ niędzy, ich trudnościami w ocenie wartości monet, wreszcie samą czynnością k u ­ powania. Firth sygnalizuje też tendencje do rozszerzenia produkcji, eksportu towa­ rów i siły roboczej oraz ilościowy i asortymentowy wzrost popytu na dobra kon­ sumpcyjne. Nadal jednak są to zjawiska, które notuje się jako fakty społeczne równoważne pozostałym. Na zakończenie pracy w sposób w ł a ś c i w y antropologii stosowanej autor punk­ tuje najważniejsze zmiany, jakie były sygnalizowane na innych terenach przez podobne wydarzenia jak te, które stwierdził u Tikopia. Sformułowane one są w sposób użytkowy dla praktyków kolonialnych. Zjawisko „social change" jest niczym innym, jak procesem społecznym. I jako taki (jeśli się go widzi w kategoriach historycznych) ma swoje przyczyny, prze­ bieg oraz obserwowalne czy przypuszczalne rezultaty. Firth ograniczył się w za­ sadzie do analizy niektórych aspektów środkowego etapu tego procesu. B y ł o b y to do przyjęcia z metodologicznego punktu widzenia, gdyby traktował ten etap jako zjawisko ciągłe, produkujące swoje skutki, będące z kolei zaczynem nowych �544 RECENZJE zjawisk. Jeżeli jednakże — jak w przypadku recenzowanej pracy — analiza do­ tyczy zamkniętego okresu historycznego, który był w i d o w n i ą zmian strukturalnych, organizacyjnych i ideowych, nie można unikać opisu historycznego lub mówiąc innymi słowy — dynamicznego. Formy stosunków między ludźmi nie są trwałe (na tym przecież polega zjawisko zmiany), a zatem wszelkie zachowania się jedno­ stek, jeśli mamy je uważać za fakty społeczne podlegające analizie naukowej, muszą być relatywizowane do konkretnie istniejącej sytuacji historycznej. Niewystarczające jest powiedzenie, że zmiany następują jako rezultat „westernizacji", co w tym kon­ kretnym wypadku zawiera w sobie także pojęcie chrystianizacji. Polski termin „zderzenie kultur" już sam przez się narzuca konieczność postawienia sobie pyta­ nia: przed jakimi nowymi, nie znanymi sobie zjawiskami postawiona została spo­ łeczność pierwotna; w jaki sposób te zjawiska weszły w kontakt z kulturą tra­ dycyjną? „Westernizacja" to w ł a ś n i e rezultat kontaktu z tymi zjawiskami, z eko­ nomicznymi, politycznymi i religijnymi ideałami i celami obcej kultury. Jeśli nie znamy formy tych kontaktów, również znaczenie terminu „westernizacja" w tym szczególnym wypadku pozostanie dla nas niezrozumiałe. Nie tylko chodzi tu o kon­ takty. Zetknięcie się dwu s y s t e m ó w wartości tworzy konflikty. Zanim system ekonomicznie lub politycznie słabszy ulegnie, uruchamia i wprowadza do walki cały zespół tradycyjnych sił społecznych, które w tym wypadku m o ż e m y nazwać siłami konserwatywnymi. Firth przytoczył kilka przykładów konserwatywnej reak­ cji na wprowadzane zmiany, nie dostrzegł jednakże zjawiska walki, która — można to założyć — miała na pewno miejsce. Podobne do powyższych zarzuty stawiano już funkcjonalistom niejednokrotnie. T y m niemniej znaczna ich część pozostaje nadal aktualna, jeśli badając kulturę społeczeństw ludzkich patrzymy na jednostkę przede wszystkim jako na część składową społeczności rozwijającej się w zasadzie zgodnie z prawami historycz­ nymi. Rezygnując jednak z postulatu, aby przedstawiciele tej szkoły porzucili swój sposób widzenia społeczeństwa jako przedmiotu badań, uznać należy, że obie prace Firtha stanowią cenny merytorycznie i interesujący metodologicznie wkład do wiedzy o roli systemu pokrewieństwa w organizacji i funkcjonowaniu grup spo­ łecznych. Sławoj Szynkiewicz I . I . P O T I E C H I N : Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrykańskich Bantu, „Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja". Nowaja Sierija, Moskwa 1955, t. 39. Praca ta powstała w związku ze wzrostem zainteresowań problemami afrykańskimi w etnografii radzieckiej, niejako na marginesie redagowania t o m ó w „Narody Afriki". Stanowi ona próbę wykorzystania dotychczas opublikowanych materiałów dotyczących Unii Południowej Afryki oraz protektoratów Suazi, Basuto i Beczuana i ustawienia ich w myśl założeń marksistowskich. Problem wysunięty przez autora: kształtowanie się jednolitego narodu bantuańskiego w procesie przemian gospodarczo-ustrojowych, jakim podlegała Po­ łudniowa Afryka, jest szczególnie skomplikowany. Terytorium to stanowi bowiem mozaikę nie tylko rasową, ale i etniozno-językową. Uprzemysłowione p a ń s t w o kapi­ talistyczne o rozwiniętym systemie administracyjnym spotyka się tu z pozostało­ ściami organizacji plemiennej, a wielkie obszary ziemi będące własnością planta­ torów niejednokrotnie sąsiadują z ziemiami będącymi we w s p ó l n y m użytkowaniu miejscowych plemion. �RECENZJE 545 P o d s t a w ą teoretyczną, na której oparł Potiechin swoje rozważania, jest stali­ nowska definicja narodu. W myśl tej definicji naród wyznaczają cztery najistot­ niejsze czynniki: wspólnota terytorium, życia ekonomicznego, języka i tzw. składu psychicznego, przejawiającego się w specyfice cech kultury narodowej. Jedynie k a ­ pitalizm stwarza warunki dla rozwoju wszystkich tych c z y n n i k ó w jednocześnie i stąd zgodnie z teorią marksistowską naród kształtuje się w okresie rozwoju stosun­ k ó w kapitalistycznych. Definicja ta — wyrosła z analizy stosunków europejskich — posłużyła autorowi za punkt wyjścia w analizowaniu zjawisk związanych z kształto­ waniem się narodu w specyficznych warunkach kapitalizmu kolonialnego. Omó­ wieniu tej specyfiki poświęca autor obszerne stronice. Kapitalizm w swojej wy­ kładni kolonialnej nie jest wynikiem organicznego rozwoju społeczeństwa miej­ scowego, lecz zjawiskiem sztucznym, narzuconym przez kolonistów europejskich W celu uzyskania nowych źródeł surowców, r y n k ó w zbytu i taniej siły roboczej. Nie musi też zdaniem autora u każdego z ludów podległych wykształcić poczucia świadomości narodowej. Należy więc każdorazowo poznać specyfikę w a r u n k ó w miejscowych. Analiza procesu kształtowania się świadomości narodowej wśród Bantu za­ mieszkujących Unię Afryki Południowej i sąsiednie protektoraty brytyjskie poprze­ dzona została kilkoma ważnymi rozdziałami wprowadzającymi do kwestii formowa­ nia się narodowości w ś r ó d poszczególnych plemion oraz charakterystyki społeczno- gospodarczej omawianego terytorium. Do pierwszej p o ł o w y X I X w. wśród plemion Bantu proces rozkładu w s p ó l n o t y pierwotnej i zróżnicowania społecznego poczynił już znaczne postępy. Można więc za­ obserwować wzbogacenie się w o d z ó w i starszyzny rodowej, początki zależności feu­ dalnej, wreszcie rozpad w s p ó l n o t y plemiennej na rzecz organizacji terytorialnej i tworzenie się w ł a d z y scentralizowanej. Dowodzą tego reformy podjęte przez wodza Zulusów, Czaki, oraz podboje zuluskie, które znacznie w p ł y n ę ł y na rozbicie jed­ ności plemiennej, mieszanie się plemion i języków, a w następstwie doprowadziłyby zapewne do wytworzenia się scentralizowanego państwa Zulusów. Proces ten za­ hamowała kolonizacja bursko-angielska w początkach X I X w., która zapoczątko­ w a ł a w ś r ó d plemion miejscowych długotrwały okres walk o niepodległość zakoń­ czony ich całkowitą klęską. Rugowanie Bantu przez kolonizatorów z ich ziem, masowe przemieszczania ludności, rozbicie dotychczasowych terytoriów plemien­ nych przez wielkie plantacje przyspieszyły rozkład pierwotnej jednolitości plemion. Część ludności zatrudnionej na plantacjach, fermach i w kopalniach utraciła wiezie ze swoimi plemionami. W rezultacie przemian X I X w., stworzenia granic kolonial­ nych i rozpadu wspólnoty plemiennej wykształciły się wśród Bantu zamieszku­ jących Południową Afrykę następujące narodowości o różnym zresztą stopniu skon­ solidowania: Zulu, Ksosa, Basuto, Beczuana i Pedi. Charakter stosunków społecznych panujących wśród tych plemion określa Potiechin jako feudalny, a poszczególne rezerwaty jako księstewka feudalne, których wodzowie stali się urzędnikami i pod­ ległymi reżymowi kolonialnemu. R e ż y m ten stworzył trudne i przeciwstawne m o ż ­ liwości dla dalszego rozwoju etnicznego Bantu. Ekonomiczno-Społeczną analizę Unii Afryki Południowej przeprowadza autor w oparciu o szczegółowe informacje statystyczne oraz ilustruje ją licznymi mapami i diagramami. Podkreśla rolę Anglo-Afrykanderów jako dwóch rządzących naro­ d ó w (posiadających w swoim ręku większość najurodzajniejszych ziem, przemysł, górnictwo, cały system handlu zagranicznego i w e w n ę t r z n e g o , transport), które mimo wzajemnych antagonizmów okazują absolutną zgodę w polityce rasowej dyskryminacji. Ludność tubylcza zgromadzona w rezerwatach, odczuwająca ogrom33 - Etnografia Polska T. V I I �546 RECENZJE ny brak ziemi masowo szuka pracy przede wszystkim w kopalniach i na planta­ cjach. Dyskryminacja Bantu uznana ustawowo przeniknęła we wszystkie dzie­ dziny życia publicznego i ma za zadanie ścisłe odgraniczenie czarnych od białych zarówno społecznie, jak i terytorialnie. Omawiając kolejno różne grupy etniczne zamieszkujące Unię Afryki Południowej {Anglików, Afrykanderów, tzw. koloro­ wych, tj. Hotentotów, Buszmenów, Hindusów, wreszcie Murzynów Bantu), autor każdorazowo stara s i ę nie tylko zobrazować ich wzajemny układ hierarchiczny, ale również podział społeczny w ramach każdej z grup oddzielnie. Opartą na powyższych podstawach dalszą analizę kształtowania się narodu wśród Bantu ustawia autor konsekwentnie na definicji stalinowskiej, rozpatrując kolejno każdy z jej członów. Stwierdza więc istnienie pewnego określonego terytorium Bantu, którego pro­ cent zaludnienia przez Murzynów jest największy na obszarach północnych i za­ chodnich omawianego terytorium. Pomimo znacznego przemieszania się różnych plemion łatwo wyodrębnić można określone terytoria etniczne Zulu, Ksosa, B a suto, Beczuana i Pedi. Wiele z tych terytoriów rozdzielają granice między Unią a protektoratami. Wspólnota ekonomiczna, następująca w ślad za wspólnotą terytorialną, jest w myśl teorii marksistowskiej czynnikiem decydującym o formowaniu się narodu. Wspólnota ekonomiczna tworzy się w procesie jednoczenia się r y n k ó w miejscowych we w s p ó l n y rynek narodowy, co w dalszym rozwoju pociąga za sobą specjalizację gospodarczą poszczególnych regionów, podział na w i e ś i miasto, wysoki rozwój gospodarki towarowej oraz stworzenie sieci komunikacyjnej, scalającej różne obszary kraju. Ilustrując powyższe zagadnienia konkretnymi danymi, autor udowadnia wspól­ notę ekonomiczną całego p a ń s t w a — Unii Afryki Południowej. Wszystkie terytoria etniczne łącznie z protektoratami znajdują się w stanie trwałej więzi ekonomicz­ nej i razem składają się na kapitalistyczny system gospodarczy. Specyfikę miej­ scowej sytuacji stanowi fakt, że system ten stworzyła nie miejscowa burżuazja bantuańska — nieliczna i bez w p ł y w ó w , lecz burżuazja należąca do zupełnie innej grupy rasowej i narodowościowej niż podstawowa masa robotników. Istnienie oddzielnych języków literackich każdej z grup narodowościowych nie prowadzi n a razie k u wytworzeniu się jednolitego bantuańskiego języka lite­ rackiego. Niemniej przewaga języków angielskiego i afrikaans jako j ę z y k ó w urzę­ dowych, nauczania itp. nie sprzyja również rozwojowi literatury w językach miej­ scowych, oo związane jest z małą liczebnością miejscowej inteligencji. Bliskie kontakty między przedstawicielami różnych narodowości w ośrodkach przemysło­ wych wskazują na to, że dalszy rozwój języków Bantu następuje raczej w kie­ runku ich zbliżenia niż oddalenia. Problem w s p ó l n o t y kulturalnej, tak istotny jako w y k ł a d n i a ideologiczna dla każdego formującego się narodu, został przez Potiechina potraktowany raczej w postaci zasygnalizowania niektórych problemów niż ich analizy. Wspólna kul­ tura narodowa zarówno dla wszystkich Bantu, jak i oddzielnych ich grup nie istnieje. Można jedynie zaobserwować w s p ó l n o t ę wielu cech kultury tradycyjnej, wyrosłej z gospodarki pastersko-kopieniaczej. W omówieniu w s p ó l n y c h cech kul­ tury tradycyjnej autor ogranicza s i ę jedynie do podania kilku najważniejszych zjawisk z zakresu kultury materialnej. W p ł y w y współczesnej kultury burżuazyjnej silne w ośrodkach miejskich przenikają stopniowo i do rezerwatów. Kultura w s p ó ł ­ czesnych Bantu przeplata w i ę c elementy współczesnej cywilizacji z przeżytkami �RECENZJE 547 przeszłości. Autor sygnalizuje również proces tworzenia się w ośrodkach przemy­ s ł o w y c h specyficznej kultury robotniczej. Rozdział dotyczący świadomości narodowej wykracza poza podstawę teore­ tyczną niniejszego studium i świadczy o zrozumieniu przez Potiechina, że naród to nie tylko grupa powiązana w s p ó l n y m terytorium, systemem ekonomicznym, językiem, kulturą, ale przede wszystkim świadomie deklarująca swoją przyna­ leżność narodową. Świadomość narodowa Bantu, rozwijana głównie przez miejscową inteligencję i drobną burżuazję, kształtuje się przede wszystkim w walce z białymi o równość społeczną i prawa polityczne, a co za tym idzie również o swobodę działalności ekonomicznej. Dążeniom tym przewodzą organizacje miejscowe, jak Afrykański K o n ­ gres Narodowy (zał. w 1912 г.), Związek P r z e m y s ł o w c ó w Handlowych (1919), Liga Praw Afrykańczyków (1929), wreszcie Komunistyczna Partia Afryki. Działalność tych organizacji w c i ą g a stopniowo pewne rzesze robotników. Odgrywają one do­ niosłą rolę unifikującą, gdyż w y s t ę p u j ą w imieniu wszystkich Bantu. Niestety autor nie jest w stanie odpowiedzieć na najważniejsze dla studium o kształto­ waniu się narodowości pytanie: w jakim stopniu poczucie wspólnoty wszystkich Bantu przeniknęło do szerokich mas ludowych. Sugeruje on, że odrębność naro­ dowościowa w rezerwatach sprzyja separatyzmowi regionalnemu. Ideologia w s p ó l ­ noty rozprzestrzenia się, brak jednak d o w o d ó w na to, że stała się ona własnością ogólną. Wnioski k o ń c o w e prowadzą ku n a s t ę p u j ą c y m stwierdzeniom: Współczesną spo­ łeczność Bantu stanowi społeczeństwo burżuazyjne z charakterystyczną dla struk­ tury społecznej krajów kolonialnych liczną klasą robotniczą i słabą burżuazja, przy w s p ó ł w y s t ę p o w a n i u przeżytków feudalizmu i ustroju rodowo-plemiennego. W ramach państwowości Unii Afryki Południowej nie ma żadnych danych ku temu, by utworzył się jeden naród złożony z Anglo-Afrykanderów, tzw. koloro­ wych i Murzynów Bantu. Normalny rozwój narodowości Bantu utrudnia dyskry­ minacja rasowa, odgórna polityka zachowywania dawnych form struktury spo­ łecznej oraz istnienie granic protektoratów rozdzielających jednolite terytoria etniczne. Czynnikami przemawiającymi za utworzeniem się jednolitego narodu bantuańskiego s ą : w s p ó l n e terytorium powiązane ekonomicznie w jedną całość, podobień­ stwa j ę z y k ó w i tradycji kulturalnych. Względy j ę z y k o w e mogą s i ę jednak przyczy­ nić do wyodrębnienia dwóch narodów — jednego mówiącego językiem suto (Basuto, Beczuana i Pedi) oraz drugiego m ó w i ą c e g o językami nguni (Zulu i Ksosa). Dotychczas w i ę c Bantu nie wykształcili jednolitego narodu. Łączy ich głównie wspólnota interesów w walce o równouprawnienie. Wyżej o m ó w i o n e studium łączy w sobie wady i zalety pracy powstałej w wy­ niku przestudiowania dużej ilości literatury oraz od charakteru tej literatury za­ leżnej. Stopień jej wykorzystania łączy się też ściśle, z założeniami teoretycznymi pracy. Rzuca s i ę w oczy szczegółowe opracowanie zagadnień ekonomicznych, przede wszystkim gospodarki p a ń s t w o w e j Unii Afryki Południowej, kapitalistycznego wy­ zysku różnych grup narodowościowych, systemu dyskryminacji rasowej. O wiele skromniej, zarówno w zakresie poruszanych w nich zagadnień, jak i materiału dowodowego przedstawiają się rozdziały poświęcone kulturze Bantu oraz ich wewnętrznej strukturze społecznej. Ogromna rola miasta i środowiska robotniczego jako bezpośrednio przejmującego tzw. kulturę burżuazyjną jest nie­ wątpliwa. Nasuwa s i ę jednak szereg pytań: w jakiej skali robotnicy murzyńscy są w stanie przyswoić elementy tej kultury, jak intensywne są kontakty m i ę d z y �548 RECENZJE ludnością wiejską a miejską, jak w p ł y w a na to gęstość zaludnienia, system komu­ nikacyjny, w jakim stopniu żywotne i dominujące są elementy tradycyjnej kultury i struktury społecznej, w jakim stopniu kultura Bantu jest kulturą bierną, jaki charakter ma proces uniformizacji kultury, wreszcie jak przejawia sie a k t y w n o ś ć kulturalna i społeczna inteligencji bantuańskiej? Jedynie odpowiedź na te pytania może bliżej wyjaśnić, czy można mówić o kształtowaniu się jednolitej kultury Bantu i w jakim kierunku proces ten przebiega. Szczegółowszych badań wymaga również problem kształtowania się świadomości narodowej. Stosunkowo mała ilość współczesnych studiów nad ludami Bantu, krytyczny stosunek autora do osiąg­ nięć naukowych szkoły funkcjonalnej w p ł y n ę ł y na to, że pomimo szerokiego wachlarza poruszonych w niej zagadnień praca ma charakter spojrzenia niejako „od zewnątrz" na szereg problemów, bez możliwości głębszego wniknięcia w ich istotę. Praca niniejsza zawiera w sobie również ciekawy problem teoretyczny, po­ stawiony przez autora na początku, a nie znajdujący swojej konkluzji we wnio-. skach końcowych: czy stosunki kapitalistyczne zawsze prowadzą do kształtowania się narodu? Według tez stalinowskich wspólnota ekonomiczna odróżnia naród od narodowości. Na omawianym terytorium występują narodowości powiązane ze sobą wspólnotą ekonomiczną w ramach jednego państwa. Nie wykształciły się w rezultacie ani jednolity naród, ani też kilka narodów bantuańskich. Przytoczony przez autora materiał jasno dowodzi, że prawa rządzące rozwojem społeczeństw europejskich mają odmienny charakter w wypadku społeczeństw kolonialnych. Jedynie uwzględnienie materiałów p o r ó w n a w c z y c h prowadzić może do bardziej generalnych w n i o s k ó w teoretycznych. Praca Potiechina jest ciekawym i cennym przyczynkiem do problemu kształtowania się narodu u współczesnych l u d ó w Afryki. Joanna Maciejewska N I E O P U B L I K O W A N Y M A N U S K R Y P T P R O F . К. MOSZYŃSKIEGO Kiedy w roku 1951 nakładem P a ń s t w o w e g o Wydawnictwa Naukowego ukazał się skrypt prof. Kazimierza Moszyńskiego, Ludy zbieracza-łowieckie, a stosunkowo w niedługim czasie potem wydano następny, poświęcony pasterzom, oczekiwaliśmy z niecierpliwością ostatniego z serii, omawiającego kulturę ludów uprawiających rośliny. M ó w i ę tu przede wszystkim o słuchaczach Studium Historii Kultury Ma­ terialnej U J , którzy w ó w c z a s zetknęli się z tymi zagadnieniami na w y k ł a d a c h i seminariach profesora. Niestety oczekiwana trzecia część serii skryptów nie uka­ zała się nigdy. Złożyło się na to szereg przyczyn, a wśród nich najważniejsza •— śmierć prof. Moszyńskiego. Ponieważ na kilka lat przed zgonem prof. Moszyński zlecił mi opracowanie redakcyjne owej trzeciej części skryptu, czuję się zobowią­ zany do napisania notatki informacyjnej na ten temat. Planowano opublikowanie 4 monograficznych opisów kultur egzotycznych z róż­ nych części świata. Miały one ilustrować rozmaite fazy rozwojowe tego stanu kultury, w którym człowiek przestał być koczownikiem i osiadłszy na jednym miejscu czerpie zasoby życiowe z uprawy roślin. Widzimy tu więc bardzo stosun­ kowo prymitywnych Indian z puszcz dorzecza Xingu, których gospodarka w dużej mierze jeszcze opiera się — obok kopieniactwa — na rybołówstwie i myślistwie. N i e w ą t p l i w i e w y ż s z e stadium stanowi szeroko rozbudowana i skomplikowana, choć oczywiście pierwotna kultura izolowanych w górzystej dżungli Papuasów. Dalej autor daje opis życia górali Assamu, plemion Naga, których wysokogórska kultura �RECENZJE 549 ulegała nieraz, w p ł y w o m cywilizacji Indii i Burmy. Na koniec mamy wreszcie obszerną monografię tradycyjnej kultury Murzynów Ewe i ich sąsiadów, żyjących od w i e k ó w pod przemożnym w p ł y w e m murzyńskich półcywilizacji Afryki Zachod­ niej. Monografie te oraz szereg podobnych, lecz dotyczących pierwotnych łowców, zbieraczy i pasterzy, miały niegdyś w e j ś ć w skład przygotowywanego przez prof. Moszyńskiego obszernego dzieła, omawiającego prymitywne kultury l u d ó w róż­ nych kontynentów. Wskutek wielu niezależnych od autora przyczyn w całościowej formie ukazał się jedynie wstęp, pt. Człowiek. Wspomniane na początku skrypty dotyczące zbieraczy, ł o w c ó w i pasterzy zawierają materiał przy krojony do ó w ­ czesnych programów Studium Historii Kultury Materialnej, a w i ę c pozbawiony większości rozważań na temat kultury społecznej i duchowej opisywanych prymi­ t y w ó w . T a reszta materiału pozostała w rękopisach nie wykorzystana. Pominięto też z konieczności ogromny materiał bibliograficzny. Inaczej jednak miało być z monografiami pierwotnych rolników i kopieniaczy. T u projektowano opublikowanie pełnego materiału zawartego w rękopisach łącznie z przypisami, uwzględniając wszystkie działy kultury. Każda z czterech prac u ł o ­ żona została w e d ł u g systematyki Kultury ludowej Słowian. Dzielą się więc one na trzy zasadnicze części: kulturę materialną, społeczną i duchową. Każdą z mono­ grafii otwiera w s t ę p , z reguły omawiający stan dotychczasowych badań nad daną kulturą i literaturą etnograficzną, wykorzystaną przez autora. Dalej następują ogólne charakterystyki środowiska geograficznego, stosunków językowych, antro­ pologicznych itp. omawianego obszaru. Najszczuplejsza objętościowo jest praca na temat kultury Indian z dorzecza Xingu w Ameryce Południowej. Pisząc ją autor w pierwszym rzędzie oparł się na dziele Karola von dem S t e i n e n a, Unter den Naturvoelkern Zentral-Brasiliens, wydanym w roku 1894, oraz M. S c h m i d t a , Indianer Studien in Zentralbrasilien, z roku 1905. O wiele obszerniejsza od poprzednich jest monografia kultury Papua­ sów. Omawia ona jedynie mieszkańców dawnych posiadłości niemieckich na tej wyspie oraz tereny należące do Australii. Do najważniejszych dzieł, na których oparł s i ę autor pisząc swe studium, należą: O. R e с h e g o, Der Kaiserin Augusta Fluss, wydane w roku 1913, rozprawa R. T h u r n w a l d a , Die Gemeinde der Banaro, z lat 1920—1921, H . D e t z n e r a , Vier Jahre unter Kannibalen, z roku 1921, dalej W. B e h r m a n n a , Im Stromgebiet des Sepik, z roku 1922, P. W i r z a, Daemonen und Wilde in Neuguinea, z roku 1928, rozprawy H . N e v e r m a n n a , wydane w latach 1939—1941, Die Kanumirebe und ihre Nachbarn i Die Sohur, a w pierwszym rzędzie monografia H . A u f e n a n g e r a i G. H o e t k e r a , Die Gende in Zentralguinea. Vom beben und Denken eines Papua-Stammes im Bis­ marck-Gebirge, wydana w roku 1940. Monografia P a p u a s ó w daje m. in. szereg niezmiernie ciekawych przykładów bogatego życia psychicznego tych ludów pry­ mitywnych, żyjących do ostatnich czasów w stadiach neolitycznej kultury. Z uwagi na ich olbrzymią izolację kultura P a p u a s ó w dostarcza szczególnie interesujących analogii dla archeologów. R ó w n i e interesujących analogii dostarcza trzecia z kolei monografia dotycząca kultury N a g ó w z Assamu. M. in. rzuca ona światło na genezę tzw. kultur megalitycznych. T u autor przede wszystkim wykorzystał prace austriackiego uczonego i podróżnika Chr. von Fuerer-Haimendorfa, zwłaszcza zaś jego książkę Die nackten Nagas, w y d a n ą w roku 1939, oraz szereg rozpraw Szwaj­ cara H . E . Kaufmanna, publikowanych w latach 1935, 1938 i 1939 w numerach „Zeltschrift für Ethnologie". Całość jest objętościowo nieco szczuplejsza od Papuasów. Największa ze wszyst­ kich jest monografia kultury M u r z y n ó w Ewe i ich sąsiadów. Posiada ona znacz- �550 RECENZJE nie rozszerzony wstęp. Autor zawarł w nim bowiem ogólne rozważania etnologiczne na temat stanu badań afrykanistycznych oraz typów kultur i półcywilizacji Czar­ nego Lądu. Zresztą również w czasie szczegółowego opisu kultury E w ó w wielo­ krotnie spotykamy nawiązania do dawnych p a ń s t w murzyńskich, jak Aszanti, Joruba, Benen czy Dahomej. Literatura, z której korzystał autor, jest szczególnie obszerna. Wymienię tylko parę najczęściej cytowanych dzieł. A w i ę c mamy tu książkę misjonarza J . S p i e t h a , w y d a n ą w roku 1906, Die Ewees. Schilderung von Land und Leuten in Deutsch-Togo, opracowane przez D. W e s t e r m a n n a życio­ rysy pięciu Murzynów z Togo i Beninu, Afrikaner erzählen ihr Leben, wydane w roku 1939 Togo-Erinnerungen R. К ü a s a, Togo R. B ü t t n e r a, D. W e s t e r ­ m a n n a Züge aus der Geschichte des Reiches Dahome, z roku 1941, Heeresge­ schichte der Voelker Afrikas und Amerikas A. von P a w l i k o w s k i e g o - C h o 1 e w y i wiele innych. W dobie dzisiejszej, kiedy ilość prac etnograficznych dotyczących różnych lu­ d ó w świata z roku na rok g w a ł t o w n i e s i ę powiększa, nie wydawane przez szereg lat prace niejednokrotnie „starzeją się". Prof. Moszyński zdawał sobie sprawę, że jego monografie napisane w latach czterdziestych w y m a g a ł y rozszerzenia i uzupeł­ nienia. Nie mogąc tego uczynić wskutek obiektywnych trudności, postanowił je opublikować w formie materiałowych skryptów. Jestem przekonany, że skrypt taki, z uwagi na starannie zebrany, usystematyzowany i naukowo naświetlony materiał przykładowy, miałby i dziś wielką wartość, w pierwszym rzędzie dla studentów etnografii i archeologii. Trudno bowiem o zrozumienie mechanizmu kultury bez znajomości podstawowego materiału faktycznego. Dostarczają go naturalnie etno­ grafowi i archeologowi mniej lub bardziej prymitywne kultury ludów egzotycz­ nych i tzw. tradycyjne kultury ludowe społeczeństw europejskich. Dobrze, jeżeli ó w materiał podstawowy potrzebny nam w danej chwili znajdujemy w jednym lub kilku opisach. Na ogół jednak rozsiany jest on w dziesiątkach monografii, arty­ kułów, rozpraw i notatek, w różnojęzycznej literaturze etnograficznej. Niejedno­ krotnie wyszukanie odpowiednich informacji wymaga nie tylko znajomości języ­ ków, lecz również — i to przede wszystkim — znacznej orientacji i wprawy. Umiejętności te student dopiero stopniowo opanowuje. Tymczasem omawiane tu monografie s t a n o w i ą ś w i e t n y zbiór materiałów zebranych z bardzo rozległej lite­ ratury. Gdyby doczekały s i ę wydania w formie skryptu, p o w s t a ł b y podręcznik b y ć może nieefektowny, „nienowoczesny", ale w rzeczywistości pożyteczny, a dla tych, którzy stawiają pierwsze kroki w dziedzinie etnografii i archeologii — ze wszech miar potrzebny. Leszek Dzięgiel É T U D E S R U R A L E S (revue trimestrielle ďhistoire, géographie, sociologie et économie des campagnes), Paris 1961, nr 1—3 (École Pratique des Hautes Etudes, Sjxiěme Section). Wśród wielu francuskich czasopism naukowych, które omawiają problemy inte­ resujące etnografów, należy zwrócić u w a g ę n a stosunkowo młode wydawnictwo (od 1961 r.) „Études Rurales", podjęte przez V I S e k c j ę École Pratique des Hautes Études paryskiej Sorbony, poświęcone historii, geografii, socjologii i ekonomii wsi. W skład Komitetu redakcyjnego czasopisma wchodzą znani w Polsce naukowcy francuscy: M. J . Berque, M . J . Brunhes-Delamarre, R . Boutrouches, F . Braudel, P. Coutin, R. Dumont, E . Julliard, J . Klaitzmann,M. Maget, A. Saurv, historycy, ekonomiści, etnografowie. Redaktorami czasopisma są profesorowie u n i w e r s y t e t ó w �RECENZJE 551 w Aix-en-Provenee i w Tuluzie, Georges Duby i Daniel Faucher. Sekretarzem redakcji jest bliski współpracownik znanego w Polsce antropologa i etnologa, pro­ fesora College de France, Claude LévinStraussa, kierownik prac w École Pratique, Isaac Chiva. W rozmowach z naukowcami polskimi zgłaszał on gotowość poświę­ cenia jednego lub nawet dwóch n u m e r ó w czasopisma zagadnieniom wsi polskiej. Z założeniami czasopisma i jego profilem zapoznajemy się we wstępie do pierwszego zeszytu, podpisanym przez obu redaktorów. Wysuwają oni przyjętą dziś również przez naukę polską zasadę badań kompleksowych. Czasopismo ape­ luje w i ę c do historyków, geografów, ekonomistów, socjologów, psychologów i do agronomów o połączenie w y s i ł k ó w poświęconych studium wsi, grup społecznych żyjących bezpośrednio lub pośrednio z pracy na roli. Redaktorzy nie zamierzają ograniczać tematyki „Études" do zagadnień wsi francuskiej, zamierzają udostęp­ nić ł a m y czasopisma naukowcom Europy Zachodniej, krajów śródziemnomorskich i w miarę możliwości rozszerzać grono swych autorów na dalsze kraje. Czasopismo ma b y ć organem dyskusji i spotkań n a u k o w c ó w francuskich z zagranicznymi ce­ lem skonfrontowania metod pracy i materiałów. Ma ono uwzględnić w swym programie wydawniczym zarówno t e m a t y k ę historyczną, współczesną, jak i wnioski perspektywiczne. Redakcja uwzględnia w swych założeniach jak najobszerniejszą bibliografię krytyczną i materiały informacyjne, zamierza inspirować nowe tematy badań i w s k a z y w a ć na środki ich realizacji. Z artykułów zawartych w 3 pierwszych zeszytach kwartalnika z 1961 r. zainte­ resować mogą etnografów artykuły następujące: E. J u 11 i a r d, Urbanizacja wsi w Europie pagnes en Europe occidentale), z. 1. Zachodniej (L'urbanisation des cam- M. M o s c o v i с i, Osobowość dziecka i środowisko rolnicze (Personnalité de 1'enfant et milieu rural), z. 1. M. D a u m a s, Gospodarstwo pasterskie we wschodnim Wysokim Aragonie (Le re­ gime pastoral du Haut-Aragon oriental), z. 3. P. I d i a r t, Dzierżawa i ustrój rolny w okręgu Faguibine (Métayage et regimes fonciers dans la region du Faguibine), z, 2—3. Wymienienie tych artykułów nie wyczerpuje zagadnień interesujących etnografa-historyka wsi zawartych w pozostałych artykułach wydawnictwa. Wymie­ niam je jedynie z uwagi na ich ogólny charakter i materiał p o r ó w n a w c z y z za­ kresu metodologii badań. E . Julliard, jeden z najlepszych w tej chwili na terenie Francji specjalistów zagadnień osadnictwa wiejskiego, profesor tzw. géographie humaine na uniwersy­ tecie w Strasburgu, podjął się oświetlenia palącego problemu urbanizacji wsi, wska­ zania najwłaściwszych dróg, na jakie powinna ona wkroczyć dla zapewnienia roz­ woju rolnictwa. W tym celu przeprowadza zaraz na w s t ę p i e swego artykułu klasy­ fikację t y p ó w ewolucji stosunków między miastem a wsią. Wyróżnia przykładowo trzy: 1. miasto żyjące z dochodów z ziemi, charakterystyczne dla południowej F r a n ­ cji, dla zachodniej Nadrenii i przede wszystkim dla nizinnej Langwedocji; 2. mia­ sto „wyspowe" bez przedmieść, jak współczesna Ankara czy starożytny Rzym, jak również miasta Ameryki Południowej nie m a j ą c e żadnego w p ł y w u na rozwój ich zaplecza terytorialnego; 3. miasta „urbanizujące" stanowiące centrum i źródło im­ pulsów gospodarczych i społecznych dla okolicznych wsi. Tylko ten trzeci typ urbanizacji charakterystyczny np. dla Szwajcarii stwarza system trwałych p o w i ą ­ zań pomiędzy urbanizuj ącymi s i ę osadami wiejskimi i najlepiej prowadzi do po­ stępu gospodarczego, do odzyskania w nowych warunkach gospodarczych i społecz­ nych zachwianego systemu równowagi pomiędzy różnymi ośrodkami miejskimi �552 RECENZJE a urbanizującą się wsią. Muszą być jednak zachowane dwa warunki: 1. istnienie silnego ośrodka dyspozycyjnego w stolicy regionu dla przekazywania do całego regionu najrozmaitszych usług; 2. przyjęcie dzięki takiemu układowi stosunków przez ludność wsi ogólnej kultury i zawodu, który układa 'Stosunki między tą lud­ nością a ludnością miasta na zasadzie równości. W przyswojeniu nowego stylu życia może przyjść z pomocą odpowiednia poli­ tyka ekonomiczna, poprzedzona szczegółową analizą sytuacji procesu przemian. T u ­ taj geograf może odegrać swoją rolę. M. Moscovici porusza się w kręgu zagadnień bardzo charakterystycznych dla zainteresowań nauki zachodniej. Są to zainteresowania problemem kształtowania się osobowości i jej powiązań z życiem środowiska społecznego i obrazem jego kultury. Zagadnienia te w y s t ę p u j ą c e od dawna w literaturze antropologicznej (tzw. antropologii społecznej i kulturalnej), zwłaszcza w nauce amerykańskiej, nie są obce również nauce francuskiej. W popularnych w tej chwili dla wielu dziedzin nauki francuskiej (etnografia, antropologia społeczna i kulturalna, tzw. géographie humaine) monografiach terenowych wsi i miasteczek rozmaitych regionów bardzo często prócz etnografa bierze udział przede wszystkim psycholog. W Polsce brak nam w tej chwili tak ścisłych powiązań pomiędzy etnografią a psychologią. O wychowaniu dziecka w środowisku wiejskim pisano u nas stosunkowo częściej w okresie międzywojennym. M. Moscovici n a w i ą z u j e do prac podjętych w Stanach Zjednoczonych A. P. na temat tzw. persannalité de base w stosunku przede wszyst­ kim do społeczeństw prymitywnych i do niektórych prac monograficznych francu­ skich, w tym zwłaszcza monografii L . Bernot i R. Blanehard poświęconej wsi francuskiej, Neuville. Przedstawia zagadnienia stosunku dziecka i środowiska spo­ łecznego, w jakim wzrasta w okresie pierwszych lat życia, okresie przedszkolnym, szkolnym — szkicując w bardzo ogólnych zarysach sytuację istniejącą we F r a n ­ cji, omawia również kilka przykładów szczegółowych i wysuwa postulat podjęcia studiów w tym właśnie zakresie. Artykuł M. Daumas wprowadza w metody pracy nad zagadnieniem specjalnie żywo interesującym w tej chwili środowisko naukowe polskie — pasterstwa gór­ skiego, zachowanego do dziś na terenie części Pirenejów. Interesują go zagadnie­ nia praw własności pastwisk (samorządowe, prywatne), rola organizacji pasterskich na terenie dolin oraz specjalny system powiązania rytmu uprawy położonych w gó­ rach pól ;z pasterstwem. Ostatnia z wymienionych prac umieszczona w dwu kolejnych zeszytach (arty­ kuł P. Idiart) dotyczy charakterystycznych dla niektórych okręgów rolniczych Su­ danu, a obcych innym terenom Afryki, starych s y s t e m ó w dzierżawy roli przynie­ sionych zapewne tutaj wraz z islamem. Jest przykładem jednego z kierunków, w jakim idą francuskie studia afrykanistyczne starające się odtworzyć istniejący stan prawny posiadania ziemi i strukturę społeczną wsi afrykańskiej (opartą m.in. również na zwyczajach różnych grup etnicznych) w przededniu zaplanowanego zagospodarowania opisywanych regionów. Pozostałe, nie omówione tutaj artykuły, zamieszczone w 3 zeszytach „Études Rurales" przedstawiają dużą mozaikę tematów, związanych z historią wsi różnych okresów historycznych i różnych regionów. Artykuły tego typu zamieszczone w z. 1: D. F a u с h e r, L'assolement triennal en France, P. de S a i n t - J a c o b , Mutations économiques et sociales dans les campagnes bourguignonnes á la fin du XVI s„ o m ó w i o n e zostały w recenzji J . Leskiewiczowej w „Kwartalniku H K M " (R. 10: 1962, n r 1—2, s. 209—211), podobnie jak dwa artykuły poświęcone zagadnieniom metodyki pracy, granicom stosowalności kalkulacji ekonomicznej do rolnictwa i fo- �RECENZJE 553 tografii lotniczej (J. K l a t z m a n n , Les limites du calcul économique en agricul­ ture i R. C h e v a l l i e r , Un document fundamental pour l'histoire et la géographie agraires: la Photographie aérienne). Zeszyt 2 przynosi artykuł G . D u b y dotyczą­ cy terenu poł. Alp w X I V w. (La seigneurie et l'économie paysanne. Alpes du Sud, 1938), J . A n n a e r t charakterystykę stosunków we współczesnym rolnictwie Belgii, nawiązującą zresztą do stosunków dawniejszych od X V I I w. (Repartition géographiąue des modes de faire — valoir en Belgique) oraz I. С. G . C l o s s - A r c e d u c o niszczeniu gajów (Sur la destruction du boccage). W z. 3 autorzy cofają się do problemów kolonizacji rzymskiej, R. C h e v a l l i e r , La centuration et les proble­ mes de la colonisation romaine, R. B o y e r , Un habitat rural gallo-romain ä SaintHermentaire (Commune de Draguignan, Var), m ó w i o uprawie oliwki na wsi Tunisu (G. G a l y , L e paysan et la technique en agriculture sěche: l'olivette de Sfax) i zno­ wu fotografii lotniczej w zastosowaniu do konkretnych studiów (na przykładzie bagna —• R. d ' H o l l a n d e r , Le marais poitevin). Uzupełniają rocznik ciekawe recenzje, noty bibliograficzne i informacje o działalności różnych ośrodków badań nad wsią (m.in. socjologii i ekonomii wsi holenderskiej i etnografii rolniczej w Nie­ mieckiej Republice Demokratycznej). Anastazja Kojdecka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9d1b04bd103bc07005bb3f491565b1c.pdf 88ba135944695ab38e1621823ea136c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:485 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1963 t.7, s.555-582 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IND.EKS Y Wykonała Aurelia Podgórska INDEKS OSOBOWY Aaron, bp egipski 472 Abd ar-Rahman ibn Habib ibn Abi 'Ubajda 38 Abdul Aziz K h a n Panezai 368, 386 Abdurrahman, emir Afganistanu 365 Aboulféda (zob. też Abu Г-Fida) 46, 58, 62, 73, 83, 91, 95, 107, 112, 114—116, 118, 120, 136, 141, 144, 146, 148, 149, 162, 163, 166, 168, 176, 186 Abu 'Abdallah Muhammad ibn Baghano ( X I I I / X I V w.) 47, 145 Abu '1-Fida ( X I I I / X I V w.) 45, 47, 57, 62, 73, 83, 91, 95, 107, 112, 114—116, 118, 136 Abu Hamid ail-Andalusi 136 Abu 'il-Hasan Ali 137 Abu Ishák al-Farisi el-Istakhri patrz al-Istaehri Adali Morty M. G . 487 Adanson 59, 62, 67, 92, 103, 108, 111, 114, 121, 123, 142, 143, 160, 165, 166. 185, 186 Afenanger H . 549 Affonso I, król Konga ( X V / X V I w.) 521 Afrykańczyk Leon patrz Leon A f r y k a ń ­ czyk, także ai-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az Zajjati Agudvié J . 428 Ahmad M. 368, 394 Ah-moise (też Amazis), władca Egiptu (VI w. p.n.e.) 465 Alimen H. 274, 278-н281, 283 , 284, 287, 290 Almorawidzd 40, 41 Alvarez I X , król Konga 552 Amazis patrz Ah-mose Ammianus Marcelinus 466 Andrzejewski T. 496, 497 Annaert J . 553 Anton у Ferrandiz M. 428 Antoniewicz W. 212, 446, 527 ApoMonios 466, 497 Arfoousset T. 239 Arensberg С. M . 360 Arkell A. J . 35, 100, 122, 186, 507 Armstrong R. G . 59, 70, 89, 98, 128, 149, 188 Askia Muhammed 42, 48 Aujas L . 186 - al-Aiziza, władca Egiptu 45 Baines Т. 202, 230 Baker H . G . 52, 56, 60, 71, 89, 91, 102— 105, 152, 186 al-Bakri (el-Bekni) 37, 3 9 ^ 2 , 45, 47, 53—55, 62—64, 73, 77, 78, 84, 85, 99, 104, 110, 111, 114, 116—118, 120, 121, 123, 125—127, 129, 131, 136, 142—144, 150, 156, 158—160, 163—165, 167, 169, 170, 175, 177, 182, 183 Balicki J . 498 Bailsan F . 213, 214 Balzak H . 505 Baradiaran J . M. de 428 Barrow J . 195, 196, 239 Barth H. 42, 56—59, 64—66, 68—70, 72—75, 78, 79, 81, 82, 85, 89, 90, 92—39, 103— 106, 108—111, 114—119, 128, �556 INDEKSY 130—132, 135, 138—140, 143, 144, 148, 149, 152, 155—158, 161, 163, 164, 169, 172, 175, 177—182, 186 Baaciom W. R. 85, 87, 89, 101, 109, 127, 136, 144, 145, 149, 171, 186 Bastian 426 el-Batrawi A. M. 462 Baumann H . 68, 71, 87—89, 91, 92, 127, 129—132, 136, 137, 161, 178. 186, 199, 212 Bauton M. 500, 501 B a s i ń s k a B . 449 Behrmann W. 549 Berger F . 199 Bergson 514 Bernatzik H . A. 414 Bernat L . 552 Berque M. J . 500, 550 Bertin G . 196, 197 Berwiński R . 443 Białek C. 462 Bielawski J . 496 Biernacka M. 449 Blanehard R. 552 Bleek W. 196, 201, 209, 210, 228 Bleek W. H . G . 198 Bleiber F . 364 Błaszczyk S, 429, 443 Boas F . 24, 505, 509 Bocheński J . 498 Boglár L . 491, 492 Bois D. 85, 87, 89, 91, 93—96, 100—105, 108—110, 112,—118, 121, 123, 173 Bolivar J . 428 Bonaparte Napoleon I 465, 468 Bool 514 Bougainville 25 Boule M. 200, 201, 210 Boutrouehas R. 549 Bovill E . W. 37, 43, 187 Boyer R. 553 Boyev P. 462 Brandys M. 498 Braudel F . 550 Braun G. 414, 415 Breuil H . 274, 288 , 428 Briggs L . C. 64, 75—77, 113, 115, 124, 132—138, 147, 148, 151, 159. 169, 175, 176, 187 Birockelmann C . 44—48 Broom R. 198, 274 Broussaiis E . O. 112 Brown P. 59, 89, 98 Brunhes-Delamarre M. J . 550 Bugyi Z. 462, 463 Burkitt M. C. 198, 274 Burszta J . 442—444 Büttner R. 549 Cailié R. 90, 97, 101—103, 108, 111—113, 124, 127, 128, 130—132, 136, 145, 147— —150, 153, 154, 157, 158, 161, 167, 171. 173, 176—178, 180, 182, 187 Caille M. de la 238 Campbell A. 402 Campbell J . 239 Caroe O. 368, 394 Caskel W. 371 Caton-Tompson G . 290 el-Cazwini patrz al-Qazwini Cebertowicz R. 472 Chaldun patrz Ibn Chaldun Chałasiński J . 497 Chapelle J . 75—77, 99, 112, 113, 120, 140. 187 Charuzin N. 414 Chevallier R . 553 Chętnik A. 435 Chiva I . 551 Chodak S. 497 Christo! F . 195, 199 Cichowicz H. 443 Cichowicz W. 443 Ciszewski S. 443 Clapperton 55, 74, 76, 78, 93 , 96, 98, 99, 105, 107, 115, 116, 119—122, 130, 143, 162, 171, 187 Clark J . D. 206, 207, 236, 239, 274, 275, 278, 288, 290, 294 Closs-Arceduc I . C . G. 553 Coblentz A. 462 Cobley L . S. 56, 60, 71, 85—87, 89, 91, 96, 104, 105, 116, 152, 157, 163, 165, 187 Codirington 533 Cole F . C . 24 Colin G . S. 56, 91, 93, 95, 101, 102, 104, 108, 112, 113, 117, 122, 123, 173, 190 Coloimbani F . M. 110—112, 139, 141, 187 Colvocoresd P. 500 Comte 518 Conant F . P. 59, 70, 72, 109, 111, 135, 136, 162, 188 �INDEKSY 557 Cooke H. В. 274, 280 Coolłey W. D. 43 Coután P. 550 Czakł 545 Czeczot A. 464 Czekałło G. 498 Czekanowski J . 210, 462, 497 Dynowski W. 15, 446, 449, 458 Dziekoński Т. 429 Dzierżykray-Rogaisiki Т. 462, 463, 497 Dziewoński К. 446 al-Dżanahani al-Maghribi A l i 47, 67, 158. 160, 167 Dżyngis-Chan 537 Cwirko-Godycki M. 463 Eder X . F . 491, 492 Edrisi patrz al-Idrisi Elbo J . G. 410 Elkin A. P. 506 Ellenberger V. 194, 196, 201, 202, 214, 221. 222, 235, 236, 239, 244, 270 Elphistone M. 394 Elsěk 495 Enequist G. 407, 408 Engels F . 19 Épaulard A. 49, 189 Erikson 213 Evans-Pritchard E . E . 301. 303, 358, 359, 501, 511, 534, 539 Exell A. W. 162, 188 Dalziel J . M . 32, 71, 72, 85, 86, 89, 90, 92, 95, 101—103, 105, 108—110, 112, 113, 115, 117, 118, 121, 152, 153, 155, 157, 162, 164, 173, 174, 187 Dart 274 Daszewski W. 473 Daumas M. 551, 552 Davidson В . 499, 521—531 Davis J . A. 500 Davis K . 368, 394 Dąbrowski L . 472, 473 Delaforsse M. 43, 187 Delimat T. 448 Dembiński Т. 498 Demetrykiewicz W. 429 Demoiugeot E . 37 Denham 55, 74, 76, 78, 93, 98, 99, 105, 107, 115, 116, 119, 120, 122. 130, 143. 162, 171, 187 Desmoulines 196 Desraches Ch. 497 Detzner H. 549 ad-Dimaszqui Abdallah Mahommed (ed-Dimichqui) 47, 54, 62—64, 74, 76, 77, 84, 111, 118, 119, 125, 126, 148, 155, 156, 177, 187 Dobrowolski К. 493 Dornan 234 Doroszewski Т. 446 Dozy R. 56—58, 77, 95, 104, 109, 113, 114, 172, 187 Drapella A. 463 Duby G. 551, 553 ad-Dukkali A l i 47,-143 Dulcerto Angelino 40 Dumont R. 550 Dunn E . J . 229, 232, 234, 239, 242, 246, 250, 254, 262, 2,66, 270, 272, 276 Dürkheim E . 503, 505, 508—511, 518 Düben G . 414 Dydowiczowa J . 444 Fage J . D. 41, 43, 52, 74, 188, 488 Fagg B. 491 Fagnan E . 56, 58, 62, 64, 73, 77, 94, 126. 136, 156, 164, 188 Farda Sulajman 179 Fatima patrz ibn Fatima Fatymidzi dyn. 45 Faucher D. 551, 552 al-Faizari 31, 39, 41 Ferdinand К. 369, 370, 386 Fernandes Valentini (1500—1507) 36, 37, 58, 74, 75, 80, 84, 100, 105, 112, 123, 133—135, 141, 144, 145, 151, 166—168, 170 Feurer-Haimemdoirf Ch. von 549 Fiedler А. 498 Field H. 377 Firth R. 359, 539—544 Fischer 202 Fojtík К. 495 Forde D. 59, 70, 89, 98, 128, 149, 188, 358, 359, 501, 540 Fortes M. 301, 303, 333, 358, 501, 511, 512 Francoi 202 F r a n k D. S. 393 Frankowska M. 429 Frankowski E . 425—439 �INDEKSY 558 Framtz С. 500 Fraser-Tytler W. К. 368, 394 Freud 509 Fritsch G. 202, 209, 228, 230 Frobenius L . 199, 212, 293, 528 Gabe 202 Gajek J . 434 Gady G . 553 Gama Vascio da patrz Vasco da Gama Gamble D. P. 58—62, 67, 72, 82, 89, 92, 93, 97, 101, 103, 108, 111, 113, 115, 127, 146, 149, 158, 173, 175, 176, 181, 183, 188 Gardner 274 Gaudefroy Demombynes 109, 186 Gennep A. Van patrz V a n Gennep A. Georgios, bp 472 Ghunter A. 499 Giedwidź J . 498 Gieysztor A. 446 . Gjessing G . 401, 413, 417 Gluckman M. 358 Gładysz M. 494 Goeje M. J . de 187 Golberry S. M. X . 51, 121, 127, 158, 160, 177, 180, 181, 188 Gomes Diego 117 Goodwin A. J . 198, 274, 280, 281, 284, 286, 289 Gordon L . 499 Górny S. 463 Górski Т. 464 Grabowska Z. 429 Grabowski J . 433 Graebner 197, 202, 212 Griffith 470 Grimm H. 462 Grzędziński B . 498 Gsell S. 37, 38, 128, 188 Gunn H . D. 58, 59, 70, 72, 89, 93, 98, 109, 111, 130, 132, 135, 136, 162, 188 Gurwiitch G. 504 Gusinde M. 213 Gustaw Waza, król szwedzki 407 Haddon 198 Hadrian 466 Hadżi Hafizullah 383 Hadżib 137 Khan Aczakzai 367, Hahn Т. 228 Halpern J . 498 Hannon 36 al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az-Zajjati patrz Leon Afrykańczyk Hatszepsut 472 Heckscher E . 408 Hejnosz W. 442 Herbst S. 446 Herodot 37, 96, 100, 118 Herskovits M. J . 359, 400, 423 Hoebel E . A. 359 Hoeppen E . C. N. 198, 276 Hoetker G. 549 Hogbin H . I. 21 d'Hollander R. 553 Hołub E . 229 Horak A. 493 Horak J . 493 Houdas O. 188 Houtema M. T. 186 Humlum J . 368, 369, 382, 386, 394 Hunter M. 500 Hunton 499 Hurwitz 213 Hutchinson J . 102, 103, 112, 121, 188 Ibn Bajtar 101 Ibn Battuta (ibn Batoutah) 40, 42, 48, 54, 57, 64, 68, 69, 71—74, 81—83, 85—88, 90, 92, 104—107, 110—114, 119—122, 126, 127, 129, 130, 133—139, 142, 145, 147, 148, 151, 154, 155, 158, 160, 161, 167—170, 172, 174—179, 181, 163—185. 188 Ibn Chaldun (Ibn Khaldoun) 156 Ibn Chordadhbeh 44 Ibn Dżuzajj 48 Ibn Fadl Allah al-'Omari patrz al-'Omari Ibn al-Fagih al-Hamadhani (Ibn a l - F a kih) 35, 44, 46, 52, 57, 63, 68, 90—92, 94, 95 Ibn Fatima 36, 46, 94, 148, 162 Ibn Hauqal (Ibn Haukal) 45, 117, 133, 165, 170, 176 Ibn Salid 43, 46, 47, 56, 83, 94, 104, 107, 115, 116, 119, 120, 141, 144, 146, 148, 149, 156, 162—166, 168 Ibn Wadhih (patrz ,al-Ja'qubi) 186 Idiart P. 551, 552 al-Idrisi (Edrisi) 46, 62, 64, 65, 69, 73, 77, �INDEKSY 80, 83, 97, 100, 103, 105, 106, 115, 119, 120, 131, 133, 135, 140, 145—149, 151, 156, 159, 166, 172, 175—177, 181, 182, 187 Immenroth 2й0 al-Isitachri (eł-Istakhri) 44. 45 Itkomen I. T. 398 Jackowski A. 433 Jackson 57 Jacobs M . 359 Jagła M. 444 Jakofoielski S. 496 Jan I I , król portugalski 35 al-Ja'qubi (Ibn Wadhih) 40—42, 186 Jaqut (Jacut) 45 , 46, 53, 57 , 62, 63, 65, 73, 75, 76, 91—95, 116, 118, 119, 122, 126, 131, 135, 165, 168, 170, 180, 189 Jasicki B. 462 Jasiewicz Z. 444, 445 Jastrdebowa 480 Jaszuński G. 498 Jesu, bp egipski 472 Jeziorkowska-Kołodziejska В. 429 Johannes, bp egipski 469, 470, 472 Johnson 202, 276 Jolly К . 290 Jones N. 274, 278, 280, 290 Julien Ch. А. 18 Julliard E . 550, 551 Kadlec V. 462 Kalouthas, bp egipski 472 Kamieński Ł. 443 al-Karkari, sułtan 148 Karol I X , król szwedzki 407 Katon 466 Kaufmann H. E . 549 Kcantuc J . patrz X á n t u s J . Kessing F . M. 359 Kimball Т. J . 360 King 274 K i r w a n L . P. 462 Klatzmann J . 550, 553 Knox 196 Kočka W. 399 Kojdecka A. 553 Kolberg О. 443 Kolenda J . 497 Konfucjusz 538 Kopczyńska-Jaworska В. 494 559 Korabiewicz W. 452 Kosibowicz E . 210 Kostka-Potoeki S. 464 Koswien M. O. 18 Kotula F . 444 Kotula T. 497 Kowalewski M. 357 Kowalik J . 534 Kowalska-Lewicka A. 494 Kraczkowski A. J . 44—49, 189 Krajewska J . 429 Kramers J . H . 189 Krige 274 Kroeber A. L . 358 Krzywicki L . 209, 233, 429 " Kutobel L . J . 42, 44, 52, 57, 91, 189 Kunderewicz C. 497 Kuper H. 358, 500 Kupdszewskl H. 497 Kutrzeba-Pojnarowa A. 435, 495, 506 Küas R. 549 Kühn H. 198 K w a ś n i e w s k i K . 444 Kwejt J . 446 Laibouret H. 39—41, 51, 87, 92, 108, 127, 130, 132, 158, 189 Laforgue P. 44 Lagercrantz S. 138, 189 Lajaille G. 111, 134, 188, 189 Lamplugh G . W. 276 Lamprey 196 Leach E . R. 531—534 Leakey L . 239, 526 Lebeuf J . P. 488 Lebzelter V. 213 Leca N. 82, 100, 127, 129, 189 Lech 448 111, Lennan Mc J . F . 506, 540 Leon Afrykańczyk (Jean-Leon rAfricain, al-Hasan ibn Muhammad al-Wazzan az-Zajjati) 31, 42, 48, 49, 53—55, 63, 65, 68, 69, 75, 83, 84, 98, 103—107, 116— —128, 130, 132—134, 137, 141, 143, 147, 150, 151, 158, 161, 164, 165, 167, 170— —173, 175, 176, 180, 181, 183, 189 Leon X , papież 49 Leopold I I , król belgijski 523 Leprieur 67 Lepsius R. 196 Lera 25 �560 INDEKSY Leroi-Gourhan A. 203, 204, 237 Laskiawiczowa J . 552 Lévail'lant F . 195, 239 Levers 532, 533 Levin M. G . 105 Lévi-Strauss С. 24, 25, 358, 503, 506—520, 551 Levy-Brühl L . 503, 505 Lewicki Т. 31, 38, 46, 191, 496 Lewiński J . 210 Lichtenstein H . 239 Linage J . de 497 Linton R. 400 Lipiński 443 Lisakowiski J . 444 Livingstone D. 202, 230 Lloyd L . C. 198 Lorentz S. 446 Loth J . 210 Loth L . 452 Lothe H. 189 Lothian A. C. 365 Lowe R. C. van 198, 274, 280, 283, 284, 286, 287, 357 Lumsden H . B . 368, 394 Lumumba 499 Lund P. S. 360 Luschan F . van 202 Mac Gregor С. M. 368, 394 Mac Guckin de Siane patrz Siane de Macartney 195 Macůrek J . 493 Maget M. 550 Maigret J . 141, 169, 189 Mair L . P. 369 M. Akram K h a n Panezai 367 Makulski K . 192, 445, 448, 479, 481—487, 515 Malan B. D. 274, 280 Malfante 155, 159 Malicki L . 429, 435, 444 Malinowski В. .21, 357, 400, 403, 428, 504, 505, 508—512, 534, 540—542 Manker E . 402, 404, 405, 413—416, 419 Mansa Musa 47, 137, 138 Mansa Sulajman 83, 177 Mantel-Niećko J . 496 Manteuffel J . 464, 497 al-Maqrizi 58, 114, 120, 135 Marensky A. 228 Markham S. F . 449 Markowska D. 448, 449 Markowski В . 373, 376, 388 Marks К . 505 Maron S. 368 Marquart J . 35, 38, 40, 43, 44, 120. 189 Marschal-Thomas E . 213 Martin C. J . 299 Martini F . H. W. 186 Marty P. 33 al-Masudi 31 Matwiejew W. W. 42, 44, 52, 57, 91, 189 Mauny R . 32, 42, 44, 46, 51, 56, 60, 61, 67, 71, 72, 76, 90, 100, 115. 117, 118, 155, 157, 159, 162, 164, 171, 172, 185, 189 Maurizio A. 66, 67, 82, 86, 179—181, 189 Mauss M. 505 Mehren M. A. F . 187. 189 Meinhof 196 Menghin O. 199 Meirleau-Ponty M. 505 Meysner-Roztworowska M. 429 Miasina E . N. 421 Miazgowski B . 498 Michalski J . 483 Michałowski К. 462, 464—466, 468—470, 472, 497 Mikulscy M. i Z. 368 Milewski J . 49.9 Milewski T. 210, 241 al-Miljani (al-Multani) 47 Mir Mahmud 464 Mischlich A. 70, 90, 104, 117, 125, 128, 130, 132, 149, 153, 159, 169, 173, 176, 189 Moffath R. 239 Monduit J . 204 Monod T h . 189 Monteil Ch. 68, 93, 106, 111—155, 183, 190 Morgan L . H . 426, 540 Moscovici M . 551, 552 Moszyński K . 210—212, 217, 220, 226, 377, 426, 496, 503, 548, 550 al-Muhallabi 43, 45—47, 53, 57, 62, 63, 65, 73, 91, 93, 95, 112, 114, 118, 131, 135, 170, 180 Muhammad ibn Jusuf ibn al-Warraqa 45 Mulanda F . 475—478 al-Multani patrz al-Miljani �INDEKSY Murdock G . P. 41, 52, 56, 60, 71, 89, 91, 95, 103, 108, 109, 152, 190, 357 Münzer 171 Nachtigal G. 58—61, 65, 70, 74—81, 85, 89, 90, 93, 94, 96, 99—101, 104, 109, 111—116, 119, 123, 128, 130—133, 135, 137, 138, 140, 142, 143, 147, 149, 150, 152, 154, 157, 162, 164, 165, 169, 173, 174, 177, 179, 181, 182, 190 Nachtigall H. 371 Nadel S. F . 358, 359, 501 Nadir-Szaeh 364 Neerasov O. 462 Neferhotop 496 Nevermann H . 548 Neville 274 Nickul K . 399, 411, 415 Niedemayer O. von 394 Nkrurnah K . 499, 501 Obare Nyaruoth 309, 312, 321, 330, 333 Oberg K . 359 Obenmeier H . 198 Ochanda 339 Olderogge D. A . 196, 197, 4 7 9 ^ 8 2 Olekiewicz M. 463 Olędzka H . 448 Olędzki J . 448 Oliver R. A. 488 Olivier G. 462 Olszewska-Dyoniziak B . 520 al-'Omari 40—12, 47, 48, 53—55, 63, 65, 68, 70—73, 76, 79—81, 87, 88, 92, 95— —97, 100—104, 107—110, 114—116, 119—121, 125—127, 129, 131—135, 137—140, 143—145, 153—155, 159, 163, 168, 170, 174, 175, 183—186 Oqby ibn Nafi' 37 Othman al-Kanemi 70 Oudney 55, 74, 76, 78, 93, 96, 98, 99, 105, 107, 116, 119, 120, 122, 130, 143, 162, 171, 187 Owidiusz 466 Paine R. 398, 401, 408 Palgrav W. C. 231 Panek S. 462 Paprocka W, 449 Park Mungo 80, 82, 114, 145, 147, 149, 153, 155, 171, 182, 183, 190 Passarge S. 229, 231 36 — Etnografia Polska, Т. V I I 561 Pátkova J . 495 Paulhan F . 432 Pawlikowski-Cholewa A. von 550 Pazdur J . 494, 495 Pehrson R . 401, 408, 413, 417, 420 Peringuey 200, 274, 286 Perrier de la Bathie 87 Perrin N. 368, 394 Petrażycki L . 505 Petras bp 471 Philip J . 239 Piddington R. 358 Pienar S. 500 Pieris 533 Pietkiewicz К. 445 Rietruszyńska 443 Pikulin M. G. 394 Puszczykowa I . 496 Pittard E . 200 Pliniusz 93, 121, 466 Podolak J . 494 Poirier J . 203, 204, 207 Pomianowska W. 445 Poniatowski S. 429 Porteres R. 32, 56, 61, 66, 71, 190 Potiechin I . I. 231, 479—481, 544—548 Poutrin 202 Poutzin 202 Pöch 202 Prokopczuk J . 498 Ptolomeusz 37, 38 al-Qalqaszandi 48, 76, 103, 115, 116, 137, 138, 162—164 al-Qazwini (el-Cazwini) 47, 63, 67, 92, 140, 158, 160, 167, 168, 170, 176, 187 Rackow E . 371 Raczyński R. 462 Radoliffe-Brown A . R. 333, 358, 501, 505, 507—510, 512—514, 534, 540, 541 Rai Jamiat R. B . 368, 394 Rajt M. W. 481 Ratzel F . 196 Reche O. 549 Redfield R. 400 Rehman A. 209, 211, 213, 229 Reinaud M. 46, 101, 102, 166, 186 Reinhardt R. 56, 60, 72, 75, 84, 85, 88, 91, 94, 96, 100, 101, 105, 108, 112, 115, 162, 164, 182, 190 �562 Renaud H. P. J . 56, 91, 93, 95, 104, 112, 113, 117, 1212, 123, 173, 190 Revo! 33, 144, 146, 149, 190 Richards A. G . 500 Richards A. J . 202, 358, 359 Rippen В. van 229, 235 Rivers W. H . R. 357 Rivet P. 492 Riviere G. J . 431 Roberty С. 105, 106, 108, ПО, 112, 115, 119 Robinson J . A. 368, 394 Roger I I , władca sycylijski 46 Rolfs G. 70, 74, 75, 99—101, 104, 107, 111, 119, 128—133, 138, 149, 163, 173, 190 Roosevelt T h . 25 Roquette-Pinto 25 Rosner ,S. 498 Rouch J . 41, 69, 72, 74, 82, 92, 97, 125, 142, 143, 147, 161, 190 Rousseau J . J . 313, 503, 514 Różbicka L . 462 Ruong I. 413, 417—419 Russell T. A. 56, 85, 89, 190 Ryan 533 INDEKSY 108, 113, 109, 169, 114, Sada Asquaye 487 Sa'id patrz ibn Sa'id Saint Jacob P. de 552 Saint Perier R. de 200 Sampson A. 500 Sanchez у Sanchez D. 428 Sandor I . 491 Saurv A. 550 Schapera I . 198, 200, 210, 213, 214, 229, 236, 239, 358, 359 Schebesta P. 203 , 204 Schefer Ch. 49 SchManter 202 Schmidt M. 549 Schmidt P. W. 202—204, 207 , 210 Schoefield J . F . 274, 286, 290, 291 Schweinfurth G. 60, 66, 202, 228 Sefania Abungu 330 Seligman C. G . 198, 210 Sergeev M. A. 405 Setos I I , faraon 470 Seweryn Т. 435 Shapiro Н. 358 Shrubsall F . 196 Siemaszko A. 472 Sikora P. 462 Skorow G . S. 480 Slane de 142, 186 Snowden J . D. 60 Sobczenko A. J . 481 Sobieski M. 432 , 443 Solías 200, 274 Souithall A . W. 359 Spanrmann A. 238 Spleth J . 549 Sprengel M. C . 189 Staňkova J . 495 Stanley H. M. 523 Stanton W. R. 56, 61, 71, 91 Stefanos, bp egipski 472 Steinen К. von den 2,5, 549 Stelmachowska В. 443 Stenn В. J . 359 Stolarczyk H. 462 Stołyhwo Е. 462 Stopa R. 209—211, 213, 462, 496 Stawę G. 197, 198, 209, 210, 229, 234, 235, 239 Strabon 67 Strelcyn S. 460, 461, 482, 496 Strouhal E . 462, 463 Suchý J . 462, 463 Su-ma Czien 538 Sychta B. 435 Sykes P. 368, 394 Szams ad-din ad-Damaszqi 47 Szczurkiewicz T. 357 Szolc-Rogoziński 452 Szwaykoiwska I. 463 Szweykowski W. 462, 463 Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 458 Szymański E . 498 Szymański Z. 4,99 Štika A. 494 Świirko S. 445 Taczanowski W. 452 Talko-Hryncewicz J . 426 Tanner V. 403, 407 Taubenschlag R. 497 Taylor 540 Tegengren H. 402, 406 Teliga J . 472 Theal M. 241 �INDEKSY Thevet 25 Thomas E . 225, 226 Thompson L . 246 Thurnberg Ch. P. 239 Thurnwald R. 549 Thurnwald S. 68, 7.1, 87—89, 91, 92, 127. 129—132, 136, 137, 161, 178, 186 Tilke M. 377 Tin Hinan, królowa egipska 118 • Tobias P. V. 204—206, 213—216 Toemen M. J . 213 Toit A. L . du 274, 276 Tołstow S. P. 21 Tomic P. 493 Tonder P. W. van 290 Toupet Ch. 92, 118. 177, 190 Trajan 466 Trever 213 Trochain J . 62 Turanówna J . 429 Turski H. 499 Tylor 426 563 Waligórski A. (też: W. A.) 299, 487—492, 500 Wanke A. 462 Warner W. L . 360 Wasiliewa G. P. 375 al-Watwat 47 Wells L . H. 206, 207, 2,13, 247, 280, 290 Wespaizjan 497 Westermann D. 41, 44, 68, 71, 87—89, 91, 92, 127, 129—132, 136, 137, 161, 178, 186, 190, 199, 549 Whitaker I . 401, 413, 420, 421 Wieprzewski M. 463 Wierciński A. 462 Wilber D. N. 368, 369, 394 Williams 213 Wilks I . 36, 190 Wilson M. 358 Wirza P. 549 Wissman 202 Witruwiusiz 466 Wittfogel K . A. 531, 534—539 Wood S. 500 Urvoy Y . 44 Xántus J . 491, 492 Van Der Stele 238 Van Gennep A. 506 Vasco da Gama 37, 236 Vasilevic G . M. 405 Vavilov N. I . 60 Vendeix M. J . 68, 190 Verneau R. 200, 201 Vielrose E . 498 Vincent P. 368 Y v e r G. 37, 42, 43, 190 Zajączkowski A. 358. 497 Zaręba L . 498 Zastow 231 Zawadzki A. 446 ZnamierowiSka-Prüfferowa M. 442, 444 az-Zuhri 45, 162—164 Wagner G . 310, 359 Waitt A. W. 85, 87, 190 INDEKS Zemo-Żejmis M. 464, 497 NAZW GEOGRAFICZNYCH Abalessa, m. w krainie Hoggar (Algieria) 118 A b e c h é m. patrz Abesze Abesze, m. w krainie Wadaj (Rep. Czad) 99, 100 Abisynia 60, 66, 121, 284, 452, 480—482 Abou Simbel (Abu Simbel) m. nad Ni­ lem, w Egipcie, p o w y ż e j Assuanu 465, 469, 472, 473 Abzar m. i(Rep. Czad) 147 I ETNICZNYCH Achipawa patrz Aczipawa (też Atshefa) Aozipawa (Achipawa, Atshefa) m. na pn. wschód od ś r o d k o w e g o biegu rz. Nigru 59, 136 Adamaua (Adamawa) kr. (Nigeria) 66, 90, 104, 178 Adamawa patrz Adamaua Addis-Abeba m. (Abisynia) 482, 490 Adrar (mauretański) góry, zwane też Bafur lub Baffor, wg źródeł arabskich �564 INDEKSY Dżabal Lamťuna (Mauretania) 33, 74, 75, 80, 84, 118, 140, 141, 151, 162, 168 Afganie 369, 370 Afganistan 363—366, 368—371, 373, 376, 380—382, 384, 386—388, 393 a-Farwijin (wg al-Bakriego kraina w Za­ chodniej Afryce) 170 Afridi, ,pl. w Afganistanie 370, 382 Afryka 31—360, 449—491, 495—501, 521—531, 544—548 <zob. też Bilad as-Sudan) — Południowa 192—298, 499, 500, 529, 544 — Południowo-Zachodnia (teryt. manda­ towe ONZ pod administracją Unii Pd. Afryki) 230, 480 — Północna 31, 37, 3 9 ^ 1 , 45, 48, 72, 73, 75, 84, 85, 95, 99, 199, 211, 212, 371, 496—499 — Północno-Zachodnia 31—191, 486, 527—531, 549 — Środkowa 60, 86, 89, 91, 104, 210, 497, 499, 521, 527 — Wschodnia 36, 102, 199, 211, 212, 284, 292, 294, 306, 351, 355, 455, 480, 499, 500, 529, 530 Afrykanerzy (Afrykanderzy) 227, 545—547 Afrykańczycy 345, 351, 441, 489, 500 Agades m. i okolica (Rep. Niger) 59, 79, 122, 123, 126, 128, 132, 169, 179, 181 Agadez kr. i okolica, królestwo berber­ skie w X V I w., też A i r (Rep. Niger) 122, 132 Agisymba kr., wg Ptolemeusza (Rep. Czad) 37 Ahafo m. (Ghana) 35 Ahaggar płaskowyż, zob. też Hoggar {Algieria) 64, 98, 124, 147, Air (Hajr, Hir lub Kahir, czasem Aga­ dez — od miasta tej nazwy) (Rep. Niger) 33, 42, 48, 55, 59, 64, 65, 74, 107, 126, 132, 134, 143, 144, 148, 175 Aix m. (Francja) 483, 551 Ajuni, p ó ł w y s e p u ujścia rz. Senegal (Fed. Mali) 125, 129, 144 Akan, grupa pi. w Gwinei (zob. też Anyi oraz Aszanti) 88 Akjoujt okolica (Mauretania) 38 Akra m. (Ghana) 487, 490 Akżużt patrz Akjoujt Aleksandria m. (Egipt) 465, 466, 468 Aleksandria Arachoton m., n. hist., patrz Kandahar Alexandria patrz Aleksandria Algier m., kr. (dzis. p a ń s t w o Algieria) 33, 37, 121 — m. obecne (Algieria) 483 Algieria (też Algeria) 74, 93, 94, 109, 120, 480, 481, 498 Alicadale, ni. w K r a j u P r z y l ą d k o w y m (Związek Pd. Afryki) 286 Almeria m. (Hiszpania) 145 Alpy góry 553 Amada, m. w Nubii (Egipt) 469 Ameryka 21, 26, 32, 51, 87, 185, 399, 500; zob. też Nowy Świat — Południowa 185, 491, 522, 548. 549, 551 — Północna 491, 522 Amerykanie 401 Anbija, kr. w zachodniej Saharze (n. hist.) 41 Anglia patrz Wielka Brytania Anglicy 195, 198, 364, 365, 401, 475, 546 — osadnicy 194, 545 Angola (kol. portugalska) 238, 452, 480, 521, 522, 525 Anibe, m. nad Nilem w Nubii (Egipt) 469 A n j i pl. patrz Anyi Ankala pl., mieszk. Kanem (Rep. Czad) 135 Ankara m. (Turcja) 551 Anuradhapura m. i(Cejlon) 531 Anyi pl., należą do grupy Akan (Gwinea) 88 Aouker patrz Aukar Arabia 112, 529 Arabowie 34, 37, 38, 46, 56, 72, 73, 77, 78, 81, 86, 94, 97, 99, 101, 108, 115, 117, 120, 128, 162, 163, 172, 173, 291, 300, 480, 530, 539 — Szua 78 Arabskie Morze 364, 381 Arachozja kr. (Afganistan) 364 Araon patrz Araouan Araouan (Araon, Arawan) rn. i płasko­ wyż, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 84, 133, 141, 150, 171 Arawan (zob. Araouan) 172, 180 Arguem (Arguin), wyspa u w y b r z e ż y �INDEKSY Mauretanii (na południe ad Capo Blanco) 36 Arguin patrz Arguem Aribinda rn. (Górna Wolta) 59, 96 Aruwimi rz. (Kongo) 497 Asben, góry w Air (Rep. Niger) 179 Assam okolica (Libia) 548, 549 Assuan m. (Egipt) 479 Aszanti pl. (Gwinea) 88, 171, 497, 550; zob. Akan Ateny m. (Grecja) 468 Athribis m. (n. staroż.), zaplecze gospo­ darcze starożytnej Aleksandrii (Egipt) 465, 466, 471 (zob. też Tell Atrib — n. obecna) Atlantyk patrz Ocean Atlantycki Atshefa patrz Aczipawa Audaghast, m. na płaskowyżu Rkis (Ma­ uretania) 41, 54, 57, 58, 62, 73, 74, 85, 91, 104, 107, 112, 114, 118—121, 125, 129, 133, 141, 160, 165 — p a ń s t w o 41, 54, 63, 95, 129. 175 Audzila patrz Augila Auelimmidzi (Auelimmiden, Iullimiden) grupa pl. tuareska w rejonie Tad­ mekki (Algeria) 57, 61, 69, 74, 78, 79, 84, 98, 106, 108, 169, 177; zob. Berbe­ rowie Auellimidzi patrz Auelimmidzi Auen, pl. buszmeńskie z okolic jez. Ghanza (Związek Pd. Afryki) 204 , 205, 213, 215, 216 ' Augham, rn. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 64 Augila т . , oaza w pd. Cyrenajce (Libia) 67 Aukar kr., najstarszy ośrodek polityczny hist, państwa Ghana, na pograniczu dzis. Algierii i Zach. Sudanu (Fed. Mali) 39 Aulil (Ulil) т . w pobliżu ujścia Senega­ lu, na wybrzeżu morskim (Fed. Mali) 144, 146, 165, 166; zob. też Gandióle Aulliminden patrz Auelimmidzi Australia 26, 428, 508, 549 Australijczycy 212, 512 Avignon т . (Francja) 479 Aizelick rn. (Zach. Sudan) 42 Azeneghes (Azenegues, Azenegowie) pl., mieszk. pogranicza pd. Mauretanii 565 z Senegalem i Sudanem Zach. 58, 75, 144; zob. też Zenaga Azja 23, 26, 48, 66, 95, 96, 100, 104, 105, 201, 208, 292, 371, 430, 530 — Południowa 32, 51 — Południowo-Wschodnia 36, 51, 171 172, 185, 200 — Północna 23 — Północno-Wschodnia 23 — Przednia 117, 199, 528 — Środkowa (Centralna) 46, 392 — Wschodnia 86, 116 — Zachodnia 199, 366 Badabuni (Badamuni) т . , oaza (Rep. Niger) 172 Badakszan kr. (Afganistan) 388 Badamuni patrz Badabuni Baele, mieszk. Rep. Czad na pograniczu z Rep. Sudan 78, 112, 131, 133, 135, 182 Baele kr. (Rep. Czad, pogranicze sudańskie) 93, 109; zob. też Ennedi Baffoir góry (zob. Adrar mauretański) 75, 80, 84, 118, 151 Baffor (Bafur), mieszk. gór o tejże na-, zwie (Mauretania) 33 Bating rz., lewobrzeżny dopływ Senega­ lu (Gwinea) 51, 63, 180 Bafur góry i pl. patrz Baffor Baghena kr., wchodziła 'w skład hist, państwa Ghana (pd.-zach. Sahara) 66, 68, 139 Bagirmi kr. (Rep. Czad) 59, 66, 78, 96, 99, 109, 111, 157, 164, 182 Bahawalpur m. (Pakistan) 366, 372 Bahr al-Ghazal, kr. i ,rz. tej nazwy przez nią płynąca — lewobrzeżny dopływ Białego Nilu (Rep. Sudan) 66, 120 — rz., wpada do jez. Czad (Rep. Czad) 100 Bajot, lud zachodnioafrykański 161, 178 Bakkar m. (Pakistan) 364 Baluba, mieszk. Kassai (Rep. Kon­ go — Leopoldville) 474, 475, 477 Baluchistan patrz Beludżysrtan Bałkański P ó ł w y s e p 493 Bambara, z grupy pl. Mande w Zach. Sudanie (Fed. Mali), patrz Mande Bamibata, grota w Rodezji Pd. (Fed. Rodezji i Niasy) 280, 289 �566 INDEKSY Bambuk, kr. zwana też przez podróżni­ ków arabskich K r a j e m Złotego Pias­ ku, Bambuko lub Gangaran (Zach. Sudan na pograniczu z Senegalem i Gwineą) 51, 63, 90, 127, 158—160, 176, 180 Bambuko kr. patrz Bambuk Bani, rz. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 93, 97, 111 Bantu, grupa pl. murzyńska 225, 227, 231, 240, 2,41, 243, 266, 284, 290—292, 299, 300, 304, 306, 310, 318, 324, 352, 480, 481, 544—548 — Basutowie 237, ,244, 545—547 — Beczuana 545—547 —• Kawango 310 — Ksosa 480, 545—547 — Marama 310 — Pedi 545—547 — Zulu 462, 480, 545—547 Bardama (Berdama), lud berbenski z Zach. Sudanu (Fed. Mali), patrz Berberowie Barisa, m. w Senegalu (Fed. Mali) 83, 166 Barkami (Borkama, Tukama), mieszk. pogranicza Wadaju i Darfum (po­ granicze Rep. Czadu i Rep. Sudanu) 119, 120 Baskilele pl. (Rep. Kongo — Leopoldville) 474, 475 Baskowie (Hiszpania) 428, 431 Basuto, pl. bantuskie Afryki Południo­ wej, patrz Bantu Basutoland (też Basuto) kol. bryt. 236, 241, 244, 270, 288, 289, 544 / Bathurst (Bauczi) p ł a s k o w y ż '(Nigeria) 35, 59, 93, 121, 128, 132, 149 — m., zwane dawniej Garo-n-Bauczi (Nigeria) 109, 116, 117 Bayot patrz Bajot Beczuana kr., bryt. protekt. 544 — pl., patrz Bantu Beduíni, koczownicy Afryki Płn. 463 Bedża kr. 31 Begho m., dziś nie istniejące (Ghana) 35, 36 Bela m. (Pakistan) 381 Belgia 491, 522, 524, 552 Belgowie 474, 525 Belgrad m. (Jugosławia) 493 Beludżystan kr. (Pakistan) 363, 365, 366, 369, 375, 377, 381, 383, 385, 387, 389 Benin pl., m. (Nigeria) 530, 550 Beni Cid H á m m a , koozawnicy-pasterze (Tunezja), patrz Berberowie Bentija, wpa na Nigrze poniżej Gao, dzis. prow. Dendi w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 41 Berbería kr. (Afryka Pn.) 95, 165 Berberowie, koczownicy (Afryka Pn.) 37, 38, 73, 136, 139—141, 148, 150, 157, 165, 171, 174—178, 527 - Auellimmidzi 57, 61, 69, 74, 78, 79. 84, 98, 106, 108, 169, 177 — Bardama 175, 178 — Beni Cid H á m m a 371 — Dżuddala 148 — Garamantowie 37, 38, 146 — Guenziga 184 — Hamema 371 — K a k a a m 125 — Kell-UUi 131 — Lamta 42, 184 — Lamituna 41, 84, 125, 176 — Maddasa 41, 64, 126, 147 — Massufa 133, 167, 174, 176 — Tazukaght 125 — Terga (Berberzy tuarescy) 184 — Tuaregowie 42, 50, 64, 65, 74, 75, 79. 81, 98, 106, 124, 125, 128, 131, 133, 137, 147, 155, 175, 176, 178 — Zenaga (Zanaga) 33, 58, 75, 84, 110, 120, 133, 141, 150, 171, 184 Berdeua 150, 184; zob. też Teda Besancon m. (Francja) 483 Bhag m. (Pakistan) ЗЙ1 Białystok m. (Polska) 462, 463 Bibi m. (Pakistan) 380 Bilad as-Sudan (tzn. K r a j Czarnych — określenie ze źródeł arabskich) 31, 38, 44, 57 Biladat-tibr (tzn. K r a j Złotego Pias­ k u — zob. Bambuk) 39, 63, 91, 92, 111, 127, 168, 171, 176, 180 Bilbao m. (Hiszpania) 429 Bilma, m. w pobliżu oaz K a w a r (Rep. Niger) 169 Biłgoraj m. (Polska) 444 Birma (Burma) 321, 365, 549 Birni-n-Kebibi m. (Nigeria) 98 Bizantyńczyey 37 �INDEKSY Bliski Wschód 464—466, 468—470, 472, 539 Bobo-Diulasso m. (Górna Wolta) 35 Bolan przełęcz (granica Afganistanu z Pakistanem) 364—367, 372, 380, 381, 384, 387 — rz. (Pakistan) 371, 384 Boliwia 491 Bombaj m. (Indie) 123 Bordeaux m. (Francja) 483 Borkama patrz Barkami Borku kr. (Rep. Niger) 37, 53, 59, 74, 99, 120, 123, 140 Bornu (Borno) kr. (Nigeria) 43, 46, 48, 53, 55, 59, 61, 65, 66, 70, 73—81, 85, 89, 90, 93, 94, 96, 99, 101, 103, 104, 107, 109, 111—116, 119, 126, 128, 130—132, 134—138, 140, 142—144, 148, 150, 152, 157, 161—164, 169, 171—173, 175, 177—179, 181, 184, 529 Bornuańczycy 163 Boscop, m. w Afryce Pd. 198, 203, 294 Bastan, m. na pn. od Kwatty (Pakistan) 365, 368, 373, 375, 376, 378, 385, 386, 389 Botnicka Zatoka (Bałtyckie Morze) 402, 406, 408 Bozo, pl. mieszk. nad ś r o d k o w y m Nig­ rem, patrz Mande Brakną patrz Maurowie Bramaputra rz. (Indie) 381 Brazylia 24, 25, 517, 519 Brebisch prow. (Mauretania) 145 Brno m. (Czechosłowacja) 494 Brong m. (Ghana) 35 Bruksela m. (Belgia) 479 Budapeszt m. (Węgry) 463 , 491 Budża, kr. znana podróżnikom arabskim (Afryka Pn.-Wsch.) 31 Bugiti, pl. beludżskie i(Pakistan) 381 Bulgeda (Bulguda) pl. (Rap. Czad) 53, 131, 133, 135, 149 B<uliguda patrz Bulgeda Bułgaria 179 Bułgarzy 494 Bure m., okolica (dawn. K r a j Złotego Piasku — dzis. Gwinea) 111, 171 Burma patrz B i r m a Burowie, osadnicy burscy (Pd. Afryka) 194, 227, 231, 235, 262 567 Biurrum, kr. w Zach. Sudanie (Fed Mali) 69 Busa, emirat w prow. llorín (Nigeria) 135, 136 Bushmanland, kr. w K r a j u Przylądko­ wym (Związek Pd. Afryki) 229, 254. 262 Buszmeni (Związek Pd. Afryki i Afryka Pd.-Zach.) 192—298, 457, 546 — Auen (okolica jez. Ghanza) 215 — Hedkun 214 — Kindige 210 — Khoisan (Khoin) 210 — Ma Sarwa (pastuchowie) 214 — Nairon 214, 215 —• północni 213 — Prabiuszmeni 212, 292—294. 527 — Rzeczni 213, 216 — znad jez. Chrissie 213 Buszmeńszczyzna 462 Cabra m. pod Timbuktu (hist, państwo Mali w Zach. Sudanie — dzis. Fed. Mali) 125, 147; izob. też dzis. Kabara Caen m. (Francja) Calcutta m. patrz Kalkuta Cane kr. (Nigeria) 55, 69, 116, 128, 130; zob. też Kano Cape Flats, przylądek i(Kraj Przylądko­ wy — Związek Pd. Afryki) 205, 206. 248, 286 Capetown m. (Związek Pd. Afryki) 198, 240, 280 Capo Blanco, przylądek (Mauretania) 36, 162 Casena kr. patrz Kateena Ceylon (Cejlon) 365, 531—539 Chaman m. 395; zob. też Czaman Chamici 527 Chiny 96, 195, Э28, 529, 535—537, 539 Chińczycy 196, 455 Chodzież m. (Polska) 445 Chorasan m. i okolica (Pakistan) 372 Chrissie jez. (Afryka Pd.) 213 Clermont m. (Francja) 483 Cyganie (Europa) 438 Cyrenajka kr. (Libia) 67, 122, 462 Czad jez. (jego basen, okolica) 31, 33, 35, 38, 43, 50, 53, 60, 65, 66, 70, 71, 74, 77, 78, 93, 94—101, 112, 114, 116, 119—122, 140, 147—149, 163, 169, 184 �568 INDEKSY Czad rep., niezależna od sierpnia 1960 r. (Afryka Centralna) 488 Czaman (Chaman) m. (Pakistan) 365, 380, 393 Czamkani m. (Pakistan) 372 Ozarikari, m. na pn. od Kabulu (Afga­ nistan) 388 Czarnków m. (Polska) 445 Czechosłowacja 462, 492—495 Czerwone Morze 31 Dabod, m. w Nubii (Egipt) 465, 469, 470 Dadhar m. (Pakistan) 372, 380, 381, 387 Dadżo (Tadżo) pl., mieszk. Wadaju (Rep. Czad) 120 Dahomej (niezależne państwo od sierpnia 1960 r. — Afr. Pn.-Zaeh.) 121, 452, 550 Dakar m. (Fed. Mali) 482, 488 Dakhurst m., koło m. George, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 280 Damaraland kr. (Związek Pd. Afryki) 236 Damaszek m. (Syria) 46 Damerghu kr. (Rep. Niger) 59, 128 Dania 490 Dar'a т . , oaza w pobliżu Sidżilmasy (Maroko) 120 Darier (Dar-Fur) kr., w y ż y n a (Rep. S u ­ dan) 53, 59, 66, 100, 101, 113, 116, 120 135, 157, 164 Daza pl., mieszk. pasma górskiego od Tibesti do Wadaju (Rep. Niger i Rep. Czad) 53, 131, 133, 149, 177; zob. też Tubu Deir el Bahari, dolina obok Doliny Królów (Egipt) 465, 472 Delhi m. (Indie) 364 Dendi, prow, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 41; zob. Bentija, K u k i j a Dera Ismail K h a n m. (Pakistan) 366, 382 Dialonke pl. mieszk. nad środkowym biegiem Senegalu, patrz Mande Digou m. (rejon jez. Czad) 119 Dijon m. (Francja) 483 Diula pl., mieszk. nad górnym biegiem Nigru (Zach. Sudan — Fed. Mali), patrz Mande Djenne m. patrz Dżenne; też Ghinea Djeriba m. patrz Dżeriba Dormaa m. patrz Wam Drakensberg, góry (Transwall — Zwią­ zek Pd. Afryki) 286 Durrani pl. patańskie, koczownicy (Af­ ganistan i Pakistan) 370 Dyula patrz Diuła Dżabal al-Larnma (Mauretania) 162; zob. też dzis. Capo Blanco Dżaibal Lamtuna masyw górski 118, 140; zob. też Baffor, Adrar Dżaibal Nafuisa góry (Libia) 38 Dżadżau m. 41; zob. też Gao Dżagdalik m. (Afganistan) 388 Dżakobabad m. w Beludżystanie (Pa­ kistan) 363, 366, 381, 387 Dżalalabad m. (Afganistan) 366, 380, 382 Dżamali pl. beludżsfcie (Pakistan) 381 Dżamrud m. (Afganistan) 382 Dżanżal m. (Pakistan) 381 Dżarma (staroż. Garama) m. (Libia) 37 Dżenne (Jenne, Jyni, Djenne, Ghinea) m. (Zach. Sudan) 35, 68, 75, 83, 84, 90, 97, 101—103, 106, 108, 113, 120, 125, 127, 130, 132, 138, 147, 158, 161, 173, 175, 178, 180, 182 Dżerama patrz Dżarma Dżerawa pl., mieszk. Bauczi (Nigeria) 59, 72 Dżeriba (Jeriba, Djeriba), m. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 40 Dżerid prow. (Tunezja) 115 Dżimi (też Ngigmi) т . , stolica Kanem (Rep. Niger) 115, 116, 119, 163 Dżiwani m. (Pakistan) 381 Dżuddala pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Edfu (Tell Edfou), m. w pobliżu Luksoru (Egipt) 464, 465 Egipcjanie 527 Egipt ( G ó r n y i Dolny oraz Nubia) 41, 45, 48, 58, 60, 67, 72, 75, 76, 91, 94—96, 99—101, 103—105, 114—118, 121, 162, 179, 319, 452, 462—473 , 480, 481, 496, 497, 527, 528, 536—537 El-Allaqi, m. w Nubii nad Nilem (Egipt) 469 El-Faszer-eI-'Obejd (Faszoda) т . , okolica (Rep. Sudan) 174 �INDEKSY El-Hodh (Hodh) kr. (Algieria) 66, 68 Elmina m. (Ghana) 35, 36, 173 Ennedi (Baele) kr. (Rep. Czad) 77, 113 Es-Suq, n. ruin dawniej Tadmekki m. (Algieria) 41 Etiopia kr. (w pojęciu średniowiecznych autorów arabskich) 164; zob. też Abi­ synia Etiopowie-Troglodyci (wg Herodota) 37, 146 Europa 17, 18, 21, 36, 48, 63, 119, 165, 192, 199, 200, 204, 207, 208, 210—212, 352, 364, 366, 397, 430, 431, 522, 528, 535, 536 Europejczycy 19, 21, 55, 101, 151, 216, 221, 225, 227, 277, 300, 306, 345, 349, 350, 387, 489, 522, 525, 526, 529, 530 Ewe pl., zamieszk. Ghanę i Togo 548— —550 Fajum m., oaza (Egipt) 463, 497 Faleme rz., dopływ lewobrzeżny Senega­ lu 51, 63, 180 Faleme Dolne, kr. w Senegalu (Fed. Mali) 39, 63; zob. Gangaran, Bam­ buk Farah m., prow. (Afganistan) 380 Faras (staroż. Pachoras), m. za 2 kata­ raktą Nilu, w Nubii (Rep. Sudan) 465, 467, 469, 470, 472 Fa.uresmith m. w Oranii (Związek Pd. Afryki) 280 — przemysł fauresmithski (kultura ar­ cheologiczna) 280 Federacja Mali (powstała 20 V I I 1960 r. z połączenia autonomicznych repub­ lik Zachodniego Sudanu i Senegalu, ze stolicą w Dakarze) 173, 498 Federacja Rodezji 1 Niasy 480, 481, 488 Felome kr., patrz Faleme Dolne Fennoskandia kr. (pn. część P ó ł w y s p u Skandynawskiego i Finlandii) 407 Fez m. (Maroko) 48, 122 Fezzan kr. (Libia) 37, 43, 76, 83, 94, 101, 114—116, 118, 146, 164, 169 — okolica 37 Finlandia 397, 398, 410, 412, 413 Finnmark kr. (Norwegia) 398, 408, 416, 417 Finowie 399, 401, 406, 408, 412, 416 569 Fish rz., Kraj Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 241 — przylądek, K r a j Przylądkowy (Zwią­ zek Pd. Afryki) 290 Fort Sandeman m. (Pakistan) 370, 382, 387 Francja 93, 431, 462, 482, 483, 491, 551 b. Francuska Afryka Zachodnia 480 b. Francuska Gwinea 35, 71; zob. też Gwinea b. Francuski Sudan 52, 58; zob. też Sudan Zachodni (Fed. Mali) Francuzi 486 Freetown m. (Sierra Leone) 486 Fulbe pl. (Fed. Mali) 42, 71, 78, 81, 86, 90, 122, 125, 155, 173 Futa Dżallon, płaskowyż, kr. w Senegalu (Fed. Mali) 111 Gabes (Qabis, n. hist.) m. (Tunezja) 115, 164 Gabon (od 1960 r. niezależne państwo) 173, 452, 487 Gadiaro (Ghijaro, Ghujaro, Ghajaro) m. w Senegalu (Fed. Mali) 41 Gago kr. (n. hist, państwa Songhajów w Zach. Sudanie) 54, 69, 83, 103, 104, 130; zob. też Gao, Songhaj Gagu pl., n. hist. (Afryka Pn.-Zach.) 129, 130 Gambia rz. (Afryka) 35, 67, 80, 82, 108, 117, 121, 160 — (od 1961 r. niezależne państwo afry­ kańskie) 59, 62, 89 Gandióle m. w Senegalu (Fed. Mali) 146, 166; zob. też Aulil Gando m. (Nigeria) 98 Gangaran kr. 39; patrz Bambuk, Faleme Dolne Ganges rz. (Indie) 381 Gao, m. w Zach. Sudanie (stolica hist, państwa Songhajów) 35, 41, 48, 54, 64, 69, 74, 76, 77, 79, 83—85, 104—106, 114, 115, 119, 126, 130, 142, 144, 146, 147, 155, 157, 158, 161, 170, 175, 177—179; zob. też Kaukau, Gogo, G a ­ go — też n. hist, państwa Songhajów 42, 54, 64, 82, 108, 130, 132, 137, 163, 164, 178; zob. też Songhaj �570 INDEKSY Gaoga kr., n. hist. (Rep. Czad) 48; zob. też Wadaj Gararna т . , п. hist., patrz Dżarma Garamantowie, mieszk. Garamy (Libia) I 37, 38, 146; aob. też Berberowie Gardez m. (Pakistan) 369 — m. (Afganistan) 382 Garo-n-Bauezi т . , п. hist. 109; zob. też Bauczi Gaw, klan Songhajów, Zach. Sudan (Rep. Mali) 140 Gällivare okręg (Szwecja) 417, 418, 421 Gdańsk m. (Polska) 444 Gebir kr. patrz Gober Gedrozja kr., dzis. Beludżystan (Paki­ stan) 364 Gem m. koło Ngi'ya (Kenia) 312 Genewa m. (Szwajcaria) 474 Genueńczyk 155, 159 George т . (Związek Pd. Afryki) 280 Gerf Hussein т . w Nubii (Egipt) 469 Ghadames т . , п. hist. (Libia) 76, 101 Ghajaro т . patrz Ghijaro Ghana т . , п. hist., obecnie ruiny Kumbi Saleh (Mauretania) 38-^10, 64, 110, 168 — najstarsze historyczne państwo w Zach. Sudanie (dzis. teren Fed. Mali), ze stolicą Ghana 35, 39—41, 52—54, 57, 58, 63, 64, 67, 68, 73, 91, 92, 94, 106, 110, 141, 166—168, 170, 182, 529 — obecnie niezależne p a ń s t w o w Afryce Pn.-Zach., na obszarze tzw. Złotego Wybrzeża. Powstało w 1957 ,r. (z na­ zwy jest n a w i ą z a n i e m do hist. Ghany) 173, 452, 457, 475, 486, 490, 491, 498, 501, 531 Ghanza jez. (Afryka Pd.) 204, 205, 213, 215' — okolice 215 Ghast kr. 41; patrz Audaghast Ghazni m. (Afganistan) 370, 388 — prow. 382 Ghijaro (Ghajaro, Ghujaro) т . , п. hist. 41, 133; zob. też dzis. Gadiaro Ghilzai, pl. patańskie (Afganistan) 364 368—370 Ghinea т . (Zach. Sudan) 68, 75, 83, 84, 106, 120, 125, 147, 161, 175; zob. też Dżenne Ghujaro т . patrz Ghijaro Gidimaka kr. patrz Guidimaka Gober (Gebir, Gobir, Guber, Kubar) kr. (Nigeria) 42, 55, 69, 128, 130, 161 Gobir kr. patrz Gaber Gogo m. 169; patrz Gao Gokomore m. w Rodezji Pd. (Fed. Rodezji i Niasy) 289 Gokurt m. (Pakistan) 380 Gomal przełęcz (Pakistan) 365, 366, 382 — rz. (Pakistan) 382 Gostyń m. (Polska) 443 Górna Wolta (od sierpnia 1960 r. niezal. p a ń s t w o afrykańskie) 68 Grecja 537, 539 Grecy 474, 539 Grenada m. (Hiszpania) 46, 48 Grenoble m. (Francja) 483 Grikwaland Zachodni kr. (Związek Pd. Afrylki) 280 Groot Vaal Heuwel m. w Bushmanlandzie (Związek Pd. Afryki) 254 Guaden (dzis. Wadan, Ouadane) т . , hist, stolica Adraru mauretańskiego (Mauretania) 118, 176 Gualata т . , oaza (Zach. Sudan) 63, 65, 119, 120, 125; zob. też Walata, Iwa­ latan Guber kr. patrz Gober Gudżrat m. (Pakistan) 381 Guenziga (Wenziga) pl. patrz Berberowie Guet N'Dar т . w Senegalu 127, 129, 157 Guidimaka kr. w Pn.-Zach. Afryce 110. 111, 114, 139—141 Gulbi-n-Kaba rz. (Afryka Pn.-Zach.) 55 Gulistan kr. (Pakistan) 368, 369, 383 Gumbaz m. (Pakistan) 381 Gunda K a k i rz. koło Ngi'ya (Kenia) 308 Gurma, prow, w Zach. Sudanie 161 — pl. 78 Gwadar m. (Pakistan) 381 Gwinea (od października 1958 r. nie­ zależne państwo afrykańskie) 36, 121, 152, 157, 171—173, 185, 487, 498 Gwinejska Zatoka 35, 89, 101 Hab rz. (Pakistan) 381 Habasza, n. hist. kr. w Afryce Pn.-Wsch. 31 Hajdarabad m. w Smdzie (Pakistan) 386 Hajr kr. patrz Air Haimema pl. w Tunezji 371 �INDEKSY Hausa (Hausin) pl. z pogranicza Nige­ rii i Rep. Niger 39, 42, 58, 59, 65, 69, 70, 72, 74, 98—100, 104, 106, 110, 113, 115—117, 119, 125, 126, 128—130, 132, 134, 138, 149, 152, 155, 159, 161, 164, 169, 173, 175, 176, 179; zob. też Kontagora, Zuru Hausin patrz Hausa Hawaje wyspy 535 Härjedalen kr. (Szwecja) 398 Heikun (Związek Pd. Afryki) patrz Buszmeni Heluan m. pod Kairem (Egipt) 462 Herat m. (Afganistan) 364, 366 Herero, mieszk. środkowej części Afry­ ki Pd.-Zach. (terytorium mandatowe ONZ, pod administracją Związku Pd. Afryki) 230 Hindukusz, system górski i kr. (Afgani­ stan) 388 Hindusi 108, 345, 365, 546 Hinduski P ó ł w y s e p 529 Hindustan k r . (Indie) 60, 381 Hir patrz Air Hisn al-Milh m. 168; patrz Taghaza Hiszpania 40, 45, 101, 145, 162, 288. 428—431, 436—439 Hoggar 230; patrz Ahaggar Holandia 553 Horyń rz. (U.S.R.R.) 437 Hoszab m. (Pakistan) 381 Hotentoci, mieszk. Afryki Pd.-Zach. 194—196, 200, 203, 204, 209, 225, 227, 228, 231, 240, 241, 243, 262, 272, 292, 457, 546 Iberyjski P ó ł w y s e p patrz Pirenejski Pół­ wysep Ibo pl. (Nigeria) 88 Idjil sebkhe m. patrz Ygild Idżil kudjat patrz Ygild Idżil sebcha m. patrz Ygild Ifrigiya patrz Berbería llorín prow. (Nigeria) 59, 109, 135, 136, 162 Imperium Rzymskie 38 Imragen (Imraguen) pl. (Mauretania) 33, 144, 146, 149, 152 Imraguen pl. patrz Imragen Inari jez. (Finlandia) 398 571 Indianie (Ameryki Pd.) 24, 25 — Bororo (Brazylia) 24, 518 — z dorzecza Xingu 548, 549 — Kadiueo (Brazylia) 24, 517, 518 —• Nambikwara (Brazylia) 24, 519 — Tupi-Kawahib 24 — (Ameryki Pn.) 491, 514 Indie 364—366, 368, 370, 381, 383, 386, 393, 490, 535—537, 549 — b. Indie Brytyjskie Зе^ Indus rz. 363—366, 380, 39d Iran (Persja) 46, 393 Irańska Wyżyna 368, 380, 393 Irasni m. w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 131 Isar pustynia patrz Nisar Italia 116 Iullimiden 69, 169; patrz Auelimmidzi Iwalatan m., oaza, n. hist.. 57, 67, 71, 81, 82, 89, 92, 105, 107, 110, 111, 113, 119. 122, 129, 137, 139, 145, 160, 168, 170, 172, 174, 176, 181, 181; zob. też Wa­ lata Janów, m. na Lubelszczyźnie (Polska) 444 Jasper, góry w Grikwalandzie Zach. (Związek Pd. Afryki) 280 Jat m., oaza na pd. od Fezzanu (Libia) Jämttand kr. (Szwecja) 398, 421 Jenné m. patrz D ż e n n e Jerawa pl. patrz Dżerawa Jeriba m. patrz Dżeriba Jnyanga — cywilizacja archeologiczna Pd. Rodezji 290 Johannesburg rn. (Związek Pd. Afryki) 198, 290 Jokkmokk m. (Szwecja) 412, 415, 422 Joruba pl. (Nigeria) 85, 87, 89, 101, 127, 136, 138, 144, 145, 149, 153, 171, 550 Jufi kr. patrz Nupe Jugosławia 493 Jugosłowianie 495 Jukatan, p ó ł w y s e p w Ameryce Środko­ wej 535 Jukkasjärwi, osada lapońska (wraz z okolicą), która została włączona do obszaru nowo p o w s t a ł e g o w 1948 г., ogromnego powierzchniowo, miasta Kiruny (Szwecja) 416—418, 421 Jyni m. patrz D ż e n n e �572 INDEKSY Kabara m. pod Timbuktu (Fed. Mali) 69, 97, 105, 125, 127, 130, 132, 138. 147, 151, 158, 164 Kabul m. (Afganistan) 364, 366, 376, 381—383, 387, 388, 393 Kabyle pl. (Algieria) 94 Kadiueo pl. (Brazylia) patrz Indianie Kafiristan kr. patrz Nuristan Kafrowie, mieszk. Oranii (Związek Pd. Afryki) 209, 262 Kagoro, pl. z grupy Katab (Nigeria) 136 K a h i r k r . 42, 148; patrz A i r K a i r m. (Egipt) 48, 137, 462, 464, 465, 469, 473 Kakamas rn. (Związek Pd. Afryki) 204, 206, 207 Kakar, pl. patańskie (Pakistan i Afgani­ stan) 370, 394 Kakdam pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Kalahari pustynia (Afryka Pd.) 213, 214, 226-^229, 231, 233, 241, 279 Kalat m. (Pakistan) 364 , 381 Kalat-i-Ghilzai m. (Afganistan) 370, 382 Kaledon rz., dopływ Oranii (Związek Pd. Afryki) 244 Kaliskie (Polska) 444 Kalkuta m. (Indie) 381 Kamerun (od stycznia 1961 r. niezależna rep. afrykańska) 452, 454 Kampale m. (Uganda) 490 Kandahar (Aleksandria Arachoton, n. staroż.) m. (Afganistan) 364—366, 368, 370, 373, 380, 388 — prow. 369, 380 Kanem kr. (Rep. Czad) 37, 43, 46, 53, 59, 65, 70, 78, 80, 101, 104, 107, 114— 116, 119—121, 135, 148, 164, 529 Kanem-Bornu kr. (przez pewien okres tworzyły jeden organizm państwo­ wy) 43, 53, 65, 70, 77, 99, 107, 114, 116, 119, 131, 163 Kanembu, mieszk. Kanem (Rep. Czad) 99 Kano kr. (Nigeria) 42, 55, 59, 69, 70, 74, 93, 98, 99, 105, 116, 117, 119, 128, 130, 132, 162 Kanuri, mieszk. oaz K a w a r (Rep. Niger) 58, 101, 133, 147, 173 Kanyango, klan pl. Luo (Kenia) 339 Karaczi m. (Pakistan) 366, 381, 386 Karasjok m., okręg w Finnemarku (Nor­ wegia) 412, 415, 417 Karesuando m., okręg (Szwecja) 412, 416, 420, 421 Karpaty góry 492, 493 Karroo, w y ż y n a (Związek Pd. Afryki) 248, 262 Kartagińczycy 115 Kasai rz. (Rep. Kongo — Leopoldville) 475 Kaszmir kr. (Indie) 364 Kaszmur m. w Pasztunistanie (Pakistan) 363 Kaszubi (Polska) 437 Kaszuby kr. (Polska) 434 Katab, mieszk. Nigerii 89, 93, 130, 136 Katanga kr. (Rep. Kongo — Leopold­ ville) 476 Katsena kr. (Nigeria) 42, 59, 65, 75, 76. 105, 116, 122 Kaukau m., stolica p a ń s t w a S o n g h a j ó w (Zach. Sudan) 35, 41, 43, 54, 64, 69, 74, 142, 147, 169, 170, 175, 177; zob. też Gao Kaukaz 377 Kavirondo kr. (Kenia) 308, 339 — P o ł u d n i o w e 312, 315 Kawango pl. (Kenia) patrz Bantu K a w a r (Kuwar) oazy (Rep. Niger) 37, 38, 43, 104, 112, 114, 119, 123, 133, 147, 164, 169 Kel-Ulli, pl. tuareskie z okolic Timbuk­ tu, patrz Berberowie Kenia 286, 288, 299, 306, 307, 452, 490, 500 Khajber (Khyber Pass), przełęcz (Paki­ stan) 365, 366, 380, 381, 396 Khoin (Khoisan), grupa pl., patrz Busz­ meni Khuzdar m. (Pakistan) 381 Khyber Pass patrz Khajber Kiffa m. (Mauretania) 41 K i j an Veld, w y ż y n a (Związek Pd. Afry­ ki) 258 K i k u y u pl. (Kenia) 490 K i l a Nawab Dżogizai rn. (Pakistan) 368 Kilimandżaro góra (Afryka Pd.-Wsch.) 210 �INDEKSY Kimberley m. w Grikwalandzie Zach. (Związek Pd. Afryki) 288 Kindige, pl. buszmeńskie w okolicy Wielkich Jezior (Afryka) 210; patrz Khoin Kipsingi pl. (Kenia) 300, 490 K i r u n a m., okręg górniczy w Laponii (Szwecja) 418 Kita, prow, w Zach. Sudanie (Fed. Mali) 68, 130, 155, 166, 173, 183 Kochinchina 162 Kodjak przełęcz patrz Kodżak Kodżak (Kodjak) przełęcz (Pakistan) 365, 366, 380 Kohat m. (Pakistan) 366, 382, 387 Koh-i-Baba góry (Afganistan) 369, 381, 388 K o l a półwysep (ZSRR) 397—399 Kolonia Kap (Kolonia Cap) patrz Kraj Przylądkowy Kolpur m. (Pakistan) 367, 380 K o m el-Dikka, fort napoleoński w Alek­ sandrii (Egipt) 468 Konakry m. (Gwinea) 463 Kong m. (Wybrzeże Kości Słoniowej) 35, 90 Kongijczycy 474, 475, 478, 522, 524, 525 Kongo (państwo hdst.) 522, 523—525 Kongo — Brazzaville (b. Kongo Francu­ skie) 521 Kongo — Leopoldville (b. Kongo Bel­ gijskie) 87, 452, 474—479, 480, 488, 498, 521—525 Konińskie (Polska) 443 Konstantynopol m. 48, 470 Kontagora, mieszk. Nigerii 59; zob. też Hausa Kordofan kr. (Rep. Sudan) 66 Korongoy, klan Songhajów 147 Koro Toro, m. nad rz. Bahr el-Ghazal (Rep. Czad) 100 Koszalińskie (Polska) 443 Koszary, w i e ś w Limanowskiem (Pol­ ska) 433 Kraina Wielkich Jezior (Afryka) 197, 200, 201, 204, 240, 294 K r a j Czarnych patrz Bilad as-Sudan K r a j Przylądkowy (Capland, Kolonia Kap) kr. (Związek Pd. Afryki) 195, 209, 227, 241, 262, 279, 286, 288 573 Kraj Złotego Piasku patrz Bilad at-tibr; zob. też Bambuk Kraje Wspólnoty Francuskiej 482 K r a k ó w m. (Polska) 426, 429, 462 Kreda pl. (Rep. Czad) 53, 131, 133, 135 Krotoszyn m. (Polska) 444 Ksosa pl. (Związek Pd. Afryki) patrz Bantu Kubar patrz Gober Kugha m. w hist. Ghanie (dzis. Zach. Sudan) 166 K u k a (Kukaua) m., dawna stolica Bor­ nu (Nigeria) 70, 74, 76, 85, 116, 119, 120, 128, 144, 163 Kukija m. na wyspie Bentija, stoi. średniow. państwa Songhajów (Fed. Mali) 41; patrz Bentija K u k u m. 74, 126, patrz Kaukau; zob. też Gao K u k u - K u k u , szczep, w Nowej Gwinei 463 Kulad, m. w Kanem (Rep. Czad) 119 Kumbi Saleh patrz Ghana m. Kunene rz. (Afryka Pd.) 210 Kurpie, mieszk. Kurpiowszczyzny (Pol­ ska) 448 Kurpiowszczyna (Polska) 434, 439, 447 Kuszyci, mieszk. okolic Wielkich Jezior 210 Kuwar patrz Kawar oazy Kuwwar patrz K a w a r oazy K w a , grupa pl. (Nigeria) 61 Kwadża Amran góry (Pakistan) 380 Kwetta (Quetta, Szal-Kot) m. (Pakistan) 364—366, 368—370, 372, 374, 375, 379— 381, 386, 387, 389, 391, 393 Lagos m. (Nigeria) 117 Lahore, m. w Pendżabie (Pakistan) 366, 381, 386 Lahri, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Lainiovuoma, m. w okr. Karesuando (Szwecja) 420, 421 Lak, przełęcz (Pakistan) 381 Lamta pl. (Algieria) patrz Berberowie Lamtuna pl. (Mauretania) patrz Berbe­ rowie Landi Kotal m. (Afganistan) 382 Langwedocja kr. hist. (Francja) 551 Laponia (Lappmark, Lappland) kr. (Fin- �574 INDEKSY landia i Szwecja) 401, 407, 408, 414, 419 Lapończycy 397—424 Lappland kr. patrz Laponia Laippmark 'kr. patrz Laponia Lemta (Lanita) pl. patrz Berberowie Leningrad m. (ZSRR) 479, 481 Leopoldville m. (Rep. Kongo) 474, 488 Leptis Magna, m. staroż. w Trypolitanii {Libia) 37 Liberia 452, 480 Libijozycy 128 Libijska pustynia (część egipska) 463 Libtako m. (Górna Wolta) 78, 79, 96 Lille m. (Francja) 483 Limanowskie (Polska) 433 Limpopo ,rz. (Afryka Pd.-Wsch.) 241, 290 Liptako patrz Libtako Lodea prow. (Mauretania) 145 Lodowaty Ocean 397, 404, 406, 410, 416 Logone m. (okolica jez. Czad) 82, 157, 162 Lohani pl. (Afganistan) 386, 387, 392 Londyn m. (Anglia) 60, 491 Lokshoek F a r m (Kromeeleboog Sprint) m. (Związek Afryki Pd.) 280 Lora-Piszin rz. (Pakistan i Afganistan) 370 Louangwa m. (Rodezja Pn.) 289 Lubelskie (Polska) 444 Lublin m. (Polska) 463 Lulua pl. (Rep. Kongo, w prow. Lulua) 474, 475, 477 Luluabourg, m. w Kassai (Rep. Kongo) 474, 475, 478 Luo, pl. nilockie (Kenia) 299. 300—362, 490 Luxor m. (Egipt) 463 Lyon (Lion) m. (Francja) 483 Łotysze 82, 181 Łódzkie woj. (Polska) 444 Łódź m. (Polska) 446, 462 Macedończycy 539 Macz m. (Pakistan) 380 Madagaskar wyspa (Rep. Malgaska) 480 Maddasa pl. (Sudan Zach.) patrz Berbe­ rowie; zob. też Sanhadża — m. 69 Madera wyspa 162, 163 Madryt m. (Hiszpania) 428, 430 Maghreb kr. (Algieria, Maroko, Tunezja) 38, 45, 101, 106, 140, 160, 162, 167, 168 Magzi, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Makran kr. (Iran i Pakistan — wybrze­ że) 364, 365, 381 Malaje kr. 290, 291 Malgasze, mieszk. Madagaskaru (Rep. Malgaska) 462 Mali (Mallei, Melel, Melli), n. hist, pań­ stwa w Zach. Sudanie (nad górnym Nigrem) 35, 40—43, 47, 48, 51, 53, 54, 63, 68, 71, 72, 79, 87, 89, 91, 95—97, 100—103, 105, 107—110, 114, 125, 127— 129, 131—138, 140, 143, 146, 151, 159, 161, 168, 170, 171, 175, 176, 183—185, 529; też Mallei — państwo współczesne; patrz Federa­ cja Mali — (Mallal, Maili, Mallil) т., stolica hist, p a ń s t w a Mali 40, 48, 54, 57, 58, 67, 73, 75, 81—85, 87, 89, 92, 111, 113, 127, 134, 138, 142, 148, 154, 160, 168, 170, 172, 174, 177; patrz Ghinea; zob. też Niani (n. obecna). Malinkę pl. (Zach. Sudan); patrz Mande Mallal m. 40, 54, 127, 146, 175; patrz Mali m. Mallei, т . , państwo 54, 146, 148, 175; patrz Mali m. Maili m. 54, 127; patrz Mali m. Mallil m. 40; patrz Mali m. Mandara т . w Bornu (Nigeria) 70, 115, 164 Mande (Mel), grupa pl. w Zach. Sudanie (nad rz. Gambią, Senegalem i górnym Nigrem) 34, 39—42, 51, 66, 68, 78, 80, 82, 86—88, 92, 94, 97 , 99, 100, 103, 108—111, 124, 127, 129, 131, 134—136, 147, 149, 158, 166, 171, 176, 180 — Bambara 71, 78, 82, 90, 97, 136, 153, 156, 164, 166, 171, 173, 176, 182, 183 — Bozo 68, 93, 97, 106, 111, 142, 147, 155, 183 — Dialonke 147, 149 — Diuła (Dyula) 35 — M a l i n k ę 40, 58, 71, 88, 100, 134, 136, 138, 146, 157, 166 — Mandingo (Mandeng, Mandi, Man- �INDEKSY ding, Mane, Maneng, Mani, Melli, Mellit) 34, 41, 67, 82, 90, 101, 106, 127, 132, 134. 136, 143, 156—158. 171, 173, 180, 182, 183 Mande Soninke 39 — Susu 86 Mandingo pl. patrz Mande Mapungubwe m. (Pd. Rodezja) 291 Marama pl. patrz Bantu Mari, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Marokańczycy 47, 48, 74 Maroko 33, 37, 38, 40. 41, 48, 50, 74, 91, 93, 96, 101, 109, 117, 121, 122, 133, 136, 145, 150, 155, 156, 163, 167, 168, 171, 172, 176, 183, 184, 452, 480, 481 Marsa Matrouh m. (Egipt) 463 Marunowo, pow. Czarnków (Polska) 445 Masa (Ma-ssa) m. (Nigeria) 164 Masena, kr. zamieszkana przez Mande (Zach. Sudan) 78 Masina patrz Masena Ma-ssa patrz Masa Massajowie pl. (Kenia) 300, 310, 322 — Uashin Gishu 310 Massufa pl. patrz Berberowie Massufijczycy 125, 174; zob. też Massufa Mästung m. (Pakistan) 381 Matun m. (Afganistan) 382 Mauretania 33, 36, 38, 40, 41, 46, 47, 50, 52, 54, 58, 59, 74, 75, 80, 84, 91—93, 95, 110, 112, 118, 120, 124, 125, 133, 134, 139—141, 144, 145, 148, 150—152, 158, 159, 166, 167, 176, 177, 182 Mauretańezyey 141 Maurowie 39, 105, 114, 123, 141, 148, 158. 168, 185 — Brakną 148, 150 Mazowiecka ziemia patrz Mazowsze Mazowsze (Polska) 445—449 Mekka m. (Arabia) 48 Meksyk 439, 535 Mel pl. patrz Mande Mel el kr. 54, 175; patrz Mali Melli kr. 54, 125; patrz Mali Mellit pl. 40; patrz Mandingo Melly kr. 168; patrz Mali Merie, m. nad Nilem w Nubii (Egipt) 469 Meroe, p a ń s t w o hist. 527, 528 Meszhed m. Iran 364, 366 Mima m. (Zach. Sudan) 134, 142 575 Mirpur Bibiwari m. (Pakistan) 382 Mohamad, pl. patańskie (Afganistan) 382 Mombasa m. (Kenia) 307 Mongołowie 539 Montpellier m. (Francja) 483 Moshi m. (Tanganika) 489 Moskwa (ZSRR) 479 Mossel Bay m. i zatoka (Związek Pd. Afryki) 280 Mossi kr. (Górna Wolta) 42 Mozambik 196, 279, 290, 452, 480 Mpika m. (Rodezja Pn.) 289 Muli m. patrz Muri (n. obecna) Multan m. (Pakistan) 366, 386, 389 Mumbwe grota (Rodezja Pn.) 289 Muri (Muli), m. w pobliżu Niamey nad Nigrem (Rep. Niger) 42 Murzuk m. (Libia) 116 Murzyni 500, 527, 546—550 Musgu kr. (Nigeria) 161; zob. też Bornu Nachiikoufou, grota niedaleko Mpika (Rodezja Pn.) 289 Nadrenia kr. (Niemiecka Republika F e ­ deralna) 551 Nalana (Ghana) 35 Naga pl. (Libia) 548, 549 Nairobi m. (Kenia) 490 Nakuru m. (Kenia) 307 Namaqua pl. (Afryka Pd.-Zach.) 230 Namib pustynia (Afryka Pd.-Zach.) 233 Nancy m. (Francja) 483 Nandi pl. (Kenia) 299, 300, 318, 322 Nani m. (Pakistan) 380 Naron, pl. buszmeńskie z okolic jez. Ghanza (Afryka Pd.) 204, 205, 213— 215 Narwik m. (Norwegia) 418 Natal kr. (Związek Pd. Afryki) 262 Navarra prow. (Hiszpania) 436 Nawabszach okręg (Pakistan) 383 Nazirabad okręg w Beludżystanie (Paki­ stan) 387 Nej m. w Kanem (Rep. Czad) 115, 116, 163 Nemadi pl. (Mauretania) 50, 139, 140, 148 Nepe kr. (Rep. Niger) 59 New-York m. (USA) 474 Ngami jez. (Beczuana — prot. bryt.) 230 Nigégimi m. 119; patrz Ngigmi Ngigmi (Ngégimi) т . , stolica Kanem �576 INDEKSY (Rep. Niger) 59, 99, 115, 116, 119, 163; zob. też Dżimi Nigi'ya m. (Kenia) 308, 321 Ngumi pl. (Rodezja) 290 Niamej (też Niamey) m. (Rep. Niger) 42, 43 Niani (Nyami, Nyéni) m. 40, 48, 84; zob. też Mali m, Niekern — cywilizacja archeologiczna Pd. Rodezji 290 Niemcy kr. 480 Niemcy 198, 426, 462 Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD) 553 Niemiecka Republika Federalna (NRF) 491, 500 Niger rz. 31, 33, 35, 39—43, 50, 53, 54, 58, 59, 64—66, 68, 69, 71, 74, 81, 83, 87, 92—94, 96—98, 100, 101, 104—108, 111, 115, 121, 124—126, 130, 131, 135, 136, 142, 143, 147, 149, 155, 157, 158, 161, 163, 164, 166, 168, 169, 172, 173, 175, 177, 179, 184, 528 — (niezależna republika od 1961 r.) 140 Nigeria (republika niezal. od 1961 r.) 33, 59, 452, 480, 490, 497 Nigryci pl. (pk. 1500 r. p.n.e. stworzyli cywilizację nad środkowym Nigrem) 66 Nil rz. (delta) 31—33, 35, 72, 147, 463, 465, 469, 470, 526—528 Niloci, grupa pl. (Afryka Środkowa) 299—301, 310 Nimba góry (Gwinea) 35 Nioro m. koło Walaty (Zach. Sudan) 105, 106, 108, 110, 112, 113, 115, 119 Nisar (Isar) pustynia (Mauretania) 141, 145, 151 Norrbotten kr. (Szwecja) 398, 407—409, 420, 421 Norwegia 397—399, 404, 406. 408, 410, 413, 415, 419 Norwegowie 412 Norweskie .Morze 397 Nouakchott m. w Senegalu (Fed. Mali) 146 Nowa Gwinea wyspa (Archipelag Malajski) 463, 549 Nowogród W. (ZSRR) 406 Nowshera Kalan m. (Pakistan) 366 Nowy Świat patrz Ameryka Nsalou m. (Rodezja Pn.) 289 Nuba kr. 31; patrz Nubia Nubia kr. (Rep. Sudan i Egipt) 33, 75, 76, 100, 116, 120—122, 164 Nubijczycy 100 Nuerowie, mieszk. kr. Bahr al-Ghazal (Rep. Sudan) 66, 303, 512 Nufi patrz Nupe Numidia kr. (na północnej Saharze) 120, 165 Nupawa pl. (Nigeria) 142 Nupe kr. (Nigeria) 42, 89, 128, 136, 149, 153, 156 Nuristan (Kafiristan) kr. (Afganistan) 388 Nuvarakalaviya m. (Cejlon) 551 Nyani m. patrz Niani Nyanza prow. (Kenia) 308, 490 Nyarongo m. (Rodezja Pd.) 289 Nyéni m. patrz Niani Oakhurst m. (Związek Pd. Afryki) 286, 288, • 289 Obrzycko, pow. Szamotuły (Polska) 445 Ocean Atlantycki 33, 36, 67, 167, 241, 522 — Indyjski 280, 286, 291 — Lodowaty 397, 404, 406, 410, 416 Oceania 26, 540, 541 Offaran (Ufaran) m. na Saharze (Maro­ ko) 167; zob. też Wadi Nun Okavango jez., zlewisko (Beczuana) 216 Orakzai, pl. patańskie (Afganistan) 382 Orania, kraj wchodzący w skład Związ­ ku. Pd. Afryki 227, 228, 244, 262, 281, 286, 288, 289 — rz, 241, 244, 250, 254, 290 Oslo m. (Norwegia) 401 Ostrów Wlkp. (Polska) 443 Ouadane m. (Adrar, Mauretania) 33, 118, 141, 168; patrz Ouaden, Guaden, Wadan Oualete patrz Walata Ouargla patrz Wargla Ouassoulo, m. w pobliżu Bure, Kraj Zło­ tego Piasku (Zach. Sudan) 111 Oulasso m. koło J e n n é (Zach. Sudan) 103 Pachoras m., n. staroż. (Egipt) 465, 470, 472; zob. też Faras (n. obecna) Pagnian góry (Afganistan) 364 Pajwar przełęcz (Afganistan) 382 �INDEKSY Pajwarkotal m. (Afganistan) 382 Pakistan 60, 363, 365, 366, 368—371, 380— 384, 386—388, 393 Paktia prow. (Afganistan) 382 Palermo m. (Wiochy) 46 Palestyna 112 Palmyra m. (Egipt) 464 Pamir kr. (część pd. w Afganistanie, wsch. w Chinach, większość w Z S R R ) 388 Pandżur m. (Pakistan) 381 Panhalonga — cywilizacja archeologicz­ na Pd. Rodezji 290 Papuasi (Nowa Gwinea) 548, 549 Paraczinar m. (Pakistan) 382 Paryż m. 26, 49, 194, 452, 483, 485, 500, 504 Pasni m. (Pakistan) 381 Pasztunistan kr. (Pakistan) 363, 364, 393 Pasztunowie patrz P a ł a n i e Pat pustynia (Pakistan) 381 Patanie, mieszk. Afganistanu i Pakistanu 364—366, 368—370, 376, 377, 380, 381, 383, 393 Pedi pl. patrz Bantu Pendżab kr. (Pakistan) 363, 366, 381, 382, 386 Persja 123, 364, 365, 377, 537; zob. też Iran Perska zatoka 118 Peru 491, 535—537 Peshawar m. 394; patrz Peszą war Peszawar m. (Pakistan) 366, 370, 372, 380, 382, 387 Petsamo okręg (Finlandia) 407 Pigmeje (Afryka Środkowa) 201—204, 210, 457 Pireneje góry 552 Pirenejski (Iberyjski) P ó ł w y s e p 428—431, 436, 437 Płook m. (Polska) 445 Podlasie kr. (Polska) 449 Podor m., n. obecna dawnego Takruru (Zach. Sudan) 39, 106, 160 Poitiers m. (Francja) 483 Polacy 442, 452, 505 Polesie kr. (ZSRR) 426, 428, 431, 435, 437 Poleszucy (ZSRR) 437 Polinezja 86, 540 Polinezyjczycy 462 37 — Etnografia Polska, T. V I I 577 Polska 17, 18, 22, 177, 209, 435-438, 442, 445, 446, 462—174, 477, 478, 493, 521, 528 Pomory (Pomorcy), mieszk. terenów nadbałtyckich R F S R R 397, 408 Pomorze kr. (Polska) 444 Pondoland k. w K r a j u P r z y l ą d k o w y m (Związek Pd. Afryki) 286 Port Francqui m. (Rep. Kongo — Leopoldville) 474—477 Portugalczycy 35, 51, 58, 100, 101, 117, 162, 163, 171, 428, 430, 431, 522 Portugalia 100, 185, 428, 430, 431, 522 Poznań m. (Polska) 425, 429, 433—435, 437, 442—444, 463 Prabuszmeni patrz Buszmeni Praga (Praha) m. (Czechosłowacja) 462, 463, 494 Przylądek Dobrej Nadziei 238, 241, 242 —• Zielony patrz Zielony Przylądek Pul Eliya m. (Cejlon) 531—539 Puszcza Zielona, region na Kurpiowszczyźnie (Polska) 447, 448 Qabis m. 164; patrz Gafoes Qastilija m. 136; patrz Tuzer Qila Saifullach m. w okręgu Zhofo (Pa­ kistan) 383 Quarte m. w Nubii (Egipt) 469 Quetta m. patrz Kwetta Quri Mansa m. (Zach. Sudan) 134, 13Я Raisani, pl. beludżskie (Pakistan) 381 Ramba m. (Kenia) 322 Rawalpindi m. (Pakistan) 364, 381, 386 Registan kr. (Afganistan) 364 Rennes m. (Francja) 483 Rio Grande rz. (Meksyk) 535 Rio-Nenez rz. (Pn.-Zach. Afryka) 111 Riverview Estates, pod Johannesburgiem (Związek Pd. Afryki) 290 Rkis płaskowyż (Mauretania) 41 Rodezja (Fed. Rodezji i Niasy) 290, 291, 452, 480 — Pd. 227, 279, 280, 289, 290, 500. — Pn. 278, 279, 289, 500 Rodos wyspa (Grecja) 116, 466 Rodżan-Dżamali m. (Pakistan) 387 Rohri m. (Pakistan) 364 Rosja patrz Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich �578 INDEKSY Ruanda (państwo w Afryce Środkowej) 452 Rumunia 179, 462, 495 Rybacki P ó ł w y s e p (drugorzędny p ó ł w y ­ spu Kola) 398 Rzeszów m. (Polska) 444 Rzym m. (Włochy) 377, 468, 488, 551 Rzymianie (jako narodowość, n. hist.) 37, 539 Sadikabad m. (Pakistan) 372 Safed-Koh m. patrz Sefid-Koh Saghawa patrz Saghwa Saghwa pl., odgałęzienie ludu Zaghawa (Rep. Sudan) 65, 74, 135, 159 Sahara 41, 45, 46, 50, 54, 57, 59, 62, 63, 66, 72—77, 80, 83, 84, 101, 104, 105, 107, 112, 118, 120, 124, 125, 133, 134, 136, 142, 146, 148, 150, 158, 159, 160, 161, 163, 165, 169, 172, 175—178, 500, 527 Sahel, kr. na pograniczu saharyjsiko-sudańskim 66, 76, 106 Sai (Say) m. (Rep. Niger) 59, 98, 113, 157 Saj m. (Nigeria) 59, 81 Safckar m. (Pakistan) 364, 366 Salum rz., m. (Senegal) 62 Sama kr. 41; patrz Samaqanda Samaqanda (Samaquanda) т . , kr. (Zach. Sudan) 41, 155, 156 Samotjedzi (Półwysep Skandynawski) 399 Sanhadija 41; patrz Zenaga Sanhadża 41, 141; patrz Zenaga Sankarani rz. (Afryka Pn.-Zach.) 54 Sansándi (Sansanding) rn. (Zach. Sudan) 97 Santsar m. (Pakistan) 381 Sarakolle pl. 39; patrz Soninke Sardabad, m. w pobliżu Kwetty stan) 393 Sarmaci 377 (Paki­ Sawmills т . (Rodezja Pd.) 289 Say т . patrz Sai Sebua т . w Nubii (Egipt) 469 Sefid-Koh m. (Pakistan) 370, 372 — góry (Afganistan) 382 Sego m. (Zach. Sudan) 90, 97 Semici 527 Senegal rz. 31, 33, 35, 39, 41, 50, 66, 67, 71, 82, 92, 100, 103, 105, 106, 108, 111, 112, 114, 123, 125, 127, 129, 131, 133, 134, 142, 143, 146, 149, 158, 160, 165, 166, 168, 180, 185 — (rep. autonomiczna. Od 1961 r. wraz z Zach. Sudanem utworzyły Federa­ cję Mali) 36, 38, 39, 59, 62, 72, 73, 83, 89, 92, 96—99, 103, 105, 111, 113, 120, 121, 131, 133, 140, 145, 146, 149, 152, 153, 160, 175, 452 Senegalczycy 82, 149 Senegamtoia kr. 66, 101, 108, 111, 115, 173, 181, 183 Senu pl. (Zach. Sudan) 454 Scnufo pl. (Górna Wolta) 35, 68, 87, 183 Sererowie pl. (pogranicze Senegalu i Zach. Sudanu) 39, 59, 62, 67, 127, 146, 149 Sersou т . , okolica (Algeria) 93 Seszele, wyspy na Oceanie Indyjskim (kol. bryt.) 321 Shikarpur m. patrz Szikarpur Siaya rn. (Kenia) 322 Sibi m. (Pakistan) 365, 372, 380, 381, 387, 389 Sidi Barrany (Egipt) 462, 463 Sidzilmasa m. (Maroko) 38, 48, 73, 76, 101, 102, 106, 120, 121, 141, 145, 165, 167, 168 Siedlce m. (Polska) 426 Sierra Leone 71, 173, 486 Silla т . (państwo hist, nad Senegalem) 39, 62, 96, 127, 129, 131, 133, 142, 146 Sind kr. (Pakistan) 363—366, 372, 375, 380, 381, 383—386 Sindcr m. (Afryka Pn.-Zach.) 59, 81 Siwah oaza (Egipt) 362, 363 Skandynawia 402, 404, 408 Skandynawski P ó ł w y s e p 397, 399, 406, 410, 412 Skandynawskie Góry 398, 408 Skildergat, grota na przylądku Fish (Związek Pd. Afryki) 290 Skoltowie, pl. lapońskie zamieszk. na P ó ł w y s p i e Rybackim 398 Slemankhdl, pl. patańskie (Pakistan) 370, 372, 383 Słopanowo, pow. Szamotuły (Polska) 445 Słowianie Wschodni (Europa) 377 Smithfield m. w Oranii (Związek Pd. Afryki) �INDEKSY Smithfield, przemysł smithfieldzki (kul­ tura archeologiczna) 207, 211, 279— 281, 283, 284, 286, 291, 292, 294 Smokowiec m. (Czechosłowacja) 492—494 Sokna (n. hist. Waddan) oaza (Libia) 115 Sokołowo Budzyńskie, pow. Czarnków (Polska) 445 Sokoto m. (Nigeria) 59, 70, 82, 98, 99, 105, 113, 115, 117 Solium (Solloum) m. (Egipt) 462 , 463 Somali 452 Somani pl. (Nigeria) 142, 147 Songhaj (państwo średniowieczne ze sto­ licą Gao) 41, 42, 48, 54, 64, 69, 74, 83, 106, 114, 119, 126, 128, 130, 137, 142, 157, 161, 169, 176, 181, 529; patrz Gao Songhajowie 39, 44, 72, 74, 80, 82, 85, 92, 97—99, 101, 125, 132, 138, 147, 177— 179; patrz Sor ko Soninke pl. 39, 40; patrz Sarakolle; zob. też Mande Sorko, należą do pl. Songhajów 142, 143 Soso pl. w dorzeczu rz. Gambii 67 Spenzand m., kr. (Afganistan) 380 Spin Baldak m., prow. (Afganistan) 380, 392 Stany Zjednoczone A.P. 491, 500, 504, 552 Stary Ś w i a t 19, 60, 91; patrz Europa S. Thome patrz Wyspa św. Tomasza Still B a y zatoka (Związek Pd. Afryki) — przemysł stillbajeński (kultura arche­ ologiczna) 278, 286, 289 Stormberg m. i góry w K r a j u Przyląd­ kowym (Związek Pd. Afryki) 248, 254, 262 Strandloioperzy (czyli „ludzie śmietnisk"), grupa ludzka kultury archeologicznej Afryki Pd. 242, 287 Strasbourg m. (Francja) 483, 551 Suazi, bryt. protekt. 544 Sudan, kr. geogr. w Afryce na pd. od Sahary 300, 301, 306, 307 — rep. (na pd. od Egiptu, w ś r o d k o w o -wschodniej Afryce; od 1 I 1956 r. niezależna republika) 53, 59, 66, 75, 100, 101, 113, 116, 119, 120, 135, 157, 164, 174, 464—467, 4 6 9 ^ 7 3 , 481 — Zachodni (republika autonomiczna Od 1960 r. z Senegalem utworzyła 579 niezależne państwo — Federację Ma­ li) 33, 34, 36, 38—40, 42, 44—49, 52, 53, 56, 58, 59, 62, 63, 67, 71—77, 79—89, 94—98, 100, 102—115, 118—122, 127— 138, 142—144, 147—149, 151, 153—161, 163, 166—185, 480, 528 — b. Sudan Francuski patrz Sudan Z a ­ chodni Sudańczycy 78, 83, 120, 133, 139, 143, 178, 184 Suenjel okręg (Finlandia) 407 Sukkur m. 394; patrz Sakkar Sulejmana Góry (Pakistan) 365, 369, 370, 380, 382, 388 Sulejman—Khil, mieszk. Gór Sulejmana (Pakistan) 370, 382 es-Suq (n. ruin m.) 41; patrz Tadmekka Surab m. (Pakistan) 381 Sus m. (Maroko) 38, 117 Sus al-aqsa m. pod Samaqanda (Maro­ ko) 155, 156, 183 Susu, z pl. Mande (Zach. Sudan) 86 Syberia (ZSRR) 179 Sycylia (Włochy) 46, 117, 162 Syjam 535 Syria 46 Szah Maksud góry (Afganistan) 388 Szal-Kot m. 364; patrz Kwetta Szama, kr., pl. na pn. wsch. od Gao (Rep. Czad) 146, 149, 151; patrz Z a ­ ghawa — Teda — Daza Szamotuły m. (Polska) 463 Szari rz. (Rep. Środkowej Afryki, dawn, teryt. Ubangd — Szari) 93, 104, 143 Szczecin m. (Polska) 463 Szellal m. powyżej Assuanu, w Nubii (Egipt) 469 Szikarpur (Shikarpur) m. (Pakistan) 364, 366, 380, 381, 395 Szikhan m. pod Kwettą (Pakistan) 375 Sztokholm m. (Szwecja) 402 Szua pl. 78; patrz Arabowie Szwajcaria 551 Szwecja 397—399, 402, 406—413, 415, 416, 418, 419, 423 Szwedzi 402, 412, 415, 475 Śródziemne Morze 36, 67, 72, 96, 116, 430, 464, 527 Św, Katarzyny góra 445 100, �580 INDEKSY Tadmekka т . , dzis. ruiny es-Suq (na pn. wsch. od Gao) 41, 42, 64, 76—79, 107, 126, 134, 169, 175, 177 — kr. 54, 55 Tadmekket m. 41, 69; patrz Tadmekka Tadżo pi, (n. hist.), patrz Dadżo Tafilelt kr., oaza (Maroko) 101, 102, 167, 180 Tagant т . , kr. (Mauretania) 92, 118 Taghara m. 167; patrz Taghaza Taghaza, (n. hist.: Hisn al-Milh oraz Tatental), m. w Zach. Sudanie (nad granicą algierską) 59, 120, 133, 148, 167—169 Taghaza Ackhalla m. 167; patrz Taghaza Tagidda n-Tessu (Taguidda-n'Tessou, Teguidda n'Tesemit) т . (Rep. Niger) 42, 169 Taherta m. (Algieria) 38 Takadda (Takedda, Tegidda), т . , hist. ' królestwo sudańskie na zach, od Air (Zach. Sudan), dzis. ruiny w Azelick m. 42, 48, 64, 74, 126, 131, 148, 155, 158, 175, 177, 178 Takedda m. patrz Takadda Takrur т . , państwo (Zach. Sudan) 39, 41, 42, 62, 67, 83, 84, 86, 96, 129, 131, 133, 140, 142, 146, 158, 160, 161, 166, 167, 177; patrz Podor m. — pl. 39; patrz Tukulor, Tucuroěs Tallensi pl. (Górna Wolta) 303, 333, 511, 512 Tamanrasset m. (Rep. Niger) 169 Tamtoucutu rn. 168; patrz Timbuktu Taimourt en Naaj 92; patrz Tamurt en-Na'aż Tamurt en-Na'aż dolina (Mauretania) 92, 118 Tanganika jez. 66 — teryt. powiernicze bryt. 306, 452, 480, 489, 490 Tangaza m. patrz Taghaza Tao m. (Libia) 78. Taqa т . , prow. (Zach. Sudan) 41, 110 Tararzas (Tarazas) т . , czyli stara Tag­ haza, w pobliżu starej Sidżilmasy 167; patrz Taghaza Tatental m. 167; patrz Taghaza Tatta m. (Pakistan) 366, 386 Tawat oazy patrz Tuat Tazukaght pl. (Mauretania) patrz Ber­ berowie Teda, mieszk. kr. Tibesti (Rep. Niger i Czad) 37, 58, 64, 75, 78, 112, 113, 124, 131, 133, 135, 137, 146, 148—150, 176, 177 Teda—Daza 43, 50, 77, 80, 113; patrz Tubu Teda—Daza—Zaghawa, mieszk. Tibesti i Ennedi (Rep. Niger, Czad i Sudan) 83 Tegaza rn. 167; patrz Taghaza Tegidda m. 42; patrz Takadda Teguidda n'Tesemit т . patrz Tagidda n-Tessu Tell Atrib (Athribic) m. (Egipt) 464—466, 471, 473 Tell Edfou m. (Egipt); patrz Edfu Temne pl. (Sierra Leone) 71 Tenda pl. (Gwinea) 71 Terga pl. 184; patrz Berberowie Tessaua rn. (Zach. Sudan) 81, 113 Thal т . (Pakistan) 382 Tharra m. (Pakistan) 381 Tibesti т . , kr. (Rep. Niger na pograni­ czu z Libią) 37, 59, 75, 77, 78, 93, 96, 104, 112, 113, 115, 124, 131, 133, 135, 146, 150 Tichitt (Tiszit) m. (Zach. Sudan) 33, 168, 170 Tikopia wyspa i pl. (Oceania) 539—543 Timbuktu (Tambueutu, Tombutto) m. (Zach. Sudan) 35, 48, 54, 59, 64, 68, 76, 79, 93, 97, 99, 103, 108, 115, 124, 125, 127, 128, 131, 134, 135, 138, 141, 142, 144, 147, 151, 155, 158, 161, 164, 167, 169, 170—173, 177—180 Timé т . (Gwinea) 90, 153, 154, 157, 173 Tintellust т . (Rep. Niger) 59, 132 Tirekka m. patrz Tirka Tirka rn. (Zach. Sudan) 144 Togo (niezależna republika od 1960 r.) 452, 550 Tombutto m. 54, 106, 127, 167; patrz T i m ­ buktu Tonqala т . w Nubii (Egipt) 469 Torne (Torno) rz., jez., też okolica (Szwecja) 407 Toruń m. (Polska) 444, 462 Tozeur m. patrz Tuzer �INDEKSY Transwal (Związek Pd. Afryki) 227, 262 Triobrandzkie Wyspy (Oceania) 428 Tryipolitania kr. (Libia) 33, 37, 38, 81, 116, 164, 169 Tuaregowie pl. (Zach. Sudan) patrz Ber­ berowie Tuat (Tawat) oazy (Algieria) 48, 148, 155 Tubu, pl. zarnieszk. w Tibesti 37, 43; patrz Teda—Daza Tubu—Reszade, pl. z Tibesti 113, 150 Tucuroes pl. 39; patrz Tukulor, Takrur Tukama pl. patrz Barkami Tukulor (Takrur, Tucuroes) pl. (Fed. Mali) 39, 86, 111 Tulup (Afryka Pn. Zach.) 161 Tuluza m. (Francja) 483, 484, 551 Tunezja 115—117, 123, 136; zob. też T u ­ nis kr. Tunis kr. 33, 37, 38, 41, 48, 81, 164, 553; patrz Tunezja Tunis m. 46, 99, 114, 116 Turbat m. (Pakistan) 381 Turcja 179 Turcy 539 Turkiestan kr. (ZSRR) 365, 366 Turkmenia kr. (ZSRR) 365, 375 Tutak prow. (Rep. Niger) 169 Tuzer (Tozeur; Qastilija, n. hist.) m. (Tunezja) 117, 123, 136, 164 Twi, grupa pl. (Gwinea) 88 Twito m. (Ghana) 35 Tzitzikarna, grota, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 205, 206, 288 Ubangi—-Szari kr. (obecnie niepodległa Republika Środkowej Afryki) 66 Ufaran m. patrz Offaran Uganda (kol. bryt.) 307, 452, 480, 488, 490 Uholo m. (Kenia) 310, 330 Uhrcza rz. (USRR) 437 Ulil m. patrz Aulil Umar kr. w Afryce Pn.-Zach. 70, 74, 132, 173 Umgarana m. w Pondolandzie, K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 286 Unia Południowej Afryki (Związek Po­ łudniowej Afryki) 227 , 228, 289, 290, 294, 480, 491, 544—547 Usta Mohammad m. (Pakistan) 381 Uthal m. (Pakistan) 381 581 Vaal rz. w Oranii (Związek Pd. Afryki) 279 Västerbotten kr. (Szwecja) 398, 409, 421 Vilhelmina okręg w Västerbotten (Szwe­ cja) 416 Wad m. (Pakistan) 381 Wadaj kr. (Rep. Czad) 31, 43, 48, 53, 59, 66, 78, 80, 93, 99—101, 112, 113, 116, 120, 131, 133, 135, 157, 164, 179, 182 Wadan (Ouadane) m. (Mauretania) 33, 118, 141, 168, 176; patrz Guaden Waddan oaza patrz Sokna Wadi Nun m. (Maroko) 167; patrz Offa­ ran Walata (Oualete; n. hist.: Gualata, Iwa­ latan) oaza (Zach. Sudan) 33, 39, 48, 56—59, 63, 65, 67, 71, 81, 82, 89, 92, 105, 110, 111, 113, 119, 125, 129, 133, 137, 139, 145, 160, 162, 167, 168, 170, 172, 174, 176, 181, 184; patrz Oualete Walo, prow, w Senegalu (Fed. Mali) 166 Wam (Dormaa) m. (Ghana) 35 Wangara 39; patrz Bilad at-tibr (oraz hist. Ghana) —• też określenie ludu 39; patrz Mande Waram państwo (Mauretania) 39 Wardżlan kr. 106; patrz Wargla Wargla (Ouargla) m., kr. (Algieria) 38, 74, 106, 120 Warszawa m. 425, 429, 431, 433, 446, 448, 462, 498 Waszyngton m. (USA) 535 Waziri pl. (Pakistan) 370, 394 Wełna, pow. Chodzież (Polska) 445 Wenziga patrz Guenziga Węgry 462, 491, 495 Wiaro m. (Pakistan) 381 Wielka Brytania (Anglia) 462, 480, 488, 490, 491, 500, 522, 523 Wielkie Jeziora (Afryka Środkowa) patrz Kraina Wielkich Jezior Wielkopolska kr. (Polska) 435, 443, 444 Wieluń m. (Polska) 444 Wiktorii jez. 210, 299, 301, 306, 307, 312 Wilton m. pod Alicadale, K r a j Przyląd­ kowy (Związek Pd. Afryki) 286 — przemysły w i l t o ń s k i e (kultura archeo­ logiczna) 207, 211, 278, 280, 282, 284, 286—292, 294 �INDEKSY 582 Wolne P a ń s t w o Orania patrz Orania (Związek Pd. Afryki) Wolof, p a ń s t w o hist. (Fed. Mali) 39 Wolofowie pl. (Fed. Mali) 39, 58, 59, 61, 62, 67, 71, 82, 89, 92, 97, 101, 103, 106, 108, 111, 112, 114, 128, 146, 149, 152, 156—158, 165, 173, 175, 177, 181, 183 Wolta rz. (Afryka) 42, 173 — kr. 78, 87, 98; zob. też Górna Wolta Wołyń kr. (USRR) 435 Wonderwerk, grota w Grikwalandzie Zach., K r a j Przylądkowy (Związek Pd. Afryki) 280 Wrocław m. (Polska) 444, 462, 463 Wybrzeże Kości Słoniowej (państwo) 453 Wyspa św. Tomasza 100 Wyspy Seychellskie patrz Seszele — Zielonego Przylądka 162, 163 Xingu rz. (Brazylia) 548, 549 Yale m. (USA) 504 Ygild (Idjil sebkhe, Idżil sebcha, Idżil kudjat) m. (Mauretania) 134, 135, 168, 170 Zab kr. (Algieria) 120 Zabu m. (Algieria) 106 Zafgu m. (Fed. Mali) 176, 182 Zaghard m. (Zach. Sudan) 57 Zaghawa kr. (Rep. Czad, na pograniczu z Rep. Sudan) 43, 53, 120 — grupa pl. 43, 53, 65, 75, 93, 131, 135, 149, 159, 177, 180, 182 Zaghawa—Teda—Daza 151, 177 — Szama 146, 149, 151 Zahidan m. (Iran) 365 Zambezi rz. w Afryce 210, 240, 289 Zanaga pl. patrz Berberowie Zanfara kr. (Nigeria) 55, 65, 69 Zanzibar 102 Zaria kr. (Nigeria) 42, 72, 89, 162 Zawiła m. w Fezzanie (Libia) 77, 83, 149; patrz Zulla Zegzeg kr. (Nigeria) 55, 107 Zenaga pl. (Azeneghes, Sanhadża, Zana­ ga, Znaga) patrz Berberowie Zhob okręg w Pendżabie (Pakistan) 368, 383 Zielony Przylądek 71 Ziemia Lubuska (Polska) 443 Zimbabwe m. (Rodezja Pd.) 275, 290 Złote Wybrzeże (Ghana) 481 Znaga 33; patrz Zenaga (Berberowie) Zuila m. 149; patrz Zawiła Zulu (Zulusi) pl., mieszk. Związku Pd. Afryki; patrz Bantu Zuru pl. (Nigeria) 59; zob. też Hausa Związek Południowej Afryki patrz Unia Południowej Afryki Związek Socjalistycznych Republik R a ­ dzieckich (ZSRR, też Rosja) 397, 406, 408, 439, 479—481, 491, 505 Zyrianie, pl. lapońskie (Finlandia) 407 Żytomierz m. (USRR) 426 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4461ce8f379d0b3e4645c37ff9de682.pdf 887983223cb13298a9fbc6987e642a5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2260 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2096 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1990 t.44 z.2, s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa T R A D Y C J A - WSPÓŁCZESNOŚĆ, K U L T U R A Ś R O D O W I S K NIEELITARNYCH PROBLEMY A N T R O P O L O G I I KULTURY POLSKA l AKADEMIA NAUK 0 INSTYTUT SZTUKI * ROK XLIV ф 1990 # Nr 2 �CONTENTS Z b i g n i e w Raszewski I n t r o d u c t i o n t o t h e T h e o r y of J o k e Aleksander J a c k o w s k i The F o l k - l o r e of C o n t e s t a t i o n 10 W o j c i e c h Łysiak The 15 A k o s Engelmayer „ W e D e m a n d D i s t o r t i o n W i t h o u t S o c i a l i s m ! " History of Wojciech Miszczuk Piotr K o w a l s k i Folk-lore „ T h e Orange A l t e r n a t i v e " , i.e. O n t h e Socialism Surrealism 20 " W e ' r e Sorry For B e i n g S o r r y " 27 Scribo Ryszard Ciarka Political 3 et decoro (Cracow, 3 April 1989) ergo sum. S o m e Remarks o n t h e M e a n i n g of t h e T o w n Graffiti 29 Graffiti o n Walls a n d t h e E t h n o g r a p h y of C o n t e m p o r a r y City 33 J a c e k Olędzki Consolation 35 Krzysztof Sabak " T h e Sofas Are Yours, The Walls Are O u r s " 41 44 Czesław R o b o t y c k i The A r t of a Vista. T h e Folk-lore of Strikes Jerzy S z c z e p k o w s k i Initiation in t h e A r m y a n d Jail 50 LETTRES TO THE EDITOR: Czesław R o b o t y c k i t o L u d w i k S t o m m a L u d w i k S t o m m a t o Czesław R o b o t y c k i 60 60 Michał Buchowski: „The Golden G o u g h " on the „Triobrand" 61 S u m m a r y of t h e Articles 63 N u m e r w y d a n y dzięki d o t a c j i M i n i s t e r s t w a Kultury i Sztuki R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca red.), Aleksander J a c k o w s k i (red.), Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji). R A D A R E D A K C Y J N A : Jerzy Bartmiński, Tadeusz C h r z a n o w s k i , M a r c i n C z e r w i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, Franciszek M i d u r a , Jacek Olędzki, M i e c z y s ł a w Porębski, R o m a n Reinfuss, Czesław R o b o t y c k i , Zofia S o k o l e w i c z , L u d w i k S t o m m a , Roch Sulima. W S P Ó Ł P R A C O W N I C Y R E D A K C J I : Zofia Bisiak, J a n Ś w i d e r s k i . TŁUMACZ: Ludwik Wiewiórkowski R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Adres Redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 , w e w n . 227. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82c0c75d6a29ddb44ad659f8be9a2930.pdf 3658eeaaebc839094587394fde9b0c06 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2258 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2095 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.44 z.1, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M A R I E S # P E 3 K ) M E SUMMARY OF ARTICLES J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r — INTERPRETATION, THAT IS ON THE ART OF ANTHROPOLOGY The article presents the author's view on the crisis of ethnolo­ gy. The analysis is based on the papers published in the „Current Anthropology" and the editorial discussions presented in this journal in 1976—1985. The recurring themes are emphasized. This also concerns the author's proposals to overcome the crisis through the so-called interpretative trend of American anthropo­ logy derived from the tradition of German hermeneutics on the one hand and related to Michel Foucault's ideas and contempo­ rary studies on literature on the other. In the second part of her article the problems of contemporary ethnology are presented. The author also quotes The Introduction to Cliford Geertz's Local Knowledge as a telling example of good interpretative methods. A n d r z e j H e m k a , J a c e k O l ę d z k i — MIRACULAR SEN­ SIBILITY The authors are interested in the anthropology of miraculous events in a broad meaning of the term, including the events that are not officially recognized by the Church. They focus their attention on contemporary events of the kind in Poland (1945—1975). The presented material concerns, first and fore­ most, three great miracles, that is in Zdziar Wielki (1954 or 1955), Warsaw in Nowolipie street (autumn 1958), and Radziejów (1958 or 1959) with some thousand participants in each. The authors are of the opinion that the studies on miraculous events can be of help in understanding the sensibility and the way of thinking of various contemporary social groups. The fact is that the events of miraculous character are thought to originate in the need of God's intervention in man's worldly existence. They bear testimony to a strong cult of the Virgin in Poland (Her frequent appearances). Initiated often by an indivi­ dual, the events are soon joined by crowds of people. It is stated that miraculous events are recapitulation rather than foreshado­ wing of social tragedies and strifes (1945, 1956, 1 9 6 8 — 7 0 , 1981—85). W a n d a D r a b i k — FOUR SEASONS (ON THE CORRELA­ TION BETWEEN ANNUAL AND FAMILY RITES) Rite practising is related to the model of the Universe in which the order of nature and the social order are interdependent and subject to one supernatural law. Any change, whether in nature or society, disturbs the settled relations, producing chaos. The rite participants recreate a mythic scheme of the creation, enriching it with a current situation and it is through magic techniques that a newly- born order is controlled. Therefore, the moment of change in the presentation of time that is periodically being exhausted and revived is at the same time the end and the beginning of the world. The rites paralleling changes in nature not only controll their right course but also govern social relations. Through family rites new members are accepted in a community, marriages are contracted, the dead excluded from a community and, what is more, the eternal rhythm of nature is maintained. Birth, marriage, and death are events in one's life (they are of definite historical dimension); they are also events in the community's life, which like nature should be constantly revived in new generations. Annual and family rites are complementary to form a rite year of a given community. Practically, their synchronization is not always possible, for only the dates of weddings can be scheduled in advance. Hence the time appropriate for the rite has been set individually in particular European communities. Annua­ lly, by the end of the wedding, all the unmarried are reprimanded and submitted to special procedures; at the same time, the successive age-groups of the young ready for marriage achieve the status of maiden and bachelors. A new annual wedding cycle begins during which rite contacts between the sexes are being intensified to the very moment when signs foreshadowing a future wedding are exchanged. Annual and family rites make a whole in which particular events are defined not only by their form, contents ascribed to them but also by their position among other rites. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — INTUITION PRAISED In his article the author tackles the problem of amatour art. Its essence is seen in the satisfaction people gain when practising art (e.g. compensation of failures in other spheres of life). If their work is to be called artistic it should propose something new rather than merely copy the repeated models. According to A. Jackowski, new values spring from intuition whose great role is seen in the work of naive and Art Brut artists. However, this art is affected by the crisis caused, for example, by the death of old artists. Therefore, it is high time to think how their work could be protected. The author is against the stimulation of the amatours' unreasonable ambitions, frequently imagined ones, and the need to compete, resulting from the careless cultural policy (e.g. some competitions). He is of the opinion that they should also be presented with new ways of artistic activity (e.g. in the sphere of handicraft) and provided with new forms of protection (in small groups under the instructor's supervision). M a c i e j S z c z y r b u ł a — NIKIFOR ONCE AGAIN. FACTS, SUPPOSITIONS AND LEGENDS A Lemko living in Krinica, Nikifor was one of the greatest naive painters in the world. His life and work, particularly in the interwar period, has grown up in many a legend; all the more, various publications about the artist often present us with contradictory facts. The author has assembled numrous proofs to confirm many suppositions, eg., the artist's name (Epifaniusz Drowniak) and his biography. Nonetheless, many theses presented in the article are still but merely hypotheses. S t a n i s ł a w C i c h o w i c z — WHERE DOES THIS CANON COME FROM? The autor discusses the complex relation between artistic creativity and the external world. When creating the artist subordinates himself to the canons. Who sets the canon? They originate in the artist's atelier. This is true, yet one should remember that the atelier has also windows. The metaphor of the window helps to illustrate the dialectics of privacy and openess, essential in artistic work. A very interesting AUTOBIOGRAPHY of S t a n i s ł a w Ż y w o l e w s k i , a naive artist (painter and sculptor) living in Hajnówka, focuses on his own work and its relation to his fascinating inner life. The artist's great self-consciousness and sincerity of expression ought to be emphasized here. A d a m B a r t o s z — RUDA DZURKO, A GIPSY ARTIST Dzurko, a Gipsy self-taught artist from Slovakia, began his artistic activity with scupting in sandstone and wood. However, it was only pictures made of glass pieces of various size and colour glued on glass that brought him success and fame. His pictures mostly concern various aspects of the Gipsy culture. 63 �РЕЗЮМЕ И о а н н а Т о к а р е к а - Ба к и р — И Н Т Е Р П Р Е Т А Ц И Я И Л И О ИСКУССТВЕ АНТРОПОЛОГИИ Настоящий текст это голос по вопросу кризиса этнологии. Основой д л я представленных здесъ наблюдений являются публикации в „Current Antropology" и дискуссии редакции, помещенные вэтом же журнале в 1976—1985 годах. Особое внимание обращается на возвращающиеся тематические мотивы и те предложения выхода из кризиса, имеющие связь с так называемым интерпретационным течением, раз­ вивающимся главным образом в американской антрополо­ гии, берущим свое начало в традиции с одной стороны в немецкой герменевтике, а с другой стороны родственым мыслям Мишеля ф у к о и современному литературознанию. Самоэкземплификацией проблем современной этнологии, а одновременно удачной попыткой интерпретационных ре­ шений является поступление к Local Knowledge К л и ф ф о р д а Геерца, рассматриваемых во второй части статьи. А н д ж е й Х е м к а , Яцек О л е н д з к и — МИРАКУЛЯРНАЯ ВПЕЧАТЛИТЕЛЬНОСТЬ Авторов интересует антропология событий, имеющих чудотворный характер (это широкое понятие, поскольку ни власти, ни католическая Церковь не приняли их во внима­ ние). В своих исследованиях авторы концентрируются на современных событиях такого рода, происходивших на тер­ ритории П о л ь ш и ( 1 9 4 5 — 1 9 7 5 ) . Авторы считают, что иссле­ дования над миракулярными, чудотворными явлениями это важный источник познания способов восприятия и мышле­ ния разных современных социальных сред. Существование чудотворных явлений берет свое начало в потребности поляков в сильном культе Богоматери (а часто Явления Богоматери). Такого рода события, инициированные едини­ цами, быстро подхватывает толпа. Авторы считают, что чудотворная, миракулярная впечатлительность является скорее рекапитуляцией, чем предвестием трагедий и общес­ твенных конфликтов (1945,1956,1968—1970, 1981—1985). Настоящий материал касается прежде всего трех чудотвор­ ных явлений такого типа: в Здзяже Бельком (1954 или 1955), в Варшаве в квартале Новолипе (осень 1958), а также в Радзееве (1958 или 1959); в них участвовало от нескольких сотен д о сотен тысяч л ю д е й . В а н д а Д р а б и к — ЧЕТЫРЕ В Р Е М Е Н И Г О Д А ( О В З А И ­ МОЗАВИСИМОСТИ ЕЖЕГОДНЫХ И СЕМЕЙНЫХ ОБРЯ­ ДОВ) Практика обрядов восходит к модели Вселенной, где взаимно зависят от себя порядок натуры и общественный порядок. Всяческие изменения, как в природе, так и общест­ ве, нарушают традиционные корреляции, вводят хаос. Участ­ ники обрядов воссоздают мифическую схему создания, включая вэто актуальную ситуацию, а с помощью магичес­ ких техник управляют ново возникшим порядком. Момент изменения в понимании циклически исчерпывающегося и возрождающегося времени является одновременно концом и началом мира. Обряды, совершаемые в условиях измене­ ний, наблюдаемых в природе, не т о л ъ л к о руководят их правильным процессом, но также регулируют обществен­ ные отношения. С помощью семейных обрядов общество принимает новых членов, связывает пары супружескими узами, прощается с умершими, а одновременно следует извечному ритму натуры. Рождение, супружество и смерть это события в жизни личности, а одновременно в жизни общества, которе, как природа, д о л ж н о постоянно возрож­ даться в следующих поколениях. Ежегодные и семейные ритуалы взаимно дополняются и совместно образуют о б ­ рядовый год данного общества. В практике их синхрониза­ ция не всегда возможна, ибо т о л ь к о сроки свадъб можно планировать заранее, и поэтому каждое европейское обще­ ство определило определенное время. В его конце, во время ежегодных обрядов, д е л а л и с ь напоминания незамужним и неженатым, а одновременно м о л о д е ж ь очередных возрас­ тов получала статус девушек и кавалеров. Начинался новый, ежегодный свадебный цикл, во время которого становились более тясными контакты между представителями разного пола вплоть д о обмена знаками, предвещающими свадьбу. Ежегодные и семейные обряды неразделимы, а значение отдельных ритуалов определяет-не т о л ь к о форма и суть, но также их позиция среди остальных ритуалов. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и й — ПОХВАЛА ИНТУИЦИИ Автор занимается проблемой любительского творчества. Его суть он усматривает в удовлетворении, какое дает такое творчество людям (например как возмещение неудач в иных жизненных сферах). Если их искусство, кроме того, можно охарактеризовать как художественное, оно д о л ж н о вносить нечто новое, а не только повторять готовые образцы. Базой для этого нового является интуиция художника: ее огромную роль автор статьи открывает в творчестве круга наивных мастеров и А р т Брут. В настоящее время их творчество переживает кризис, связанный с кончиной старых мастеров. Это соответствующий момент, чтобы еще раз подумать о опее над такого рода творчеством. Одновременно автор является противником культивирования среди любителей излищнего, часто мнимого честолюбия, потребности соперичества и т.д., к чему приводит не осмысленная культурная политика, например некоторые конкурсы. Автор подчеркиват, что необходимым было бы также раскрытие этим людям иных возможных творческих путей, например в границах ремесла, а также создание новых форм опеки, в небольших группах, под руководством опытного инструктора. М а ц е й Щ и р б у л а , ЕЩЕ О Н И К И Ф О Р Е . Ф А К Т Ы , Д О М Ы ­ СЛЫ И ЛЕГЕНДЫ Никифор (живший в Крынице лемко) принадлежит кчису наиболее выдающихся польских наивных живописцев. Его жизнь и творчество, особенно довоенного периода, овеяны многими легендами. Автор приводит многочисленные д о ­ воды, подтверждающие, в частности, что настоящей ф а м и ­ лией Никофора была Епифаний Дровняк, атакже ряд фактов его жизни и творчества. Многие положения автора носят, однако, гипотетический характер. С т а н и с л а в Ц и х о в и ц — О Т К У Д А ЭТОТ КАНОН? Автор затрагивает проблему сложных корреляций между художественным творчеством и внутренним миром. Созда­ вая, художник подчиняется канонам. Кто устанавливает ка­ ноны? Ведь они рождаются в мастерской художника. Э т о правда, но следует помнить, что мастерская художника имеет окна. Метафора окна позволяет отобразить диалекти­ ку частности и искренности, необходимых в творчестве. В необычайно интересной А В Т О Б И О Г Р А Ф И И С т а н и с ­ л а в а Ж и в о л е в с к о г о , живущего в Хайнувке художника круга наивного искусства (живопись, скульптура), затраги­ ваются прежде всего темы, связанные с его собственным творчеством и его зависимость от богатой внутренней ж и з и автора. Особого внимания заслуживает факт сильного самосознания художника, а также откровенность высказы­ ваний. А д а м Б а р т о ш — РУДАДЗУРКО — ЦЫГАНСКИЙ Х У Д О ИК Дзурко — цыганский х у д о ж н и к - л ю б и т е л ь начал свою художественную деятельность со скульптуры из песчаника и дерева. Однако успехом и популярностью он обязан карти­ нам, имеющим вид стеклянной плиты, на поверхности кото­ рой уложены осколки стекла разной величины. Тематика его картин свяазана прежде всего с рефлексией о цыганской культуре. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/968ff31150738beb236d94e924aa017b.pdf 3537a4dbc596f4f6a680c8ea7ede7f30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:150 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.599-632 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 598 WYKAZ WYDAWNICTW Budownictwo Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytut Zachodni (Poz:lań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Ossolińskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (Wrocław) I ICH SKRO TY R o z N E PWG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo MuzYcZ::le (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) JAN CZEKANOWSKI PWR i L Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) BALTIKUM PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw::l. Wydawnictwo nicze (Warszawa) Praw- '., UND SKANDlNAVIEN Die B'; l t i s c h e E x p e d i t i a n, das grosse wissenschaftliche Unternehmen des Miklucho-Maklay Etnographischen Institutes der Akademie del' Wisse::lschaften - aus dem sich die Institute fur Geschichte und Recht der Akademie der Wissenschaften Littauens, das Institut fUr Ethnographie und Folklore del' Akademie del' Wissenschaften Lettlands und des Institutes fur Geschichte und des Eth::lographischen Museums del' Akademie d~r Wissenschaften Est1ands beteiligt haben - hat ein so grosses und wertvolles anthropologisches Beobachtungsmaterial gesammelt und in del' Bearbeitung von N. N. Czeboksarow veroffentlieht, dass es moglich geworden ist eine allgemeine Orientierung bezuglich der anthropologisehen Struktur der Bevolkerung des Baltisehen Gebietes zu gewinne::l. Bekanntlich hat del' erste in dieser Richtung von Sophie Ehrhardt gemaehte Versuch zu keinen exakt prazisierten Ergeb::lissen gebracht. E::st die Anwendung des analytisehen Apparates del' polnisehen Anthropologie gestattete die mit versehiedene:l Methoden gemach ten Beobachtungen auf das Niveau der Schweizerischen Aufnahme zu reduzieren und die analytisehen Ergebnisse zu prazisieren. Die erzielten Ergebnisse habe:l gezeigt, dass die Esten und Val' allem die Liven in anthropologischer Beziehung so stark von den Skandinavischen Nordgermanen beeinflusst worden sind, dass sie diesen :lahel' kommen aIs die kontinentalen Deutsehen. Das veransehaulieht die beigefugte Karte der Konzentration des nordisehen anthropologisehen Elementes. Die ganz unerwartete Feststellung, dass die Beimisehung del' ftir die fillllisehen Voeker charakteristisehen palaoasiatisehen Kompenente bei den Letten starker ist, aIs bei den Esten sprieht dafi.ir, da ss die Periode des letto-finnisehen Kontaktes alter ist, aIs der Kontakt der Fi:lnen und Norclgermanen und noch im Inneren des KO:ltinentes stattgefunden hat. Nieht weniger wiehtig ist die Feststellung, dass bei den Esten, dem grossen A:lteile des nordisehen Elementes zum Trotz, die Beimisehung des lapponoiden (alpinen) Elementes starker ist, aIs die Beimischung des mediterranen, wodurch sie sic h von den Nordgermane::l unterscheiden. Das gestattet zu sehliessen, dass von den Esten autachtone Lappen assimi- �600 liert wurden, we:1n auch die Hauptmasse dieser Autochthonen in slidlicher Richtung abgedriingt wurde. Das Vorhandensein der fruher nicht priizisierten anthropologischen Unterschiede zwischen Littauer:1, Letten, Esten und Liven, und der enge Zusammenhang der letzteren mit den Skandinaviern veranschaulicht das beigefUgte Diagramm. Es wird dart gezeigt, dass die Esten von de:1 Inseln und die Letten aus der Umgebung von Libau sich in anthropologischer Beziehung von den Liven :J.icht unterscheiden. Die Ekspansion der Liven hat sehr stark die west1ichen Letten und westlichen Littauern beeinf1usst. Es unterliegt keinem Zweifel, dass die Lette:1 eine von den Finnen beeinflusste Randformation des letto-littauischen (baltischen) Volkes darstellen. Die Anwendung der Methode der quantitativen a:1thropologischen Analyse hat gezeigt, dass die anthropologische Gegenwart des Baltikums aIs ein Ergebnis des Zusammenprallens der Fin:1en mit den Balten und Germanen aufgefasst werden muss, wobei die Ostseekuste von den Letten vor den Littauer:J. und spiiter aIs von den Finnen erreicht wurde. Die strittige Frage ob' die Finnen an der Kuste vor den Gennanen erschienen sind; werden erstei:1gehende kraniologische Untersuchungen entscheiden konnen. .. WACŁAW PETSCH THE VISTULA-DELTA AND THE PROBLEM OF EAST PRUSSIA THE PEACE CONFERENCE IN 1919 AT The aim of this work is to show that a rigorous application of the theoretic theses of the Peace Conference concerning the State frontiers (principle of ethnographic borders) can evoke catastrophic conseque:1ces and to draw attention to the faults of the method applied for a realization of those. principles in practice. The errors of the method consisted in the fact that data falsely repre~ se:1ting the demographic state of relations have been used as a basis. The interpretation of these data also evoked many doubts. A typical example of a great political meaning (because it has been connected with the problem of Gdańsk) was the question of the VistulaDelta. The actual work gives details of the German demographic registration in 1910 in the following districts: Kwidzyna, Susz, Malborg and Sztum interpreted in the light of the scientific conceptio:ls of Polish ethnography between the two World Wars. (W. Wakar, K. Smogorzewski). The Commission for Polish Affairs (Cambon's Commission) which had to present the High Council a project of the solution of above question calculated the total amount of Germa:lS in this territory to be about. 200.000 people. This figure has no confirmation even in official statistics. Thus, the amount of Poles in the Kwidzyna and Susz districts has been evaluated only as 700\l agai:1st 73000 Germans. whereas the German registration of 1910 gave an amount of about 30.000 Poles, i. e. 23,291; of the whole population. A school registration of 1911 quoted by the Polish Delegation evaluated the number of Poles in that territory to be 37,000 people, i. e. 29,4:[; of the population. A very important thing to form a proper idea of the demographic statistics of that territory is th'e percentage of German population which was r:mplayed 1:1 the administration service and therefore could not be considered as permanent population. For the territory of Pomerania this percenb6e umounted to 22,7 of the whole German population. As we see, the interpretation of statistical data plays a very important role. We must also remember that the demographic registration of 1910 �603 602 was tendentious and carried out in conditions of severe oppression of the Polish population, as it has been known to the whole world. That is why the author allows himself to quote the opinion of a scholar of world reputation, prof. dr Eugene Rome"r, representative of the Polish Delegation at the CO:lference: ••...all the above mentioned quantities of Poles and Germans are based on official registrations being more or less falsified .. " Another expert, prof. dr Kazimierz Nitsch made the following statement: the war being lost by Germany the eleme:1tary justice requested to joi:1 to Poland the Sztum district without any formalities ..." Thus, a paradoxal situation arose, both contradictory suggestions in 1hc question of Vistula - Delta made at the Conference by the Commission for Polish Affairs (supported three times) - to adjudge the 'listula-Delta to Poland and by Lloyd George to make out of it a plebiscite territoryconcerned an area vvith quite a different demographic configuration th<:n the one imagined by those who had to decide in that question. Now. this very demographic situation had to be the decisive factor of the expected . )lution. It is to be noted that the spec:ial1y important for the Polish independence factor of the geographic situation of that territory has not been taken into cO:1sideration. As example of tragic results due to wrong rigorous application of theoretic principles in the rna tter of fixing borders on the CO:1ference the problem of East Prussia has been chosen *). In this article the attention is drawn to the contradictions occurbg between the consequences of the right of nations to self-determination (of the ri~ht to a separate independant organization of the State) and, on the other hand, between the ethnographic principle of delimiting State boundaries which is sometimes carried Qut too dogmatically. When creating conditions of independe:1cy for a new State one should not fix its frontiers in a way that would expose it to constant da:lger from the side of its more powerful neighbours or to economic or transit restrictions, implicitly paralysing its economic and politic independence. This very element of the CO:lference activity - the disregard of the security of small new- created States for the fiction of a quasi common- security system was probably one of the most tragic faults in the work of the Supreme Council. The cause mostly contributing to the rise of such shocki:1g errors was probably the fact that there wasn't any representation at the Conference, sufficiently powerful and authoritative, which knew a:1d could defend the interests of Eastern Europe, a dangerous disproportio:l in dealing with security- problems of West and East Europe being the result of it. * In an other work projects cO:lcerning the have been systematically reviewed. That work the Polish access to the sea and the principle tiers on the Peace Conference at Paris b 1919 Przegląd Zachodni N. I in 1958. Polish access to the sea entitled: The que~tion of of the ethnographIc fronhas been published in the The Polish Delegation at the Peace Conference being aware of the proper role and character of East Prussia-this aggressive Germ~n colo.ny In East Europe aimed to neutralize its offensive functions proposIng to ll1~orpora te same within the boundaries of Poland as an autonomous provInce or to submit it to the sovereign power of the Ligue of Nations. The Delegation poi:1ted at the same time to the danger of halfway solutions in this very question, because the cession of Pomerania (West Prussia) to Poland, leaving East Prussia to Germany would create, no matter how right the principle of ethnographic frontiers could be, a permane:lt fire- brand territorial conflicts in this part of Europe. The Germans would constantly aim to reconquer Pomerania and to create a territorial co:mection with East Prussia. Besides, such policy has been unequivocally announced 111 the Bemerkungen del' Deutschen Delegatio:l zu den Frieclensbedingunge!1 in the passage conserning the solution of the Danzig problem. The danger was so much the greater in view of the force disproportion of both countries and because of the illusions as to the efficiency of the projected security system. Nevertheless, considerations important for the Briti~h Empire prevailed, that Power having the last word in this respect, as It became elear later. The annection of the Germa:1 colonies, and of the German commercial navy togeth'er with the reparations seemed to be a more valuable acquisition than the stabilization of relations in Eastern Europe. So much the more that Lloyd George, being aware of the energy and expansion potential of Germa:ly, thought it would be more advisa?le to make greater concessions in the East and to show more understandll1g fo~ German int.erests in this very region. In this way, the greatest aspIratIOn of the il1ternational community-the World Peace became an object of play betwee:1 the Great Powers representing their own egoistic interests. As trace of the historical attitude that Prussia should demilitarize we have the Report of the Commission for Polish Affairs dated February 12 th, 1919 a respective passage oI it being: ••...East Prussia ~ill be reconstituted under conditions guaranteed by the League of NatIOns to secure its complete demilitarization" ... (D. H. Miller, V. VI, p. 350 and further). :)f H. WILCZEWSKI ABOUT THE ETHNOGRAPHIC PROBLEM OF THE BALTIC SEASHORE The postulate of the Polish naval ethnography 3:1? the. be~inning of work as has been planned by the Committee for the ll1vestlgatIOn of the development of technics, science, art. tradition and socjal life of seamen, for the elaboration of a naval ethnographic atlas with dictionary and ~r~ation of naval museumsi:1 other words- the realization of the declslOn �605 604 taken at the I. International Congres of Naval Ethnography in 195'! at Naples does not request a more ample explanation. Whe:1 scrutinizing the existing literature about the art of building boats and ships, these most important instruments of work and fight at sea, we must explicitly separate the Scandinavia::l schooners because according to A. Koster the German tribes settled in the delta of the Elbe employed till the first century A. D. in navigation on the sea big hollowed boats and of course could not challenge the Roman fleet. They also were not fishermen which stayed teo long, because they prefered to lease the sea - take to a Roman comI;any. Kuster thought. that the continental navigation has been later taken over by the Germans from the Roma::ls or perhaps from the Celts. As to the Scandinavian schooner navigation it probably has a common genesis with the Slavonic shipping on the Baltic sea. The Germa::l continental tribes pressing forward towards the Slavonic population settled by the Elbe were probably also taking over the Slavonic schooner joiners. It is also known that after the defeat of the Veletic a::ld Obotritic federation the :3' wonic sea corsairy maintained oneself and developed further. It is worth while to quote the remark of prof. K. Gorski (in his workPoland in the basin of the Baltic) that b Rostock there is even left a street called Wokrenterstrasse (the Slavonic word okręt, wokrent, meaning ship). The Germans proceeded to develop their shipbuilding only in the Ha::lseatic period and in addition with the participation of Slavonic joiners. Our most ancient naval schoo::1erbuilding developed on basis of our native primitive forms which were known already since the neolithic period and the Łużyce maritime group was well acquainted with the sea as well as the posterior groups of Vendic culture which administered almost the whole southern coast of the Baltic leaving traces in the toponomastics of ancient harbours and ports among which a very striking name is Lipa. Lepa, connected not only with a name of a tree (lipa means lime- tree) but rather with the adjective "Lepy-" (feans, nice, beautiful). The presence of Kashubian fishermen stations on the Vistula-Mouth Shallow already in the XIIIth century shows that the boats discovered eastward from the Vistula mouth were rather Slavonic and the conception of their Prussian ori~~in is not sufficiently proved, because it ~s known that there remained a Slavonic populatio::l under the Prussian rule. The boats known from Gdańsk-Orunia, discovered in 1933 and described by U. Lienau are in principle similar to boats previously discovered in Mechlinki, Charbrow and Łeba and the way how their covering is connectad wita their coupling aiso does not differ [raf that of boats found eastward from the Vistula. The rivers Łeba and Radunia and the waters of the Vistula and the Nogat deltas formed a comfortable communication system and the last investigations of VV. Lęga prm'ed that the old islands of these delts were constantly settled by Slavs. It was Lienau who ::loticed that the discovered boats are different than the ones used by the vikings. They ware not boats of open sea, rather continental boats adapted to navigation in protected waters, especially in the waters of the delta and Vistula- bay. On the basis of materials elaborated up to the present time, it is possible to state that the Pomera:lian sea and Vistula-Delta fishing of the period preceding the Teutonic Order colonization, has been active in the Vistula Shallow. (It is worth while to quote the words of a Gdańsk scientist, R. J. Selika, who admitted that even in the beginning of the XXth century the inhabitants of fishermen settlements eastward from the Vistula mouth had Slavonic features. At the Vistula bay coast in small pictuI'esque fishnermen ports have been working shooner joiners who built without drawings, in a traditional way, specific boast and sailing- ships. (e. g. Modersitzki, the schooner-maker in Tolkmick) which were carefully described by Szymanski, origbating from Tolkmick in his German works. In the material culture of the Elbląg province, as well as in the whole Warmia province, many relics are still found, especially of village dwellings and it is know:l that the German scientist Dittrich stated that the Slavonic log-huts were cemmO:l on this territory even in the XIXth century. RYSZARD GANSINIEC THE EUCHARIST IN BELIEFS AND PRACTICES OF THE FOLK The example of Eucharist is used here as a proof that the beliefs and practices which were later believed to be superstitio::1s, have been originally official church practices or at least approved by the main Christian circles, viz: monks, bishops, and clergy; these were their authors and from them only they soaked through to the folk. Next is presented the creative role of the, Latin mediaeval era during which became finally crystallized the beliefs and folk practices ruling till to day. The material is divided mio two big groups: L Church practices, thus approved and reccomended ones, II. Practices prohibited by the Church although exerted by monks, bishops and priests. The Eucharist for dead people is applied in two ways: a) as a sacrament when the Eucharist was put in the mouth of the dead. This practice is only known through the prohibitio:ls of councils since the vth century; as those prohibitions wele constantly repeated till the Carlovingian epoch we ca:l state that this custom has been deeply rooted and that the folk has been very attached to it. It is undoubtedly due to the fact of late baptism because almost up to the XIth century only adults prepared by catechumenical schools had been baptized. Therefore if somebody died suddenly he was baptized O::l the �607 deathbed, confirmed and received the Eucharist as it was normally applied to living persons. b) another functio~1 had Eucharist when it was put on the chest of the dea.d as if it were a viaticum for the way to the other world. This practice comes from the most ancient, antechristian tradition of Greeks and Egyptians to provide the death with food and dri:1k. We find that tradition in the practices of Egyptian monks from which adapted it for himself bishop Basil ordering to put the sacred host into his coffin. The custom passed later to the Benedicti:1es and further to the high clergy educated by them. This observance influenced the ceremony of altar consecration and outlasted here and there in the cerem:>ny of Good Frida:". More recent legends about people wanting to have the Eucharist in their graves refer to the above mentioned custom. 2. The Eucharist in Christian therapeutics: numerous data prove that sL1ce the II nd century, i. e. almost from the beginning of Christianity the Eucharist has been used as medecine and amulet. Up to the modern times a so called benediction of senses after the Mass has been recommended; it consisted i'1 an overlaying of the corporale on the face. This custom gave the beginning to folk-practices. The largest expansion in medical cure (as talisman against demons, sicknesses and vermin) had the Euch2.rist buried in garde:ls and fields to make everything grow well. It has been given as drug not only to sick people but to animals also. 3. Purga.tio canonica is an eucharistic ordcal which did not come to life before the Merovingian era. The bishop gave the Eucharist to the accused who did not cO:lfess his fault, in a very ceremonial form, after a special 8dmonition- if the latter was guilty he died within a year. The Church sanctio:led this ordeal by including it in the Ecclesiastical law as a disciplinarian means of justificatio::J. for monks, bishops and priests in case of a serious charge. 4. The Eucharist protection of life and property. The talisman character of the Eucharist is confirmed and emphasized by bishop Ambrose and by pope Gregory the first; to those who are carrying the Host it secures safety. The fields which are consecrated by the Eucharist during a processio:1 are protected from damages like hail, drought, mice, insects etc. anel the crop is secured. Against storms and thunders a priest with Eucharist is aetive everywhere, the Eucharist or corporale casted into w3ter or fire is a check for any calamity. This practice existed since the Xth century till the modern times. II. Practices prohibited by the Church. The authors and ad vacates of those practices had also been monks, priests a::ld seminarists from winch they passed to the folk. I. The Eucharist as talisman of property. Sewed into a dress the Eucharist protects from misfortune and guarantees success. Since the XIIth century shepherds having the Eucharist protect themselves and their flocks a:ld herds against pest and wolves. The Eucharist sewed into a net always secures a rich catch, thrown into a barrel of wine brings the publican ma~y customers. Vegetables sprinkled with Eucharist grow better and are free from caterpillars. Foresters and hunters used the Host in order to be sure to hit: this was a German practice. II. The Eucharist in love magic is uninterruptedly known since the XlIIth century up to the present day in various form: kissing with Eucharist in the mouth, blowing in the face of the belowed person after having taken the communion. 1:1 Italy and in other places the Eucharist has been added to the food. III. The Eucharist and foretelling: has been met o::J.lyin legends. IV. The Eucharist as protection against the devil and witches: casted into fire or water the Eucharist destroys machinations and infernal delusio:1s and unmasks the witches. V. The Eucharist in noxious spell: was applied in a decomposed state (put under bed or treshold); powdered by means of a pestle evokes storm and hail; added with feces to sheep food causes pest. (France). The possession of Eucharist was considered in France and less freque::J.tly somewhere else, to be a proof against a witch. Ale these practices and beliefs died out under a new intellectual current- the deism, spreading from England (Scot) through Holland (Bekker, van Dale) to France (Fo:1tenelle) and from here to other countries. From the beginning of the fashion for occultism and magic (1450) originating and cultivated in princely and ecclesiastic dignitaries' courts, and passing afterwards to the middle class and folk- the i:lquisition court the confessional and the pulpit contributed in a high degree to the pop~larization of magic practics and beliefs. When the activity of above mention~d factors ceased the magic mirage diminished and fi:lally stopped. MARIAN GOTKIEWICZ RELIGIOUS FIGHTS IN SONGS AND LEGENDS OF SPIŚZ AND ORAWA The land between the chain of Magura Spiska and the Dunajec river called Zamagurze Spiskie belonging today partly to Poland and partly to Czecho-Slovakia is bhabited since the most ancient time by a Polish population of Roman- Catholic faith whose number is estimated to be 15.000. Besides, there are in that place 3 villages inhabited by Lemki which are of Greek- Catholic faith. Those villages lay on the Czecho-Slovakian side and have a population of about 2700 inhabitants speaki::J.g the Ruthenian dialect. They were founded in the XVth and XVIth centuries in con::J.ectio::J.with a wave of Wallachian colonization. �609 608 The legends registered in Łapsze Wyżne in the Zamagurze Spiskie trents of a contention which arose about the right to a village between its Catholic population and the Greek- Catholic Łemki. This would show that the village being today quite Catholic could co:!tain for some time a group of 'Lemki new- comers who either assimilated with the Polish autochtons or left the above village· migra ting somewhere else. In the period of the counter- reformation in some villages of the Zamagurze Spiskie which belonged at this time to Hungary it came to quarrels about the possession of churches between the Catholic populatio:! and groups of protestants protected by their feudal superiors. As an illustration of those relations we can quote a legend registered i:1 Krempachy, a village in Zamagurze belonging to the Protesta:lt family of Horwath Stanchits de Gradec. According to this legend, on base of a mutual agreement of both disputing sides, the verdict had to proclame that the owner of the church would be the part which first presented a new bar:! baby of male sex. Luck was on side of the Catholics and they have got the church. The religius antagonisms in the period of Reformation and Counter- Reformation found also reflectio:l in songs and legends of Garna Orawa which is a land between the Tatras and the Babia Gara where Protestantism was forced upon the Polish population by the lords of the Orawa Castle. In the second part of the XVIIth century Catholicism won a defi:lite victory in Orawa. Most songs and legends based on the religious fights date of that time. Some of those legends and songs outlasted till today; their texts collected within the last few years are given in the present article. WOJCIECH One of the disciplines that get much profit out of the investigatio:1s carried into effect by ethnology is the jurisprudence. The latter gains when ethnography investigates the history of law as well as when it deals with problems of living law, applied today. It is easy to u:lderstand this connection when we think that almost every branch of law has its beginning in the common law which contbues to playa more or less important role even then, whe'n the written law is already developing, because then this law appears mainly in the character of folk's common law. It is importa:Jt to know this law when working at codification problems, or in normative questions of law administration a:ld it plays a certain role in the action of " . colonization, especially when primitive folks are concerned. In our Junsprudence the great importance of ethnographic i:!vestigations for the understanding of the history of Polish law has been recognized a long time ago because the latter had a prevaliant common law character. To prove this statement it is e:lough to quote the works of such connoisseurs of that law as M. Borzyński, O Balzer, P. Dąbkowski, W. Abraham. Besides law ćustoms have a meanbg not only for a better uderstanding of the history of law but they are also connected with living law and k:!owing them it is ofen much easier to understand the conditions of today's life. this fact being of great importance for the legal practice. The author concludes with the observatio:! that a matter of interest for the ethnographists is also the problem ofsocial and cultural phenomena, such as proverbs, legends, fairy- tales, folk-songs etc, which often contain valuable information about ethical a:1d legal creeds, the proof being the rich collection of O. Kolberg. Lawyers ought to pay more attention to ethnographic investigation than they do it now. , HEJNOSZ ETHNOGRAPHY AND THE LAW The author begins with the remark that ethnography has an ample range of investigatio:1s and therefore is in a rather strict connection with other sciences, especially with history. When dealing with remote past ethnography meets with archaeology which in its turn bases the researches mostlyon relics of material culture rivalling, in a certain degree with a:l actually developing new science, i. e. with the history of material culture. In spite of this competition with the above mentioned sciences ethnography reserves for itself almost exclusively a certain domain of social life phenomena i. e. researches in the sphere of social ideology viz. beliefs, superstitions, customs a:ld rites. We can state that such investigations interested the ethnology almost since the beginning of its activity, whereas the methods of research work applied by this science secure the same a dominant role. WINCENTY STYŚ ECONOMIC MOTIVES OF PEASANT MARRIAGES This article is based on a:1 inquiry conducted in 20 villages of Southern Poland in 1948, during which information on 4950 married couples has been collected. The area of land owned by men and wome:1 when marrying was used as the criterion of their relative wealth. The manner they chose each other was taken as the sign of their economic motives. The average size of allotments give:! by the parents to their children at the moment of their marriage was the same for both sexes. However, there was a greater proportion of landless boys and a smaller proportion of girls who have got the bigest allotments. 37,5;~ of men married women with allotments of the same size as the:i.r own. 37,7 '1<., married richer and 26,8 % poorer wome:J than themselves. But only in 24,3 % of all cases the differences of property between the partners. , I ! -3Y.,Lud", t. XLIV. �610 611 were great. This proves that the policy of marrying people of more or less the same standing predominated. Anyhow i:l 62,59b of all cases smaller or greater differences existed and acted as a levelling force on the agricultural structure, the more so, as poor people succeeded in many cases to marry rich partners, whereas rich often ventured to marry poor but very attractive perso:ls. JOZEF GAJEK AIMS AND METHODS OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS The work on the Polish Ethnographic Atlas, which has been carried on since 1954 by the IVth Department of the Institute of Material Culture History - Polish Academy of Ściences, (IHKM-PAN) was initiated in 1947 by the Polish Ethnographic Society, which settled the basic cartographic principles of this publicatio:l. The years 1954-1957 proved to be a period, of intensive work rn, the Atlas carried on in the Chair of Ethnography in Wrocław under the supervision of Prof. J. Gajek. An atlas confere:lce has been organized there in June 1955, over 40 ethnographes, philologists, historians and archaeologists taking part. About 170 maps, made by 17 authors have bee:1 exposed in 7 rooms and the basic principles of the Atlas as weil as methods of work were discussed during three days. Some maps will be included in the trial issue and in further issues of the Polish Ethnographic Atlas. This publication is at the present time one of the main problems of the Polish ethnography; as it is proved by the enclosed bibliography the • problem of above Atlas has already a fairly rich literature. The article e:ltitled "Aims and Methodes of the Polish Ethnographic Atlas" deals in 9 chapters with the main problems connected with the work on the Polish Ethnographic Atlas, viz: 1. basic thesises concerning the subject and the aims of ethnography, 2. problems and possibilities of the cartographiceth:lographical method, 3. the carthographic method and its relation to the system of cultural facts, 4. the problem of time in the ethnographic cartography (the question of dynamism), 5. Problem of quantitative defining of cultural phenomena i:l the work on the Ethnographic Atlas, 8. The question of the liaguistic carthography of the Ethnographic (the complexity pri:lciple). 7. Problems of historical processes and of geographic environment in the work on the Polish Ethnographic Atlas. 3. The question of the linguistie carthography of the Ethnographic Atlas. 9. Some problems con:1ected with the cartographic technique. I:l those chapters the author puts a stress on the necessity of givmg a definition of ethnography, stating that it is a historical discipline and as such not 0:11y looks for general genetic laws and names them but is also interested to investigate the evolution of these laws in respective conditions of folks and nations. Ethnography, defined i:l this way aims, like history, to concrete investigations concerning the developme:lt of definite iolks and their culture. Such a standpoint gives in consequence the impulse to researches whether a folk (or a tribe) differs b a given period from its neighbours and what elements constitute a community binding a group of people into a deffinite ethnic unit. When i:lvestigating contemporaneity the ethnographer does not limit his acti vity only to searches of relics and cultural phenomena of relic character but investigates the culture i:l its full context and by means of a quantitative determination of occuring changes learns the directio:1 of its evolution. Thus the present is a point of issue for ethnographic investigations of the past. At the same time, the contemporaneus material used for those investigations ca:l provide suggestions to the reconstruction of bygone historical processes, to the interpolation of materials in case of ambiguity or when sources are missi:lg; the above material serves also to complete the picture of the development of peasant and proletarian culture, to evaluate contemporaneus 'processes and to discover evolutional tende:lcies in a culture of an investigated nation In further chapters the author discusses the possibilities of elaboration and interpretation of ethnographic investigatio:ls by means of a cartographic-ethnographical method . MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFE.ĘWWA MUSEUIvIS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS IN POLAND 1. Actual requirements and summary of the present state. Protection of folklore relics of the past. The authoress describes the actual requirements of ethnographic museums and draws attention to the historical and social value of folklore relices of the past and relics of art. She str~sses that they are greatly imperiled, this state being especially dangerous in view of the fact that Poland has bee:l much more devastated by the war than any other country and is extremely poor as far as folklore relics of the past are concerned. The aim of the article is to analize the shortcomi:lgs and the requirements of the Polish ethnographic musem science in order to mobilize efforts preventing further irreparable losses in that line. She makes appeal to 39' • �612 authorities, cultural and educational social insitutions underlining the i:J.significant investigation possibilities of ethnographic ce:1tres. 2. Summary of the present state a) the quantity of ethnographic collectio:J.s is quoted in the review of museum assemblage amenable to the Ministry of Culture and Art; the above review deals with collections of Polish origin within the limits of 17 provinces, the quantitative data being of the year 1954 (because of editorial difficulties the article has been issued with a delay of few years). As per quantity of collections the first place belongs to the Ethnographic Museum in Cracow, which owed in 1954 over 21.000 objects against about 22.027 L, 1958; next is the Museum of Culture and Folk-Art in Warsaw, owner of about 20000 objects in 1954 against about 21.339 in 1958; then comes the Ethnographic Museum in Lodź, which had about 11.000 items. The enclosed map gives a certain idea of the special dislocation of the ethnographic collectio;1s in Poland in 1954. European and other continents collections in Poland are further described the greates .. number of the latter being, in the Museum of Culture and Folk- Art in Warsaw. The inventory of ethnographic collections of Polish origin gives a certain idea of the collection specification according to such sections as: hunting, fishing, shepherding, bee- keeping, cultivation of plants, mining, architecture (models of huts) sculpture, folk-woad-carving, fretwork, all sorts of implements, especially gingerbread forms, wicker-work, netting, furniture, painting on glass, cuttings a:J.d labels, tissues, printing blocks for tissues, dyeing with dyer's weed and animal dye-stuff, embroideries and lace-work clothes and folk-dress, decoration and workbg-up of rawmaterial in the line of pottery, tile manufacture, working-up of skins, metals and amber; next come articles of rite such as Christmas marionettes, mO:J.sters, Easter-eggs, pastry-products, podłaźniki (spider~like ceiling decorations) toys, models illustrating folk-dances, musical instruments, therapeutics, legal customs (measures, signs, emblems, fishermen marks). Beside the collections ame:J.able to the Ministry of Culture and Art, ethnographic assemblage amenable to other institutions are also described here. c) Outdoor museums. Here are enumerated the few remaining on place or removed relics of folk- architecture in the provinces of Gda:J.sk, Cracow, Olsztyn and Katowice. The administrative structure of museums follows further and provinces having the richest ethnographic collections of Polish origin or from other countries of Europe are mentioned in successive order. (In 1958, i:1 CO;1nection with the new decentralization policy, the majority of museums in Poland is passing under the supervision of local administrative authorities). 3. Requirements of the ethnographic museums in Poland. A coordination of museum work with other scientific institutions is requested. It is also necessary to specify as soon possible the character of museums and ethnographic sections and to define the range of their scientific i:J.vestigation activity embracing a chosen region. Moreover, it is necessary to fix a plan for the development of museums, taking in consideration their specifity in particular branches of culture, e. g. hunting, fishing, folk-art or its chose:J. sections etc. At last, the matter of planned gathering of collectiorls has been discussed, the question of scientific documentation based on simultaneous i:1Vestigations, as well as the problem of difficulties and shortcomings, resulting from unsufficient credits for researches, money for buying objects etc. Some museums have already proved to be successful thanks to sporadic collaboration with various scientific institutions, viz. !:J.stitute for History of Material Culture-Polish Academy of Sciences, Universities, State Institute of Ar1;- Scientific Societies, etc. A very urgent matter of exchanging items with foreign museums and the necessity of organizing or completion of Polish folk-culture exhibitions abroad have been emphasized; It is also necessary to make a:1 inventory of ethnographic collections in Poland as per special sectio:J.s and territories in order to complete them in a planned manner. In connection with that, systematic catalogs of exhibits and geographic catalogs should be introduced, if wanting. For this purpose it is necessary to agree upon a conventional systematization of collections. Very urgent problems for the majority of Polish museums are those of adequate buildings, sufficient staff, tech:J.ical equipment of laboratories for conservation and photography and especially a great shortage of technical foreign literature. The after-war difficulties in the line of suitable premises make the question of organizatio:J. of display storages particulary important. (Written in 1955). TADEUSZ SEWERYN EXPOSITION METHODS AND IDEOLOGICAL STRUCTURE ETHNOGRAPHIC MUSEUM OF AN RESlJME Three main types of museum expositions' developed in the XXth century: the storage type, the decorative type and the sC2ntific one. The first system wants to impose O:J.the visitor by the multitude, the second by the decorative arrangement of exhibits. Both types of exposition are obsolate today, although the fashion for decorativeness has not been yet everywhere surmounted. The characteristic feature of the scientific method of expo- �614 stion is the priority of essence before the form. This essence is assigned by the social aim of the museums. The scientific exposition ought not avoid beauty. We consider to be beautiful such system oi exposition which being organized in a matter-of-fact-way gives the visitor also an aesthetic satisfaction. 615 of photos successively presel)ting a plastic head of a mannequin clad in a folk- dress was a trial demonstration of the principle that the main purpose of presenting such non- individual uniform shape of the head is to turn away the attention of the spectator· from the face of the manequin towards the very object of the exposition, i. e. towards the dresses. The voices of specialists at the conference organized by the Board of that museum voted for the trial head III. The problems how to expose figured folk-carving (socles, columns, shelves, grates, niches), embroideries, tissues, and pottery has been later discussed, as well as the problem of construction of show- cases for a permanent exhibition of folk- dresses and their rhythm in the system. It has been stated that standard museum implements of universal application do not exist, because they are subject to changes in dependence of the object and character of the exhibition (which can be permanent, temporary, touring, representative). Finally the problem of labels and inscriptions has been emphasized, their laconism, intelligibility to everybody and strict connection with the theme of the object being postulated. ~ Projectors of exhibitions in museums arranged in a modern style have to their disposition principles of symmetry, equilibrium and uniformity of the order; they can also apply a system of interpenetrating and intercutting forms by means of colour, dynamics of line and gravity of lump, examples of such methods being found in objects of modern art. On the other hand no innovation system should be applied which would be unconvincing for the spectators or distroing the matter- of- fact- order by advancing aestetic factors to the first place. An important aim of expositions in an ethnographic museum is to teach how to think historically. In the Ethnographic Museum in Cracow three elements of folk- material culture have been presented in a historic order: I} how a ma;]. got his food 2} how he dressed and 3} how he dwelled. A supplement to the presentation of the material culture is the exhibition of the history of villages showing the development of social and production relations in a Polish village. Only after taki:lg notice of production tools, productive forces and relations in production in historical scale the spectator passes to the exposition of folk- art, one of the main features of which is a strict co:>tact with everyday life requests. The range of such a structure of exhibitions depends of the special plan, the latter being not an improvisation but a product of a long creative work .. This plan regulates the possibilities of fulfilling the fundamental problems of the museum, the rational circulation of the public in the premises of the museum the social function of the storages which should be accessible not only for the scientists, the best administration of the space; the avoiding of improvised lavishness in dislocation of exhibits etc. In the realization of exhibitions all sorts of problems are combined: the style of work of the museum staff divided into working sections and the participation of country manufactures in the arrangement of exhibitions, e. g. such as joiners, potters, fullers, ove:1- fitters, oilmakers etc.; the Skansen type exposition fitted in the museum building and performed by the conservator, architect and joiner a:J.d the exposition of folk-dances made by the sculptor, costumer and choreographer; appeal to the sense of sight and to the sense of smell in the perception of the objective truth of the expositions as well as problems of light and of engagbg naturalistic elements (pulled out of nature) to modern exposition- to say the truth in a definite proportion - to the space occupied by the cultural products. An important problem IS the question of exposition of folk costumes. The series .~ �617 11. IiI. (1937) - Ay:lb C OCTpOBa BOp~IC. 12. H. rll:Ib BBII)l;y Jl Hoca, IlPHBA:ITHK_-\ Bn:I'I'I1ll:cKaH m!. rp.aq)l1J{ c SriCn8;\HlIlIfl, II aH'rpOrrO::IOrIlII H. H. Mya88M peay:IbTaTbl AllTpono.'IOrlneCKlBl cllIH B .il WT 18 OB II e n HepeTCI\O~I, 512, aa)l;a'lH II Be.1IOpYCOB Pa60Ta Tome 100, CTO n COiflllH (1939), JlIITepaTypLl, TbllliCKllX )l;OBoeHrrJ,IX rry6mUWI.\llit, 12 1. cJle.lYJOIl\IlX IiI. EP ° npIIBO;{II'T cepllit H H a OII 516, B pafloHax: He HO nil IlcKOBCI\oJt 06:IacI'1l BHalOll\OH: rrOt[bCKott HeMellIOlX, aHTpOrrO:lO- aCTOIICHIIX II ;;Ia- ;1J\HJlble nOBBO,LRIOT lIcnO.Lb30BaTh ua6:IIO;:{OHlItl: (188:1) -.60 :mTOJJlle13 Hono-Ai1eHCaH;:\p013CIWrO yea!!;a. 2. Bo6ep (1810) - 60 :r,n-blllieH 3. H. Hepy}l II '1'. _\1. BIlTO:IbC H3 OIipeCTlIOCTeit (HJ28) - 143 JI1l6aDhl. :IUTMlIlett H3 3eCBereH B BeH ;::(eHcriO}1 yc:qo. 4. II. 5. C. Clwro 6. BII:Ib;.{O Srprap;\T Renno. (DC.TIllJ[' 820 :)CTOlIql'H (DC.L:llIHCI:Ofl) ~'c:ua. 114,) ;)eI'OHIIOH (:'ly;'j"IHll Il ;~ieHLlIIlH) aHulIa OCTpOll'\ KO rJIa3a 13 -16 -O. T. II AY:lL (1n:32)- ]:38.i SC':'I:nllil (.\I.\';'.h'IHH II ai'.'JIIl\IlH) OCf1I1'JH II. P. Bll.L,Ll'\IC (192(j) - (q'W,LO ]:LjO :lCT')IICliIlX nplDbIBHI>IX c ~[;lTt'- 10. P. B][:I:InIc (1~)2Il) _. 1.ifl ::Wf(l][Ch][X IlI'Jl:ibIJJllhIX e l'CTpOBOB. Ta6. 'ITO Ba:ITHi"ICIW.fl II IIBeT a c.2:30), B a Uli C, 'ITO Bu:r'rniicliaH pa60Ta:III 1J1lleill\<lpcrm([ lIClIpaBIlO, a R, nTopoH 'I'O:lb· ć\ WI'Opot'I - nOilaHHble IIpllMelleHllII no A B Ta6. HOHCTaHT ;::(JIH IllBell:lIap- PC~3YJIbTaTaJl pcay.LbTaTbl Slicne;:J;Ill\HR yponellb a, Pa· TO;R;.{eCTJJeHHOCTI>orrpe):leJle. 06p,:V10~1 YTocIlIHIOIl\IlX HaCOi1CIllUl (I) II III e p D TO~I, 'ITO CBe· a, onpeilo.LeHHblx nO'-ITn rrOJlnurr 3TIlX onpo):\e.1Ill:la IllHa:rO coc'rom' nplI onyÓJH1- IIO OT IIa3IlOHa. :'ITO OTTeH!>1l A - npOJleHllO TO HLUle (1928) 6bI.~U 1I0,Ly'-IeHbl peay.l.bTC(TbI, oECIDlal\l!eH paape- CpanHeHllc 1\1apTlIH nIl,aabl ;:I.o BaHll tt, C'he~IKa C'beJu.;H BapeHCJ{oro, cTapott 6ponot!, nepe· HCIIO:Ih30BaIl0 II C'bihmot'l 16 nepnoH IlOJIY'IOHHaH cml):\eTe:lLC'TnYCT, TaM S Kcne;VlllllH nOJIOC no lipaR 12 - no.'IOCLl HeO;J;IUIanOBIDI I. Gbemm. COCTaBa " nonpoc ;~BYX nCCJle· CIW li X u IlOJII,CKaH nepenoilU paapPIlICIl BnO:lHe Ha6:l10- AHTporro- IlX cIIlC:rOBblX Y.lOn:IeTBOpIl- I'e:'IbHO. Tao. IV II VII Ha Haill - 'l'. l~eIlTb[' ;:{aHbl ]H~ay.Lf,T,\Tbl OCIlOnalIlllIl! ;J;eiflOp~IIlpoBaHhl npJDICCIl I,ll J\ i.l. no- AII'I'pOnO:lornqec· HH Mhl!!;;;IHpcr;lIit II liInollllapCI;ott annp rrpIIBbIBnblx. :l,~eCb Ha .\Iooll. no- aTIIX pe.lYhl\IIll -BelllfeHCliOrO OT HIl;RHero (1954, Ha Ha :JTa p T II H OM tITO Tpy;{HbIM: nonpoc AIITpOnO:lOrlI'leclioH :'IT)' paaHIIl~r, BhI'lIIC:lenhl :rorIl'IeCIiaH pCIlleHlle HCC:l8;::(onalllI(1 npOlpeccopOM Hurt C(IITpOnO;JOrI-I'IeCHOro .leHllii, PC3YJlb' 'Yil.a'lHOe AIlTporrO;;IorlltleCliOll: SClIeilHlIlloll. B y Ha E a CBeT,LhIe 'IeliaHoDcRoro CHIlX V. II IIO:lbCIWioi JIBJlHeTCJl paltoHOB IloJlbcKoi1 IIo:Ihcfioit 'YqUTbIBaH OHU ):\JlH nepBOM: :'ITO HO:'Iepa IllBCiIl1apIl"I3 II. qTO CXeJ'le Melli;!;y VIble BbICO'!'Y :llllla n BO:'lOCLI, nplllliJlOCb Bcex Toro, S[;CnejJ;IlllIlIl mBCIIl~apCnOii: JIIII.\a 1[:J}lcpR:Ia H3Be;l;CIlHhlX ;) le:ll>. 8. .; B (103;») -AY:I l> (H12fl) ypoBellb BaJITlIttcJ{ot\: no II 2/5). amTe:IeiI Ha6:I10;::(eHIl(r. D Ta6. pe3Y:lbTaTbl ):\OIiaaaTeJlbCTBO~1 OC:'IO;'KHeHO TeM, rJIf\a BhlCOTy ;r8,llHbIX (1924) - 189 II:YP:IHIU:CnllX i1HBOB. (1!):~:1)- lO! ,)CTOlllpn npllxoJ,,\ B. y03"a. H. AY:lb 'i. II. a FhIXBI1CKOM II IlJIp- pai10He peayJlbTaTbl lIB8T SCTOI!- r:laaa HUO:IJO,J;PHlltt. PeayJILTaThl BaJlTHitcKot-i JWB<\JI pe3YJlbTaThI pcayJlbTaTOB CBeT:IbIe nO;Iall (ncex 1l3)lOpR.Lll cTaGllJIIl3HpOBaHHotl Yil.ODJIeTBOpHTeJlbHO IlCC:lep;OBaHHbIX Kam;J;an: II BH:IRHCIiOM; BnOJIHe OÓCTOHTeJIbCTBO, BBpOC:IbIX ~lym- patlORe. C~lOprORCKO)I IIlell PYHe SCTOHIUI II VI. HarJIfl;J.JIbnl IiOll: Cbe~1HH Ha alITpO- :JfapHa.}lllO:'lbCIWM, JI aTblIlleH III BO)l;f\ HaO:lIO)J;eHIlJI (1954). '[enOneli TarracKoM, OCTpOBCI{O}[ SI' p I' ap).lT 1845 CTa BapeHCKO~[, TapTycr{OM, n rll'leCIWll :IlIllib MeHee PaKI1lliKCKOM; EH l.J:e6oKcapoBblM 06XBa'-IeHO Ile O'lOIlb BHCT- oCTpoBa a.HTpOnO:lOrll'I8CliIIX rrepenecTII rrplI~leHeHllll cencpo-3ana;::(1l0ll. paa:IIl'lHO pa60Tbl aUTpono:rorll'leCKIIX ;.(aHbI B Ta6. COBMeCTHO cep, IllBe;IbI B TeXHlllie rr03Bo:rIlJIO npl1 TeXHIlKH HHCTH'TyTOM !feTopuH II )J;06eJlbClwM,JIuM6amcHoM IletlOpcKoM, BemmopycoB 6bl!IO CCCP SCTOHC/iOi1 CCP. H. H. no S'THorpa- HHCTIITyTO}1 STHO- JIu'roBcKott CCP HaYK HnOH'leHeKOM, II pa60Tbl Hayri Hayr.; JIa.TnHiłcKOtl '1IICJlJUlIlIX Re:Ib~leC[,;o~1 AtlCnyTcHo"l, n paflOHax: ByCRO;\!; AK,~;!;emlH ony6mnwBaHbl B pail0.:ax: nO:I8BhI8 opraHllaoBaHa Af{age:HIlll 06C:'le!!;OnaHIIeM 615, cnOll 6bI:Ia AI{a)J;8~mH MeCTHblX rpynnax, HpeTIlHI'CHO;\I, l\en II ITpana II iflOJIlmopa II S1'HOrpaiflH'IOcr';!D1 1l0::I0l'rPleCIUle r., :JTlm:lyxo-l\1a.K;:rafl HHCTHTyTOM HeToplHI 'T.n'O~1 STHorpaqnm IIa'laBlliafl 1952 :I81'OM 1(926) - IlCC:Ie;IOBaTe:lII paaHIn~u ,LyqaeMble qnm ~(elI 'ITO STOt'! nOil.rOTOBIl1'e.Lbllot1 :noil: II CRAH;J;HHABBIT IUJJO;rOB 1I3 a TO;Re HeO;::(lllIal{OnO BbqO:lH:l1l BbIJICHIITb TaT Toro, 117 ;{aHlibrX BC:IeilCTBUC Toro, He llbL'!,,:1![:l cpe;:J:Hae)1IlL)~I')PC1;l!i\ SrID! y OO'bRCIlfleTCH :I [\Tblllieii. IH13Ha'lIITl'.l:bl'lI.l n Y1. rHO([CTnl'Hllol[ UU,IbChOit m.I'IllC:IeHUH, OIllI 110 Heil, IH1a)(rpLI nPJ'lOHTIIOCTll He Ii aH[\:rH3Y On S.LP}ICHT, nOBbIlIHlJI IIOBblIUeHIlC. rr:ICMc" pH3;:1.C:ICH IlX npo· cpC,J;Jr:3e)lHcnropCnOll na.Lroa:JIlUTcliofr ill)X(l;(flT lIpO' H03Hf\'1IlTeJlhHO yrpO'lpIlllChlDI ~~llTpOnO:JOrllll. II :lRrr.)1l011;J:HLlit JHraJ;O'IHOC C,\';lR II 110 Hcri\ TIm,\ III 'iTO :,ICTO;.{,npncnocoó:rCHHblii npIDll'CJT. IT. na:reOU31I<nCnl'!fU alla.l.llTI!'[OChlIX Tao. ;:1.0. G. npllMeeIl TC'}1 Ile ~leHe8 �619 618 OHa npOIlD:IReTCI1 paCIlHlpeHI1C)1 BOCTO'lHOli: paCCbl CBpOnl1~Hoft 11. lleBeI.\nHMI1 Il0<ly'leHl1e TJtl%cKue a nOJlOrll'leCnOMy CTp:n;Type nOha':lblBąeT aJlCMeHTa. COBceM y ~leHee llenTa:'lbHoro THna, npe):lrrOJIaraTb, T. 8TO TeCHUlI '1a,IOTCR 'lCCHlItI 'rOM )leiHiJ,y OHa JlaTblIUłI Ha OT JllIBOD. ROTopalI O ,l\1llaX, ełl\e Ha O'leHb CBH):leTejJb- ;::\0 HX allTponoBl>ICOlmi1 npOl\eH'r :JaIWIO'IlITb, \popMal\1111 npUMeCb 'ITO OHH JIIłTOBl\aMlI OHpeCTlIoCTCH MO;HHO rrpu JIaTblllll1 TOBl.(eB Ił IT03me ItJlM OaJl'raMn, ~lIHHOB. tPIUllIbl, KpaHHO:JorM'IeCHOrO JIUTDlIlI oOJlee II mBeAaMH npll'leB aCTOHl\aMH O'leHb rrOBJllIRJla JHl,TbIWn ~lIIICKlIM OCTpO- He OTJIHnpl1 \popMa- ;::IJlI1 Il0.'bum nepBoro KacaeTCfI hO}lIIccnett 3Ha}IPJIHTOII 19. 1919 He rrO:Jy'lHJIU, ITI IIOJIbCliott Mepe .TJ:e•• eral\IlH, TeppllToplIR 6h1.'1a HeMO~H,\lI, CQlITU:Ja R3hIH, O):(Hal;O, ;J:a;HC :)I>CrrepTbI reorpu\p, TCpplITOpUH B 'lTO CTOJlKHOBeHIIR 3aHI1JI Il0.'bCnan: ):I06lfTbCR He rOllopn ;::Ie"eral~IHi npH"lHalłlllI npo ee Ha Talmx .:\IHpHot"! rpaHHl\ IlCTO!)J[4BCt;lle IlPYCCl1lI B hOH\pcpeHl\UII HU npaIla, 3arra;::le, IlacyIl{HbHI HI19 rrpo~. H. E. onn pa"IICb CITIICHaX IVf(~pbI II rrOJlflHOD O n Ha HO a IipafiHett 'ITO Óy :lTO CTopOHa HH3hIBa.'.!o, pO;J,HbIM. 'ITO IIPYCC- 3IIa~IeJIHTbIli: CI;a3aTh, 'ITO HOJlH'IeCTBe Hace ••eHI1II He TaIIJlII, HUlli Bce y'leHUtt rrplllleAeHHbIe npOIKI1BalOIl\HX OO.'IbHICI1 H:JH MeHblllett BceM ObI aTU ropMunCHaH li OHa 3liCrrepTOB 'ITO 60'lbllIIUICTBO HOH\pepeHI.\HII lIMe.'.! CMeJlOCTb O)J.lllI Il0'lblIle j,pHTepHeM Ha COBe- CrrpaBe;.l:JHBOCTII. nO:lb:30BaJlOCb COI03HIlhOB BC:Je;:J;cTBHe :)'fHX :W)IC.'b łH~ (PanTe, BC;;JO):lCTDue Toro, I1aCeJleHUe POMep npl1'łIIaHlIlO BepXOBIIoro I1HTIlI, rrpll3HaHne ;:J;UHHbIe TeH;:J;eHl\1I03Hbl, HeMl\eB TepplITopnll IlOJlbCROrO 8eMenb Il0BIICJIlłfl rOCY;:J;apCTBB 1919 B npooJleMy r. oopaaOM ero 6bl B cny'lae rryoJlll'lHoro Ha RpOMe 'roro aHa'leHIIO nOCTUBltJlO ):lame opraHlIaMa 31Iłl\IIM HMeJla orpO)tHoe Il0JlbIIle r;:J;UHCRU, 'leCKOrO qTO UIl- (~lIHHOB paHbIUe JlIT- rrooepemlle, OOCTOI1Te:IbHOe IIAPHlliE COneIl\ąHIHI rrJIeOIlCl\ltTa, 06-bCETHBHbDI HOTOpblM Ha)); HU aToli: cTerreHIl \paJIb- ClItPlI~HpOBaHbI. H:~Y'leHl1e ra~lIfI HacaeTCfI yTo'lHHJIa ;::\:Ifl llOTOMY, H D03pOiK):\aBlliel'oCII 'ITO COBepllleHHO ycTaHoBaeHl1lI rrpana UHTHllOJIbCHHe IIA :Ml1PHOtl l'. rrpll:maHHe B .IlpyroB B He~1 oc060ro IIeCOMHeHHO aTHX oCDeIl\eHHII BJIlIlIJlO IOpll):llI6bI TOpMO- 110JlbCI>afl ,Il;eJle- TeH;(eHl\I1I1. ):(pyruM BOCTO'lIIOtt IlpYCCUI1 MlIpa C ee lIymJ:H)1 THBOf!: He CMorna OTBe'la:'l1{ al>oaomncc- ObI, IIH'IeCEOe BeHHhl~I • HI1X 'ro 'ITO rrpUBHJIbHOe npHHI.\UrraUJlbHOe II ):lJJR oeaorraCHOCTlł TyT HOT II Me.\IOpHa:JOD, rrO;J;'1epnHBąJlOCb, aa.IlU'IaM, MMeeT Il0JIbCKOM: D HOTopble pa3- rrpOTUBOrrOJIOm- pa:JpemeHl1e 3Ha'leHHe EDponbI, He.}lel\J;Oro II Il0J\lOpbll )lllJlJlllOHOD rropaOOIl\eHlIe KOHTpO:JeM C"aH;:J;I1HaDUH, Ae:Jeral\HI1 KOMrrpO~IlICCB, rrpuHflTHeM 25- 30 B crropHblM B \popMe I) r. IlpyCCllH, B plIAe rrp06J1eMbI ).J;JIfI coxpaHeHHII a ;::InR Il0JlblllH CBflaaIIO rrplI- cyIl\eC'!'BOBaHHe}1. MHeHlIlO HOf! IlpyCCIUI BOCTO'IHOtl rrocTyJlaTbl 1917 C BOCTb BceM llhIBąfl B IluplIiHe I>OTOpble Bonpoca cnoll PUOUTbIBaJlHCb Ilo hOHll>EPEH~l1H HeJlIl\aMII. rrpo\p. 'ITO BOrrpel;I1 Obf:JO aKTO~1 a::Ie)leIITapHOn ceÓlI CTaTHCTlI'IeCI>lIe Ila óe30rOBOpO'lHOe yea;::la C'łlITa<lO RHe Dbljla3\1J1CfI ITO- cyBepeIIII'reTa ::IC:Ja}1 :Hol% TeppI1TOpHII, Il0:Jbluett 'ITO apr yMeJIT bI I1e~(l\eB Bce06łl\ero BOCTOŁIHOtl XOTfI, I,al; repMUllllef! oopaTHO 60:JbIllOtt llpyccllel1. IIpeMbepa H npOHrpaHł\OrO Il1TYMCJ;OPO paapelllUTb 11 IlPOBc1IE:MA r. rrO:1~"IHTb Ca}!Oll TO II:IBeCTHO, nO:lbCI>łl}l ;l,1'aJ;1! 6pll'r<UICEoro Ta :Ja II BOCTO'lHol1 ITYlłn1'a, no Y;::Ia:JOCb n06epcmbR. OCTUB:1emle qTO MO-TaHU Il0Bl1C.J1l1E Obl:IO IloBHC:Jl1e.}1 1l0JIbllIe 1I0pfl;:(I'a. )IOpCHOro DJlHflHlIeM. rrOHaaaJlO, e MBTepl1aJIa. BOCIIIloro OTpeal)I; npaB06epemHhHI ITOKa- - nOAJlemllT ;:J;OIUJIlI ;J:o MOplI anWb I{ .'1ł!- RCHO Oa'lTl1ttcRylO I;TO paHbIUB pa'·1peWI1Tb YTO- HU aHTpOnOJlorHHe aHaml33, peayJIbTaT CITOpHblH: Bonpoc MOiKe'!' He II lle60:JbIUoi1 B o\plIl\lIaJlbIIbIX eIl\e aHTpOnOJIOrłl'leCKlI ApeBIIHM Ilpll6uaTHKH HblHe II lliMYAH. KOJIH'IeCTBeHlIOro llaCTOI1łl\ee AO COCTUBJlRIOT py6emHylO nOA MeTO;(a It JIHBOB ClIJlbllO 'rOM 'ITO D aTOM ilU TO, 'ITO aCTOH~bl JII10aDhl aana~Holi: oopa30Ba'laCb repMaHl\aMIł BHIIMaHlIe cpe- BJleMeHTU. II o'UTbIIUaMH rrOC:Je).J;HIIX CO CHJIbHOC rroToMy :Ja,noHOllAHoro KOHTH- UCCHMHJlHpODaml 1I3 JIonapett. aHTpOrrOJIOrU'IeCI>ott, 8nCnaHCI1R 'ITO TpOrrOJlOrll'lechoe repMUHl\bI O'leHb nailcoa311aTCJwtl J; Hop;J,lI'1eCKoJt COCTOflIl\erO oopUłl\ueT COCTaD HaCeJleHlIlI IlpllMeHeHHe c 1'0BOpR neCMOTpIl rrpOl\eHTU CDR:.3b aTHX COMHeHlIlO, ~HIO, He aTO J10p;J,lI'1eCIWrO 6ojJbwel1 I1IIX :JanOHOU;J,HalI rrOaBOJlflCT CYłl\eCTDdHHOłI· ):IlIarpaMMOłI. Ił y P~CTYT IlO:JIITH'IeChOro H3BeCTHo, llaCeJlelIlIl1, paaHMl\bI BHTHRC 'ITO Horo, 1'0:11.>nO UHTpO- H blHe WHt:'ii He~ll\eB. J;OHl\eHTpaI.\I1It BJlUI1HUIO (~lIHHOB npllHa):l:JemaT e., CHJlbHO Ha:JM'Il1e II aCTOHI~eB, CBoett 'ITO OOJIbWHUCTDO OblJlO OTTCCHeHO H lOry, Ha,rrpUBJleHlIlI DUMI{ y TO, 'ITO aCTOIIl\U, 3:JeMeHTa, aDTOXTOHHoro 'lJIeHHoit J;apTa nplIoa:l- CH:JbllOMy no O:JlI;He 06Happhemle nO;J;Bepr:JllCb Baamo JlHaeMHOMopCIWli:. sano HCiKe<l1l 'ITO MIIorll~1 'ITO Ta" Cl,aH;::IH HaBII3al\.Ur. HOp):lIt'leCKOrO '1aCTb OHII IBl HeOiKI1;J:aHIIoe jJaTblweii nOJlorH'reclwf! 06HapyaalBaJOT, repBaIIl\eB, npll.'O;HeHHaR 'ITO :JiJ,TbIWlI He pe:JyCJbTaTbl B:JHIUIII lO ceBepHblX IIa,rjJR;:\IIO BbI;(e.'1enllR HCJH BOCTO'lHO- Tepet"! B OCOOCHHOCTII :JI1Bbl nO~Bepr:JIlCb aHTponO:Jorll'leCnOtt cTByeT, npll'HlHoi1 BOCTO'lHo·ÓaJlTI1JtCI\OI1 UKTponO:JoraMH. a,Ha:JlITlt'leCnlle \pI1HIIbl, npHMeCH :lI1I.\a II HOCa II 6hl:Ja ::::J: e H II n e p O)1, a Jl:JH: Borrpoc, IlpyCClllt) nOJIbCKIIX Il0:JbIIly 2) aToT II h CO;HaJIeHlIlO, c;:re;:J;yeT BblOIlPUTb npe;J,aoiKeHHR, (3ana::lHotl repMaflllel1 a rpaiR;::IaH Ba:JTHttcI·aIe OT MOpfl rrO.'bCI;oro BOCTO'i- py"ax, oTpe- II OT;:J;aBafl B 3ROHO- rocy;:lupCTBa Te3aca. HeJlb3f1 aJIbTepH<\- T. C. oc'raB:JeHIIfI B repMaHCI;I1X DOCTO'IHOI1 TCpplfTOpllU npllHRTHe Mem;\y POCCllIl, B C rrocpe;J,CTBe'lopyccIIII aTO)1 c<ly'lae (\T �... .' G20 repJlaHIlII 6LI:Ia j j' Obmo cnpaBe;:VIHBoCTL, l.lTo RacaeTCH 1I10pbfI ITo;rbllIe, Gbl 'lpeBaTO a HeTpy;J:Ho OTJIlI'lHO oTilaBa:m coauaBafI rp03fII..I.\YlO TpaKT:J.Ta. C ilpyrorr TIInHOrr OlleHJwl"1 oopaaOBaHIHI II rrOCTORHHoro K TeJIeJ:! GbITh nce opHTaHCHoit OHH B TaHyJO l.\CHy llTore IIorpyiHeIlllOc,ly TaR CH:I I;a,H OHO Obl:W ITO,TIbllllf HOHepJlHR'fa H rrpOel\Ta rOplllaHHH, TalWI'O cor:raCHbI npH3HauafI, ITO. OOl..l.\eCTBeH- rrO.'ILCHOro nOIlHlłCamlfI 1I11lpHOrO C TaHot! Hera· 'lTO peweHIIe npe· C no.1bCHHM :J.pryMcHTbl IWTOpblll1 HlIIe:nI a'fllIOcepepbl U HaJ:!oOJIee ,TIOrWleCl\He H HeycTyrr'lI-IllOCTH pyKOBO;:lIf- npHHf\!\JIeJRaJI 'rTO B rreperOBopaX repMaHIIH HCK!II-O'IlITeJIbHO CO CTopOllbr OhIJIa npeJRile 3ąII:'IaTUTb nO':HI1'lIHa DTOpoli DCJWpe pe- IlHTOpCChl yMHpoTBoperUIO H 3rOIlCTIltleCI;CUI D Tpare;J:HJO 'PY. OhI:I1I omI, MomOT caaoeiłwHX Bcero npIIlle:Ią CBoet\: ITOJIhllIa. B HOHetIHOM pacrr:ra'IHBaTbCH BceMy lI1I1pODOt1 BOttHLI. peHfI:Irr 'lTO n08iHe I1I1HaBCHOe OCHonallll'l TIIl-~H 8THOrPACDIUr B 44 TOJIE I13;']:AIUIH rrOBEPE'rhbH BAJITMKM "HAPO,'l." no:rbclWlr 1I10pCI;oii 3THorpaqJIlII no BOpOfITIIOC1'II, 8.'lbOOrr, mr OT-HIInon-cy TaHil,e, HaBeC1'HO salIpOl'hTJ1pOIletllHLrx J\OJI1lTeTOllI llcr;y':cTBa, TP'UHl.\1lI1 rr cOlJ;lla.-rblloii qlll'leC;-;OI'O ~ll)pCliOl'O rlT:roca u;:(][]m C.'OBOllI. 1I10pCI;oii ::lTHOrp,,-,pllll (II He TpeoyC'l' 1l<llllICaJ[HJ,le :'(0 IIąr:TOfIlllel'O :1O;rOh ]f r;np~l(;:reii, }IOpe, C'rpllllTe:ILC1'no, YCThl1 S,Tr,Oh! ~O.IU.-I'-'JlhIllJn c:loBapc:u rU;ly, uO:Ioe I;., t'l..I.\e B .10;\ha}[!J no l B. II, OT'l(:T.'1llBO lI11H'J111łOA. H. Il Haylul, wIHorpa· ~lOpCI,JlX I1lci"ilyHapo;:(lloro Heallo:lc. noJ, 1Ilyaeen, IWllrpecca nOJ;ponn'ce:lbCTnOlll apry_\reIlT'~l.\lllJ, ]Ja60Tbl PaCClIraTplwafI I) J[CI;~-CCTBO CTpOllTc.:rbCTBa DI'l.\e.'lllTh OpY._UlIIlI[][ TpY;J:a II c:;alIJ,JllIaBCl,oe hOCTepa, ~). no:rLaOB<l:mCb Iwrrt'tIHO. 'rexIuIRIl, MOpJ1, COSi'laJlHe II opI'aIlHSal.1JlH 1-]'() lI[l[pnlwii npClIleJlJI paSBIlTJln :rIo;:(ett HI3.'1HI-OUJ;IlXCH C<llllhDllI BaaanDIH llC(,GXlJ;:(IDIO T. ilm'mrr pClIJeHllti HI54 IOHECl':O), OLI na co pea:ma'1,l.\HH HCc..:,c;:(oBaIIHfI nO;J;'biS1la paooT, npHBeCTH Sallre'iaHlIe CTBO nOilY'Il1JIO el..l.\e C :moxrr OCBOII:r!! n04TH ila.:rbHIIX D r:racla Ha3BaHIIe lleKO H'plllaHCI·me n :ro;:(c)'lHoe Hapo;.rbl lIropen.::ran'IllHlI GOpb' Dos:re G'.I:lhII.lJDm H,) 1I101'.11lnpOTIlL.:UCTOHl'b PIDIl'I;O.\IY Ij):ro- c o CHopee B 19:33 oaccetiIlhI i'leJIbTbl HOMlIlyHHHal.\I10HHyl-O O. ITeHay aa,lIlC'rU:I, ::iTO Ile JlOi\HII npIIcnocoo;rellHble aa:rHlly, Ha n a ;j0 P. H. BHC:IeHcr;yl-O Ce:I:rlwro, pblOal.\lillX ;ro;:jlm CBlIe 'lepThi). Ha;J; Ha ocooeHIIO BUC.,enCRlllll aamIBOM, JleJHJl no,IJ;- i'leJIhThr. OT .::rO;:lOK BH' B ):\eJTbTe II BHC:IeHCI{OMY lIIaTe]HlaJIOB ;j0 BpeMeH Sallle'laHlle 'ITO ~laiHe B. OCTpOllon JIO;:lHH liOHTIIHOHTa:rbHble, HaCTOl1l..1.\erO IlpeMeHII npllaHae1', II Pa):lyHJI, OJTarOnpHH'fHylO OT:III'larOTCH a chopoe BOCTOK OT yCTbfI i'laBHIIX OT:Illtlal-OTCJI JI30a HCC:IegoBaHlIfI aaCe:IOHIIfI KOCy (CTOIIT npHBeCTH HI)TOphlit nocc:reHllit Perm H3 noxomu Xap6pOBe He rrOCJIe/lHHe BOllaM, JIOilKJ1 B MeX;rUHI.;aX, rrpei'lCTaBJIJ1.:rII l\IOpCHOe II aa,TIHIlHOe phIOOJIOUC'fBO ITpH~lOpblI ThIlla:IO O HX IIPYCC- O. rreHayoM, H HoraTa MOpR, el..l.\e BOCTOH OT yCTbH lIanec'rHhre II OmICaJIHbIe 'ITO Hatl:AeHHble goo· Hoce T. l;. HaBeC'CHO, 'ITO n rrpYcc. paHbllle, c:raDIłIIClwro aaliphl'CbIllI lIa npC;:IlIo.::romemro nOCTOK OT BHCJIb!. OTKphIToro 1I0:rry'leHHhIX XOpOWIIM, OOWIIBHII CO wnaHrOYTa~fH BIIC:Ibl cHcTeMy, HenpophIBHOCTb a HO CTO,TIhKO C - BHc.::reHCHot\: HaCeJTeIUIC. rOAY JIO):\KH, oOHapymeHHbre BpOnJIemur Ha 1\0TOphle CJlO;J;bI B Tono- eCT'b 6pOCalOl..l.\CeCH ,,:renI,r" oOocHomi.no, c.:rallfIHCHoe OTlipl,['rLle KO'IOphIX Ha.i'il1eHllble c:raBl1HCHlIe, HaXO,\IIJrOCb oCTaB.'HfI CTa,Hl.\lli1 OCnOllJH\Ch J;yJIbTyphI, :'lT0 coellllHH01'CH TOM, 'ITO CYAHa, He;rOCTaTO'lllO nrrOJIHe BeHe):\Cl-wit npI'IJlaraTeJIbHhDI 11 TO CY,'10CTpOllTeJIb (POplI'!, l1snOC1'HbIX rpynna Ba;rTHnll, oaccetl:He CY;10CTpoeHlle nepnOHa'laJrbHhIX cpe):\H nrrpaTCTno. B "BOl;peHTepIlITpacce". paal3ImaTb rpyrrna}l phIOHbrx H oóo;:(mllll"Orr npanOllIOpcr;oe Jlymlll.\liafI HaaBaHlIe OT' JIO;:jOH, HaH:;:J;eHHhrx Ha HIIHrOB. BOIITH' c:raBJ1HCKIIX ("ITO:IbllIa i'lame Hame H rropTOB, CEOJlhJW a cnocoóO~1 TBep;J;IIJIlr II Be:rel.\lw!i rypcJwro Ha'laJIH rrOOepeltlbe ],awyocHlrx OCHOBHOJI Ha YiHe rrOS):\HIBI JInna-Jlerra. OhIJIll 'HOM B:r<lileHHII K. rreplIog lIpHCTaHet1 rOllopuT 1'aBiHe a TaHme OOl..l.\I1l1tII rrpoilmnaIOI..I.\HX c.::raBJ1HCROO l\lOpCROe 01' pOi'lIIMhlX ÓO:Iee gęPOBa' H a.mI 'l Ile II nOCJTe rra;jeHllfI a rrpIDfOpC1iaH BCe IomlIoe HHMHJ,C U JI::Joe, TaI,iHe rrJlOTHIIROn. pa.:,mH'we Hoo.::rIlTa, rrOi'loGlIo XIII rropeXBaThIl3a.'II POC1'ORe COXpaHll:IaCb CJIf\nl1HCHIIX HaaBaHIlo-'r c:raBHH, npocp. TO.::rbHO B raHsenChHioi C lIrope}I, C replllaHcHlIe lIa H paaDllBaJIOCh 'lTO Il ropo!\o C Yt1aCTIlelll TalOHe 'ITO ;J.amc COXpaHl1JTOCb BaJI1'IlRll"), CBIł'lhrBaeTCH ne· CHaH' .lOCTp OllTeJTeJt. epe;J;epal.\1lfi, HellIl.\bI Bcell: ;J;e:IaeT HapO;:lhl B CBOI-OOtlepe;:(b, IWpaOJIeCTpoeHlIlł. '.la rAaHbClw.-OPYHJ.I, II lIOCTy:rWl' BepoflTHocTrr, OHa8hIllal-OI..I.\110 ;J;aB:reHIle n rrOCTy:raT ncetl: OaJITllllcKOro I\OC1'ep replllallCWte He:IbTOB. lIapo;J;hl, BHC.'lhl, lIPOB21E1!:\. no y II T. 1-,. rrpe.lnOtIJlTa,TIlI TOBaprrl..l.\eCTBa. n:raBaHHe a BoalllomHO CYilocTpoemIo, C:IaBlIIICłwro KOliI npolIcxorrqeHlI1l 113 HOIlTHHeHTa:IhHOe P IIlII:I Ił II , y phlÓal-WlIlIl, Y pIIlIICnOro HeH1'a:IblIble pbIit. BH:lh'lenclmii. O;:lHaHO, 3aClI.leBIlIIBllICIł ~IOPCnYIO :rOB:I1-O B apeHi'lY npeJ:no:romeHlle, B r. He opaTb CyBOpCHH· 1l0eHHol1 B BH;:IyUCH:I.lO'IIITeJIbHO C'IHTamr, 621 ,I CJIe,J;yeT H TOMY, 'ITO '.la llX OIlIHOHH rrpHIlI:rOCh lIrHpy, aBTopbl ObI:rlf ynO.pCTBa )~OJImJJa VIx HegaJIbHOBII;:J.HaJ1 npeilOCTaBJleHIlH liC ;laCT, ropo;:(-nopT c<"nlLIC BeCRHe OWHOOtJlIO cTopoHe DOCTOhO. IlC.'C/lCTBH8 nOJllITHHH, c. nOBOil01l1 1-; coa)J;aIlHI-O ;:(OCTJUHyTO l.\OHOn 'ycTynoK napTHepOll. C:Iy'lae peWCIIlffI, Ha rOJIOC H IWTOphIe 'ITO HOllIl.\LI 'foa;e Oy"OT HaHpmł,eHHfI 'lheii HCTO'IHIlHOllI HeyracalOl..l.\erO n IIoaaBlICHMhIii ;J:c:rax, ITo TO no.'lbCI-We H1l'lerO HopaDHOCTH onaCHOCTb paaOHBaJIIICh IhmopIIlI. B ROllmpOlllllCCHoro COJRa:reHlII-O, malol..l.\Hłi OT'leT CTOpOHLI, r;r:J.HCI;a TeTOM DO DHeWHHx BblBOAbI fIU:rRfICb T. replllaHIIll, ,il;OJIO D TOllI, ceoo rpaJR/laH. pewcHlHI, 'ITO Tal-We peWCHlle CTpaHall!ll. ce yra;J:aTb. BOCTO'ilIOI"I ITpYCCHH noc;re;:(CTBHRMH, ooeIBlH lIllfJI;rHOHa IWlImpomIccIIoro HOO lIlHOHIIe C'lIrra:ro, lIleil\,IJ;y 2 OhI oTpe3aHo r/laHbCBOro n Ha'iaJIe BIIc:rbr BU;:J;HO, 'ITO BpeCTOHOCl.\en XX BeHa 06HapyiHIIIlaJIH B HOOOJIbWIIX OXBa- y4eHoro iHH1'OJIH C.,aBJIH· iKIIBOIIHCHhlX phI- �622 623 6a,IVUl:X meM, 1l0pTaX paOOTa:IM rrocpe,[(CTDOM ll:IOTIUII"m·cy;:(OCTpOHTe:IM, YHa,crre;J;OBaHHOH JIO,[(łUI H rrapycHHhM .(Harrp., Tll\aTeJII.HO nx OOTax Ha B OIlHca;r HeMeUI-;QM CTpOHTeJlhCTBa. H30 'lepTe- )J.HHTHlIueB lIhIMaHcliK COXpaHUJICJl B pa- BbIe 'ITO a 3e~IJIn, ocooeHHO repMaHCHHI1 XI X BeKa I,ah li nCCJlc,[(OBaTeJIh hOHCTaTHpOBaJl DO Bcen rraMRTIUIIWB B CBH'lIl C 8T1DI ~. IlIlX OOI.I'Jai'l rrOIl.'I1H:[ Il pllTya:!c paCCHa::lI.[, Bap- ,!l;HTTpHX rrOBceMeCTHOCTh 2. Ce:IhCIWrO crBa cll\e o na BocrrUTaHO pHTya., BC.,IHWit Jl IO):IJlX, CJIaBRHChHX BTOI1 TeppMTopllH. , raHCMHeu. EBXAPMCTI1FI B 11 BEPOBAHI1FIX OBPFI,!l;AX EnxupllcTHH rOBopR1', CTBa, l PWIIap,[( " BeHCTBO. 8T01' B TO,TlI.hMHUKe). TC•.'hhMUUlia B:IOJIOHrCholl rra~IRTHIlI;oB, M3BeCTHO, Ha MoAcpCHT3KH ua Oe3 crreUJIl(IIf'leCI>He BblCOfwrrOCTaBJleHHOe IWllcclipaUHIl IIRTIllll[hI. C nIlM HaRanbrBalOll\HX a.'ITapH AYXO. " MeCTaMll COOTHOCJITCR OO:I<'e HO- nO.,omUTb EBxapUCTHIO Ii ceoe B MOl'l[:!Y. Hy.'I.Type MHoro BO BTOpOI1 rrOJIOBHHe Cpy60B CY;J;OCTpOHTe:Ih rrpOHCXO;J;Rll\H(r I-WTOpI.Ie CTpOHJlII R3bIhe. MaTepUaJII.Hol1 MUU, coxpaHU;;IOCI. Tpa;VU.\IUI H APO,!l;A. ;'\0 n XpllcTllallclw~1 l['ro Ha'lliHaR EBxapHCTHIO HOBoro ąyBCTB HJIH :!eąCHllll: 2-ro rrpMMeHl1:IH BpeMeHll rryTeM OOpfl)l;LI. D ]W'IeCTBe B JleąeOHol1 rrpaKTHKe (B IIepBeJ;t), ee 3aharrI.IBaJIM ypomalt. EDxapHCTUIO fi II BrrJIOTb OJIarOC:lOBeHJłe B03HH- EBXapUCTlIH rrpOTHB Il rrO:le, D J(a'IeCTBe XpHCTfIaH- aMYJIeTa. Ha JIHUO, H3 ąero rrpllMeHeHlle Ta:lHC~IaHa oropo;:[e rro;:raBaJIlt H Ha3hIBae~iOe corporale CIlH;:Ie'!'eJIL- AO Ha'lana JIeHapCTBa lUHpOlwe Ha'IeCTBe rrO'iTIl Taj( HaJlOmeHUR. CaMOC MIlorO'łl1c:rCHHble Bel{U, T. e. peHOMeIl;J;OBaJlOCb rrOCJlC ooe,lHH HapOAHhle co ąTOObI JleKapCTBa HMeJIa AeMOHOB, OOJIe3HeJ;t, rronYąHTh XOpOlIIHfl He TOJIbl\O 60JIbHbIM ;T1O)J,flM, HO H iHIIBOTHbIM. Ha rrpuMepe pR,[(hl, JIJiCh EBXapUCTJHl BllOCJIC,[(CTBHU OtPHI[uaJII.HhIMM o,[(oopeHbI JlRJlHCh po,[(. )J,HeBeKOBhH, hOTOpOM BLIO; BTopaR HReMhle JlleMy OOPR;:Ihl, BImlO'laeT MOHaxaMH. l 1. BpeMR rrOAalOT T. npH1racTHe yKopeHHJICR JTHIIIh Bomhero. Ha (lTO )J.eJIaJIl1 q,ylIJ(UfUI, IlOpMaJIhHO hor;J;a Ha Aopory. OHa rrepeHHJI rrOJIOamTh ;:IJIR ceOH 1\ ceoe Ho OHOH'laTeJlI.HO Ił rpynllJ,l: srrOXH rrpHMe- rrpOCBHpy, rron,rOToDKy Talwro y'leHMha lIIKOJIaX HaCT:ltraJIa AaBaJIn BhlcTyrraeT Ila rpYAb. errmeTCIUlX yMepJllerO MOHaXOB, OT H OCBRll\eHHOe rrpMąaCTJte B. ;)TO HeKpeCTUJTK y'lHTeJIetl: cMepTh, eMy ero 3aKoHa CTBue. I H B Kalt )J,pyrolł II. 06pR::J;bl, OHH rrepClII:lIl 1. C XII aUlIIHTaR BeKa ,[(OxpHCTuaHCJ(I1M oOeCrre'lHBaeT OOpR:BbICTY- KOTOphIX eIUICKOII BacHJIldł ("TeJlO XpHCTOBO") Talime Op;J;eH pacTyT reoprłll1 Dea;:[e II 6hIBalOT flIOl' EBxapHCTIlIO, EeHe· HTHKa. ml13HH ąeJIOBeHa IIOJIfI, xpaIIII'(' II DbIcTyrraeT H J(ceHA3 B BOAY IIJlH C X BeHa MOHaxIl, OCBRll\eHHylO BO rpa- ypoman. C EBxapHCTneti. EBxa- BOa)];epmllBaeT AO HOBoro BpeMH HaHOCIIMI.[X rapaHTl1pyeT oronh oe)];- BpeMeHH. C03;:1aTeJIJIMH HceH,[(3hI aUIBOT- 0;:r06pRIOT OCBRll\eHHI.Te OT "yObIThOB, T.rr. II II TeM, KTO HOCM'!' C coGot!: uepKoBhlO. HBnfllOTCfI H rrOJ(pOBIlTeJIRMH" II cc~mHapHC1'hI, OT KOTO- n HapO;:l. liali TaJIlICMaH B O):lem;.! \-, óoraTbIH ąIIC:lO I: HaCel{OMbI~1lI 3anpelI.\elIHbIC rracTyxu, BeJleJl fi HaHOHIł'leCI\Oe rrO)];TBepma;J;I01' 6eaorraCHOCTh. CYll\eCTByeT Ił C({OT 0'1' aapa3I.I Ha6aT'lIIKy oxpaHeHKR 6pomCIIHalI sTa EBxapHCTHR. pIlCTHJI, ero EBXa- B Te'leHHC MOHaXOB, CI1lICHOnOB U hceH- EBxaplIcTHIl EBXapJICTIIR. II MOJlIlUi't 3THX OOpH):[OB Tal,me phlX cpe;:J;c'!'Bo MI.IlIIaMH, IIpaKTHna ceOR M IUITber.l. npoI.\eccIIH, Oypb AaBaJl 1'0 OlI yMllpaJI BKJIlO'laJI OąlllI.\eHHR TOJIhKO rrpllaHalOlI.\eMy II C HaCTaBneIIIIRMll ObIJI BHHOBeH, 3TOT 06pR;:(, Xapal(Tep (HJlH" corporale), CJTylłUl:JIa "rrpOBU3HeU" rrHll\etl: OOpR;:!; aTOT rrepelllD13eT '\1 ({ali rapallTupyeT 3acyxolt. pllCTHR l,peCTUJIH rrpH'laCTHe, EBxapHCTIIR OHa BTa COOTHOCHTCH C rrpaAaBHHM CHaOmalOll\UX AO XV ~OM, IlpoTlłB aarrpe- ;)TO rrOCTO- CBfl3blBaeTCfI rrOąTH B II Ha '! I~epKOBHbIX BoaHllhlIIllii oOBMIleHHII. AMBpOCIIM: H rrarra OlIa OOpR):l, nO,[(CYAHMO~-[Y, He TopmeCTBeHIIO CUHHuIlomlpOBaJla TaJlJICMallHI.lit errHCKorr BMAHO, 'ITO OOPR;J; BTOT rrpHBR3an. lIblX. eBXapHCTJI'ICCE;UM: eCJIH rroAcy,[(IIMblfi EBxapucTuR UepKO- B AByX tPOP:'1UX: Iwr;:J;a YMep- errHCJ{orr c.rrY'iae, ;~BOB OT TRmHHX oxnaTbI- no Cpe;:lHeBeIWBhR. KUl> )J,IICL\lm.TrMi-rapHhIH crrocoo 4. XOTH n mIIlII. B IJ;epKoBL rrpaBO, rocrro,[(- nepBaJI 'ITO 3anpelI.\eHHe DHIIOBłIhIM, rOAa. cpe- canonica McpOBUHrCKoro pHc'rHlo. OOPR.;:II.I. uepKOBI.IO, Toro, ceol1 RBB Ha- :"IaTIIHClwro PUJ'gatio B :moxy OI.IJlH rrpOHIIKaJIll OOPR;:!; IIaBeCTeH na MHporrOMaaallHe B Monmy. Mepe, emIClwrrI.I rrporraraHilupyeMI.le Kpell\eHHJI: ;:[JIfI mHBhIX. II erUIITHH, B rrpah"TIlKe ero 81'OT ee KJTa.'IH yMeplIIeMy IIpaHTuKa ):10M a."IJlHOB rraeT hOI;J;a n BhlcTyrraeT ObIJl K HeMy noaAHero COBepIllaJTM ;:J;Be OOJlhlllUe AO KapOJIUIHChofi rrpOJlleAUlHX B c.'lyąae, HOCHJThaX, OOpR;:IbI Xapal{Tep 3arrpell\eHHLIe B YCTa. H HapoA Kpat1:11cll MOHaxu, 3. II 00HBJlfI- hceH,[(saMH. C V DeKa. C rrpahTuHot1:" B3pOCJIbIX, no BepOBaHlłR o;:[oopReMhle AJIH yMepIIIHx JlHHO rrOBTOpl1JTOCh, BrrJIOTb rJTyooKo e. OOPR;J;Ll, ll\eHMii: COOOpOB, Ha'lIlHaH COMHeHHO Ha errHCHorraMU, EBxapucTHR 3TH TBopąeCH1l1t HapOAHbIe nO,1\paaAeJIJIeTCR UepKODHbIe nJIU, HpyraMM: 0'1' HIIX BepOBaHJW rrepBOHa,ąaJIhHO fiblKpUCTaJIJUl30BhIBalOTCR B HaCTOJIll\ee MaTepHaJl Ha 'ITO cyeBepMRM, 06pHAaMH H TonI.HO yKaabIBaeTCfI B AOHa3bIBaeTcH, h xpUCTMaRCliMMM HX C03,1\aTeJIRMH CTByIOll\lle BaeT J'))PHOBJlbIMU rrepe,1\OBbIMH BO-BTOpbIX, 3;:1eCh rrplIąlICJlReMble HOC~ oxpaHbl xpaHHT rrplI ceoe H BO:IHOB. yJIOB; rocTett. aall\Hll\eHhI ;:(OMalIIHero OT neC'laCTllli EBxapHCTUIO, EBxapUCTHH, opOllIeHHaR OBOll\K, 60'lKy JIecHHHII rrOllaCTI. oxpaHIORT rrpHIllHTaR rrOCI.IlIaHHbIe OT ryceHllu. ąTOObI Hellpe~leHHO n IIMYll\CCTBa. EBxa- II 06ecrreąUBae-r ycrrex. TeM caMbIM l{ ceTlI, C BIIHOM, BcerAa YBe:lUąMBaeT EBXaplłCTJlett, XOpOlIIO n OXOTHHKII yrrOTpeOJI- B 1.\e.,b. OTO HeMeUhaJI rrpa· �625 624 1. BeKa EnXaplICTlIlI rro B yCTax, II n ;:lhIXaHlle AP~TJIX 3. 4. naThlO, IIO~I, ;:(aBa:I1I B <HIlla EBxaplICT1I1O nar-; rrepc;:( n BO;:(y oxpaHa EnxapHCTHfl pa'loG:Ia'lae1' n rro;:( rroporo~l, paC1'epTaR. C'I'paHax) Bee BJI;J;e rOJIJlaH;J;HIO cTpaHbL .D:a:Ie) npn caHOBHlHWB, a C BpeMeJlII r-;OHel', ?1apIIaH no 3amlpalOT ~leU'nIa, ;r;nopax, (peale ll;J;yll(CrO ]l;eIITe:IhHOCTH Ylarlol'leC rmll: BeKe (1450 a Tar,ilee CTOpOH, BOOpOC B ;:(py- J-;OCTe:Ia ÓY;J;eT Ta 3TllX (CKaTT) B03IlllKLIler'ł ;r;Bopax aMnOH II Hat'loo:rce nepOBaI-lJlit IlCTO'1Hln:on ~lallIlII 'lepea Hapop;, al,THBHO II Bo Y~leIIblllII:ICfl ;:(aHllit, crro- HaRl(eM MO- neceH H, Ila- paHHhle 3a llotll(ex l'citno paCrrO;IOaleHHbln a CC'rh 'laCTU'lllO TaM EaTOJllI'leCnOrO B ITECHflX ~Iem;:(y ropHoli 3a~larYiReM CmICWHl, 'IexOCJlOBam1l1. Jle~l:nOBCKl1e II HaC'IHThlBaI01' :MarYPbI HLIHe I13;J,aBIla BepOUCrrOBeiJ;aIlHFl; TpH l.\errblO '1I1cao rrpllIla;:(JIeil\UT OH aaCeJIeH HaCe..-reHHhle gepeBHIl 3TH OHO:rO 2700 II XVI nocaC;::\lUle paCCHa3blBalOT ee 3arrucaHHhle O cnope, i1HlTenelt, n J1anLllax I\OTOpbltl: m.;oór,r BLlmHhlx n03HII/\ pIDlClCO-KaTOJllł'leCr,Oro 15000. Ha rOBoplII.l\I1X CBfl31l Haqa;r8 InleeT puett. pUM- pIl~ICKO·haTO:II'!'leCI,oit, Ila 3a~larY;f{y Ha rrO'lBe rrpana ~IOrJIa KpOMe eTCH rpelW- copeBHyeTclI 'leXOCJIO- T. e. Ha PYCC- JIeT, 3a!'.lHa OpaBbl, ri"[e rrooe,ąllJI Ha'I'O- '1HCJIO rreceH OOpbOhl. HeHOTophIe BpeMellU. n rronb- rrpoTeCTaHTJWM. OHOH'laTeJIbHO npI1BO;J;IITCH IWCTeJI. KOHTppe~op- ropOR, HallOOJIbmee ;1,0 HaCTOlIllwro HS Ter,CThI ;r;aHHoii 11 npe- lIX, 3T11X coo· CTaTbe. 11 ITPABO. Ha )l;epenlllO 'ITO II rpCKo-r-;a- npe;J,~rCT OHa Ha ::lTy cyeBepl1fl, BII;la t. XLIV_ paJlHero HaynaMl1 rrepIloiJ;a peJlUnThI coooi:t II IICC,leJ(OBaHIlH rap<lJlTJlpyIOl' 'ITO H B ocooeHHOCTIl HCTOpUU, 3THorpa\f>111I r-cyJlhTyphI, HhIHe HOBOR na- C HCTO- B HCCJlep;OBaHI1I1 MaTepUaJlbHoll: ::lTHO- 'lero clipeonl1pa- ROTopafl HayHoii, nyJIbTyphl. a;u3I1ll, HpaBhl TOT (paKT, B pe3YJIb'l'aTe C pa3BI1BalOI.l\ettcfl EOHr-;ypeJll.\l1lO aa Ha B CBOIO O'lepegb Mepe ilTHOl'paIIJII'ICCr;oii oÓ:raCTII. C ;J,pyrIlMł! MaTCfHla.:rbHoti 061.l\eCTBellHott aToro 40 "Lud", Ha BHUlI1aHlle llcc::re;a;OBallllll:, KOTopafl COx.paHlIeT IICC.ll';J,onaHlIH .- oo;;rec IIeJ-;OTopot'I C HCTopllerr l3epOBaHIIII, orrpeiJ;CJIeHHorO IWHTar-;Te oopa30M B 06pal.l\ael' ;:(uaila:JoH C apxeo.:IorJorer'ł, HeCMOTpfl CrrUCKOM, anTop llIupo/\uti rJIaBHhlM Haynamr, O TO~I, 'ITO B 3TOll: p;epeBHe, B Te'lCHIIe paóoTLI B IICCJle;J;OBaHHH I.l\I1BaeTCH C nO.:IHot1: nonolli- ncpOlIcnOne;J;aHI1II neMKa:loUI. cI>anT ::lTOT MOaleT rOBopllTb rrOJIHOCTbIO B rpalilIlH oo.laCTb JnHTe:Ifl~Ul TOJIJI'leCKllMU OpaBe peJIHrHo3Hor'ł Hecr-;OJIhJ-;O Ił ropnoti Eaohett opaBCHoro MymcKoro rrepemeJI m. XOi"[IlTCII fi TeCHO~l 'laCTH'lH!l alIITeJIfl~nl pacrrOJIOmeHbI n. n. B Jl Ay- rrOJIflHaM1I HX COCTanJIlIe1' ;:(epeBIIll, B03HUr-;211I OHlI B XV CmlcKott CKOll: KorrOH1l3aQIII1. JIerell;:(LI, Ha H 'ITO X03JIUHOM peoeHOK 11 rrpegaHllflx TaTpa~m rOpBaT Crropfll.l\llX 11 ITPEgAH.HflX 11 OPAllhl BepOHCIIOBe)];aHlllI. CTopOHe KOM ]l;Ua:reKTe. nO'lBe oopaaOM, POI\IITCII ;J;epeBHe ceMbe ooellX pe\f>opMal.\llU :::lTHOfPA<1>I1f1 CHO-KaTOJllI'1eCHorO HhlHe Ha B B rrepHOp; naHaMI! coxpaHlI;IIlCb BepXYUlliI1. II B UX pyKU neCHflX rrpana rpyrrrra:'>lll \f>eoAaJlbHoti HaTo..-rIlKaM n Bel.;a 'l'aKUM u 3anl1CaHHOM c COLllaCllf1 paHbme CrrHCJ-;O- 113-3a rrpOTeC1'aHTclwl1 ::JTHM npeMeHe:lo1 ;:(a'rłlpyeTcfl npeJ(aHlIrt cnoeR pemeH ~l:ea;;:(y XVII 3TY ~lHpaac. BOPhE.A II HaShInaC~l:blt'l: ITOJIbllie, Obl'£h y EOTOpOt'I OU;I Ila6pOllIeH B03HIIHUIIIX u ObD 3aMaryma pacrrpl1 Hace..-reHl1fl rrpe;:(aIUUl:, npe;:(aHIIIO, OTpaa;eHIIe rOT L,eBlI'l Kpan, MeiRiJ;y Tanme rrO.lOBlllIe C OÓplI)J;OB. :noMy paClIo.lomelllloit BTOpOr'ł B BepOllcnOBe;:(aHRfl ..-rIlUIl3~L HMeHIlO - ITo CTopOHa, CJ-;O~IY HaCe:IellIllO H HyJlh- TIo;:(gepmKoR ó:rarOrrpl111TCTBOBa;IO Hame:I ~leCTJlOCTH, l.\eplCOBHhIX Mel.l\allCTBO C'laCThe 'laCTblO rrpHHa;:(:Iemal.l\er'ł ;:(O:ImeH AJlTarOIIH3M II OTClo;:(a B IIPyrue rrplI Ha II r.), ;J;e rpa;:(cą i(epeBHflX B03HIIr-;aJIH na1'O:'Iu'1ecJ-;ofl 01'pameHUe 3a~IarYiRe, 3apasy rro;::\ B;rHR.HHe~l ua AuI':rHll n CTaHXIlTcon C rpa- nhI3LlBae'r (cI>oHT0HenJIb) Ma,rU'1eCKIlX CW1IIlA Bal.\Eotl 6ypll cDpaHlIHIl B XlVII II ~larllH HOHlpeCCIIOna:I nony:IlIpHaal(HH PEJIl1rI103HAfI Toro, no Rpe~llIaxIl, HpO- Hallf.'Tl1 BrrOCJIe,:{CTnl1e TO :'II{ OCTaBll21a MeCTO. BeHrplI1I Mea;;:ly KOTopafl aBTOXTOHaMU, B HeJ-;OTopblX Tor;la rrO:IbaOBaBLIlIIXCfl oTHoureHlHl rrOJIa· cI>paHlIHIO HHfla;eCHlIX co !:lCCyl HC'le3 rrog B ;lpyroe l';OH1'ppetllOIHlaUIIII r-;OC1'e:Ia~lH rrp Ił LIIe:'I hl.\e B, C nO:lbCJ-;I{MH rrplllla;:(.-lea;aBLIlero npOTCCTaHTOB, Hanaa;AeHllfl DhI3hIBae1' r-; TIHI.l\C oneI' OTCIO)];a pacrrpoC'rpaHlIIOl.l\ell:Cfl rrpeI,paweHUfł Jl rrO~lel.l\eHHafl C'IIlTaeTCrr OIiYJIbTl1aMa HHKBII3I1l(HH COOCTBOBa:lH rrpIFlp;lI>JI ..-rem,oBcrmx nepeCe:IIIBWIICb B..-ra;leHIllI opOllleHHafl lWJI;~YHblr. C rrOflB:IeUIIell1 THBllpoBaHHotl: Jl EO:I;:(YHLfl~lll: n' rropolllor.;, ,mc"pe~leJll'On Hanpan21eHIUl, (EenIWp, 1'0, aTU rrec'rrrHO~1 rpynna aCCIIYlll.1UjJ0l3a;TUCL )J;epeBHIO, HcrraHHK n rrpe;:(aHlIflx. lW:I;:(oBcTnax, <JTH OOPH;:(hl H nepOBUIlIll1 IIOBOI'O yMcTBeHHoro B a;IITb TO :III B ncpllo;:l TO:IhnO 'lOpTO~1 EnxapHc'rrreii rrpIOICTOii B03:IIOÓJIeHHhlx. ylIn'lTOalaeT 3:IOUpeI\JlhIX B Bpe~lellIl C XII C EBxapHCTllen: nO:IIIYHlltL EnxapHC1'HJ1 Oó:r3;J;aHH8 HerrpephlBHO rrOlle:Iyit B IIl1l.l\Y· EnxapllcTlIfl rrpllOan:IeHIlalI MeHTa rrpH'IaCTJIfl 1I3BeCTHa BH::Iax: BhIcTyrraeT (cI>paHlIHFl). I'IIX 'lapo;:(eitcTBe B pa3:III'lHhIX B ra;:(aIlllflX 1'al,ale 5. rrOC:Ie ~leCTax Jl:IJl a Bpe~lfl EBXapJlCTlllI B orOHh a;:la, B :r1060BHO~1 HaCTOfll.l\ee ::JTHorpa~UI1 rrO'lTII a }HleHHO, OOhI'1au. BhIllleyHa3aHHhIMU COCTaB:IIIIOT, onpe;a;eJIeHHyLO OOl.l\eCTBeHHyIO He06xop;uMO aaIlIlTcpeCOBaHłIOCnl:, aTHorpa(pllll C oecrrpeTeH):(eHTHO Tar-;iRe rrolleaayR, a l1p;eOJIOrJlIO: nOp;'lepKHyTb, caMhlll: npUMeHfleMhIe ;J;O~llnmpYIOI.l\YIO p021b p;peBHHll: MeTO):(hI B 3To/ł �627 626 h p;HCl.(rllIRHHaM, J-WTopble 'leCIiI1X HCC;re)l;OBaHlitt, rrpHHa)l;ReamT B OTHOIlleHlm ił<UBOrO J1enw HCCRe)l;OBaHHii npaBa, u:m ec:ul l1paBO MeHee 3HaqUTeJIbHYlO Yił<e pa3BJIBeaTC:I naeT aToro H npH qeHHe npana IOTCR rrepB06!>1THhle HaIlleH HCTOpUH M. ux 3HaQeHUe B ::JTHorpatPOB haK Iiali npaBa. oOJlee hOriJ;a l1pei1;MOTOM oe RBZIlI- B H3yqeHUU 6blTOBOii 3HaTOIWB B. ,noro TaRme D opal< 00 3aUHTepeco· lIpe06JIa,[lalO~eit. ;'l;OJImHbl npOflBJIflTb CpaBJlE'HIlIO U npaBoBblx 60.'lbIllC C Tt'~l. l<yJIbTypHbIe lIeCHU U 'r. n., 8TIPleCKllX !;ar; nOTopble nar:Ul;J;ax, O. ROJIb6epra. llHTepeca CHJIbl Ha ae:\leJIbll'YIO ,60raTble HO aaTO iHIMble I< 3TłlOrpa· 8TO 6LTJIO ):lO HaCTOfl- CTbICh penHHx HLle WaHCH 6hma IOa;Hott o 4950 CTaTLH RPECTbHH· TIOJIbWH c06crDeIIIIOCTblO npUHHTa n06yit>p;CIIUn, B 1948 cynppnccKllX B '10Tax. ~lya;'lIlII Ra'leC'rne IlO J;QTOphDl r., aHKere, BO BpeMR II a;eIl~IlH HX 110;\ÓIlpa:IIlCb rrpODe)l.CHHott hOTOpOjj: 6hl.:rll aeMe:lbllOrO B MO)ICHI' c06paHLI y'lacTHa, no)]; ,[Ie- a,lI{:IIO'IeHllH a 26,8 Ha FI(eH~HHax cllyl.JaeB, 6bma 60JIbIllafl I;a'leCTBe nJIll HlmeJIUpYIO~etl: JIIOAHM 6e)l.HbIM ;J;pyraR 6pal<oco- COCTOflIlue C y,[lanaJIOCb ,[Ipyrott CTopOHa CTOPOHb! 6hIJIa )l.aHIlBJIlIB- 3aiWITOqHOCTII. iipal;a, nOJIbCHotl: 6C;J;llaH, U npotP. B nOCJO):\YIO~ne STOT H Ha.CTOH~ee rrOJIbCROłl 1I0 STO~lY Bonpocy 6u6JIuorpaiIJuR, 6bIJIU 40' CTaTbe aT.:raca" nop; 'reTpagH TIO:IbClWrO B OOJIaCTn ,,3a;J;aqu paa;J,e;rax OKono HapT BOH;r.yT ;J;aHHott n ~feTop;bI paOOT, HapT, B IIpOO' aTJIaca. BamHblX O 'leM CBb!· Tpex MeTO;J,y 170 ):\OBOJIbHO 3Ha'!łlTe:rbHoe 3aTparJlBalOTCR copra- STJlOrpatPU'IeCHOrO ITJlCbMeHHblx n OblJIa yqaCTUe TaK H no O;J;HOH Ha HaiiI60JIee yme 3THO' B TeqeHHe ATJIaCa, 3TllX HBlfJIUCb BO BpOl.(JIaBe rO,[la npHHRJIO II apxeOJIorOD. H3 flB;UleTCH IhleeTcfI 3arJIaBHeM 1955 ro;::(y OCHOBHble r •• r rrpogeMoHcTpHpoBaHo rrpll;roa;elUIaH B 9-TH B łllOJIe lICTOplIKOB B 1947 l1pOBO,[lIfMOtt KyJIbTypbI B KOTOpOtt HenoTopble BpeMH 3TllOrpatPH1L melIne B E~e lIpono· MaTepHaJIb- e~e 1954-1957 aTJIaCa, OCHOBHblM TeałlCaM aBTopaMu. Ha'laTbl MaTepHaJIbHotl: raMKa. aTJIaCa, HCTOplIU pa3pa60Tallo H3galUlfl. coap;aHUIO DblCT:\BOQHbIX 3aJIaX 17-10 6bIJIH Horopoe HOHtPepeHl.(UJ1, fl8bIKODe,[lOB, €TByeT CHoro 10. ;J;UCI';yCCllfl Haf{ no B ceMH no MHcTnTyTa 3,[1eCb aTJIaCHafl BellaCb Hayl<, 8Toro pa60Tbl OT,[IeJIeIlUeM MHcTHTyTa o6~ecTBoM, npe,[llIOCblJIlHl ATJIACA 8THorpaqnl4ecHoro OTp;eJIeHlleM ARa):\e~mu Hal1pflmeHHoff 8THorpaiIJoB, 3THOl'PA<DWIECROrO nOJIbCI<OrO qeTBepTbIM 3THorpa<pu'lecHuM pyHonO,[lCTBOM JIeM HX ópal';OCO'leTaHlllI OI'1I0CIlTC:lbHOil: ;:r.:o B 20 C03;J;aHUIO rO,[la rpatPUqeCKHM HylO nOBepXHOCTb I,;pIITepIlII OlIn Ha 1I0 COCTaBJIeHllblX nAP OCHOBblDaerCI1 'ITO Hap;eJIbl. Ha,[le:rraMH, COCTORHue BCTynaBllIux n a pTHepa~lH: Kor).\a DU..lbCROI'O 11 :YIETOgbI HapTorpaiPll'leCnHe ATJIaC HaCTOR~aH rrpUBJIeI;Ure.'lbHalI. nOJIbCI<UM gHeH CRUX D TeM 60ace, O'leHb HOJ!: KyJIbTypbI pa60TbI. BPAROCOQETAHMH n:IHfI:ra C 60raTLDm 60JlbllIe, 'ITO 'i'eHp;eHl.(UH Dcex cucTeMy, 6bIJIO a;e O,[lIlHaKOnoe 62,5% U meHUTbC'I 60raTblx, i~e· O,[lHHaKoBa. 60:rbllIlle TaHu~m c:ry4aeB )leHCe cy~ecTBOBaJIa peIllUJIllCb C )l;OHaablBaET, lWU c;ryqae, qaCTO C 1954 IlIe 40 l\IOTMBbI DCflnO}! Hcex 3TO 60JIee caMble a;eH~UIIax Ha 60Ree pO,[llITeJIRMIl nOJIOB MYił<qłlH 1I0JIyqH;rTI 24,3% opaKOCO'leTaTbClI HH30BaHa 3ł\OHOMWIECHME Bo paaHHl.(a rrepuop;oM Bpe~IOIIll. BHHl:\elITbl B pa8H1010Cb. MeHbIllafl aa qacTylO Ha :.nemmOCb TO:IbnO J11O)J;el:ł, J1MelO~lIX Pa60TbI l.(eIIHhIO IWJlJIeI'l.(UH 35,7% Ho p;a,BaeMbIX P;JIR 060HX Oe33MeJlbHbIX r;oTopble ił<eHll.:rO~h 811aqUTCJTbHO 3_\..JJ:AQl1 'ITO npe,[lMOTOM 06~ecTBoHIlO- 31<0HOMlI· npaBOM, opueHTupOBne 'lpeaBblqatt- II TaHHe H3 TOJIbKO 'ITO lBIceT CKa3I<U, HapOP:Hb!e JlJI{IJOpMa~llu 6e,[lHblx. 6bIJla 'ITO a;eH~IUI, ~lymqHH Ha,[leJIOB, 6pa1WM, rrOhaaaJIa, MCHbIlle HUX ca\lMX, 'leTaHUfI rrpanTHKe. BHUMaHue, BhITel;alO~H~1 '1T06bl Ile C a;HBbll\1 l1paBUJIbHott iI-aBRIl, l1paBa, A6paraM HMeIOI' 3Ha'leHue cnRab COBpeMeHHOIl no I; BbIBO,[lY, 'ITO aHa'leHUe IIpe06JIal\al0~uH I'aKIlX OObl'laI1 J1nJlflIOTCH Xv TfI 6u UCCJIep;OBaHI1IIM npHIlI,m BamHoe y IIpnIIl~HnOM, 3eMeJIbHblX COQeTallllCb CTaTIICTHha 37,5% BbICTy- aHa- Te 6bmo 6blTOBoro I;QI\I1tPUl<al.(HOHHOH pa60Te, cnoc06cTByeT O,[lHaKO 3aTO ~TO l1paBo ero OHH IlMelOT 06paIllaeT c:re,[lOBa'reJIbHO, tPll'leCl~U)f 60rree Tor)J;a n • .JJ:oM6KOBCRI1it, J1B;r1110TCII Taf{a;e l.(eHHble 'lero nU)l;y npaBoBble 1I0CJIODJn~bl, :1ereH;~bl, CO,[lepmaT IOpH' arpaeT DellHQUHa hor;J;a llapO;VIOro l\aBHO pa60Tbl B cy~e6HoH aBTOp flBJIeHUH, llwro B BaJIbl.(ep, npaBa, H 6c06eHHo 3almlO'leIlue 10płlCTbl, O. OTHOIlleHURX CBlliJ;eTeJIbC'rnOM BCflłWe 1i0Topoe PYROBO,[lCTBYIO~IDlll co06paa;eHHł!:. Cpel\HHfI TflM, 1<0rAa oc06elIHO, 1\0BOJIbHO lUlefl OP;HaKO BaHHOCTU '1aCTO 1104TU OC06eHHO a TaJ-OIW HMeOI' HeHOTopoe UMelOT O'leHb Heo,[lHOHpa'rHO B oo~eCTBeHHhIX Hoe yme UpaBa, UCTOpHH u3yqeHHe mu< rrepuo)J;, Kal< npn' na~Il1aHUU, l1paBa B061IUHIbCJ-mii, y6ep;uTbcJ1. ,[IJIR H3yqeHHR a 3IIatfeHlle, '1eCRUX CBfl3b rr031J;IIllii MMeHHo IIa3blnae)IOrO • .JJ:OCTaTOtfIIO l1pUrrOM:HUTb B aTOM H B 60Jee a,wra, l1paBOCYP)lfl, UCCJIOp;OBaIlIIR nO.TIbCnOrO xapanTep STY '1'['0 Be)l;b rrpaBo. 1IJ1¥i3IIaHb! paBHo, HapO;IJ:bI. HayI;e 3THOrpa(pU4eCInre Kan HMee'r B I\OJIOHU3aTopCnoii B TaKa;e B BH;:(e Tali HOp)IIIpOBaHHU Bpe)lfI. n 6bITOBO~1 l1pane, 3aKOHO;J;aTeJlbHOe npeuMy~ecTBeHHO MayqeHUe Ta}, pOJIb aTHorpatPH' HayHa, TaE H B OTHOIlleHHH H3yqeHHR BO nHU)laHUe, CBoe Ha4a:IO ~TUX U rrpaBoBaR B HaCTOjUI~ee n03bM:e~1 6epeT pe3Y:1bTaTLl TaHa;e rro UCTOpHH rrpaBa, npUMeHfle)IOrO rrOHI1Tb, p;nqeCI<Oe UCrrOJb3ylOT npo6P;OCTH' CBU;J;eTE'.'1b· CTaTbe. no.rlbCHoro Ca)lbIe STHorpatPUqe, BaiIUlble BOIIpOCbl, �628 629 CBIl3a,HHbIC a c paooTol1 no coa;:J;aHIIIO I10:rbcr;oro ::lTHOrpaqJlltreclwro :.l'l'.laca. MapuH HMeHHO: 1. 2. 3a,p;atllł 3. RapTorpaIjJH'-Iecl·mlt OCHOBHbIe I\e:rH, Ił ha,ca,IOll\HeCIl B03MOr!-(IIOCTlI npe;:J;1IeTa II I\eJIII 31131I('pOncr;a,·n pIOcjlljlcpoBa. ::lTHOrpaljJlIll. KapTorpa,(IlIItlecr;0-3THorpaIjJHtlecl·;oro 8THOfPA<!Jlfl-IECRI1E 'I[e- J;I ~[Y3EI1 OT;J:E.JE B HlUI I10.lLIIIE To;:(a. MeTO;:( II ero OTIlOllleHlIC r; CIICTe1I(\TllliC (Tehymue tJJi\hTOH hy:rbTypbI. 4. I1p06:reMa npe1[CIIJI n 3TIlorpa,IjJiI'lecr;oi'r hapTorpaq)][J[ (nonpoc 1. OxpaHa ;:(I!_ aI{Tya:rbHbIe IHlMH'-IHOCTH). 5. no I1p06JIeMa r;O;'IH:tIeCTBcHlIott 3THorpaljJHtlecKoMy 6. "Hn IlB:reHllil l;y:rbT~'pbI Typ],! aT:la,cy. I1pOOJICMa, B3allMOOTfIOlllelIH:tt ljJar;ToB II fIB"eUHlr 7. I1p06JIeMa no I1p06JIeMa c.'lOBapHolt HeKoTopbIe BonpocM B 3THX 6bIT3, Ił MCTOpl{fl, Hapop;OB 'łeJIOl3e'-leeI\nrr HyJIbTypbI H, MOiIlHO oeHOBe C;l;e;(aTb rro He llCJIell:Y~Moro aT:lacc. Hayholt H l;ah OOmeCTI3"HHoro li Tal;01I 3H a '-Iel!l'll1, Ta· IIO pa:)lJIlTIlIO HeJIRIOTCH B ( lpep;eJIelIHbIil H "al; (cTaTbR rr0110l!\1I ooaope J13;:r:c(Te:rbefHlx ;1e::!c, O nOTepb. lIa AnTop HHtITOmlIbIe oT;Ie:reIIIlii KOJIll'lOCTne hO,;lJIeJ;I\llil, MyaecIl. 3THorpaIIlIf'lecIHlx NhIHłIe1'epCTBY Hy:rbTypbI npOI1eXO;:IRmHX hOJII1'-1eeTBeHlIble aaTpY;J;HcHHit MOOIlJ1H3:J,I\HII 1\8:rblO YI;a3hmaH IIO;J;fle;J;O.\leTHeHHOM Myaci1Hblx napOIl;Hołi ';y:rb'l'yplIo-npoeIlCTIITe:rbHbnI B aTOM a) nOToM\', II8;\OeTaTlm ]Wfi03MeCTlIMLIX ::J'rHOrpa.1jlwlecfmx COCTORHHn B Ha r;y:rb- oco6eIl~0 rraMRTIlIIhaMII 1IY:3CCB e 06UICC'I'BemIbI:l1 nO:HIOflOloeTH [\HTya,;rbIIOrO na-3a COBpeMeHHbIl1 MaTepna:r liy:rbTypM. rrpll rrOllCHRX or;. rrC'laTaeTcn CTBenHoe 1I31I"- npOlllC;:J;l.llllX ChlIX IICC.le;J.o- 1I3 ;:r:allllbIe TIOJIbIlln C 1954 r. c orrO:J;:J;aI-IHe'vl B IIeCl\O::!b ;J.OIIO.l:HHt'T a Tana>e r;<~I)THHY pa313HTIIH IIe06XOJIlM TelqeHI\1l1l pa:JBlITIlIl IIpn OI\eHHe anTO p 3THorpa.pll'-leermX ~I"TO;J,a,. 06eya>;:J;aCT llee.l:e;J.OBaHuil D03~IOa>H(lCTb IIplI n01IOII\1I I':-I.pTO· oObel;ToB, a 20000 • r;aI> oxoTa, (11O;'.IeJllI ] Hble ;:J;acTefl fi Te.lbHbIX Il ooaop )0[:) Hap0;J.HoLi a fi r. B 19fiS BapmaIle, pe:JbÓa, a Ta,I.;a>e II I1cr;yccTBa ° KO:lII- B BaplJlaBe. 1\ ,l:JI!' KI\lI ii, npOHeXO;(Rll\HX no pbl6aI\n:HC GaqJhI). ropHoe HapO;J.II3,1l Tal;lnl naeTólIllJ;lIoe llbIlJl1[l3Inl rrpnr;:ra;J;Hoe a fi ocooelllloeTIl Jl hpya;el3a, XO· eTpolITe:rbCTBo HCH.'lOrpalPlIH, rrpe;:J;1IeTbl, II3 rro;'.lpaa;r;eJIaM, ;:J;c:ro, II3;J.e. IlIl, }Pl;<e:rIlH GilT, HIIBellTapb, ' DblpcaWI li Ha I\:r" iI I-\Il, TI\aHIl, H3;J;e.1IIe II r1{JlBOTIlLIX np0Il:YI;1'OB, BHeeBporref!- rrOCJIe ;:J;I-llle IJ nanoo:rbllleM rr:reTeHLIC CTeh::!", rrpocTpall- 19.'>4r. nOJI,lenl\IIit paCTCHl1elJo;:r;CTBO, x03HiteTBeHHbI(' llJIJIIOCTpupyeT n ł\y.lb'I'yphl c)THOrpałIIH'leCI;ax (oc06eHHO Mepe eJlpOneltcl;Hx, J;OTOpl,IX CneI\HljHlI,al\HH .plIrypa:rbHaR pa:JJIIItIHb!e Ha II I1cr-;yecTua fi nO::Ibllle xapawl'eIHlcTHJ;a I10:lblJle, pLIOOJIODCTBO xaT) ETlIOrpalVll'leemIfr oO'behTon, 1958 r. OH. 21389: ;'.Ia,;:ree c:re)J.yeT 1954 r. OIW:rO 11 000 oObeHToB. HeI>OTopot'1 RO-TIJIel;I\llfl rr'-le:roBo;:J;eTllo, (POP1lb!, BaHHbI!' l;apTa ;:J;aeT r;apn!HY HRlreTBO, B )lCCTe 21000 r. cnhlJlłe 1lY:3eil n JlO;~'3II, llMCIOll\HJ1 n o) ,],eJ10Bolt "y:lbTypbI oGpaCOThlI I-i:y:rbTypbI IIaXO;:J;HTCH B ~Iy:~ee lIehyccTBo, pa3;J;eJIRX Hapo;:r;Hojj: pacno:roa>enne IIO:rbIlllI H.11I He;:J;O- Hel lIepHO)I 19fi4 MY3eit r. "oJIJIeKI\uJl '-IeeTBe nCTOpJltIcen:nx HeHCHOCTH 1954 eTOIIT HMe:I IJ :W.TeM B CTaTLe conpeMeHHOCTb B rro)];0611 bIX lIce.'!" ;:J;OBaHIlRX B e:ry'-lae lWJIJIeKI\Hrl IWTophrtl I1pHJIOmeUIIan Il "C rrOJIHO~l 3THorpaqlwlecKHX 22027; oTHorpaifJH'leCKIIjj: pe:Uln:TOB Hpouexo;:r;Rll\HX nOJIlI'IeeTBy B Rpal\OBe, IBl e IOIlIJ1ii B ObIT. I1CC.l: ;:(yR rrOlrel{R~U1 C:le;J.OBaTe:rbHO BocrrpOHClBe;:J;eHIlIO MaTeplIa.'lOB I10 MY3et'I OT eoe;J,lIHHIO- I'YJIbTypy OIWllhH MaTepHa:ra rpa<IIH1}~ChO-3THorpaifJntIeCHoro H orraolOe nOiiHoi1:, npoaHa:rn<JlIpoaTb ;laJIblIei1l1THX B:raCTRM oco6eHHO e'l'paHa1Ili, RU.:rRe1'cn IlHIIMaIlIł" II3,po;:J;Hoii onycToIIICHH:J,R 17 -TU BOCI30.'\CTI3, y'IlłTbrnafOII(HX D pa'vIl(ax HapO;(a. llHTeprrpeTaI\łIJl p;pyrHMIł xapahTeplI:JyeT ,0opaIl.\aR naMRTHlłlwn 3THorpacjJI1'reCr;HX COOÓJI\aWfCR HCI;yccTna BonpoebIrrepJ!O:l 06mHoe'rb, a lIee:re;:J;yeT cOBpeMeHHoro II rrpOJIeTapCHorr ;:\a::!bHeAllllIx C :\Iepe AnTop My:-)eeR HX nOJIOiIlellllC, CTaTbH C n!)(Jebuoil 2. O'-lep" hOHlipeT- Ha Orrpe~(e.l:eHHbItt J1lIlIIh pa3BlITIIH. OTBCTa 3THIFIeermlt OrpHlIQlIBaeTCH peTporpa;J.lIbIX H B elwa;:J;bIBaeTeR Ho:rH'-IeCTneHHoJi BbIBO;:J;bI rro nOllcrm oTJIn'-laeTCH n rrpOI\eeCOB E Jw:r:rernIHii ~-e:ro- Ha eOCTORlIIIn) r;y.lb'rypbl. lICHHOCTb npC;lOTnpamelHlfI uCC.le;IOIlaTe:rhcl'He paaBIl- Talia>e a Tal;<I,e J1()jIbCJ;IIX ;:r;:rn y'lperH;:r;eUIIHM 3THO- Hap0;:(Hoil :llIa'fJfTeJIbHoit 3a;:J;a'-lct'I oópaII~aeTcn nOHRTHR 13 orrpe;:J;eJIeIIllbIX lICC,l:8;~OflaHllmI B BHp;e 06JIOMI\OB, llHTepnO;rRI\llH HCTO'rHIII\OB. COBpeMeHHbIX rrpORB:rRIOTCH 3JIe1IelITOB lIanpaB.TIeHlle hpeCTbRHCHOA B rr:leMR) JICXOP;HbL\I rrYHKT011 IIpOlleCCOB, CTaTI>a (nJIH nocpep;CTBOM n03HaeT Ha 3al,OHbI yClIJIIIil [\1;l'yR,lbHoro 31'llorp(\fllłl'-lecl-;Hx Cp:J,IJHl'HIIIO II no'rpeÓlIoeTII Otleph hO JIeT). KOJIJIeHTHB hOłlTeReTe BaHHRX. B pa- TeXHIIIiH. OlIpe~e:leHHe HeTopHtleeKolt oTHorpaqlHR rrO;J;XO;l;a 3THorpa.p H HBJIelIMtt RBJIRe'fCR na OOll\ue 3TH 33,IWHbI H H3 haHllX eOBpeMeHHoeTb HOHMlt, l;apTOrpa<lJJltleChoit RB:lRCTeH I> 1-\0HI;peTHLIM Talwro OP;HH llapo;J; CBOMX eocep;elt, maR OHa Il 3THorpa.pH'-leCI'OM yrrop II orrpegeJIReT cpe;<bI no II oGmeel'neHHyIO n l;y:rbTypLI. H J1X J;yJIbTypbI. PeayJIbTaTOM IJ '-leM OÓJ1aCTII ~e:laeT H HaI\uit. CTpeMHTCR HapOIl:On H3 tiTO naK II reorpaqJHtleCl;olt I1o'lbma, 6e;:J;Ha, aT:racy. l{apTorpaJ(lIIIl aBTOp He TO.TIbIW llll\eT HO II llcc:rep;yeT, IHIflX HbIX paap;CJIax IWHCT3,THpyR, HOBaR npOI\eCCOB 3THorpa.pH'-IecIwMy 8. 9. rpaqHlH, 'nUl, HCTOpJ{\{CCJ'HX I10JIbCr;oMy n II IIcl,yeCTTla, tiTO I1 P IIII- r;y.lbTypbI. na1IRTIlllliOIJ nOTpeoHocTH HCTopwlecl;yIO B paUOTax COBOKyfIHOCTH. OOTax u OI\8HIH1 nOTpeoHoeTH npHHlI'I- l{apTllllhI, r;pae01' Ba,.'hll Ila PIlCOpaeTIl' ;:J;.ln IIahaT(,I' �630 631 naHUII yaupon Ha TRaHlI. CTno Ił 06pa60THa 60THa I·wm, BepTerr, MeTaJIJIa ~aCI;H, mlIpaHgOJIII, HaJIbHbJC II RHTapJl; KOCTIOMbI, rrpUKJla;:J;IIOO IICHyC- rOHl£apHoro ):IaJIee 11 llapaal..\Onoro 06pJlgonbIe !Ie'IeHlIe, IIpaBOBI,le geJIa, rrpe,J,MeTbl paCHpaIlIeHHbIe HapO;:J;HW: nOhIl£alI (Mepbl, I,al, II'~XO,:.(HI.I.\HXCR II He ;leJlllH oxapaKTeplnOBaHbI HOJIeHI..\IIlI, :Yfyseu Ha OTKpUTOM 'I11CJIe Ha CTpOHTe:ILCTBa Tal;mo HaXO,J,Hl.I.\lleCII Tarrl..\bl, Myabl- ;:lOnaIlHH, 3IIaKU, rep6br, U B03;J:yxe. '\leCTax JlOCBOi-\CTBax ,J,pyrJlx Y"<J,:JaHbl H.'11I iKe :Y!IlI-ll1CTepC'rna 3a'reM c0061.1.\aeTCH mo YHa3blBIOTCfl 60raTLIMH rrOpH)I,Ke naMflTIlI1KU n He- HapogHoro O:lbIJlTUHCKOM, aTHOrpa(IIH'leCIUOllł H lIS APyrJ1X eBporrettCl-iHX 60JIbIIIHHCTBO M13eeB MeCTHbIX HOJI:IeKI..\HH.IlH, C.leAye'l' TC\Hme, MY3eeB U 3TJlorpaq,H'łeCHHX HymHo yCTaHoBHTh 11X CrreI..\H$U1;y OXOTa, phI60JIOBCTnO, HHH H gp. 3aTeM II Hayl.lHoll: ];al; OCHODaHHort łl HeAOCTaTnon npe)l,Ha3IIa'IellHLIX 'leMHH HaYH, ylł;e COTpy)l,lIHl.IecTBy I1HCTHTyT UCTOpllH yHHBepcuTeThI, rocy Ha rrplłHH~laH ero lWTophIe 06'bOKTaMll C 3apyGeiHIIbBm n0l10JlHeHHH CJIOp,yeT $1ł'łeCKIIX plIfi, TaHme C lleJIblO BeCTH, TaM, onpenemlTb HCCJIOAOBaHUH, lIeHoTopylO lU nm\HOnOrO 1I0gpasAcJle· rroHynr{y nOJIb3y, 06'bOh- 6JlarO;J;apH Hay'IHbIMll yl.lOeil\AeHHHMU, IIOJlbCKoll: B03l1UHaeT, nO:IbcKol,1 UHCTUTyT uCRyccTBa, l'AC li.'\. CUle lIOT, rrpe;:lMeTbIC B Borrpoc rroTpe6HOCTh HapO,J,Hoil: Hy:IbTypbl lBlOIOU\IlXCH Cnel..\i1a:JbHbIX rrorromleHHIJ. r 060py- (VOl'orpa<jiHl£ecKHX TPYAHOCl'U U (1TIl01lIC- XpallllJIHl1..\ HJl:leReTCfl ..,iipiHllonblx cnH:311 C aTlDl CIlCTe~laTI1\łeCI;UC Hayl.l- I1,I:(Eo,rrOrl1qECHAH 1 n 06.1aCnI )1O)],a Ila apHI'e:J1O XapaH'I'CpCH I1IJJIileTCH afllITC'110 ucrrO:IF,JOBUTI, HlIH Hlle J1bTPl1m('Jlllbl(' H:Ill Bbl,.lBH;T;cllHfl ii;e He06xoiJ;HMO Il reorpaq)lt'leClme 3a- pHfl ;iepeBllll", Ha pWlecr;O:1I n~BeJIHhI.IIII Hayl£llaH HO HalueMy B paM- ,J,OC-TalJ.TlHeT 2. n n<.l:IbC!;'!i1 11.1<tJIf' c ('Py,IIlIDlll Hal; li HepecelWIO- BeCOl\! (POP)I H I..\lJel'O~L OgHJlonal'OpCrnHl y~;:rai-\],r, il.e~IOHc'I'pHpYlOl.I.\lle TpI[ H 0)1,- IJ II!WH3B(',""\OIlHHX IlpOHllI;cUOI.I.\IUm ;!IWIl<\ My:JCe a. MY3ee 1i«lwe (pahl'Opa. flIJJIHCTCfI 06Y'łe- ~U\Teplfa:ILHUM o,:.(ena;ICfl, llel\OM- CHC'rC"'!y pa3Mel.l.\C- aCTO'l'H'leCI,Oro B I-\pahone liy;lb'rypbl: lIm·.~1 ;h!I.1HU\C. l;y:I bTYP bl HB.1HOTCH BI,IC1'aBli<\: "I'ICTOOiil.l.\CCTBeHHblX II JIpOllilIJU;ICTBCll- '1'0.1[,1;'.1 rroc:le 'rp'" ;1'1, npll:;IlO;"llf'l'e:IblIhDIH :.l1'1I'!"':lh p;\IJHOnCCIlH HO;U·IO'ICHllhle HIll;aliHC pa3BlITIle ;il'pl·lllle. rro-COnpC)leHHoMy, CJOrMCTprlll, 8THoL'pa'VH'leCFOM n:mHC ;J:O(ihIB:Ll I1Jllf\Y, 1''i'Hulllt."·IIIlIBIIl CO;J;epi!\a- ;\IY3eeB. H:J,T,aH XOTfl MeToga HOTOpOO HMeeT upra,HIFlal..\lIlO, IICjJI!OC ~[CCTO B MbllII.:TeHlIIO. JIpe;:lCl'al!:llIIOlJ~"H HhlX OTlIOmCJIllil qJOpMOtl. npaCI1BbIM, B ;Jl'HOI'pu(I'11'rcclw"'l I. TeppHTO- HpaCOThl. ;.I,IlH<J."'IHI;oii .111HIIii, '\ T,\I-;me 11('1'opJl'leCliO:-I 'le,IOBCIi Hepeg yCTapCJIlI, Hay'lHOrO B Myc1UHX. YCTpOOllIlblX ~~on OJIlICIIIlC~1 h !lU lia:J~- :IIi.\Tepll<"I,lbllOit Tahme l;aH l! yme JI:Jlfl 1!a3HU'!CHHe)[ nIHIH~l'lH(,[ HO If nplI1lCpbI, 11€'.lblO BblCTanEIl HCTOpll'l('(',Fn~IY nOlwactllO Hll TOJIbHO ;(:TIT ::JpllTe:rH rrocpe;~CTnO~1 BamHoii CTpe~lUTCR y;J;OBO.'1bCTBUC. He ;:(O,li-KHbl npH:III:'IIHThCH ~lYIlHHaTllBHhIO Uhlc'rano'!- ITepBhIM i\eHOIH\I..\HOHHbIM pa3Me- :H;crrOHUTon, TaHylO IJhIC1'aIJOI\ IIcr;yccTBio\, ll\UMl-lCH (I)opMa~lll, a[1O B MY3ee pa3)leU\Cl-ure HO'\lHJICr;Ca pa,l)ll'II(eHHfl, COBpOMer·mOI'O cop,epmaIl1-IH iPR r:IaBllblX cerO).(Hfl HP llC3i-\e rrpeo;:J:o.:Iella. CTpOllTLCH H 3CTCI'Il'leCIWC BTOpOI1: - 061.1.\eCTUeHlIblM Tal;oe lIpoel'TllpOBl.I..\lIRH 1I0pOiJ,HOCTII \ : eU\c TpI! II Hay'lHbIH. 3KCrr03HI..\IHl IIpIWpl'lTeT ;:J;oaama nCl.I.\eCTBCIlHoro ~lOrYT ;:J:Ba Tlma 06YCJlOH.:nlB,~eTCfl )1J[CIlIllO Iiax oGoalla'lH:JlIcL CBOHM 06'beMO~l, 8TIl ;:J:elWpaTIlDIIOCTb ::JHcrrOJnl..\Hlł me My;;een aa py6emOM. C:TPYnTYPA MY3EH ger{Opal..\HOHHhlIT opraHH3al..\llH MeCTHbIX 3THorpa- OT;J.e:JOIJ, a nelic xpaHłWHUJ,lIblti, U\eHHO'\1 rrpei-\MCTOB. Aha06MeHa 11 BTHOrPA~l1qECKOrO Hue H3 HyJIbTypU iJ,apCTBeIIlIblIT 8T-\Crr03HUI1H 1D1II0HHpOBa'rb HOJIJIeKI..\UH C pa3JII1'IHhIMll HOJlH'leCTBO HO.1J.1JOKI..\Uil: B paMHax liar; MaTepnaJIbHOH My3eHMll, BbICTaBOI; DO BHI{- npOHc'reRalOT lI, bI 3Hcrr0311111l11 He HpoMe I'aKHX HaHanJlHBaHllfl :YIETO B XX O,J,OOBpOMeHHOM HCCJle;:J:OBaHIIH, Ha 06peJIa CYl.I..\eCT- paMOH. Hue 061.1.\eCTBa I{ T. n. IIO;J;HUMa,eTCI1 Ta,Kme O'leHb ar;CTpeHHbIH HJlH me B BO;:(ł1H1Ie HX Hayl£HO-I1CC.Tle- My3eeD, 3THX My3een, JIeXBaTKa CeBeplIlI HMX TUlIa: Hayl£HbBIH OT;:J;CJlOB l\yJlbTypbl, BOrrpO(";! rrjJaHOBoro MY3eeB HaK pa;:(llyc IICHyCCTBO !lJIH Ils6paHHLle Hpe)l,HTOB, 'PaHHMll, paaBIiTUH coxpaUHOCTH, rrOC!IeBOeHHbIe OpraHll'łar[Ilfl flBJIfleTCH l'eXHH'leCHOrO ! YCTi"lHODUTb xapawrep HapOi'lIIOe g. CrrOpa)l,H'lecHOMy CHopee, Ta;:leYlII l IIOJIblllll 1I0JIbIIIe. C ;:lpyrHMH pa3JIH'lHbIX TOB łl qacTb MomHO HarrpaBJIeHHe CHy)l,HUX T. PU60Tbl n B 06JIaCTU 'lOKyMeHTaI..\I{H, łl3 Mepe OXBaTl>lD<J.lOl.I..\eHOrrpeAeJIellllhl.lt 06cymAalOTcH a TalHKO TPYAHocTe:i1 a TaI;- j C ;.t:el~eHTpaJIH3aI..\Hell:, MyaeeBe;:r;eHHfl OT,J,eJIeHH.lt, onpe;J;eJIHH geHTeJIbHOCTH, MaHHe B CBHall B BJlal.lllT0.'1bHOlf Myse.ltHott Y'lHTLlllaH me Myaecn rrepCOHa:Ja, 06eCrrClJellHII I;O:I:leKI..\Hfi. H I-Ie;J;OCTaTHOB, caMblM aKTyaJIbHol1:. CaMhBm B.:I<ICTei1). HOOPAHHal..\lUl yl£pem):leHłlHMU. MyJeeB, pacrrO!IaralOl.I.\He rrpoHcxogHI.I..\HMll r., rrepeXOi-\IlT 3THorpa$Ul.Iecl-wro 1l0Tpe6HocTb AOBaTeJIbClwti (B 1958 CTpaH, B 110Jlbllle aAMllHUC'I'pąTłIBHbIX l1oTpe6HocTll pacrro:IOił;elIHu BOeBO,.lCTBa, ~IJIfl ClICTOMa,THEy ~THOl'pa$lI- :JiJ;eCh COXpąHHllWHeCII 1''lalIbCIW'''l, 06 a;:J:MIIHllcTpaTHBHoM B Ol£epe;:(lIO"'l rrO:JbCliIIX )J.OC1'aTO'lHOrO :IHTTcpaypbI. rrOMel.l..\eHIl.l'l, nce yCJIOIJHylO nOl'pe6JIoCTcl'l y'lpeiK;:J;HeUIT. rrOpOHeCeRHbIC Kpal,oBCK'Hl. IIpUHflTb B 60jJbWHllCTIJe 3,J,aHHlI, :Ia60paTopn.l'l naMHTHlll;Qn "yJIbTypbl HYiimo OT:IaraTCJIbCTBa HeiJ.OCl'aThO~1 COOTneTcTnylOl.I.\llX KaTOBI1I..\KOM. Toro, mry'łHM TeCTa, B H<J,CTOHl.I.\eMpa60Te B negeHlIll ,I:(:I11 aToro lIeTeprrHl.I..\ux lIS JlJOI J;O:J:lehąl1ii., 60JlbIIIOM ByeT Cpe)"l MCTKU). H IICKYCCTlJa 3. r;aTaJlOrH. 06pa- Tal-me, Hil:l..\a, 1I3,J,e:HlfI MO;:J:eJIU, H:IIOCTpllpy101.l..\11e IIHCTpy~eIlTu, l\po~e n) Ił HapO,J,Hue n 06JIaCTI1 xygOrKeCTBemlO urpyIIIKl1, phI6al..\l;Jle "~CKlIe O)l,em,J,a CLIpbJl lIepl':\O;lIrT li O;jJla,hO~I:reHIlH CJI:Iaml H].lc'raIJIiC H HCTO- 1! npII3nO;(- lIilpO:lIlt.".\·O lIC· I' �632 RYCCTBa, O;:(HoH Mól OCHOBHbIX OC06CHHOCTeH C nOTpeOHOCTflMM Anana30H n:IaHa. Holi OH TBOp'leCHoi1: MY3eJi:HOM oy;:(eT 11 n03BOJIlIT l\ycTapeI1:: ~ II C;:(CJlalUlafl Hapop;UhIX 'leCHHX pe'lh ClJIeMeHTOn B rrpOCTpaHC1'BO, npOOJIel\lotł ITpeACTG\BJIeHHhIC nJIaCTII'leCKOrO B CJTlIorpalfJl1lIeCKOM 'ITO IIeJIbIO MaHllH ooru;efi 3pH1'CJIH l\IY3~e .pOpMhI OT JIHIIa R COOTBeTcTBylOIL\eMy 'rOKOB Ha OT;r;aHbI Tpencti 3aTeM TKaHeti, CTG\Tbe HHHHOil, ;J,,\leT3. npe;r;MeTHotł :>Kcn03l!IIHIO. :}TłlX HyJIbTyphI. HapO~lIh!X onhlTbI nOCT'IOMon. peIIIeIHIll HapO;.\HhIX YKa3aHłleM, OTBJIeQCHMC BHH· rrpHKOBaTb My3efl norrpoca ROC'I'IOMOB OhlJIH flBJIHe1'Cfl ero 1'. C. H nOC1'IOMaM, rrpoO.rreMi,1 HOJIOHHbI, rromUl, BHHMaHne rOJIOca KOH.pepeHIIIUI aHa6blJIH a Talline 3Kcrr03HIIHl1 peIIIe1'lm, HOHCTpyKI.\IUI HapOp;IIOn HHIIII1)~ BUCTaBnl! Bl!TpMHK nOCToflHHOi'I KOCTIO)IOB II .l!X pl11'M B pacno.rrOa\eHl!H. nO,:J;'lepliI1BaeTClT, Bpe~[eHlloti, ,'1aKOHIl'IHLIl" 'lTOOhI noro oxapanTepM30BaHbI IlIIBeHTapH, Ha C TeM, H xopcorpałpOM. BRJIIO'IeHMfl rrpO;r;I1KTOBalIhI AlIpeKI.\MeJi (IWI'OJIfl, IlMeIOru;ero ClI 011 BC,'.Ih B aaBIlCHMOC'fU BHI1MaHUe nporropqHH MaHeKeHOB MY, 3Kcn03HL\łll-! BBe;u;eHl1e .HaTypaJI.lfCTłI· MalIeHelIOB ClRCn03HL\I1H, Kepa~IIIKH, BhICTfl,BnC HapO):lHblX B MaHeKeH;)·. B 3;r;aHMe npooe. pe3bOhI MY3eHHoro l\palwne npe;J,MeTy B paOO1'e I~IłrypaJlbHoti BbIIIII1BKII, B rOJIOBI>I y 1IfUCJIOOOHru;llKOB anCpL\enL\HH npep;Me1'aMl! y ,rJ;epeneHCKllX B COBpeMeHHyIO O'lepe;J,HbIe rOJIOBhI copraHH30naHHofi B a TamKe 3HCrr03l1L\Hll B BI1P;C .pOTorpaqllIli nOCC03;:J;aHI1H llG\ Tpyp,O· BbICTaBOI, KOCTIOMepOM onpc>(eJIeHHoJi: HBJIfleTCH COOOM pa3JIJI'lHble H nJIOTHHKOM, OClIaaIlllIO 3aHMMae~lOe Mem rrop;pa:łp,eJleHHOro BaJIflJIbDJ;I1KOB, C HaT'ypbI) ITJIaH B ;J;HCJlOliaL\I1I! cRyJIhn1'OpOM, 00 Xpallll:Il1ru;aM, He:HWHOMHOCTH apXHTeInopOM (BhIXBa'IeHHhIX CBOli rrYOJlI1KH paOOTHHnaM. BMOHTHpOBalIllafl OCBeru;ellHH, ;:(.11!1'eJIh. rrpocTpaHCTBa TaKHX TMrra, II a rryTe)[ HCnO.:Ih80BaHHIO nepCOHaJIa, rre'lHHIWB, 3peHIITO !-OI;01' ;Il1llib Balł\Hotł C'leT B yCTpalIBaIHlH C;r;eJIalIIlafl K CBFFIb peaJlMaonaTb lfJYHI\L\l1IO Hay'lHhIM npepeKperu;IIBaIOTCfl ROHccpBaTopOM, 3JIeMeHTOB KOHe'lHO, 3a My3eJiHoro BbICT'aBOK II npOOJIeMhl TeCnafl L\UpKYJIl1pOBaHHe TOJIhl{Q . rOlI'lapOB, ArreJIJIlIpOBaHIIe npaBp;h! He CKaHceHOBCHoro TaHL\eB, MY3eIO ooru;ecTBeHHyIO BbICTaBOK rrJIOTHllKOB, OT npOCTpanCTBeHHoro paL\l10HaJIbHOMY 11 y'laCTIIe CJncn03HL\l1fl aaBMCI1T I1MrrpOBI133L\HI1, nOaBOJIlIT IBmpOBH3aL\HIl C'I'HJIb paOOThI lTlllUleTCfl paL\110HaJIbHOe rrpu;:(aCT pe<lJll13aL\Hl! 1,0JIJICHTHBhl, 11 T. n. n.:IaH OhITh ;:(ocTymlhl 1130eiKaTh npOOJIeMbl: Bue a;J;amm, H 1', H. ITpu ;:hoT cnOCOOCTBOBaTb npe~MeTOB He nyTeM OOeCHe'lHTb p;OJlrImhI TaKa\e BbIC'faBOI, CÓ3;J,all paOOTbI. I\OTOpOtt a\H8HIL CTpYlnypb[ OhlTb 3a~a'Il1, IWTophIe aelI Tal\Ott MOineT ocnOBHhle D nOBCei\HeBHOH IlOJfll1'hIC He H3--\nHcef! ;:(,'111 ncex, CYIL\eC'I'Bye1' YIll!Bepca.rIhHoe O'f npe;~~IeTa nepe;J,BHlHHoti, I1pOOJlCMy 'ITO 11 xapaKTepa OOpa3I.\OBofi). II nO>(lllIceJi:. C'I'a11p;apTII30Bfl,IlHorO npl'lMeHeHlIe. ca)lOfi l1aMeIIHe1'· BhICTaBHI1 (nOCTCI' 11 HaKOlIelI, 06palIIaeTC-H Pel\OMeH;r;YIOTCR II 1'CClIO CBiI3aHHhIO IlO;J,HHCIl C CO;r;eplliG\IlHe)[ JfpC' t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a97ebd412739ea42f66a614de0b8a3ab.pdf d7cb17996199f74eff4b61d3758dab67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:151 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.2-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ()RGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIETE POLO~AlSI;: w Z·AŁOŻONY OGÓL~EGO HaKU ZEIOHU ZA ROK D'ETH~OLOCIE 1895 TOY! XLV 1958/59 .' PL WROCIJAW (I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE I9bO �KOMlTET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, POJNAROWA, J. J. GAJEK, MATUSZEWSKI, PRUFFEROW A, A. KUTRZEBA- M. ZNAMIEROWSKA- R. REINFUSS, T. SEWERYN, SPIS RZECZY T. SZCZURKIEWICZ L Rozprawy REDAKTOR jOZEF GAjF~K .f C z e k a n o w s k i, Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia naj młodsze . Stefan Ł y s i k, Pigmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka . WaCław Kor a b i e w i c z, Makonde - wielcy rzeźbiarze . Edward B u l a n d a, Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej'! .otMaria T r a w i ń s k a-K w a Ś n i e w s k a, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XI:< i XX wieku . .•Bolesław G a r y g a, Literatura rolnicza XVIII i XIX wieku jako źródło badania historii narzędzi uprawy roli . Krzysztof K w a Ś n i e w s k i, Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku Tadeusz S e w e r y n, Łowieckie sposoby wabienia . Maria F r y c z o w a, Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej . Witold K li n g e r, Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej . Str. Jan II. POLSKIE TOWARZYSTWO Redakcja, LUDOZNAWCZE-WROCŁAW Wrocław, Nankcra4 1960 _ Nakład 1819 egz. Obj. arkuszy wyd. 43,25 arkuszy druk. 4[,75 + 3 wkl, Oddano do składania L VIII. 1959. Podpisano do druku 4. IV.1960. Druk ukończono w kwietniu 1960. Papier ilustr. ki III. 80 g, 6lx86. Zam. 535170. L-l. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU IM. A. MICKIEWICZA - POZNAN. FREDRY 1" 13 35 70 91 125 158 203 223 263 307 Sp r aw ozd a n i a i r e cen zj e SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk ZSRR im. N. N. Mikłucho-Makłaja t. XXXV Moskwa-Leningrad 1957 (Włodzimierz Zajączkowski) . 315 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, Moskwa 1956 z. 3 (Anastazja Kojdecka) . . 320 Jan R e y c h m a n, Z węgierskich wydawnictw etnograficznych . 334 Sz. Judit M o r V a y, Asszonyok a nagycsaladban, Budapest 1956 (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 340 S. Georgieva S t o j k o v a, Ogniszczeto v b'lgarskija byt, Sofia 195G (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 342 Florea Bobu F lor e s c u, Opincile la romini, Bucuresti 1957, Studii de arta populara si etnografie t. I (KrzysztOf Wolski) . . 347 ANTHROPOS, Fryburg 1955-1956, t. 50, 51. (Tadeusz Wróblewskt). . 348 BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES t. IX (1957) nr 3, UNESCO (Krzysztof Kwaśniewski) . 368 .~, �7 Str-. 6 Str. DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialforschung. Herausgegeben von Rene Konig unter Iv!itarbel~ '1011 Dietrich Riischenmeyer und Erwin K. Scheuch. Kain 1957 . . 370 BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG. Praktische Sozialforschung II. Herausgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch, Kain 1!J:1G. (LEi Maria Szwengrub) Julius E. L i p s, U źródeł cywilizacji. Wiedza Powszechna, Warszav,'<). 1957 (Krzysztof Kwaśniewski) . 373 Jan C z e k a n o w s k i, Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne i językowe. Wyd. II na nowo opracowane. Instytut Zachodni, Poznań 1957 (Valentin Kiparsky) 377 Hill~ka V i l p p u l a, Das Dreschen in Finnland, K'msatit!teellinen Arkisto X, Helsinki 1955 (Zofia Staszczakówna) . . 382 J. P. D e k o w s k i, Wnętrze chaty' jasieńskiej. Prace i Materiały Mu·· zeum Arch. i Etn. Seria etno nr 2, Łódź 1958. (Zofia Staszczakówna) 384 Władysław K w a ś n i e w i c z, Nowe publikacje z dziedziny budownictwa wiejskiego 386 Stefan N o w a k o w s k i, Adaptacja ludności na Sląsku Opolskim. Instytut Zachodni, POZnal) 1957 (Liii Maria Szwengrub) . 397 Władysław Z i e m a c k i, Materiały do historii odzieźy z lat 1818-1863. Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. (Irena TUTllQ7:) 399 Stanisław C z e l' n i k, Polska epika ludowa, Biblioteka Narodowa. Seria I, Wrocław 1958 (Aleksander Zyga) . . 402 Jan S. l' Y c z e k, Chłopskim piórem. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1957 !Aiskwnder Zyg1) . .406 Stanisław C z e l' n i k, Humor i satyra ludu polskiego. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1956 (Aleksander Zyga) . . 407 III. o n ik a Kazimierz N i t s c h jako dialektolog, badacz znawca dowej (Stanisław Bąk) . Ludwik Chomii;ski (Euzebiusz Łopaciński) . Krzysztof K w a ś n i € W s k i, Z działalności etnograficznych naukowych zagranicą Kaznowska-J(~recka) (Adam Glapa, Sprawozdanie (piotr kultury lu- towanystw . 427 ·458 . 460 Jadwiga 517 Kucharsk(~, z działalności Orzechowsk (Janusz (Jadwiga (Sebastian lu belskiego PTL (Stanisław (Tadeusz PTL . . 547 PTL w Mszanie Dolnej 549 . Klonowski) Oddziału olsztyńskiego PTL . 553 . Oddziału opolskiego PTL . 556 . z działalności Wróblewski) Sprawodanie łódzkiego Oddziału z działalności Bronicz) Sprawozdanie Oddzialu . z działalności (A. Franciszek Sprawozdanie Oddziału poznańskiego PTL 558 . z działalności Oddziału toruńskiego PTL . Antonowiczowa) Sprawozdanie (Wanda Oddziału 545 z działalności Fliza.k) 560 z działalności Lubowiecki) Oddziału wałbrzyskiego PTL . 564 . z działalności Jostowa) 531 544 Kucharska) Sprawozdanie ;;19 PTL . i) z działalności Sprawozdanie (Kalina Kużmicz) Optolowicz) Sprawozdanie .1 Boles!aw Oddziału limanowskiego Sprawozd anie z działalności (Lesław fiprawozdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Maria Misińska) . . 411 Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Muzeum w Kwidzynit! (Hel'beri Wilczewski) . . 418 Krystyna C z e r n i e w s k a, Z pobytu w Museum fUr Voelkerkunde w Lipsku . 421 l' (Barbara Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie w dniach 6-8 września 1957 r. (Adam Glapa) . Protokół z XXXlII Walnego Zgromadzenia PTL w Cieszynie. Sprawozdanie Iv! u z e a IV. K /. Dymitr Kra n d ż a J o w. Z dyskusji "karpackiej", przeprowadzon(;'j podczas XXXI Walnego Zgromadzenia P.T.L. we wrześniu 1956 1'. W Zakopanem 472 Sprawozdanie z udziału w V Kongresie Nauk antropologicznych i et~;o' logicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 1'. (Roman Stora) 485 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznegu (Zofia Staszczakówna) 494 Pole'nika Oddziału zakopiańskiego PTL 566 . Róźne Streszczenia w jęz ang. i ros. - Eugeniu.5z Jeleniewski Indeksy XLII, XLIII. XLIV i XLV t. LUDU (wyk. O. G.) Spis ilustracji . Spis treści Vi jęz. ang. i w jęz. ros. 571 613 660 663 �-~ -~-~----. �PROF. KAZIMIERZ MOSZYŃSKI profesor i kier·Qwnik katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wiln:e, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w latach 19 !7-1953, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Umiejętności, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, i przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Historii Kultury Materialnej P. A. N., członek honorowy Węgi·erskiego Towarzystwa Etnograficznego, członek korespondent Słowackiej Akademii Nauk, członek korespondent Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego im. Taras'a Szewczenki we Lwowie, członek korespondent Ugrofińskiego Towarzystwa Naukowego w Helsinkach, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta i Krzyża Walecznych. odznaczony Medalem U. S. B. w Wilnie i Medalem Dziesięciolecia, najwybitiniejszy współczesny etnograf Polski i Słowiańszczyzny, twórca kierunku ewolucyjno-krytycznego w etnografii, autor "Kultury Ludowej Słowian", "Atlasu Kultury Ludowej w Polsce" i wielu innych prac, współzałożyciel i redaktor "Ludu Słowiańskiego", Urod-z·ony w 'Warszawie 5 marca 1887 r. zmarł w Krakowie 29 marca 1959 r. f ,t " �R z o p R A w y PROF. DR RYSZARD GANSINIEC profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, b. profesor i organizator studium filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim, b. profesor Uniwersytetu w Poznaniu, b. profeSiOr Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, b. profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności, członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Filologicznego, członek Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, członek Towarzystwa· Naukowego we Lwowie członek Towarzystwa Naukowego we Wrocławiu, redaktor Wydawnictw Polskiego Towarzystwa Filologicznego "Eos", "Eos Supplementa" Kwartalnik Klasyczny, założyciel i redaktor "Filomaty" Przeglądu Humanistycznego, "Palestry" oraz wyd awn idw: Biblioteczka Filomaty, Hermaion, Teksty FHoma.ty, Zbiór pisarzy klasycznych, Scriptores Latini et Graeci, Przekłady pisarzy greckich i łacińskich, Parnasos, Zbiór pisarzy polsko-łacińskich. Urodzony w Si-emianowicach Śląskich 6 marca 1888 r. zmarł w Krakowie 8 marca 1958 r. JAN CZEKANOWSKI STRUKTURA ETNICZNA AFRYKI A NAWARSTWIENIA NA.JMŁODSZE Wytyczne i założenia. Podstawy nawiązań chronologicznych. Hipotetyczne warstwy archaiczne. ·Nawarstwienia późniejsze. Eksploatacja kolonialna i jej konsekwencje. WYTYCZNE I ZAŁOZENIA Zadania badań ludoznawczych w Afryce ześrodkowują się na wYJasmeniu stosunków zachodzących między wyróżnianymi grupami etnicznymi, zarówno obecnie, jak i w przeszłości. Podstawy ich wyróżni-enia nie staiIlowi pr,zy tym wyłąeZTlie język, l-ea wszelakiego rodzaju przejawy i konsekwencje ściślejszego współżycia grup ludzkich. Język, umożhwiający dokładne porozumiewanie się, jest niewątpliwie najłatwiej dającym się stwierdzić przejawem odr~b~ ności; jednakż,e w Afryce środkowej zawodzi on najzupełme.l tam, gdzie uprawiają-cym rolę Murzynom przeciwstawiają si(~ Pigmeje lUib olbrzymi pasterscy Bahima ,i Batutsi. Nie tyl~(J Pigmeje, żyjący z myślistwa i zbieractw.a, nie posiadalją własnych języków, lecz mówią wyłącznie narzeczami swoich murzyńskich sąsiadów, bądź teraźni-ejszych, bądź też dawniejszych. Również i pasterscy Bahima i Batutsi, tworzący bardzo ekskluzywną, arystokratyczną warstwę panującą, mówią wyłączniC' językami swoich rolniczych poddanych. W tego rodzaju prz~~ padkach podstawę wyróżnienia grup ludzkich muszą stanowIC szerzej ujęt-e kryteria kulturowe a zNłaszcza antropologiczne, gdyż pod tym względem mamy tu możność stwierdzenia najjaskrawszych kontrastów jaki-e w ogóle można obserwować nn obszarze całej ekumeny. Kryterium lingwistyczne zawodzi tu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0335604c1ebb33288e75b58c912e4f10.pdf d82e4961e738df2409f9259fcd6580bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2897 Title A name given to the resource Autorzy numeru / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.554-559 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text AUTORZY NUMERU Autorzy numeru (ostra satyra na M . Tatcher; napisana z T o n y m Howardem, Theatre Royal, Stratford East, 1980); The Genius (Royal Court Theater [dalej R C T ] , 1983); Bloody Poetry (Heymarket Theatre, Leicester, 1984); Prat'da; A Fleet Streat Comedy (napisane z Davidem Hare, National Theatre, Londyn 1985); Greenland (RCT, Londyn 1988); H . I . D . (Hess is Dead), (Almeida Theatre, L o n ­ dyn 1989); W a n Nights (wraz z Tariqiem A l i m , R C T , Londyn W a r r e n D . A n d e r s o n - profesor State University o f Massachu­ 1989); Moscow Gold (wraz z Tariqiem A l i m , Barbican Theatre, setts, Amherst- Studiował literaturę klasyczną na Uniwersyte­ Londyn 1989); Berlin Bertie (RCT, Londyn 1992). Polskie tłu­ cie w Haverford (dyplom w 1942 r.) i w Oksfordzie (dyplom maczenie Gra w Churchilla, tłum. J. Anders, „Dialog" I V , 1981. H o n o u r School o f Literae Humaniores w 1949 r . ) . W 1947 r. G i o v a n n i C e r r i - ur. w 1940 r. w Rzymie, profesor zwyczajny lite­ zdobył tytuł d o k t o r a na Uniwersytecie Harvarda, gdzie też w 1954 r. obronił pracę habilitacyjną. Wykłada! m . i n . grekę ratury greckiej na Wydziale Literatury i Filozofii Instituto U n i ­ i łacinę w College of Wooster (1950-67) i na Uniwersytecie versitario Orientale w Neapolu. D o tematów, na których k o n ­ Stanowym M i c h i g a n w A n n A r b o r . W latach 1967-1970 byl centrował się w dotychczasowej pracy badawczej należą: zwią­ profesorem komparatysryki literackiej na Uniwersytecie Stano­ zek między oralnością a pismem w kompozycji i rozprzestrzenia­ w y m Iowa. O d r. 1970 związany z Uniwersytetem Stanowym niu tekstów poetyckich w epoce archaicznej i klasycznej; epos Massachusetts w Amherst (od 1980 r. jest profesorem emery­ homerycki; słownictwo polityczne w liryce i tragedii; teorie an­ t o w a n y m ) . Prowadził wykłady, m . i n . na uniwersytetach w Rzy­ tyczne na temat natury i celów opowiadania historycznego mie, Londynie, Oksfordzie, Palermo i A t e n a c h . Główne zain­ i biograficznego; mechanizmy narracyjno-ekspresywne, za po­ teresowania to literatura i muzyka starożytnej Grecji, literatu­ mocą których m i t jest ustawicznie aktualizowany jako paradyg­ ra wiktoriańska (zwłaszcza twórczość M . A r n o l d a i G . Manleya mat sytuacji indywidualnych i społecznych; rytuały, ideologia Hopkinsa) oraz kompararvstyka literacka. Byl założycielem i kultura dionizyjska; technika dramaturgiczna tragedii attyc- i w latach 1978-1981 dyrektorem Translation Center przy U n i ­ kiej V w . p.n.e.; myśl platońska ze szczególnym uzwględnie- wersytecie Massachusetts o r a : założycielem i wspóldyrektorem niem teorii k o m u n i k a c j i i poetyki; filozofia i poezja Ksenofane- (1980-1981) Five-College Seminar o n Literary Translation. sa z K o l o f o n u i Parmenidesa z Elei. Najważniejsze publikacje: Aeschylus, Prometheus Bound, trans­ lated w i t h an i n t r o d u c t i o n and notes and the Classical Tradition Inicjator, koordynator i redaktor prac zbiorowych, organi­ 1963' Matthew Arnold 1971; Ethos and Education zator międzynarodowych konferencji naukowych. W wydaw­ in Greek Music Cambridge 1966; Music and Musicians m Ancient nictwie A r g o (Lecce) kieruje serią„II vello d o r o " , w której p u ­ Gre­ blikowane są teksty greckie i łacińskie oraz studia o świecie an¬ A u t o r 72 haseł o antycznej muzyce greckiej w The tycznym. Członek K o m i t e t u Naukowego periodyku „Ouademi New Grove Dictionary of Music and Musicians oraz licznych ar­ U r b i n a t i d i C u l t u r a Classica" (od 1995 r ) . Członek K o m i t e t u ece 1995 tykułów i recenzji publikowanych w prasie specjalistycznej. Wydawniczego periodyku ..Mediterráneo A n t i c o : Economie Societa C u l t u r e " . Ostatnio zosta! mianowany redaktorem na­ czelnym periodyku „Annali dell'Instituto Univetsitario O r i e n ­ K r y s t y n a B a r t o l - filolog klasyczny, hellenista, profesor U n i w e r ­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu; interesuje się po­ tale" (Sezione ezją grecką różnych okresów, zwłaszcza jej aspektami wyko¬ dakcyjnym pracował o d m o m e n t u jego założenia (1979). Studies in Ancient tyczno- di Escfiilo. Saggio di semántica, Iambus. Literary Sources (1993), książki: Studia teore­ i historyczno-literackie nad dialogiem w którego Komitecie Re­ Najważniejsze publikacje: I I Ünguaggio politico nel Prometeo nawczymi; autorka licznych prac teoretycznych i interpretacyj­ n y c h z tej dziedziny, m . i n . monografii Greek Elegy and filologico-letteraria), tragedia greca. Studi sull'Antigone Roma 1975; Legisíarione orale e di Sofocle e sulk Supplia di Eu­ ripide, N a p o l i 1979; Storia e biografia nel pensiero antico, Roma¬ pseudo-Plutarcha „O muzyce" (1995) oraz pierwszego catościowego przekładu na -Bari 1983 (wspólnie z B. G e n t i l i m ) ; Platone sociólogo delia ca- język polski dialogu pseudo-Plutarcha O muzyce (1992). Jej au­ municazione, M i l a n o 1991, wydanie rozszerzone i uaktualnione: torstwa jest też t o m I (Jakub i elegia) dwutomowej publikacji L i ­ Lecce 1996; Parmenule di Elea, Poema sulla natura, Introduzío- ryka grecka. Wybór tekstów i komentarz pod red. lerzego Danie- ne, testo, traduzione e note di G . Cerri, M i l a n o 1999. Jest takze autorem literackiego przekładu i wstępu do Iliady. Omem, Ilia­ lewicza (t. I I Melika w opr. J. D . ) . de, M i l a n o 1986. Przekład ten został wyróżniony pierwszą na­ Obecnie pracuje nad k o m e n t o w a n y m przekładem wybra­ nych pism Filodemosa oraz Mędrców przy uczcie grodą X X V I edycji konkursu „Citta d i Monselice". Atenajosa. Uczestniczy jako współautor w przygotowaniu akademickiego A r k a d i u s z C h o l e w a - mieszkaniec Gardzienic. Studiował ogrod­ podręcznika historii literatury greckiej. n i c t w o . Pracuje w O P T „Gardzienice". Zajmuje się regionali­ zmem i fotografią. Zbigniew B e n e d y k t o w i c z - antropolog kultury, redaktor naczel­ ny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Członek redakcji „Kwartalnika Filmowego". Kierownik Pracowni A n ­ Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską tropologii K u l t u r y , F i l m u i Sztuki Audiowizualnej w Instytucie o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w re­ Sztuki Polskiej A k a d e m i i N a u k . A u t o r prac z zakresu wyobraź­ dakcji „Kontekstów". Redaktor książki Mitologie n i symbolicznej i antropologii wspótczesnej. Współautor książ­ (1994) i Metamorfozy ciała (1999). popularne k i [z Danutą Benedyktowicz] Dom w tradycji ludowej (1993). A u t o r pracy Portrety obcych (2000). J e r r y D a n i e l e w i c z - profesor zwyczajny, wiceprzewodniczący K o ­ m i t e t u N a u k o Kulturze Antycznej P A N . jest kierownikiem H o w a r d B r e n t o n - czołowy dramaturg angielski, poeta, pisarz; dy­ Zakładu Hellenistyki w Instytucie Filologii Klasycznej U n i w e r ­ rektor Royal Shakespeare Company. Napisał wiele ważnych sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje się głów­ (The Roundhouse, L o n ­ nie poezją antyczną, zwłaszcza gtecką. Tej ostatniej dotyczy dyn, 1977); Sore Throats (The Warehouse, London 1979); The szereg jego studiów teoretycznych, historyczno-literackich i i n ­ i głośnych sztuk, m . i n . Epsom Downs (sztuka wywołała obyczajowy skandal i ataki terpretacyjnych, a takze kilka książek, m. i n . : Liryka starożytnej cenzury; National Theatre, London 1980); A Short Sharp Shock! Grecji (najnowsze, uaktualnione wydanie Warszawa-Poznań Romans in Bntains 554 �AUTORZY NUMERI' 1 9 % ) , Miary wierszowe greckiej liryki. Problemy opisu i interpre­ tacji, Poznań 1994 (wersja angielska: Problems of Notation interpretation. B o c h u m 1996), Liryka grecka, t. I I : Melika, and War- Ireneusz G u s z p i t - teatrolog, pracownik naukowy w Zakładzie T e o r i i K u l t u r y i Sztuk W i d o w i s k o w y c h IFP Uniwersytetu Wrocławskiego oraz na Wydziale A k t o r s k i m wrocławskiej szawa-Poznań 1999 (edycja tekstu z komentarzem naukowym; P W S T . Szczególne obszary zainteresowań: herezje teatralne t. I w opracowaniu prof. Krystyny Bartol). Jest współautorem X X wieku (Osterwa, G r o t o w s k i , Gardzienice), zwolennik an­ przygotowywanego do d r u k u podręcznika akademickiego Lite­ tropologicznej refleksji nad teatrem. ratura Grecji starożytne) pod red. prof. Henryka Podbielskiego. Wespół z Krystyna Bartol pracuje obecnie nad k o m e n t o w a n y m przekładem dzieła Atenajosa Mędrcy przy uczcie. A l i s o n H o d g e - jest wykładowcą d t a m a t u w Royol Holloway Col­ lege Uniwersytetu Londyńskiego. Była założycielką i współdyrektorem artystycznym T e a t r u A l i b i , a następnie asystentką re­ Jacek Dobrowolski - poeta, tłumacz. A u t o r esejów poświęco­ nych teatrowi współczesnemu publikowanych przez miesięcz­ nik „Teatr": Tańczący zbawiciel Jerzego Grotowskiego (nr żysera przy Włodzimierzu Staniewskim w G a r d z i e n i c k i m Ośrodku Praktyk Teatralnych. Kierowała wieloma projektami teatralnymi, np. przygotowała Misery Stephena Kinga w Te­ atrze C r i t e r i o n w Londynie, prowadziła półroczny trening ak­ 12/1998 i 1/1999) oraz Złoty osioł, czyli misteria (nr 6/1999). torski we współpracy z Londyńskim Instytutem Sztuki Współ­ V i l i a m D o c o l o m a n s k y - ur. 1975, reżyser teatralny (Słowacja). czesnej (Institute o/Contemporary A n s ) . W latach 1991-94 założył i prowadził własną grupę teatralną (Bodea Theater, Liptowski Mikulasz); realizuje projekt Allen A l e k s a n d e r J a c k o w s k i - antropolog kultury (studia: socjologia and Naomi, oparty na wierszach A . Ginsburga. W latach 1994¬ UW), 99 studiuje reżyserię teatralną (Brno). W 1999 roku przygoto­ nej, zwłaszcza ludowej. Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesię­ autor wielu tekstów o współczesnej kulturze artystycz­ wuje lalkarski spektakl Syrenka (Na Razcestf Banska Bystrica; ciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą. Ostat­ udział w międzynarodowym festiwalu teatrów lalkarskich na nio wydal Sztukę zwana naiwna, Na skróty, Obrazy ludowe. Re­ Słowacji i w międzynarodowym festiwalu Hradec Kralove daktor „Kontekstów". w Czechach) oraz Tramwaj zwany pożądaniem (Studio M a r t a Brno, oparty na sztuce T . Williamsa a inspirowany obozem dla W i e s ł a w J u s z c z a k - profesor Instytutu H i s t o r i i Sztuki Uniwersy­ uchodźców w Czechach; udział w festiwalach I T S A m s t e r d a m , tetu Warszawskiego i Instytutu Sztuki P A N . Historyk sztuki, Hradec Kralove, Z l o m vaz Praha). W tymże roku powstaje do­ filozof, autor wielu książek i artykułów oraz tłumaczeń (w r y m kumentalny film I . Chauna o pracy I . Kelarovej i V . Doćolo- z litetatury pięknej). W y b i t n y znawca malarstwa polskiego X I X niansky'ego (With Ida Behind a M i r r o r ) . W roku 2000 przygoto­ i X X w. Obecnie jego główne zainteresowania badawcze t o fi­ wuje w M a r t a Brno spektakl Oz (scenariusz P. Michałek i V . lozofia sztuki oraz historia religii. Prowadzi wykłady monogra­ Docolomansky) w kixiperacji z brytyjskim choreografem po­ ficzne poświęcone m . i n . archaicznej greckiej myśli o sztuce, chodzenia nigeryjskiego O l u T a i w o (nominacja za najlepsze koncepcji sztuki u Platona, teorii sztuki u Heideggera oraz przedstawienie i dla najlepszego aktora na festiwalu ITS w A m ­ związkom sztuki i religii. Opublikował m . i n . Wojtkiewicz sterdamie; na międzynarodowej konferencji antropologicznej wa sztuka. Warszawa 1965, i no­ Kraków 2000; Jan Stanisławski, w Brnie wraz z O . T a i w o przedstawiają metody wykorzystane Warszawa 1972; Postimpresjoru.ści, Warszawa 1973; Malarstwo W przedstawieniu). Prowadzi warsztaty (wraz z 1. Kelarova) polskę: modernizm, w Zegg, Belzig - Berlin. Udział w warsztatach prowadzonych 1979; Fakty i wyobraźnia, przez „Gardzienice". Przygotowuje przedstawienie na mory- ki albo „O granicach: wach tekstów A . Strinberga i F. D i i r e n m a t t a The Deathdance menty. Szkice z teorii i filozofii sztuki', Warszawa 1995, oraz prze­ ( H a D i v a d l o B r n o ) . Uczy w I n t e r n a t i o n a l School for H u m a n kłady Coctail Party Eliota oraz dwóch poematów Blake'a: M i l ­ Voice (1995-2001). Obecnie realizuje projekt Lorca. Dark Lo­ ion, Zaślubmy Nieba i Pieklą (\X'vdawnictwo Universitas). Warszawa 1977; Miody Weiss, Warszawa Warszawa 1979; Zasłona w rajskie pta­ okresu powieści". Warszawa 1981; Frag­ ve Sonnets (zakładający m. i n . pobyt wśród andaluzyjskich Cy­ ganów). Studia doktoranckie w D A M U , Praga. Zofia K a ł k u s K r y s t y n a D u n i e c - adiunkt w Zakładzie T e a t r u Instytutu Sztuki PAN. A u t o r k a rozpraw i artykułów z zakresu historii teatru i teatru współczesnego, książki Kaprysy Prospera. inscenizacje Leona Szekspirowskie mieszkanka Gardzienic. L e s z e k K o l a n k i e w i c z - d o k t o r nauk humanistycznych; adiunkt w Instytucie K u l t u r y Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim; adiunkt na Wydziale Wiedzy o Teatrze w A k a d e m i i Teatralnej ba. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie. W latach SchiiUra. 70., w okresie tzw. kultury czynnej, uczestnik prac Instytutu Labo­ J a c e k D z i e k a n - absolwent polonistyki K U L (praca magisterska ratorium Jerzego Grotowskiego. Zajmuje się głównie antropo­ o „Gardzienicach"), d o k t o r a n t w I E i A K U A M . Mieszka w Dę­ logią teatru, będąc j e d n y m z najczynmejszych jej propagatorów bicy, gdzie pracuje jako dziennikarz w tygodniku „Obserwator na gruncie polskim. Jest stałym współpracownikiem miesięcz­ nika „Dialog", na którego lamach opublikował wiele esejów, Lokalny". opisów przedstawień (cykl „Notatki po spektaklu"), a także tłu­ M a r i a Fogler - studentka I I roku filozofii na UJ oraz 2. edycji maczeń. Najważniejsze publikacje: Na drodze do kultury czyn­ nej. O działalności Instytutu Grotowskiego. Teatr Laboratorium A k a d e m i i Praktyk Teatralnych w Gardzienicach. u' lalach 1970-1977, Wrocław 1978; Święty Artaud, Warszawa Mariusz Gołaj - ukończył polonistykę we Wrocławiu. W czasie 1988; Samba z bogami. Opowieść studiów mocno zaangażowany we wroctawski n u r t teatru stu­ 1995; Kropelka brandy antropologiczna, Warszawa ze Sionehenge, „Dialog" 1998-1999, denckiego i alternatywnego; praca magisterska o subkulturze Dziady. Teatr Święta Zmańych, Gdańsk 2000. więziennej. O d 1978 roku w Gardziernicach. Brał udział w nie­ mal wszystkich projektach merytorycznych Ośrodka Praktyk D a r i u s z Kosiński - historyk teatru szczególnie zainteresowany Teatralnych. Główne role we wszystkich dotychczasowych sztuką aktorską oraz polską tradycją teatru misteryjnego o d spektaklach. Koordynował większość projektów edukacyjnych Mickiewicza po „Gardzienice", pracownik naukowy UJ; w la­ Ośrodka w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych; o d tach 1999-2000 pracował przy organizacji Festiwalu „Misteria, 4 lat koordynuje Akademię Praktyk Teatralnych. inicjacje". 555 �Al l i 'R/Y NUMERU M o n i k a K u b a t - absolwentk.. polonistyki wroctawskiej, student­ do końca ka piątego r o k u historii sztuki. O d k i l k u lat współpracuje V wieku p.n.e.. Warszawa 1988; Religijność nych Greków, starożyt­ Warszawa 1994. z O P T „Gardzienice", ukończyta Akademię Praktyk Teatral­ nych w Gardzienicach (przy teatrze zajmuje się organizowa­ P i o t r M a c h u l - dziennikarz, muzyk folkowy, absolwent pierwszej niem wystaw, m . i n . w ramach projektu „Ukraina-Polska-Euro- edycji A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h w Gardzienicach. Pu­ pa" wystawy i k o n Jerzego Nowosielskiego). blikowane fragmenty słownika terminów O . P. T . „Gardzieni­ ce" i wywiad z M a c i e j e m Rychłym to część pracy magister¬ skiej Kreacja T o m e k K u b i c k i „ K u b e k " - student A k a d e m i i Praktyk Teatral­ nych przy O P T O.P.T. „Gardzienice", absolwent Nauczycielskiego i funkcja „Gardzienice" muzyki i muzyczności w twórczości przygotowywanej w Instytucie K u l t u r y Kolegium Języka Angielskiego na Uniwersytecie Warszawskim, Polskiej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego u d r . hab. Leszka K o - wokalista grupv „Pan Profeska", autor książek: Wndmek i Wd- lankiewicza. gotka (1997), Trzyjemność (2C0O) C a r o l M a r t i n - jest docentem dramaturgii w Tisch School of the T o m a s z K u b i k o w s k i - urodzony w 1962. Studiował wiedzę o te­ A r t s na uniwersytecie nowojorskim ( N e w York University). atrze i filozofię. Wykładowca i prorektor A k a d e m i i Teatralnej Obecnie ptacuje nad książką poświęconą przedstawieniom do­ w Warszawie. Członek redakcji „Dialogu". W 1994 zaproszony k u m e n t a l n y m w U S A . Swą pierwszą podróż do Polski odbyła do prowadzenia wykładów na Uniwersytecie w R i c h m o n d . na jesieni 2000 r. Ważniejsze publikacje: Ateneum 1928-1998, Watszawa B ł a ż e j M a t u s i a k O P - d o m i n i k a n i n , filolog klasyczny, współreda­ 1998; Siafeffl bytów teatralnych, Warszawa 1994. guje pismo „Canor" poświęcone interpretacjom muzyki dawnej L i d i a K u c h t ó w n a - historyk teatru, profesor w Instytucie sztuki (redaktor odpowiedzialny za dział średniowieczny). Obecnie P A N , członek K o m i t e t u N a u k o Sztuce P A N . Prowadzi bada­ przygotowuje pracę na temat teologii muzyki Hildegardy z Bin¬ nia nad historią teatru polskiego i europejskiego X X w . A u t o r ­ gen. Współpracował z M a r c i n e m Bornus-Szczycińskim przy ka prac monograficznych o W i l a m i e Horzycy i Irenie Solskiej. projekcie „Siedem tradycji" (praca nad chorałem dominikań­ Edyrorka pism teatralnych. Przygotowuje biografię artystyczną skim) i przy Festiwalu M u z y k i Dawnej w Jarosławiu. Karola Frycza. A l e k s a n d r a M e l b e c h o w s k a - L u t y - historyk sztuki, studia na M i c h a e l L a m b e r t - profesor Urûversity of N a t a l , jest starszym wy- U W , d o k t o r a t z nauk humanistycznych ( U W 1966). Specjali­ kładowcą filologii klasycznej na Uniwersytecie N a t a l u w Pie- zacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w . A d i u n k t w Instytu¬ termaritzburgu w Republice Południowej A f r y k i . Prowadzi za­ cie Sztuki P A N (gdzie pracowała w latach 1955-1985), Pra­ jęcia poświęcone analizie porównawczej rytuałów antycznych cownia Słownika Artystów Polskich. A u t o r k a 35 artykułów i afrykańskich oraz zagadnieniom płci i seksualności w antyku. i 7 książek, m . i n . Teojii k'u/iatkou>ski (monografia), Ossoli­ Jest promotorem wielu prac doktorskich porównujących po­ n e u m , Wrocław 1966; Widmo. Życie i twórczość szczególne elementy kultury afrykańskiej i antyku. O p u b l i k o ­ Laveaux, wał liczne prace poświęcone literaturze starożytnej Grecji 0 rzeźbie {niskiej XIX w., IS P A N , Warszawa 1993 i Rzvmu oraz szczególnie go interesującym zagadnieniom związ­ z Piotrem Szubertem); M a l i mistrzowie polskiego pejzażu ków między obrzędami antycznej Grecji a tradycyjnymi ryru- w., N e r i t o n , Warszawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malar­ ałami zuluskimi. Interesuje się także muzyką (jest k i e r o w n i ­ stwie polskim, A r k a d y , Warszawa 1999. Wrocław 1988; Ludwika De Posagi i ludzie. Antologia tekstów (wspólnie XIX kiem uniwersyteckiego zespołu madrygalistów), podróżami (byt inicjatorem i przewodnikiem uniwersyteckich wypraw do Gre­ W o j c i e c h M i c h e r a - antropolog kultury (studia U W ) , twórca te­ cji, T u r c j i , W ł o c h i C h i n ) o r a ; teatrem (reżyserował przedsta­ lewizyjny, prowadzi zajęcia na U W i w A k a d e m i i Teatralnej wienie Bachamek w Warszawie. A u t o r książki Anti-Daniken. Eurypidesa). O d niedawna jesr związany z C e n t r u m Etvki Uniwersytetu N a t a l u , gdzie wykłada etykę afrykańską i chińską. A d a m N a w i e r s k i - absolwent etnologii (UJ), d o k t o r a n t przy W y ­ dziale Historycznym UJ. W ł o d z i m i e r c L e n g a u e r - ur. w 1949, profesor w Instytucie H i ­ storycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Studiował na U n i ­ Jerzy N o w o s i e l s k i - malarz, rysownik, scenograf, o d 1976 profe­ r.) sor A S P w Krakowie, od 1994 członek P A U ; członek grupy i habilitację (1985 r ) . W 1996 r. mianowany profesorem na­ młodych plasryków i Grupy Krakowskiej. Fascynacja ikoną wersytecie Warszawskim, gdzie uzyskał d o k t o r a t (1975 uk humanistycznych. O d 1971 jest p r a c o w n i k i e m I n s t y t u t u znajduje silne odzwierciedlenie w jego twórczości, kompozy­ Historycznego U n i w e r s y t e t u Watszawskiego. Główny przed­ cjach figuralnych i pejzażach. A u t o r kompozycji m o n u m e n t a l ­ m i o t jego zainteresowań badawczych stanowi historia starożyt­ nych ( m . i n . kościoły w Louvre i T y c h a c h ; cerkwi w Hajnów­ nej Grecji okresu archaicznego i klasycznego, a zwłaszcza pro­ ce). A u t o r prac teoretycznych o ikonie i malarstwie, m . i n . Wo­ blematyka ustroju, świadomości społecznej, k u l t u r y , m e n t a l ­ kół tkany. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, ności oraz religii. Jest członkiem Polskiego Towatzystwa Filo­ sławia, 1985; Inność prawo¬ 1991. logicznego, Polskiego Towarzystwa Historycznego, K o m i t e t u Głównego O l i m p i a d y Historycznej, K o m i t e t u N a u k o K u l t u ­ P a w e ł P a s s i n i - student A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy rze A n t y c z n e j P A N (od 1995 r.) oraz Rady N a u k o w e j Instytu­ O P T „Gardzienice", student filozofii Uniwersytetu Warszaw­ tu Filologii Klasycznej. Pełni funkcję zastępcy przewodniczą­ skiego oraz Wydziału Reżyserii A k a d e m i i Teatralnej w Warsza¬ cego Zarządu Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Jest też wie członkiem Rady Redakcyjnej czasopisma „Meander", człon­ kiem redakcji „Ars Regia" i „Przeglądu Historycznego" (od J a c e k J a n P a w l i k S V D - etnolog, werbista, długoletni misjonarz 1998 r. pełni funkcje zastępcy redaktora). Najważniejsze p u ­ w Togo. Studia z antropologii kultury i socjologii porównaw­ blikacje: Greek Commandes in tfie 5th and 4th Centuries B. C. czej na Uniwersytecie Kartezjusza w Paryżu uwieńczone pracą Warszawa 1979; Po­ doktorską na temat obtzędów pogrzebowych. W latach 1994¬ Polittcs and Ideology: A Study ofMilitarism, jecie równości w greckich lumcepcjach politycznych. Od Homera 556 1999 pracownik Instytutu Etnologii i Lingwistyki „Anthropos" �AlTORZY NUMERI w Sankt A u g u s t i n , N i e m c y . Wykładowca etnologii na U n i w e r ­ skiego i Edwarda Stachury, Bydgoszcz 1985; sytecie Warmińsko-Mazurskim śmierć. Zabijanie Mickiewicza w Olsztynie. A u t o r książki Braterstwo albo w Kole Sprawy Bożej, Paryż 1988 (I w y d . ) , Kraków 1990 ( I I w y d . ) , Gdańsk 1999 ( I I I w y d . ) ; Mę­ Łtpenence sociale de la mori. czennice z Saint Denis. Opowiadania, Warszawa 1990; Stos dla A n d r z e j P i e ń k o s - adiunkt w Instytucie Sztuki U W . Wraz z zo­ Adama albo kacerze i kapłani, Warszawa 1994; Paryskie pasaże. ną, Jolantą Chrzanowską-Pieńkos, opublikował Słownik arty­ Opowieść o tajemnych przejściach, styczny Paryża i regionu lle-de-France Mistrz. 1996; 1996, 1999; wieku, kon polskiej sztuki X X w . (Poznań 1997). Prace z zakresu histo­ Gdańsk 1997; Śmierć w wodzie. Proza. Gdańsk 1999, Książę rii sztuki nowoczesnej, k r y t y k i artystycznej i eseistyki dotyczą­ bezdomny, L u b l i n 1999. Widowisko, Gdańsk Gdańsk 1995, Raptularz końca (Warszawa 1996) i Leksy­ cej kultury publikuje m . i n . w czasopismach „Art and Busness", Założył „laboratorium gatunków mowy". Poszukuje sposo­ „Dom i Wnętrze", „Nowy N u r t " , „Znak" oraz periodykach na­ bów wypowiedzi na pograniczu eseju, felietonu, prozy artystycz­ ukowych „Ikonotheka", „Rocznik Historii Sztuki". „Artibus et nej, d r a m a t u , multimediów. Przez dziesięć lat pracował nad Historiae". „pasażami" i „raptularzami". O b y d w a etapy poszukiwań dobie­ gły końca, co nie znaczy, że zrezygnował z dalszej pracy. M a r i a P r u s s a k - pracuje w Instytucie Badań Literackich P A N i równocześnie jest k i e r o w n i k i e m Katedry Badań nad Teatrem M a c i e j R y c h ł y - muzyk, psycholog, absolwent psychologii U A M i Filmem Uniwersytetu i m . Kardynała Stefana Wyszyńskiego. w Poznaniu, były pracownik naukowy na Wydziale N a u k Spo­ Pracuje nad edycją krytyczną dziel A d a m a Mickiewicza - jest łecznych w Instytucie Psychologii, badacz archaicznych f o r m członkiem k o m i t e t u redakcyjnego W y d a n i a Rocznicowego, w k u l t u r a c h tradycyjnych. Współpracował z Teatrem Kana publikuje rozprawy z zakresu edytorstwa tekstów literackich. w Szczecinie, Teatrem „Lalka" w Waszawie, Teatrem Wiersza- Przygotowuje również kolejny t o m studiów poświęconych dra­ lin w Supraślu, Teatrem Witkacego w Zakopanem. Obecnie m a t o m Stanisława Wyspiańskiego i ich realizacjom teatralnym współpracuje z Teatrem „Gardzienice" i Akademią Praktyk Te­ atralnych przy Ośrodku Praktyk Teatralnych „Gardzienice". C z e s ł a w R o b o t y c k i - a n t r o p o l o g kultury, profesor. Kierownik I n ­ Publikował m . i n . w „Kwartalniku H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l ­ stytutu Etnologii UJ. A u t o r licznych artykułów i książek m. i n . nej", „Muzyce", „Kontekstach", „Krasnogrudzie", „Czasie K u l ­ Etnografia wobec kultury współczesnej. Zajmuje się antropologią tury". Lider i współzałożyciel zespołu „Kwartet Jorgi", w którym gra na różnorodnych fletach i piszczałkach, wielu spośród k i l ­ kultury współczesnej. kudziesięciu przez siebie skonstruowanych. Z zespołem nagrał Jadwiga M . R o d o w i c z - doktor, japonistka, studia na japonistyce sześć płyt z muzyką inspirowaną folklorem wielu regionów Eu- Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Uniwersytecie Tokijskim. W latach 1977-1979 staż w teatrze nó (Tessenkai) w T o k i o pod LP. 1985 Pronit, Life Kwartet Jorgi kierunkiem Kanze Tetsunojo W latach 1974-1977 współpraca LP. 1986 Pronit, Kwartet Jorgi z Teatrem Laboratorium Jerzego Grotowskiego. W latach 1979 LP. 1988 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. I (an. - 1989 aktorka i współpracownica Włodzimierza Staniewskiego C D . 1991 J A M , Kwanet w Ośrodku C D . 1991 J A M , T o i Tao Praktyk Teatralnych „Gardzienice" W latach Biskupińska) Jorgi 1994_1999 pracownik Ministetstwa Spraw Zagranicznych (rad­ C D . 1992 Polskie Nagrania, Kwartet Jorgi vol. i i 2 (tzw. Bisku­ ca w Ambasadzie RP w T o k i o ) . Specjalizuje się w teorii w i d o w i ­ pińska) ska i dramatu nó. Publikacje: Piec wcieleń kobiety w teatrze no, M C . 1994 K a m a h u k , Gędżbowa Pusty Obłok, Warszawa 1993, Aktor doskonały. M C x 2 . 1994 Quartet - płyty 1 i 2 Traktaty Zeamie- go o sztuce nó, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000. C D . 1995 Polskie Radio, Jorgi - Knieja Chopin C D . 2000 Folk Magazine, Muzyka na trąbkę, gitarę i flet Tomasz Rodowicz - historyk filozofii ( A T K ) , aktor i muzyk, pszczelarz i młynarz. W 1972 założył z przyjaciółmi w Warsza­ R i c h a r d S c h e c h n e r - jeden z najwybitniejszych żyjących twórców wie pierwszy w Polsce ośrodek socjoterapii dla młodzieży uza­ teatru poszukującego, teoretyk i filozof teatru i kultury. Studio­ leżnionej. W latach 1974-76 współpracował z T e a t r e m Labora­ wał anglistykę w C o r n e l l University i w State of Iowa U n i v e r ­ t o r i u m we Wrocławiu przy projektach parateatralnych. Współ­ sity, doktorat w 1962 w T u l a n e University. W 1964 był jednym twórca Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", gdzie pra­ z współautorów i reżyserów „The Free Southern Theatre", cuje do dziś. W 1985 wyreżyserował w M u n s t e r (Niemcy) Pro­ a rok później „The N e w Orleans G r o u p " (obok malarza Fran­ meteusza wg Ajschylosa. W latach 1992-94 współpracował z te­ ka Adamsa i kompozytora Paula Epsteina). Twórca i kierow­ atrem T a n t o w W i e d n i u , w 1996 w duńskim Oyfri Veg. nik, a także przez wiele lat główny reżyser „The Performance W „Gardzienicach" jest współodpowiedzialny za stronę m u ­ G r o u p " , zespołu założonego w 1967 r o k u . W 1968 zyczną projektów; w 2000 r. wydal płytę z muzyką antyczną spektakl Dionysus in 69, w 1969 Makbet wg Shakespeare'a, ko­ Metamorfozy. W A k a d e m i i Praktyk Teatralnych prowadzi tre­ lejno: kreacja zbiorowa Commune 1970-72, Kly zbrodni ning fizyczny i zajęcia głosowe. Pracuje nad projektem O r k i e ­ parda 1972-74, Matka Courage Brechta 1975, The Marylin stra Antyczna. Opublikował m . i n . : Sacrum wobec mitu Projeci Davida Gaarda 1975, Edyp Seneki w opracowaniu Te­ Eliadego (1974), Charakterystyka i struktura według Kotarbińskiego według nauk historycznych (1975); Dyskusja Stanisława Ignacego [Witkiewicza] ze współczesna m u filozofią [w: „Studia Ftloso- phia Christianae", A T K , 1976). powstał da Hughesa 1977, Cops T h e r r y ' C u r t i s a Foxa 1978. W She- 1980 opuści! „The Performance G r o u p " , przygotowując w t y m sa­ m y m roku collage Króla Leara i Ryszarda Ul Shakespeare'a - Richard's Lear. Prof. R. Schechner poddaje analizie i k o m e n t u ­ je rezultaty artystycznych poszukiwań własnego zespołu i teatru K r z y s z t o f R u t k o w s k i - dr hab. Pisarz. D o k t o r a t na Uniwersyte­ awangardowego w ogóle m . i n . : relacje przestrzenne, i c h zabu­ cie Warszawskim, habilitacja w Instytucie Badań Literackich rzenia a reakcje i współuczestnictwo widzów, teatr a rytuał, P A N . Wykładał m . i n . w Uniwersytecie Warszawskim, na U n i ­ spektakl strukturalistyczny etc. Zajmuje się teatrem w świetle wersytecie Paris V I I I , w paryskim Instytucie K a t o l i c k i m . socjologiii, antropologii, teorii zachowań i teorii k o m u n i k a c j i . Kolejne etapy jego pisania wyznaczają następujące książki: Przeciw H literaturze. Esej o poezji czynnej Mirona Biabszew- 557 Profesor T i s c h School o f A r t s na Uniwersytecie N o w o j o r s k i m . Redaktor awangardowego kwartalnika „The Drama Review: �AUTORZY NUMERU T h e Journal ot Performance Studies" (wcześniej „Tulane Dra­ - Korea Południowa (Rut' - przedliturgiczny obrzęd pojed¬ ma Review") w latach 1962-1969 i ponownie o d 1986 roku. nania - reconciliation; t e c h n i k i śmiechu jako sposób łącze­ Redakror naczelny wydawanej przez wydawnictwo Routledge nia się ze światem ponadzmysłowym; t e c h n i k i zaśpiewu; serii „World o f Performance" oraz kierownik artystyczny zespo­ akty graniczne protagonisty obrzędu - jako perfekcja opa­ łu „East Coast A t t i s t s " . Publikacje: Public Domain, 1969, T/te nowania gry z ryzykiem); Environmental Théâtre 1973, 18 Projecis 1976, wspólnie z Mady Schuman Ritiuii Pltrv and Performance 1976, Essays on Perfor­ mance Theory 1977, Between Theaire and Anthropobgy, ture of Klasztory Góry A t h o s (śpiew jako akt przebóstwienia; ide­ alna przestrzeń liturgiczna - replika groty). The Fu­ Ritual. Jest projektodawcą, autorem założeń i organizatorem mię­ dzynarodowych Sympozjów, gromadzących wybitnych przed­ stawicieli nauk humanistycznych i teatru z całego świata: P r z e m y s ł a w Sieraczyński - student etnologii UJ, student A k a ­ - demii Praktyk Teatralnych w Gardzienicach, fotograf. Włodzimierz Staniewski - Teatr wobec tradycji ludowych, 1980, w ramach Festiwalu T e a t r u Narodów (wspólorganizacja: Tomasz Rodowicz) urodzony w 1950 w Bardo nad rzeką Przyroda słowa w Teatrze, 1987 (współpraca - Jadwiga Ro­ dowicz) Nysą. Uważa, że ukształtowanie ziemi, z której człowiek się wy­ - Ekologia Teatru wodzi, ma wpływ na jego osobowość. - Prowincje wobec centrum, - Misteria. Inicjacje Kraków, 1999, 2000 Studia polonistyczne najpierw na Uniwersytecie Jagielłoń- 1990, 1991 1991 skim w Krakowie, m . i n . konwersatoria u profesora Kazimierza M i a l wykłady na uniwersytetach w M e x i c o City, Dallas W y k i , a później na Uniwersytecie Wrocławskim. W t y m sa­ ( U S A ) , N e w Hempshire ( U S A ) . Bennington College, N Y U , m y m czasie praca w Teatrze S T U Krzysztofa Jasińskiego. T r i n i t y College ( U S A ) , A k a d e m i i Teatralnej w Paryżu. W roku 1971 powołany przez Jerzego Grotowskiego do Te­ Z towarzyszeniem kolegów z Ośrodka Praktyk Teatralnych atru Laboratorium, w którym - jak dziś uważa - najbardziej po¬ ( m . i n . Mariusza Golaja, Tomasza Rodowicza, A n n y Zubrzyc­ żytecznym dla niego doświadczeniem było układanie scenariu­ kiej, Jadwigi Zubrzyckiej, D o r o t y Borowskiej, Grzegorza Brala, szy dla tzw. „special projects". Elżbiety Poleśnej) prowadził zajęcia dla aktorów, m . i n . w T o ­ Według jego scenariuszy realizowane były projekty w Brze­ Od r o n t o , Bostonie, Baltimore (Uniwersytet T e a t r u Narodów), Cardiff, Sztokholmie. zince i Wrocławiu, Stanach Zjednoczonych, A u s t r a l i i . 1975 odbywa etnograficzne wędrówki badawcze na wschodzie Polski, wożąc w plecaku Gargantua i Pantagruel F. W grudniu 1991, 1992, 1994 - zajęcia dla aktorów Royal Shakespeare Company w Stratfordzie. Rabelaiego i M . Bachtina Kultura ludowa średniowiecza i Rene¬ Jest reżyserem przedstawień „Gardzienic": - Gargantua i Pantagruelna p o s t a w i e Francaise'a Rabelaisego W 1977 zakłada teatr, który zaczyna działalność na unikal­ - Gusła na podstawie I I i I V cz. Dziadów Adama Mickiewicza nych w o w y m czasie prawach Stowarzyszenia (zachowano prawa - Żywot protopopa z 1932 r. - dekret prezydenta RP). Pisze Statut Stowarzyszenia, - Ćarmina a teatr nazywa Ośrodkiem Praktyk Teatralnych „Gardzienice". - sansu. Pierwsze lata teatr przeżywa dzięki wkładom finansowym Awwakuma Burana Metamorfozy na podstawie Apulejusza Przedstawienia były prezentowane w wielu krajach świata: członków zespołu, pomocy zaprzyjaźnionych osób i instytucji - Festiwal T e a t r u Narodów - Baltimore, U S A hobbystycznych (np. Towarzystwo K u l t u r y Teatralnej). Pierw­ - T h e First N e w York International Festival of A r t s - U S A szym miejscem pracy teatru jest zrujnowana kaplica innowier­ - Seoul O l i m p i e A r t s Festival - Korea cza (ariańska) we wsi Gardzienice pod L u b l i n e m . - Toga Theater Festival - Japonia Staniewski jest autorem idei W y p r a w i Zgromadzeń, sta­ a także w Sao Paolo, Amsterdamie, Nancy, Londynie, Ber­ nowiących w pierwszych latach podstawę praktyk teatral­ linie, Bostonie, T o r o n t o , Sztokholmie i wielu i n n y c h miej­ nych, a organizowanych w środowiskach tubylczych (wsie, scach. W r o k u 2001 bardzo dobrze przyjęte zostały występy kolonie, rezerwaty). W r a z z Tomaszem Rodowiczem prowa­ w n o w o j o r s k i m „La M a m m a " oraz C e n t r u m Meyerholda dził realizację wszystkich W y p r a w i Zgromadzeń w Moskwie (Światowa O l i m p i a d a T e a t r u ) . Pisał o n i c h m . i n . Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h . „New York Times", „Izwiestia". Generalna wykładnia tych przedsięwzięć zawarta jest w szki­ Po dwudziestu latach ciągłej i konsekwentnej pracy warszta­ cu Po nowe naturalne środowisko teatru, wygłoszonym przez W . towej i dydaktycznej z młodzieżą w Gardzienicach Staniewski po­ Staniewskiego na konferencji Nowego T e a t r u w ramach Inter­ wołał do istnienia w roku 1997 Akademię Praktyk Teatralnych. national Théâtre Instituto - Helsinki 1978, a potem na K o n ­ gresie I T I w Sofii (1979). Z „Gardzienic" Staniewskiego wyszło wielu ludzi, których działalność, w Polsce i za granicą, rozwija i krzewi wyrosłe t u A u t o r (reżyseria, scenariusz, struktura muzyczna, rozwiąza­ idee pracy w nowych, naturalnych środowiskach kultury, t z n . nia przestrzenne) wszystkich ptzedstawień Ośrodka Praktyk na prowincjach, na wsiach, wśród mniejszości narodowych Teattalnych. w imię wzajemnego zrozumienia i zaufania. Odbył wiele zagranicznych wędrówek badawczych, m . i n . dla porównania oryginalnych, tradycyjnych ceremoniałów oraz W k i l k u krajach pracują grupy teatralne wyrosłe z etosu „Gatdzienic". technik ruchu, głosu, dialogowania, organizowania przestrzeni z t y m i technikami, które wprowadził do pracy Ośrodka z wła­ Niektóte nagrody: - snej i n t u i c j i . Ważniejsze z n i c h to: - - - odznaka „Zasłużonego działacza k u l t u r y " przyznana przez - nagroda Ministra Spraw Zagranicznych za wybitne zasługi Laponia (joifcu - technika zaśpiewu i r y t m o i n k a n t a c j i , po­ ezja melliczna); - Meksyk - Indianie Tarahumara w medal Ministra K u l t u r y i Sztuki Egiptu za wkład w rozwój światowego teatru eksperymentalnego Sierra M a d r e Ministra K u l t u r y i Sztuki Occiden­ dla kultury polskiej za granicą tal (raramurü - wielo- ! wielodziesięciogodzinne biegi; ryt- - medal wojewody lubelskiego za zasługi w rozwój regionu mooddech; źródła energii); - nagroda Ministra K u l t u r y i Sztuki za wybitne osiągnięcia Stany Zjednoczone - Indianie Z u n i (tańce deszczu - ob­ rzęd jako akt sprawczy; inicjacje dzieci); artystyczne i upowszechnianie k u l t u r y teatralnej - 558 nagroda i m . Konrada Swinarskiego �AUTORZY NUMERU O teatrze „Gardzienice" i ideach działalności Włodzimierza „Studio" - wystawy i dzieła. Warszawa 1998; Szajna - Galeria, Rzeszów 1999. Staniewskiego opowiadają m . i n . książki: Zbigniew T a r a n i e n k o , Gardzienice. Praktyki' teatralne Włodzimierza Staniewskiego, W y ­ d a w n i c t w o Test, L u b l i n 1997; Paul A l l a i n , Gardzienice. Polish T/iearre m Transition, H a r w o o d A c a d e m i c Publishers ( W i e l k a Brytania). W książce Twenry Cemury Actors U c h T r z c i o n k o w s k i - asystent w Katedrze Historii Starożytnej 1997 K U L Specjalizuje się w historii religii starożytnej Grecji. A u t o r Training licznych artykułów publikowanych w prasie specjalistycznej. (Routledge 2000) znajduje się rozdział poświęcony metodzie pracy Staniewskiego. Obecnie Staniewski pracuje nad książką J a k o b U l l m a n - niemiecki kompozytor muzyki awangardowej, dla wydawnictwa Routledge w Londynie. który po obejrzeniu Kosmosu w Berlinie przysłał zamieszczony w numerze list i doslal partyturę swojej kompozycji na glos i i n ­ J a n Stęszewski - muzykolog, profesor Uniwersytetu i m . A . M i c ­ strumenty z tekstem greckim. kiewicza w Poznaniu. Główne obszary zainteresowań badaw­ czych: muzyka ludowa polska (również polskich mniejszości na Jerzy S ł a w o m i r W a s i l e w s k i - etnolog, d o k t o r habilitowany, Litwie, Białorusi, R u m u n i i ) , wschodniostowiańska, pozaeuro­ pracuje w Katedrze Etnologii i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W . pejska; historia muzyki polskiej o d X V I I w . do współczesnej; W latach 1971-80 był uczestnikiem corocznej eksdycji I H K M metodologia muzykologii. Liczne publikacje własne oraz redak­ P A N do M o n g o l i i . Prowadził też penetrację etnograficzną i n ­ cje zwartych publikacji i serii wydawniczych, aktualnie uczest­ n y c h krajów A z j i . A u t o r książek: Podróż do piekieł, rzecz o sza­ niczy w wydaniu Dziel Wszystkich H e n r y k a Wieniawskiego, mańskich „Res Facta N o v a " i serii prac muzykologicznych Zakładu M u ­ W - w a 1989. misteriach, W - w a 1979, Tabu a paradygmaty etnologii, zykologii U A M i Poznańskiego Towarzystwo Przyjaciół N u k . Wykłada na U A M , U ] i w Europejskiej A k a d e m i i Sztuk, wy­ J o a n n a W i c h o w s k a - absolwentka teatrologii Uniwersytetu Ja­ kładał na U W , K U L , na uniwersytetach niemieckich (Freie giellońskiego i A k a d e m i i Praktyk T e a t r a l n y c h „Gardzienice". Universitaet, Berlin, Getynga) i w Hiszpanii ( G i r o n a ) . Byl pre­ Była aktorka T e a t r u „Węgajty" i wieloletnia współpracownicz­ zesem Zarządu Głównego Związku Kompozytorów Polskich, ka i aktorka T e a t r u „Gardzienice". Realizatorka autorskich Polskiej Rady Muzycznej i wiceprzewodniczącym Międzynaro­ projektów m . i n . Noce Mkańskte (Gardzienice 2000). Poetka. dowe) Rady Muzycznej U N E S C O . A n n a W y k a - socjolog kultury, doc. dr. hab., pracuje w IFiS P A N . Zajmuje się nowymi zjawiskami w kulturze i metodologią jako­ L u c j a n Świetlicki - historyk i regionalista z Piask, animator k u l ­ tury, przez kilkadziesiąt lat nauczyciel historii i kierownik miej­ ściową. Napisała m . i n . pracę Badacz społeczny wobec scowej szkoły, o d piętnastu lat intensywnie dokumentuje histo­ czenia, doświad­ 1993. rię okolic Piask, autor wielu publikacji na ten temat. A g a t a Z y g l e w s k a - absolwentka 1 A k a d e m i i Praktyk Teatralnych przy O P T „Gardzienice", studentka Instytutu A n g l i s t y k i oraz Zbigniew T a r a n i e n k o - pracownik I n s t y t u t u Filozofii Uniwersy­ tetu Warszawskiego. Estetyk, teoretyk, krytyk sztuki, teatru Instytutu Stosowanych N a u k Społecznych Uniwersytetu W a r ­ i literatury. Długoletni dyrektor Galerii „Studio" w Warszawie. szawskiego, w latach 1999-2000 pracowniczka i współpracow­ Kurator Kolekcji „Studio". A u t o r koncepcji teatru narracji pla­ niczka O P T „Gardzienice", realizatorka (i wspólrealizatorka) stycznej. A u t o r k i l k u tomów wywiadów z najwybitniejszymi ar­ projektów m . i n . O f f - K o n f r o n t a c j i . tystami polskimi. Ważne miejsce w jego zainteresowaniach zaj­ muje współczesny polski teatr poszukujący własnych środków M i r a Ż e l e c h o w e r - A l e k s i u n - studia i dyplom (1966) w Katedrze wyrazu, zwłaszcza twórczość Józefa Szajny, Leszka Mądzika Malarstwa Architektonicznego PWSSP we Wrocławiu. Upra­ i Włodzimierza wia malarstwo. Ponad 70 wystaw indywidualnych i zbiorowych. Staniewskiego. Najważniejsze p u b l i k a c j e : Śmiech staropolski, Warszawa 1977; Teatr hez dramatu. Warsza­ Obrazy w zbiorach M u z e u m Sztuki Współczesnej W a t y k a n u , wa 1979, Rozmowy o teatrze, Warszawa 1981; Rozmowy z pisa­ Ludwigshaffen, M u z e u m N a r o d o w y m w Warszawie i Wrocła¬ rzami. Warszawa 1986; Rozmowy o malarstwie, Wrocław w i u . w zbiorach prywatnych w Londynie, Jerozolimie, N o w y m Uwagi o sztuce współczesnej, Warszawa 1992; Adam 1987; Warszawa 1988; Szajna - 70 lat, Myjak - rzeźba, Termopiie. Dokumenty terroru 1944-56, Olsztyn 1993; Jorku, Warszawie i i n n y c h miastach. Nasze O d 28 lat jest a k t y w n y m przyjacielem „Gardzienic". T a m Warszawa 1993; Kolek­ z okazji 25-lecia Ośrodka Praktyk Teatralnych „Gardzienice", cja „Studio" - dzieła i twórcy, Warszawa 1997; Gardzienice. Prak­ na zaproszenie jego twórcy odbyło się tam spotkanie Smak Sza­ tyki teatralne Włodzimierza Staniewskiego, Lublin 1997. batu z wystawa M i r y Żelechower-Aleksiun o tej samej nazwie. Galeria 559 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3e4d13e8c751f06f7782e4eb5419bbe.pdf fd2b2c325156924ec4ddc4eb1fe48e3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3094 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2898 Title A name given to the resource Pożegnania. Wspomnienie o Annie Micińskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.560 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA Pożegnania Wspomnienie o Annie Micińskiej Fot. Marek Piasecki (1957) A n n a Micińska, ur. 22 X I I 1939 - zm. 21 I I I 2001 D dziła w Zakopanem. Wychowała się w atmosferze kul­ tu Witkiewicza-ojca i barwnych opowieści o jego nie­ pokornym synu. Poznała jego krewnych, przyjaciół i licznych znajomych. Zaczęła spisywać ich relacje. Ta­ ki był początek fascynacji osobą Witkacego. Poświęci­ ła mu całe swoje twórcze życie. la rodziny, przyjaciół i bliskich znajomych by­ ła po prostu Dumą. Tak właśnie zwracał się do Niej ojciec, Bolesław Miciński - wybitny krytyk i eseista, zmarły w 1943 roku we Francji. Zna­ lazł się tu wraz z brzemienną żoną Haliną po ucieczce z Warszawy we wrześniu 1939. W Paryżu, gdzie Micińscy najpierw się zatrzymali, urodziła im się 22 grudnia 1939 r. córka, dwojga imion Anna Ludwika. Z ową ucieczką łączy się piękna opowieść Pani H a l i ­ ny o ostatnim spotkaniu z Witkacym: „Zatłoczony po­ ciąg wlókł się w kierunku Siedlec i Lublina, przystając po kilkakroć w szczerym polu, aby pasażerowie mogli wyskoczyć i skryć się na poboczach torów przed nisko schodzącymi i ostrzeliwującymi pociąg niemieckimi myśliwcami. Stacja w Łukowie była już spaloną ruiną, niemniej pociąg przystanął i wyległ zeń tłum ludzi w poszukiwaniu pomp z wodą, gdyż upał był nieznośny. W tym tłumie na peronie Bolek dojrzał nagle Witkace­ go, a ponieważ byłam w piątym miesiącu ciąży - rzucił mu się na szyję i wykrzykną!; „Stasiu, nie martw się, wszystko będzie dobrze, ja będę ojcem". Witkacy od­ wrócił się na pięcie i zniknął w wagonie, po chwili jed­ nak ukazał się znowu, ostrożnie ptzeciskając się przez tłum niósł w ręce pól szklanki mleka, które podał mi bez słowa", W tym zdarzeniu upatrywała Dunka swe przezna­ czenie. Tak się bowiem ułożyło Jej życie, że po powro­ cie z Francji znaczną część dzieciństwa i młodość spę­ Janusz Degler, Dunka, „Tygodnik Powszechny" nr 13, 31 marca 2001 Anna Micińska miała wielu przyjaciół w naszym Instytu­ cie. Przede wszystkim Witkacologów, ale również łączyły ją serdeczne więzi ze środowiska zakopiańskiego z naszą nieod­ żałowaną koleżanką i kierowniczką Pracowni Sztuki Ludo­ wej Anną Kunczyńską-Iracką. W swojej bogatej, twórczej biografii zapisała i ten rozdział: była nauczycielką w Liceum Kenara. Mieliśmy przywilej i zaszczyt poznać Panią Annę przy przygotowywaniu wystawy „Malinowski - Witkacy..." i towarzyszącego tej wystawie ostatniego rocznika „Kontek­ stów" (nr 1-4/2000). Mimo choroby zdążyła przygotować i opatrzyć notami wydawniczymi nową, pełną edycję listów Witkacego do Bronisałwa Malinowskiego. Bez tych listów, jej arykułów, bez jej wiedzy, serdecznej pomocy ani ten ka­ talog, ani wystawa nie osiągnęłaby takiego wymiaru nia. Czujemy się Jej dłużnikami. Byliśmy krótko gośćmi w Jej domu wymieniając materiały do autoryzacji. Cechowała Ją młodzieńcza bezpośredniość. Pragnęlibyśmy Jej postaci po­ święcić więcej miejsca w najbliższych „Kontekstach". 560 Zbigniew Benedyktowicz i redaktorzy „Kontekstów" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238cd70d43b937dda84aae08a48bb7ad.pdf ce28439b597f6c6e00db4b7e15193920 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3095 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2899 Title A name given to the resource Pożegnania. Stanisław Cichowicz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.561 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POŻEGNANIA Pożegnania Stanisław Cichowicz Fot. A r c h i w u m C S W Zamek Ujazdowski Stanisław Cichowicz, ur. 1 I 1939 - zm. 31 X I I 2000 T y m wierszem Stanisław Cichowicz rozpoczynał swój wykład p. t. Moja historwzofia sztuki, wygłoszony w Centrum Sztuki Współczesnej w Zamku Ujazdow­ skim w Warszawie. Tekst tego wykładu był ostatnim tekstem jaki otrzymaliśmy od Niego do publikacji w „Kontekstach". Był naszym autorem, przyjacielem pisma, przyjacielem i filozoficznym przewodnikiem dla naszego warszawskiego środowiska antropologów k u l ­ tury. Było dla nas zaszczytem i przywilejem współpra­ cować z N i m , przebywać w kręgu Jego głębokiej, żywej wiedzy i myśli filozofa, talentu twórczego słowa, zmysłu towarzyskiego, pobłażliwego dla nas i dla siebie poczu­ cia humoru i dystansu. Nieodpowiedni jest tu jedynie czas ptzeszły. Jego tekst i teksty o N i m opublikujemy w najbliższym numerze. Stanisław C i c h o w i c z *** Elizejskie miedze dzielą choć nas wszystkich Śmierć już połączyła nieobytych z Pasją wiekuistej N o c y n a upadłych wyżej niżej ciężej lżej jak dantejskie kręgi infernalne my jednak zerkamy przez ramię k u i n n y m wyglądając od n i c h choć jednego spiżowego słowa z zatkanymi uszy przed Poetą który wraz ze swoją Muzą Zbigniew Benedyktowtcz, Aleksander Jackowski i redaktorzy „Kontekstów" i „Kwartalnika Filmowego" spadł tutaj jak z N i e b a mącąc ład dowieczny c h w i l o w y m językiem umykamy przecież skoro doli naszej zgoła nie poprawi nie odleje oliwy od ognia nie ukoi swymi lamentami nawet własnej córki nie utuli jej cienia a ja cierpię bo nie słyszę koło siebie k r o k u mojej matki o miedze! 29. ix. 99 561 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab7f67175b03119f7e93cdcf4e97296.pdf c322c79b7f2a9025503258deb432ecd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1960 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1820 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.349-371 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1986 VI. IN lVIEMORIAM ZBłGN1,E'W BIAŁY (1932 - 1986) Dnia 28 lutego 1986 roku zmarł w Kral<owie dr Zbigniew Biały. Przez trzydzieści lat pracował naukowo i dydaktycznie w Katedrze Etnografii Słowian Uniwersytetu JagieIJoIiskiego. Od 1973 roku był członkiem Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. W roku 1983 za pracę w charakterze nauczyciela akademickiego otrzymal Złoty Krzyż Zasługi. Zbigniew Biały urodził się 29 października 1932 l'oku we Lwowie, w rodzinie robotniczej. W 1945 roku rodzina jego osiedlila się w Bytomiu i tam w roku 1951 uiwIiczył szkołę średnią W latach 1951 - 1955 studiował etnografię na Uniwers:c-tecie Jagiel1oIiskim, pisząc pod kierunkiem profesora Kazimierza MoszYllskie;:o pracę magisterską na temat tradycyjnego rolnictwa chłopskiego w Polsce południowej. W styc7.l1iu 1956 podjął pracę w Katedrze Etnografii Słowian UJ. 21 września 1966 r. obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim dysel·tację doktorską "Ze studiów nad gospodarką chłopską w Małopolsce południowej w XIX i XX wieku", której promotorem była profesor Jadwiga Klimaszewska. Do zagadnieIi ekonomicznych i kulturowych mechanizmów wiejskiej gospodarki drobnotowarowej nieraz będzie powracał w swoich publikacjach. Właśnie z tej problematyki wyrośnie następnie jego zainteresowanie badawcze typami etosu gospodarczego w społecznościach wiejskich. Od najwoześniejszych lat uniwersyteckich Zbigniew Biały zdradzlał charakterystyczne zacięcie etnografa-terenowca. Intensywne badania terenowe prowadził jeszcze jako student, działał też w Kole Naukowym Studentów Etnografii. Jego praca mag1l1Slter9kai rozprawIa do~t-orSlka były w ZnaC1JI1ejm:erze wynikiem oryginalnych studiów empirycznych; prowadził też badania i opracowywał kaTtograroy dla Pois'kiego Atlasu Etnograficz.ne~. W latach sześćdzesiątych dr Zbigniew Biały zainicjowal wieloletnie badania kultury ludowej Pols-kieg·o SpiSlZa. Zajmował się także kul.turą tamtejszych społeczno5ci cygańs.kich. Prowadzone pod jeg'0 kierunkiem praCe wowocują potem pod,iĘe'iem badail cyganologicznych pI1zez Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Także �350 IN MEMORIAM zapewne za sprawą obecności dr Białego wśród Cyganów spiskiej Czarnej Góry, jeden z nich wybiera dla siebie zawód etnog;rafa i obecnie sam prowadzi baci};nia jako pracownik naukowy Katedry Etnog'raf1i Słowian UJ. Etnograficzne badania terenowe prowadził dr Zbigniew' Biały również w innych 'regionach Po1:s,ki (np. na Sląsku Opolslkim i Bi,ałoslbocczyźmie), a także poza Polską: w Jugosławii. dokąd parokrotnie wyjeżdżał (raz - na okres prawie roku). ?raz na Słowacji (ze studentami etnograficznego Koła Naukowego). Głównym terenem obserwacji kultury ludowej pozostawał jednak dla niego Polski Spisz. PIano wał wydanie wieIotomowej, interdyscypliarnej monografii poświęcone: tej ziemi. Zaprzyjaźmiony z jej mieszkańcami, chciał przy tym, aby wydawnictwo to przyczy,niło się do lepszego rozumienia ich kultury, obyczaju, ich skomplikowanej historii. Pierwszy itom z zamierzonej serii zdążył jeszcze sam przygotować . ')ddać do druku w wydawnictwie UJ. Zai'lliteresowania badawcze Zb. Białego obejmowały także historię etnoiogii oraz ogólną problematykę teorio-kulturową. Zajmowała go osiemnas,towieczna !"i)ria postępu, ewolucjonizm i neoewolucjonizm. Między innymi opubłikował \\ ',,zyku angielskim rozprawę o ewolucjonizmie krytycznym Kazimierza MOSZYlls;cego. Interesowała go amerY'kailska SJZJkołakultury i osobowości, związki między rrnwojem etnologii a f,ilo2Jofią i jęzY'koznaws:twem. Uprawiał refleksje: metodologIczną (pub1.ikacje dotyczące zagadnień weryfikacji w badaniach cltnografic,znych. maz siosowa,lności meltod ilościowych). Tworzył oryglilnal,ne konstrukcje teoret~'cLne. w sZCizególności związane z koncepcją modelu świata j,ako wizji rzeczywiscDści oraz zbioru programów zachowań dla kolektywów i jednostek. Dła wlasnyC:'. badań znajdował inspirację w podejśoiu semiotyozno-struikturalnym, włąozając ".ltaj ta,k orientację gener'aJtywistyczmą (C. Levi-Sitl1aussa), jak i funkcjonaLną, rcpreze'ntowaml przez slZikołę tartusiką. Zarazem, dążąc do tworzenia ujc;ć diachro.n icznych, odwoływał się clioklasyczmego ma!terialiizmu historycznego oraz do koncepcji F. Braudela. Szukał pomocy w filozofii i in,formatyce, wciągał do wspótpracy pfizeds:tawicieli tych dYlscyplin. Wykaz jego publikacji obejmuje 24 pozycje. Wiele tekstów pozostało w n:CiO.Cynopisie. Duż,o czasu poświęcał pracom redakcyjnym. J,akio sekretarz redakcji, brał u:iz.ial w przygotowaniu pierwszych numerów "Prac Etnograficznych" wydawanych w serii Zeszytów Naukowych UJ. Jako recenzent, częśaiej jeszc:oe j2iko konsułtant. < .IŻy! radą i pomocą absolwentom etnografii i młodszym kołegom w przygotowywaniu do druku ich właSlIlych tekstów; często były tam teksty o tematyce spiskiej .Jako redaktor zamierzonej serii spiskiej pozostawił, poza tomem skJierowanym jl';:': do druku, jeszcze tomy następne, w zmacznej części dopracowane redakcyjnie. Chętnie brał udział w konferencjach i dyskusjach naukowych. Wygłaszai referaty, przewodniczył zebraniom naukowym. Zapraszany bywał między ;nnvmi na sesje nauikow€ orga!!lJizowane pr,ze1ZKatedrę Historii i Teorii Kultulry un.'.Ne'rsytetu Slą~kiego. W jesieni 1986 roku zdołał jesZlcze wZJiąć udział w polsko-jug,)·,łowiańskiej konferencji etnograficznej w Belgradzie, wygłaszając referart. o ty,)ach etosu pracy i życia na wsi poLSJkliej. Ważm!€ dla niego było wszys!tiko to, co dotyczyło spraw studenckich: zajęcia dydaktyczne, opieka nad grupą studencką, opieka nad Kołem Naukowym (w s:czególności - jego Sekcją Karpacką), opi'eka nad pracami magisterskimi. Więce; niż 50 prac magisrt.erskich pows,tało pmy jego udlZliale - czy to jako promotor", czy recenzenta, czy też konsultanta. �351 IN MEMORIAM Nie oddzjelal dzialalnosci dydaktycznej od pracy badawczej. O wseySltkim,. c:zym s,ię warsZl1;'a,towozaj'mo'wał, 'I:,wykł był ,też I'oz,mawiać ze s,tudeJntami. Przejawiał w pracy dydilJktycz,nej cały swój ~emperament,impulsywność, <zapał do podejmvwania nowej problematyki Na seminari'ach, konwersatoriach i ćwiozeniach, w rozmowach indywidualnych re studentami i w c,zaslie obozów badawczych (tak samo, jak w czasie ~potkań naukowych) ·dyskutował, spilBrał się, usiłował p,rzekazywać swój punkt widzenia - nie WYSitępując je,dnak ex caJthedra, lliepodpie-rając się autorytetem swojego statusu uniwel-syteckiego. Oszczędny i pełen wątpliwOSej względem tego,co sam pis'ał, chęlbnie prz€'kaJzywał swoją wiedzę i przemysknia w dyskusjach i rozmowach, a ta'kże w formie wykładów, które bardzo starannie pll'zygotowywal. Byl dobrej próby popularyzatorem, br·ał też udział w róimych inicjatywach służących rozwojowi współczesnej kultury ludowej. Patronował ~udenokiJemu ruchowi w Związku Młodzieży WiejSikiej, dzięki czemu na Spi.szu zostały zgrupowane studenckie obozy naukowe szeregu krakowskich uczelni. Ucze"t1niaz.ył w organ.izacj.i rozmaitych konkUJrsów i wystaw twórcz.ości ludowej (m. in. współpracował z Domem Kultury, podówczas powia'Vowym, w Wadowicach). Był ozłonkiem Ze,s.połu Doradczego Centralnego Ośrodka Metody,ki Upowsz'echiniiania Kultury. Prowadził wykłady dla słuchaczy Uniwersytetów Ludowych (m. in. w Rożnicy i w, Szycach). Osobne miejsce w popularyzatorskiej dzjałaLrroścl Zbigniewa Białego z,ajmujewieloletnia współpraca z Krakowską Rozglośnią BoIskjego Radia. Jeg{) pogadanki i na żywo' prowadzone rozmowy przy mikrofonie przybliż:ające słuchaciZom problematykę etnograficzną, uczyły Itolerancji i rozumienia świata. W tym, co mówił, częs,to pojawiały się nuty bardzo osobiste: przekora czy soeptycyzm, czasem zaduma nad.sprawami oSltateoZJnymi. Zbigniew Biały był aktyw:nym czlonkiem kr,akow.slkiiego Klubu Twórców i Dzia~łaazy Kultury "Kuźnica", grupującego j,ni€'lektualną lewicę. Do PZPR należał jeszcz,e na studiach. Niez.ależny i wobec ll1i.koglOniepol<'Orny, powSItawał wierny nadziejom .swojej młoOOsci. Po operacji, k,tóra niczego już nie ;zdołał'a odwrócić, ostabni,e tygodnie życia spędzał w domu. Ożywiał się, gdy odwiedzali go koledzy i studenci. Cies,zyła go. Ich obecność, cenił ich przyjażi1 i przywiązanie. Byłem u niego na parę zaledwie, dni przed jego śmiercią. Rozmawiał o sprawach zawodowych, był pogodny. Leszek PROF. DR HAB. KAZIMIERZ Dzięgiel DOBROWOLSKI Urodzony 20. XII. 1894 r. w Nowym Sączu, •.ma,rI 26. III. 1987 r. w Kraiko-wie. Członek hOiIlorowy PTL, wybitny uaz.any z zakresu socjologii etnografii, his.torji kultury. Ozłonek Polskiej Akademii Nauk, emeryJtowany profesor zwyczajny Uniwersyi€'tu Jagiellońsiego, kieroWll1lik byłej Katedry Etnografbi Ogółnej i 80cjolog,ii UJ w laltaeh 1935 -111965, założyciel i r.ekitor b. Wyższej Szkoły Nauk Spo-lecmych TUR w Krakowie, członek r,zeczywiSity PAU, doktor hOlliJl:i.s causa Uni- �352 KRONIKA wersy,tetu im. Komen9kego w Bratysła~ie, przewodniozący Komisji Socjologicznej Oddziału P AJN' w KjDakowie, azłonek wielu towarzystw i gremiów naukowych, odznaczony wieloma odznaczeniami państwowymi, w tym Kr.zyżem Wielkim Orderu 'Odrodzenia Polski *. WSPOMNIENIA <O OLDZE GAJEK (l6.XI.1907 - 16.III.1987) W pochmurny dzień marcowy na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu rodzina, przyjaciele, uczniowie i sąsiedzi żegnali śp. dr Olgę Gajkową. W imieniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i etnografj i polskiej mowę pożegnalną wygłosił dl' Stanisław Chmielowski. I choć nie sposób na paru stronach podsumować .Jej dorobku pedagogicznego. organizacyjnego i naukowego, to należy przypomnieć choćby Jej najważniejsze dokonania i główne fakty z Jej życia. Z zachowanych dokumentów można prześledzić życie O. Gajkowej od chwili urodzenia w dniu 16 listopada 1907 L W Borysławiu. Jej ojciec Julian Barnicz zgin<!ł w patrolu wojskowym pod Brzeżanami, gdy miała 9 lat. Wychowywała i<j matka Stefania z domu Schminda. Naukę w szkole rozpoczęła jeszcze w Borysławiu, ale już we wrześniu 191:1 l'. widzimy Ją w "szkole wydziałowej żeńskiej połączonej z 4-klasową pospolitą im. królowej Jadwigi" w Stanisławowie. Następny zachowany dokument to świadectwo maturalne z maja 1927 z 1 Paóstwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego im. A. Asnyka we Lwowie, które k0l1CZY "Z bardz~ dobrym posltępem jako :najlepsza uczennica". W~ród podpisów na świadectwie znajdujemy nazwisko ks. Eugeniusza Baziaka. W tym samym roku zostaje wolnym słuchaczem Wydziału Humanistyczneg.o Uniwersy,tetu Jana Kaz;imierza. Od 1'. 1928 podejmuje pracę w &z<kolnictwie. W maju 1930 r. zdaje praktyozny egzamin na nauCJzycielkę publicznych s7)kół powszechnych z wynikiem bardzo dobrym. W ,końcu tego rOku zdaje jeszcze eglZamion.dojI'załości w rlakresie gim.ł1Jazjum w II Pailstwowym Gimna;>:jum we Lwo~ie. W r. 1931 zawiera związek ., w ~Kazimierza najbliższym tomie Dobrowolskiego. zamieścimy artykuł omawiający działalność naukową Profesora �IN MEMORIAM 353 malżeński z Józefem Gajkiem i podejmuje regularne studia na Wydz,iale Humalilistycillnym Uniwersytetu Jana KaJzimierza. W indeksie Z!Ilajdujemy podpisy m. in. K. Twardowskiego, K. Ajdukiiewicz,a, R. Ingardena, J. Kleinera, W. Taszyckiiego, F. Bujaka, S. Zakrzewskiego, T. Sulimirskiego, ale głównie A. Fischera. Już w trakcie studiów, w r 1933, zdaje egzami.n Państwowego Wyższego Kursu Nauc,zycielskiego we Lwowie. Mimo studiów i pracy zawodowej (uczy w szkole powszechnej im Lenartowioza Nr 7) znajduje clzas na pracę ,społeczrną - w laJtach 1935 - 1936 jest naczelniczką okręgu lwowskiego organizacji "Straż Przednia". Studia )ukończyła w lutym 1936 r. i przedstawiła z wynikiem bardzo dobrym pracę magisterską na temat "Kul,tura ludowa okolic Boty1icza i Hol''' - Rada Wydziału Humanistycznego UniweI1syteltu J'aJna KJazimieI1za nadała jej stopień "magistra f,ilozofii jako dowód l2Jakońazenia studiów wyższych w zakiresie etnograHi z etnologią", a członkami komi'sj,i egzaminacyjnej byli J. Czekaroowsiki i !E. Bulanda. Jesienią tego samego roku rodzi syna Jerzego. W latach 1937 -1938 widzimy Ją wraz z mężem i dzieckiem w Gdyni i Toruniu, gdzie uczy w sZJkołach pows1zechrnych. W roku slzkolnym 193i8/19G9 Gajkow,ie są znowu we Lwowie, a Olga Gajek ponownie uczy w szkole im. LeIHlartowicza. W :tym samym czasie ,zajmuje slię także organilzacją nowego działu "przemysłu artystycznego'· w czasopiśm,ie "Sizkoła ,i Techniika". W latach 1939 - 1941 kieruje Sizkołami nr 63 i 64 we Lwowie, w laitach okupacji hitlerowskiej pracuje jako buchalter w fi'rmie Bacutil, a w r. 1944/11i945 ponownie jako kierownik szkoły nr 64. Po II wojnie światowej Olga Gajek wraz z rodziną przenosi się do Lublina, gdzie w latach 1946 - 1961 jest asystentem w Katedrze !Etnografii utworzonej pmez Józefa Gajka iM) Uniwersytecie im M. Curie-Skłodowskiej. W ostatnim dniu 1951 1'. na Wydz,iale Humanisitycznym Uniwer,syltetu Jagiellońskiego Ulzyskała stoptień doktOiTafilozofii na podstawlie rozprawy pt. "Jan Kar!owicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów eltnograIii polskiej" oraz ,złożonego wC1Ześniej egz,aminu ścisłego (rygorosum) z zakresu etnografii i etnologii ja]w przedmiotu głównego oraz z hteraltury polskiej j'ako pTlZ1edmiotudodatkowego. Recenzen,tatni pracy byli profesorowie K. Moszyilski i K. Dobrowolski. 'vV latach 1952 - 1953 Olga Gajkowa w,raz iZ 'rodz,iną mieszka w Poznaniu. Jej mąż wówczas pracuje w Katedrze Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. a Ona podejmuje prace zlecone przez PAN, a w 1'. 1952 je~t pracownikiem naukowym Polskiego ToWaI1zysitwaLudo2illawcZiego. W r. 1953 Gajkowie osiadają na stałe we Wrocławiu. W roku akademiokim 195611957 podejmuje wykłady zlecone z historii e,bnografii,a od nalsitępnego roku je':t zatrudniona jako adiunkt w KaJtedrz1e Etnografii Ogó,lnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. Od r. 19611 aż do pTiZejścia []ja emeryturę w 1'. 1968 jest starszym wykładowcą w tejże Katedrze; prowadzi wykłady z historii etnografii, etnografii Sło,wian, literatury ludowej i etnografii społeczeństw pierwotnych. Szczególne zasługi położyła Olga Gajkowa w organizacji studiów rzaoczny'ch e!tnografii (lata 19.59 - 1964); "Cieszy się opinią energicznego współorganizatora studiów zaocznych'· napisze w opin,i,i w 19,63 r. Ówczesny plrorErk!borUniwersytetu Wrocławskiego prof. M. JakÓbiec. \\" tym kalendarium Jej życia obok nurtu dydaktycznego należy wyróżnić drugi nurt - Jej pracę w Polskim Towa!rzy;stwie LUldoznaw1czym. Z Towarzystwem związana by],a od CILa,SÓW lwowskich. Gdy po wojnie reaktywowano w Lublinie PTL. a jego ster wziął w swe ręee na blisko 20 lat prof. Józef Gajek, na Niej w znacznej mierze spoczęły rozlic'zne obowiązki administracyjne i wydawnicze. 2:; Lud, t. LXXII �354 IN l'4EMORIAM Przeglądając dokumenltację PTL z lait pięćdziesiątych odnajdujemy ślady Jej pracy w każdej agendzie Towarzystwa. Na łamach Ludu, niekiedy też Polskiej Sztuki Ludowej, ukazują się Jej spxawoe.daJnia z walnych zgromadzeń Towarzystwa oraz badań terenowych pDOwadzonych przez iPTL. Do części wydawnictw Polskiego Towarzysltwa LudO!znawClzego (Lud, Prace i Materiały Etnograficzne, Pxace Etnologlic'zne) opracowuje i publikuje ~ndeksy. W Towarzystwie publikuje też swoje większle prace: "Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. VI, 1947, s. 38 - 77 oraz t. W'I, 1948, s. 39 - 77), "Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako Ireprelzenltanoi dwu nur:tów w ebnografii polskiej" (Archiwum Etnograficzne Nr 19, Wrocław 1959) i "Polskie Towarzy:,two Ludoznawcze 1895- 1945- 1960" (Wrocław 1960). Na walnych zgromadzeniach PTL we Wrocławiu (1953), Zakopanem (11956) i OlsztYl1Jie (1959) wybierano Ją na członka Zarządu Głównego. W r. 1964 'ZJostała redaktorem seriii Atlas Polskich Strojów Ludowych. Gdy bierzemy w ręce wydawnictwa PTL z pierws:zych dwudzies,tu lat powojennych, to prawie w każdym z nich odnajdujemy cząstkę .Tej pracy. Poz<;staj'lc w cieniu męża - prof. Józefa Gajka, sekretarza i prezesa PTL ~ była filarem nielicznego zespołu pracowników, Móry realizował śmiałe i ambitne cele Towar,zystwa. Po przejściu na emeryturę nadal żywo interesuje się pracami i osiągnięCiami PTL; jeslt to najozęs,ts,zy wątek w 'rozmowach prywatnych. Uczestniczy też IN zebraniach OddiZJiałuWrocławsikiego. Na se,sji naukowej zorganizowanej przez Pol;,kie Towarzystwo Ludoznawcze i Katedrę Etnografii Uniw2:rsytetu W,rocławskiego rz oka,zji 50-lecia prac~' naukowej prof. J. Gajka mówcy podkreślali, że nie sposób ocenić zasług Pro:esora w oderwaniu od rzaslug Jego Żony. Nie sposób opr,zeć się tu wspomnielniom osobistym: iluż to etnografów różnych pokolei! przewinęło się przez Ich mieszkanie przy ul. Piastowskiej we Wrocławiu i przez domek na grzbiecie Gubałówki, w którym zwy,kle ;,pędzaH w3!kacje. I jeszcze jedno spostrzeżenie: Oboje znali się od lat szkolnych, pl"Zeszli przez życie razem dzieląc dobre i złe, prawie razem też zakoi!c,zyli swą iziemską wędJrówkę. Olga Gajkowa z pogodą ducha znosiła dolegliwości fizyczne, które (l{,:;rw'y Ją pod koniec żyda. P,rzypadkowo byłem ostatnią bLiską Jej osobą, z którą rozmawiała przed .iffilercią; mówiła, że jest dumna IZ tego, że mogła pomóc Mężowi w realizacji Jego '2elów życiowych. Więc oceniła siebie tak samo, jak zaws"e oceniało .Iq otoczenie. Non omnis moriar. Zygm/(nt Kłodnickl BOLESŁAW GAiRYGA (1917- 1986) Z grona socjologów i etnografów wrocławskich odszedł doc. dr Bolesław Garyga. Urodził się 16 stYClznia 1917 r. w Przedmościu, byly powiat Wielui!, w rodzinie robotniozej jako jeden z czworga dzieci Józefa i Katarzyny z domu Beruś. W latach 1931 - 1936 uczęszczał do Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Krntoszynie. W 1937 powołano Go do wojska. We wr,Z'Cśniu 1939 brał �IN MEMORIAM 355 udział w działaniach wojetr1Jnych w ISito:pniUplutonowego podchorążego w 9. pu~ku piechoty (w Zamościu, Włodzimierzu ,i pod Ko<lk.iem). Pod kOl1'lilecdziałań wojennych będąc w grupie operacyjnej ,.Poles'ie" dowodzOInej pnzez gen. F. Kleeberga, otrzymał nominację na podporucz:nika. NaSltępniJe do końca wojlny pl1zebywał w ohozach jenieckich na terenie N-iemiec. W marcu ',1946 powrócił do Klf'aju, aod czerwca tegoż roku podjął pracę we Wrocławsk.iej Fabryce Włókien S:zJtucznych na stanowisku planisty studiując równocześnie socjologię na UniwersY'tieci'C i Politechnice Wrocławskiej. Po ukończeniu studiów w ozerwcu 1951 <zostaje młodszym asystentem Kate-dry SocjolDgii, a po jej rozw.iązaniu - .starszym asystentem w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Od paźd:zriednika 1954 1'. jest aspirantem etnografii pod kierunkiem prof. dr J. Gaj,ka. W łatach 1951 - 1960 prowadzi rz.ajęcta dla 9tudentów eltnograW ("P'robłemy etniczne w cocjołogii"), a w kOI1cU lat pięćdZJies,iątych także dla studentów .socjologii ("Za'rys socjologii"}. W latach 1952 - 1957 opi1ekował się zbjo'rami, a w szczególności księgozbiorem rozwiCjlzanej Katedry Socjologii. To dzięki Jego zabiegom nie tylko nie nast'IPiło ich rozproszenie, lecz systematycznie, w miarę moż!i\H1Ści, były uzupełniane. Kiedy w roku 1957 ;reaktywowano Katedrę, izbiorystały się jej istotnym' skladnikiem i cenną pomocą w podejmowaniu od początku działa~n{Jści naukowej i dydaktycznej W tym samym roku B. Ga'ryga zo'sltaje star'szym aSY9tentem w tej Katedrze. ,.W:~kazał. ź,e pooS'iadalZ:amiiowanie i uz:dolnienia do pracy dydaktycznej i nauko''''''ej (. .. ) Z powodu braku kierownik2 Katedry Socj·olog.ii od trzech lat faktycznie kieruje tą Katedrq" pisał o Nim w końcu 1960 r dDc. dr St. Golechowslki. W łaltach 1959 - 1901 B. Garyga jest członkiem Prezydium ZaJrządu Głównego Pols':<':ego Towal'zystwa Ludaznawcz:ego, w którym pełni funkcję zaSitępcy skarbniku. \V następnej kadencj,i je"9t sekretarzem generalnym Towarzystwa. W grudniu ;19-60 r, otrzymuje stopic!'l doktora nauk humanistyoznych na podstawie złożonych egzaminów i pracy doktorskiej pt. "Radło i socha jako I1m'zędzie do p'racy n<l z'iemiach POISikich w XIX ,i XX w.". rOd stycznia nas.tępnego po'ku jes-t adiu:nk,tem Katedry Socjo.łogii Uniwersyltetu Wroc1awskilego" ,konty;nuuje swoje zainteresowania naukowe wsią. lecz miejsce problematyki etnografic;:nej zajmują problemy socjologiczne. Podejmuje zakrojone na dużą skalę badania nad SlJOlltan~cznymi formami wspóldziałania i wspólnoty Iudności wiejskiej na Sląsku. Zbiera materiały do monografii wsi Kadłub :na Opo1slZczyźnie, w k.tórej wielorakie formy współdz.iałania mają ponad wiekową tradycję. Częśc,;owe w)1niki tych penetracji zamieszcza w publikacjach w Śląskim Kwartalniku Historycznym "Sobótka", w Rocznikach Socjologii Wsi, a także w referatach wygłaszanych na konrel'encjach naukowych (Legnica 1962, Wrocław 197:3 i in.). Drugi nurt zainteresowań socjologicznych G<lrygi stanowiły studia nad dokumentamioslQhistymi. a w szczególności wspomnienia, pamiętniki i życiorysy mieszkańców Dolnego Śl'lska i Opolszczyzny. Był współolfganizatorem kilku konkur,sów na wspomnienia miesz,kańców Wrocławia i Dolnego Sląska. Wzbogaciły one naukową dokumentację procesów spolecznych, jakie dokoutaly siG na tych obszarach. Prowadzi także wykłady z zakresu socjologii dla studentów etnJOog'ra fii, fi 100zofi i, pedagogiki i stud,jum adminis-tracji na Wydziale Prawa. Równocześnie jest aktywny na niwie politycznej; po wojnie należy do PPS, od 1948 do PZPR, jest ozlonkiem egzekutywy, a w laltach 1953 - 1,956 pierwszym sekretarzem OOP przy Wydziale Filozoficwo-Historycznym. DZiiała też w ZBoWiD. Od lipca 1968 jest!. docentem etatowym, 'Z początkiem następnego roku wstaje kierownikiem Katedry SocjologiJi, a od września t,akże ,dyrekto'l'em mstty,tutu F.iloZ'Ofii, 23* �356 IN MEMORIAM Socjologii i Logiki, którym kieruje pr,zez cz,'tery la'ta. W tym samym oZ<L'>ie (1969- 1975) jest przewodniczącym oddziału wrocławskiego Polskiego Towarzysti,va Socjologicznego. Zaildadem Socjologii kieruje do POklWY lUlbe.go1980. Pogarszający się stan zdrowia powoduje, że biffi1ZedłJużs'Z-yurlQp zdrowotny, a następnie, z końcem września 1981, oochodlZlina emery,turę. Wymiernym dorobkiem dydaktycznym doc. Garygi jest wypromowanie trzech doktorów .i kierowanie wieloma pracami magisteI1skirni. W Jego dorobku naukowym n'l.leży wyróŻJnić dwa nurty: etniOgraf'ic.zny i socjologiczny. Pierwszy os·cylował dookoła problematyki narzędZJi orackich w Polsce. Był w tym zakresie godnym kontynuatorem K. Moszyńsikciego, J. F,alkowskiego i E. F,rankowskiego. Oprócz kilku arltykułów poświęconych tej tematyce, był w.spółaUJtorem kilku map narzędzi orackich w Polskim Atlasie iEtnogndHcznym. O dorobku w ..:akresie socjologii wspomniano wyżej. W ostatnich latach swego życia docent Caryga pracowal nad przyg()ltowaniem obsze.rnych s.tudiów opartych na .zebr,anych wcześniej materiałach socjologi<;znych, niestety nagła śmierć prace te przerwala. Boleslaw Garyga był wielokrotnie nag'mdz.any i odznaczany za ·dz.iałalność naukową. dydaktyczną, społeczną i polityczną, w tym także Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmalrł tragicZJnie 20 marca \l'986 1. Cześć Jego pam.ięc:. Czesław Huczek Zygmun.t Kłodnicki WYKAZ WAŻNIEJSZYCH PRAC OPUBLIKOWANYCH BOLESŁAWA CARYCĘ dzi Literatum uprawy 45, 1960, 5. rolnicza roli tle uprawy Kwartalnik Zasady mentów i XIX K. Kluk. wieku Radło faktów ziemi w górskich HiSltoryczny Sobótka", klasyfikacji kl~ltur1i narzędzi materialnej. - źródło badania Ekonomiczlly historii narzę- Zamojski"). Lud t. śląskie uprawy w technice wcjologiczne TRZZ, Legnica - nad wsią na pograniczu ziemi. mechanicznej historycznych, Badania terenach Czech i Slqska. rocz. XV, 1960, nr 4, s. 515 - 537. Lud, t. 46, 1961, IS. 195 - etnograficznych Etn,ogra.fioz:ne", t. XXIIlI, 19fY3, s. 245 - 297. Nau:dv:ej jako "Dziennik 158- 202. _. Narzędzia ,,81;15;;:; XVIII (Sinceruss, P!{ZEZ Zagadnienia uprawy roli (Radło i archeologicznych). Kadł'ub systematyki ele- 2:>S. Wolny śląskie "Prace na Ślqsku V r: r 11) świe- i lVIaile-rialy Se",ia REId,' maj 19fY:l.Część II, 1964, s. 10 - 17. - "Hoch Polen" to znaczy "Wielkie Polajstwo" (Walka z germanizacjq 10 społeczności wiejskiej na Slqsku). "Sląsku Kwartalnik Hbtorycz:ny Sobótka", rocz. XXIL 1967, nr 4. s. 458 - ,191. Problem radeł rylcowych na Slqsku. "Hoczniki Etnografi,i Shlskiej". t. III. 19G7s. 7-26. - Polski Atlas zesz. III, Wars-zawa 1968, mapy Etnograficzny, 141 - 147( ostat- nia mapa wespół z D. Osuchow,ską). - Problem naukowe. lokalny stTt~ktur Opole 1969, s. 235.- 244. społecznych na Opolszczyźnie. Regionalne badania �357 TN MEMORIAM MGR INZ. ARCH. ZDZISŁAW HEJGER (1931 - 1987) Zdzislaw Hejger urodził się 18 października 1931 roku w Zielonce kolo Warszawy. Był synem majstra budowlanego. Jak sam opowiadał, dla jego ojca szczytem życiowej kariery byl zawód archiJtekta. Marzył też by jeden z jego tnzech synów ukoilczył "tudia architektoniczne. Jedynie średni syn Zdz,islaw, uzdołniony plastycznie mógł ambicje ojca zrealizować. Do tego zawodu sposobił się wcześnie. Z myśl<, o architekturze skończył liceum plastyczne. Dyplom na wydziale architektury otrzymał \"v 1958 l'Oku, u prof. Bogdana Pniewskiego, na Politechnice ,\Vai·szawskiej. Pracę rozpoczął w tym samym roku w Kołobrzegu, gdZJie był zatrudniony do 1962 roku. W latach 1961 - 1971 był projektantem, a następnie ,kierowni;<:iem Pracowni Urbamd.stycZJnejw Slupsku i KO~lZalinie. Od 1 czerwca 1971 rok'u rozpocz'lł pracę w PP Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział Szczecin, jako kierownik zespołu projektowego w Kns,zalinie. Od t'eg,o momentu zaczęła się jego walka o ratowanie zabytków na Pomorzu. Z tą problematyką zetknął się wcześniej, kiedy to na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w KOSIzalinie wykonał ,inwentaryzacje konsenvaitorskie wszystkich wiatraków Ina PomOl~ZUSrodkowym oraz kilkunastu zabytkóv,; architektury saki"alnej i pałacowej. Do n2jwic;kszych, zrealizowanych tematów należą: kopuły wież zamku Książ'1t Pomorskich w Szczecinie, ratusz miejski w Kołobn:egu, zamek ,,v Połczynie Zdroju. Marstal w Potsdamie -- muzeum filmu, zespół bramy młyilskilej w SłupskLl i wiele innych. Ponadto wykonał szereg inwentaryzacji architektonicznych i projektów remontu dla zabytków budownictwa ludowego m. in. dla kiJku zagród ~;lowiailskich w Klukach, chałup rybackich w Dąbkach kolo, Darłowa, chaty owczarza i chlewu w Somin8ch w Bytowskiem czy chałupy podcieniowej w Starej Swiętej pod Złotowern. W 1976 roku zoste,ł członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddzialu w Koszalinie. Byl współautoTem kilku projektów skan,selnów, w tym realizowanego obecnie Pomorskiego Parku EtnograIicznego w Kłosie 'koło KosIzalina. \V sumie ma ,za sob~ ki1kadziesie)t prac w tym około polowy Izw,iązanych z ludow'l archi tekturą Pomorza. Od 1985 roku, do chwiLi śmierci był sekretarzem koszalińskiego Oddziału Połskiego Towa.r:zystwa Ludozmawczego. Trudno spotkać architekta, któTyby tak czul ludową myśl budowlaną. Był rozmilowany w pej.zażu tradycyjnej wsi pomorskiej. Najłep~ej o tym świadczą jego znakomite akwarele i oleje pomorskich starych chałup. Tworzył je dla własnej pnzyjemności, bez myśli o rOl21gło:sie. Czasami nieśmiało of,iarowywał je swoim najbliższym. W tym była cała jego osobowość. Skromny - aż za skromny. Uczciwy aż za uczciwy! Niedio:slt:osowany do naszych cynicznych i cwaniackich czasów. Zmarł nagle 8 sjerpnia 1987 roku w pełni sił, n1iemal pmy desce kreślarskiej. Może w tym cynicznym i cwaniackim świecie nie mógł długo żyć? Tylko jego najbliżsi przyjaciele mieli możność docenić w pełni jego wartość i jego dyskretny humor niedostrzegane przez postronnych. Ochrona zabytków, a zwłaszcza wiejskiej architektury, straciła wybitnego fachowca, rozmiłowanego w przedmioeie swej pracy. Byl kilk,a,krotnie od,zmaazlOny,między innymi ,srebrną i złotą odJZJl1aką"Za ,opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony dzialacz kultury", jak również liczny mi pamiątkowymi medalami. Juliusz Sienkiewicz �358 IN MEMORIAM WŁA'DYSŁkW KIRS'DEIN (1901 -11'987) Urodził się w 1901 r. w Starogardzie Gdańskim, w wielodzietnej rodzinie kupieckiej. Z zawodu był nauczycielem muzyki. Mi'elsLkał w Gdyni. Pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Starogardzie, w Szkole Morskiej w Gdyni, w MłodZJ.ieżowym Domu Kubbury. Był tnstru~turem śpiewu i kierownikiem Ogniska Metodycznego Nauczycieli Spiewu w Gdyni, instruktorem Związku Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Gdailsku, organiE:aiorem i dlugoletnim dyrektorem Ogniska Muzycznego w Gdyni. Wła·dys!aw Kir&teilll oprócz pracy !Zawodowej, ze .szczególnym oddaniem poświęcił się zbieraotwu reliktów folkloru muzycznego na Pomorrzu. Jego 'Z·a,interesowania objęły wszystkie regiony Pomorza Gd~t1:;kiego a więc K~ł~;/:uby, Kociewie i Pov.'iśle Dolne. \V latach 1951 - 54 brał udział \''- ngÓ1nopo!s1.;jl::jakcji r.:Jgrań folkloru muzy·cz.nego, które następnie samodzJielnie kontynuował. Plom tych działail objąl ok. 10 tysięcy zapisanych motywów muzycznych, melodii. wierszy, pl1Zyśpiewek .skatalogowanych, a następnie wykorzystanych przezeń jako material źródłowy \,' opracowaniach, artykułach i zbiorkach. Własl!1Y dorobek wydawn.'iezy zapoczątkował opracowanym wspólnie z Leonem Ropp1em zbiorem Pieś7l;i z Kaszub (1958) i ,samodzieLnie pnzygotowanym śpiewnikiem Pieśni z Kociewia (1970), na których bazuje ruch chóralny i repertuar zespołów folklo·ry.stycznych Pomorza w okresie powojennym. W następnych latach ukazały się Kociewie. Gawędy i wiersze (1976), oraz Kas;:;ebsczie kolr:de e Godowe spiewe (1932). Zebrał i opracował także wiele pieśni o tematyce marynistycznej. Własnym nakŁadem wydiał 12 pieśni o morzu ,01980)i Pieśni o Gdyni (1985). Opracował J:ówlThieżpod wiLględem muzycznym Pieśni Szkoły Morskiej w Tczewie Michała Hłasoki (1980)1. W 1975 r. w związku z setną rocznicą pobytu Oskara Kolberga na Pomorzu. przyczynił się wydatnie do uroczystego upamiętnienia tego wydarzenia. Był inicj[ltorem ,i głównym organizatorem sesji naukowo-popularnej poświęconej Kolbergowi. Opublikował t'akże z tej oka.zji kilka artykułów w prasie lokalnej i mapy trasy wędrówek Kolberga po Pomorzu. Opracował wybór pieśni pomorskich Kolberga :na użytek sz,kół, oraz szkic Szlakiem Kolberga na Pomorzu dla biulteityU1rU PTTK. Władysław Kierstein był populary.zatorem .szeroko pojętego £olkloru przede wszystkim pomorskiego. Jako muzyk o upodobaniach etnograficznych i folklorystyewych, aktywnie wspierał J:uch amatorski dostarczając materialów repertuarowych. Swoją długoletnią i rzetelną pracą, zarówno zawodową, jak i społeczną, oraz ogromnym !Zaang.ażowaniem, przyczynił się do rozwoju ruchu folklorystycznego na ziemi gdańskiej. Zmarł 9 sty=ia 1987 ,r. Oddział PTL Gdańsk ,JOZEF LECH 1;9212 - 1986 Z naszego grona odszedł na zawsze Józef Lech, wieloletni (od 1956 ·roku) członek P.ol~kiego Towarzystwa Ludo7Joawczego, ·zmarły 11 łLstopada 1986 roku. W okresie swojej przynaleiJności do PTL-u pełnił on funkcje między ~nnymi członka Za- �IN MEMORIAM 359 rządu Oddlliiału Łódzkiego, zaś przy Zarządzie Głównym - zastępcy ozłonka Zarządu. Działał w Komisji Rewizyjnej, Sekcji Muzealnej, Sądzie Koleżeńskim. Od 1953 do 1985 roku (tj. do odejścia na emeryturę) pracował jako !m'stosz w Muzeum Archeolog·icznym i Etnografj,cZII1ym w Łodzi kierując ostatnio Dział,em Gospodarstwa i Przemysłu Wiejskiego. Józef Lech urodził się 17 marca 1922 r. w Białymstoku, tam też uczęszczał do szkół, dz.iał",ł w ka·dr,ze harcerskiej, na rocznym kur,sie zdobył kwalifikacje nauczycielskie. W 1944 po wyzwoleniu, uczestniczył jako nauczyciel w organizowaniu szkoły w Ostrej Górce koło Sobótki. Służbę wojskową odbył w stopniu oficera i ponownie podjął pracę nauczycielską, tym razem w Łodzi, w szkolnictwie zawodowym. Równocześnie studiował pedagogikę społeczną na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Łódzkieg,o. Tytuł magis1Jra filoz:of,ii uzyskał w 19·52 r. n.a podsŁawie pracy Kształcenie dziewczqt do przemysłu metaLowego w szkołach przysposobienia zawodowego pisanej pod kier. prof. H. R'adlińskiej. W 1953 roku rozpoczął pracę w Muzeum .EJtmografic.znym w Łodzi (po ·reorganizacji w 1956 I' noszącym nazwę Muzeum AJrcheologiczne i E:fullOg!I'a:l:iicZII1e w LOcIJZli), POCziltkowo jako pracownik w Dziale Naukowo~Oświatowym, później jako jego kic·rownik. Studia pedagogiczne pod kie,runkJiem prof. H. Radliilsikiej, doświadczenie własne w pracy z młodzieżą w szkolnictwie i w kadrze harcer&kiej, owocowały na gruncie muzealnym. Kierując tym dizliałem s.pccjaliwwał się j-ednocześnie w problematyce etnogra£.icZiIlej poprzez udział w seminaniach Katedry Etnog.raiii UŁ. \Vraz ze stopniem adiunkta otrzymał w 1955 roku zadanie zorganizowania Działu Rzemi.osł li Rękodzieł, rz czasem poszerzonego o roLnictwo i hodowlę, Móry wówczas otrzymał wyżej w.spomnianą nazwę D:z..ialu Gospodarstwa i Przemysłu Wiejskiego. \ Lata pięćdziesią,te były okresem ożywionej działalności łódZlkiego ośrodka etnograficznego kierowanego i inspirowanego przez prof. Kazimierę Zawistowicz-Adamską, której osobowość wywarła niezatarty wpływ na łódzkie placówki takie, jak Ka·tedra Etnografii, Muzeum Etnograf~czne, Łód:z'ki OddZiiał PTL ..•u i pracownii.ę etnograficzną PAN. \II pierwszym roku pracy w Muzeum J. Lech rozpoczął badanu·a ,terenowe we wsi Jasień w ówczes1nym powiecie rawskim, lOajmując się zagadnieniem samowystarczalności wSli w zakres~e pTlZetwórstwa płodów rolnych, rękodzieł i rzemiosła. Tem<ilt ten był kontynuowany w dalszych badaniach we wsiach Klonowa (SiJeradzkie), Załęcze Wielkie (Wieluńskie), Łęka (Łęczyckie) i Łaznów (Brzezińskie). Kontynuując prZCJZwiele lat powyższą p·roblematykę w badaniach terenowych J. Lech skonaentr-ował się na tradycyjnych, reliktowych i zanikających technikach rękodzieln.iczych. Badania swe wZJs:ze1rzyłna iJ11ne obsza!I'Y Polski, jak Kieleckie, Rzeszowskie, Krakowskie, Białostockie i in. SZCizególnym sentymen:tem J. Lech darzył Podlasie, były to jego strony rodzinllJJe. Odnajdywał tam ludzi znających jeszcze stare techniki rękodzielnicze. Inspirował ich do odnawiania swoich umiejętności, co dało efekty w pOsit,aoili,czll1ychopracowań, IZbogatą dokumentacją rys.Ullkową i fotograficzną, :sporządzaną "na żywo". SukceS!em było odtwor:zenie m. in. spombu plecenia łapci z łyka lipowego, spo.r.ząclzam:iabron laskowych, czy też wyrobu świec woskowych. Przez długie lata, prowadząc uporczywie wnikliwe badania oraz poszukiwania terenowe J. Lech zgromadził liczne kolekcje zabytków, skompletował wyposaże[JJia wielu warsztatów rzemieślniczych, m. in. gwoźdzJi.ana łódzkiego, śledrząc zaś działalność konstruktorów i wyna,lazców wiejskich gromadz.ił również urządzenia przemysłowe przeznJch wykonane. Były to bardzo częsJto różnorodne machiny i urząd7J€ll1JianiejednokirotJl1'ie pomij.ane w tradycyjnych opraco- �360 IN MEMORIAM wania etnograficznych, jak np. urządzenie do przepompowywania wody, rowery i pralki drewniane, a także tradycyjne olejamie czy też warsztaty tkackie. W tej dziedzinie działalność J. Lecha była pionierska i wyprzedzała poszukiwania podjęte p['zez tnJne muz;e.a etnografciazne w Polsce. Obok problematyki rzemiiQ's1:ali przemysłu w,iejs·kiego J. Lech ro.zpocz.lł systemartyczne prace rz zak'resu iJnwentaryzacji wiejskiego budownictwa mi'e'sz'kałnego. gospodarczego i prrzemysłowego wraz z jego wyposażeniem. Prace te, prowadzone na terenie Polski środkowej przez zespoły inwentaryzacyjne pod jego kierunkiem, miały dostarczyć materiałów naukowych dla budowy łódzkiego par,ku etnograficznego, którego, obok prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, był gorącym rzecznikiem i twórcą założeń projektowych. Mimo upadku tego proj'ektu, prace inwentaryzacyjne były kont)'inuowaJne, a ozęść z nj,ch przejął PTL w ramach akcji ..małe skanseny". W wyniku tych działań J. Lech zgromadzi I dokumentację kilkuset obiektów budownictwa mieszkalnego, gospodarczego 1 przemysłowego. Uzupełnieniem malteriałów tlerenowych są kopie dokumentacji obiektów zabytkowych wykonanych przez katedry architektury Politechnik'i Gdańskiej i Kra'kows>kiej, uzyskaJle w czasie kwerend w archiwach obu instytucji. Wyniki badali znalazly \\·.naz pOiza materiałami dokuffiCirlJtacyjnymi, rów.nież w ponad 40 artykułach publikowanych przede wszystkim w Serii Etnograficznej Prac i Mate,.iałów Muzeum Arche:olo~iczniego i E·tnograficznego w Łodzi oraz w "Łódz;kich Studtach Etnograficznych". Na szczegóLną uwagę zasługują opracowania dotyczące inwentaryzacji zabytków Itel'ena,wych z dziedziny przemysłu ,i przetwórstwa wiejskiego {"ł:.ódz.kie Studia Etn,ografic;z.ne", t. 3: 1961, t. 4: 1962, t. 5: 1963) oraz założeń i organizacji skall1lsenu (,tamże, t. 6: 1964, t. 9: 1967), a także dokumentacje tra-clycyjnych procesów wytwórczych a reko'fl~ibrukcje reliktowych technik (P'race i Materiały iH./LiE. w Łodzi, S~r.ia EtnograiiJcrzna, t. 6: 1964, t. 8: 11966.t. 9: 19(7).NajwiękS'za praca J. Lecha: Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze Polski środkowej, st2nowiąca część monografii Kultura wsi Polski środkowej w procesie :::m:any (Prace i M'ateriały Muzeum Archeolog.icz:nego i Etnograficznego w Looz'i. SeTia Etnogr,aEozna, nr 20: 1979) jest rezultatem nae tylko w.ieLoletnich badań i przemyśleń, ale zarazem jedynym (dotychczas) opra,cowalIl~em syntetyaZlnym, a oorazem wielopłasz.czyznowym tego zagadnienia na ohSlZJarzePolski środkowej. J. Lecha jako badacza charakteryzow,ala rZJadko spotykana umiejętność: 1<1czenia humanil~tyaZJnego punktu w;idzenia kultucr-y rz dużymi zdolnościami polJitech~ llIioznymi, '00 szeZlególnie zaowocowało w podejmowanej przez niego problematyce badawczej. Łatwo nawiązywał kontakty z rzemieślnikami, zyskując wśród nich duży autorytet dzJęki dobrej IZJIlajomości poruslZlanych zagadnień, a ;wrazem rozumieniu ich osobowości i życzliwemu podejściu ujawniającemu się przy rozwiązywaniu pr.oblemów życjowych badanych osób. Nawiązane k()ll1;takJtytrwały nieraz przez szereg lat. Pod tym względem J. Lech różnił się od "ankietowych b;HJ:1czy", zadowalających Slię wypełnieniem tylko rubryk kwestionariuslza i wlk.ó.tce tracących kontakt z badanym środow!~sk~em. Z dział,a,Lności popu1aryzacyjniO-oświaito,wej J. Lecha wymi!enić należy to. że był on autorem i współtwórcą wielu wY'Sltawetnograficmych w Muzeum łódzkim i innych ośr:od:k'ach. Ostatrną jego wystawą była oryg:iJnalna eks>pO'zycj'apt. Narodminy chLeba. Poza Jtym 0piI"acował scenariusze do fiJmów oświatowych: "Na jarmark w Studzialllnej" (1959 r.) oraz "Wiatraki" (1960). W pororz.wnien.iu z Kuratorium Okręgu Łódzkiego org'ani!zował młodziewwe obozy etnogra.fiClZne wędrowne !i stacjonarne. W czasie tych akcji młodzież poszukiwała zabytków etnograficznych i gl'Oma·dziła materiały ,opisowe. Prowadrz.iił również zajęci'a ze studeIlltami etoog;rahi na �TN MEMORIAM 361 Uniwersytecie Łódzkim, uczcjC ich sporządrLania rzetelnej, poprawnej metodologicznie dokumentacji obie'któw :zaby,tkowych w terenie. J. Lech za swoją dJziiełałność, postawę społeczną i zawodową został uhonorowany w J 974 r. Medalem 30-lecia PRL, a w la,tach 1969 i 1975 Srebrną i Złotą Odznaką ..Za opiekę nad zaby,tkam1i". Odchod~ąc od nas Józef Lech pc;·z.os,tawił znaczny dor.obek ooukowy, do którego niejednokrotnie bGdą s'ięgać jego następcy, a t,akże pamięć o sobie, j-ak.o o sumiennym bad a t:.zJU, pQ'awym i pełnym życzl;iwości człowieku W. Nowosz ANTONIN A LUBECKA 1910 - 1987 Dnia 27 czerwt:a 1987 r. zmarła w Mszanie Dolnej Antonina Lubecka wieloletni sekretarz Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Członkiem Towarzystwa była nieprzerwanie od 1963 1".. a t:zlonkiem ZarLądu, piastuj,jC stanowisko sekretarza, od 1976 r. Urodziła się 30 stycznia 1910 1'. w Nowym Sączu. Jako absolwentka Seminarium Nauczycielskiego w Nowym Sączu (1929) rozpoczęła zawodową pracę nauczycielską, początkowo na pograniczu Polski wśród ludności ukraińskiej, a następnie w Piekarach Śląskich do 31 sierpnia 1929 r. Na Śląsku poszerzyła swoje kwalifikacje zawodowe k011cZąCstudia w łnstytucie Pedagogicznym w Katowicach (1936- 1939). Wojnę przetL'wała w Krakowie, gdzie prowadziła niezorganizowane komplety tajnego nauczania Zydów. Od marca 1941 r. do stycznia 1945 r. pracowała jako robotnica w fabryce Suchard w Krakowie. Po przesuniGciu się frontu zatrudniona była jeszcze przez okres 5 mies. w Krakowie w swoim zawodzie nauczycielskim, a następnie znów powróciła na Sląsk podejmując pracę w Szkole Podstawowej Nr 2, a później w Zasadniczej Szk'Ole Zawodowej w Siemianowicach Śląskich. Tam wyszła za mąż (mąż, 'również: nauczyciel, rodem z Wilna). Po urodzeniu dziecka dla jego zdrowia, za poradą lekarzy przeniosła się wraz z rodziną w 1954 1'. do Mszany Dolnej, W nowym środowisku podjęła pracę ':ZJawodowąw SiZJkolePods.tawowej Nr l przez kilka miesięcy na stanowisku nauczycielki, a następnie przez okres blisko' 20 lat (do 1973 r.) jako kierownik tej szkoły. Sprawując równocześnie opiekę nad małym d/zoieckiem, łatwo weszła - zawodowo i w pracy SipOłeclZJl1.ej - w miej-· scowe mszańskie środow~ko. �'362 IN MEMORIAM Piękina to rzecz, gdy człowiek jest sel'decZlilIie z,w.ią,zany ze społecznością swojego kraju. Lecz szczególnie ważne - aczkolwiek z różnych przyczyn, nie prze;: w,Sfzystk'ich ludZIi wyoz,uwalne i nie przez wszystkich uqJ\1<awane- są więzy łączące człowieka z regi~onem i jego ludem, gdz'ie urodził się li wylrósł, lub też reg~onem pó;ź;n.iej.szychlat ozlowieka, dobmwolnie wybranym i polubianym, Ileż to mamy w naszej Ojczyźnie powSlzechnie z;n.aJnychprzylkładów miłośoi do regionu, miłości a~tywmej, przewiJającej .się w pracy ·i twórczości dla dobra Teg~onu, Pnzykładem ·.są znani nam regionaliści Podhała: Kazimierz Przel'wa-Tetmajer, który rozsławił na całą Polskę reg~on podhalańsk'i ~ wpwwadził górali do literatury pol'slk,i:ej.I Wł. Orkan autor słynnych '"Wskazań dla synów Podhala" i równocześnie piewca Ziemi gor'czańskiej, On to nawoływlał: "Ze wsią swoją rodzinną żyj - i daj jej 00 najlepsze z duszy swej". To przykład ludzi wielkich. Ale w skali mikroregionu jakim jest pojedyncza miejscowość .j jej okolica, też spotyka się ludzi żarliwie miłujących region i pracujących dla regionu. A ,takdm właŚiIlie człowiekiem była AIIltonina Lubecka. Tak w okresie pracy :z,awodowej, jak po przlcjściu na emeryturę, pelniła w Mszanie Dolnej wiele !Zaszczytnych funkcji spoleQZJI1ych,Była zmaną i cenioną dZJiałaczką Związ,ku Nauczycielstwa Polskiego, w tym w latach 1958 - 1965 kierowtrl'ikJem konferencj'i teoretycZ'llo-pedagogicz,nej Ogniska ZNP w Mszanie Dolnej i sekretarzem POP przy Szkole Podstawowej Nr 1. Zachowując zawsze nienaganną postawę nauozyciela-wychowawcy, wychowała kilka pokoleń młodzieży szkolnej orail slużyła radą i pomocą fachową wielu nauczycielom. Była członkiem KP PZPR w Lima.l1J(jwej (1958 -1970), Radną Rady Narodo·wej Miasta d Grniliny w Mszanie Dolnej. (1961 - 1972), radną W:RN w Krakowie (1959 - 1965), posłem na Sejm PRL iIV kadencji 01965 - 1969). Do dz,iś dnia istnieją Itrwale dowody jej pracy społecznej. A więc budowa pomnikowej Szkoly Tysiąclecia (obecny budynek Szkoły Podstawowej Nr 1), której była inicjatorką - li jak ·sltwderdza autorytatywnie gminny inspektor oświaty Józef Nowak - "To dzięki Jej operatywności, uporowi i oddaniu sprawom społecznym obiekt ten został zbudowany". Była współzałożyoieLką SpółdzieLni Mieszkaniowej im. Wł. Orkana w MSZ-anie Dolnej, na rzecz której pracowała niemal do ostatnich chwil &wego życia. W latach 1966 - 1974 była społecznym prezesem tej Spółdzielni. Spółdzielnia wybudowała blokowe O'Siiedle mieszkaniowe przy' ul. Stal'Owiejskiej. NaJZwis:ko Antoniny Lubeckiej otwiera też listę działaczy, którzy powoływali Społeczny Komitet Budowy Oś<rodka Zdrowia w Msz.anie Dolnej. Obecnie od kiłiku już lat dziala w Mszanie Dolnej p;rzy'chodnia lekarska. Była przewodniczącą Ognj,ska Emerytów ZNP (1974 - 1976), a od 1978 &karbnikiem tego Ogniska ,i sekret,ar7Jem Rady Zakladowej ZNP. Była też członkiem ZBoWiD-u. Osobną kartą Jej działalności była praca w Polskim Towarzystwie Ludoznaw·czym Oddział w Mszanie Dolnej. Była sekretarzem naszego Oddziału nieprzerwanie od 1976 'r. aż do os,tatnich dni swego życia. Każdy, kto pracowal lub pracuje w społecznych organizacjach i stowarzyslzeniach dobrze wie, jak ważną jeSlt rola sekretarza org.aJnizacji. Nie będz,ie pl'zesadą gdy powiemy, że uznanie jakim cieszył się w tym czasie Oddział Mszański u swoich nadrzędnych władz organizacyjnych ,zawdz,ięczać należy w ogromnej mierze 'W'łaśnie składnie działającemu sekretariatowi Oddziału. Naturalnie działały tu i inne okoli CZil1lO ści, lecz nie pora o nich mów.ić. Oto pl10sta ilustracja działaLności Antoniny Lubeckiej. Prowadziła regularnie �363 IN MEMORIAM i teTmi~wwo ko,respondencję Stowarzyszenia, w tym w ,slzcZ1egóJ:nościz Zarządem Głównym PTL, PI'Zygotowywała program każdego posiedzenia Oddziału, sporządzała sprawozdania z działalności, w tym także na coroczne zjazdy delegatów PTL. Wygłaszała także prelekcje, zwiiązane z Istaturtowymi Ziainte:rel5\owa!lliamiczłonków. Opracowała dla redakcji "Ludu" wspomnienia pośmiertne o zmarłych członkach Oddziału (mgr Julian Hanula, Julian Toliński - to wspólnie z Marią Antos j Jan Grzywacz). Uznanie i sympatia, jaką cieszyła się Antonina Lubecka nie była h'zeba to pocikreślić skryta lecz jawna. Na naszym kwartalnym zebraniu cz,łonków, a było to dnia 24 maja 1987 r. Zarząd wyraził Jej serdeczne uznanie za Jej pracę, a w~zyscy owacyjnie oklaskami potwier,dzili swoją apr·obatę. W miesiąc później już ",ie żyła. 3~dzie bardzo ~lam Jej brakowało' Odznaczenia: Odznaka honorowa PCK, Od!1Jnaka za Zasługi dla ZAiemi Kra;kowskiej. Złota Odznaka ,za Zasługi dla Ziemi Nowosądeckiej. Złoty Krzyż Zasług'i Zasłużony Nauczyciel PRL, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Medal 40-lecia P1-tL, Krzyż Kawalerski Orderu OdrodlZiel1liaP'olski, wpisana wstała do Księgi ZasJużonych dla Miasta i Gminy Msz,ana Dolna. Spoczywa na cmelll.tarzu w Msza;nie Dolnej. Jak napisano w "Gazecie Krakows.kiej": pozositaClie na 'Zawsze we wdzięcznej pamięci wielu miesz·kańców MSI?Jany Dolnej. Cześć Jej pamięci! Jan Kaplan JOZEF MAJCHRZAK 1(1909 - 1985) PIEWCA POLSKOSCI DOLNOSLĄSKIEGO FOLKLORU Folklorystyka jest jedną z nielicznych dziedzin wiedzy, które angażują zbieracza i badacza tak glęboko i dalece iż ba,dany przedmiot staje się pasją az.łowieka, hobby i jego autentycznym powołaniem. Znakomicie to można było obserwować na przykładJZiie zmarłego niedawno folklorysty Józefa Majchrzaka. Był to miłośnik folkloru, który zarażał swą pasją wszystkich, którzy mieli z nim kontakrt.. O swym przedmiocie badań, pieśni dolnośląskiej, muzykowaniu ludowym w dawnym Wrocławiu, nie umiał mówić tanem obojętnym, o·schłe i skrótowo, lecz zawsze się rozpalał, z 'roziskrzonym wzrokiem roztaczał wizję dalszych potrzeb badawczych, rzucał tematy nowe, koniec?Jne, waiJ!lJe, które chciał sam opracować, w k,tórych sensowność wierzył, do których pflZekonywał innych, młodych adeptów folklorystyki do podjqcia badań. Kiedykolwiek się go spotkało, można było wysłuchać co nowego odnalazł w archiwum, na jak~e ślady nowych źródeł natrafił, co lil1lteresująjącego znalazł i gdzie swą zdobycz opubhkuje. A publikował sporo, zaś WS;ZYSltik'O, co wyszło spo,d jego pióra, nacechowane było rzetelnością, udo!kumen,towaJIle przypisami, czasem zbyt dokładnymi, :zbyt szczegółowymi, jak gdyby sam bał się własnej pasji, własnego zaangażowania i świadomie podpierał swe tezy tak rozbudowanymi przypisami. Po,znałam go w 1973 roku poprzez pracę doktorską, której byłam recenzentem. Była to jedna z tych prac, które się nie tylko ocenia, ale z których można się wiełe samemu nauczyć. Tytuł jej brzmiał: "Połska pieśń ludowa na Dolnym Slą- �364 IN MEMORIAM sku". Na początku, gdy otI1Zymałam pracę do oceny, pl1zeraziLam s,ię grubośc~ą i OIpasłośoią tomu. Rzadko się 'zdarza aby praca doktorska liczyła bł,isko ,tysiąc stron maszynopisu. Obrona była jednym sukcesem doMoranta, który już wówczas był znanym i ceI1lionym foLklorystą i który na dobrą .s'Prawę mógłby obron:ć swój doktorat w oparciu o bardw ,rozległy doTobek zbi1eracki i badawczy, Miał j~ż wówczas w swym dorobku blisko 700 audycji fołkłm'ystycznych, 40 altykułów i esejó\\', pięknie w)'ldany w i1'955 r'oku '21biór Dolnoślqskich pieśni ludowych. Nic chciał jednak łatwiizny. Uil'1ikał jej, s.am stawiał sobie wysokie wymagan;a. Toteż l'Clwet z wyróżnieniem obroniona praca doktorska zostala przez niego na nowo O[Ji'aCrl\'.'ana, gdyż zanim ją oddał do druku, znalazł dalsze nowe materiały, wzbogacl! .swój zbiiór o nowe pieśn:i, ,i rtTzeba mu było pracę tę niemal wyrwać 'z l"<jk, aby j,) dać do wydawllJidwa. Kiedy wreszcie w 1983 roku wyszła drukiem pt. Polsko iJieśń ludowa na Dolnym Ślqsku otrzymałam ją z dedykacją. która brzmi: .,Książi'G tę napisalem po to, aby czas przemijania nie zatarł śladów". Istotnie Cd la dzi;l!a~ność nauko-wa dr Józ:~Ia Majchrzaka była ukierunkowana na utrwalenie tego. co tak ulotne, co przemija. Dlatego z taśmą magnetofonow,!, notesem przemierza! \';il'ski Dolnego Sląs'ka, zwłaszcza te, gdzie mieSJzkała ludność rodZJima. która pieśl\ iudow,! UZl!laWała za swój wy:zmaczni:k polsko'ści, za wyraz swej włas'ncj odr~bnośc' etnicznej w s'tosunku do Niemców. Wc w5tępie do .k"i<:jżki JózcI Burszta '''.l;z:lie stwierdza, że "kSJiążk'a jest dziełem życia jej aJutora. Powstała jako efekt :>tałej. konsekwentnej i z zaparciem realizowanej lillii zaintcresow,u\ badawczych jinii ustalonej już na począt~u jego ukierunkowania zawodowego". A trzeba o')d,,('. że zainteresowania te kształtowały się już w latach pięćdziesiątych, kiedy to ,lU tor, 'IV ramach ogólnopolsk.iej akcji Państwowego łnstytutu Sz,tuki dokument()\\'~ll polską ,pieśń ludową na DoIIl1IY.m Sląs.ku. Zanim jednak dojdziemy do zaprezentowania jego boga(e;..(u dowbkLl. \\',llk d.or;ZJucićgarść danych bi'ogr.af:icznych, gdyż stanowią nne bezpośrednio [Jl'Zyczynę jegoO'zainteresowań :i. są knl1zCJniami,z ,których wY'l'osły jego prace. Józef Majchrzak UI'Odził .się 13 marca 1909 roku w Westfalii w Osterfeld jako jakoO syn polSikiego emigranta. Tęsk.nota za Wiełkopolsk<l, Móra byla ojczYZ:lq jego rodZliców, przywiodła go do Rawicza, gdzie ukończył Seminarium Nauczyc.iełskie. ZalQlim jednak przyjechał do iRawio?!a, miał kO!ntakt z wielkopolsk'l wsi,}, folklorem, gwa'rą. Był w niej tak rozmiłowany, że w rozmowach prywatnych bardzo często wracał do tego okresu, wspominając. swe lata mlodzicrlC7.C, Studia muzykologiczme ukończył we Wrocławiu w 1949 roku pracą magiS'terską na temat: Slqskie warianty krakowskiej melodii "Za Krakowem czarny las", "Mialeś chamie zloty róg". Już jako 40 latek rOZlpoczął pracę jarko kierO'\vcnik Redakch M'llzycznej Rozgłośni P,ol&kJiego Radia weWrocławi-u. TerH'z do,piero mógł I'DiZlwtiJnąć .prawdziwądz,iałalność, z jednej strony zbieracką :i. do-kumentacyjną. n.agrywając na taśmach stare .pieśniozk.i ślą.skie; z drugiej popularyzującą, prezentując na falach eteru dowody połskości Dolnego Śląska, p()prze:~ uti'\V;Jlon;1 i pie:~gnowaną tu pieśń ludową. Wyn1kJiem owej fascynacji były prowadzo.ne w latach 1960 - 1970 -koncepty, których głównym celem była pOllularY21acja folkloru dolnośląsrk,iego. Od 1970 roku rozpoczął pracę w Studium Nauczycielskim, a później w Par'1stwowej Wyższej SZ!lrole MUJzycznej we WrocŁawiu. W latach sześćdzlies.iątych., będąc kJierowl1liJk!re<m Domu Kultury w Kątach Wrocławskich, był już na tyle Zlnany jako folk-lorysta, że Katedra 'EtIl1ogrr'af.iiwe Wrocławiu prosiła go o wykłady 'z muzy,ki ludowej. Dlateg.o .'też tak baTdzo pasjonują.ca jest ta część jego książki. która bezpośrednio prezentuje charakterystykę dolnośląskich tradycji muzyki ludowej. �365 TN MEMORIAM Autor przebadał bowiem całe archiwum, przygotowując się z jednej strony do wykł<:dów, z drugiej do napisia'IlJi,aswej rOZipmwy dOIMol1s:ldej.Miał do niej znakomite pDzygotowanie. Zliliał bowiem rolę pieśni Ludowej na obClzyźnie, wiedział jaką funkcję ona pełni w uświadomieniu narodowym. Znał żywioł polszczyzny zawarty w muzyce ludowej, aI,e umiał zaraZletm poddać muzycznej typologiJi ZJebrane pieśni, wskazać na ich śląs'kie wyróżniki, wyszuikać :ich słowiańskie cechy. Jest na ogół w naszej folklorystyce rozpowszechniony mit o regionalnych badacza,eh. Zapomina s.ię, że w £olklory,styce []lie ma badaClzy reglionallIlJyoh. Ze każdy reg:onalny badacz wnosi cCg)iełkę do tego,co nazywa się ogóLnonarodową kulturą. I właśnie Józef Majchrzak - jako badacz regionaLny wniósł do skarbca kultury narodowej nie tylko kilka cegiełek, ale gmach cały, który usuwa istniejącą od \;yjeków ignorancję historyczną dotyczącą Dolnego Śląska. Badania wszak opierał na kulturze ludowej ludności rodzimej, tej 'autochtonic.flnej, o której myślano, że już dawno wymarła, b,)dź też został,a zgermanizowana. Tymczasem właśnie :zbiory, prace, artykuły i eseje a także rozpoczęta choć nie ',,-ydana praoa o muzykantach śląSlkich jak 'i Zlnajdująca się w druku praca o spontanicznym muzykowaniu n,a ŚląsIku, ,sbnowią zaprizeczenie rozpowszechruionego poglądu o zniemczeniu ludności DoLnego Śląska. ::lia współczesnych mieszkailców Dolnego Śląska, którzy z,agospodarowali 1Stniejacą tu przestrzeil własnymi wyobmżeniami i wlasną kulturą, mają prace Józefa :\lajchrzaka szczególną wartość. Wskazują one na lkoDzenie tej ziemi, na to, że można i trzeba się utożsamić z tradycyjnymi wartościami dawnych Slązaków, gdyż ',\'yrastały one z tego samego pnia, co oala polska kuLtura ludowa. Dlatego zebran,,· pieśni ludowe, usłY5'ZJanew radiu melodie śląskie mogą prowadzić do psychicz:,ej stabilizacj.i dZ1siejszych mieszlkailców tych ziem. A ten właśnie proces utoż,z,:11ionia się z Dolnymi Słąskiem, z jego folklorem i pieśnią, jest największą zasług, zmarłego Józefa Majchrzaka. Dorota DR LONGIN Simonides 1. MALICKI (1908 - 1986) :'-~'odził "ię 12 styoZJl1iia1908 T. we wOli Sławno k/GniezHa w patriOltyc'z:nej rodzinie nauczycielskiej. W 1918 T. przyjęty do gimnazjum klasycznego we Wrocławiu, opuszcza w dwa lata później Dołny Śląsk przenosząc się do Wielkopolski. gdzie \V 1927 T. zdaje (w Chodzieży) maturę. Rok później zapisuje się na Uniwersytet 'loznailsk'i. Studiuje geografię, e1:nograf,ię i archeologię, a w 19,3'2 T. otI'zymu je dyplom magistra filo:wfii w zakresie etnoLogii i etnog!rafii. W następnym roku :'Dzpoozyna pracę w charak,terze pDalktykaIl!ta w 'Muzeum Morstk,im. Po odbyciu s:ażu asystenckiego zostaje w 1938 'T. powołany nas,tanowisko kustosza powstającego w Katowicach ,skansenu górnośląskiego. Przenosi na jego teren szereg obiektów zabytkowego budo\\nl1lietwa tudoweg,o wyposaża je przedmiotami rodzimego ',vytwór"twa i s!ztuki. W 1938/39 r. orgtanizuje Wiielką wystawę PIt. "Powsl1:anie s]c;skie". Z chwilą wybuchu II wojny światowej przenosi na wschód Wliele �366 IN MEMORIAM eksponatów. Po zakończeniu kampanii wrześniowej osiedla się z żoną \V Kr&;';()'"'' ie, pracując w trudnych warunkach na utrzymanie. W 1944 1". zostaje al'eszt(,wany przez gestapo i osadzony we więzieniu na Montelupich. Po wyzwo.leniu obejmuje stalIlowis:kiOdyrektora Okręgowego Muzeum GóulOśląskiego w Bytomiu, sprawując jednool.eśnie nadzór merytoryczny nad muz·eami w Bielsku i Cieszynie, Częstochowie i Raciborzu. W 1950 r., na podstawie rozprawy Zarys kul·tury materialnej Górali Sląskich otrzymuje na Uniwersytecie Po,znat\S'.kim doktorat. Rozbudza zallnteresowanie kuLturą ludową, penetruje teren i gromadzi coraz więcej eksponatów w Muzeum Bytomskim. Za jego staraniem roz.buc'.r,"\·uje się gmach muzealny dla pomies'zazenia ooraz licZiIlliejszych zbiorów. Jednak ,l'.> odbudowaną "nową część" sięga inna protegowana instytucj::l. W słusznej waice ,. jej za'trzymanie dla muzeum, zos,taje pokonany, zdjęty ze stanowiska dyrektor<J. : pozbawiony pracy w 1952 r. OkresK)·wo bywa zatrudniony w muzeach: wŁadz; '19541.' naS/tępnie w Gdańsku i Krakowie (w Dm.ale Kultury Słowian). W '1958 r. : l.il1-uje na stałe zaangażowany w Muzeum Pomorskim w Gdańsku, jako kustosz Działu Etnograf.ieznego, tutaj do otrzy·manego mieszkania sprowadza swoją rodzinę. Odtąd rozwija szeroką akcję na rzecz zorg.anizowania osubnego muzeum 2tnog,r·afi-cnnego. W penetracj,i terenowej !Zbiera wiele z·abytków ludowej kultur:: materialrnej, wzbogacając mU1Zeum gdańskue i uz.upclniając zbiory w mL;zeach: w Sztumie, Nowym Dworze i we Wdzydzach. W wyniku usilnych jego st::lra:' :.lini-stersJtwo Kultury ,j Sz.tuk.i daje środki :EiuaJIlsowe na odbudowę s'palonegG Pał'acu Opa,tów w OLiwie, z -przeZlllaczeru'€m go na siedZJibę muzeum etl1ografl0:nego. Po zakuńczeniu odbudowy (1965 r.), ·mimo nlie otrzymania wszystkich pomie,,'zczcn n·a cele muzeaJ~nc, p-r.z€JltOSli zbiory etnogr.a£ianne· z Muzeum Pornor.skicg:J Jonecne Muzeum Narodowe) do Oliwy. Pod kierunkiem dr L. Malickiego Dział <::t.nograficzny prowadZJi w lilowej siedzibie ooialalność wySltawienniczą, naukowo-badawczą i oświatową. Odbywają się tutaj odczyty, prelekcje i poranki folklorrst'"Czne. PoZJa dz-iałalno·ścią muzealną Longim· Ma·~i:cki s,iJn.ie angażuje s,iG w prc\cach PolSIkiego Towal1zy·SI1;w,aLudoznawczego, któ·rego zostaje prezesem w 1962 :. Organizuje konferencje, wY·Sltawy .i spotkani·a z twórcami ludowymi, przygot,)\\'uje Gdańsk do Walnego Zgromadzeni'a Delegatów w 1971 r. Reprezentuje Oddz:ał Gdański na zj,azdtach 'i wa1nych zgromadzeniach, konferencjach krajowych j zagranioz'nych. utrzymuje kuntaldy z wybrntnymi et[JlQgrafami w Polsce i paz"'. jej g.ranicami. PonadtLo jesit aktywnym czlonkiiem Towar'zystwa Rozwoju Zic!~'. Zachodll1,ich i Północnych, .pzeezo.ZJnawcąw Cepe~j,i oraz członkiem sekcj,i ctnog:',<icznej Komitetu Nauk Socj·ologiaz,nych PhN, a także ozłonkiem zespołu don\;;czego d/s muzealnych. Longlin Malicki JCSlt autorem kilkudZ\iesięciu wartośeiowych publ,ikacji l, tematyce e1Jrl1ograf;icznej. Są to m. .in. Zarys kultury materialnej Górali Si c: <kiclz, Katow:ice 1936, Strój Górali Sląskich, W,roc!aw 1956, Kociewska sztuka l:irlou;o, Gdańsk .1973, Rok obrzędowy na Kaszubach, Gdańsk 1986. Opracował wiele artykułów fachowych, w tym ponad 20 z.amieszcZOlllo w czasopismach zagranicznych. Za pr.a{:ę i ,z,asługi ,poŁożone dla nauki, zwŁaszcza etnografii oraJZ K\.~l-tury polskiej, L. Malicki był wielokrotnie odznaczany, m. in. medalem "Millcr~ium" w 1966 r., złoltą odznaką "Zaolpiekę na,d !Zaby:tk·ami" (1970), odznaką ,.Zasłuż •.~ncgo Działacza Kultury" (1971). oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1972). W 1978 lr. wyróżniony,roSItał Nagrodą O. Kolber.g'a. W 1973 r. pnzechodzJ na emeryturę, ale nadal aktywnie Odooiale PTL biorąc udział w jego praaach - zebraniach, dach i sympozjach klraj-owych oratz, zagraJl"1icznych. działa w Gd.'.:·:,;Kim konferencjach. ;:jaz- �361" IN MEMORIAM Zmarł 19!Jistopada 1986 ,r. w GdaI'lJsku. P,o,zostanie w pamięci j-ako dOSlkonały' organizator i opiekun muzeów ebnogra£icz;nych oraz OorędoWiltLk'tfladycji ludo-· wych w sztuce i kulturze na wsi pomorskiej. Wojciech. Błaszkowski. PROF. DR HAB. FELIKS M&RKOWSKI (1902- 1,985) Urodził się i1<8maja 1902 1'. we Lwowie w rodzinie ~.nte.Jigenckie-j. UczęSlZczał od: 1911 r. do Szkoły R.ealnej we Lwowie i tam w 1920 1'. Zldaje maturę. Odtąd pracuje w różnych prz€dsiębiorSitwach techniazno-budowlamych. W 1924. zapisuje się na studia na Politechnice Lwowskiej, które kończy z dyplomem inży:J.iera prchitekta w 1928 r. W 1935 r. przedstawia pracę PoLskie dwory zwyczajne i obronne i zdobywa, tytuł dok,tora ,nauk ltechruicZlnych. Zatrudn~ony na Poliotechnice LwowSlk,iej w charaJkterze adiunkta poświęca ·się badaniom archit'ciktolDJioznym nad zamkami i .pał·acami o historyeznym znaczeniu. W początkach roku 1939 na podslta,wie roizprawy haibihtacyjne-j FortaLicjum w Perehińsku wstaje mianowany docentem {ogłoszone w 1940 r.). Obok architektury dworskiejintere'suje się żywo zaby,tkowymi budowlami miejskimi i wiejskimi, a wyniki tych badań publikuje w "ZYCill Technicznym" i innych czasopismach o charakterze naukowo-popularnym. W czasie okupacji jest za,trudniony w charakterze referenta ochrony zabytków miaSlta Lwowa. W ro/w 1945 przybywa do Gdańska i tu na Po1itechnice wstaje powołany na zastępcę profesora w Katedrze Budownicbwa Wiejsk>iego, na WY'dZliale Archit£;ktury. W rok później o~nzymuje nominację na profe:sora na.dizwyczajneg,o w tejże Katedrze, pl"lekSlz,tałconej z jego inicjatywy w Katedrę Architektury i Planowania W,si Poza wykładami na studium dZliennym pr,owadzi zajęcia w W'iecrlorowej Szkole LnżynierskJiej NOT przy PG i kJieruje '(ogółem lOS) pracami dyplomowymi. Jest również promotorem trzech przewodów dQkJtor,sk.ich. W roku 1960 obejmuje k!erowllictwo Ka!iedry Histor~i Architektury Polskiej na PoHtechnice Gdańskiej, a także stanowsko opiekuna Katedry Historii Architektury Powszechnej. które pelni do 196;';r. Od samego początku swego poby,tu w Gdańsku podejmuje badania i studia nad a.rchitekturą Polsk~ pÓ1nocnej, w tym również nad budowniotwem ludowym, ,zwłaszcza w regionie kas,zubskim, kociewskim !i na Żuławach. Zywo ,Lll1teresujresię rodzimą kuLturą wS'i pomorSkiej. Poprzez Komitet OrganiZJ<łcyjny pr,zyczynia się do powstania Gdańs:kJiego Oddziału PTL w 111956 .r. W rOIku U1iastępnym, po ukonstytuowaniu się Oddziału prof. E. Markowski zostaje jego prezesem i godność tę piastuje do roku 1962. Z myślą o r.aitow,anJiuzagrożOlnych zabytków budowniotwa ludowego i zapewniel1liJu im na,leży,tej opieki, robi starania o Izdobyccie tel'enu dla budowyskansenu, obejmującego w swym progr'amie trzy regiony gdańskie: Kaszuby. Kociewie i Żuławy. Do skansenu tego, zlokalizowanego w Dolinie Radości k. Oliwy, miały być przenies.ione ~rzy 'Zl3'grody,r.eprezentujące ku1twrę rodzimą poszczególnych �368 IN MEMORIAM trzech regionów. Nie~ety, projekt ten upadł z powodu oporu ówczesnych władz admiJnistm,cy jnych. Poważny jest wkład naukowy profesora Markowskiego, jak też wyniki w upowszechnianiu wiedzy o aI1chite~burze Plo1ski Północnej (ze szc.ZJególnym uwzg,lęd·nieniem budOWlllliotwaludowego). PotwierdZJają to jego prace ogłaszane drukiem już w latach międzywojennych (dotyozące Wlażnych zabybków arch;i;tekJtury na Białor'usi, Wołyniu, Podolu) oraz powojennych - o architeJkt'l.III7.€Gdańsk.a oraz wsi pomorskiej m. ;i:nnym!i: Zaginione prace konkursowe StanisŁawa Noakowskiego Warszawa 1948; Zabytki Ziemi Kaszubskiej w iitografiach W~ktora Gonsienieckiego, Warszawa 1962; Architektura ludowa Polski PóŁnocnej Warszawa 1962; Gotycki klasztor dominikański we Lwowie w świetle gdańskiego rękopisu z XVI w. (K.A.U.), 1969, t. 2; Niski zamek we Lwowie (K.A.U.), 1972, i szereg innych. W dorobku ·swoim pozo~aWlił W1ielki mater~ał archiwalny, obejmujący zbiór dokumentacji obieMów drewniJanego budowniobwa ludowego w Polsce, w tym po. waimą ilość danych .z Pols-kii półnoonej, z,wla'9Zlczaregionu kaszub9k~ego. Był także czl()ir.,kiem 1iozmych <towarzy.S'tw i stowarzys:zeń, m. in. GdańsJkie~o Towarzystwa Naukowego, Stowar,zyszenia Historyków SZJtukii, Stowarzyszenia Architekitów Polskich, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Kmjo.znawczego, czlonkiiem KJOmiS'jiMuzeów :i Za.bytków iltd. P,rofesor dr Feli'ks Mail'lwwsiki bardzo się zasłużył dla nauki polsk'iej, zwłasz·cza w dziedzinie a'rchitekitury, a pnzede wszy·stkim na polu budowniotwa drewnianego. Był znawcą i miłośni!kJiem sztuki ·i k>ultury ludowej. W uznaniu ZJasług otr,zy'mał wiele 'nagród i odznaczeń m. ,innymi Złoty Krzyż Zasługi w 1957 .r., Krzyż KawalerskJi Orderu Odrodzenia Polski w r. 1972, Medal .Komisji Edukacji Narodowej w 1980 1'. Zmarł 7 Listopada 1985 r. Wojciech Blas.zkowski ZOFIA NEYMAiNOWA (1910 -11\987) W dniu 14 ozerwca 1987 To zmarła w Siemdzu mgr Zofia Ncymanowa, kie.roWln.iczka mlej.s.cowego Muzeum, z,asłuż'Ona pracownica na polu społecznym i nau.kowym, długoletni za.angaŻ/owany c.złonek PTL oraz honorowy członek tegoż Towar,zystwa. Mgr Zof,ia Neyma.nowa ur.odz,iła się w Pińc.zoWiie jako córka Ludw,~ka Waręskiego i Julii z Luniewskich. Ojciec jej był urzędnikiem, matka nauczycielk'l ;£'0'wiatowego Gimnazjum Męskiego w Pinczowie; ona też założyła dwie placówki uświz.towe: w 1897 ol'. Żelli;ką Szkołę Hc]nd~ową w Radomiu, a w 1912 r. Progimnazjum Żeńsk1e w Pińorowie. Wcześni'e s'tr,aciła rodziców: ojciec jej zmarł w 1920 r., matka w 1921 r. Od 1924 r. wycho.wyw.ała się w Tw.orkach pod Warszawą, li brata ciotecznego, dr \Vi1Jolda ŁunieWlsktiego. D.zięki jego star·aniom i pomocy ukończyła w 1930 r. Państwowe Gimnazjum im. Narcyzy Żmichow~kiej w Warszaw.ie oraz dwa f<J!kiuHety na WydZiia1e Humanistycz,nym Urriwersyitetu Warszaw,s,k.iego, tj. w 1938 r. filologię polską pod kierunkiem :pDOf.J. Krzyżano'Wls~iego, a w /1:939 r. ihistonię sztu;k!i pod ,kierunkiem prof. Z. Batowskiego. Tak z jednej, jak i drugiej �IN MEMORIAM 369 specjalności uzyskała dyplom magi'stra. Będąc ll1l<l Uniwersytecie Warszawskim pl1zez pewien czas pełniła funkcję asysten'tk.i u prof. Z. Ba-towsk.iego. Jesienią 1940 r. wyszła za mąż IZ<I Ste.fana Dobiesława Neymana, uc,z-n-ia Wyższej SlJkoły T'echnicznej, Mórego ojciec Józef, jako rejent, pracował w Warai'e, w biurze hipotecznym jej wuja Hipolita Luniewskiego. Ślub odbył się w Tworkach w kaplicy s<.p.italnej, Drugą wojnę światową Z. Neymanowa spędziła w Two°l.'kach i Prusz.kJOwie. W pierwsIzych latach Po ls.k,i Ludowej osaadła w SieradiZu, gdzie począibkowo p'r,acowala jako polonistka w miejscowym gimnazjum, póŹirlJiej, tj. w 1948 r. objęła kiero\\.'1.',ictwo Muzeum Regionalnego. W p'lacówce tej z wielkim poświęceniem i żarliwośoią przepracowała prawie lat 30. W ciągu tego czasu dokonała bardzo wiele. Przede wszystkim przeprowadJziha kap~tal:ny remont z'abyrtJkowego bu·dynku muzealnego i urządziła w nim pracownie, magazyny, bibłiOitekę o.r<lJiZ stałą wystawę a'rcheologiczną. historycZJną oj etn<JgraficZil1ą. Wielokrotnie 'Zwięks!Zyła ZJbiory muzealne, zwłaszcza w dziale etnograficznym. O<llzyskała Część dawnych oolrdzo cennych ekspOl!1atów ,rozproswDych po muzeach po:1skich. Położyła tArwałe podwaliny pod Sieradzki Park Etnograficzny. Opracowała jego założenia i lokalizację na łęgach nadwarciańskich (1971 r.). wytypo,wala slzereg obiektów zaby,tkowych z budownictwa ludowego, część z nich zwiozła do skansenu, część zabezpieczyła w terenie. ,Rozpoczęła też rekonstrukcję domu zgierskiego tkacza. W związku e realizacją skansenu wiele przeżyta rOiZczarowań i kłopotów. Z. :'-Jeymanowa zol'gauizowała też wiele wystaw czasowych w muzeum 'i p00a jego obrębem. W 1975 r. z ramienia M~ni's,terstwa Kultury i SZJtUJki,brała udZiiał w rea'lizowaniu ogólnoeu·ropejskiej wysi.awy e.tnograf:ic.ZJnej pt. "Miłość i małżeństwu". Wystawa ta odbyła się na terenie Belgii w Antwerpti i Liege pod patronatem C~ESCO. Z, Neymanowa prowadz.ila naukowe ba,dania etnograficzne w Sie'radzkiem, Łaskiem. Wieluńs,kiem. Radornszczańskiem i Opoczyńskaem. I'nrt'e'resowałasJę głównie folklorem, Siz:tuką ludową, kuLtem !ZIl11arłychora'z ceramiką nowożytną i ws'półczesną. Z etnogr.afii napisała kilkanaście prac, z których część zamieśc:ila w "Łódzkich Studiach Etnograficmych" (t. I, III, IV, V:III, XIV, XIX) i w "Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ład.ZJi" (Sei1iia etnograficzna nr 3, 5, 7), część natomia s't w .folderach, przewodniku turys.tyozll1Jo-krajoznawozym i w katalogach wystawowy'ch poświęconych 5Iziuc'C,ludowej. W 1962 'r., jako reda'kJtorka, rozpoczęła wydawanie rocZin'ika muzealnego pt. "Studia ii. Materiały do Dz·iejów Ziemi Sieradzkiej". W pierwszym tomie tego wydawnictw,a ZiI1alazły 'się prace archeologicZiDe, numi'zmatycz.ne i etn,ografJczne. Z dużym wangażowaniem ,zajmowała się twórcami ludowymi. Dla nich co roku urrz,jdzała ,konkursy, wystawy, spotkania, wyjazdy, pomagalaum również w różnych życiowych pOItrzebach, Wiele też inicjatywy i przects'iębiorczości wykazała przy organizowaniu i prowadzeniu Sekcji Korespondentów Terenowych PTL. Ona też zorganizowała i k.ierowała Sekcją Miłośników Folkloru Złoazewa i okolicy, .którel w 1979 r. przekształciła w Kioł.o MJl.oŚil1ików Folkloru Złoazewa i okolicy. Zajmowała się też popularYZiacją etnografii, przes.złością SieradlZkiego tudz·ież historią sztuik.i. Akcję tą prowadzila nie tylko Ina terenie placóWiki muzealnej, ale również w bibl:io,tek.ach gromadZJk'i-ch, świetlicach wie,jsk1ch i na Studi:um Regionalnym. Dała Slię też poz.nać jako świetna gawędziarka w audycjach radiowych prowadzonych przez reda:kto,ra Zbigniewa, KOI'lzeJ1Jiowskiego. Działalność popularyzator;slką rozwijała ,także p.OiZagranicą. 24 Lud, t. LXXII �370 IN MEMORIAM W latach 1972 -1974 wygłoSliła w Jugosławii i Rumunii cykl odczytów 0 kulturze ludowej POIlslk,iśroicllkowej. Zajęcia zawodowe umiejętnie łączyła z pmcą społeczną. Przez cz,terry kadencje była radną WQjewódzildej Rady Narodowej w ŁodlZli.Przy tym działała w WojewódiZJkiej Komisj·i Kultury i SlZJbukli.Poza tym uczes.tniczyła ow p!l"acach PolskD.ego Towa'1'2ystwa Luclioz:na,wc;zego,p€t.niąc f.UI!1!kcjęz-cy sekretarza gene,ali!1ego, a pr.zez wieIe lat członka Za'rządu Głównego, uzy.s'kując w końcu godność hi:morowego azhmka tegoż TowaI'lZYlSlt.wa.Działała też jako prezes ŁódZlkiego OddJzri.alu PTL. Ona pnzyczyniła .się rówll1ież do powstania i roz.woju sieradZlkiego PRO Nu. Za swoją działalność zawodowo-społec2iną wstala OdzllilCtZlonam. in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia PoIsk'i oraz nagrodą im. Oskara Kolberga. Zmarła w Sieradz.u w clz.aslie śpiąc.ziki cukrzycowej, dnia 14 czerwCa 1987 r. Pochowan,a lZ.Q;stałana cmentarzu paraHalnym w Warcie. Jan Piotr BIBLIOGRAFIA 1955 Sztuka ludowa regionu Dekows":i PRAC ZOFII NEYMANOWEJ sieradzkiego, [w:) 10 lat sztuki ludowej województwa wystawy sztuki i rękodzieła ludowego, Łódź 1955, s. :r; - 44. 1956 Muzeum w Sieradzu, "Lud" 1956, t. XL H, s. 867 - 8'68. 1957 Sieradzkie, [w:) Sztuka ludowa województwa łódzkiego, Ka:talog wy;'.awy, Łódź 1957, s. 9 - 10. 1958 Ptaszki godynickie, [w:] Sztuka ludowa województwa łódzkiego, Katal0g wy.stawy, Łódź 1958, s. 9 - 11. Katalog łódzkiego, 1959 Sztuka ludowa regiont\ radomszczańskiego, [w:] Sztuka ludowa ziemi radom- wystawy, Radom&ko 19509, brak paginacj-i. Epitafium z Szadka, "ŁódZJk.i.eStudia Etnogra:Ei1czme",Łódź 11959, t. I, s. -lI - 45. 1960 Wnętrze chaty w Klonowej i okolicy (Sieradzkie), "Praoe i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnog-raficz.nego w Łodz·i", Seria etnograficzna nr :] Lódź 1960, s. 207 - 240. 1961 Wnętrze chaty w Załęczu Wielkim (Wieluńskie), "Prace i Materiały Muzeum Archeologiaznego i Ebnogm:EicZJnego w ŁodZli.", Seri.a etnograficzna nr ~, Lódź 1961, s. 75 - 95. Zabytki cechowe z Sieradzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne", Łódź 1961, it. WIr, 6. 37 - 44. 1962 Jan Samuel Lewental farbiarz i drukarz sieradzki (1816 - 1823), ,.Łódzkie Studia Ebnoga-aiiiczne", Łódź 1962, t. IV, s. 37 - 41. Ignacja Piątkowska (1866 - 1941), "Litemtura Ludo·w.a", Warszawa 1962. nr 1/2, szczańskiej, S'. Katalog 19-25. Muzeum Redaktor w "Lirteratura Ludowa", 'vVaToS'zaw'a 1962, nr 1/2, s. 9:3- 94. "Studia i Materiały do Dziejów Ziemi SieradlJk,ie'j". Lódź Sieradzu, rocznika 1962, t. I, ss. 130: 1963 Wnętrze chaty we Włynicach i okolicy (radomszczańskie), "Prace i Mateniały Muzeum ArcheologIi.aznego i Etnograficznego w ŁodlJi", Seria etnografliczna lI1r 7, Łódź 1963, s. 75 - 101. �371 IN" MEMORIAM Sztuka lltdowa Wyniki regionu konkursu "Sztuki sieradzkiego, ludowej Katalog regionu wystawy, sieradzkiego", Łódź 1963, &S. 32. Katalog wystawy, Sieradz 1963, s. 5 - 6. 1965 Sieradzka sztuka ludowa i zabawkarstwo ludowe, Katalog wystawy, Sieradz 1965, bez paginacji. obrzędowa i zabawkarstwo ludowe, "Łódzkie Studia EtnoŁódź 1966, t. VIII, s. 1:1;62- 169. Sieradzkie kowalstwo ludowe, Katalog wystawy, Sieradz 1967, ss. 28. Sżeradzkie Łaskże (twórcy ludowi), "Łódzkie Studia Etnograf.iczne", Łódź J 972. t. XIV, s. 115 - 133. Rzeźba i zdobnictwo ludowe regionu sieradzkiego, Kaitalog wY'Sltawy, Sieradz 1972, s. 8 - 13. Sztuka ludowa, [w:] Sieradz i okolice, przewodnJik krajoznawczy, Łódź 1974, s. 75 - 85. Co warto zwiedzić (Zabytki sieradzkiego), [w:] Sieradz i okolice, przewodnik krajoznawczy, Łódź 1974, s. 43 - 74. Jadwiga Grala (1912 - 1976), twórczyni ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne", Łódź 1977, t. XIX, s. 133 - 139. Kilka lLwag o budownictwie i stroju sieradzkim, [w:] Sieradzki folklor i sztuka ludowa, Sieradz 1978, Katalog, brak pag-inacji. 1966 Sieradzka sztuka graficzne", 1967 197:!. 1974 J977 1978 Zestawlł: Jan Piotr Dekowski �~---------------------------------~ łł Informujemy. że nakładem Polskiego Towarzystwa zały się dwie bibliografie zawartości czasopism wa". Publikacje te są pierwszymi bibliografiami j zycje opracowane domską ~ ~ ~ zostały z Ośrodka przez Grażynę Dokumentacji Ludoznawczego "Lud" i "Literatura luclotych czasopism. Obie po- Ewę Karpińską i Informacji uka- i Morię Etnograficznej Niewia- PTL w Łodzi: 1. BIBLIOGRAFIA ZAWARTOŚCI "LUD" ZA LATA 1895 - 1985. Wrocław 1988. Cena 1.000 zł. Nakład: 1.000 egz. ł sporządzono ł działach l eja : : tj. zostało dział w oparciu agólny. teoria o kryteria kultury treściowe w ośmiu i metodologia. zasadniczych historio i organize- etnografii. muzealnictwo, etnografia Polaków, etnografia powszechna, nauki pomocnicze, varia. Publikacja zawiera 4.288 pozycji. zaapatrzona jest w indeks asobowy, edytorskie poszczególnych ł indeks nazw geograficznych i etnagraficznych Of : , : tomów "Ludu". ~ Nakład: 700 egz. , Bibliografia ł gadnienia ~ ludowej. ; matu, posiada teorii i metodologii mikrofolkloru. muzyki 19 działów i tańca, języka wierzeń. folkloru, magii, ludowej obejmujących prozy popularnej. medycyny ludowej, czelnego : OBIE POZYCJE WYSYŁAMY ZA ZALICZENIEM POCZTOWYM!!! rystycznych w kulturze poprzedzono "Literatury artystycznej, wstępem folkloryzmu. Profesora dr sztuki Czesława np. narracyjnej, literatury ł ł ł łość teatru ~ ~ : inspiracji ludowej Hernasa, za- paezji j dra- folklo- ~ ł : ~ i i inne. Ca- ~ redaktora na- Of ł Ludowej". ł I Of ł problemowych folkloru, I" ~ł' ~ : ~ ; oraz noty 2. BIBLIOGRAFIA ZAWARTOŚCI "LITERATURY LUDOWEJ" ZA LATA 1957 - 1980. Wrocław 1986. Cena 350 zł. l ;:, ł ~ l ~ Of ~. ! ł Zamówienia na kartach pocztowych przesyłać na adres: I" Zarząd Główny POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ul. Szewska 36 50-139 Wrocław ~ ł , ł ~ -------- l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7185b43d9ea5ed2737371e31ed4fb980.pdf d1f371c236260dc948e704d9c7e675fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1821 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.373-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESCI I. PROFESOR JOZEF BURSZTA 1914-1987 Zbigniew J a s i e w i c z, Profesor Józef Burszta. Człowiek i dzieło Jacek B e d n a r s k i :i Irena K a b a t, Bibliografia prac prof. dra Burszty 5 Józefa 16 II. PRZED 100-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ Anna K o wal s k a - L e w i c k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g, Problematyka żydowska w etnografii polskiej Wojciech L y s i a k, Świat wierzeń ludu wielkopolskiego przełomu XIX XX wieku 47 67 91 III. ROZPRAWY I MATERIAŁY Andrzej Piotr K o wal s k i, Mit w obrzędzie pogrzebowym. Próby etnograficznej analizy materiału prahistorycznego Lubomira B o b r o w s k a, Graviora mańent - czyli najgorsze dopiero przed nami Joanna T o kar s k a - B a kir, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków . Waldemar K o p c z y ń s k), Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową. Michael A b d a 11 a, Tradycyjne metody konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków Leszek D z i ę g i e l, Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów Wojciech S a d o w s k i, Zróżnicowanie społeczne, etnograficzne i religijne w Gorzowskiem po 1945 roku 113 127 147 183 191 209 217 IV. ·RECENZJE Irena Turnau, Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XII do XVIII w., 1987 (Barbara Bazielich) W. P. Zinowiew, Mifołogiczeskije ras skazy russkogo nasielenija wostocznoj Sibiri, 1987 (Wojciech Lysiak) 231 232 / �374 SPIS Z zagadnień rek etnolog i i religioznawstwa, TRESCI red. Henryk Zim011 SVD, 1986 (Ma- Gawęcki) 234 Walerij P. Aleksiejew, Etnogieniez, K. W. Czistov, Narodnyje tradicii 1986 (Grzegorz i folklor. Pelczyński) Oczerki teorii, . 236 1986 (Wojciecli Lysiak) :H7 M. B. Kienin-Lopsan, (Wojciech 1987 Obrjadowaja praktika i folklor tuwinskogo szamanstwa. Lysiak) 241 Denis Binns, A Gipsy Bibliography, 1982 (Adam Bartosz) Maciej Lukowski, Polski film etnograficzny, 1987 (Grzegorz Pelczyński) Studia nad polszczyzną kresową, red. Janusz Rieger i W:iaczeslaw Werenicz. (Miroslaw 1982 Boruta) . 24:3 244 Euzebiusz Gil, Współczesne ludowe kowalstwo Opolszczyzny, 1982, (Jerzy Ku- niewski) 246 Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, 1986, (Adam Bartosz) . Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, 1986 (Wojciech Olszewski) Zagadnienia z Kuitury Podhala, Spisza i Orawy, red. W. Jostowa, W8B (Ryszard 242 Kantor) 247 249 251 Wesele spiskie, Podal Jan Pluciński, znawca i miłośnik ziemi spiskiej, red. Krystyna Kwaśniewicz, 1987 (Ryszard Kantor) . M. Kornecki, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, 1987 (Ryszard Kantor) Zmagania polonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie, l'ed. Tadeusz Dworecki SVD, 1987 (Ryszard Kantor) . H. Znaniecka-Lopata, Polscy Amerykanie. Wspólzawodnictwo () pozycję społeczną w grupie etnicznej, 1986 (lwa Nowak) . N. W. Sobolewa, Tipologia i lokalna specyfika russkich satiriczcskich skazok Sibiri, 1984 (WOjciech Lysiak) Russkij narodnyj kostjum - Russian Folk Clothing, 1984 (Barbara Bazielich) Biblioteka Narodne Nośnje Hrvatske, (Bar bam Bazielich) Golub Dobr$inović, Vuk Stefanović Karadźić, 1983 (Kale Simiczijew) . Makedonski narodni humorristiczno-satiriczni pesni, 1982 (Kole Simiczijew) Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pirinska Makedonia, 1982 (Kole Simiczijew) 2~:; 254 2~5 257 2;j[) 261 2li4 266 268 269 D. Sauka, Litowskij folkłor, 1986 (Wojciech Lysiak) Shelagh Wei·r, Qat in Yemen. Consumption and Social Change, 1985 (Leszek Dzięgiel) Torild LOfwander, Die soziakikonomischen Verhaltnisse del' ba.uerlichen Bevolkerung in der Republik Mali, 1983 (Leszek DZięgiel) . Contributiones a los estudios de los Andes Centrales, 1984 (Teresa Falkawska) M. S. Polinskoj, Mify, predanija i sńazki zapadnoj Polinezji. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, 1986 (Wojciech Lysiak) 270 272 276 277 279 V. .KRONIKA Sesja naukowa pt.: "Tradycja ;i zmiana w życiu wiejskich spoleczności lokalnych w krajach trzeciego świata", Poznań 18 - 19 września 1987 roku (l. Grzelakowska, M. Niewiadomska) 281 II Międzynarodowa konferencja etnograficzna "Colloqium Balticum Ethnographicum", Stralsund (NRD) 26 - 31 Października 1987 (Waldemar Kopczyński Konferencja roslaw 284 naukowa Boruta) "Zderzenia przenikanie kultur na pograniczach". (Mi286 �SPIS 375 TRESer Konferencja Etnologiczna w Kolonii (Zbigniew Jasiewicz) II Zjazd Absolwentów Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego poświęcony pamięci profesora Józefa Burszty (Irena Kabat) . Dni Kultul'y Indonezji w Nowohuckim Centrum Kultury (Ewa Sadowska) 63 Walne Zgl"Omadzenie Delegatów Polskiego Toworzystwa Ludoznawczego, Poznań, 19 września 1987 (I. Grzelakowska, M. Niewiadomska) . Sprawozdanie z działalności PTL za okres IX.1966 - IX.1987 (Antoni KuczyiIski) 290 292 296 298 300 . Działalność Redakcji "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Poznan'iu w okresie 1.07.1986 - 30.06.1987 (Jan M. Palka) Sprawozdanie z dziaallności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, 1986 - 1937 (Maria Niewiadomska) Kola Zainteresowań Kulturą Łużyczan pl'Zy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym (Kazimierz Fedyk) Koło Zainteresowań Kulturq Asyryjską w okresie VI.1986 - VI.1987 (Michael Abdalla) 304 307 308 309 Prace magisterskie (Maria Niewiadomska) Etnograficzne wystawy czasowe zorganizowane 310 w 1986 r. (Maria damska) Niewia324 VI. In Memol1iam Zbigniew Biały (1932 - 1986) (Leszek Dzięgiel) Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski (1934 - 1987) Wspomnienia o Oldze Gajek (1907 - 1987) (Zygmunt Klodnicki) Bolesław Garyga (1917 - 1986) (Czeslaw Buczek, Zygmunt Klodnicki) Mgr inż. arch. Zdz'isław Hejger (1931 - 1987) (Juliusz Sienkiewicz) Władysław Kirstein 1901 - 1987) Józef Lech (1922 - 1986) (W. Nowosz) Antonina Lubecka (1910 - 1987) (Jan Kaplon) .JÓzef Majchnak (1909 - 1985) (Dorota Simonides) Dr L0l1gin I. Malicki (1908 - 1986) (Wojciech Błaszkowski) Prof. dr hab. Feliks Markowski (1902 - 1985) (Wojciech Błaszkowski) Zofia Neymanowa (1910 - 1987) (Jan Piotr Dekowski) . 349 351 352 354 357 358 358 361 363 365 367 368. �CONTENTS I. PROFESSOR JOZEF BURSZTA Zbigniew J a s i e w i c z, Professor Józef Burszta. A Man and his Work Jacek B e d n a l' s k i and Irena K a b a t, Bibliography of Professor Józef Burszta 5 16 II. BEFORE THE 100 ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOGRAPHER'S SOCIETY. NOTES FROM THE HISTORY OF POLISH ETHNOGRAPHY Anna K o wal s k a - L e w i c k a, The Polish Ethnographer's Society. Its Role in Scientific and Cultural Life in Poland . Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e l' g, .Jewish Problems in Polish Ethnography Wojciech Ł y s i a k, The World of Beliefs of the People from the Wielkopolska Region on the Turn of the 19th Century 47 47 91 III. PAPERS, MATERIALS Andrzej Piotr K o wal s k i, Myth in funeral Rite. An Attempt of an Ethnological Analysis of some protohistorical Material Lubomira B o b I' o W s k a, Graviora Manent or the Worst is yet to come (Manifestation of Apocalyptical Attitude in Prophetic Teksts) . Joanna 'I' o k a I' s k a - B a kir, A Picture of traditional Astronomyand Astrology found among Contemporary Tibetans Waldemar K o p c z Y ń s k i, Swedish Interests in Cultural Ecology Michael A b d a 11 a, Traditional Methods of Food Preservation among Contemporary Assyrians Leszek D z i ę g i e l, Norwegians popular;ise Works of Polish Ethnographers. Wojciech S a d o w s k i, Social, Ethnographical and Religious Differences in the Gorzów. Region after 1945 113 127 147 183 191 209 217 IV. REVIEWS OF PUBLICATION Irena Turnau, Historia europejskiego włókiennictwa odz:ieżowego od XII do XVIII w., 1987 (Barbara Bazielich) W. P. Zinowiew, Mifołogiczeskije rasskazy russkogo nasielenija wostocznoj Sibiri, 1987 (Wojciech Łysiak) 231 232 �377 CONTENTS Z zagadnień rek etnologii i religioznawstwa, ed. Henryk Zimoń SVD, 1986 (Ma- Gawęcki) 234 Walerij P. Aleksiejew, Etnogieniez, 1986 (Grzegorz Pelczyński) K. W. Czistov, Narodnyje trad:icii i folklor. Oczerki teorii, 1986, (Wojciech 237 Lysiak) M. B. Kienin-Lopsan, Obrjadowaja praktika i folkłor tuwinskogo szamanstwa, 1987 (Wojciech Łysiak) Denis Binns, A Gipsy Bibliography, 1982 (Adam Bartosz) Maciej Łukowski. Polski f.ilm etnograficzny, 1987 (Grzegorz Pelczyński) Studia nad polszczyzną kresową, ed. Janusz Riegel' and Wiaczeslaw Werenicz, 1982 (Mirosław Boruta) Euzebiusz Gil, Współczesne ludowe kowalstwo Opolszczyzny, 1982, (Jerzy Kuniewski) (Ryszard 241 242 243 244 246 Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, 1986, (Adam Bartosz) Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, 1986 (Wojciech Olszewski) . Zagadnienia z kultmy Podhala, Spisza Orawy, ed. W. Jostowa, 247 249 1986 251 Kantor) Wesele spiskie, podał Jan Pluciński, znawca i miłośnik ziemi spiskiej, ed. Krystyna Kwaśniewicz, 1987 (Ryszard Kantor) M. Komecki, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, 1987 (Ryszard Kantor) Zmagania polonijne w Brazylii, vol. 2 Pamiętniki brazyliskie, red. Tadeusz Dworecki SVD, 1987 (Ryszard Kantor) H. Znaniecka-Łopata, Polscy Amerykanie. Współzawodni·ctwo o pozycję społeczną w grupie etnicznej, 1986 (Iwo Nowak) 'N. W. Sobolewa, Tipologia i lokalna specyfika russkich satiriczeskich skazok . Sibiri, 1984 (Wojciech Łysiak) Russkij narodnyj kostjum - Russian Folk Clothing, 1984 (Barbara Bazielich) Biblioteka Narodne Nośnje Hrvatske, (Bal'bara Bazielich) Golub Dobraśinović, Vuk Stefanović Karadźić, 1983 (Kale Simiczijew) . Makedonski narodni humorristiczno-satiriczni pesni, 1982 (Kole Simiczijew). Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pirinska Makedonia, 1982 (Kole 236 Simiczijew) 253 254 255 257 259 261 264 266 268 269 D. Sauka, Litowskij folklor, 1986 (Wojciech Shelagh Weir, Qat in Yemen. Consumption 270 Łysia.k) and Social Change, 1985 (Leszek 272 Dzięgiel) Torild Lbfwander, Die sozial<i:ikonomischen Verhi:iltnisse del' bi:iuerlichen Bevjlkel"Ung in der Republik Mali, 1983 (Leszek Dzięgiel) . Conll'ibutiones a los estudios de los Andes Centrales, 1984 (Teresa Falkawska) M. S. Polinskoj, Mify, pI'edanija i skazki zapadnoj Polinezji. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rolume. 19116 (Wojciech Łysiak) 276 277 279 V. CHRONICLE Scientific Simposium "Tl'ations and Changes in Life of Local Village Communities in Countries of the Th'ird World", Poznań, September 18 - 19, 1987 (L Grzelakowska, M. Niewiadomska) . International Ethnographic Conference "Colloquium Balticum Ethnographicum", Stralsund, Octobel' 26 - 31, 1987 (Waldemar Kopczyński) Scientific Conference "Clashes and Infiltration of the Cultures on Border Lines (Mirosław Boruta) 281 2114 286 �378 CONTENTS Ethnological Conference in Koln (Zbigniew Jasiewicz) Second Meeting of Graduated of the Ethnography Department University of Poznań comemorated to Professor Józef Burszta (Irena Kabat) . Days of Indonesian Culture in Nowa Huta Culture Center (Ewa Sadowska). The 63nd General Meeting of the Delegates of Polish Ethnographer's Society, Poznałl, September 19, 1987 (I. Grzelakowska, M. Niewiadomska) Report on the Activity of the Polish Ethnographer's Society in the Period of September 1986 - September 1987 (Antoni Kuczyński) . Activity of Completed Works of Oskar Kolberg Editorial Office in Poznań in the Period July '1986 - Juni 1987 (Jan M. Pałka) . Report on the Activity of the Ethnographic Information and Dokumentation Center in the Years 1986 - 1987 (Maria Niewiadomska) . Polish Ethnographer's Society Groups of Interest of the Lusatian Culture (Kazimierz 290 292 296 298 300 304 307 308 Fedyk) The Asyrian Culture Interest Group at the Poznań Regional Branch of Polish Ethnographers Society in Years 1986 - 1987 (Michael Abdalla) . Masters thesis (M. Niewiadomska) Ethnographic Temporary Exhib'itions Organised in 1986 (M. Niewiadomska) 309 310 324 VI. In Memoriam Zbigniew Biały (1932- 1986) (Leszek Dzięgiel) . Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski (1894 - 1987) Wspomnienia o Oldze Gajek (1907- 1987) (Zygmunt Klodnicki) Bolesław Garyga (1917 - 1986) (Czeslaw Buczek, Zygmunt Klodnickil Mgr dnż. arch. Zdzisław Hejger (i931 - 1987) (Juliusz Sienkiewicz) Władysław Kirstein (1901- 1987) . Józef Lech (1922 - 1986) (W. Nowosz) Antonina Lubecka (1910- 1987) (Jan Kaplon) Józef Majchrzak (1909- 1985) (Dorota Simonides) Dr Longin I. Malicki (1908- 1986) (Wojciech Blaszkowski) Prof. dr hab. Feliks Markowski (1902 - 1985) (Wojciech Blaszkowsici) Zofia Neymanowa (1910 - 1987) (Jan Piotr Dekowski) 349 351 352 354 357 :~58 358 :361 363 363 367 368 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c24130f3bd91acfa5e543a869a5e566.pdf 49c55d1d0755c796494591f0eb3b4212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4327 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.247-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za Imprezy gionalne folklorystyczne i re­ Z r o k u n a r o k Wzrasta liczba festiwali folklorystycznych. Wg obli­ czeń d z i e n n i k a r z y w s a m y m c z e r w ­ c u odbyło się i c h b l i s k o 30. W z r a s t a też l i c z b a „ D n i " r e g i o n a l n y c h , r ó ż ­ n y c h i m p r e z , w których wystawy sztuki ludowej, kiermasze ludowych wyrolbów, p o k a z y folkloru należą do głównych punktów programu, reprezentując dorobek kulturalny poszczególnych ośrodków, i c h t r a ­ dycje oraz stanowiąc niezawodną atrakcję w s z e l k i c h ,,festynów". M o j 14 V - w r a m a c h „Dni O ś w i a t y , Książki i P r a s y " — M u z e u m K u ­ jawskie w e Włocławku zorganizo­ wało na terenie miasta pokaz t r a ­ dycyjnego sypania wzorów piaskiem. W k o n k u r s i e brały udział a r t y s t k i l u d o w e ze Ś w i ą t k o w i e , Ż a r o w a , B o ­ niewa, K r u s z y n k a , Skibie i Gajówki. Przyznano nagrody i wyróżnienia. I m p r e z i e towarzyszyły występy k a ­ p e l i l u d o w e j spod Kowala. * 1 fi v — w Wałczu odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni k u l t u r y z i e m i z ł o ­ t o w s k i e j " ( w r e w a n ż u za „Dni k u l ­ t u r y w a ł e c k i e j " w Złotowie). Wśród l i c z n y c h w y s t a w , obrazujących d o ­ r o b e k k u l t u r a l n y tego t e r e n u , o t w a r ­ t o w y s t a w ę ilustrującą p o l s k i e t r a ­ dycje l u d o w e na z i e m i złotowskiej o r a z w y s t a w ę złotowskich p l a s t y k ó w amatorów. + „Dni 20 V — odbyła kaszubskich" się w inauguracja Warszawie, okres IV—VI I K A 1972 zorganizowana przez W y d z . K u l t . St. RN, Towarzystwo Przyjaciół S z t u k P i ę k n y c h i gdański W D K . Z t e j okazji, w Starej Kordegardzie w Łazienkach otwarto wystawę p n . „Sztuka l u d o w a P o m o r z a G d a ń s k i e ­ g o " , n a której p o k a z a n o rzeźby, ce­ r a m i k ę , m e b l e , strój, h a f t , i n s t r u ­ menty muzyczne, c h o d n i k i , w y r o b y z k o r z e n i , o b r a z y n a szkle. W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y zor­ ganizowano spotkanie z autorami w y s t a w i o n y c h prac, przy c z y m g a r n ­ c a r z k a r t u s k i — Józef K a z i m i e r c z a k , hal'ciarlka z W d z y d z •— W ł a d y s ł a w a W i ś n i e w s k a , m a l a r k a n a s z k l e •— A n n a B a s m a n z Gnieżdżewa, p l e cionlkarka Helena Kinut z Wdzydz i rzeźbiarz A d a m Z w o l a k i e w i c z ze Skrzydłówka — d e m o n s t r o w a l i s w o ­ j e umiejętności, sprzedając n a m i e j s ­ cu swe prace. I m p r e z i e towarzyszyły występy zespołu pieśni i tańca „Kaszuby" z Kartuz. W czasie uroczystości o t w a r c i a wystawy, wiceminister Bogusław Płaza w r ę c z y ł nagrodę M i n i s t r a K u l ­ t u r y i S z t u k i J ó z e f o w i K a z i m i e r cza k o w i , obchodzącemu właśnie 4 0 - l e c i e pracy artystycznej. 20 V — n a S t a r y m M i e ś c i e w L u b l i n i e odbył się J a r m a r k W i e k ó w , n a k t ó r y m 17 t w ó r c ó w l u d o w y c h sprzedawało swe w y r d b y . I m p r e z a cieszyła się w i e l k i m powodzeniem. 24 V — odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni M i e c h o w a " . Wśród w i e l u i m ­ prez zorganizowano pokonkursową wystawę p r a c artystów l u d o w y c h z pow. miechowskiego. II. 2. P o k a z s y p a n i a w z o r ó w k i e m w e Włocławku. pias­ V — w r a m a c h „Dni R a d o m i a " zorganizowano wystawę sztuki l u ­ dowej: kowalstwa, garncarstwa, rzeźiby, t k a c t w a , w y c i n a n e k i p a j ą ­ k ó w . W osobnej g a b l o c i e zaprezen­ towano eksportowane w y r o b y ludo­ w e j spółdzielni w I ł ż y . W w y s t a w i e brało udział 20 t w ó r c ó w l u d o w y c h z północnej K i e l e c c z y z n y . N a o t w a r ­ ciu przygrywała kapela z B o r k o w i c k. Przysuchy. Organizatorem w y s t a ­ w y było M u z e u m R e g i o n a l n e w R a ­ domiu. V — w czasie „Dni Żywca" zorganizowano kiermasz pierników żywieckich i d r e w n i a n y c h zabawek m a l o w a n y c h oraz o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Różmi". V — z o k a z j i „Dni O ś w i a t y , Książki i P r a s y " w w o j . k r a k o w ­ s k i m zorganizowano wiele imprez l u d o w y c h , m . i n . „Święto kwitnącej j a b ł o n i " w Bocheńskiem. „Święto s a d ó w " •— w Ł ą c k u , w y s t a w ę „ D r e w ­ n o w sztuce l u d o w e j " — w M y ś l e ­ n i c a c h oraz „Dni f o l k l o r u p o d k a r ­ packiego" w Giebułtowie, n a które p r z y b y l i t w ó r c y l u d o w i i zespoły a r t y s t y c z n e z p o w . myślenickiego. W ś r ó d różnych i m p r e z z o r g a n i z o w a ­ no t u w y s t a w ę w y r o b ó w l u d o w y c h . + П. 1. W i c e m i n i s t e r i B o g u s ł a w Płaza S z t u k i Józefowi wręcza nagrodę M i n i s t r a Kazimierczakowi Kultury V — w czasie „ D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i P r a s y " , p o d hasłem „ K u l ­ tura ludowa — dobrem narodu", w w i t r y n a c h białostockiej księgarni naukowo-technicznej i antykwariatu urządzono e k s p o z y c j e s z t u k i l u d o ­ wej. 247 �praszamy". Zorganizowano konkurs zes|X)łów f o l k l o r y s t y c z n y c h z W y ­ k r o t u , Budek, K a r n i e w a , Celestynow a , Słubic i S a n n i k , a poza k o n ­ k u r s e m w y s t ą p i ł zespół pieśni i t a ń ­ ca „ P o d l a s i e " z Siedlec. Podczas F e s t i w a l u o d b y w a ł się k i e r m a s z w y ­ robów l u d o w y c h , na którym ozdoby z k u r p i o w s k i e g o j a n t a r a prezentował W i k t o r Deptuła z S u r o w e g o , „ b y ś k i " — Józef Staśkiewicz, rzeźby w d r e w ­ nie — Bolesław P o l a k . Prezentowały też s w e w y r o b y l i c z n e t k a c z k i i w y c i n a n k a r k i z Czesławą Konopkówną n a czele. U. 3 „Cepeliada" w 28 V — n a zakończenie „Dni O ś w i a t y . Książki i P r a s y " odbyła się n a p l . D e f i l a d w Warszawie w i e l k a „Cepeliada", zorganizowana przez OPLiA, przy współudziale „Expressu W i e c z o r n e g o " . W boga­ t y m p r o g r a m i e i m p r e z y odbyły się: pokazy prac artystów ludowych, w y s t ę p y l u d o w y c h zespołów pieśni i tańca: „ P o d h a l e " , „ O p o c z y n i a n k a " , „Pałuki", „Kurpianka", pokaz m o d y i n s p i r o w a n e j sztuką ludową ( „ M o d a D a m s k a " , „Sztuka i M o d a " ) oraz p r z e z cały dzień t r w a ł k i e r m a s z w y ­ r o b ó w l u d o w y c h z 17 r e g i o n ó w . I m ­ preza ta, po raz pierwszy zorganizo­ w a n a , cieszyła się o g r o m n y m p o ­ wodzeniem, gromadząc niezliczone tłumy W a r s z a w i a k ó w ( o k . 500.000, w t y m w i e l e młodzieży). I m p r e z a p r z y ­ niosła z y s k o k . 700.000 zł. 28 V — w S z u b i n i e odbyła się inauguracja tradycyjnej imprezy „Wiosna na Pałukach", o r g a n i z o w a ­ nej przez Kujawsko-Pałuckie T o w a ­ r z y s t w o K u l t u r a l n e w S z u b i n i e oraz P D K i P o w s z e c h n ą Bibliotekę P u ­ bliczną. W imprezie brali udział t w ó r c y l u d o w i i zespoły a r t y s t y c z n e z całego r e g i o n u p a ł u c k i e g o : z W ą ­ growca, Żnina, M o g i l n a i Nakła. Z o r g a n i z o w a n o wystawę plenerową twórczości l u d o w e j Pałuk, p r z y z n a ­ jąc n a g r o d y i w y r ó ż n i e n i a a r t y s t o m ludowym: Zofii Katulskiej z A n nowa, Eugeniuszowi Izdebskiemu z Jaroszewa i Praksedzie Tomickiej z Obudna. 31 V — odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni N o w e g o T a r g u " . W r a m a c h t e j imprezy wystąpił ludowy zespół pieśni i tańca „ P o d h a l e " oraz chór nauczycielski „Gorce". O t w a r t o w y ­ stawę r z e ź b E d w a r d a S u t o r a . C z e r w i e c 3—11 V I — w r a m a c h „ W i o s n y p o d T ę ż n i a m i " w C i e c h o c i n k u odbył się I F e s t i w a l F o l k l o r u K u j a w , z o r ­ 248 Warszawie. ganizowany przez Towarzystwo Przyjaciół Ciechocinka, Prezydium W R N , B r a n ż o w y Ośrodek Lecznic­ twa Uzdrowiskowego, przy współ­ udziale Kujawsko-Pomorskiego To­ w a r z y s t w a K u l t u r a l n e g o oraz M u ­ zeum K u j a w s k i e g o w e Włocławku, pod p a t r o n a t e m „Gazety Kujaw­ skiej". W czasie F ' e s t i w a l u o t w a r t o w y ­ stawę r z e ź b Stanisława Z a g a j e w s k i e ­ go oraz w y s t a w ę „ K u j a w s k a s z t u k a l u d o w a " na której zaprezentowano: rzeźby ( m . i n . C e n t k o w s k i e g o ) , strój, h a f t , w y r o b y ze słomy i w i k l i n y , sztuczne k w i a t y , m a l o w a n k i na p a ­ p i e r z e , ręcznie z d o b i o n y f a j a n s w ł o ­ cławski t r a d y c y j n y i współczesny. Z okazji w y s t a w y wygłoszono k i l k a p r e l e k c j i n a t e m a t twórczości l u d o ­ w e j K u j a w . Wśród i n n y c h i m p r e z odbył się k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j i wyrobów z fajansu, pokaz zdobie­ n i a p i a s k i e m oraz w y s t ę p y l u d o w e g o zespołu pieśni i tańca „ K u j a w y " z Inowrocławia i Radziejowa i k a p e l i l u d o w e j ze Sławska. Zespół z L u ­ bania zaprezentował tradycyjny zwyczaj chodzenia z „koza". O r g a n i z a t o r z y nlanują z o r g a n i z o w a ­ nie I I F e s t i w a l u w r o k u przyszłym. 8—11 V I — odbyły się „Dni P o ­ górza D y n o w s k i e g o " . I m p r e z a została zainaugurowana w i e l k i m j a r m a r k i e m w y r o b ó w C e p e l i i , w y s t ę p a m i zespo­ ł ó w a m a t o r s k i c h , które z a p r e z e n t o ­ wały f o l k l o r ziemi brzozowskiej i w y s t ę p a m i k a p e l i zespołów f o l k l o ­ r y s t y c z n y c h z P r z e w o r s k a oraz B r z o ­ z o w a . O t w a r t o też w y s t a w y rzeźb A. Orłowskiej i T. M i l c z a n o w s k i e g o . W i m p r e z i e uczestniczył Wojciech Siemion. 9—11 V I — w r a m a c h „Roku k u l t u r y l u d o w e j na Mazowszu. K u r n i a c h i P o d l a s i u " odbył się I W o ­ jewódzki F e s t i w a l Folklorystyczny w Ostrołęce, w czasie k t ó r e g o w y ­ stąpił p o e t a l u d o w v Stanisław S w i a t r k 7 Oiomieniewka, pow. Ciecha­ nów, l a u r e a c i k o n k u r s u radiowego p n . „ D o tańca, śpiewania pięknie z a ­ 11—18 V I — t r w a ł y „Dni T a r ­ n o w a " , z o r g a n i z o w a n e p o d hasłem: „ C z ł o w i e k — p r a c a •— s z t u k a " . I n a u ­ g u r a c j a odbyła się z z a c h o w a n i e m X I V - w i e c z n e g o ceremoniału. W r a ­ m a c h „ D n i " o d b y ł się I I F e s t i w a l Folklorystyczny Ziem Nizinnych. W p r o g r a m i e — występy zespołów l u d o w y c h oraz w i e l k i j a r m a r k p n . „Dzień p r o d u c e n t a i k o n s u m e n t a " , z o r g a n i z o w a n y przez m i e j s c o w e rze­ miosło, z a k ł a d y p r z e m y s ł u t e r e n o ­ w e g o i przedsiębiorstwa h a n d l o w e . 16—18 V I — w O p o c z n i e odbyły się „Dni kultury opoczyńskiej". Wśród różnych imprez program przewidywał: kiermasze wyrobów l u d o w y c h , występy k a p e l l u d o w y c h z t e r e n u w o j e w ó d z t w a oraz w y s t a ­ w ę : „ Z i e m i a opoczyńska w f o t o g r a ­ fii" i wystawę wyrobów l u d o w y c h spółdzielni C P L i A „ O p o c z n i a n k a " , a także w y c i n a n e k i h a f t ó w opoczyń­ skich. 1 17, 18 V I — w r a m a c h „Dni P u ł ­ t u s k a " o t w a r t a była w y s t a w a prac plastyków amatorów. 17, 18 V I — odbyły się „Dni f o l ­ kloru i sztuki ludowej w L u b a n i u " , w czasie których wystąpili m i n . l a u r e a c i V I I przeglądu w i e j s k i c h ze­ społów a r t y s t y c z n y c h D o l n e g o Ś l ą s ­ k a , zespół pieśni i tańca N o w o r u d z ­ k i e g o Ośrodka K u l t u r y . W czytelni klubu „Osadnik" • otwarto wystawę rzeźb Józefa Lurki. * 21 V I — odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni B o r ó w T u c h o l s k i c h " , z o r g a n i ­ zowanych po raz dwunasty. W r a ­ m a c h tej i m p r e z y trwała w y s t a w a prac k i l k u n a s t u twórców ludowych z powiatów: chojnickiego, tuchol­ skiego i starogardzkiego oraz w y ­ s t a w a plastyków amatorów. 23—25 V I — t r w a ł y „Dni f o l k l o ­ r u Białostocczyzny", w czasie k t ó ­ r y c h o t w a r t o wystawę sztuki l u d o ­ w e j tego t e r e n u . 24 V I — 2 V I I — trwały „dni Skoczowa". W d n i u o t w a r c i a odbvły sie t r a d y c y j n e „ W i a n k i " n a W i ś ' p i festyn ludowy. W ramach „Dni" �zorganizowano „Jarmark góralski", połączony ze sprzedażą w y r o b ó w l u ­ d o w y c h . W y s t ę p o w a ł y zespoły r e g i o ­ nalne z Beskidu Śląskiego oraz o t w a r t a została w y s t a w a p r a c t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h B e s k i d u Śląskiego i Ż y w i e c k i e g o . U d z i a ł b r a ł o 58 a u t o ­ r ó w , nadsyłając 165 p r a c m a l a r s k i c h i rzeźbiarskich. P r z y z n a n o n a g r o d y : w dziale m a l a r s t w a — I nagr. o t r z y ­ m a ł Józef Ś w i e r k z B i e l s k a Białej za o b r a z p t . „Biesiada z b ó j n i c k a " , w d z i a l e rzeźby — S t e f a n M i e c h ó w k a z L i p o w a za „ ś w i ą t k i " . 25 V I — rozpoczęły się w N o w e j Słupi Świętokrzyskiej „Dymarki", które t r w a ć mają 3 miesiące. P r o ­ c e s o m w y t o p u żelaza t o w a r z y s z y ł o p l e n e r o w e w i d o w i s k o ilustrujące ż y ­ cie rudników sprzed 2.000 l a t . W osadzie z o r g a n i z o w a n e zostały w y s t a w y sztuki ludowej i kiermasze. Szczególnym p o w o d z e n i e m cieszyła się e k s p o z y c j a m a l a r s t w a b r a c i P ó ł ­ t o r a k ó w , których o b r a z y z n a j d y w a ł y licznych nabywców. V I — odbyły się „ M a ł e d n i K r a ­ k o w a " zorganizowane przez redakcję „Echa K r a k o w a " i k r a k o w s k i D o m K u l t u r y . W o s t a t n i m d n i u odbyła się „ C e p e l i a d a " , połączona z k i e r ­ maszem wyrobów l u d o w y c h i poka­ zem t k a n i a n a k r o s n a c h i h a f t u n a t i u l u . N a k i e r m a s z u grała k a p e l a A l b i n a M a z u r a ze Z w i e r z y ń c a , a całą i m p r e z ę zakończyło b a r w n e „ W e s e l e Bronowickie". V I — odbyła się „ N i e d z i e l a k o ł b i e l s k a " , w czasie k t ó r e j , w ś r ó d róż­ nych imprez otwarto wystawę stro­ j ó w i t k a n i n tego regionu. V I — o d b y ł się I V T y d z i e ń K u l ­ t u r y w p o w . włoszczowskim. Wśród licznych imprez zorganizowano k o n ­ k u r s ' o r k i e s t r dętych, n a k t ó r y m I m i e j s c e zajęła orlkiiestra z I r z a d z . o r a z — przegląd k a p e l i z e s p o ł ó w ludowych. Rozstrzygnięto konkurs zorganizowany p o d hasłem: „ K u l ­ tura ludowa — dobrem n a r o d u " — przez W y d z . K u l t . W R N , S t o w a r z y ­ szenie T w ó r c ó w L u d o w y c h i C P L i A . W k o n k u r s i e b r a ł o udział 17 t w ó r c ó w l u d o w y c h z 11 m i e j s c o w o ś ­ ci. P o w y e l i m i n o w a n i u p r a c , n i e m a ­ j ą c y c h n i c w s p ó l n e g o ze sztuką l u ­ dową, j u r y p r z y z n a ł o n a g r o d y . N a ­ g r o d y I o t r z y m a l i : Józef K a c z m a r e k ze S z c z e k o c i n za lołaskorzeżby w d r e w n i e i Zdzisław P u r z c h l a z K o s s o w a za r z e ź b ę f i g u r a l n a . N a g r o d y I I — E u g e n i u s z C a b a n ze S z c z e k o c i n za s i w a k i , W i k t o r a HVTiilel z Ż e l e ź n i cy z a t k a n i n y o r a z T e r e s a T r e p k a z C h l e w s k i e j W o l i za h a f t . W r a m a c h i m p r e z y „Bydgoszcz 72" z a p r e z e n t o w a n o d o r o b e k k u l t u ­ ralny poszczególnych powiatów, m . i n . twórczość d z i e c i i p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Z o r g a n i z o w a n o też w y ­ stępy l u d o w y c h zespołów pieśni i tańca. 24,25 V I — o b c h o d z o n o „ O l s z t y ń ­ skie D n i F o l k l o r u " , zorganizowane po raz drugi z i n i c j a t y w y Wydz. K u l t . PMiRN, Stowarzyszenia „Poje­ zierze" i W D K — w celu u j a w n i e n i a i zaktywizowania twórców l u d o w y c h i plastyków amatorów z t e r e n u w o ­ j e w ó d z t w a . Tegoroczną i m p r e z ę p o ­ przedziły p r z e g l ą d y i w y s t a w y p o ­ wiatowe, organizowane w czasie 1 Ш — 18 I V , w których u c z e s t n i c z y ­ ło 300 t w ó r c ó w l u d o w y c h i 102 a r t y ­ stów amatorów. Przedstawili oni 2533 p r a c e , z których n a j l e p s z e z o ­ stały z a p r e z e n t o w a n e n a w y s t a w a c h w R e s z l u i O l s z t y n i e . W czasie F e ­ s t i w a l u o d b y ł y się: k i e r m a s z w y r o ­ bów ludowych, spotkanie z l u d o w y ­ mi twórcami, występy zespołów: góralskiego z Zakopanego, k u r p i o w ­ skiego z Dąbrowa, p o w . Szczytno, cymbalistów z B r a n i e w a i k a p e l i l u ­ dowej z Biskupca. 30 V I — 3 V I I — odbył się V I F e s t i w a l F o l k l o r y s t y c z n y w Płocku, zorganizowany przez Wydz. Kult. P W R N i M R N w Płocku, p o d p a t r o ­ natem honorowym Ministra K u l t u ­ ry i Sztuki. Festiwal zainaugurowa­ n y został b a r w n y m k o r o w o d e m 20 zespołów i k a p e l l u d o w y c h , k t ó r e przedefilowały u l i c a m i miasta. Głów­ n y m p u n k t e m p r o g r a m u był „Kon­ cert Malzowiedki", w którym wystąniły zespoły z c e n t r a l n y c h r e g i o n ó w P o l s k i , m . i n . ze Słubic i C z e r m n a w p o w . Gostyńskim, ze w s i W y k r o t k. M v s z y n c a oraz „ K u r p i a n k a " z Kadzidła, ..Rzeczyca", „Żuławy", „Powiśle" i i n . W czasie F e s t i w a l u o t w a r t a zo­ stała w v s t a w a : „Współczesna t k a n i ­ na ludowa woj. warszawskiego", prezentująca p l o n k o n k u r s u zorga­ nizowanego przez M u z e u m Mazo­ wieckie przy udziale Wydz. Kult. W R N w r a m a c h „Roku k u l t u r y l u ­ dowej na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu". W k o n k u r s i e b r a ł o udział 9.11 t w ó r c ó w l u d o w y c h z 17 p o w i a t ó w . Nadosłano 628 p r a c . N a g r o d ę za całokształt t w ó r c z o ś ­ c i otrzymała D o m i n i k a B u i n o w s k a z Węgrowa, nagrodv I rvtrzvmab" r ó w n o r z ę d n i e : Stanisława Miszczak z * i A o w a . p o w . S i e d l c e . Stanisław i Z o f i a Składanowscy z W y s z k o w a , b r a c ' a S. i R. Składanowscy z T u m a n k a . n o w . W y s z k ó w ( r ó w n i e ż za całokształt twórczości). Przyznano t<»ż 10 naaród I I , 10 nagród I I I i 37 wyróżnień. W p r o g r a m i e F p s t i w a l u odbyła s'e . . C e p e l i a d a " , połączona 7 V - i o r maszem sztuki ludowej. ktorvm bra " udział ok. 90 a r t y s t ó w l u d o ­ wych. 1 31 V I — odbyła sie i n a u c u r a c i a ..Dni Nowpigo T a r e u " , w czasie k t ó ­ r y c h w y s t ą p i ł l u d o w y z e s D Ó ł pieśni i t a ń c a „Podhalle" o r a z chór n a u c z y ­ c i e l s k i ..Gorce". Otwarto wystawę rzeźb E d w a r d a S u t o r a . Wystawy Kwiecień kim 1 I V — w M u z e u m Górnośląs­ w B y t o m i u o t w a r t o wystawę prac Andrzeja Wawrzyniaka oraz w y s t a w ę „Sztuka B a l i " , ze ab. M u ­ zeum Etnograficznego. Z okazji tej wystawy wydano ilustrowany folder z tekstem dr. Janusza Kamockiego. I V — w Dymaczowie N o w y m od­ była się w y s t a w a h a f t ó w l u d o w y c h , w y k o n a n y c h przez miejscowe h a f c i a r k i p o d k i e r u n k i e m I r e n y Jasiń­ skiej. Maj V — w Łódzkim M u z e u m Archeo­ logicznym i Etnograficznym otwarto w y s t a w ę p r a c 30 a r t y s t ó w z B o r ó w T u c h o l s k i c h , będącą w y n i k i e m b a ­ dań ' p r o w a d z o n y c h p r z e z łódzkich naukowców n a t a m t y m terenie. Na wystawie pokazano: rzeźbę, h a f t , p l e f c i o n k i , eeralmikę, k o r z e n i o p l a s t y kę. 6 V — w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu otwarto wystawę rzeźb Józefa L u r k i . W y d a n o k a t a l o g i l u s t r o w a n y ze w s t ę p e m K r y s t y n y G e r l i c z o w e j , notą biograficzną o r a z ze s p i s e m p r a c a r t y s t y . 7 V — w Muzeum Etnograficz­ n y m w T o r u n i u o t w a r t a została w y ­ s t a w a : „Sztuka p l a s t y c z n a p r o l e t a ­ r i a t u m i e j s k i e g o " , n a której z a p r e ­ z e n t o w a n o rzeźby E d w i n a Raszata z Grudziądza i F e l i k s a M a i k a z W ł o c ­ ławka. Współorganizatorem w y s t a w y był Zarząd U c z e l n i a n y Z W M na UMK. 10 V I — o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Stuka l u d o w a P u s z c z y Z i e l o n e j " , z o k a z j i k t ó r e j w y d a n o k a t a l o g ze s p i ­ sem i n f o r m a c y j n y m o znanych twór­ c a c h północnych K u r p i . C z y n n a była też druiga w y s t a w a : „Sztuka l u d o w a w s z k o l e " ; w Okresie j e j t r w a n i a zorganizowano spotkania twórców l u d o w y c h z młodzieżą szkolną. 11V — w Tomaszowie Mazo­ wieckim odbyła się niecodzienna uroczystość o t w a r c i a jubileuszowej w y s t a w y p n . „Twórczość l u d o w a Jó­ zefy S i w e k n a t l e s z t u k i l u d o w e j w s i Zakościele". Z a p r e z e n t o w a n o d o ­ r o b e k 65 l a t p r a c y a r t y s t k i , która obchodziła 80-tą rocznicę u r o d z i n . N a o t w a r c i e — prócz w ł a d z m i e j s ­ cowych przybył w i c e m i n i s t e r T a ­ deusz K a c z m a r e k , który u d e k o r o w a ł jubilatkę odznaką „Zasłużonego Działacza K u l t u r y " , przyznając j e j t a k ż e n a g r o d ę pieniężną. Nagrody pieniężne otrzymały również inne wybitne artystki ludowe. Jubileusz S i w k o w e j połączono b o w i e m z 2 5 -leciem d7iałalności artystycznej twórców ludowych Zakościela. W wystawie brało udział o k . 20 m i e s z k a ń c ó w t e j mieiscowośei, p r e ­ zentując t k a n i n y , h a f t y , s t r o i , rzeź­ b y , p i s a n k i , w y c i n a n k i , pająki i s z t u ­ kę obrzędową. 249 �t' 'iy luj ukazji zamieszczamy napisany przez Józefę Siwkową w i e r s z , który z w i e l u p o w o d ó w w y ­ d a j e się b. interesujący; N a k o n k u r s trafiła i u z n a n i e miała, może j a b y m za piosenkę nagrodę dostała. N a m twórcom l u d o w y m d o b r z e się p o w o d z i , bo r o b i m y w y c i n a n k i w o z i m y do Ł o d z i . A bo j a już w y c i n a n k i ładnej n i e zrobiłam, ho p r z e z m o j e w y c i n a n k i już o c z y straciłam. T a łódzka k o m i s j a sądzi z n a k o m i c i e , nasza r a w s k a w y c i n a n k a słynna j e s t w e świecie. M y twórcy l u d o w i z t e g o się c i e s z y m y , bo za nasze w y c i n a n k i pieniążki b i e r z e m y . stawie brało udział 17 t w ó r c ó w , którzy z a p r e z e n t o w a l i : rzeźby, p a ­ miątki, z a b a w k i ludowe, intarsje, w y r o b y z w i k l i n y i sztuczne k w i a t y W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y odbyło się jubileuszowe spotkanie twórców l u ­ d o w y c h z całego p o w i a t u . N a j b a r ­ d z i e j zasłużonym w r ę c z o n o n a g r o d y . * I Drogi e m u Mmistorstwu też się kłaniam n i s k o bo n a imię m i J ó z e f a S i w к o w a nazwisko. Data urodzenia 8 . g r u d n i a 1892 r. — Zakościelc. 16 V — w M u z e u m w N o w y m Są­ czu o t w a r t o w y s t a w ę : „ D a w n a r z e ź ­ ba l u d o w a w f o t a g r a t f - i i " J a n a Ś w i ­ d e r s k i e g o . W y d a n o f o l d e r ze w s t ę ­ pem prof. dr. Romana Reiniussa. J a k t a k z a r a z po w y p ł a c i e m a m y lepsze chęci, b o już w y c i n a m k o g u t a co o g o n e m kręci. Wycinam koguta i taneczne l a l k i bo są t a k i e najładniejsze rawskie wycinanki. Nasze r a w s k i e w y c i n a n k i różnokolorowe, bo j e t a k i e w y m y ś l i ł y twórczynie l u d o w e . Ta Polska b u d o w a m ą d r z e zarządziła z p r o s t y c h w i e j s k i c h kobiet, a r t y s t k i zrobiła. Zrobiła a r t y s t k i twórczynie ludowe, bo i do w y c i n a n k i też t r z e b a mieć g ł o w ę . Nasz Wydział K u l t u r y o nas się f r a s u j e , bo t w ó r c o m l u d o w y m stypendia szykuje. Nasz Wydział K u l t u r y b a r d z o b y m prosiła, żeby m o j a p i o s e n k a n a k o n k u r s trafiła. Jl. 5. A r t y s t k i ludowe z Zakościela 12 V I — w Z a m k u K s i ą ż ą t P o ­ m o r s k i c h w Szczecinie o t w a r t o V I Doroczną W y s t a w ę T w ó r c z o ś c i A m a ­ torskiej L u d z i Morza, zorganizowana p r z e z Z O Z w . Z a w. M a r y n a r z y \ P o r t o w c ó w oraz M O M I w S z c z e c i ­ n i e . Oprócz m a l a r s t w a , rzeźby i g r a ­ fiki zaprezentowano na wystawie metaloplastykę, maskotki, figurki plecione z l i n y , w y k o n a n e w węglu i m o d e l e s t a t k ó w oraz fotogramy. W y s t a w a cieszyła się o g r o m n y m za­ i n t e r e s o w a n i e m publiczności i p r a s y . * 13 V I — w M u z e u m g o r z o w s k i m o t w a r ł o w y s t a w ę p r a c nadesłanych na k o n k u r s s z t u k i l u d o w e j . O r g a n i ­ zatorem wystawy było gdańskie G D K „Kolejarz" i Muzeum. I I . 4. W i c e m i n i s t e r T a d e u s z Kacz­ m a r e k wręcza Józefie S i w e k o d ­ znakę Zasłużonego Działacza K u l ­ tury". 250 14 V I — z o k a z j i 1 0 - l e c i a działal­ ności v/ z a k r e s i e o p i e k i n a d s z t u k ; ] ludową i 5-lecia p r a c y K l u b u P l a ­ styków Amatorów — otwarto w PDK w Myślenicach w y s t a w ę p n . „ D r e w n o w rzeźbie l u d o w e j ' ' . W w y ­ na o t w a r c i u wystawy. V — w P D K w Łomży czynna była w y s t a w a w y c i n a n e k k u r p i o w ­ s k i c h ze z b i o r ó w m i e j s c o w e g o M u ­ zeum. V — w g a r woliń s k i m P D K , z okazji trwającego R o k u K u l t u r y L u ­ dowej zorganizowano wystawę prac artystów l u d o w y c h z terenu p o w i a t u . * V — w Opocznie, w k l u b i e Sto­ warzyszenia ,,Pax", p o d k i e r u n k i e m m g r . S. Rosińskiego zorganizowano w y s t a w ę twórczości l u d o w e j o t e m a ­ tyce sakralnej. Pokazano: rzeżlby, f i g u r k i c e r a m i c z n e , o b r a z y na s z k l e , p i s a n k i , w y c i n a n k i . I nagr. otrzymał K a z i m i e r z A j s z S u l e j o w a za p r a c e rzeźbiarskie. V — w K l u b i e „Ruchu", w Pań­ s t w o w y m Gospodarstwie R o l n y m — Z i m o w i s k o , p o w . Słupsk o t w a r t a zo­ stała w i e j s k a g a l e r i a s z t u k i l u d o w e j . W p o m i e s z c z e n i a c h d a w n e g o pałacu �I w y s t a w i o n o p o n a d 300 rzeźb, m . i n . Eugeniusza Michalskiego, p r a c o w n i ­ k a P G R , k t ó r e g o -prace w y s t a w i a n e już b y ł y w k r a j u i w N R D . W p r o ­ g r a m i e dalszej działalności K l u b u , jego k i e r o w n i c z k a , Stefania Jabłoń­ ska p l a n u j e z o r g a n i z o w a n i e k a s z u b ­ skiej izby regionalnej. ogłoszonego p r z e z P R N . W k o n k u r ­ sie udział brało 47 t w ó r c ó w , zgłasza­ jąc 266 p r a c , g ł ó w n i e z z a k r e s u p l a ­ s t y k i obrzędowej. N a g r o d y o t r z y m a ­ l i : Anna Uliczka, w. Smolarnia, W a l e s k a Bałuch i Elżbieta M a l i k ze w s i Żużel—Bąków, Marta Mechnik, w. Racławoczki i i n . * V — z okazji sesji P R N w K i e l ­ cach, zorganizowano w g m a c h u W R N wystawę m a l a r s t w a Stefana i R e m i ­ g i u s z a P ó ł t o r a k ó w oraz rzeźb A l e k ­ sandra K u c h a r s k i e g o , Tadeusza S t a c h e r y i Stanisława C i s z k a . * V — w R a d o m i u o t w a r t a zo­ stała w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j z i e m i radomskiej. Otwarcie poprzedziła p r e l e k c j a m g r . S. Rosińskiego, p o k t ó r e j u r a c z o n o gości o r y g i n a l n y m kwasem chlebowym, roznoszonym przez dziewczynę w s t r o j u l u d o w y m . P r z y g r y w a ł a k a p e l a St. K o ł a s i ń s k i e go ze Z d u n k o w a , k . P r z y s u c h y . V — w Muzeum w Sieradzu odbyła się w y s t a w a p r a c M a r i i W o j ­ ciechowskiej, z okazji 65-lecia jej u r o d z i n . J u b i l a t k a otrzymała n a g r o ­ dę M K i S . R ó w n o c z e ś n i e o t w a r t o w y ­ stawę c e r a m i k i f i g u r a l n e j J a d w i g i Grala z Burzenina. * 20 V — w Z a m k u K s i ą ż ą t P o ­ m o r s k i c h w S z c z e c i n i e o t w a r t a zo­ stała w y s t a w a pamiątek r e g i o n a l ­ n y c h . W y s t a w a była p l o n e m k o n ­ k u r s u ogłoszonego w m a r c u z i n i ­ cjatywy Wydz. H a n d l u P W R N , a zorganizowanego p r z y współudziale W y d z . Przemysłu i W y d z . Kultury oraz Cepelii, „ A r t R e g i o n " w Sopo­ cie, W D K i S T K w S z c z e c i n i e . D o konkursu zaproszono plastyków amatorów i rzemieślników, którzy nadesłali p o n a d 640 p r a c , z czego j u r y z a t w i e r d z i ł o d q p r o d u k c j i 268, a 45 n a j l e p s z y c h p r o j e k t ó w zostało nagrodzonych. Nalgrody I o t r z y m a l i : Paweł Kwidzyński ze Szczecina, L e o n a r d Krzymański z G d y n i , Euge­ n i a Syplińska z Gdańska—Oliwy, Kazimierz Wroński ze Szczecina, Stanisław S z u l c z K o b y l a n k i , p o w . stargardzki. 9 V I — w P D K w Kozienicach o t w a r t o wystawę sztuki l u d o w e j zie­ m i k o z i e n i c k i e j , n a której z a p r e z e n ­ towano dorobek k o n k u r s u zorganizo­ wanego przez Wydz. K u l t . P W R N , Cepelię i Oddział K i e l e c k i S t o w a ­ rzyszenia Twórców L u d o w y c h . 11 V I — w D o m u K u l t u r y w K o ­ s z a l i n i e o t w a r t o Doroczną W y s t a w ę P l a s t y k i A m a t o r s k i e j w o j . koszaliń­ s k i e g o . Z a p r e z e n t o w a n o p r a c e z za­ k r e s u m a l a r s t w a , rzeźby i r y s u n k u . 19 V I — w M u z e u m K u j a w s k i m we Włocławku o t w a r t o wystawę pn. „ K u l t u r a l u d o w a K u j a w " , n a której zgromadzono prace najbardziej r e ­ prezentacyjne d l a tego r e g i o n u z za­ k r e s u : rzeźby, m a l a r s t w a , p l e c i o n ­ karstwa, garncarstwa, kowalstwa a r t y s t y c z n e g o , h a f t u , ręcznie m a l o ­ w a n e g o f a j a n s u . Z a p r e z e n t o w a n o też d w a t y p o w e wnętrza izby k u j a w ­ s k i e j . W d z i a l e rzeźby w y r ó ż n i a ł y się prace wybitnych kujawskich a r t y s t ó w l u d o w y c h — z m a r ł e g o już F e l i k s a Błaszczyka oraz J a n a C e n t kowskiego z Nieszawy, Jacentego L a s k o w s k i e g o z Lubrańca i F e l i k s a M a i k a z Włocławka. * 25 V — w M u z e u m L i t e r a t u r y im. Adama Mickiewicza w Warsza­ w i e o t w a r t o wystawę rzeźbiarzy l u ­ d o w y c h z p o w . sierpeckiego. VI — w kozienickim PDK o t w a r t o w y s t a w ę współczesnej s z t u ­ k i l u d o w e j , na której z a p r e z e n t o w a ­ no p r a c e 16 a r t y s t ó w l u d o w y c h z 10 miejscowości tego p o w i a t u . N a wystawie dominowały wyroby ze słomy, k o w a l s t w o , t k a c t w o , w y c i n a n ­ k i . J u r y k o n k u r s u przyznało n a g r o ­ dy, które o t r z y m a l i : Nagr. Ш — G e ­ n o w e f a C z a c h o r , w . J a n o s z k i — za w y c i n a n k i , pająki i k w i a t y ; N a t a l i a B a r y c z k a z N o w e j W s i — za t k a c ­ t w o o r a z Stanisław D e n l k i e w i c z z J e d l n i — za rzeźby. N a g r . I I — Franciszek Jarosz z J e d l n i Kościel­ n e j — za k o w a l s t w o , E u g e n i u s z O f i c j a l s k i z G ł o w a c z o w a — za c e r a ­ mikę. N a g r . I I I — Tadeusz L e ś n i e w ­ s k i z G ł o w a c z o w a — za k o w a l s t w o , K a t a r z y n a W a c h , ze w s i J a r o s z k i — za pająki oraz J a n i n a W a w e r z G ł o ­ w a c z o w a — za b u k i e t y i p i s a n k i . * * 31 V — w Sławsku W i e l k i m , p o w . Inowrocław — K o ł o Gospodyń Wiejskich przygotowało wystawę prac malarskich E w y Lewańskiej oraz haftów k u j a w s k i c h w y k o n a ­ n y c h p r z e z członkinie K o ł a . C z e r w i e c 4 V I — w Opolu otwarto wysta­ wę sztuki ludowej pow. k r a p k o w i c ­ k i e g o , będącą r e z u l t a t e m k o n k u r s u V I — w e w s i Grzymały, p o w . sokolski, staraniem miejscowych działaczy, A n n y T r y n i s z e w s k i e j ( g o ­ spodarz k l u b u ) i Tadeusza Piwowa­ r a ( k i e r o w n i k szkoły) zorganizowana została w y s t a w a t k a n i n l u d o w y c h , w y k o n a n y c h przez m i e j s c o w e a r t y s t ­ k i . Prelekcję o t r a d y c j a c h t k a c t w a l u d o w e g o n a P o d l a s i u wygłosiła J a ­ nina Szewczyk, art.-plastyk z wę­ growskiej Cepelii. Otwarcie w y s t a ­ w y zakończyły występy ludowego p o e t y — P a w ł a K a m i ń s k i e g o oraz zespołów a r t y s t y c z n y c h p o w i a t o w e ­ go Ośrodka K u l t u r y w S o k o ł o w i e i Szkoły P o d s t a w o w e j w Grzymałach. * V I — w bychawskim P D K czyn­ na była w y s t a w a prac ludowych artystów tqgo p o w i a t u . Pokazano: rzeźby, m a l a r s t w o , w y c i n a n k i , p i s a n ­ k i i pająki. V I — w B o c h n i o t w a r t a została wystawa prac twórców ludowych połączona z ogłoszeniem wyników konkursu. Organizatorami imprezy b y l i : M u z e u m Z l i e m i Bocheńskiej, Wydział Oświaty P P R N , P D K i Z P Z M W . W k o n k u r s i e brało udział p o ­ n a d 60 t w ó r c ó w , p r a c e 33 w y b r a n o na wystawę. J u r y k o n k u r s u pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa przyznało 8 równorzęd­ n y c h nagród. N a g r . I : za r z e ź b y otrzymali: Jan Madej z Dziewina, Stanisław Opaliński z B o c h n i , P i o t r D y m u r s k i z G r o b l i , za m a l a r s t w o —• A n i e l a D a m i o ł z B u c z k o w a , za g a r n ­ c a r s t w o — M a o i e j T r a c z z Dębiny, za h a f t — A n i e l a G i e r e k z T r z c i a n y , za p i s a n k i — T e o d o r a K o r n e c k a z N o w e g o Wiśnicza i za pająki — K a t a r z y n a Ryś z Ubrzeży. V I — K o ł o Gospodyń W i e j s k i c h ze S t o k u R u s k i e g o , p o w . S i e d l c e z o r ­ ganizowało wystawę w y r o b ó w l u d o ­ w y c h i sprzętów, służących d o o b r ó b ­ k i włókna l n i a n e g o . Spośród e k s p o ­ n a t ó w w i e l e r e p r e z e n t o w a ł o wartości zabytkowe. * VI — Cepelia zorganizowała d w i e w y s t a w y prac dzieci z ognisk p l a s t y k i l u d o w e j , istniejących p r z y spółdzielniach c e p e l i o w s k i c h „Cha­ łupnik" w Iłży i „Przemysł L u d o ­ w y " w L e ż a j s k u . O g n i s k o z Iłży, prowadzone przez Wincentego K i towskiego i ognisko w M e d y n i Gło­ gowskiej prowadzone przez A n d r z e ­ j a Rutę i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l a z a ­ prezentowały rzeźby ceramiczne. 25 v i — w M u z e u m K u j a w s k i m we Włocławku o t w a r t o wystawę f a ­ jansu włocławskiego, prezentującą d o r o b e k k o n k u r s u , ogłoszonego 6 V I przez M u z e u m i P W R N w Bydgosz­ czy. N a g r o d y M K i S o t r z y m a ł o 47 artystów, w t y m .nagrody I : E u g e ­ nia Adamczewska, Jadwiga Kiełk o w s k a , Salomeą Z a j k o w s k a , Ste­ f a n i a Bilińska, L o n g i n a K r a j e w s k a , Jadwiga Marciniak. * V I — w M u z e u m w Sieradzu otwarto pokonkursową wystawę rzeźby i m a l a r s t w a l u d owego oraz z d o b n i c t w a wnętrz d o m u r e g i o n a l ­ nego. N a g r o d y M K i S o t r z y m a l i : Sta­ nisław K a r p a z Rudy, Szczepan M u c h a ze w s i S z a l e , J e r z y K a c z m a ­ r e k ze w s i W r ó b l e w , C z e s ł a w C z e kalik ze w s i Stoozfci, Stanisław Krzyżańskd ze w s i Z a w a d a , M a r i a n ­ n a Bałcerzak ze w s i W o l a Bałucka. 251 �Konkursy M a j V — w Muzeum Etnograficznym w K r a k o w i e rozstrzygnięto k o n k u r ­ sy na h a f t zalipiański i k o w a l s t w o ludowe pow. krakowskiego. Jury pod p r z e w o d n i c t w e m prof, dr K o m a n a R e i n f u s s a p r z y z n a ł o następujące n a ­ g r o d y : w k o n k u r s i e n a h a f t zalipiań­ ski I n a g r o d y otrzymały — M a r i a O w c a i J a n i n a L i z a k , I I nagrodę — Stanisława Majchrowska, Felicja C u r y ł o w a i D a n u t a S z c z e b a k o w a . Za k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e I nagrodę — W ł a d y s ł a w K o ł o d z i e j c z y k ze S z c z y ­ gła с i E d w a r d M i sta r z z O c n o j n a, I I nagrodę — L u d w i k P i t a l a z G a j u . 23 V — r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s n a sztukę l u d o w ą p o w . b r z e z i ń s k i e ­ go. U d z i a ł brało 54 a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h z 25 miejscowości. Nadesłano 773 p r a c e . Nagrodę I otrzymała Agnieszka Lasota, w . Sangrodz. Г.5 V — rozstrzygnięto k o n k u r s na m a l o w a n e wnętrza i z b k u j a w ­ s k i c h . W k o n k u r s i e brało udział 15 gospodyń z p o w . W ł o c ł a w s k i e g o . N a ­ g r o d y I przyznano M . Żołnowskiej, W . W ł o d a r z e w s k i e j i E. A d a m s k i e j ze Ś w i ą t k o w i e o r a z Z . S z m a j d z i e z Gajówki. 25 V — r o z s t r z y g n i ę t o I X k o n ­ k u r s n a m a l o w a n i e domów zalipiańskich. Przyznano nagrody M K d S oraz PWRN. 31 V — w B o c h n i r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s : „Sztuka l u d o w a p o w . b o ­ cheńskiego". W ś r ó d nadesłanych p r a c d o m i n o w a ł a rzeźba i g a r n c a r s t w o . Przyznano 'nagrody MKdS, WRN, CPLiA. V — w Myślenicach r o z s t r z y ­ gnięto k o n k u r s ma k w i a t y z bibuły, ogłoszony p r z e z W R N i P R N . Czerwiec V I — ogłoszono w y n i k i k o n k u r ­ su n a h a f t l u d o w y i palmę w i e l k a ­ nocną, z o r g a n i z o w a n e l g o p r z e z M u ­ zeum Regionalne w Złotowie. Z a haift — n a g r o d y I n i e p r z y z n a n o . N a g r o d y I I otrzymały: Celina B y t k o w s k a z K r a j e n k i , Teodozja Kaźm i er czy к iz Tarnówka, Grażyna G a w r o n o w s k a ze Z ł o t o w a . Celina Bybkowska otrzymała r ó w n i e ż nagrodę specjalną j u r y za u p o w s ze с h n i a n i e h a ft u 1 u d o w e g o. N a g r o d y I I I zdobyły: M a r i a P i e r z y n sika i W a l e n t y n a Z i ó ł k o w s k a ze Z ł o ­ t o w a or az G e n o w e f a W a ł d o w ak a z Krajenki. W k o n k u r s i e n a palmę w i e l k a ­ nocną n a g r o d y I n i e p r z y z n a n o . N a ­ grodę I I o t r z y m a ł y : Z o f i a K a w a l e c -Łuszezewska i Małgorzata Zasada ze Z ł o t o w a . W o b u k o n k u r s a c h wyróżniono Szkołę P o d s t a w o w ą z K r a j e n k i . tn a l w n у с h j a k M . K o r sak, В. P o d j a s k i , T . O c i e p k a , Z. R a d k e , J . S k o ­ c z y l a s , E . K o ł a c z (rzeźba). P r a c e n i e z a k u p i o n e n a w y s t a w i e będą p ó ź n i e j wystawione w różnych miastach włoskich przez i n i c j a t o r a i o r g a n i ­ zatora p. V i t t o r e Q u e r e l a , właści­ ciela „ha F e l u c a " największej w R z y m i e g a l e r i i zajmującej się s z t u ­ ką n a i w n ą . E k s p o n a i t y dostarczyło B H Z DBSA. Polska sztuka l u d o w a za granicą W — w r a m a c h „Dni P o l s k i c h " w M u l h o u s e ( A l z a c j a ) , mieście sły­ nącym z t r a d y c j i tkackich, M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e zorgani­ zowało wystawę polskiego s t r o j u i tkaniny ludowej. 29 I V — 20 V — w Essilingen ( N R F ) Kreiisjuigenidning z o r g a n i z o w a ł wystawę p o l s k i e j rzeźby l u d o w e j z eksponatów dostarczonych przez BHZ DESA. W wystawie wzięli udział: M a r i a n A d a m s k i , Stanisław Denkiewicz, Ignacy Kamiński. Marian Ule, Filomena Robakow­ s k a , Stanii s ł a w Słorrniń s k i , H e n r y k Wierzchowska, A d a m , H e n r y k i Ste­ fania Zegadłowie, Mieczysław Żegliński, E d w a r d K o ł a c z , W i n c e n t y K r a j e w s k i , P i o t r Suszczewicz, E d ­ ward Szymborski. 3 V — 3 V I Galeria Pro A r t e K a s p e r w M o r ges ( S z w a j c a r i a ) z o r gainiizowała m i ę d z y n a r o d o w y k o n k u r s m a l a r s t w a naiwneigo. S r e b r n y m e d a l uzyskał J a n Płaskociński z W a r s z a ­ w y za o b r a z „Dejfiuiada". E k s p o n a t y wysłało B H Z D E S A . * 24 V I — S p o l e t o . W r a m a c h i m ­ p r e z „ F e s t i w a l u dwóch ś w i a t ó w " w S p o l e t o o t w o r z o n o w obecności A m ­ basadora R P w Rzymie wystawę „Naiifis delia* P o l o n i a " , w y d a n o p l a ­ k a t oraz k a t a l o g z bar w n ą r epr o dulkcją rzeźby Adama Zeigadły. W s t ę p do ikataflngu n a p r a ł K o m i s a r z wystawy A. J a c k o w s k i . Pokajano p o n a d 200 dzieł współczesnych d p o g r a n i c z a ze s z t u k a b u d o w a p o c z y ­ nając ( o b r a z y Z . Barańskiej, E. P e k s o w e j , A. S ł o w i ń s k i e g o , r z e ź b y : L a meckiego. K r a j e w s k i c h , Wierzchówslkieigo, N i e w o l i , A . ZeĘ-adły) poiprzez o b r a z y górn i ków ( H o l e s z a , W r óbla. U r b a n k a , Sówki) znanych twórców f,i [ W G a l e r i i S e r a p h i n e w Paryżu miała m i e j s c e i n d y w i d u a l n a w y s t a ­ wa malarstwa naiwnego M a r i i K o r ­ sak z W a r s z a w y . W Ośrodku K u l t u r y P o l s k i e j w Budapeszcie czynna była w y s t a w a p n . „ Z i e m i a k i e l e c k a ' * , n a której obok fotogramów pokazano liczne eksponaty sztuki ludowej z M u z e u m Świętokrzyskiego, jak: ceramikę, rzeźbę, stroje l u d o w e , w y r o b y k o ­ walskie. W uroczystym otwarciu w y s t a w y b r a ł udział wice-przewo­ dniczący P W R N w K i e l c a c h , J . K o ­ s o w s k i oraz k i e r o w n i k W y d z . K u l ­ t u r y P W R N A . Pierzchała. Inne 3 1 V — o d b y ł o sdę uroczyste wręczenie dorocznych nagród i m . Jana Pocka, ufundowanych przez redakcję „ C h ł o p s k i e j D r o g i " . L a u ­ r e a t a m i r o k u 1972 z o s t a l i : F e l i c j a Jaroszewicz z Janowa, p o w . sokolski — tkaczka ludowa; E m i l i a M i c h a l ­ ska z Cieszyna — p o e t k a l u d o w a , rzeźbi a r k a , w y c i n a n k a r k a; Klara P r i l o w a z Кcyni, p o w . Szubin — r zeżbiarka, w y o i n a n k a r k a , h af ci a r ka; Jarosława Janina Fiutowska, znana jako H a n k a Nowolbielska — poetka z Podhala; Wincenty K r a ­ j e w s k i z Z a w i d z a p o w . Sierpc — rzeźbi a r z; F e l i k s R a k z B o r o w i ec, pow. Włoszczowa — pisarz l u d o w y , działacz; J a n Sławiński z P a w ł o w a — garncarz lubelski. K r o n i k ę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daa64c6212ff837c5ec7933d1131cad0.pdf d5019c4f03a3b20f28f9418f53e97ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3118 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.3, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI » ROK XXXVIII • 1 984 • Nr 3 OJ polska sztuka ludowa W R O C Ł A W _ W A R S Z A W A K R A K Ó W Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , WYDAWNICTWO G D A Ń S K Ł Ó D Ź POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Tadeus? Chrzanowski Tho " B l a c k Madonna'' and A r t 131 Anna Kunezynska-Iraeka Our L a d y of C z ę s t o c h o w a in the Polish folk art-remarks on the exhibition 139 Aleksandra Jaehor-Tyszkowa Remarks on tho exhibition "Our Lady of C z ę s t o c h o w a in Polish folk and popular art" 149 Aleksander Jackowski Coments in the E x h i b i t i o n Book 13,5 Jacek Grąbczowski Our L a d y in folk linguistic transmission 157 E w a Fryś-Pietraszkowa O n Crib's Dolls 167 Zofia Rozanow A crib from Koniecpol 177 Małgorzata K i t o w s k a ^ H e n r y k Rodakowski's . . . "Palahicze A l b u m " . . . 183 SUMMARY OF ARTICLES 189 РЕЗЮМЕ 190 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i czowa, Anna Kuhczyńska-Iracka; Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łodziński, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz r e d a k c j i — E w a K o r u l s k a . Redaktor techniczny — G r a ż y n a M i ę t u s . T ł u m a c z e n i a — P i o t r P a s z k i e w i c z , M a g d a l e n a I w i ń s k a (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a {ros.). S e r w i s fotograficzny — J a n S w i d e r s k i . A d r e s R e d a k c j i : I n s t y t u t S z t u k i P A N , u l . D ł u g a 28, 00-950 W a r s z a w a , s k r . poczt. 994 T e l . 31-32-71/4, w e w n . 227, 229. R ę k o p i s ó w n i e z a m ó w i o n y c h r e d a k c j a nie z w r a c a . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff6ed78bf9b3f2a52ff128cc152e5aca.pdf 992163607b90ef27dad49b63e62200f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4328 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.253-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю . М Е SUMMARIES OF A R T I C L E S Jan M i t a r s k i — THE ART OF MENTAL TIENTS — REVIEW OF P S Y C H I A T R I C TESTS PA­ T h e f a c t t h a t a p e r s o n is m e n t a l l y d e f e c t i v e does not create t a l e n t i n h i m , b u t i t can release i t , s t r e n g t h ­ e n i n g i n such a person the i n b o r n desire of e v e r y m a n to r e a t e s o m e t h i n g a r t i s t i c , t h a t is, g i v i n g h i m a s t r o n g e r c r e a t i v e d r i v e to a m u s e h i m s e l f or s y m b o l i s e s o m e t h i n g . T h e r e s u l t s of " s c h i z o p h r e n i c a r t i s t i c e x p r e s s i o n " are v a r i e d : t h e y m a y be d a u b i n g s or t h e y m a y be r e a l i s t i c pictures, simple o r n a m e n t a t i o n or h a l l u c i n a t o r y visions. T h e n there are s y m b o l i c a l compositions being an e x p r e s ­ s i o n o f e x p e r i e n c e s a n d f a n c i e s . I n t h e f i e l d of s t u d i e s o n the artistic p r o d u c t i o n of m e n t a l patients, the c l i n i c a 1 l i n e is r e p r e s e n t e d b y s t u d i e s f r o m t h e a n g l e o f therapeutic and diagnostic principles. The psycholog­ ical l i n e of studies models mental mechanisms of creative w o r k on experiments (narcotics, alcohol, a r t i f i ­ c i a l stresses f r o m e n v i r o n m e n t ) o r b y s o c i o - e t h n o g r a p h i c analogies (so-called p r i m e v a l c u l t u r e , analyses of the f u n c t i o n of a r t i n t h e r i t e s o f m a g i c o r r e l i g i o n ) . T h e a e s t h e t i c l i n e of s t u d i e s e x a m i n e s t h e c r e a t i v e w o r k o f t h e " m e n t a l " p a t e n t f r o m t h e aspect o f " n o r m a l " a r t (visionary paintings, surrealism, expressionism). Studies i n a l l d i m e n s i o n s a r e m o s t f u l l y c a r r i e d o u t b y t h e Soc i e t e I n t e r n a t i o n a l de P s y c h o p a t o l o g i e de l'Expression, the o f f i c i a l organs of w h i c h are " C o n f i n i a P s y c h i a t r i c a " , a n d series o f m o n o g r a p h i c p u b l i c a t i o n s . S i n c e 1963, w i t ­ h i n the f r a m e w o r k of the research carried out by the Pa­ r i s m e n t a l c l i n i c , a d o c u m e n t a t i o n c e n t r e has b e e n c r e a ­ t e d ( C I D E P ) , w h i c h has a r i c h c o l l e c t i o n of d r a w i n g s , pictures, reproductions, a modern library and f i l m ar­ c h i v e s , as w e l l as a n " a u t o m a t e d i n f o r m a t i o n b a n k " o n the psychopathology of expression. Bożena Kłobuszewska — HERÓDEK. P O R T R A I T OF T H E K A R O L WÓJCIAK ARTIST — t r i t i o n is a m p l y m a d e u p f o r b y h i s s i n c e r e l o v e o f m u ­ s i c - m a k i n g . T h i s w o n h i m t h e i n t e r e s t of h i s e n v i r o n m e n t (he p l a y e d a t t h e r e q u e s t of n e i g h b o u r s , a t w e d d i n g s a n d c h r i s t e n i n g s i . H i s s t y l e of m u s i c - m a k i n g is a s p e c i f i c i n t e r p r e t a t i o n o f t h e m u s i c a n d songs o f O r a w a . He w a s m o s t c o n v e n t i o n a l i n t h e songs, p a r t i c u l a r those he performed w i t h o u t accompaniment, namely, religious, r i ­ t u a l a n d s h e p h e r d ' s songs. H e l i k e d t o s i n g h i m s e l f a n d d a n c e ( t r e a t i n g h i s p l a y i n g o n t h e v i o l i n or d o u b l e bass j u s t as a n a c c o m p a n i m e n t a n d , s e c o n d a r y as s u c h ) h i s e n t e r t a i n i n g couplets and dance tunes, show s k i l l i n o b ­ s e r v a t i o n a n d also i n p a r o d y a n d i m i t a t i o n . His m a x i m u m s i m p l i c i t y of f o r m , disregard for tech­ nique, d e f o r m a t i o n of generally k n o w n motifs are a fea­ t u r e b o t h of t h e style of his s c u l p t u r e s and his m u s i c . Jolanta W a l i c k a — BRONISŁAW SUROWIAK A n a r t i c l e w r i t t e n b y a p s y c h o l o g i s t , b a s e d o n tests a n d i n t e r v i e w s . S u r o w i a k was b o r n in a poor w o r k e r ' s f a ­ m i l y i n 1936. H e w a s a w e a k , u n l o v e d b y h i s f a m i l y and not p o p u l a r w i t h o t h e r c h i l d r e n of his o w n age. T h i s m a d e h i m seek s o l i t u d e a n d l o n e amusements, o f t e n of a r e l i g i o u s c h a r a k t e r . H e h a d d i f f i c u l t i e s a t school i n k e e p i n g pace w i t h the other c h i l d r e n , being absorbed w i t h ideas a b o u t h u m a n w r o n g s , i n j u s t i c e , f a t e a n d G o d . H i s f i r s t d r a w i n g s , m a d e w h e n he w a s a b o u t t w e l v e y e a r s o l d , w e r e p l a n s of i m a g i n a r y t o w n s . L a t e r he d r e w c h u r c h e s , p a l a c e s a n d h u m a n f i g u r e s , i m a g i n a r y m u s e u m s w i t h his o w n p i c t u r e s s h o w i n g s u f ­ f e r i n g , o l d age, h u m a n w r o n g s . H e h a d a h a r d a n d miserable y o u t h , left home and great d i f f i c u l t y attained a p o s i t i o n f o r h i m s e l f a t w o r k (he is a m a n u a l w o r k e r ) . H e made efforts for m a n y years t o educate himself, b u t d i d not complete the secondary s c h o o l c o u r s e of s t u d y . H e does h i s d r a w i n g s (in i n k o n c a r t r i d g e p a p e r ) e v e r y day after w o r k . T h e d r a w i n g s h a v e t h e i r specific s y m b o l i s m of a m o r a l c o n t e n t . T h i s article w r i t t e n by a psychologist describes the personality of Herodek, a f o l k sculptor, analyses f r o m his l i f e , b e h a v i o u r , a c t i v i t i e s a n d r e s e a r c h tests. I n the sculptures nality and bably due l i g h t o f t h i s a n a l y s i s , t h e p r i m i t i v i s m o f his is e x p l a i n e d b y t h e p r i m i t i v i s m o f h i s p e r s o ­ h i s c o g n i t i v e l i m i t a t i o n s , w h i c h are m o s t p r o ­ to thyropenia. M a d e f u n o f since h e w a s a c h i l d , r e g a r d e d as m e n ­ tally retarded, rejected by the c o m m u n i t y , Herodek did e v e r y t h i n g he c o u l d t o f i n d a p l a c e f o r h i m s e l f i n i t a n d p l a y a u s e f u l p a r t . T h i s idea g a v e b i r t h t o h i s s c u l p t u ­ res, v e r y s i m p l e , r e d u c e d t o a v e r y g e n e r a l symbolisation of holy figures of saints, w h i c h by t h e i r m o r a l e x a m p l e w e r e said to b r i n g p e o p l e n e a r e r t o G o d . Janusz Mroczek — HERODEK'S MUSIC-MAKING T h e f o l k a r t i s t K a r o l W ó j c i a k ( " H e r o d e k " ) is k n o w n first and foremost for his sculptures and carvings, b u t a n a l y s i s o f his o t h e r g r e a t p a s s i o n — m u s i c — e n r i c h e s o u r k n o w l e d g e of the specific p e r s o n a l i t y of t h i s n o n ­ professional artist. H e has b e e n p l a y i n g f o r a l o n g t i m e (since h e l i v e d the life of a wanderer), combining playing on a v i o l i n made by himself w i t h singing and dancing. His lack of Bogna J a k u b o w s k a OF L I L I E S — PRINCE OF THE VALLEY A m o n g non-professional artists, Andrzej Wacławczyk is r a t h e r e x c e p t i o n a l . B o r n i n 1946 i n W r o c ł a w (he c a l l s h i m s e l f A n d r z e j , Prince of Wrocław), he was n o t able t o go to s c h o o l o r w o r k d u e t o i l l n e s s a n d d e v o t e s a l l his t i m e to g r a p h i c a r t , above a l l , e x - l i b r i s . H e a l r e a d y has m o r e t h a n 600 d r a w i n g s to h i s c r e d i t . H i s i n t e r e s t i n e x - l i b r i s is c o m b i n e d i n h i s case w i t h a g r e a t l o v e o f b o o k s . I n 1967 he s t a r t e d a c o l l e c t i o n of b o o k s , w h i c h h e g a v e t h e o f f i c i a l n a m e o f " S i l e s i a n L i b r a r y of S c i e n c e and D o c u m e n t a t i o n " a n d i n connection w i t h it r u n s his o w n p u b l i s h i n g f i r m , issuing fascicles w i t h his o w n graphic art. F o r a c e r t a i n t i m e he l e a r n t g r a p h i c a r t a t a n a r t h o b b y c i r c l e , b u t d i d n o t lose h i s o w n o r g i n a l s t y l e . H i s book-plates (lino-cuts) are distinguished b o t h by h i s specific w a y of c u t t i n g t h e m a n d b y t h e i r c o m p o s i t i o n (usually concentric). T h e d r a w i n g s are u s u a l l y f u r n i s h e d w i t h a short cyphered t e x t of a poetic and u n u s u a l c h a ­ racter i n book-plates, for instance: "Selection f r o m the Stories of Basia a n d A n d r z e j e k D r i v e n out of the Valley of L i l i e s a Year A g o " , " F r o m the Stories of Basia i n Andrzejek's B o o k w h i c h is t o be B u r n t " , " B o o k of D r e a m s o f L o v e " , " B o o k o f O r c h i d s " , etc. 253 �Helena Średniawa, Eugeniusz EDWARD SUTER — SCULPTOR FROM Radzik — NOWY TARG E d w a r d S u t e r w a s b o r n i n 1917 i n N o w y T a r g . D u ­ r i n g t h e w a r , i n 1940, he w a s t a k e n t o G e r m a n y for f o r c e d l a b o u r , l a t e r b e i n g sent t o a p e n a l c a m p , f r o m w h e n c e i n 1942, v e r y i l l w i t h a s k u l l i n j u r y , he r e t u r n ­ ed to his f a m i l y . F r o m then on, being unfit for nor­ m a l l i f e , h e has b e e n u n d e r t h e c a r e o f a n d s u p p o r t e d b y h i s e l d e r sister. H e b e g a n t o s c u l p t a b o u t 1958 a f t e r s o m e u n s u c c e s s ­ f u l a t t e m p t s to live a n o r m a l life. F r o m t h a t t i m e on he has d e v o t e d a l l h i s e n e r g i e s t o s c u l p t i n g . H i s s c u l p ­ t u r e s s h o w h i s e x c l u s i v e i n t e r e s t t o be i n t h e h u m a n f o r m : heads, b u s t s or w h o l e b o d y . H e is p a r t i c u l a r l y i n ­ t e r e s t e d i n w o m a n as a s u b j e c t . H i s s c u l p t u r e s h a v e a p r e d o m i n a n t n o t e o f t h o u g h t f u l n e s s , sadness a n d t h e t r a g i c . I t is m o s t l i k e l y t h a t m o s t o f S u t o r ' s i n s p i r a t i o n w a s f r o m r e p r o d u c t i o n s f r o m a l l k i n d s o f epochs a n d i n a l l k i n d s o f s t y l e s t o w h i c h h e has h a d access. H o w e v e r , t h e w a y h e has a s s i m i l a t e d w h a t h e sees a n d h i s w a y o f e x p r e s s i n g h i s v i s i o n s t e s t i f y to t h e h i g h r a n k of h i s t a l e n t . T h e best p r o o f o f t h i s a r e h i s s c u l p t u r e s i n stone, although in his wood carvings, very often i n p o l y c h r o ­ m e , he e x p r e s s e s h i m s e l f m o r e e a s i l y a n d m o r e f u l l y . H e s c u l p t s o n l y f o r h i m s e l f , o n l y r e l u c t a n t l y sells h i s w o r k s (for i n s t a n c e to t h e T a t r a M u s e u m i n Z a k o p a ­ ne, t h e S t a t e E t h n o g r a p h i c M u s e m i n W a r s a w ) , prefer­ r i n g t o l o a n t h e m . H e is e v e n r e l u c t a n t t o s h o w his w o r k s t o o t h e r s . H e has n o t b e e n d i s c o u r a g e d by o b s t a c ­ les a n d f o r m e r c r i t i c i s m s a n d is i n d i f f e r e n t t o his p r e ­ sent successes ( e x h i b i t i o n s i n N o w y T a r g , Zakopane, Cracow, Warsaw). �РЕЗЮМЕ Ли М и т а р с к и — ТВОРЧЕСТВО ПСИХИЧЕСКИ Б О Л Ь Н Ы Х . ОБЗОР ПСИХИАТРИЧЕСКИХ ИССЛЕ­ ДОВАНИЙ П с и х и ч е с к а я б о л е з н ь не создает таланта, по порой способствует его проявлению, усиливая присущее к а ж д о м у в л е ч е н и е к и з о б р а з и т е л ь н о м у творчеству т.о. у с и л и в а я с т р е м л е н и ю к созданию, р а з в л е ч е н и ю л и б о символизации. Проявления „шизофрепическои изо­ б р а з и т е л ь н о й э к с п р е с с и и " бывают р а з н ы е : наряду с неопределенной мазней возникают реалистические п р е д с т а в л е н и я , рядом с н е с л о ж н ы м орнаментом — г а л л ю ц и н а ц и и и видения. И, наконец, рождаются с и м в о л и ч е с к и е композиции, с и с т е м а т и з и р у ю щ и е пере­ живания и химерические признаки. К л и н и ч е с к и е и с с л е д о в а н и я творчества п с и х и ч е с к и б о л ь н ы х ведутся под у г л о м терапевтических и диаг­ ностических определений. Психологическое направле­ ние исследований у с т а н а в л и в а ю т модели п с и х и ч е с к и х механизмов т в о р ч е с к о г о труда п у т е м эксперимента (наркотики, искусственные с т р е с с ы ) л и б о путем с о циоэтнологических а н а л о г и й (так паз. п е р в о б ы т н ы е культуры, анализ магических, религиозных и обря­ д о в ы х ф у н к ц и й искусствах Э с т е т и ч е с к о е н а п р а в л е н и е рассматривает „ б о л ь н о е " творчество в аспекте я в л е ­ ний „ н о р м а л ь н о г о " искусства ( с ю р р е а л и з м , экспрес­ сионизм). Самым п о д р о б н ы м образом ведет исследования во всех т р е х н а п р а в л е н и я х S o c i e t e I n t e r n a t i o n a l e d e P s y ­ c h o p a t o l o g i e de l ' E x p r e s s i o i n , о ф и ц и а л ь н ы м и органами которого я в л я ю т с я ж у р н а л „ C o n f i n i a P s y c h i a t r i c a " и с е р и я м о н о г р а ф и ч е с к и х изданий B i b l i o t h e c a „Confinia P s y c h i a t r i c a " . В 1963 г. п а р и ж с к а я к л и н и к а п с и х и ч е с ­ к и х з а б о л е в а н и й о р г а н и з о в а л а центр документации ( C I D E P ) , к о т о р ы й с о д е р ж и т богатые собрания р и с у н ­ ков, картин и р е п р о д у к ц и й , современную б и б л и о т е к у и ф и л ь м о т е к у , а т а к ж е „автоматизированный банк и н ф о р м а ц и и " по вопросам п с и х о п а т о л о г и и экспрессии. В о ж е н а К л о о у ш св с к а — КАРО.ЛЬ ВУЙЦЯК ГЕРУДЕК. ПОРТРЕТ Х У Д О Ж Н И К А — Статья с о д е р ж и т х а р а к т е р и с т и к у л и ч н о с т и народ­ ного с к у л ь п т о р а Геру дека. А в т о р статьи — п с и х о л о г — опирается на а н а л и з ж и з н е н н о г о и творческого п у т и х у д о ж н и к а а т а к ж е на р е з у л ь т а т ы исследований, п р о ­ в е д е н н ы х при помощи тестов. В свете этого а н а л и з а примитивизм работ Г е р у дека о б ъ я с н я е т с я п р и м и т и в н о с т ь ю его л и ч н о с т и и ог­ р а н и ч е н н ы м и п о з н а в а т е л ь н ы м и способностями. Н а д о п о л а г а т ь , что это состояние вызвано пониженной функцией щитовидной железы. С р а н н и х л е т Г е р у д е к б ы л предметом о с к о р б и ­ т е л ь н ы х насмешек. Все с ч и т а л и его недоразвитым. Он чувствовал себя о т в е р г н у т ы м и всеми с и л а м и с т р е ­ м и л с я обрести свое место, стать п о л е з н ы м ч л е н о м об­ щества. Во имя этого оп создавал свои с к у л ь п т о р ы — простые, н е з а т е й л и в ы е ф и г у р к и , о б о б щ а ю щ и е символ святости. Они д о л ж н ы б ы л и , по мнению х у д о ж н и к а , с л у ж и т ь нравственным образцом, п р и б л и ж а л людей к Богу. Яиуш Мрочек ВАНИЕ — ГЕРУДЕК И ЕГО МУЗИЦИРО­ К а р о л ь Б у й ц я к ( „ Г е р у д е к " ) п р е ж д е всего известен как с к у л ь п т о р , по у него есть е щ е одна страсть — м у з ы к а и а н а л и з ф о р м ее и с п о л н е н и я д о п о л н я е т па­ ши сведения о своеобразной л и ч н о с т и этого х у д о ж ­ ника-любителя. В у й ц и к м у з и ц и р у е т у ж е давно (со времени своего бродячего образа ж и з н и ) , с о п р о в о ж д а я свою игру на с а м о д е л ь н о й с к р и п к е пением и танцами. Отсутствие п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки он з а м е н я л задушев­ ностью и с п о л н е н и я , п о к о р я я этим с л у ш а т е л е й (оп иг­ р а л у соседей на свадьбах и к р е с т и н а х ) . С т и л ь его музицирования я в л я е т с я своеобразной передачей оравской песни и м у з ы к и . Н а и б о л е е тради­ ционной ф о р м о й и с п о л н е н и я о т л и ч а л и с ь его песни, особенно р е л и г и о з н ы е , обрядовые, п а с т у ш ь и , которысон п е л без аккомпанемента. О х о т н е е всего Б у й ц я к п е л и т а н ц е в а л (игру на скрипке и л и контрабасе оп с ч и т а л чем то вроде д о ­ полнительного занятия), исполняя столь популярные частушки л и б о т а н ц е в а л ь н ы е м е л о д и и и проявляя при этом тонкое умение н а б л ю д а т ь , парадировать, подражать. Максимально упрощенные формы, пренебрежение техникой, д е ф о р м а ц и я о б щ е и з в е с т н ы х мотивов я в л я ­ ются х а р а к т е р н о й чертой сто с т и л я равно в с к у л ь п ­ туре, как и в м у з ы к е . И олянта Валицка — БРОНИСЛАВ СУРОВЯК А в т о р статьи, п с и х о л о г , о п и р а е т с я в своих и с с л е ­ д о в а н и я х на тесты и опросы. Бронислав Суровяк р о д и л с я в 1936 г. в бедной рабочей семьей. С л а б ы й и х и л ы й ребенок не б ы л л ю б и м ни в семье, ни среди ровесников. Он и с к а л у е д и н е н и я и часто проводил время в одиночестве. Его и г р ы и забавы о т л и ч а л и с ь обычно религиозным характером. В школе мальчик у ч и л с я с трудом. Его п о г л о щ а л и м ы с л и о ч е л о в е ч е с к о й н у ж д е и несправедливости, о п р е с л е д о в а н и я х с у д ь б ы , о Боге. С у р о в я к начал рисовать в возрасте 12 л е т . П е р ­ вые р и с у н к и п р е д с т а в л я л и п л а н ы в о о б р а ж а е м ы х им городов. Затем оп р и с о в а л к о с т е л ы , дворцы, ф и г у р ы людей, р и с о в а л в ы м ы ш л е н н ы е м у з е и со своими к а р ­ тинами, о т о б р а ж а ю щ и м и ч е л о в е ч е с к и е страдания и обиды, г о р ь к у ю , беспросветную старость. Ю н о с т ь С у р о в я к а б ы л а п е ч а л ь н а я , т я ж е л а я . Он у ш е л из дому, с т а л рабочим и с т р у д о м завоевывал себе место в ж и з н и . В течение ряда л е т он т щ е т н о п ы т а л с я у ч и т ь с я , но так и не з а к о н ч и л средней ш к о ­ лы. Ежедневно, п р и х о д я с работы, принимается за рисование ( т у ш ь ю па к а р т о н е ) . Р и с у н к и С у р о в я к а и с ­ полнены символического смысла и морального содер­ жания. Б о г на Якубовска — КНЯЗЬ ДОЛИНЫ ЛИЛИИ Аиджей Вацлавчик — исключительное явление среди н е п р о ф е с с и о н а л ь н ы х х у д о ж н и к о в . Он р о д и л с я в 1946 г. во В р о ц л а в е он называет себя „Ааджей 255 �к н я з ь В р о ц л а в а " ) - Не имея в связи с б о л е з н ь ю в о з ­ м о ж н о с т и ни у ч и т ь с я ни работать, он занимается и с ­ к л ю ч и т е л ь н о г р а ф и к о й , г л а в н ы м образом э к с л и б р и ­ сом. И н т е р е с к этому виду творчества, в о б л а с т и к о т о ­ рого он создал с в ы ш е 600 гравюр, связан с е г о страст­ ной л ю б о в ь ю к книге. В 1967 г. В а ц л а в ч и к о с н о в а л к н и г о х р а н и л и щ е , о ф и ц и а л ь н о называемое им „ С и л е з ская б и б л и о т е к а наук и документации", и организовал при нем и з д а т е л ь с т в о , в ы п у с к а я сборники своих гра­ вюр. Одно время В а ц л а в ч и к у ч и л с я г р а ф и к е в К р у ж к е и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, с о х р а н я я все ж е о р и г и ­ н а л ь н ы й х а р а к т е р своего творчества. Е г о э к с л и б р и с ы (линогравюры) выделяются специфической резьбой и композицией (главным образом к о н ц е н т р и ч е с к и е ) Гравюры сопровождаются краткими зашифрованными текстами. С о д е р ж а н и е текстов совершенно н е о б ы ч а й ­ но д л я экслибрисов, например „ С к а з к и Баси и А н дрейки и з г н а н н ы х в п р о ш л о м году из Д о л и н ы Л и ­ л и й " . „ С к а з к и Баси в к н и ж е ч к а х А н д р е й к и , о б р е ч е н ­ н ы х на с о ж е н и е " . „ С н ы о л ю б в и " . „ К н и г и о р х и д е й " и т.п. Елена Среднява, Эугениуш Радзик ВАРД C Y T O P — С К У Л Ь П Т О Р ИЗ НОВОГО — ЭД­ ТАРГА Эдвард С у т о р р о д и л с я в 1917 г в Н о в о м Т а р г е . В о в р е м я войны в 1940 г. его в ы в е з л и на р а б о т ы п Г е р м а н и ю , затем с о с л а л и в концентрационый л а г е р ь . В 1942 г. С у т о р в е р н у л с я из к о н ц л а г е р я домой т я ж е л о б о л ь н о й и и з у в е ч е н н ы й . С того времени он находится на попечении и и ж д и в е н и и старшей сестры, потеряв возможность самостоятельно существовать. С к у л ь п т у р о й С у т о р с т а л заниматься ок. 1958 г. п о с л е н е у д а ч н ы х попыток в к л ю ч и т ь с я в н о р м а л ь н у ю ж и з н ь . С тех пор все его внимание п о г л о щ е н о этим видом творчества. Его и з л ю б л е н н о й темой я в л я е т с я ч е л о в е ч е с к о е т е л о ; голова, погрудное изображение, вся фигура. О с о б ы й интерес в ы з ы в а е т у него ж е н с к а я фигура. Его с к у л ь п т у р а м свойственно в ы р а ж е н и е за­ думчивости, грусти, порой д а ж е трагизма. Х у д о ж н и к а несомненно в д о х н о в л я ю т о б щ е д о с т у п н ы е р е п р о д у к ц и и произведений р а з л и ч н ы х эпох и с т и л е й , но способ восприятия и о т о б р а ж е н и я хз дожественного образа говорят о его незаурядном т а л а н т е . Об этом у б е д и ­ т е л ь н е е всего с в и д е т е л ь с т в у ю т его к а м е н н ы е с к у л ь п ­ т у р ы ; в то ж е время надо отметить, что свои т в о р ч е с ­ кие з а м ы с л ы он с особой л е г к о с т ь ю передает в д е р е ­ в я н н ы х и з о б р а ж е н и я х , часто п о к р ы т ы х п о л и х р о м и е й . С у т о р работает д л я себя. Он очень н е о х о т н о п р о ­ дает свои произведения (напр. Т а т ж а н с к о м у м у з е ю в Закопане, Государственому э т н о г р а ф и ч е с к о м у музею в В а р ш а в е ) , он н е о х о т н о арстается с ними д а ж е на время и не л ю б и т их показывать. В свое в р е м я его не с л о м и л и никакие препятствия и неудачи, не сло­ м и л и голоса к р и т и к и , а сейчас он р а в н о д у ш н о о т н о ­ сится к своему у с п е х у (выставки в Н о в о м Т а р г е , За­ копане, К р а к о в е , В а р ш а в е ) . г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47922772e9adc87fc7cbc26a2ede8f62.pdf acd92cf2629925f1a355d45715502d3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4329 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK XXV • 1971 . NR 1 . . . . . . . . l i l i i p o K u k a ludowa �t r e ś ć Jacek Olędzki Ryszard Kukier Jan Górak Jan Setkowicz Ewa Jęczalik Armand Vetulani Rejony sztuki ludowej w Polsce Formy do masła z Ziemi Bytowskiej . . . . Holenderskie domy nad Bugiem Mosory pasterskie w Beskidach Wystawa ludowego malarstwa na szkle . . . Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona . 3 21 29 39 46 47 MATERIAŁY DO S Z T U K I L U D O W E J Jan Minorski Ogród Bajek Wincentego Zubielewicza . . . .53 KRONIKA 61 SUMMARY OF AHT1CLES 62 PE3KDME 63 Na okładce: Rysunek krowy, witryna sklepu mięsnego w remoncie. Warszawa. Fot. Michał Haykowski N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Krucyfiks drewniany, wyk. w 1891 r. Cerkiew w Kostorowce, pow. Sanok. Fot. Lech Mróz �I N S T Y T U T S Z T U K I W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY P O L S K I E J - A K A D E M I I W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - N A U K - ROK XXV K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ -1971 'NR 1 G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lub 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c0b5e4d87c3c381533a1f5fdb308fab.pdf 9396847e50e28fda33c48b5e24c77092 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:431 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.433-450 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N D E K S Y* wykonała Zofia Szromba INDEKS OSOBOWY Abadżiewa Cwetana 3,56, 356 Accum P. 94 Adamus J. 84 Adamus Krystyna 422 Adrianów B. W. 407, 409 Ajdulis 128, 129 Aleksiejew W. P. 407 Andrásfalvy Bertalan 397 Andrusow D. 339 Angełowa Rosica 354 Annakłyczew Sz. 417 Antoniewicz W. 154, 218-220 Anuczin D. W. 408 Aptiekman O. W. 142 Armon Witold 141, 141, 152 Arnott M. 226, 227 Astachov I . В. 369 Aztek-Anonim 349 Babirecka B. 301 Babirecki W. 301 Bactf^A. 25 Bako Ferenc 397 Bałaś Emanuel 360, 361 Balassa Iván 397, 401 Bálint Sándor 397 Balogh István 397 Bandelier A. 202 Banovió S. 379, 379, 380, 380 Barabás Jeno 158, 399, 402, 403 Barabasz S. 79 Baran Ludvík 361 Baranowski B. 341 Bárbulescu-Dacu G. 394 Bárdosí János 397 Bartolomé de los Casas 349, 349 Baskakow N . A. 411 Baszarin G. P. 150, 151 Battaillard J. 95 Baudet F. 95 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa zob. Ehrenkreutzowa C. Baumgarten Karol 386 Bazińska B. 61, 341 Beckmann Paweł 386, 388, 389 Behrens Hermann 392, 393 Bel Mátyás 400 Belényesy Marta 398, 398, 400 Bennet Wendell С. 350 Bentzien Ulrich 389 Béres András 397 Berger Dieter 392 Bernabé Cobo 202 Berque J. 427-429 Berze Nagy János 399, 399, 402 Beszewljew W. 357, 357 Biały Z. 169 Bielicer W. N . 405 Bielz J. 371 Bieńkowski W. 79 Biernacka Maria 261 Bilut Piotr 261 Binder Gottlieb 213 Blajda Czesław 70, 82 Błaszczyk S. 159 Bocheński Z. 61 . * Liczby podane kursywą wskazują, iż wzmianka znajduje się w przypisie. Etnografia Polska, t. I V 28 �434 Bodglár Ferenc .3.97 Bodrogi Tibor 402 Boglár Lajos 402 Bogoraz-Tan V. G. 144 Bohnsack D. 292 Bojko Jakub 35, 35, 44, 44, 71 Bonifacio Roźin Nikola 380, 380 Boranie Dragutin 379 Bory P. 94 Bosch Hieronim 388 Boskovic-Stulli M. .37,5 Boucherie M. 94 Boudreau L . 94, 94 Boźikow Bożidar 353, 355 Bozková E. 341 Brandenstein W. 395, 395 Bratanic Branimir 158, 378, 392, 393 Brillat-Savarin A. 95, 95 Brodziński Kazimierz 347, 347 Bronicz Stanisław 44, 301, 394 Bruk S. I . 409 Bruckner A l . 70, 96, 114, 123, 130, 130, 131, 132 Brykczyński A. 138 Brzega W. 79 Bujak F. 18 Bujas S. 379, 379 Bulanda (baca z Lubomierza) 64 Bunak W. W. 408 Buratyński S. 279-281, 283 Burchardówna H . 97 Burlas L . 371 Burszta J. 84 Butkovió S. 367 Buturac Josip 382, 382 Bystroń Jan Stanisław 68, 76, 136, 336 Bytnarówna M. 153 Calas Nicolas 424, 424, 425 Casaneuve P. 95 Cercha S. 137 Chajtow Nikołaj 356, 356 Chałasiński J. 35 Chamska H . 137 Chapman Guy 25 Chloupek Drago 380, 380 Chodzidło T. 148, 150 Chorasiński Jan 349, 349 Chotek K. 335, 370, 370 Chruszczow N . S. 404, 404 Chybiński A. 79 Cieza de Leon Pedro 181, 187, 200-201, 200-201 Ciszewski S. 138 Colombia A. 95 Cook S. A. 25 Csilléry К. 371, 402 Cvitanovic Vladislav 380, 380 Czaja S. 136 Czapkiewicz В. 287 Czekanowski J. 141, 141, 146, 148, 157, 162, 166, 339 Czernecki S. 104 Czerniawski Karol 347, 347 Czerniecow W. N . 405, 405 Czernik S. 78 Czerny A. 137 Czerska В. 279 Cziczerow W. I . 362, 369, 411 Czitaja G. S. 392, 415 Czubiński P. P. 124, 127 Czyżewicz S. 736 Cajánková E. 369, 369 Cicerov V. I . zob. Cziczerow W. I . Ćit.aja zob. Czitaja G. S. Cubrilovic V. 375 Dam Hans 392 Damborsky J. 361 Damrosz Anna 429 Danczew Georgi 354, 355, 356, 358 Dankó Imre 397 Darenne E. 95 Dąbczewski Z. 99 Dąbrowski K. 287 Debec G. F. 411 < Decev D. 395-396, 395-396 Dégh Linda 391, 402 Delorko Olinko 379, 379 Dembińska Maria 93, 97 Dembowski B. 79 : Demków Władysław 304 Densusianu N . 394 Deutschmann E. (Dncman) 385, 385 Dikarew M. 210 Dimitrow Zacharia 358 Diószegi Vilmos 399, 401, 402, 403 Djordjevic Т. 375 Długosz, J. 99 �435 Dmitrijewa L . W. 151 Dobrowolska D. 361 Dobrowolska M. 154, 164 Dobrowolski Kazimierz 15, 17, 28, 49, 50, 57, 64, 69, 77, 160, 165, 339, 340, 343 Domnjak Bożo 379 Domokos Ottó 397 Domorázek Г. 124 Doroszewski W. 79, 154 Drexel W. 294 Dubarry A. 95 Dubiel L . 63, 301 Dubois E. 96 Dunáre Nieolae 396 Dunin-Wąsowicz K. 266 Durkheim E. 45, 46 Dusburg 68 Diirer Albrecht 388 Dynowski W. 154, 160, 340, 341, 343 Dzięgiel Leszek 425 Dzur E. A. P. 295 Ebbo 59 Efimow A. W. 406 Ehrenkreutzowa C. 128, 336 Eliade M. 150 Elsner P. 95 Emsheimer Ernest 389, 390 Erdész Sándor 397 Erixon S. 158 Esparcel Г. 96 Ewtimow Wasił 354, 355, 358 Faber J. 267 Favre J. 96 Federowski M. 114-119, 122-124, 127 — 130, 132 Feilberg H . F. 115 Fel Edit 401, 402 Fick A. 395, 395 Fiedler Wilfried 389 Fiedorów G. B. 406 Filas (baca z Jasionowa-Olszówki) 64 Filep Antal 397 Filip J. 381, 382 Filipovié Milenko 381, 381 Filová В. 341, 343 Firth К. 45 Fischer А. 115 Fojtík Kareł 335, 361, 363 Forbes D. 202, 204 Forbes R . J . 96 Fdldes László 88, 340, 403 Franklin A. 95 Frankowska Maria 154, 154, 173 Frankowski Eugeniusz 336 Frazer J. G. 112 Fránger Wilhelm 387, 387, 388 Freuchen P. 34 Fritzsch Karol Edward 387, 387 Fryś-Pietraszkowa E. 301 Fuzes Endre 397 Gajek J. 84, 153-158, 154-156, 160, 160 — 162, 162, 164, 167, 167, 169, 170, 392, 393 Gall-Anonim 99 Ganckaja Olga 410, 418 Ganczew Rusi 354 Gandew Christo 355 Garyga B. 392 Gavazzi Milovan 375, 378, 379, 383 Gawełek F. 136, 137, 219, 222 Gąsina Stanisław (rzeźbiarz lud.) 77 Geiger P. 158 Gennep A. van 25, 112, 119, 122, 128, 129, 132 Georgiev V. 395, 395 Georgiewa Bagra 355, 355 Georgiewa-Stojkowa Stafana 354, 355, 357 Gibson G. G. 423 Giżbert W. 99, 101 Glapa A. 344, 366 Gliński M. 348, 348 Gloger Z. 96, 127, 138, 347, 347 Gładysz Mieczysław 44, 75, 79, 299, 299, 316, 323, 336, 341, 341, 343 Gniewczyk H . 325 Godłowski K. 295 Gogolew Z. W. 407 Goleń Jan 266 Gołąbek J. 115, 136 Gołębiowski Łukasz 96, 347, 347 Gomme G. L . 25, 26 Goszczyński S. 79 Gottschalk A. 95 Górnicki Łukasz 103 Gótze A. 294 Grandjean E. 95 �436 Grćić Stjepan 379 Gregor J. 226 Grempler 289, 290, 292, 293 Gribanowskij N . N . 151 Grimm J. 395, 395 Gródecki R. 97 Grskovic I . 381, 381 Grzegorczyk W. 245, 247 Guarnan Poma de Ayala Felipe 173, 174-203, 177-179, 181-185, 191, 192, 194, 196, 197, 202, 205 Gunda Béla 340, 367, 367, 370, 397, 399, 400-403, 402 Gurwicz I . S. 407 Gustawicz В. 136, 138 Gut-Stapińska Aniela (art. lud.) 80 Guttówna T. 137 Gwagnin Aleksander 104 Halmos I . 402 Hankeová W. 365 Hanuśin J. 371 Harasymczuk R. W. 348, 348 Harpestraeng H . 93 Harrison 424 Hasalová V. 364 Hasdeu В. P. 395, 395 Heidrich Joachim 392, 394 Helmold 59 Hensel W. 97, 105, 282, 282-283, 393 . Henssen Gottfried 389, 389 Herbert J. 126 Herbord 59 Herbst S. 154 Herseni T. 59 Herskovits M. J. 26 Herzog Rolf 392 Hirt H . 395, 395 Hodgen M. T. 25 Hodoly L . 138 Hoebbel E. A. 425, 425 Hofer Tamas 401, 402 Hoffmann Tamas 402 Hoffmann-Krayer E. 122 Hogarth D. G. 25 Holy L . 365 Horák Jifí 345, 385, 385 Hoyle R. 350 Hóltker 393 296, Hrbek J. 364 Hrozenćik J. .367 Hrynková H . 360 Hsu F. L . 46 Hukan Karol (rzeźbiarz lud.) 26 Huska J. 341 Husson C. 94, 95 Húscava A. 369 Hyckel G. 324 Hymes D. H . 423 Itman L . 293 Iwanow Mina 358 Iwanow S. W. 416, 416 Jaberg K. 158 J.[ackowski] A. 343 Jacob 95 Jacobeit Wolfgang 386, 387, 392 Jagodic M . 213, 222, 223, 229, 375 Jahn M. 277, 278, 284, 287, 288, 290, 292 Jakubowska H . 301 Jakubski A. W. 226 Jamka R. 282, 283 Janas (rzeźbiarz lud.) 80 Janko z Czarnkowa 99 Jankovié M . 378 Janó Ákos 397 Janota E. 117-119, 122, 132 Jardas Ivo 383, 383 Jaskulanka S. A. 137 Jastrzębski Sergiusz 144, 145 Jaworski E. 301 Jaworski K. 301 Jaworski Z. 99 Jefimow A. W. 411 Jeleńska E. 213 Jennings J. D. 425, 425 Jefábek Richard 336, 339 Jessup 144 Jeż-Jarecki Władysław 138, 235 Jochelson W. 144 Jokl N . 395, 395 Jonów W. M. 144 Jordan Jorgu 394 Jovanovié M. 373 Jud J. 158 Judenko K . 46 Jurkovic M . 370 �437 Kacić-MioSić Andrija 379, 380 Kaja I . 99 Kałojew В. А. 405 Kalojewá J. A. 361 Kamiński J. 266 Kamiński L . 79 Kania Cz. 61 Kantor J. 79, 137 Kapała Jan 269 Karadzic Vuk 379 Karbusicky V. 360, 361, 361 Karłowicz .1. 26, 70 Karmyszewa В. Ch. 406 Karoly S. 213 Karwasińska J. 99 Kaźmierczyk J. 287 Kerecsényi Edit 397 Keremidcziew Ganczo 364, 356 Kern Г. 82 Kibort J. 138 Kiersnowski R. 97 Kietlicz-Rayski К. 79 Kirkpatrick Г. A. 350 Kislakow N . A. 406, 408, 411 Kitowicz Jędrzej 103 Kleczyński J. 79 Klemenc D. A. 144 Klich E. 79 Klichowska J. 99 Klimaszewska Jadwiga 109, 111, 140, 153, 155, 169, 305 Klimek J. 157 Klinger W. 115, 124 Kluk К. 252, 252, 253 Knezevió S. 373 Knie J. G. 316, 316, 317, 322 Knoop O. 137 Knotel P. 325 Koch-Grunberg Th. 195 Kodály Zoltan 401 Kodolányi János 402 Kojew I . 355, 357, 357, 358 Kolańczyk К. 84 Kolberg О. 112, 117-119, 122-124, 128, 130, 132, 133, 137, 138, 220, 221, 222, 225, 227, 347, 347, Kołczyn В. 283 Kołodziejczyk Е. 136 Komorovsky J. 371 Kon Feliks 144, 145 122, 127, 219, 348 Konik E. 292, 296 Kopczyńska-Jaw orska Bronisława 341, 367, 370, 370, 396 Kopernicki I . 138, 213, 220, 224 Kopitar Bartłomiej 379, 395, 395 Korbę O. A. 411, 416 Korbecka 141 Korduba 219, 226 Korolenko W. G. 142 Kosiński W. 79, 137, 139 Kostrzewski J. 97, 105, 277, 277-282, 284, 287, 292, 293, 295, 206 Kosven zob. Koswien M. O. Koswien M. O. 362, 411, 413 Kotarbiński T. 46 Kothe 393 Kotlarewski A. 115 Kotoński Włodzimierz 79, 348, 348 Kotschy M. 325 Kovács Ágnes 399, 399 Kovács László 400 Kovaóevicová 8. 362, 368, 368 Kowalska-Lewicka Anna 353 Kowalski A. 344 Kowalewskij M. M. 147, 149, 408 Konig R. 49 Kramaźik Jaroslav 360, 361, 363 Krásteva-Nozarowa Gina 355, 356, 356 Krause 118 Krawc E. 385, 385 Kresz Maria 401, 402 Kresevljakivic H . 381, 381 Kretschmer P. 395; 395 Kretzenbacher L . 213, 216, 229 Kreuzberg Claus 388 Kroeber A. L . 423, 424 Krotow M. A. 151 Krupianska W. J. 405, 415, 417 Kruśina-Ćerny J. 365 Krysiak K . 99 Krzywicki L . 24, 26, 109, 126, 126 Krzyżanowski J. 79, 399 Ksir J. 363 Kubalska Halina 345 Kubasiewicz M. 99, 100 Kube Zygfryd 387, 387 Kuchta Stanisław 75 Kudlácek J. 370 Kulach W. (rzeźbiarz lud.) 26, 77 Kulczycki L . 142 �438 Kunz L . 369, 369 Kusznier P. I. 158, 161, 362, 364, 361, 411, 413, 413, 419, 419 Kutrzeba S. 97 Kutrzeba-Pojnarowa Anna, 46, 79, 81, 153, 154, 155, 165, 166, 168, 341, 341, 360, 361 Kwaśnicowa Z. 348, 348 Kwaśniewicz W. 301, 304 Kwaśniewiczowa K. 301, 304. Kwaśniewski K. 169, 359 La Barre W. 202, 204, 205, 423 Labuda G. 154, 154, 156, 157, 164, 167 Lagarde P. de 395, 395 Leakey .L. S. B. 423 Lebault A. 95 Lebiediewa N. I . 417 Lechnicki P. 99 Le Con te J. 94 Leser 391, 392 Levy-Brühl 424 Lewicki T. 161 Lewin M. G. 158, 406, 407, 413 Lichnowski 325, 325 Lichtenfeldt I I . 94, 94 Ligęza J. 44 Lipiarz Z. 301 Lips E. 350 Lissowski L . 137 Liungman Waldemar 391 Loeschke A. 295 Loukotka Ć. 365, 365 Lowie R. H . 25 Lugon C. 350 Lutman R. 300 Lutyński J. 26 Lucking Wolf 391, 391 Lüko Gabor 397 Łapczyński K . 79 Łaptiew A. I . 407 Ławrow P. L . 147 Łęga W. 97, 114, 118, 119, 123, 130 Łętowski A. 137, 213 Łopaciński H . 138 Maciejewski W. A. 96 Macpherson 378 Madalski J. 99 Magiera J. F. 138, 209 Maitland F. W. 25 Majewiczowa Zofia 348, 348 Majewski E. 137, 138 Majewski Kazimierz 277, 295 Majnow 1. I. 141, 142, 144, 144, 147, 147, 149, 151 Malinka A. N . 223 Malinowski B. 25, 25, 45, 45, 46, 46, 424 Małecki K. 339 Małkowska Krystyna 427 Manga J. 370, 370, 371 Mannhardt Wilhelm 390 Marek V. 365 Marinow Wasił 358 Marková E. 370, 370 Markovié-Boreli R. 378 Markus M. 340, 367 Marolt F. 375 Martinów Aleksandr P. 356 Martykowa Helena 304 Marx К. 45 Masłowa G. S. 405, 417 Mateescu G. G. 395, 395 Matić Tomo 379, 379, 381, 381 Matlakowski W. 79 Matlakówna M. 99 Matyas K. 136 Maurizio A. 97 Mead Margaret 424, 424, 425 Meertens P. J. 213, 214, 225, 226, 229 Melicherćik Andrej 361, 369 Melville Herman 424 Mercier A. L . 95 Merton R. K . 46 Meyer C. 130 Meyer G. 395, 395 Mickiewicz S. I. 150 Middendorf E. 202 Mierczyński S. 79 Mierzyński A. 68, 69 Mika E. 79 Miklavec P. 136 Miklosich F. 395, 395 Milcetić Ivan 376 Milewski Tadeusz 349 Miller W. F. 408 Minarik J. 367, 371, 371 Mishkin B. 202, 204, 205 Mitowa-Dżonowa D. 357, 357 �439 Mitterpacher 381 Mjartan Jan 341, 361, 366, 371, 392 Mladenov S. 395, 395 Mleczko T. 136 Mole Wojsław 336 Molenda D. 341, 341 Moravková M. 370, 379 Morgan 424 Morvay Judit 399 Moskowa Detelina 355 Moszyńska 141 Moszyński Kazimierz 97, 105, 112, 115, 117, 127, 127-129, 131-132, 131132, 137, 147, 147, 153, 154, 156, 156, 157, 158, 159, 160, 161-164, 162, 163, 184, 218, 222, 223, 235, 235, 237, 237, 240, 241, 241, 282, 282, 293, 294, 305, 336, 336, 340 Mucńenberg B. 349, 349 Mulkiewicz O. 301 Muromcew S. A. 147 Muroń J. 268 Murzański (baca z Grronia) 64 Musioł A. 348, 348 Muszyński J. 97 Muller Ingeborga 389 Nadel S. F. 46, 424 Nadmorski 119, 130, 131, 137 Nahodil Otokar 340, 361, 361, 364, 364-366 Nakonieczny J. 138 Navratil J. 361 Nawka B. 384, 385 Nedo Pavol 384, 385 Nehring A. 395, 395 Neubauer H . 375 Neumann Zygfryd 388 Nickel Joanna 211, 213, 214, 222, 229, 390 Nikiforowskij 122, 128, 134 Nilsson M. 123 Nizińska Irena 301, 360, 383 Nitsch K. 154, 339 Niżnansky J. 370 Nocoń Rudolf 350 — 352 Nordenskiold E. 195 Nosalová V. 370 Nosek S. 105, 278, 278, 284, 287, 287, 296 Nowacka-Łukasiewicz W. 36 Nowak M, 384 Obradovié Dostije 379 Obrębski J. 117 Oczykowski R. 137 Ogorzałek G. 301 Okruszko 141 Olcha A. 35 Olderogge D. A. 106, 409, 113 Oliveira E. V. de 213, 219 Ombriaux M. 96 Oppersdorf 317, 318 Orłowski 266 Ortutay Gyula 397, 400, 402, 402 Ośtrić Olga 382, 382 Palicková-Pátková J. 340, 341, 342, 370 Palosija Djurdjica 376 Paprocka W. 341 Parczewska M. 138 Parisius Ludolf 389 Parmentier A. 96 Parvan V. 395, 395 Patera J. 363 Pauli Żegota 79 Pawiński A. 99 Pawłowska Jadwiga 251 Pazdur J. 341 Péczely Attila 397 Peesch Reihard 386, 386, 392, 393 Pelc J. 97 Pescheck C. 278, 278, 280, 284, 289, ' 290-292, 297 Pesovár Ferenc 397 Peszewa Rajna 354, 355, 355 Perszyc A. I . 406, 412, 414 Pertold Otokar 361, 365, 365 Perusini G. 216, 218, 229 Petersen E, 292 Petrán 360 Petrow A. 138 Petrow Petar 355, 357, 357 Peuckert Will-Erich 391 Pęgiel S. 301 Pęgierska R. 361 Pfützenreiter E. 292 Philippide A. 396, 396 Piątkowska I . 137 Pichón J. 96 Piekarski Edward 141, 144-146, 150 �440 Pieńkowska H. 65, 84 Pieszczerewa E. M. 408 Pieters M. J. 213 Pietkiewicz C. 124, 126, 126, 129, 131, 132 Pietraszek Edward 83, 419 Pietschmann Robert 173 Piller 381 Piłsudski B. 141 Piotrowicz S. 136 Piotrowski A. 79 Pleszczyński 116, 117, 134 Plezia M. 296 Pliniusz 295 Płachcińska A. 341 Podbereski A. 13.8 Podolák Jan 340, 341, 361, 361, 366, 367, 368, 368, 370, 370 Pokorny J. 61 Polenakovic H . 379, 379 Poloczek P. 369, 369 Polo de Ondegardo 181 Polonec A. 371 Poniatowski Stanisław 45, 109, 336 Popovié С, D. 372 Portacalá R. 394 Porteus S. 45 Posadowscy 306 Potapow Ł. P. 362, 406, 406, 411 Potiechin I . I . 406, 411, 413, 413 Potów A. A. 415, 415 Pranda A. 370, 371 Prazák Vilém 335, 361, 363, 367, 370 Primowski Anastas 354, 356, 357, 357 Prokopec M. 365 Radcliffe-Brown A. R. 46, 424 Radió A. 376, 377, 377 Rafacz J. 68 Ramirez Baltazar 199, 200, 200 Rasmussen Holger 392 Ratgeb Jórg 388 Ratzel F. 148 Ravlic J. 380, 380 Rawita-Gawroński F. 138 Rawp Jan (Raupp) 384, 385, 385 Rank G. 213, 214, 216, 222, 223 Reinfuss R. 79, 235, 235, 237, 241, 248, 248, 340, 341 Rej Mikołaj 103, 130, 130, 131 Ribarić Jelka 382, 382 Richards A. 1. 26 Rivers W. H . R. 25 Rivet Paul 173 Robek A. 364, 305 Roesler R. 395, 395 Roger J. 44 Rogiński J. J. 411, 413 Rojówna Helena (art. lud.) 80 Rokossowska Z. 138 Romanow E. 124, 128, 129 Ronisz W. 137 Rowe J. H . 350 Ruben Walter 392, 394 Rubić I . 383 Rudolph Wolfgang 386 Rulikowski E. 138 Rumelówna A. 138 Rusiecki A. 301 Russu I . I . 394, 395, 396 Rylski M. V. 411 Rzepecki W. 79 Sábados Dimitrije 382, 382 Sacchetti L . 95 Sachas F. 348, 348 Sadownik J. 79, 341 Sadowski I . 138 Saloni A. 137 Sałamanowicz M. J. 406 Sandor B. 210, 211, 213, 220-222, 225 Sándor I . 210, 213, 220-222, 225, 399, 402 Sarmiento de Gamboa 173 Sartori P. 109, 117-119, 122, 126, 128 Sągajłło-Kaczanowska Maria 207 Scheybal J. V. 363 Scheufler V. 360, 364 Schirmunski Wiktor 391 Schlossar A. 95 Schmidt Leopold 390 Schmidt W. 157 Schnaider J. 136 Schneeweis E. 113, 114, 117, 119, 122, 123, 213, 223, 227 Schneidewind Gizela 388 Schnek R. 367, 370 Schrader O. 395, 395 Schuchardt H . 395, 395 Schulenburg W. 117, 127, 213, 223 �441 Schulz W. 278 Schurtz H . 126 Seler E. 196 Semkowicz W. 31, 136, 138 Seure G. 395, 395 Seweryn T. 75, 79, 235, 235, 336, 341 Shapiro H . L . 426, 426 Siarkowski W. 138 Sibiriakow I . M. 144, 144, 145 Sieber Fryderyk 386, 387, 387 Siemieński L . 79 Sieroszewski Wacław 141, 141, 149, 150 Siewiński A. 136 Sikora A. 79 Simon Syrenniusz D. 104 Sirovátka O. 363, 364 Skalníková O. 363 Skrzyńska K. 137 Slátineau B. 210, 218 Slizowski S. 70 Słowińska D. 301 Smirnowa J. S. 405 Smith E. R. 425, 425 Sniersariew G. P. 405 Sobiescy M . i J. 343, 348, 348, 349 Sobieska Jadwiga 344, 349 Sobieski Marian 341, 343, 344, 344 Sokalski B. 114, 115, 117, 118, 122, 130 Sokołowa W. K. 411 Solmsen F. 395, 395 Solymos Ede 397 Soukup J. 213, 214, 216 Soyers A. 95 Spamer Adolf 385, 390, 390 Spencer Herbert 147 Staff B. 95 Staich T. 65, 84 Staniszewska Z. 138 Staniukowicz T. W. 405 Stañková J. 341, 367, 370 Stano P. 367 Stapiński J. 266 Starowolski S. 104 Staszczakówna Z. 154, 160, 340 Stecki K. 79 Steinen K. von den 195 Steinitz Wolfgang 385, 386, 388, 388, 389, 389, 392 Stelmachowska B. 117, 118, 118, 119, 122, 123 Sterian H . 394 Stiepanow N . N . 411 Stockmann Doris 386, 389, 391 Stockmann Erich 389, 389, 390 Stoin Elena 354 Stojak Antoni 431 Stojałowski Stanisław 266 Stojkovié M. 380, 380 Stokar W. 95 Stołyhwo K. 138 Stołyhwowa E. 125 Stopka A. 79 Stránská Drahomira 158, 360, 361 StratanowicZ G. G. 411 Strobach Hermann 389 Struwe W. W. 413 Sturycz J. 127 Sumcow N . 219, 226 Sydorowicz S. 213, 216, 222, 223, 231 Szachnowicz M. I . 415 Szafran H . 24 Szarenska B. 415 Szarow Boris 356, 358 Szczepański J. 419 Szendrey Ákos 402 Szejn P. 115 Szentmihályi Imre 397 Szolnoky Judyta 390 Szolnoky Lajos 399, 401 Szromba Zofia 301, 316, 366, 385 Szuchiewicz W. 113, 1.15-119, 122, 124, 126-132 Szukiewicz W. 114, 124, 128, 138 Szucs Sandor 397 Szwengrub L . M. 397 Szyfelbejn Z. 154, 155, 165, 166, 340 Świętek J. 115, 117, 119, 123, 130, 136 Sach F. 363 Seselja Matija 379 Setka J. 379, 379 Skerlj B. 375 Stefanie V. 381, 381 Śtiess B. 363 Sustar M . 375 Svecová S. 363 Tabori Gyorgy 367, 397 Tacina Jan 347, 347 �442 Tackenberg К. 278, 278, 279 Takács Gyula 397 Takács Lajos 401 Tálasi István 397, 400 Talko-H ryncewicz J. 339 Tax Sol 422 Tellier Ch. 94 Tełbizow M. i K. 356, 350 Tetmajer W. 137 Thiele E. 213 Thunmann J. 395, 395 Tichomirow M. N . 413 Tierentiewa Ł. N . 405, 406, 415 Tirel di Taillevent G. 94, 94 Tłoczek I . 366 Todorow Cwetan 353 Todorow Ljuben 354 Toeppen M . 137 Tokariew S. A. 167, 392, 393, 405, 405, 406, 411, 416 Tołstow S. P. 406, 406, 410-414, 412, 413 Tomaschek W. 395, 395 Tomasik Jacek 301, 349 Tóth János 397 Tretiakow P. N . 413 Trnka J. 370 Trofimowa T. A. 407 Tschopik H . J. 202, 350 Tschudi J. 202 Tugołukow W. A. 405 Tupac Inca Yupanqui 174 Turnau B. 301 ' Tylor E.'B. 24, 25, 26 Tymieniecki K. 84, 97 Vielrose E. 102 Vincze István 401 Vladutiu I . 341 Vrabcová E. 364 Ubysz A. 237 Udalcow A. D. 411, 413 Udziela-S. 136-138 Ulanoweka S. 137, 213 Ulanowski B. 70 Urbancová V. 367 Wajsilow Georgi 355 Wakarelski Christo 126, 229, 353-355, 356, 358, 358, 359, 369, 369, 392 Waligórski Andrzej 423 Warner R. 95 Wasilewski Z. 130, 137 Wasiliewa G. P. 406 Weber-Kellermann Ingeborga 386, 389, 390, 390 W einhold Rudolf 386, 387, 387 Weiss R. 158 Welewa Maria 354, 356-358, 357, 358 Wenedikowa Wera 356, 357 Wesołowska-Przała К. 301 Węgrzynowicz L . Ill, 117, 129 Wieland I . W. 316 Wielowiejski Jerzy 277, 279, 282, 295 Wiener R. 327 Wierzchowski Z. 138 Willibald 64 Wincza H. 116 Wiśniewski A. 137 Wiśniowski F. 261, 270 Witano wski M. R. 139 Witaszewskaja N . 151 Witaszewski Aleksy 141 Witaszewski Mikołaj 141-150, 142, 144, 146, 147, 148, 150 Witkiewicz Stanisław 79, 79 Witort J. 137, 138 Witów M. W. 407 Witowt. 138 Wolkris E. 213 Wołonczewski M. 128 Worobiew N . I . 414, 414 Wossidlo Ryszard 388 Wyczański A. 97 Václavík Antonin 210, 213, 219, 222, 223, 225, 229, 333-336, 335 Vajda László 392 Vajkai Aurél 397, 402 Valonen Nulo 392, 393 Vargyas Lajos 402 Vicaire G. 93, 93 Zábranová E. 364 Zając R. 301 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 301, 303, 323, 341, 371 Zawiliński R. 79, 137, 139 Zawistowicz-Adamska K. 160, 166, 261, 262, 341 T �443 Zborowski J. 79 Zejszner L . 79 Zelenin D. 210 Zeman J. 278, 278, 290-292, 291, 294 Zender M. 158 Zgórniak M. 84 Zibrt C. 130, 134 Zilynskyj O. 367, 371 Zimmerman F. A. 318 Znamienowska-Priifferowa M. 336 Zólyomi József 397 Zotz L . 278, 279, 291 Zozula Franciszek 348, 348 Zygler Tadensz 343, 344, 348, 348 Żaki A. 339 Zdanko T. A. 158, 406, 415 Żatko R. 341, 370, 370, 371 INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH I ETNICZNYCH Albania 389 Ameryka Południowa 195, 402 Andesuyu (prow. Peru) 192, 194, 195 Anglia 126, 231, 232 Antowie 296 Arnhem (kr., pin. Australia) 16, 18 Augustów — pow. 210, 222 Austria 44, 213, 214, 216, 229 Aztekowie 196 Ażewicze (raj. Wilno, ZSRR) 129 Backa (Jugosławia) 373 Bakszta (raj. Mołodeczno, ZSRR) 129 Bałkany 86, 90, 381 Bałkański Półwysep 89, 396 Bańska (pow. Nowy Targ) 53 Barania 373 Bartodzieje (pow. Góra Śląska) 280, 281 Belgia 213 Berlin 307, 329, 391 Beskid Niski i Wysoki 86 . — Śląski 43, 89, 340 — Wschodni 90 — Wyspowy 37, 52 — Zachodni 2 9 - 3 1 , 31, 59, -61-63, 66, 88 Białoruś 118, 119, 122, 128, 128, 130, 132, 134, 213, 215, 216, 218, 219, 222, 225, 231 Biały Dunajec (pow. Nowy Targ) 43, 53 Bielanka (pow. Nowy Targ) 23 Bielsk Podlaski — pow. 211 Bieszczady 86 Biłgoraj — okolice 238 — pow. 210, 223 Biskupin 110, 287, 291, 295, 296 Błażejowice (pow. Prudnik) 317 Błotnica Strzelecka (pow. Strzelce Opol­ skie) 300, 304, 304-308 Błoto (osada w Puszczy Niepołomickiej) 84 Bochnia — pow. 70 Bodzów (pod Krakowem) 42 Bogomice (pow. Głogów) 292 Bogusławice (pow. Piotrków) 211 Bojkowie 210 Bojkowszczyzna 226 Bolesławiec (pow_ Racibórz) 325 Boliwia 195 Boljun (Jugosławia) 373 Bororo (pl., Ameryka Płd.) 195 Bredynki (pow. Reszel) 117, 131 Brytania 294 Brodla (pow. Kraków) 39 Browiniec (pow. Prudnik) 318 Brożec (pow. Krapkowice) 318 Brzozówka (pow. Jasło) 269 Budapeszt 265, 397, 401 Budzicz (pow. Trzebnica) 279 Budziszyn (NRD) 384, 385 Bug — dorzecze 88, 90 Bukowa (pow. Biłgoraj) 238 Bułgaria 126, 127, 214, 229, 231, 355, 356, 358 Busko - pow. 40, 226 Bydgoszcz — woj. 225 Bytom 329 Celtowie 281, 291 Cełujki (pow. Biała Podlaska) 230 Centawa (pow. Strzelce Opolskie) 304, 305, 307-310, 309 �444 Dolina - okolice (ZSRR) 222 Charków - okolice, (ZSRR) 219 Dragojewo (okr. Preslaw, Bułgaria) 358 Chimbóle'(Ameryka Phi.) 189 Chinchaysuyu (prow. Peru) 174, 177, Drezno 386, 387 Dropła (pow. Tołbuchin, Bułgaria) 354 184, 193 Chmielów Piaskowy (pow. Opatów) 282, Dubrownik — okolice (Jugosławia) 380 Duża Wólka (pow. Głogów) 241 283 Dys (pow. Lublin) 208 Chochołów (pow. Nowy Targ) 61 Chocianowice (pow. Olesno) 128, 216, 29У Dziadowa Kłoda (pow. Syców) 300 Dzierążnia (pow. Kazimierza W.) 118, Chorula (pow. Strzelce Opolskie) 280 119, 123 Chorvátski Grob (CSRS) 333 Dzierżysławice (pow. Prudnik) 300, 310Chorwacja 373 320, 316, 317, 322 Chróścioe (pow. Opole) 320 Ciche (pow. Nowy Targ) 68 Egipt 428 Ciemnice (pow. Ścinawa) 292, 291 Eskimosi 34 Cieszyn — pow. 219 Cięcina (pow. Żywiec) 124, 120 Estonia 213, 214, 214, 216, 217, 222, Cluj (Rumunia) 394 223, 225, 231, 232, 407 Cmolas (pow. Kolbuszowa) 18, 38 Europa 50, 52, 64, 93, 98, 113, 117, 119, 123, 127, 158, 210, 213, 214, Collasuyo (prow., Peru) 189 232, 291, 294, 295, 378, 386, 390 Condesuyu (prow., Peru) 191 Cusco ( т . , Peru) 182, 184, 196 Eweni (ZSRR) 144 Czarna Góra (pow. Nowy Targ) 62 Czarnków — pow. .210, 223 Finlandia 393, 402 Czechosłowacja 213, 214, 216, 219, 222, Francja 93, 94, 122, 129, 268 225, 229, 325, 329, 360, 369, 380 Czechy 98, 126, 130, 132, 134, 213, 291 Gagauzi 132 Gdańsk 102, 102 Częstochowa 211 Głogowiec (pow. Prudnik) 316, 318 Czukcze 144 Głogów — okolice 238 Czukotka 407 Głogówek 317, 320, 322 Dacja 396 Gorlice - pow. 210, 223 Dagestan 126 Górale karpaccy 237 Dalmacja 372, 373, 381 Góry Świętokrzyskie 245, 245 Dania 34, 93, 291 Grabice (pow. Gubin) 279, 283 Darzlubie (pow. morski) 296 Grabina (pow. Prudnik) 316 Dąbrówka Łubniańska (pow. Opole) 300 Grabownica (pow. Ostrów Mazowiecka) Dąbrówka Wielka (pow. Tarnowskie Gó­ 248 ry) 300 Grabowo (pow. Starogard) 296 Debreczyn 397 Grecja 214, 226, 227, 231, 294 Dębica — okolice 238, 243 Grocholub (pow. Krapkowice) 318 Dimitrowo ( т . , Bułgaria) 355 Grodno — okolice (ZSRR) 225 Djedina Rijeka (Jugosławia) 382 Grodzieńskie 213 Długopole (pow. Nowy Targ) 51 Groszowice (pow. Opole) 287 Dniestr — dorzecze 88 Gródek — okolice (ZSRR) 222, 223 Dobra (pow. Limanowa) 117, 129 — pow. 216 Dobrodzień (pow. Lubliniec) 279, 292 Grydynia Mała (pow. Koźle) 292 Dobrota (Jugosławia) 373 Gryźliny (pow. Olsztyn) 117 Dobrudza (Bułgaria) 358 Grzawa (pow. Pszczyna) 300 Dobrzejowice (pow. Toruń) 245 Guzianka (pow. Mrągowo) 247 Dobrzeń Wielki (pow. Opole) 116, 123 Gwoździany (pow. Lubliniec) 128 �445 Нас (pow. Racibórz) 323 Halozy (Jugosławia) 372 Hamburg 329 Hiszpania 174, 176, 186- 188, 194, 199 Hiszpanie 199, 203 Holandia 213, 214, 225, 226, 229, 232 Horsovskotynsko (CSRS) 364 Hostynne (pow. Hrubieszów) 209 Hrubieszów — okolice 247 — pow. 210 Huculszczyzna 86, 116, 122, 126, 210, 221, 226, 231 Ilvar (Jugosławia) 373 Indianie Aymara 202 -205 — Huanca 184—186, 185 — Keczua 202-204 — Mojo 195 — Peru 174-178, 180, 181, 183, 184, 186-189, 192-203, 205 zob. też I n ­ dianie Aymara, Huanca, Keczua, Yunga — Yunga 184, 185 Inkowie 174-178, 180-182, 184, 189-191, 193, 194, 196, 197, 202, 205, 350, 353 Ipuriná (pl., Ameryka Płd.) 195 Irokezi 185 Istebna (pow. Cieszyn) 63, 113, 119, 122, 134 Italia 98, 380 Iwanowo (Bułgaria) 354 Iż (Jugosławia) 380 Jabłonna (pow. Nowy Dwór Maz.) 245 Jagłowo (pow. Mońki) 240, 248 Jaksonów (pow. Wrocław) 290 Jakuci 143-145, 148-150 Jakutia 142, 145, 407 Jankowice (pow. Oława) 284 Jarmenovci (Jugosławia) 373 Jasło 268, 272 Jastkowice (pow. Tarnobrzeg) 218, 218 Jatutów (pow. Zamość) 214 Jaworów — pow. (ZSRR) 216 Jaworzyna (Podhale) 62 Jaworzynka (pow. Cieszyn) 63 Jedlicze (pow. Krosno) 268, 272 Jeleń (pod. Jaworznem) 73 Jemielnica (pow. Strzelce Opolskie) 307 Jędrzejów 245 Józefów (pow. Biłgoraj) 247 Jugosławia 158, 372, 372, 373, 374, 370, 376, 378-380, 393 Jukagirzy 144 Jurgów (pow. Nowy Targ) 50, 85 Kacice (Mazowsze) 70 Kakonin (pow. Kielce) 245, 247 Kalisz 248, 287 - okolice 240 Kamienica (pow. Limanowa) 52 — 54 Kanada 268 Kaniów (pow. Opole) 128 Karakaczanie 358 Kardżali (Bułgaria) 355 Karelia 405 Karyntia 373 Karpaty 28, 29, 32, 41, 69, 86-88, 90, 241, 339-343, 340, 396 Kasina Wielka (pow. Limanowa) 53, 55 Kastov (Jugosławia) 383 Kaszów (pow. Kraków) 39 Kaszuby 131 Katowice 329 Kaukaz 405 Kazachstan 405 Kielce — pow. 211 - woj. 220 Kieleckie 211, 222, 223, 253, 348 Kisalfold (Węgry) 400 Klenina (przys. Kamienicy, pow. Lima­ nowa) 37, 54 Klępina (pow. Kożuchów) 279 Kobryń - pow. (ZSRR) 212 Kocianowice zob. Cho.cianowice Komorowice (pow. Prudnik) 318 Komorówek (pow. Trzebnica) 291 Koniaków (pow. Cieszyn) 63 Konin (Podhale) 53 Koriacy 185 Kosmacz (pow. Kosów) 226 Kostrze (pow. Kraków) 42 Koszarawa (pow. Żywiec) 38 Kościeliska (pow. Olesno) 288 Kościelisko (pow. Nowy Targ) 63 Kotkowice Stare i Nowe (pow. Krapko­ wice) 318 Kotla (pow. Głogów) 292 Kozienice — pow. 211, 226 �446 Kónigstein (Niemcy) 387 Krakowskie 109, 124, 208, 348 Kraków 340 - woj. 222, 226 Krasnystaw - pow. 210, 222, 223, 226 Krauszów (pow. Nowy Targ) 50, 51, 85 Krosno 272 Krzeniszów (ролу. Myszków) 240 Krzyżanowice (pow. Racibórz) 325 Kujawy 41, 131, 348 Kumiałka (ролу. Sokółka) 117 Kurpie 111 Kurpiowska puszcza 41 Kutno — okolice 240 — pow. 211 Lapończycy 402 Laski (pow. Pruszków) 245 Lepenica (Jugosławia) 373 Lesko — pow. 222, 223 Leśnica (pow. Lubliniec) 279, 281, 286, 288 Leśniki (pow. Prudnik) 317 Leżajsk 243 - okolice 237 Libiąż (pow. Chrzanów) 73 Ligota (pow. Olesno) 285, 286, 288 Lijewo (pow. Włocławek) 210, 211 Lima (Peru) 188 Lipnica Mała i Wielka (pow. Nowy Targ) 31 Lipno — pow. 210, 223 Liszki (pow. Kraków) 39 Litwa 59, 69, 210, 213, 214, 215, 228, 229 Lopud (Jugos^via) 382 ЕиЬасголу — pow. 210, 218 Lubartów 240, 243 — okolice 238 Lubelskie 127, 131, 208, 210, 218, 223, 253, 255, 258, 348 Lubelszczyzna zob. Lubelskie Lubiana (Jugosławia) 372, 373 Lublin — woj. 220 Lubliniec — pow. 211 Lubomierz (pow. Limanowa) 53 Lubycza Królewska (pow. Tomaszów Lub.) 238, 241 Lwowskie 215, 216, 218, 222, 225 Lwów — okolice 210, 224, 231 Lada (pow. Janów) 211 Łańcut — pow. 210 Łemkowszczyzna 53, 235 Łęczyckie 348 Łodygowice (ролу. Żywiec) 124, 126 Łopiennik (pow. Krasnystaw) 240 Łopuszna (pow. Nowy Targ) 37 Łotwa 213 Łotysze 218 Łowickie 208, 225 Łowicz — pow. 211, 219 Łowkowice (pow. Krapkowice) 318 Łódzkie 253 Łódź 329 - woj. 220 Ługi (pow. Góra Śląska) 292 Łuniniec — pow. (ZSRR) 212 Łuntupy (raj. Święciany, ZSRR) 128 Łużyczanie 127 Łużyce 211, 213, 214, 222, 223, 227-229, 232, 383, 384 Maków Podhalański (ролу. Sucha) 124 Majowie 196 Małopolska 15, 27, 3 8 - 4 1 , 70, 72, 73, 76, 82, 84, 253, 255, 282, 283 Mazowsze 127, 131, 255 Mazury 113, 128, 131, 258 Meksyk 173, 349 Męcinka (pow. Jasło) 268 Miechów — ролу. 219, 226 Miedźna (pow. Pszczyna) 237, 300 Mierczyce (pow. Legnica) 285, 288 Miętustwo (Ciche, pow . Nowy Targ) 43 Mińsk Mazowiecki — pow. 210 Mljet (Jugosławia) 373 Mników (pow. Kraków) 78 Mochó w (pow. Prudnik) 316 — 319 Montania (Peru) 195 Morawy 126, 213, 219, 221-223, 225, 231, 291, 328, 334, 335 Mostar (Jugosławia) 381, 382 Mosz (Węgry) 390 Myzja 396 r Nadrenia 295 Nasca (Peru) 196 Niedźwiedź (pow. Limanowa) 53 Niemcy 28, 31, 94, 98, 126, 128, 213, 268, 282, 291, 325, 328 �447 Niżny Tagił (ZSRR) 405 Norwegia 429, 430 Nosocice (pow. Głogów) 290 Nowa Huta — Mogiła 281, 281 Nowa Wieś Legnicka (pow. Legnica) 292 Nowa Wieś Wrocławska- (pow. Wrocław) 290 Nowoć (Orawa) 31 Nowogród Wołyński — okolice 220, 223 Nowogródzkie 210, 213, 216—219, 229 Nowy Browiniec (pow. Prudnik) 316 Nowy Dwór (pow. Krapkowice) 318 Obrocz (pow. Zamość) 208 Obrowice (pow. Strzelce Opolskie) 287, 288 Ochotnica (pow. Nowy Targ) 53, 54, 67, 88 Olbrachcice (pow. Prudnik) 316 Olkusz — pow. 219 Olszówka (pow. Limanowa) 42 Olza (pow. Wodzisław) 124, 130, 248, 300 Opawa (CSRS) 325 Opole — pow. 226 Opolszczyzna 216, 329 Orawa 31, 39, 43 Ostoja (pow. Piotrków) 214 Ostromecko (pow. Świecie) 245 Oświęcim — okolice 89 Owsiszcze (pow. Racibórz) 300, 303, 3 2 3 330, 331 Pardołówka (Podhale) 62 Pawłowice (pow. Trzebnica) 287, 289 Pecz (Węgry) 397 Peru 174, 176, 178, 180, 181, 185-188, 193-195, 199, 202, 204, 205' Piekary (pow. Kraków) 85 Pieniny 63 Pietraki (raj. Postawy, ZSRR) 127 Piotrkowskie 225 Piotrków - pow. 210, 211, 222, 225, 226 Pisarzowice (pow. Krapkowice) 318 Piszcz (CSRS) 325, 326 Piwniczna (pow. Nowy Sącz) 209 Piwonice (pow. Kalisz) 287 Podegrodzie (pow. Nowy Sącz) 43 Podhale 23, 2 8 - 3 1 , 37, 50, 5 0 - 5 2 , 57-59, 61-63, 66, 73,.85, 340, 342 Podkarpacie 88 Podlasie 111, 127, 225, 253, 255 Podole 220, 224, 226 Pogórze 52 Pokucie 221, 222, 225 Polesie 126, 212, 213, 216, 218, 222, 226, 229, 231 Poljice (Jugosławia) 373 Polska 74, 83, 96, 98, 100, 102, 103, 106, 111, 111, 116-119, 122-124, 123, 128, 130, 131, 131, 132, 135, 159, 162, 166, 168, 170, 207, 208, 210, 211, 213-216, 218-227, 229, 231, 232, 237, 251, 253, 258, 274, 279, 291, 294, 295, 308, 314, 340, 349, 350 Pomorze 118, 208, 255, 258, 344, 344 Porażyn (pow. Nowy Tomyśl) 248 Portugalia 213, 214, 219, 231,.232 Potakówka (pow. Jasło) 261, 261 — 268, 266, 270, 271, 274 Powiśle 349 Pozlovice (CSRS) 333 Poznań — woj. 225 Poznańskie 219-222, 224, 226 Pożege (Jugosławia) 381 Półhora (Orawa) 31 Praga (CSRS) 340, 345, 366, 367 Prekomurje (Jugosławia) 372 Prężyna (pow. Prudnik) 316 Proszowice — pow. 40 Przemyskie 348 Przemyśl — pow. 210 Przeworsk — pow. 211, 218 Przyborów (pow. Żywiec) 38 Przylep (pow. Zielona Góra) 279, 292 Pszczyna — pow. 223 Punat (Jugosławia) 380 „ Puńców (pow. Cieszyn) 122 Rabcza (Orawa) 31 Rabczyce (Orawa) 31 Rabka 73 Racibórz 325, 325, 329 — pow. 210, 226, 324 Racławice Śląskie (pow. Prudnik) 316, 317 Rajkowo (Bułgaria) 358 Ratyń (pow. Środa Śląska) 292 Rażewo Konare (Bułgaria) 355 Rękoraj (pow. Piotrków) 214 Rosja 210 �448 Rosjanie 144 Rostok (NRD) 386 Rozdzielę (pow. Bochnia) 70, 83 Roztoka (Podhale) 62 Ruda (pow. Łosice) 117 Rudzica (pow. Bielsko) 300 Rugia (NRD) 386 Rumunia 98, 210, 218, 225, 231 Rumunowie 132, 394, 396 Rusinowa Polana (Podhale) 62 Ruś 98, 117, 118 Rusevo (Jugosławia) 382 Rybna (pow. Kraków) 39 Rybna Kolonia (pow. Tarnowskie Góry) 285, 287, 288 Rzepce (pow. Prudnik) 318 Rzeszowskie 237, 258 Rzeszów — pow. 210 - woj. 218, 220, 222, 225, 226 Rzym 294 Rzymianie 295 Sambor - okolice (ZSRR) 214 Samsonów (pow. Kielce) 238, 248 Sandomierska puszcza 41, 89 Sanok — pow. 210 Sejny — okolice 238 Senj (Jugosławia) 380 Serbia 210, 211 Serbowie łużyccy 384 Sidzina (pow. Sucha) 52 Siedlisko (pow. Głogów) 284, 285, 288 Siedmiogród 31, 59, 75, 86, 87, 89 Siepietnica (n. Wisłokiem) 85 Sieradz — pow. 211 Sieradzkie 225 Sierakowice (pow. Gliwice) 300 Siołkowice Stare (pow. Opole) 299 Sirs al Layyan (Egipt) 428 Sitaniec (pow. Zamość) 214 Skalite (pow. Cieszyn) 124 Skandynawia 392 Sklawinowie 296 Skole — okolice (ZSRR) 222 Skomielna (pow. Myślenice) 72, 73 Skotniki (Kraków) 42, 70, 83 Słatina (Bułgaria) 354 Sławjanowo (Bułgaria) 354 Słowacja 33, 87, 213, 333, 334, 341, 342, 364, 370 Słowaczyzna zob. Słowacja Słowenia 213, 214, 222, 223, 229, 231 Słoweńcy 127 Słowianie 64, 126, 296, 340, 378, 379, 382 — pomorscy 59, 59 Słowiańszczyzna 113, 116, 117, 122, 123, 126, 128, 131, 132, 376 Sobocisko (pow. Oława) 290, 291 Sofia 353 Sovski Doi (Jugosławia) 382 Sokal — okolice (ZSRR) 218 Solarnia (pow. Lubliniec) 112, 113, 115, 124, 126, 128, 241, 300 Sól (pow. Żywiec) 122 Spisz 29, 30, 39, 50, 61, 57, 62, 85 Srednogorie (Bułgaria) 368 Sromowce (pow. Nowy Targ) 63 Stanisławowskie 222, 225 Stanisławów — okolice 224, 231 Stany Zjednoczone 64, 265, 307, 392 Stare Bystre (pow. Nowy Targ) 42, 53 Stopnica - pow. 210; 222, 223, 226 Styria 127, 213, 216, 229, 373 Sucha — pow. 223 Sulechów — pow. 216 Sułków (pow. Głubczyce) 124, 300 Syberia 144, 146, 401, 402, 405, 407 Szaflary (pow. Nowy Targ) 23, 51, 60, 65 Szamotuły — pow. 211 Szczecin 100 Szegedyn (Węgry) 397 Sztum — pow. 295 Szwajcaria 213, 214, 232 Śląsk 18, 41, 111, 216, 226, 235, 277-279, 282, 283, 284, 287, 288, 290-292, 294 — 297, 299, 301-303 — Cieszyński 63 — Dolny 265 — Górny 39, 44, 237, 291, 300 Śnicz (pow. Prudnik) 316 Świdnik (pow. Lublin) 244 — okolice 240 Tarnopolskie 212, 216, 220, 222, 225, 231, 317 Tarnowiec (pow. Jasło) 262, 264, 266, 273 Tarnów 287 — pow. 226 V �449 Titicaca (jezioro) 203, 205 Tomaszów Lubelski -- pow. 210, 226 Tracja 357, 396 Trakowie 394, 396 Transkaukazja 132 Trzasków (pow. Racibórz) 329 Tunguzi 144, 145 Turek 244 - okolice 240, 241 Turka - okolice (ZSRR) 222 Turyngia 390 Tylmanowa (pow. Nowy Targ) 53 Tyniec (pow. Kraków) 42, 83 Tyrol 44 Wileńskie 213, 216, 217, 219, 223, 231 Wileńszczyzna zob. Wileńskie Wilno - okolice 129 Wiriatino (ZSRR) 419, 420, 421 Wisła-Głębce (pow. Cieszyn) 42 Wisła-Malinka (pow. Cieszyn) 379 Witebskie 125 Włochy 213, 216, 218, 229, 231, 373 Włocławek - pow. 211, 219, 223 Wola Grzybowska (pow. W-wa) - oko­ lice 238 Wolin 100 Wołosi 88 Wołoszczyzna Morawska 86 Wołowiee (pow. Ктакол\ ) 85 Wołyń 210, 212, 215, 216, 216, 219, 220, 222 -226, 225, 231, 317 Woziwoda (pow. Tuchola) 243 Wracanka (pow. Jasło) 273 Wrocław 329 — Oporów 280 — Partynice 290 Wróblin (pow. Prudnik) 318 Wyciąże (pow. Kraków) 280. 283 Wywłoczka (ролл . Zamość) 230 т Uelena (ZSRR) 407 Ugrofinowie 218 Ukraina 118, 119, 122, 128, 213, 215, 216, 219, 222, 223, 228, 229, 231 Ukraińcy 123, 127, 128, 128, 131, 132 Umieszcz (pow. Jasło) 36 Ural 405 Uraz (pow. Wołów) 291 Ustroń (pow. Cieszyn) 243, 248 — okolice 240 Wach (pow. Ostrołęka) 111 Wadowice — okolice 89 Warmia 258 Warszawa 236, 329, 340, 341 Wąrinątowice (pow. Strzelce Opolskie.) 304, 307, 308 313 Wąwolnica, (pow. Puławy) 2 I 4 Wejkszlelańce (raj. Wilno. ZSRR) 128. 129 Wesołe (Orawa) 31 Westfalia 307, 328, 329 Węglowice (pow. Kłobuck) 240 Węgry 33, 67, 210, 211, 213, 211. 220, 221, 222, 225, 228, 229, 231. 265, 369, 380, 397-401 Wicie (pow. Łowicz) 225 Wichrów (pow. Olemo) 300 Widowo (pow. Bielsk Podlaski) / / / Wielkopolska 41, 258, 344. 344 Wielkorusini 218, 222. 223 Wielkorus 127, 210 Wieliczka 210 Wierzch (pow. Prudnik) 316 — 317, 316 — 317 Etnografia Polska, t. I V г Zabłocie (pow. Żywiec) 121 Zagłębie, Bonieckie (ZSRR) 421 — Kładeńskie (CSRS) 363 Rosicko-Oslawiańskie (CSRS) 363 Zakopane 31, 340, 342 Zakrzewo (ролу. Kłobuck) 248 Zakrzów (pod Wrocławiem) 289, 290, 292, 293 Zalesie (ролу. Garwolin) 230 Zamagórze 39 Zamość — pow. 210, 211, 220, 223, 226 Zaryte (ролу. Nowy Targ) 42 Zaлл'oja (pow. Sucha) 38, 42, 43 Zbierak (pow. Kalisz) 248 Zielina (pow. Krapkowice) 300 Zielonki (pow. Кгаколл ) 225 Ziemia Lubuska 255 Ziemie Zachodnie 35, 254, 271 ZłataT (Bułgaria) 358 Zubrzyca Dolna (ролу. Nowy Targ) 31 — Górna (pow. Nowy Targ) 31, 84 Związek Radziecki 392, 293, 401, 405 г Żarki (ролу. Chrzanów) 73 29 �450 Żary (pow. Chrzanów) 124 Żary — pow. 216 Żeraiki Wielkie (pow. Wrocław) 279 Żmudź 69, 128 Żmudzini 128 Żółkwią - okolice (ZSRR) 218, 220 tti, ¿1-7 7«e/ ?4 Żywiec 208 — okolice 218 - pow. 219, 226 Żywiecczyzna zob. Żywieckie Żywieckie 30, 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/304924f6598438b356f8e0f3711756f1.pdf e9bcf90a501da97075072f2f9c3da2f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:473 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:430 Title A name given to the resource Kronika i recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.333-432 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K B O N I K A I PROF. DR ANTONIN B E C E N Z J E VÁCLAVÍK (12 V I I 1 8 9 1 - 4 X I I 1959) Dnia 4 grudnia 1959 r. nagle i nieoczekiwanie odszedł jeden ze znanych przed­ stawicieli etnografii słowiańskiej, dr Antonin Vaciavík, profesor zwyczajny, kierownik katedry etnografii w Brnie. Prof. Václavik urodził się w biednej rodzinie chłopskiej we wschodniomorawskiej wsi Pozlovicach, położonej niedaleko uzdrowiska Luhacovice, a więc w miejscu sty­ kania się trzech wielkich regionów etnograficznych W o ł o s z c z y z n y (Valaüska), Sło­ wacji i Hany. "Warunki materialne, w jakich znajdowała się rodzina, nie pozwoliły mu na normalne studia w szkole średniej i w y ż s z e j . Studia w y ż s z e ukończył dopiero mając 34 lata. W t y m czasie b y ł już jednak wybitnym z n a w c ą kultury ludowej swego rodzinnego kraju, gdzie też pracował z d u ż y m powodzeniem, zakładając tam m. in. regionalne muzeum etnograficzne. Oprócz znajomości rodzinnych stron zapoznaje się dokładnie ze sposobem życia ludu w południowowschodniej Słowacji, poświęcając temu obszarowi kilka lat intensywnych studiów. Z tego okresu pochodzi jego obszerna i znakomita monografia wsi Chorvátského G-robu, Podunajská dedina v Ceskoslovensku, w której miał możność, czerpiąc z bogactwa miejscowej kultury ludowej, w y d o b y ć jej odrębność s p o w o d o w a n ą w p ł y w a m i chorwackiej kolonizacji. W okresie przygo­ towania następnej monumentalnej monografii Luhaiovské Zalesi, w której złożył hołd swemu rodzinnemu krajowi, prof. Václavik zajął się także zagadnieniami teo­ retycznymi, nie wahając się już w 1928 r. bronić rodzimości ludowej kultury prze­ ciwko w ó w c z a s modnym i politycznie intratnym poglądom szkoły kulturowo-histo­ rycznej. A kiedy go zwiódł kilkakrotnie na bezdroża ówczesny chaos teoretyczny, na przykład w skądinąd metodycznie i materiałowo cennej pracy Slovenské paliee, pamiętał zawsze o w ł a ś c i w y m pochodzeniu ludowej kultury i sztuki ludowej. Nigdy też nie zniżył się do tego, aby uważać ją jako całość za w pełni zależną od kultury warstw panujących, choć nie wykluczał wzajemnego oddziaływania twórczości lu­ dowej i sztuki profesjonalnej. P r z y p u ś ć m y , ż e prof. Václavik popełniał tu i ówdzie, w swoich starszych i ostat­ nich pracach, pomyłki. Mylił się dlatego, że poszukiwał. Nie mylił się jednak zasadniczo w tym, co było p o d s t a w ą jego prac, gdyż nieustannie kładł nacisk na fakt zasadniczy, iż twórcą swej kultury i sztuki jest sam lud, że lud w ciągu stuleci w y t w a r z a ł nieprze­ brany zasób artystycznych m o t y w ó w , technik itp., nie będąc zmuszonym czekać na wywar sztuki oficjalnej. Za podstawowy, twórczy element uważał prof. Václavik wytwory artystyczne pełne treści, mające swój sens, zrodzone z pracy i życia, słu­ żące jego zabezpieczeniu i ugruntowaniu. Praca stwarzała obrzędy, które lud wy­ w y ż s z y ł do najprzedniejszej godności społecznej, podniósł je, a w nich i dla nich dojrzewały liczne artystyczne wartości. Według Václavíka przełomowe, graniczne �334 KRONIKA I RECENZJE momenty w życiu człowieka: narodzenie, wesele, wiek dojrzały, śmierć, w y w o ł y w a ł y bezlik zjawisk estetycznych. Václavík dzieli twórczość l u d o w ą na dwie kategorie. Do pierwszej zalicza a k t y w n ą , rodzimą sztukę ludową, obejmującą wytwory związane z ludowym obrzędem i obyczajem, t k w i ą c ą w najżywotniejszych materialnych wa­ runkach życia ludu. Działały w nich pierwiastki pozaestetyczne, przerastające w p ł y w c z y n n i k ó w estetycznych; one też w końcu stały się reprezentatywnymi. T a właśnie sztuka, która zanikła dopiero po stracie funkcji społecznych pierwotnie z nią zwią­ zanych, jest jedynym punktem w y j ś c i o w y m przy studiowaniu genezy sztuki ludowej. Do jej zakresu należą na przykład pisanki, zdobione pieczywo, nove Metka (figurki z ciasta), d o ż y n k o w e wisiorki i wieńce ze słomy, obrzędowe części ludowego stroju, wyszywki itp. Drugą kategorię sztuki cechują elementy pasywne, odbierane, nie posiadające powiązań. T a kategoria nie była nigdy niezbędną częścią ludowych zainteresowań materialnych czy kulturalnych. B y w a ł a wnoszona do środowiska ludowego przez ugrupowania społecznie, a często i etnicznie obce. Jej przedstawicielami na przykład są krajki, malowane sprzęty, miejska ceramika, zdobione szkło, obrazy na szkle itp. Taką to koncepcję wysuwa Václavík w swych ostatnich pracach o sztuce ludowej. W e d ł u g jego poglądu u kolebki najstarszej sztuki ludowej stała praca. W dziele sztuki pragnął człowiek ucieleśnić swój obraz świata. Chodziło mu przede wszystkim 0 ochronę życia, a więc rodzącą się sztukę włączył do walki o dostateczną ilość poży­ wienia, do służby magicznego, nierealnego zabezpieczenia pomyślności w życiu i w pra­ cy. W swej bezradności przed niewyświetlonymi siłami przyrody uciekał się do magii, kultu i wróżby. Cykl obrzędów związany jest przede wszystkim z początkami rol­ niczych, pasterskich i innych zajęć. Te to początki w y t w o r z y ł y pojęcia przyrodzo­ nego, wiosennego, nowego roku. W e d ł u g mniemania ludu w t y m ż e okresie musiało b y ć wszystko dobrze zabezpieczone w gospodarstwie, w rodzinie czy grupie społecz­ nej. A sztuka na początku służyła w pełni zabezpieczeniu tej pomyślności. Przy studiowaniu genezy sztuki ludowej trzeba brać pod u w a g ę wzajemną zależność i uwa­ runkowanie przejawów twórczości ludowej z pozostałymi elementami ludowej kultury, mianowicie z ludowymi obrzędami i zwyczajami. To pojęcie, bardzo dalekie koncep­ cjom badaczy o nastawieniu ahistorycznym w odniesieniu do w y t w o r ó w kultury ludowej, przypisującym ludowi wyłącznie prymitywizm, k o n s e r w a t y w n o ś ć i brak autentyzmu, jest niewątpliwie sprzeczne ze stosowanymi dotąd z powodzeniem me­ todami opracowywania sztuki ludowej. Niedowierzanie Václavíka w możliwość roz­ wiązywania zagadnienia przy pomocy jednej z metod okresn międzywojennego prze­ jawiło się na przykład w tym, że stosował znane mu sposoby równocześnie tam, gdzie jeden z nich nie dawał w y n i k ó w . Nigdy mu nie szło wyłącznie o metodę, lecz przede wszystkim o rzecz. Jest przecież jasne, że najlepsza, precyzyjna metoda nie jest jeszcze rękojmią słuszności naukowych wniosków. W zamęcie, międzywojennego okresu, jaki się u nas w y t w o r z y ł , nie było łatwo dojrzeć pozytywne, optymistyczne i demokratyczne cechy charakteryzujące ludową kulturę i sztukę. Váélavíkovi pomogła w tym głęboka znajomość życia ludu, długo­ letnie wysiłki i mozolne prace terenowe. Sam z ludu wyszedł i zawsze się życzliwie do niego odnosił. U c z y ł swoich uniwersyteckich słuchaczy, że lud, jego kulturę i sztukę trzeba nie tylko znać, ale i kochać, i bronić przed fałszywymi poglądami o ich po­ chodzeniu i charakterze. Wkrótce po uzyskaniu doktoratu Václavík habilitował się. Jednakże w t y m okresie nie było możliwości utworzenia Instytutu Etnografii przy uniwersytecie w Brnie. Dlatego też wykładał jako prywatny docent, a swoje bogate doświadczenie 1 wiedzę wykorzystał zakładając kilka m u z e ó w na Morawach i w Słowacji. Dopiero po 1945 r. było mu dane założenie Seminarium Etnograficznego na uniwersytecie �335 KRONIKA I RECENZJE w Brnie, gdzie działał do ostatnich chwil i w y c h o w a ł jako pierwszy na Morawach całą generację młodych, oddanych nauce i ludowi e t n o g r a f ó w . W czasie działalności uniwersyteckiej opublikował prof. Vaclavik kilkanaście prac, z których wielkiego rozgłosu doczekała się okazała publikacja o ludowych artystycznych tkaninach, wydana w trzech ś w i a t o w y c h językach. W ostatnich dniach życia oczekiwał, niestety na próżno, ukazania się już całkowicie wydrukowanej pracy, nad którą pracował całe życie, tj. Yyroeni obyćeje a lidove umeni, pierwotnie ogło1 Prof. dr Antonin Václavík szonej pod t y t u ł e m Ko feny lidoveho umeni. W tym bardzo odkrywczym i odważnie skoncypowanym dziele zebrał wiele swych oryginalnych studiów nad pochodzeniem sztuki ludowej. Książka zawiera 19 rozdziałów, z czego dwa pierwsze poświęcone są 1 0 działalności naukowej i dydaktycznej prof. Vaclavika pisano niejednokrot­ nie z d u ż y m uznaniem. Pozytywne recenzje o jego pracy publikowali: prof. K . Chotek, doc. V. Prażak i in. Ostatnio jego n a u k o w ą działalność wysoko ocenił kandydat nauk dr K . F o j t i k w artykule Sedesdt let profesora Antonina VdclaviTca, „ N a ś e V a laśsko", Brno R. 14: 1951, s. 161 — 165. Przegląd prac od 1945 r. podał A . V a c l a v i k w rozprawce 10 let etnografickeho semAnafe university v Brnę, „Sbornik prąci filosofickś fakulty brnenske university", V I I I , Brno 1959, Bada arch.-klas., nr 4, s. 101 — 107. �336 KRONIKA I RECENZJE teorii sztuki i estetyki ludowej, zaś następne literaturze, plastyce i ruchom tanecz­ nym. Najobszerniejszą część zajmują zwyczaje doroczne, rodzinne i inne, świeckie kolędy oraz obrzędy, w których w y s t ę p u j ą artystyczne zjawiska plastyczne i gra­ ficzne, jak pieczywo, pisanki itp. Zebrany materiał odnosi się do wszystkich krajów słowiańskich. Przez całe swoje życie, jak już w s p o m n i a ł e m , czerpał prof. Vaclavik ze znajo­ mości życia ludu i bogactwa f a k t ó w swojego rodzinnego kraju, k t ó r y też stanowił dla niego punkt wyjścia i oparcia naukowych koncepcji. Głęboka i wszechstronna znajomość kultury ludowej w luhaczowskim Zalesiu dawała mu również orientację w najbardziej zawiłych próbach wyświetlenia stosunków p o m i ę d z y poszczególnymi składnikami kultury ludowej wielu krajów słowiańskich, których większość poznał w czasie swoich naukowych podróży. . Szczególny stosunek w y t w o r z y ł sobie i k u l t y w o w a ł prof. Vaclav£k dla Polski. B y ł jej zawsze wdzięczny za fachowe przygotowanie. Otrzymał je na p o c z ą t k u lat trzydziestych w Warszawie, głównie studiując u profesora Stanisława Poniatowskiego, którego ludzkie i naukowe przymioty bardzo cenił i stawiał je za wzór swoim uni­ wersyteckim, uczniom. Z tego wielkiego i szczerego szacunku wynikło poświęcenie książki VyroSni obyóeje a lidove um&ni właśnie „Szlachetnemu profesorowi D r Sta­ nisławowi Poniatowskiemu, który zginął w 1945 r. w obozie w Litomierzycach". Z wdzięcznością wspominał drugiego swojego znakomitego nauczyciela, profesora Jana Stanisława Bystronia . B y ł dumny i z tego, że przeszedł fachową edukację u profesora Kazimierza Moszyńskiego, którego uważał za największego współczesnego słowiańskiego i europejskiego etnografa . Nie jest przypadkiem, że pierwsza powojenna naukowa podróż prof. Vaclavika przywiodła go do Polski, z którą b y ł tak blisko związany, zarówno osobistymi kontaktami, jak i pracą. Także w swoich uniwersy­ teckich wykładach poświęcał wiele uwagi polskiej kulturze ludowej i polskiej wiedzy etnograficznej. Na seminariach regularnie w y z n a c z a ł referaty o pracach J . S. B y ­ stronia, M. Gładysza, K . Moszyńskiego, T . Seweryna, M. Znamierowskiej-Prufferowej i innych polskich etnografów. Jego nie spełnionym zamierzeniem pozostało utworzenie czasopisma na wzór „Polskiej Sztuki Ludowej". Z odejściem prof. Vaclavika zamyka się w a ż n y rozdział w dziejach czechosło­ wackiej etnografii, a etnografia słowiańska traci w nim pełną wyrazu charaktery­ s t y c z n ą indywidualność, zapisaną na zawsze głęboko w historii rzetelnego pozna­ wania życia i kultury ludu pracującego. 2 3 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie JRicliard Jefdbek (Brno) Tłum. z czeskiego I . Nizińska W y k a z publikowanych prac Antoniego Vâclavika 1. O lidovych obrazech malovanych na skie, ,,Nââ smér", Praha R . 7: 1920—1921, s. 59 - 65. 2. Siisky, „ D r o b n e nmeni", Praha R . 5: 1924, s. 192. 2 W czasie swojego pobytu w Polsce w latach 1936—1937 uczęszczał t a k ż e na w y k ł a d y i seminaria prof. dra Wojsława Molègo (Historia sztuki Słowian), prof. dr Eugeniusza Frankowskiego (Sztuka ludowa i muzeologia), prof. dr Cezarii Bau­ douin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Etnografia Polski, Folklor) [przypis redakcji]. Przypominam sobie, jak chciwie słuchał wiadomości o prof. dr K . Moszyńskim po moich odwiedzinach u niego w Krakowie w 1954 r. A jakże głęboko b y ł wzruszony wiadomością o śmierci prof. Moszyńskiego, któremu uniwersytet brneński nadał honorowy doktorat nauk, a którego niestety już się nie doczekał. 3 �KTtONIKA T R E C E N Z J E 337 3. Podunajska dedina v (Vskoslovensku (monografia). Bratislava 1925. as. 240, ¡1. 129. 4. Narodopis Luhacovska. |\v:| 1,,'izne Luhacovice 1902 — 1927, Luhacovice 1927. s. . 5 - 7 . 5. Vyvoj hmotnyc-h vytvaru lidoveho umeni v Ceskoslovensku, „Prridy", Bratislava R. 12: 1928 nr 10, s. 6 2 0 - 6 2 8 . 6. Luhaeovske Zalcd (monografia). Luhacovice 1930, ss. 672, il. 419. 7. Otazka jihoslovanske kolonisaee v ceskoslovenskem narodopise, fw:] Zbornik '•adova na 111 kongresu slovenskih geografa i etnografa u Jugoslavii 1930, s. 2 9 0 - 2 9 4 (i odb., Btograd 1932). 8. ,.Vykladana robota" ako doklad sucasneho l'udoveho umenia na Slovensku, „Slovenske pohl'ady", R . 46: 1930 nr 2, s. 1 1 8 - 1 2 1 , il. s. 4 (i odb. ss. 4). 9. Pfispevky k v y v j j i malovanyeh ohniśt, [w:] Prfspevky k praveku, dejinam a naTodopisa Slovenska, Sbornik arckeologickeho a narodopisneho odborn Slovenskeho Vlastivediieho Muzea za rok 1924-1931, Bratislava 1931, s. 190-192, il. 4. 10. Otazka julioslovanskej kolonizacie v ee&koslovens*kom narodopise, ,,SlovenRke, pohl'ady". R. 47: 19.31 nr 6 - 8 , s. 4 9 0 - 4 9 8 . 11. Jvigoslavenske uaseobine vi Cechoslovackoj, fw.] Slovacka, ,,Slovanska beseda u Bratislavi", Bratislava 1932, s. 50 — 54. 12. O narodnoj umetnosti u Slovaekoj, [w:] Slovacka, ..Slovanska beseda u Brati­ slavi", Bratislava 1932, n. 1 1 5 - 1 2 1 . 13. Pavel Sochań 70-roćny, ,,Slovenske pohl'ady", R . 48: 1932, s. 3 8 3 - 3 8 7 . 14. J . Husek, Hranice mezi zemi Moravskoslezskou a Slovenskem (recenzja), ,,0asopis Matice moravske", Brno 57: 1933, s. 329 —355 (i odb. ss. 27). 15. Zdroje l'udovej vytvarnosti v bratislavskom Zahori, Studia ethnograficko-psychologicka, [w:] Roeenka vedeckych listavov mesta Bratislavy na rok 1934, Bratislava 1934, s. 3 2 1 - 3 3 6 , tabl. I X (i odb. s. 5 - 1 8 , tabl. I X ) . 16. Sprievodca sbierkami piestanskeho muzea, Bratislava 1934, ss. 32, il. ss. 8. 17. Tradicic l'udovej drevorezby, Bratislava 1936, ss. 136, tabl. 14. 18. Slovenske palice, Turć. Sv. Martin 1936 (1937), ss. 124, w tym tabl. X I X (część od s. 1—49 drukowana w: „Narodopisny sbornik Matice slovenskej", Turc. Sv. Martin 1936). 19. G-enezia l'udoveho umenia, fw:] Umeni na Slovensku, odkaź zeme a lidu, Praha 1938, s. 7 1 - 7 6 . 20. Slovenske palice hvak,ula a. Iculaga ako pastierske etnologiki, fw:] Sbornik na I V kongres na slavjanskite gcografi i etnografi v Sofija 1936, Sofia 1938, s. 252 — 264. 21. Sprievodca sbierkami muzea, N a k ł a d o m Muzealnej slovenskej spoloćnosti, Turć. Sv Martin 1938, ss. 65. 22. Podstata moravskeho narodopisu, ,,Luhacovsky lazeńsky zpravodaj", Luhacovice R. 13: 1940 nr 19, s. 3 - 4 ; nr 20, s. 2 - 4 . Przedruk: "Uprkuv kraj" 1942/1945. 23. Narodopisne aktuality, ,,Luhaćovsky lazeńsky zpravodaj", Luhacovice, R . 13: 1940 nr 19, s. 1 - 2 . 24. Vybudovani velkyeh Luhacovio v duchn domacich tradic, ,,Luhacovsky la­ zeńsky zpravodaj", Luhacovice, R. 13: 1940 nr 22. 25. Zrnko k zrnećku, Navod, jak shromazd'ovati Aoklady lidove kultury v oblasti jiżnl a vychodni Moravy, Uherske Hradiśte 1941, ss. 27. 26. I] hrncifu na Zalesi, ,,Luhaeovske listy", Luhacovice —Uherske Hradiśte, R . 14: 1941 nr 13, s. 2 - 4 (i odb. ss. 7). 27. Me Luhacovice, ,,Luhaeovske listy", Luhacovice —Uherske Hradiśte, R . 15: 1942 nr 8 - 9 , s. 7 - 8 . Etnografia Polska, t. I V 22 �338 KRONIKA I RECENZJE 28. Známe lid a jebo kulturu?, „Moravskoslezska osvéta", Brno R . 1: 1946 — 1947, s. 2 2 9 - 2 3 2 , 2 6 3 - 2 6 6 , 2 9 3 - 2 9 4 . 29. Slovanskó prvky v ceské lidové k u l t u í e , [w:] Slovanství v ceském národním zivoté, Brno 1947, s. 1 9 0 - 2 2 3 (i odb. ss. 34). 30. Národopisná práce na Moravé, „ V l a s t i v e d n y véstník moravsky", Brno R. 2: 1947, s. 2 - 1 5 (i odb. ss. 15). 31. Zachrañme valasské kraslice, „ N a s e Valassko", Brno R . 10: 1947, s. 33 — 35. 32. P o z n á m k y k o b n o v é lidového kroje na Valassku, „ N a ś e Valassko", Brno R . 10: 1947, 8. 1 2 5 - 1 3 0 . 33. Za Vladimiren! Úlehlou, národopiscem, „ S v o b o d n e noviny", R . 3: 1947 nr 157. 34. K studiu tvorby lidové, Masarykovou stopou I I , Hodonin 1948 nr 7 —8, s. 103 — 104; n r 9 - 1 0 , s. 1 2 4 - 1 2 6 (i odb. ss. 6). 35. Na okraj ú v a h o l i d o v é m projevu, ,,Tvar", Praha R . 1: 1948, s. 21 — 25. 36. P f í s p é v k y k studiu vyrocních obycejú, „Narodopisny véstník éeskoslovansky", Praha 1950 R . 3 1 : 1949-1950, s. 1 4 - 2 6 . 37. V. Vozar, Sobúlky (sprawozdanie), „Narodopisny véstník óeskoslovansky", R. 31 : 1949 — 1950, Praha 1950, s. 92 — 93. 38. „ S v a t y Juri, t r á v u aj hady b ú í í " , „ N a s e Valassko", Brno R . 13: 1950, s. 32 — 36. 39. Za Aloisem J a ś k e m , „ N a s e Valassko", Brno R. 13: 1950, s. 182 — 183. 40. Pfehlídka l i d o v é tvofivosti ve Valasském Mezirići, „ N a ś e Valassko", Brno R. 14: 1951, s. 1 5 6 - 1 6 0 . 41. Nékolik poznámek k problemático lidového kroje, „Veci a lidé", Praha R. 3: 1951, s. 3 - 2 8 . 42. J . A. Komensky a lidová tradice, „Zpravy Anthropologické spolecnosti", Brno R. 4: 1951 nr 2, s. 2 7 - 3 0 . 43. Pfíspévek k diskusi o nékterych otázkách nasi ethnografie, „Cesky lid", Praha R. 39: 1952 n r 5 - 6 , s. 137 —143. 44. D v é jubilea na P o d í e v n i c k u , „Valassko", Brno R . 2: 1953, s. 104—105. 45. 75 let hudebního skladatele Josefa Cerníka, „Valassko", Brno R . 4: 1955, s. 64 — 65. 46. Volkskunst und G-ewebe, Stickereien des tschechischen Volkes, Praha 1956 [wspólnie z J . Orlem], ss. 51, iL 300 czarno-białych i 59 barwnych. (Praca ukazała się również w j ę z y k a c h : francuskim — L'art populaire du textile, oraz angiel­ skim - Textile Folk Art.) 47. Dalsi p f í s p é v k y k studiu lidovych kroju, Dodatek do „ R a d o s t n ó zemé", Opava R . 6: 1956 nr 4, s. 1 - 4 . 48. L i d o v á vyroba dneśku, „ U m e n i a femesla", Praha R. 1: 1956 nr 3, s. 121 — 124. 49. S e d m d s s á t i n y prof. dra Kazimierza Moszyńskeho, „Ceskoslovenska ethnografie", Praha R . 5: 1957 nr 3, s. 2 9 2 - 2 9 9 (i odb.). 50. Genese obfadních plachet, koutnice a úvodnice (Pfíspévky k lidovym o b f a d ú m rodinnym, l i d o v é m u uméní a kroji), [w:] Franku Wollmanovi k s e d m d e s á t i n á m , Praha 1958, s. 4 8 2 - 5 2 9 (i odb. ss. 50). 51. Odesla ethnografka Velkopolsky a P o m o f í (Vzpomínka na B o ż e n u Stelmachowskou), „Ceskoslovenska ethnografie", Praha R . 6: 1958 nr 1, s. 100 — 102. 52. 10 let ethnografického semináfe university v Brné, „Sbornik prací filosolické fakulty brnénské university", V I I I , Brno 1959, Rada archeologicko-klasická, nr 4, s. 101 — 107. 53. V . Machek, Etymologicky slovník jazyka ceského a slovenského (recenzja), „Ceskoslovenska etnografie", Praha R . 7: 1959 nr 2, s. 217 —218. 54. V. Machek, Slavjanskaja klet i jeje nazvanije (sprawozdanie), „Ceskoslovenska etnografie", Praha R . 7: 1959 nr 2, s. 216. �339 KRONIKA I RECENZJE 55. Odesel prof. D r Kazimierz Moszyński, „Ćeskoslovenska etnografie", Praha, R. 7: 1959 nr 4, s. 4 1 2 - 4 1 4 . 56. Vyrocni obyćeje a lidove umeni, Praha 1959, ss. 584, il. 153, tabl. 95. 57. K problematice lidoveho umeni (Metodicke i vecne pfispevky k poznani autochton niho a recipovaneho umeni), ,,Slovacko", R . 1:1959 nr 2 s. 3 — 26, il. 5. 58. Za Vincencem Vozarem, „Slovacko", R . 1: 1959 nr 3, s. 26. 59. Od prace k lidovemu obfadu a lidovemu umeni, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 3 8 6 - 4 0 7 , il. 10. 60. Jarni obyćeje na Moravskem Valaśsku, „ L i d o v a kultura vychodni Moravy", t. 1: 1960 s. 1 1 - 3 7 , il. 10, tabl. 6. Zestawił Richard Jefdbek PolsTca KONFERENCJA W SPRAWIE UTWORZENIA MIĘDZYNARODOWEJ KOMISJI BADAN K U L T U R Y L U D O W E J W KARPATACH Dla badaczy historii kultury w Karpatach jest oczywiste, iż ogromna ilość jej w y t w o r ó w , jak również elementów j ę z y k o w y c h , antropologicznych i in. od wielu stuleci aż po czasy obecne wiąże się z tym terenem bez względu na granice etniczne i polityczne. Równocześnie zwrócono uwagę, że mimo odmiennych cech, jakie w y s t ę ­ pują w poszczególnych regionach Karpat, w y w o ł a n y c h głównie różnymi falami osad­ niczymi, zaistniały warunki, które w y t w o r z y ł y swoisty obraz życia i kultury, w s p ó l n y dla całości tego obszaru, określany pojęciem g ó r a l s z c z y z n y . Rozpracowanie i ujęcie tego typu kultury pasjonuje nie od dziś u m y s ł y w wielu krajach, podnosząc rozwią­ zanie omawianego problemu do rangi zadań istotnych, i to nie tylko u tych narodów, które posiadają w swych granicach większe masywy górskie. W następstwie wzmo­ ż o n y c h zainteresowań poczęto w y s u w a ć projekty zorganizowania akcji badawczej, opartej na jak najbardziej konkretnej współpracy międzynarodowej. P o d s t a w ą ta­ kiego działania stała się konieczność porozumienia i ujednolicenia t e m a t ó w , a nawet metod pracy, przy daleko posuniętej koordynacji badań terenowych, prowadzonych dotąd indywidualnie przez poszczególne kraje. Dodajmy, że zagadnienie między­ narodowej współpracy, stwierdzane i dyskutowane wielekroć tak w polskich, jak i obcych środowiskach naukowych, było podejmowane nie tylko przez etnografów, ale również archeologów, językoznawców, historyków i i n . Niemniej tej ważnej sprawy — bo poza pogłębieniem współżycia sąsiadujących narodów, d a j ą c y m przede wszystkim wspaniałe perspektywy osiągnięć badawczych, naświetlających m. in. znaczenie tego obszaru w przebiegu procesów historyczno-kulturowych zachodnich 1 2 3 4 1 Zob. np. M. M a ł e c k i i K . N i t s c h , Atlas językowy polskiego Podkarpacia, cz. 2, Kraków 1934, s. 9; K . D o b r o w o l s k i , Studia nad pochodzeniem ludności pasterskiej w Karpatach Zachodnich, „Sprawozdanie P A U " j t. 52: 1951 nr 6, s. 478 i in. J . C z e k a n o w s k i , Zarys antropologii Polski, L w ó w 1930, s. 85n.; J . T a l k o H r y n c e w i c z , Materiały do antropologii górali polskich, Kraków 1934, s. 8 n. Por. K . D o b r o w o l s k i , Dwa studia nad powstawaniem kultury ludowej w Kar­ patach Zachodnich, Kraków 1938, s. 26 n. Zob. np. A. Ż a k i , O archeologii karpackiej, „ A c t a Archaeologica Carpathica" , Kraków t. 1: 1958 z. 1, s. 5; D . A n d r u s o v , Pracovnd konferencia o geologii Vysokych Tatier, „Yestnik S A V " , Bratislava R. 1: 1959 z. 3 - 4 , s. 2 1 3 - 2 J 4 . 2 3 4 �340 KRONIKA I RECENZJE Słowian — nie rozwiązała dotąd pomyślnie żadna z zainteresowanych dyscyplin naukowych . Zagadnienie etnograficznych m i ę d z y n a r o d o w y c h zespołowych badań w Karpa­ tach zaczęło się, w Polsce pomyślniej układać dopiero w ostatnich dwóch latach, chociaż myśl zorganizowania takiej pracy była wysuwana już nieco w c z e ś n i e j . Jednak­ że możliwości realnej kooperacji zaistniały dopiero pod koniec 1958 r. W ó w c z a s to prof. dr W. Dynowski, kierownik Działu Etnografii 1 H K M P A N , nawiązał oficjalne kontakty z Instytutami Etnograficznymi w Czechosłowacji, przeprowadzając w Pra­ dze i Bratysławie,wstępne, ale wiążące rozmowy w sprawie wspólnego badania Karpat. Uzgodniono wówczas, iż przede wszystkim Słowacja, jako mająca z nami największe terytorialne powiązania na interesującym obszarze, podejmie wraz z Polską zorga­ nizowanie międzynarodowej akcji badawczej, w której w przyszłości w e z m ą udział wszystkie narody zainteresowane problemem pochodzenia kultury ludowej i w ogóle etnogenezy w Karpatach. Rezultatem porozumienia p o m i ę d z y Działem Etnograficznym I H K M P A N a Słowackim Instytutem Etnograficznym (Narodopisny Ustav S A V ) w Bratysławie było zorganizowanie trzech konferencji informacyjno-planujących. a. K o n f e r e n c j a w K r a k o w i e (25 I I — 26 11 1959 r.). Pierwsza z nich, po­ przedzona w s t ę p n y m i rozmowani w Warszawie i Zakopanem, odbyła się w Krako­ wie'. Podsumowano na niej dotychczasowe osiągnięcia polskie i słowackie w zakresie badań, kultury ludowej Karpat. W referacie w s t ę p n y m prof. K . Dobrowolski scharakteryzował dorobek nauki polskiej, przedstawiając równocześnie całokształt problematyki historycznej i etno5 6 6 Węgrzy (bodaj pierwsi) w okresie powojennym częściowo realizują postulat międzynarodowej współpracy przez wydawanie w Debreczynie zbiorowej publikacji, pt. Ethnographica Oarpatica, zredagowanej przez prof. Gunda Belę, a która ma na celu podsumowanie dotychczasowych w y n i k ó w badań oraz omówienie podstawowych problemów etnografii Karpat. Równocześnie w Budapeszcie zapowiedziane jest ukazanie się zbiorowej pracy pod redakcją dra Póldes Laszló, poświęconej zagadnie­ niu pasterstwa karpackiego i nizinnego. W związku z przeprowadzanymi badaniami terenowymi na Podhalu i Bes­ kidzie Śląskim Zakład Etnografii I H K M P A N w Krakowie (po nawiązaniu k o n t a k t ó w z pokrewnymi instytucjami .obcymi, zajmującymi się kulturą ludową Karpat) prze­ słał w 1955 r. Dyrekcji I H K M P A N w Warszawie projekt, poparty przez prof. Moszyń­ skiego, nawiązania współpracy z odpowiednimi placówkami Czechosłowacji, Węgier i krajów bałkańskich. W roku n a s t ę p n y m , w czasie narady sprawozdawczo-planującej Działu I V I H K M P A N i innych placówek etnograficznych, która odbyła się w Warszawie w dniach 20 — 23 I I I 1956 r., prof. R . Reinfuss zgłosił wniosek zorga­ nizowania konferencji międzynarodowej w sprawie badań Karpat (Z. S z y f e 1 b e j n, Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu IV (Etnografii) Instytutu Historii Kul­ tury Materialnej PAN i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, „Etno­ grafia Polska", t. 1: 1958, s. 410; por. także R. R « i n f u s s , Problem Karpat w ba­ daniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 13: 1959 nr 1 — 2, s. 10). Wniosek ten autor szerzej rozwinął na Zjeździe P T L w Zakopanem w referacie W sprawie międzynarodowych badań w Karpatach. Na t y m ż e Zjeździe stwierdzono wielokrotnie potrzebę takiej współpracy, a doc. O. Nahodil z Pragi zaproponował utworzenie międzynarodowego pisma „Carpatica", poświęconego wyłącznie proble­ matyce karpackiej. Zob. Z. S t a s z c z a k ó w n a, Protokół z XXXI Walnego Zgroma­ dzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Konferencji Podhalańskiej w Zakopa­ nem, „Lud", t. 44: 1957 (1959), s. 519. W Konferencji wzięli udział delegaci Słowackiego Instytutu Etnograficznego (dr M. Markus, dr J . Patkoya, dr J . Podolak) oraz pracownicy Działów Etnogra­ ficznego i Historycznego I H K M P A N , zainteresowani p r o b l e m a t y k ą karpacką, jak również przedstawiciele P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki, Muzeum Etnograficznego w Krakowie i Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. 6 7 �KRONIKA I RECENZJE 341 graficznej, związanej z tym obszarem. Uzupełnieniem szeroko zarysowanego referatu b y ł y wypowiedzi prof. M. G-ładysza, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowej, prof. E . Reinfussa, obrazujące szczegółowe wyniki badań etnograficznych w poszczególnych re­ gionach Karpat polskich. P r o b l e m a t y k ę prac podejmowanych na tym obszarze przez Dział Historyczny I H K M P A N omówił prof, dr J . Pazdur, a referaty szczegółowe w y g ł o s i ł y : dr A. Płacheińska [Stan badań nad historią osadnictwa Sądeczyzny) i mgr D. Molenda (Eksploracja kruszców w' Karpatach). W imietiiu delegacji słowackie/ przemawiał dr J . Podolak, podając w zwięzłym zarysie rozwój etnograficznych badań na obszarze karpackim, który jest równo­ znaczny z całym prawie terytorium Słowacji. Ożywiona dyskusja, w której brali udział poza referentami prof. B . Baranowski, prof. W. Dynowski, dr B . Kopczyńska- Jaworska, prof, dr T . Seweryn, prof, dr K . Zawistowicz-Adamska i in., wniosła wiele materiału wskazującego m. in. na powiązania kulturowe omawianych obszarów z terenami nizinnymi, nieraz znacznie oddalonymi od Karpat. W konferencji kra­ kowskiej nie tylko podsumowano dotychczasowe osiągnięcia naukowe, ale także wymieniono poglądy na formy organizacyjne przyszłej międzynarodowej akcji ba­ dawczej. b. K o n f e r e n c j a w B r a t y s ł a w i e (17 V I - 2 9 V I 1959 r.). W Bratysławie od­ było się ponowne spotkanie p o m i ę d z y grupą etnografów i historyków polskich a pracownikami Słowackiego Instytutu Etnograficznego. Konferencja, której prze­ wodniczyła dyrektor tego Instytutu, dr B . Filova, połączona została z kilkudniowym objazdem ważniejszych aktualnie badanych terenów, a zakończona dalszymi rozmo­ wami organizacyjnymi w Instytucie Etnograficznym w Pradze (Ustav pro Ethnografii a Folkloristiku ĆSAV). Konferencja bratysławska, poza zapoznaniem się z metodami pracy terenowej etnografów słowackich oraz bogactwem różnorodnych w y t w o r ó w ludowej kultury tego bliskiego nam narodu, ustaliła wytyczne działalności organizacyjnej i naukowej na najbliższy okres. c. K o n f e r e n c j a w W a r s z a w i e (23 V I I —24 V I I 1959 r.). Trzecia konfe­ rencja w Warszawie, poświęcona została przedstawieniu bieżących prac badawczych różnych instytucji .etnograficznych, a częściowo także nauk pokrewnych obu naro­ d ó w , oraz przedyskutowaniu zakresu i kierunku dalszych prac organizacyjnych i naukowych. Na temat stanu badań kultury ludowej Karpat słowackich dr J . Huska i dyr. dr J . Mjartan wygłosili referaty uzupełnione wypowiedziami dr E . Bozkovej, dr J . Palickovej-Patkovej i dr R. Żatko z B r a t y s ł a w y oraz dr J . Stankovej jako przedstawicielki Instytutu Etnografii i Folklorystyki C S A V . Aktualne badania nad kulturą ludową Karpat polskich omówił prof. M. Gładysz,* a referaty uzupełniające wygłosili mgr B . Bazińska, prof. J . Pazdur, prof. R . Reinfuss, mgr J . Sadownik i doc. M. Sobieski. Propozycje planu badań ze strony słowac­ kiej zreferował dr J . Mjartan. Ramowy plan prac ze strony polskiej przedstawił prof. M. Gładysz, proponując: 1) opracowanie bibliografii etnograficznej i stanu badań nad kulturą ludową Karpat; 2) sporządzenie wykazu muzealiów etnograficz­ nych i rozpoczęcie serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w ; 3) opracowanie prze­ glądu etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem materiałów zawartych w publi­ kowanych źródłach historycznych; 4) opracowanie historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględnieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach. 8 9 8 Skład delegacji polskiej : prof. M. Gładysz, doc. A. Kutrzeba-Pojnarowa, mgr W. Molenda, mgr W . Paprocka, mgr A. Zambrzycka-Kunachowicz. W końcowej fazie obrad brał t a k ż e udział prof. I . Vladutiu, delegat Sekcji Etnograficznej I n s t y t u t u Archeologii Rumuńskiej Akademii Nauk w Bukareszcie. 9 �342 KRONIKA I RECENZJE Omawiając plan badań terenowych referent podkreślił, iż w aktualnie przepro­ wadzanych badaniach należy dążyć do ujednolicenia tematyki, metod badawczych i pomocniczych środków technicznych, celem uzyskania jak najbardziej porówny­ walnych materiałów terenowych. Jednym z w a ż n y c h m o m e n t ó w procederu badaw­ czego winno b y ć — poza s t a ł y m korygowaniem w y n i k ó w w czasie postępujących b a d a ń i w y m i a n ą doświadczeń — wspólne przeprowadzanie badań we wszystkich aktualnie opracowywanych punktach. Przy samym typowaniu synchronicznie ba­ danych miejscowości winno się przede wszystkim uwzględnić podobieństwo warunków geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji Karpat w opar­ ciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno-fizjograficzne, gospodarcze i językowe. Jako najpilniejszą t e m a t y k ę badawczą, naświetlającą pochodzenie kultury ludo­ wej i etnogenezę w Karpatach, referent uważa podjęcie opracowania zagadnień zwią­ zanych z rolą pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym. W tym celu należałoby rozpocząć poszukiwania terenowe od inwentaryzacji wszelkich re­ l i k t ó w i archaizmów kulturowych. Pod tym k ą t e m widzenia trzeba by opracować: 1) zajęcia pasterskie z położeniem nacisku na różnice regionalne, występujące w ter­ minologii, formach organizacyjnych, technikach i w y p o s a ż e n i u ; 2) formy ustroju gruntowego z uwzględnieniem zasięgu ich odmian; 3) instytucję wielkiej rodziny na Słowacji oraz związki rodowe na Podhalu; 4) typy osad letniskowych; 5) systemy wyrabiania nowin wraz z techniką, a także pierwotne formy uprawy (np. koszarowa­ nie p ó l ) ; 6) rzemiosło ludowe, a właściwie wytwórczość d o m o w ą opartą o miejscowy surowiec ze szczególnym uwzględnieniem produktów uzyskanych z pasterstwa (np. w garbarstwie, sukiennictwie); 7) sztukę tradycyjną (folklor, m u z y k ę , zdobnictwo); 8) wiedzę tradycyjną, wierzenia i magię, związaną w pierwszym rzędzie z wyżej wy­ mienionymi działami k u l t u r y . Na wszystkich konferencjach wysuwano jako warunek współpracy w realizacji planu badawczego konieczność ujednolicenia tematyki, ustalenia zakresu prac i ko­ lejności zadań. W myśl tych zasad uzgodniono, iż opracowanie pasterstwa będzie c z o ł o w y m zagadnieniem na najbliższe lata. W tym celu zostanie zwołana wiosną 1960 r. w Zakopanem konferencja robocza polsko-słowacka, na której będzie prze­ dyskutowany szczegółowy plan badań i kwestionariusze przygotowane przez etno­ grafów polskich. Nadto zostanie ustalona organizacja badań oraz sposób opracowy­ wania i publikowania wyników. W dyskusji nad celowością monograficznego ujęcia kultury ludowej regionów czy reprezentatywnych wsi uzgodniono, że w obecnej sytuacji i w stadium zaawanso­ wania badań należy ograniczyć się do kontynuowania prac rozpoczętych w latach ubiegłych. Innym zagadnieniem, wielokrotnie już omawianym, jest sprawa kompleksowości b a d a ń . Poza etnografami i historykami nie brali dotąd udziału w naradach pracownicy innych pokrewnych dyscyplin, bez których pomocy nie można sobie wyobrazić uzyskania p e ł n y c h osiągnięć naukowych. W związku z tym postanowiono nawiązać ścisłe kontakty z antropologami, archeologami, ekonomistami, geografami, histo­ rykami osadnictwa, językoznawcami, socjologami i przyrodnikami. Spotkania uzgad­ niające plany badawcze winny b y ć przeprowadzone w najbliższym czasie z zaintereso10 io Wyniki konferencji w Bratysławie i Warszawie omówiła także dr Jarmila Patkova, członek słowackiej delegacji organizującej międzynarodową akcję badawczą w Karpatach. Zob. Pokracovanie spoluprdce polskach a slovenskych etnografov, „Slovensky Narodopis", Bratislava B . 8: 1960 nr 1, s. 159—162. �343 KRONIKA I RECENZJE 11 wanymi dyscyplinami . Zapoczątkowaniem tych niezbędnych k o n t a k t ó w jest uzyska­ nie od niektórych placówek badawczych wymienionych dyscyplin sprawozdań z ich działalności i osiągnięć naukowych odnośnie do regionu karpackiego, które zostaną opublikowane w n a s t ę p n y m tomie „Etnografii Polskiej". W wyniku dotychczasowych rozmów i konferencji, odbytych w 1958 i 1959 r„ podpisano u m o w ę , konkretyzującą formy przyszłej współpracy międzynarodowej pomiędzy Instytutem Etnografii i Folklorystyki ĆAN, reprezentowanym przez prof. dr J . Horaka, Instytutem Etnografii S A V , reprezentowanym przez dr B . Filovą, a Instytutem Historii Kultury Materialnej P A N w osobie prof. dr W . Dynowskiego. W umowie podkreślono, że członkowie założyciele podejmą inicjatywę zorganizo­ wania międzynarodowej Komisji, koordynującej prace w zakresie badań kultury ludowej Karpat, w której reprezentowane b y ł y b y wszystkie zainteresowane narody. P o d s t a w ą działania zorganizowanej Komisji b y ł b y właściwy statut, a jej organem wykonawczym Sekretariat, złożony z przedstawicieli etnografii polskiej i słowackiej, jako członków założycieli. Komisja powinna dysponować w ł a s n y m Biuletynem, wydawanym w językach kongresowych , a w miarę rozwoju działalności także innymi publikacjami naukowymi. Nadto przewiduje się w umowie organizowanie wspólnych narad, seminariów roboczych, prac badawczych, w y m i a n ę pracowników nauko­ wych itd. Zgodnie z założeniami zorganizowania międzynarodowej akcji badawczej Za­ kład Etnografii I H K M P A N wKrakowie nawiązał kontakty z uczonymi różnych narodów, zapraszając ich do publikowania na łamach „Etnografii Polskiej" arty­ kułów, p r z y c z y n k ó w i informacji o stanie badań kultury ludowej w Karpatach oraz innych obszarach górskich. 12 Mieczysław Gładysz Z DZIAŁALNOŚCI N A U K O W O - B A D A W C Z E J I D Y D A K T Y C Z N E J W Z A K R E S I E T A Ń C A L U D O W E G O W P O L S C E W L A T A C H 1945-1959 Działalność naukowo-badawczą Badania nad t a ń c e m ludowym w okresie powojennym wiążą się ściśle z ogólno­ krajową akcją zbierania folkloru muzycznego, zorganizowaną przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki w Warszawie w 1950 roku, chociaż już parę lat wcześniej w ramach P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej organizuje Sekcję Tańca Tadeusz Zygler . W tym czasie oprócz Sekcji Tańca zaczyna na wielką skalę, nie n o t o w a n ą dotychczas w Polsce, działać Sekcja Muzyki kierowana przez doc. Mariana Sobies1 2 11 Dwudniowa konferencja porozumiewawcza p o m i ę d z y wymienionymi dyscy­ plinami odbyła się w Krakowie w dniach 11—12 I I I 1960 r. Pierwszy numer Biuletynu pt. Oarpatica ukazał się w Bratysławie w 1960 r.; zawiera poza komunikatami i informacjami Sekretariatu także artykuł prof. K . D o ­ b r o w o l s k i e g o , Kultura pasterska w Karpatach i na Bałkanach jako dziedzina mię­ dzynarodowej współpracy naukowej (w tłumaczeniu angielskim). Tenże artykuł ukazał się w „Wierchach", R . 28: 1959, s. 2 1 7 - 2 2 1 . Zob. A. J.[ackowski], Zbieramy folklor muzyczny, „Muzyka", R. 1: 1950 nr 2, s. 29 — 30; M. i J . S o b i e s c y , Instrukcja w sprawie zbierania pieśni i muzyki ludowej, t a m ż e , s. 30 — 49. Sekcja Tańca rozpoczęła swoją działalność już w 1946 r. jako jedno z ogniw organizacyjnych ówczesnego P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Zob. Powstanie, organizacja i charakter Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu­ dowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . 1: 1947 nr 1 — 2, s. 60 — 61. 1 2 1 2 �344 KRONIKA I RECENZJE kiego, która w ciągu paru lat obok kilkudziesięciu tysięcy pieśni zebrała w terenie t a k ż e wiele melodii tanecznych, utrwalanych na taśmie magnetofonowej lub za­ pisem o ł ó w k o w y m . Doc. Marian Sobieski najpierw przy pomocy żony, mgr Jadwigi Sobieskiej, a później całej ekipy badawczej prowadzi już od lipca 1945 r. badania terenowe z ramienia Zachodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu. W czasie tych pierwszych poszukiwań obok zbierania pieśni ludowych dokonuje całego szeregu nagrań melodii tanecznych. Liczba nagranych wówczas tańców ludowych wynosi 130 z terenów Wielkopolski i 7 z Pomorza . W tym mniej więcej czasie (1945 — 1948) Sekcja Tańca P I S przy pomocy dra A. G-lapy i dyr. A. Kowalskiego zebrała również w Wielkopolsce ogółem 57 tańców. Tańce te, opisane, opatrzone rysunkami i nutami, znajdują się obecnie w Archiwum P I S w Warszawie . W związku z przeprowadzanymi badaniami terenowymi, mając na uwadze dalsze poszukiwania i dokładniejszą niż dotychczas dokumentację, zaprowadzono w Zakładzie kartotekę informatorów, opracowano instrukcję dla pracowników i zbie­ raczy terenowych oraz sporządzono kartotekę najważniejszych pozycji bibliogra­ ficznych z zakresu tańca. Opublikowano też do tego roku 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w „Tanećnich Listach" w Czechosłowacji . N a w i ą z a n y został również kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz z badaczami folkloru. W 1949 r.. z okazji przeprowadzania badań nad p l a s t y k ą w powiecie ojjoczyńskim. zajmowano się także tamtejszym tańcem ludowym. W tym też roku na życzenie Biura Współpracy z Zagranicą rozpoczęto przygotowania obszer­ nej pracy informacyjnej o polskich tańcach ludowych dla Bułgarii i . Z S R R . W ramach popularyzacji wiedzy Sekcja Tańca udzielała szeregu porad zespołom świetlicowym, które o p r a c o w y w a ł y programy taneczne . Niestety, na tym k o ń c z y się jej działal­ ność, g d y ż zostaje rozwiązana. Dalsze badania nad t a ń c e m przejmuje Sekcja Muzyki, prowadząc je w m a ł y m zakresie, a właściwie na marginesie dotychczasowych p r a c . Jednakże badając m u z y k ę ludową, uzupełnia stopniowo zbiory muzyczne melodiami t a ń c ó w ludowych. Poza działalnością naukowo-badawczą P I S , zbieraniem materiału w terenie zajmują się niektórzy choreografowie, prowadząc poszukiwania w interesujących ich regionach. Zebrany materiał w y z y s k u j ą przede wszystkim w swej pracy dy­ daktycznej, głównie przy tworzeniu układów tanecznych w zespołach przez nich 3 4 5 6 7 3 Zanotowano tam przede wszystkim tzw. wiwaty, jako tańce najbardziej cha­ rakterystyczne dla Wielkopolski, następnie zaś oberki, walcerki oraz t a ń c e korowo­ dowe. W szczególności nagrano: w i w a t ó w -»- 51, oberków — 34, polek — 14, walcerków — 11, r ó w n y c h — 6, przodków — 4, chodzonych — 4, polonezów — 1, szoczów — 1, ceglarzy — 1, mietlarzy — 1, trojaków śl. — 1, służb do czepca — 1. T a ń c ó w kaszubskich z terenów Pomorza: szewców kasz. — 2, trojaków kasz. — 1, kosesów — 1, kozyder — 3. Zob. M. S o b i e s k i , Działalność Zachodniego Archiwum Fonograficznego w Poznaniu, „Polska Sztuka Ludowa", R. 2: 1948 nr 1, s. 38 — 40. Zob. Sprawozdania z działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Lu­ dowej za rok 1948, „Polska Sztuka Ludowa", R. 3: 1949 nr 1 — 2, s. 63. „Taneeni Listy", dwumiesięcznik poświęcony kulturze tanecznej, wychodzi od 1947 r. w Pradze pod redakcją Jana Reya, nakładem Athosu. Czasopismo obej­ muje wszelkie zagadnienia dotyczące sztuki tanecznej i zawiera dużo interesującego materiału z zakresu tańca ludowego różnych narodów. M. in. artykuł T . Z y g l e r a , Polskie tańce ludowe i ich badanie. Zob. rec. T . Z.fygler] „Polska Sztuka Ludowa", R. 2: 1948 nr 9 - 1 0 , s. 6—11; R . 3: 1949 nr 3 — 4, s. 127. Sprawozdanie z działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej za rok 1949, „Polska Sztuka Ludowa", R. 3: 1949 nr 1 1 - 1 2 , s. 367 — 368. Zob. Reorganizacja Zakładu Badania Sztuki Ludowej w Państwowym Instytucie Sztuki, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 1, s. 59. 4 5 6 7 �345 KllONIKA 1 RECENZJE prowadzonych. Zebrany materiał nie jest na ogół publikowany; pozostaje w notat­ kach zbieracza. Niekiedy tylko jest udostępniany instruktorom tańca w formie opra­ cowań, które są powielane w domach kultury lub ogniskach choreograficznych. Działalność dydaktyczna i a r t y s t y c z n a Po 1945 r. zaczyna p o w s t a w a ć cały szereg zespołów tanecznych przy domach kultury i świetlicach. Nad nimi to Departament D o m ó w Kultury i Świetlic Mini­ sterstwa Kultury i Sztuki roztoczył od pierwszej chwili szczególną opiekę, dążąc do wydobycia zapomnianych wartościowych form tanecznych i ich upowszechnie­ nia. W związku z ogromnym zapotrzebowaniem' materiałowym do pracy instruk­ tora tanecznego, przeważnie niezbyt przygotowanego w tym kierunku nauczyciela prowadzącego świetlicę, zaczyna się u k a z y w a ć na łamach czasopism szereg drobnych opracowań t a ń c ó w narodowych i regionalnych w formie małych układów ilustrowa­ nych rysunkami schematycznymi i przykładami nutowymi. P o d a w a ł y je liczne cza­ sopisma, a między innymi: „Polska Sztuka Ludowa", „Praca Świetlicowa", „Świe­ tlica Krakowska", „ P r a c u j e m y w świetlicy", „Scena Świetlicowa", „Świetlica Dzie­ cięca", „Teatr Ludowy" i inne. W zakresie dydaktycznym tańcem ludowym zajmują się takie ośrodki, j a k : W y ż s z a Szkoła Wychowania Fizycznego, wojewódzkie i powiatowe domy kultury, Centralna Poradnia E u c h u Amatorskiego w Warszawie, ogniska choreograficzne, częściowo szkoły baletowe itd. Postaram się omówić pokrótce działalność tych pla­ cówek. W y ż s z a Szkoła Wychowania Fizycznego zajmując się wychowaniem mło­ dzieży, która ma stanowić kadrę nauczycielską lub przyszłych instruktorów sporto­ wych, zwraca też u w a g ę na wyszkolenie muzyczne i taneczne. Istniejąca na tej uczelni Katedra Ćwiczeń Muzyczno-Euchowych i Tańców Ludowych prowadzi zajęcia z ogó­ łem studentów, mając za zadanie przerobienie materiału nauczania w zakresie szkoły podstawowej i średniej. Celem tych zajęć jest: usprawnienie studenta pod względem praktycznym, przygotowanie metodyczne oraz przygotowanie dydaktyczne. Stu­ denci tej uczelni zapoznają się z tańcami narodowymi: polonezem, mazurem, ober­ kiem, kujawiakiem, krakowiakiem oraz z szeregiem t a ń c ó w regionalnych, np.: śląskich, wielkopolskich, rzeszowskich. Są oni obowiązani do tworzenia układów z poznanych e l e m e n t ó w danego tańca, opierając się ściśle na autentycznych formach. Mają oni prawo wprowadzania t a ń c ó w ludowych w lekcjach W F w szkołach. D l a I I I roku studiów zaczyna się specjalizacja i student, który obiera ten kie­ runek, uczęszcza na odpowiednie seminaria. Wspomniana Katedra podejmuje też prace magisterskie z zakresu tańca ludowego i ćwiczeń muzyczno-ruchowych . Na seminariach zostaje pogłębiona wiedza o tańcach narodowych i regionalnych, co oczywiście zwiększa ich znajomość wśród studentów. Poza tym opracowuje się zagadnięcia z dziedziny: kostiumologii, etnografii, historii tańca, podstawowych wia­ domości o pieśni i muzyce ludowej, a także próbuje się zapisu (notacji) melodii, przy czym uwzględniany jest zapis samego tańca. Specjalizacja ma na celu doprowadzenie do tworzenia dużych masowych układów i lepszego zrozumienia połączenia ruchu z m u z y k ą oraz zwiększanie umiejętności prowadzenia lekcji o typie muzyczno-ruchowym i tworzenia układów tanecznych, o ile w pracy pedagoga są one potrzebne. Zakład Ćwiczeń Muzyczno-Euchowych i Tańców Ludowych przy krakowskiej W S W F podejmował jeszcze przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą prace magisterskie z zakresu t a ń c ó w ludowych. W okresie powojennym dopiero od 1958 r. wznowiono takie ma9 Kierownikiem Zakładu od 1950 r. jest mgr Halina Kubalska. �346 KRONIKA I RECENZJE gisteria. Maszynopisy tych prac są do wglądu w bibliotece W S W F . Tak samo podjęli prace z tego zakresu, ale już znacznie wcześniej, studenci w Poznaniu. Z t y t u ł a m i rozpraw magisterskich oraz z krótkim omówieniem ich treści czytelnik może się za­ poznać w Kronikach W y ż s z e j Szkoły Wychowania Fizycznego w Poznaniu. Popularne obecnie w Polsce instytucje zwane domami kultury również w dość d u ż y m stopniu przyczyniają się do poznania t a ń c ó w ludowych, tak przez ich naucza­ nie na kursach instruktorskich, jak też przez w y s t ę p y swych zespołów. W ten sposób za p o m o c ą dobrze opracowanych programów tanecznych dostarcza się widzowi nie tylko wrażeń estetycznych, ale także możliwości zapoznania się z ruchami i figurami t a ń c ó w regionalnych. T a k na przykład przy Krakowskim Domu Kultury, którego działalność jest mi najlepiej znana, istnieje Poradnia Kulturalno-Oświatowa, której celem jest dokształcanie etatowych pracowników placówek kulturalno-oświatowych, organizowanych przy powiatowych i zakładowych domach kultury. Pracownicy ci mogą korzystać z porad fachowych na miejscu w K D K lub sprowadzić odpowiedniego pracownika Poradni do swego zespołu. Oprócz tego Poradnia udostępnia kolportaż wydawnictw własnych i obcych lub rozprowadza wydawnictwa Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego w Warszawie. Poradnia także nawiązała kontakt ze Związkiem Młodzieży Wiejskiej, któremu pomaga w organizowaniu i prowadzeniu zespołów na wsi. Pierwsze zajęcia dydaktyczne Poradni zostały zorganizowane na przełpmie 1950 i 1951 roku. Kurs dla k a n d y d a t ó w i kierowników terenowych zespołów świetli­ cowych trwał osiem miesięcy. B y ł to w ogóle pierwszj kurs tego rodzaju w Polsce. Po zakończeniu kursu zawiązał się kolektyw instruktorów artystycznych, który dalej rozwijał działalność choreograficzną. Od 1957 r. po zjeździe choreografów polskich wprowadzono na tego rodzaju kolektywach systematyczne dokształcanie. Początko­ wo zajęcia b y ł y prowadzone sposobem seminaryjnym, wprowadzając trzystopniowy system nauczania , m. in. prowadzono w y k ł a d y z dziedziny folkloru i etnografii, uwzględniające t a ń c e narodowe i regionalne. Nadto omawiane są zagadnienia ukła­ dów scenicznych t a ń c ó w obrzędowych i ich stylizacji. Po 3 latach studiów ma nastąpić specjalizacja, przewidująca m. in. dział t a ń c ó w ludowych i narodowych, w których będą uwzględniane zainteresowania regionalne. Krakowski Dom Kultury prowadzi ewidencję prawie wszystkich zespołów ta­ necznych, istniejących w Krakowie i w całym województwie. J a k dotychczas, dzia­ łalność kursów tylko w niewielkim stopniu w p ł y w a na poznanie tradycyjnych tań­ ców polskich, niemniej jednak przyczynia się do rozpowszechniania repertuaru pol­ skiego folkloru, który jest niejednokrotnie, z braku fachowców prowadzących zespoły taneczne, wypaczany i podawany widzowi w nietypowych formach tanecznych. P o d o b n ą pracę upowszechniania folkloru tanecznego, ale na skalę ogólnokra­ jową, prowadzi Centralna Poradnia Ruchu Amatorskiego w Warszawie, skupiając na swych seminariach choreografów z miast wojewódzkich. Nie można tego powie­ dzieć o działalności ognisk i szkół baletowych, kształcących swych w y c h o w a n k ó w jedynie pod względem praktycznym. W zajęciach tych szkół jedynie w m a ł y m stopniu uwzględniane są tańce polskie, są one wykładane w d u ż y m dziale t a ń c ó w charakte­ rystycznych. Do upowszechniania i popularyzowania folkloru polskiego, a między innymi t a ń c ó w narodowych i regionalnych, przyczyniają się w dużej mierze zespoły taneczne. Wiele z nich spełnia to zadanie, pokazując widzowi w dobrze opracowanym progra­ mie szereg ciekawych i dobrze (wiernie) oddanych utworów (kompozycji) tanecz9 9 Obecnie prowadzi taki kurs Krakowski Dom Kultury. �347 KRONIKA I RECENZJE nych. Biorę tu pod uwagę takie zespoły, j a k : P a ń s t w o w y Zespół Pieśni i Tańca „Ma­ zowsze", P a ń s t w o w y Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk", istniejący w Krakowie zespół „ K r a k o w i a c y " , Regionalny Zespól z Bukowiny Tatrzańskiej i inne. Niemniej jednak często do pracy niektórych zespołów musimy odnosić się z pewną rezerwą, ponie­ waż w niektóre tańce wkradają się nieścisłości. Taniec u k ł a d a n y przez choreografa czasem jest oddany bardzo wiernie, ale są też wplatane w układ wstawki czysto ba­ letowe. Nie zawsze też dobrze dzieje się z zastosowaniem odpowiedniego stroju do danego tańca. Mogę to zilustrować przykładem w y s t ę p u zespołu „Śląsk", jaki miał miejsce w 1959 r. w Krakowie. Szczególnie zwróciłem uwagę na opracowanie kra­ kowiaka, który t a ń c z o n y b y ł w brokatowych spódnicach, nietypowych dla stroju krakowskiego. Ten właśnie przykład wydaje mi się uderzający szczególnie, bo jeżeli zespół podaje widzowi pewien obraz, utrwalający się w pamięci, to powinien on b y ć wierny w zakresie etnograficznym i historycznym. Mówię o tym dlatego, że właśnie w ostatnim programie zespołu „Śląska", k t ó r y podał nam cały szereg tańców regio­ nalnych i narodowych, wkradło się dość dużo wstawek czysto baletowych. Nie zna­ czy to jednak, bym uważał, że tego typu rzeczy decydują o nieprzydatności zespołów tanecznych, takich jak „Śląsk". Przeciwnie, szkoda, że Polska nie posiada ich więcej, przecież są one doskonałymi krzewicielami tańca ludowego, chodzi tylko o wierne oddanie tak formy ruchowej, jak i muzyki, i pieśni. Publikacje Jak można zorientować się z tego krótkiego przeglądu osiągnięć naszych pla­ cówek z a j m u j ą c y c h się choreografią, zagadnieniami teoretycznymi zajmowano się stosunkowo niewiele. Ogromna przewaga strony praktycznej zaciążyła nad działal­ nością naukową. Również rezultaty badawcze prac terenowych w porównaniu do zebranych materiałów z dziedziny pieśni i muzyki są znikome. Większe rezultaty mają zapewne zbieracze prywatni, jak np. znany badacz śląskiego folkloru muzycznego J a n Tacina z B i e l s k a . , Polskie t a ń c e ludowe stanowią jedną z w a ż n y c h części naszej kultury narodowej, w porównaniu jednak z innymi działami kultury ludowej są one w znikomej części zebrane i opracowane. Bibliografia taneczna (tańców ludowych) ogranicza się do podania kilkudziesięciu pozycji, uwzględniających materiały w formie krótkich no­ tatek drukowanych w czasopismach, tak przed I w o j n ą światową, jak i obecnie. Nie mamy oczywiście opracowań systematycznych, omawiających wszystkie zagadnienia związane z t a ń c e m czy rejestrujących wszystkie polskie tańce. Czymże m o ż e m y się w y k a z a ć poza opracowaniami najstarszymi, do których zaliczamy zbiory Oskara K o l b e r g a , Łukasza G o ł ę b i o w s k i e g o , Karola Czerniawskiego , Zygmunta Glogera , Kazimierza B r o d z i ń s k i e g o . Najcenniejszym źródłem pozostają nadal 10 11 14 1 0 12 18 15 Śląski Instytut Naukowy w Katowicach przygotowuje do wydania tańce śląskie, zebrane przez J . Tacinę. O. K o l b e r g , Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, t. 1 — 36: 1865—1890; t e n ż e , Słówko o tańcach ludowych, [w:] Kalendarz Jaworskiego, 1860, s. 143—145; t e n ż e , Korespon­ dencja z Wiednia, „ R u c h Muzyczny", 1857, s. 203 — 206. Ł. G o ł ę b i o w s k i , Gry i zabawy różnych stanów, Warszawa 1831, Tańce, s. 3 0 4 - 3 3 0 . K . C z e r n i a w s k i , O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, ss. 119. Z. G l o g e r , Tańce, [w:] Encyklopedia staropolska, t. 4: 1903,8. 354—358 i inne. K . B r o d z i ń s k i , O tańcach polskich (1. Polonez, 2. Krakowiak, 3. Mazurek, 4. Kozak), „Melitele", Warszawa 1828, ss. 85. 1 1 1 2 1 3 14 1 6 �348 KRONIKA I RECENZJE prace O. Kolberga, dające w łącznej sumie około 66t) stron materiału dotyczącego tańca naszego ludu z okolic: Krakowskiego, Lubelskiego, Kujaw, Kieleckiego, Łę­ czyckiego, Mazowsza, Przemyskiego. Daje również krótkie podsumowanie dotyczące ludowych pieśni i t a ń c ó w w Polsce. Materiał opisowy ilustrowany jest całym szere­ giem przykładów nutowych. W okresie m i ę d z y w o j e n n y m obserwujemy nadal w nauce zainteresowania tańcem ludowym. Wśród całego szeregu przyczynków, dorzucających materiał z różnych regionów, zwracają uwagę szczególnie 2 prace: monografia zbiorowa pod redakcją M. G l i ń s k i e g o i praca Z. K w a ś n i c o w e j , które zajmują się zagadnieniem od strony teoretycznej (w wypadku pracy Glińskiego) lub podają bogaty i różnorodny materiał opisowy z różnych regionów Polski (praca Z. Kwaśnicowej). Wspomniane wyżej opracowania dotyczą o b s z a T u całej Polski, poza nimi zainteresowania badaczy kie­ rują się w stronę regionów. Poszukują oni i opracowują tańce charakterystyczne dla poszczególnych polskich grup etnicznych. Pracą tego typu są np. Tańce hucul­ skie R. H a r a s y m c z u k a , gdzie zebrano 287 melodii tanecznych. W a g ę wydawnictwa podnoszą liczne zapisy nutowe, mapy i doskonałe ryciny. Dla przykładu t e g o typu opracowań w s p o m n ę jeszcze Tańce śląskie z powiatu rybnickiego A. Musioła i F . S a c h s a . W niewielkiej tej pracy autorzy skupiają u w a g ę na jednym powiecie śląskim gromadząc dość bogaty materiał. Poza opracowaniami samodzielnymi szereg czasopism, jak „Zaranie Śląskie", „Wisła", „ L u d " , „Życie Polskie", umieszcza artykuły o tematyce dotyczącej tańca ludowego. Są to na ogół tylko krótkie zapisy notujące jeden lub kilka t a ń c ó w re­ gionalnych. Nieliczne publikacje taneczne okresu powojennego można podzielić na pozycje mówiące o historii tańca lub jego rozwoju, próby notacji oraz na zagadnienia badaw­ cze opisujące poszczególne tańce lub całe wiązanki taneczne, recenzje. Do większych opracowań wydanych oddzielnie, m ó w i ą c y c h o historii polskich t a ń c ó w ludowych, zajmujących się genezą lub przedstawiających autentyczny opis kroków i figur, m o ż e m y zaliczyć prace: Zofii Majewiczowej , Franciszki Z o z u l i , Tadeusza Zygl e r a , Zofii K w a ś n i c o w e j oraz prace Włodzimierza K o t o ń s k i e g o . Poza tymi pu­ blikacjami posiadamy prace muzykologiczne, omawiające i opisujące tańce. Są nimi Jadwigi i Mariana Sobieskich Wiwaty wielkopolskie , Szlakiem Kozła lubelskiego™ 16 17 18 19 20 22 21 23 24 25 1 6 Monografia zbiorowa pod redakcją M. G l i ń s k i e g o , Taniec, Warszawa 1930, 91-100. Z. K w a ś n i c o w a , Zbiór pląsów, Warszawa 1937 — 1938, t. 1, ss. 470; t. 2, ss. 272. R . W . H a r a s y m c z u k , Tańce huculskie, L w ó w 1939, ss. V I I I , 303, 1 nłb„ tablic nutowych 56. A. M u s i o ł , F . S a c h a s , Tańce śląskie z powiatu rybnickiego, Katowice 1937, ss. 69. Z. M a j e w i c z o w a , Krakowiak, Warszawa 1951, ss. 116. F . Z o z u l a , Tańce ludowe, Warszawa 1952, s. 7 — 62. T . Z y g l e r , Polskie tańce ludowe. Przewodnik po wystawie w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, Kraków 1952, ss. 42 i 11 tablic. Z. K w a ś n i c o w a , Mazur. Polskie tańce ludoiee. Podręcznik tańca ludowego', Warszawa 1953. W . K o t o ń s k i , Taniec zbójnicki (na powielaczu), Warszawa 1954; W . K o ­ t o ń s k i , Góralski i zbójnicki, Kraków 1956. J . i M. S o b i e s c y , Wiwaty wielkopolskie, [w:] Księga pamiątkowa ku czci prof. A. Chybińskiego, Kraków 1950. J . i M. S o b i e s c y , Szlakiem Kozła lubelskiego, Kraków 1954, ss. 110. s. 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 4 4 25 2 6 �349 KRONIKA I RECENZJE 27 28 oraz pieśni ziemi wielkopolskiej, lubuskiej , warmijskiej i mazurskiej . Jest też opracowanie Jana Chorasińskiego, dotyczące melodii P o w i ś l a , oraz Pogadanki o muzyce '' B . Muchonberga. W czasopiśmie „Polska Sztuka L u d o w a " mamy ciekawy artykuł podsumo­ w u j ą c y osiągnięcia filmografii sztuki ludowej i folkloru w latach 1945—1956. W dzie­ dzinie tańca ludowego sfilmowano w tym okresie festiwal zespołów świetlicowych, tańce zespołu „Mazowsze", „Śląsk" oraz wesele krakowskie, wykonane przez Polski Zespół Tańca. Jest również film kolorowy o tańcach ziemi wrocławskiej oraz zbój­ nicki w wykonaniu P a ń s t w o w e g o Zespołu Tańca. Ten krótki artykuł sprawozdawczy nie omawia oczywiście całej literatury do­ tyczącej tańca ludowego. Ma on na celu pobieżne zorientowanie czytelnika w tym, co na polu teoretycznym i praktycznym zrobiono w dziedzinie tańca. 28 3 31 Jacek R U D O L F H . NOCOŃ, Dzieje, kultura i upadek Inków, t. V , Wrocław 1958, ss. 377 Tomasik Prace Etnologiczne P T L , Po ostatniej wojnie światowej obserwujemy w Polsce w y r a ź n y wzrost zainte­ resowania Indianami Ameryki Łacińskiej. Znajduje ono swój wyraz w pracach etno­ logów, socjologów i językoznawców polskich, którzy na razie ubocznie, na margi­ nesie swych zasadniczych zajęć, pracują nad problematyką amerykanistyczną. W ślad za zainteresowaniami idą publikacje, częściowo o charakterze ściśle nauko­ wym, w większości jednak popularnonaukowe . Obok licznych a r t y k u ł ó w ukazało się również kilka książek, jak np. tłumaczenie, i wydanie z obszernym w s t ę p e m i ko­ mentarzami, kroniki Bartolome de los Casas , czy też przekład z oryginału azteckiego opisu zdobycia Meksyku dokonany przez prof. Tadeusza Milewskiego , który po­ przedził go obszernym w s t ę p e m szkicującym tło historyczne i kulturowe, na jakim powstało tłumaczone przez niego dzieło. Zainteresowanie A m e r y k ą Łacińską wyraża 1 2 3 4 2 7 J . i M. S o b i e s c y , Pieśni i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań, „Polska Sztuka Ludowa", R. 4: 1950 nr 1 — 6, s. 3 3 - 3 5 . J . i M. S o b i e s c y , Pieśni ludowe Warmii i Mazur, Kraków 1955, ss. 236. J . C h o r a s i ń s k i , Melodie taneczne Powiśla, Kraków 1949, ss. 127. Rec. J . S o b i e s k a , Pecenzja „Melodii tanecznych Powiśla" Chorasińskiego, „Polska Sztuka Ludowa", R. 5: 1951 nr 1 - 2 , s. 6 3 - 6 4 . B . M u c h e n b e r g , Pogadanki o muzyce, [w:] Podręcznik dla szkól i ognisk mu­ zycznych, cz. 1, Kraków 1959, s. 35 — 43. Filmografia Sztuki Ludowej i Folkloru za lala 1945 — 1956, „Polska Sztuka Ludowa", R. 11: 1957 nr 2, s. 1 2 1 - 1 2 3 . Pomijam tu celowo literaturę podróżniczą, często eiekawą także dla etnografa, oraz beletrystykę osnutą na tematach indiańskich, choć i one są niewątpliwie wyra­ zicielami zainteresowań społeczeństwa. Publikowanych zwłaszcza na ł a m a c h popularnego miesięcznika „Poznaj Świat". B a r t o l o m e de los C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian; tłumaczenie K . N i k l e w i c z ó w n y , przedmowa i komentarze M. Ż y w c z y ń s k i e g o , Warszawa 1956, ss. 243. A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i opracował T . M i l e w s k i , Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków—Wrocław 1959, Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116, ss. X C I X , 160. 2 8 2 9 3(1 3 1 1 2 3 4 �350 KRONIKA I RECENZJE się również w ukazaniu się na pólkach księgarskich książek amerykanistycznych t ł u m a c z o n y c h z j ę z y k ó w obcych . Odrębne miejsce w polskiej literaturze amerykanistycznej zajmuje książka R. H . Noconia, Dzieje, kultura i upadek Inków. Jest to pierwsze u nas opracowanie imperium Inków, gdzie autor dał pełny obraz stosunków p a n u j ą c y c h w centralnych Andach i na wybrzeżu Pacyfiku przed przybyciem Hiszpanów. Naczelne zagadnienie przedstawia na szerokim tle historycznym, sięgając do czasów zasiedlenia obu Ameryk i ewentualnych późniejszych k o n t a k t ó w p o m i ę d z y Starym i Nowym Światem. Autor omawia następnie kultury poprzedzające pojawienie się Inków, wreszcie daje mono­ graficzny opis ich państwa, począwszy od dziejów mitycznych i historycznych, po­ przez opis stosunków politycznych, struktury społecznej, gospodarczej oraz cało­ kształtu kultury materialnej aż po konkwistę i ustanowienie nowego porządku przez z d o b y w c ó w hiszpańskich, oraz jeden rozdział poświęca przeglądowi hiszpańskich źródeł pisanych, z których to (poza materiałem archeologicznym) czerpiemy wiado­ mości o tym, jak wyglądało życie w państwie Inków w pierwszych dziesięcioleciach panowania hiszpańskiego. Tekst uzupełnia obszerna literatura, objaśnienia w y r a z ó w obcych, indeks imion własnych i nazw geograficznych, wreszcie spis rycin i mapek. Przed przystąpieniem do właściwej oceny książki R. H . Noconia musimy zasta­ nowić się nad jej charakterem — inaczej bowiem oceniamy dzieło ściśle naukowe, inaczej podręcznikowe, a inaczej jeszcze popularnonaukowe. Otóż, jak to autor za­ znacza we wstępie, książka jego ma b y ć zarówno popularna, jak i przeznaczona dla grona specjalistów. Połączenie to trudne, ale skoro książka nosi już taki p o d w ó j n y charakter, musimy ją oceniać z dwu p u n k t ó w widzenia. Przyjrzyjmy się jej najpierw jako „przeznaczonej dla grona specjalistów" (w tym wypadku archeologów i etnografów). P o m y ś l a n a jest ona jako rodzaj podręcznika i niewątpliwie spełnia swoje zadanie. Jeśli w e ź m i e m y pod uwagę słabą w Polsce zna­ jomość języków obcych, a więc utrudniony dostęp do literatury światowej, książka Noconia jest w tej chwili jedyną, z której polski czytelnik może się w sposób d o s t ę p n y dowiedzieć o dziejach i kulturze Inków. D u ż a ilość nagromadzonych w niej wiadomości jest na ogół zgodna z nauką, choćby dzięki temu, że w opisie kultur przedinkaskich i kultury Inków autor oparł się na doskonałym dziele wydanym przez Smithsonian Institution w Waszyngtonie, sześciotomowym podręczniku Handbook of South Ame­ rican Indians, a w szczególności jego drugim tomie n o s z ą c y m t y t u ł The Andean civilizations, opracowanym przez tak wybitnych amerykanistów, jak W. C. Bennett, R. Hoyle, J . H . Rowe, H . J . Tschopik i inni. T u jednak napotykamy zagadnienie nader aktualne dla wielu polskich książek z pogranicza nauki i popularyzacji, a mianowicie, jak dalece autorowi wolno korzy­ stać z literatury obcej i w jakiej formie może podawać ją polskiemu czytelnikowi. Nie można w y m a g a ć od autora podręcznika, a tym bardziej popularyzatora, ż e b y wszystko, o czym pisze, było jego w ł a s n y m osiągnięciem, naukowym.. Natomiast wskazane jest, żeby autor przestudiował szerszą literaturę z zakresu, który sam. za­ mierza opracować, i ż e b y na jej podstawie stworzył własny obraz zagadnienia. Nie musi nawet podawać, na jakich pracach się oparł, pod warunkiem, że nie daje mniej lub bardziej wiernego tłumaczenia swych pierwowzorów; w przeciwnym razie ma już niewątpliwy obowiązek zacytowania źródła. 6 5 Np. powojenne wydanie polskiego przekładu P . A. K i r k p a t r i c k a , Zdobywcy Ameryki, Warszawa 1957, ss. 377; przekład C. L u g o n a , Chrześcijańska komunistyczna republika Ouaranów, Warszawa 1956, ss. 357; czy E . L i p s , Księga Indian, War­ szawa 1960, ss. 486. �KItO N I K A I R E C E N Z J E 351 Autor Dziejów i kultury Inków rozwiązał tę sprawę połowicznie. T a m gdzie cy­ tuje czyjś punkt widzenia, cytuje również autora, natomiast tam, gdzie podaje częśó opisową, nie wspomina, skąd ją zaczerpnął. Żeby nie b y ć gołosłowną, pozwolę sobie zestawić tekst książki Noconia z d o s ł o w n y m tłumaczeniem wspomnianego już dzieła Handbook of S. A. Indians. A oto kilka wybranych u s t ę p ó w : N o c o ń na s. 30 — 31 pisze: „ R u i n y Chavin de Huántar leżą na wschód od Białych Kordylierów (Cordillera Blanca) nad m a ł y m d o p ł y w e m rzeki Marañou i zajmują dosyć duży obszar. Zachodnią część ruin tworzą trzy budowle o łącznej długości 150 m. W południowej części znajduje się duży budynek, zwany Castillo, długości około 75, szerokości 72 i wysokości około 13 m ..." Ten sam ustęp w Handbook (s. 81 — 82) brzmi: „Stanowisko [w sensie archeologicznym — przyp. mój] Chavin de H u á n t a r leży na północnej w y ż y n i e Peru na wschód od Cordillera Blanca nad m a ł y m d o p ł y w e m rzeki Marañon ... Ruiny pokrywają duży obszar. Trzy konstrukcje 0 łącznej długości około 490 stóp (150 m) ogradzają zachodnią stronę grupy [do­ m y ś l n e : d o m ó w , o czym była mowa w poprzednim p o m i n i ę t y m przez Noconia zdaniu — przyp. m ó j ] . D u ż y budynek na południu, zwany Castillo liczy około 245 stóp (75 m) długości, 235 stóp (72 m) szerokości i 45 stóp (13- m) wyso­ kości ..." itd. A oto inny urywek: N o c o ń na s. 249 podaje: „ N a j w y ż s z ą I s t o t ą b y ł Stwórca nie mający początku ni końca, który stworzył pozostałych bogów, ludzi, zwierzęta 1 cały świat materialny i zarządzał nim w ten sposób, w jaki władca Inków zarządzał swoim p a ń s t w e m . Stwórca nie posiadał specjalnej nazwy, obdarzano go natomiast szeregiem t y t u ł ó w , z których najczęściej u ż y w a n y b y ł Viracocha. Nazwa ta u ż y w a n a jest przez większość kronikarzy hiszpańskich i tylko jeden Garcilaso używa nazwy Pachacamac (Stwórca Świata)". W Handbook (s. 293) brzmi to: „ N a j w i ę k s z y m bo­ giem b y ł Stwórca, istota bez początku i końca, który stworzył wszystkie inne nad­ przyrodzone istoty, zwierzęta i ludzi i zarządzał nimi w sposób bardzo podobny, jak cesarz Inków rządził swoim imperium ... Stwórca nie miał imienia, tylko długą listę t y t u ł ó w , z k t ó r y c h najczęściej u ż y w a n e b y ł y : starodawny fundament, władca, na­ uczyciel świata (Ilya-Tiqsi, Wiraqocq, Pácayacaciq). Kronikarze powszechnie nazy­ wają go Viracocha, co jest zhiszpanizowaną formą środkowego z p o w y ż s z y c h tytu­ łów". W tym miejscu następuje przypis 27: „G-arcilaso jest jedynym kronikarzem, który nazywa Stwórcę Pachacamac (twórca świata) ..." Wreszcie na zakończenie inny cytat. N o c o ń (s. 183) pisze: „ W o j o w n i c y masze­ rowali w regularnych szeregach i ż a d n e m u z nich, jak podają Cobo (1890—1895) i Molina z Santiago (1916), nie wolno było pod karą śmierci wystąpić z szeregu, po­ zostać na drodze, kraść żywność lub dokuczać ludności ... Anonimowy Zdobywca (1929) podaje, że Atahuallpa skazał na śmierć dwóch wojowników, ponieważ uciekli w przestrachu z szeregu, gdy jeden z konkwistadorów, de Soto, prezentował w ł a d c y jazdę konną". A teraz Handbook (s. 278): „Armia Inków maszerowała w regular­ nych szeregach, pod ścisłą dyscypliną. Żadnemu żołnierzowi nie wolno było zejść z drogi, kraść żywności lub napastować ludności cywilnej pod karą śmierci (Cobo, 1890—1895, Molina z Santiago, 1916). Atahuallpa ukarał śmiercią kilku ze swej straży przybocznej za przerwanie szeregu, kiedy przestraszyli się hiszpańskiego konia w cza­ sie oficjalnych odwiedzin (Anonimowy Zdobywca, 1929)". Podobnych zgodności jak trzy wyżej podane jest wiele. W związku z ostatnim przytoczonym urywkiem pojawia się jeszcze jedno zagadnienie — mianowicie przy­ jęte jest, że jeśli cytujemy jakiegoś autora z drugiej ręki, co w tym wypadku ma miejsce (kronikarze Cobo, Molina de Santiago i Anonimowy Zdobywca), podajemy, za jakim autorem cytujemy. �352 KRONIKA I RECENZJE Skoro już mowa o literaturze, "wspomnę, że przy układariiu jej wykazu autor, obeznany z literaturą anglosaską, wprowadził za jej przykładem nowy dla nas system cytowania i zestawiania pozycji bibliograficznych. Polega on na podawaniu: nazwiska autora, roku wydania i strony, gdzie o odnośnej sprawie mowa. Przy czym biblio­ grafia znajdująca się na końcu każdej pracy ułożona jest w ten sam sposób, tzn. pierwsze mamy nazwisko autora, następnie rok wydania dzieła, jego t y t u ł i wreszcie dalsze dane bibliograficzne. W ten sposób k a ż d y odnośnik można, z p o m o c ą załą­ czonego wykazu literatury, natychmiast rozszyfrować. System ten, od dawna po­ wszechny w świecie anglosaskim i przyjęty już u nas w wielu pracach przyrodniczych i technicznych, wciąż jeszcze nie znalazł zastosowania w naukach humanistycznych. Autorowi przypada więc w tej dziedzinie zasługa pionierstwa. Natomiast można by w y s u n ą ć pewne zastrzeżenia odnośnie do zestawu literatury. Autor powinien b y ł , moim zdaniem, pisząc dzieło o charakterze podręcznikowym, a więc takie, które ma wprowadzić czytelnika w nowe dla niego zagadnienie, dać zestaw dzieł bardziej ogólnych, jakich w literaturze anglosaskiej, niemieckiej i francuskiej mamy wielką ilość. Natomiast nie wydaje mi się słuszne zamieszczenie tu opisów poszczególnych stanowisk archeologicznych, małych kolekcji, opracowań któregoś z dialektów itp. szczegółowych a drobnych opracowań materiałowych. I jeszcze jedna uwaga: w rozdziałach 15 i 17, mówiąc między innymi o kulturze materialnej państwa Inków, używa autor terminów niefachowych, które m o g ą spo­ wodować nieporozumienie. Czytamy tam np. o mężczyznach „orzących żerdzią", „oraczach", „zaoraniu" itd. (s. 208), podczas gdy chodzi o kopanie kopaczką kijow a t ą ; o tym, że „ogień krzesano" przez pocieranie dwu kawałków drzewa (s. 218), chodzi oczywiście o tarcie ognia; o noszeniu „ w narzucie na plecach" (s. 243) zamiast w chuście itd. Tyle na temat książki-podręcznika; a teraz z a s t a n ó w m y się nad pracą Noconia jako książką popularnonaukową dla „szerokich rzesz czytelników". Wszyscy na ogół jesteśmy zgodni co do tego, jakie wymagania należy stawiać podręcznikowi przeznaczonemu dla specjalistów. Natomiast trudniej jest uzgodnić poglądy na charakter książki popularnonaukowej, gdyż ta niemal że nie istnieje w polskiej literaturze humanistycznej. Równocześnie w innych krajach ten typ lite­ ratury jest bardzo rozwinięty i uprawiają go najlepsi specjaliści. Na czym więc po­ lega popularnonaukowe ujęcie? (Oczywiście pomijam tu książki popularne na po­ ziomie świetlicowo-młodzieżowym, pragnę natomiast m ó w i ć o pracach przeznaczo­ nych dla szerokich warstw inteligentnych czytelników o pewnym o g ó l n y m przygo­ towaniu teoretycznym). Celem jego jest zaznajomienie niespecjalistów z jakimś no­ wym dla nich zagadnieniem z punktu widzenia jego najbardziej specyficznych pro­ blemów i faktów, w oświetleniu najnowszych zdobyczy nauki i w formie przystępnej, sugestywnej, literacko dobrze opracowanej. Dlatego też np. w krajach anglosaskich (mówię o nich, bo tam literatura tego typu stoi niewątpliwie najwyżej) autorami książek popularnonaukowych są często wybitni specjaliści w tej dziedzinie. U w a ż a j ą oni t a k ą pracę za rodzaj działalności pedagogicznej. Poza tym dla naukowca, zaj­ mującego się jakimś problemem, kulturą czy ludem, niewątpliwie kusząca jest per­ spektywa całościowego opracowania tego zagadnienia, naszkicowania w y r a ź n y c h jego konturów, bez obciążeń dokumentacji i drobiazgowego materiału dowodowego, jakich wymaga się od dzieła ściśle naukowego. Samemu autorowi daje to niejako możność przeglądu i ustawienia zagadnienia, nad k t ó r y m (a zazwyczaj nad którego wycinkiem) pracuje. Książka Noconia spełnia w dużej mierze te postulaty. Autor wybrał sobie temat pasjonujący, w Polsce prawie zupełnie nie znany, przedstawił go w r ó ż n y c h jego �353 KRONIKA I RECENZJE aspektach, przemawiając do czytelnika językiem prostym i łatwo zrozumiałym. Z a ­ strzeżenia m o g l i b y ś m y tylko w y s u n ą ć w odniesieniu do pierwszych ośmiu rozdzia­ łów, gdzie mowa o kulturach poprzedzających hegemonię kulturową Inków. Nie­ stety, zamiast ogólnego zarysu tych kultur mamy szczegółowe opisy różnych sta­ nowisk archeologicznych z ich inwentarzem zabytkowym. Nie przygotowany czy­ telnik gubi się w mnogości po raz pierwszy słyszanych i egzotycznie brzmiących nazw i aby wyrobić sobie jasny obraz o tym, co działo się w Peru przed Inkami, musi sam, na podstawie nagromadzonych w książce faktów, przeprowadzić syntezę, czyli zrobić to, co zasadniczo należy do autora-popularyzatora. Sytuacja zmienia się do­ piero w rozdziale dziewiątym, gdzie już w s t ę p u j e m y w okres Inków. D u ż y m walorem popularyzacyjnym książki jest jej materiał ilustracyjny, bogaty i trafnie dobrany. Mapki, w większości opracowane przez samego autora, są przejrzysto i dobrze graficznie ujęte. Autor wprowadził tu bardzo korzystną inno­ wację, zaczerpniętą również z literatury anglosaskiej, a polegającą na tym, że obok każdej mapy umieścił małą konturową mapkę kontynentu z zaznaczeniem wycinka, który mapa szczegółowa obejmuje, co doskonale orientuje w usytuowaniu omawianego terenu. Anna Kowalska-Iiewióka Bułgaria DZIAŁALNOŚĆ I N S T Y T U T U E T N O G R A F I C Z N E G O I MUZEUM P R Z Y B U Ł G A R S K I E J A K A D E M I I N A U K W S O F I I W 1958 i 1959 r. Organizacja prac y Instytut Etnograficzny przy Bułgarskiej Akademii Nauk, założony w 1947 r. jako Instytut Kultury Materialnej, od 1949 r. posiada w swoim składzie byłe samo­ dzielne Muzeum Etnograficzne w Sofii. Stąd też nosi nazwę Instytutu Etnograficz­ nego i Muzeum pTzy B A N . Kierownictwo tej dość rozbudowanej instytucji składa się z dyrektora oraz jego zastępcy, który jest równocześnie dyrektorem Muzeum. Status zatrudnienia jest taki sam dla' Muzeum, jak i dla Instytutu. Prawie k a ż d y pracownik jest zatrudniony w tych dwu połączonych placówkach. Wspólna jest biblioteka i archiwum materiałów etnograficznych oraz organ naukowy „Izwestija na Etnografskija institut s muzej". W ten sposób i wszystkie osiągnięcia są wspólne dla obu instytucji. W ciągu ostatnich dwu lat w Instytucie i Muzeum prócz dyrektorów pracuje jeszcze dwóch starszych pracowników naukowych, siedmiu młodszych oraz trzynastu technicznych pracowników naukowych, czyli łącznie 22 osoby. Pracownicy podzieleni są na trzy sekcje: 1) Kultura materialna i sztuka ludowa (kierownik — st. pracownik naukowy Christo Wakarelski); 2) Etnografia historyczna i kultura społeczna (kie­ rownik — dyrektor Muzeum Bożidar B o ż i k o w ) ; 3) Folklor (kierownik — prof. Cwetan Todorow). Planowanie jest coroczne, zarówno w zakresie prac naukowych, jak t e ż zbierania materiałów dla Muzeum. Główne problemy i metody pracy W ciągu ostatnich dwu lat wytyczne pracy naukowej w Instytucie Etnograficz­ nym i Muzeum ujmowane są następująco: 1) badanie przemian w kulturze i ż y c i u Etnografia Polska, t. I V 23 �354 KRONIKA I RECENZJE wsi przy całkowitej kolektywizacji ziemi i zwierząt; 2) wyczerpująca rejestracja kultury i życia osiedli likwidowanych w związku z b u d o w ą zapór wodnych; 3) ba­ danie zmian i poziomu życia w nowo p o w s t a ł y c h osiedlach socjalistycznych, głównie rozwijających się w kierunku p r z e m y s ł o w y m ; 4) szczegółowe badanie zagadnień związanych z nowym, socjalistycznym stylem życia oraz nowym folklorem wsi; 5) ba­ danie zasadniczych problemów tradycyjnej kultury ludowej Bułgarów; 6) studia nad współczesnym życiem i kulturą bułgarską ze szczególnym zwróceniem uwagi na uświadomienie ateistyczne. P o d s t a w ą wszelkiej działalności Instytutu jest praca kolektywna. Wysuwa się ją na pierwsze miejsce i stosuje jako zasadę w badaniach terenowych. Tematy są rozdzielane p o m i ę d z y poszczególnych autorów, ze zwróceniem uwagi na ich kompe­ tencje; obowiązuje wspólna dyskusja w czasie pracy i po jej wykonaniu. Dyskusje takie o d b y w a j ą się zwykle w odpowiednich sekcjach. Tylko niektóre, bardziej szcze­ gółowe zagadnienia są badane indywidualnie, ale i przy nich na pierwszym miejscu stawiana jest współpraca między dwoma lub trzema kolegami. Osiągnięcia Na podstawie powyżej zarysowanych głównych kierunków i form organizacyj­ nych Instytut Etnograficzny i Muzeum z a k o ń c z y ł y w ostatnich dwu latach roz­ poczęte jeszcze w 1951 r. badania terenowe w dwu punktach kraju, posiadających gospodarkę k o l e k t y w n ą . Tymi punktami są wsie: Iwanowo i Sławjanowo w powiecie charmanlijskim (południowa Bułgaria) oraz Słatina w powiecie łoweszskim (środkowa część północnej Bułgarii). Pierwsze badania terenowe zostały przeprowadzone przez zespół kierowany przez Chr. Wakarelskiego . W n a s t ę p n y c h badaniach pod t y m ż e kierownictwem wziął udział powiększony, bo dziewięcioosobowy kolektyw . W pracach terenowych notowane jest nasilenie tradycyjnych sposobów życia i tradycyjnych form kultury w g ł ó w n y c h kategoriach wieku mieszkańców wsi. O ile dawne wytwory kulturowe w y s z ł y już z użycia zupełnie, a pozostały jedynie w świa­ domości najstarszego pokolenia, przeprowadza się dodatkowe badania przy pomocy szczegółowo opracowanych ankiet. Równocześnie rejestrowane są retrospektywnie wszystkie przemiany, jakie zaszły po 1944 r., t j . po założeniu rolniczych spółdzielni pracy ( T K Z S ) . Uzyskane materiały sygnalizują o zmianach zachodzących w poszcze­ g ó l n y c h dziedzinach życia i środowiskach ludności rolniczej. Na ich podstawie można się zorientować, w k t ó r y c h okolicach kraju życie ulega n a j w i ę k s z y m zmianom, w j a ­ kich warunkach i jakie są tego przyczyny. Celem tego kompleksu badań jest więc wykrycie z jednej strony tempa i norm formowania się nowego życia, a łącznie z t y m i „nowego człowieka", a z drugiej znów dostarczenie wartościowych danych, które by p o s ł u ż y ł y odpowiednim czynnikom dla przedsięwzięcia koniecznych kroków celem zapewnienia pełnego wykształcenia człowiekowi w ustroju socjalistycznym. Zgodnie z p o w y ż s z y m i założeniami pierwszym zadaniem w ciągu 1959 r. było przeprowadzenie dwutygodniowych badań życia i kultury wsi Dropła w powiecie tołbuchińskim (Dobrudza), która w 1958 r. zajęła pierwsze miejsce w naszej republice 1 2 1 W badaniach brali udział: pracownicy naukowi — Rosica Angełowa, Rajna Peszewa, Elena Stoin, oraz pracownicy techniczno-naukowi — architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Rusi Ganczew. W skład tego zespołu weszli: młodsi pracownicy naukowi — Maria Welewa, Stefana Georgiewa-Stojkowa, Genezo Keremidcziew, Anastas Primowski, Ljuben Todorow, Rajna Peszewa, oraz pracownicy techniczno-naukowi — architekt Georgi Danczew i artyści plastycy Wasił Ewtimow i Rusi Ganczew. 2 �355 KRONIKA I RECENZJE pod. względem wydajności pracy i wysokości wynagrodzenia. D z i e w i ę c i o o s o b o w y zespół, pozostający pod kierownictwem Chr. Wakarelskiego , przeprowadził w tej wsi badania według sposobów podanych przez etnografów radzieckich, opublikowa­ nych w pracy Ce.no BupsimuHo . Metody badaczy radzieckich przeszczepione na grunt bułgarski będą d o s k o n a ł y m sprawdzianem ich szerszej użyteczności. Materiały z tej ekspedycji, po sprawdzeniu, będą opracowane w 1960 r. W ciągu 1959 r. B . Bożikow wraz z małą grupą p r a c o w n i k ó w zakończył zbie­ ranie materiałów do socjalistycznego rozwoju górniczo-przemysłowego miasta K a r dżali we wschodniej części okręgu rodopskiego. Miasto to w ciągu 15 lat rozrosło się z dziesięciu do trzydziestu t y s i ę c y mieszkańców. Inny zespół rozpoczął w 1959 r. zbieranie materiałów w drugim górniczo-przemysłowym mieście, Dimitrowo, poło­ ż o n y m na zachód od Sofii. Szczegółowe badania nad socjalistycznym stylem życia współczesnej rodziny przeprowadziła zgodnie z programem (punkt 4) B a j n a Peszewa, m ł o d s z y pracownik naukowy. Z materiałów zebranych we wsi R a ż e w o Konare autorka p r z y g o t o w a ł a rozprawę k a n d y d a c k ą , pt. Zycie socjalistyczne i współczesna rodzina we wsi Bażewo Konare, okręg płowdiwski (CouuaAucmuHecKunm óum u c-hepeMennomo ceMeucmeo e cejio 3 i 6 PhMceeo KoHape, IT.ioeduecKo). Dodajmy, że w ramach naszych prac, zgodnie z punktem s z ó s t y m programu naukowego, zostały podjęte badania kolektywne pod kierunkiem dyrektora Insty­ tutu i Muzeum, prof. dr Christo Gandewa, z zakresu działalności ateistycznej. W akcji tej mają b y ć przeprowadzone badania w zakresie obrzędów i z w y c z a j ó w dorocznych oraz rodzinnych, przesądów itp., które ze względu na swój charakter tradycyjny m o g ą szkodliwie w p ł y w a ć na rozwój społeczeństwa socjalistycznego. Poszukiwania terenowe w związku z punktem p i ą t y m o m ó w i o n e g o programu nie b y ł y przeprowadzane w ciągu ostatnich dwu lat. Zamiast tego Instytut brał udział w ekspedycjach innych i n s t y t u t ó w przeprowadzających badania nad historią, sposobem życia, kulturą i spuścizną a r t y s t y c z n ą kilku regionów zachodniej Bułgarii: okręgu piryńskiego i rodopskiego. Ekspedycje te miały raczej charakter penetracji terenu, zapoznania się ze stanem tradycyjnej kultury, ze zwróceniem uwagi na bar­ dziej specjalistyczne badania, jak np. w zakresie architektury cerkiewnej, budownictwa ludowego, muzyki ludowej, sztuki ludowej i in. Takie same specjalistyczne badania zostały przeprowadzone w 1959 r. samodzielnie przez Instytut Etnografii nad ludowym budownictwem w północnej Bułgarii oraz w okręgu sofijskim. Badania przeprowadzili pracownicy Instytutu Etnograficznego, Georgi Danczew i Bagra Georgiewa. W nakreślonych ramach sześciu zasadniczych problemów u k o ń c z o n y c h zostało kilka prac (czekają na wydanie). Na pierwszym miejscu znajdują się dwie prace zbio­ rowe: Zycie i kultura wsi Iwanowo i Sławjanowo w okręgu charmanlijskim (Bum 6 u nyjimypa na wsi w Słatina cejiama okręgu Meanoeo u C/iae.iHoeo, łoweszskim (Bum u XapMaHMiucKo) Kyjimypa oraz HU cejio Życie Cjiamuna, i kultura JIoeeiUKo). Z wcześniejszych badań nad l u ź n y m i osiedlami, znajdującymi się na terenach prze­ znaczonych pod zapory wodne, zakończona została w 1959 r. zbiorowa praca Życie i kultura wsi Górni Pasareł, Sziszmanowo i Kałkowo [Bum u nyjimypa na cejiama 3 Skład zespołu: st. pracownik naukowy I . Kojew, mł. pracownik naukowy Stefana .Georgiewa-Stojkowa, pracownicy techniczno-naukowi — Giną Krastewa-Nożarowa, Cwetana Abadżiewa, Georgi Wajsilow, Detelina Moskowa, Petar Petrow, architekt Bagra Georgiewa i artysta plastyk Wasił Ewtimow. 4 Cejio BupnmuHO e npouuioM u HacmomąeM, „TpyHH HHCTHTyTa 3THorpa$HH HM. MHKJiyxo-MaKJiaH", Moskwa t. 41: 1958, ss. 277, nlb. 2. Zespół tworzyli: I . Kojew, S. Georgiewa-Stojkowa i G . Wajsilow. Do pracy tej zostali włączeni: C. Abadżiewa, I . Kojew, R. Peszewa i P. Petrow. 5 6 �356 KRONIKA I RECENZJE ropnu Ilacapeji, IlluiuMaiwso u KajiKoeo)''. Praca zawiera artykuły opisujące tra­ dycyjne formy życia i kultury tych wsi, które przed zniszczeniem nie posiadały jeszcze form gospodarki kolektywnej. Z zakresu nowego folkloru ukończona została i czeka na wydanie praca zmarłego już, młodszego pracownika naukowego, Genezo Keremidcziewa, Jak się tworzy i roz­ przestrzenia nama współczesna napogna pieśń ludowa (KUK ce meopu u paonpocmpaii.iea ciepeMeu- necen). Wyniki badań nad kulturą tradycyjną Badania terenowe i archiwalne, przeprowadzone w ostatnich dwóch latach w za­ kresie ludowej kultury tradycyjnej, przyniosły niewątpliwie etnografii bułgarskiej największe osiągnięcia. Nie wszystkie co prawda publikacje i opracowania posiadają charakter reprezentacyjny, ale za to przynoszą nowe i cenne materiały przyczyniające się do głębszego poznania kultury ludu bułgarskiego. Poza mozolnym gromadzeniem rzeczowych f a k t ó w autorzy bułgarscy w ostatnich latach starają się o wniesienie podbudowy społeczno-ekonomicznej, wyjaśniającej zasadnicze przeobrażenia zacho­ dzące w ż y c i u ludu bułgarskiego i w jego kulturze. a. P r a c e o p u b l i k o w a n e w 1958 r. Nie wszystkie oczywiście dziedziny ludo­ wej kultury bułgarskiej mogły b y ć w r ó w n y m stopniu opracowywane. Ogłoszono w ostatnich latach parę cennych prac o charakterze o g ó l n y m , pomocniczym, a przede wszystkim faktograficznym, poszerzającym znacznie naszą bazę materiałową. Do cenniejszych i p o ż y t e c z n y c h wydawnictw Instytutu Etnograficznego i Muzeum niewątpliwie należy Giny Krastewej-Nożarowej Indeks przedmiotów przedstawionych na zabytkach antycznych w Bułgarii' , spełniający właściwie w Bułgarii rolę skorowidza czy podręcznika etnografii porównawczej i historycznej. Jednym z naszych najbogatszych zasobów jest folklor, a zwłaszcza pieśń i mu­ zyka. Badacze bułgarscy czerpali pełną dłonią z tej skarbnicy. Ostatnio Genezo Keremidcziew opracował Współczesną bułgarską pieśń łudową*. W t y m samym czasie ukazał się w druku obszerny, z kolei 49 tom „Sbornika za narodni umotworenija i narodopis" , zawierający ogromny materiał folklorystyczny, a szczególnie cenne różnorodne pieśni i opowiadania. Zebrał je i opracował Aleksandr P . Martinów z „Graowskiego K r a j u " , położonego w zachodniej części Bułgarii. Coraz bardziej pogłębiane monograficzne badania wsi przyniosły nam n o w ą publikację z tego zakresu, a mianowicie Nikołaja Chajtowa, Wieś Jawrowo, okręg asenowgradzki. Monografia osiedla . Do równie bogatej i różnorodnej dziedziny kultury należą nasze pełne m o t y w ó w zdobniczych stroje ludowe. W tym dziale mamy do zanotowania M. i K . Tełbizowów n o w ą pracę o strojach ludowych banackich B u ł g a r ó w . ** 1 10 11 12 7 Zespół autorów s t a n o w i ą : Christo Wakarelski (redaktor), Maria Welewa, Anastas Primowski, Wera Wenedikowa, Gina Krastewa-Nożarowa, Cwetana Abadżiewa, architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Boris Szarow. T. K p i C T e B a - H o a t a p o B a , y>ta3ameji na npedMemu, uao6pa3enu 8hpxy 8 aumunnu naMemnuąu e E-bJieapuH, Sofia 1958, ss. 171. . r . K e p e M H f l l H e f l , C^epeMennama 6&jiaapcKa 9 napodna neceu. IIpoyHeaHUH u o6pa3ąu, Sofia 1958, ss. 191. ,,C6opHHK 3a HapoflHH yMOTBopemm u HapoaonHC", HapoflonncHii MaTepnann OT PpaoBo A . I I . MapTiiHOB, noa peji. aKaA. C T . PoMaaCKH, Sofia t. 49: 1958, ss. 24, 840, nlb. 2. ) 0 1 1 H. XattTOB, Cejio Hepoeo, AcenoeepadcKo. Cejiutąna Monoepadiua, Sofia 1958, ss. 246, i l . 54. 1 2 M. H K . T e j i 6 H 3 0 B H , ss. 174. Hapodna HOCUH na óanamcKume Stjisapu, Sofia 1958, �357 KRONIKA I RECENZJE Ciekawe studium, i już nieco egzotyczne dla polskiego czytelnika, stanowi sumienna rozprawa Anastasa Priinowskiego, poświęcona hodowli wielbłądów w Tracji Egejskiej *. W ciągu 1958 r. wydano również I I I tom „ I z w i e s t i j " , które są w ł a ś c i w y m organem Instytutu Etnograficznego i Muzeum. Czasopismo, chociaż cierpi na brak k o m u n i k a t ó w , działu recenzji i bibliografii i nie ilustruje w właściwy sposób życia Instytutu i Muzeum, to przecież zawsze przynosi p o ż y t e c z n e prace zasługujące na uwagę nie tylko Bułgarów. Do takich należy artykuł W. Beszewljewa, Bizantyjskie obrzędy triumfalne , dający przegląd ceremonii i form protokolarnych na bułgar­ skich dworach książęcych i cesarskich w I X w. Tak samo cenny jest przyczynek D . Milowej-Dżonowej, pt. Dane archeologiczne stroju wiejskiego północno-zachodniej Bułgarii w XIV w.", wyjaśniający na podstawie materiału historycznego niektóre elementy stroju ludowego. Podobnie wartościowy materiał wnosi rozprawka I . K o jewa, Przyczynek do zbadania haftowanej i tkanej ornamentyki tureckiej w Ludogoriu . Taki sam charakter źródłowy posiada artykuł znanego nam już badacza Anastasa Primowskiego, 0 rzemiośle i prawie zwyczajowym w rejonie strandżanskim (w po­ łudniowo-wschodniej Bułgarii). Uwaga etnografa skupia się na ciekawym temacie opracowanym porównawczo przez Petra Petrowa, a mianowicie Przyczynek do zagadnienia zaprzęgania za karę w Bułgarii i u ludów sąsiednich . Autor zwraca uwagę na magiczne postępowanie w związku z ułatwianiem zgonu w ciężkiej agonii. Męczących się przed śmiercią wprzęga się do jarzma wolego. Ciekawy ten zwyczaj jest oparty na przypuszczeniu, że umierający zgrzeszył w stosunku do zaprzęganego dobytku. Zabieg posiada w za­ sadzie charakter nie kary, lecz odkupienia. Autor nie zawsze dość obiektywnie na­ świetla przytaczane fakty i niezbyt jasno interpretuje niektóre stadia zabiegu ma­ gicznego. Studium Marii Welewej, Przegląd badań nad bułgarskim strojem ludowym , po­ siada charakter historyczno-bibliograficzny; podsumowuje dotychczasowe osiągnię­ cia w zakresie tak efektownego, a w związku z tym często opracowywanego tematu zarówno u nas, jak też w wielu krajach Europy. b. P r a c e r ę k o p i ś m i e n n e . Niecała oczywiście działalność naukowa pracowni­ ków Instytutu i Muzeum mogła b y ć opublikowana. Sporo prac z różnych p o w o d ó w pozostaje w maszynopisach. Wśród nich znajdują się nawet prace kandydackie, oparte nie tylko na materiale bułgarskim, ale poważnej literaturze obcej, podkreśla­ jące wkład naszego narodu w ogólnoeuropejską kulturę ludową. Do takich właśnie należy rozprawa Stefany G-eorgiewej-Stojkowej o bułgarskich zagadkach ludowych (E-ajieapcKume napognu zamaHKu), Wery Wenedikowej o bułgarskim poziomym war1 14 15 17 w 19 20 1 3 A. I I p u M O B C K H , KaMujiapcmeomo e EejioMopcna Tpanun, Sofia 1958, ss. 164. 1 4 „HsBecTHH Ha -9THorpa$CKHH HHCTHTyT c Myaeft", Sofia t. 3: 1958, ss. 286, nlb. 3, tabl. barw. 15. 1 5 B . B e ui e B Ji H e B, BuaaHmuucnume mpuyMcfiaJinu oóunau, aKjiaMauuu u mumjiu y Bbjieapume e IX e., ,,H3BecTMH", t. 3: 1958, s. 3—38 (streszczenie niem.). JX- M H T O B a - f l j K O H O B a , ApxeojioeunecKU dannu aa cejicnama HOCUH e ceeepoaanadua Etjieapua npe3 XIV e., t a m ż e , s. 39 — 64 (streszczenie ros. i franc). 1 6 1 7 H . K o e B, Ilpunoc K-OM uayueaHe Ha rnypcKama napodna eea6ena u rmnanua opnaMeHmuKa e Jlydoeopuemo, t a m ż e , s. 65—117 (streszczenie ros. i franc). 1 9 A. I I p H M O B C K H , 3a nOMUWhna u oóunauHomo npaeo e CmpaHdwcaHćKiia npau, t a m ż e , s. 119—178 (streszczenie ros. i franc). dnu 1 9 y 6-ojizapume 2 0 napodnu I I . II e T p o B, KT>M e^npoca 3a Hamaamejmomo aanpmaHe TtiHM napodu, tamże,' s. 179 — 237. M. B e n e B a , Ilpezjied na npoyueaHuama Ha ónjisapcKume t a m ż e , s. 239 — 286 (streszczenie ros. i franc). u ctce- HOCUU, �358 KRONIKA I RECENZJE sztacie tkackim (Bi,jieapcKunm zopusonmajien rmnaneH cman) i Marii Welewej o dwufartuchowym stroju żeńskim w Bułgarii (fleynpecmujmeHama. otcencKa HOCUH y 6z>jiaapume). Ograniczony zasięg terytorialny i bardziej regionalny charakter posiadają prace Miny Iwanowa o wyrobach sztuki złotniczej w klasztorze baczkowskim (JJpouaeegenunma na ajiamapcKomo uanycmeo e BaHKoecKua Manacmup), Zachari Dimitrowa i Borisa Szarowa o elementach życia w cerkiewnych ornamentach zachodniej Bułgarii (Eumoeu ajieMenmu e u^pKoenume opnaMewnu ua 3an. B^Jieapun) oraz I . Kojewa i Zachari Dimitrowa o pasterskiej rzeźbie w drzewie w Srednogoriu (nacmupcKama gT>peopea6a e Cpegnosopuemo). W s p o m n i e ć również należy o d w ó c h pracach Wasiła Marinowa, a mianowicie 0 etnograficznej monografii wsi Złatar i Dragojewo w okręgu presławskim (npunoc aa upoyneane na ucmopusima u MamepuajiHama nyjimypa Ha cejiama 3jiamap u jlpa- soeeo, IIpecjiaecKo) oraz o grupie pasterzy niebułgarskich, zwanych Karakaczanami (KapaKananume e EhMsapua). Jednak obydwie prace nie są wyczerpujące i posia­ dają poważne braki merytoryczne. Poza wymienionymi opracowaniami monograficznymi przygotowana została w ciągu ostatnich dwu lat obszerna rozprawa Christo Wakarelskiego o życiu i kul­ turze D o b r u d ż y (Bum u nyjimypa na Jloópydwca), zawierająca bogaty materiał ilustracyjny. Praca obejmuje całość kultury ludności bułgarskiej w D o b r u d ż y . Materiał zebrał autor jeszcze w 1941 r., a w 1954 r. przeprowadził uzupełnienia 1 kontrolne b a d a n i a . Z w i ę k s z y c h prac również do druku został przygotowany jubileuszowy 50 tom ,Sbornika za narodni umotworenija i narodopis". 21 Działalność muzealna a. Z b i o r y . W zakresie prac muzealnych dokonano w 1959 r. penetracji terenu w celu zebrania e k s p o n a t ó w w południowej B u ł g a r i i . Rezultatem tej wyprawy było zebranie 704 przedmiotów. Dodajmy, że w ciągu ostatnich dwu lat p r z y b y ł y do mu­ zeum 1474 okazy, o g ó l n y stan zbiorów etnograficznych liczy 31 761 e k s p o n a t ó w . Są to okazy przede wszystkim z zakresu ubiorów, tkanin i haftów, następnie narzędzi pracy i przedmiotów u ż y t k u domowego. b. W y s t a w y . W 1958 i 1959 r. Instytut Etnograficzny i Muzeum przygoto­ wały etnograficzną część ogromnej wystawy narodowej w Neuchatel (Szwajcaria). Wystawa nosi t y t u ł 2500 lat sztuki na, ziemi bułgarskiej. T a sama wystawa została urządzona w Lipsku ( N R D ) . Druga poważna wystawa pt. Wystawa tkanin ludowych z okręgu środkoworodopskiego została zorganizowana w grudniu 1959 r. Instytut Etnograficzny i Muzeum w chwili obecnej nie biorą udziału w akcjach badawczych prowadzonych poza granicami kraju. W tym zakresie pozostaje wiele do zrobienia. Również zagadnienie atlasu etnograficznego nie jest jeszcze wprowa22 23 2 1 Christo Wakarelski p r z y g o t o w a ł do druku obszerną pracę O kulturze ludowej Bułgarii. J e j pierwsze wydanie ukaże się w najbliższym czasie w t ł u m a c z e n i u pol­ skim w wydawnictwach P T L we Wrocławiu. Praca będzie wydana t a k ż e w j ę z y k u niemieckim [przyp. Red.]. W ekspozycji wzięli udział: młodszy pracownik naukowy Maria Welewa (kierownik), architekt Georgi Danczew i artysta plastyk Wasił Ewtimow. W zorganizowaniu wystawy współdziałało Ministerstwo Kultury i Oświaty oraz Rada Okręgowa w mieście Smoljan. Materiały do wystawy zostały zebrane głównie we wsi Rajkowo, okręg smoljański, i przeznaczone dla Rodopskiego Muzeum Etnograficznego. 2 2 2 3 �KRONIKA I RECENZJE 359 dzone do programu naukowo-badawczego. Nadszeoił czas, ż e b y te słabe punkty pracy naszego Instytutu wzmocnić, a braki uzupełnić. Środki na te cele na pewno się znajdą w Ludowej Republice Bułgarii. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Cliristo WalcarelsM (Sofia) Tłum. z bułgarskiego Z. Wagner Czechosłowacja POCZĄTKI K A R T O G R A F I C Z N E G O OPRACOWANIA K U L T U R Y LUDOWEJ W CZECHACH 1 Prace nad mapami etnograficznymi rozpoczęliśmy niedawno, bo dopiero w 1957 r . Zbieranie konkretnego materiału i kartografowanie postępuje częściowo określonymi działami. Zaczęliśmy od mapowania ludowej odzieży, wnętrza i sprzętów, krocząc systematycznie po ziemiach Czech, Moraw i Śląska. Prócz tego indywidualni badacze studiują inne zagadnienia łączące się z badanymi zagadnieniami, przeprowadzając je w ten sposób, aby w przyszłości poszerzyć terytorialnie swoje studia. Tak na przy­ kład postępuje się przy badaniu narzędzi do orki. Zbieranie materiałów odbywa się w k a ż d y m kraju zależnie od miejscowych stosunków i możliwości. W naszych warunkach wszędzie zachodzi konieczność uzu­ pełniania posiadanych materiałów oraz ich precyzowanie pod względem chronolo­ gicznym itp. Poza tym w terenie w y s t ę p u j ą gdzieniegdzie i nowe nie znane nam formy, nazwy, ba, nawet obiekty. Dlatego też mapowanie wybranych zjawisk może b y ć dokonywane jedynie na podstawie nowych skrupulatnych poszukiwań terenowych, przy czym d ą ż y m y do przebadania jak największej liczby miejscowości, czyli opero­ wania gęstą siatką p u n k t ó w . Nie dysponując jednak większą liczbą przygotowanych pracowników, ani odpowiednimi środkami, zmuszeni j e s t e ś m y posługiwać się zarówno fachowcami, przeprowadzającymi badania w terenie, jak i m e t o d ą ankietową. W tym celu stworzyliśmy stale powiększaną i rozszerzaną sieć korespondentów, do której zgłosiła się zdumiewająca ilość chętnych. Są to laicy, rekrutujący się z rolników, robotników, inteligencji, mężczyźni i kobiety, a wielu z nich przesyła informacje z n i e z w y k ł y m przejęciem i radością. Wnoszone na robocze mapy informacje korespon­ dentów są i będą kontrolowane przez fachowców, a w miarę potrzeby uzupełniane ich wiadomościami. Wytypowane działy kultury, jak już w s p o m n i a ł e m , opracowujemy etapami, i to w zależności od posiadanego materiału i przygotowania pracowników do opra­ cowania kwestionariuszy. Mapowanie w y t w o r ó w nie jest p o m y ś l a n e jako g ł ó w n y cel naszej akcji, ale jako wprowadzenie do s t u d i ó w nad najważniejszymi zjawiskami kulturowymi, naświetlanymi wielostronnie. Rozmieszczenie terytorialne interesu­ jących nas w y t w o r ó w oraz zmiany zachodzące w tym rozmieszczeniu mogą b y ć wów­ czas cennymi kryteriami. Zmierzamy do tego, aby mapki odpowiadały na pytania przy tych zjawiskach, które właśnie z punktu widzenia terytorialnego rozmieszczenia mają największe znaczenie czy to dla naszych krajów i ich regionów, czy też dla roz­ woju życia naszej ludowej kultury, bądź też ze względu na zależność od sąsiednich 1 Autorka omawia- założenia i cele atlasu etnograficznego w Czechosłowacji w artykule: Historicko-ndrodopisny atlas OesTcoslovenska, „Narodopisny Vestnik Ćeskoslovensky", Praha R. 33: 1956, s. 300 — 321. Rec. K . Kwaśniewski, „ L u d " , Wrocław t. 44: 1959, s. 250 —253 [przyp. red.]. �360 KRONIKA 1 RECENZJE czy dalszych narodów. Sądzimy, poznanie stosunków panujących w Czechosło­ wacji, leżącej, jak to się mówi, w środku Europy, w punkcie stycznym w a ż n y c h ugrupowań kulturowych, między zachodem i wschodem, północą a południem, między ż y w i o ł e m germańskim i słowiańskim, może dopomóc do wyświetlenia niektórych m i ę d z y n a r o d o w y c h problemów. Zaczęto od systematycznego zbierania materiałów do naukowego opracowania map t y p ó w ludowej odzieży, sprzętu i wnętrza mieszkania. Instytut Etnografii i Folklorystyki ÖSAV prowadził w 1959 r. badania przy pomocy fachowych sił, pra­ c o w n i k ó w naukowych spoza Instytutu; akcję korespondentów prowadzimy w Cze­ chosłowackim Towarzystwie Etnograficznym (N.S.Ć.). Obecnie gromadzi się materiały z archiwów, aby przygotować p o d s t a w ę do ujęć chronologicznych i historycznych tych opracowań. Materiał gromadzony jest w Instytucie Etnografii i Folklorystyki t a k ż e przez pracowników spoza Instytutu. P o m i ę d z y tematami przeznaczonymi do bezpośrednich badań terenowych bądź przy pomocy korespondentów znajdują się na przykład następujące: rozmieszczenie i rozwój nie zszytej spódnicy (kasanky) i spódnic zszytych z żywotkiem (łeknie, kanduHii), dalej różne przybrania kobiecej g ł o w y , rańtuchy, chusty i wełniaki, rozwój długich męskich nogawic i krótkich spodni, męskich wierzchnich kabatów, drewnianego obuwia, kierpców, wysokich b u t ó w itp. W obrębie sprzętów śledzimy rozmieszczenie różnego rodzaju skrzyń, kadłubów, kołysek, prymitywnych łóżek i in. W elementach mieszkania interesują nas sposoby ogrzewania i gotowania, budowanie komór i przyścianków, domy mieszkalne z w y ż k ą itp. Kwestionariusze do wymienionych działów kultury opracowała dr D . Stranskä. Również w badaniach nad rolnictwem, które z ramienia Instytutu prowadzi dr J . Kramarik, mamy do zanotowania pewne sukcesy. W dziale tym w ostatnich latach przedstawiono rozwój i rozprzestrzenienie się w południowo-zachodnich Cze­ chach różnych t y p ó w narzędzi orackich. Praca została wydatnie podbudowana ma­ teriałem historycznym, który zgromadził i opracował historyk dr Petran, oraz uzu­ pełniona mapkami. Studia nad narzędziami orackimi będą kontynuowane i posze­ rzone o materiały z innych ziem czeskich. Na innych odcinkach w Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAV w Pradze przygotowuje się kartograficzne opracowania. D r H . H r y k o v ä opracowuje studium 0 odrębności pod względem ubiorów społeczeństwa czesko-niemieckiego spod Orfic­ kich Gór, dr V . Scheufler przygotowuje materiał do map w dziale garncarstwa i fli­ sactwa, a dr E . Bałaś w dziedzinie sideł i paści. O tychże przygotowaniach, tematach 1 w ogóle o planach naukowej pracy w Instytucie Etnografii C S A V informuje dr V . K a r busicky w artykule Der Stand der Arbeit an dem Volkskunde-Atlas in der ÖSB . 2 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie „ÖESKOSLOVENSKÄ E T H N O G R A F I E " , Czechosłowackiej Akademii N a u k Drahomira Strdnskd (Praga) Tłum. z czeskiego I . Nizińska R . 1 — 7: 1953-1959 Praga, wyd. 1 Etnografia czechosłowacka w 1952 r. została ujęta w nowe ramy organizacyjne w związku z otwarciem Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w jej obrębie Instytutu 2 V. K a r b u s i c k y , Der Stand der Arbeit an dem Volkskunde-Atlas in der CSE. Konferenz für volkskundliche Kartographie in Linz a. d. Donau, Linz 1959, s. 76—81. Pierwsze roczniki „Ceskoslovenskiej Ethnografie" b y ł y kilkakrotnie recenzo­ wane w czasopismach polskich, tak np. R. 1: 1953 nr 1 rec. A. K u t r z e b a - P o j n a 1 �361 KRONIKA I RECENZJE Etnografii. Powstanie jego poprzedziła 11 ogólnokrajowa konferencja etnograficzna (1952) , na której ustalono podstawy dalszej pracy w oparciu o zasady marksizmuleninizmu. Stwierdzono wówczas, że i ta dziedzina wiedzy nie może w dobie współ­ czesnej poprzestawać na gromadzeniu materiału metodami tradycyjnego zbieractwa, ale zmierzać do powiązania w y t w o r ó w kulturowych z całokształtem warunków spo­ łeczno-gospodarczych danego okresu oraz historycznego ich traktowania przy odtwa­ rzaniu przeszłości, jak też w ujmowaniu współczesnej rzeczywistości, co pozwoli na zrozumienie jej znaczenia w życiu całego narodu. Wspomniana konferencja była wynikiem przełomu metodologicznego, jaki w tym czasie dokonał się w nauce czecho­ słowackiej. Z uchwał jej wyłonił się wówczas konkretny program nowego czasopisma, które będąc podstawowym organem etnografii czechosłowackiej dawałoby obraz jej naukowych dążeń w obecnej dobie. Czasopismo korzystając z doświadczeń uczonych radzieckich miało poruszać wszystkie nurtujące obecnie w etnografii pro­ blemy, a * W 1953 r. ukazał się pierwszy numer tego czasopisma pt. ,,Ceskoslovenskâ Ethnografie", nakładem Czechosłowackiej Akademii Nauk, jako organ Pracowni Etnografii i Badania Pieśni Ludowej ĆAN oraz Pracowni Etnografii S A N . I o d t ą d jako kwar­ talnik wychodzi w Pradze pod kierownictwem Otokara Nahodila przy współudziale Bady Redakcyjnej złożonej z czołowych etnografów Czechosłowacji (Ludvik Baran, Kareł Fojtik, Jaroslav Kramarik, Andrej Melicherôfk, Jân Mjartan — zastępca re­ daktora oraz Otokar Pertold). W latach n a s t ę p n y c h w skład Rady Redakcyjnej weszli jeszcze Emanuel Balai, Vilém Prażak, Drahomira Strânskâ, a w miejsce J â n a Mjartana, wówczas dyrektora Instytutu Etnografii w Bratysławie, redaktor „Slovenskiego Nârodopisu" Jân Podolâk. Czasopismo to wzięło sobie za wzór czołowe wydawnictwo etnografów radziec­ kich — „Sowietskaja Etnografija". Doświadczenia i osiągnięcia etnografii radzieckiej, zwłaszcza w dziedzinie zagadnień teoretycznych, będą o d t ą d w ,,ĆE" wielokrotnie w centrum zainteresowania. Przejawia się to m. in. w przedrukowywaniu prac etno2 3 r o w a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", Warszawa R. 3: 1955 nr 2, s. 467 —470; R. 1: 1953 nr 2 —3 rec. A'. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , R. P ę g i e r s k a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 3: 1955 nr 4, s. 799 — 800; R. 1 - 2 : 1953-1954 rec. J . D a m b o r s k y i J . N a v r a t i l , [w:] „ L u d " , t. 42: 1956 cz. 2, s. 6 7 9 - 6 8 8 ; R. 2: 1954 nr 1, 2, 3 rec. D . D o b r o w o l s k a i A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , [w:] „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R . 3: 1955 nr 4, s. 80Ó—802. Również recenzja rocznika 1 ukazała się w „Sowietskaja Etnografija", Moskwa 1954, nr 3, s. 176—182 ( J . A. Kałojewa), oraz recenzja R. 1: 1953 nr 1, 2 — 3, w „Slovenskym Národopisie", R . 2: 1954 nr 1 — 2, s. 210 — 212 i R. 2: 1954 nr 1 — 4 w „Slovenskym Národopisie", R. 3: 1955 nr 4, s. 411 —415 ( J . Podolák). I ogólnokrajowa etnograficzna konferencja w Pradze w 1949 r. wykazała niski poziom metodologiczny dotychczasowej etnografii w Czechosłowacji, który nie odpo­ wiadał wymaganiom stawianym etnografii w obecnej dobie. Konferencja ta była punktem w y j ś c i o w y m dla etnografów czechosłowackich, była początkiem długich naukowych dyskusji poddających krytyce dotychczasowe osiągnięcia i założenia teoretyczne etnografii. Kabinet pro národopis a Kabinet pro lidovou pisen Ceskoslovenské akademie ved spolecné s Kabinetem pro národopis Slovenské akademie ved. Od nr 1 R. 4: 1956 ,,ĆE" wydaje Instytut Etnografii i Folklorystyki w Pradze oraz Pracownia Etnografii i Folklorystyki w Brnie Czechosłowackiej Akademii Nauk wspólnie z Insty­ tutem Etnografii Słowackiej Akademii Nauk ( Ú s t a v pro ethnografii a folkloristiku w Prazes poboćkou v Brné s N á r o d o p i s n y m ú s t a v e m Slovenské akademie ved v Bratislavé). 2 3 �362 KK0N1KA I RECENZJE 4 grafów radzieckich . Na łączną ilość 9 artykułów umieszczonych w dziale „Zagadnień teoretycznych" zaledwie 3 pochodzą od uczonych czechosłowackich . W pierwszym numerze „ C E " redaktor naczelny O. Nahodil nakreślił program czasopisma , którego powstanie było wynikiem nowego materialistycznego poglądu na świat i konieczności zastosowania w etnografii podstaw marksistowskich. W opar­ ciu o n o w ą metodologię winni etnografowie czechosłowaccy dążyć do rozwiązywania zaniedbanych dziedzin, zwrócić baczną uwagę na aktualne zagadnienia w y p ł y w a ­ jące z ujmowania konkretnej rzeczywistości, walczyć z przeżytkami nauki okresu międzywojennego, a przede wszystkim z tendencjami ahistorycznymi. „ C E " jako czołowe etnograficzne czasopismo Czechosłowacji ma niełatwe za­ dania. Musi reprezentować główne kierunki badawcze, informować o zasadniczych, poruszanych we współczesnej etnografii problemach, a nade wszystko w y t y c z a ć drogi rozwoju własnej dyscypliny naukowej. Tę dużą rozpiętość t e m a t y c z n ą ilustruje bogattwo działów wprowadzonych do czasopisma, reprezentowanych jednak nie­ równomiernie, co nie zawsze odpowiada nasileniu zainteresowania daną dziedziną wiedzy we współczesnej etnografii . Za podstawowe zadanie obecnej etnografii zostało w ó w c z a s uznane badanie kultury ludu czeskiego i słowackiego oraz przemian, które współcześnie w jej obrębie się dokonują. Dlatego też dział pt. „Etnografia czechosłowacka" skupił Bzczególną u w a g ę redakcji. Celem było przedstawienie pełnego obrazu życia i kultury wsi cze­ chosłowackiej. Niestety, nie w całej pełni redakcja wywiązała się z powziętego zadania. Uderza stosunkowo mała ilość artykułów z zakresu słowackiej kultury ludowej, eo t ł u m a c z y ć można istnieniem na Słowacji odrębnego czasopisma „ S l o v e n s k y Nârodopis". Nie prowadzi to jednak do objęcia całokształtu zjawisk kulturowych istot5 6 7 4 Anthropologie. Pfeklad stali M. F. NestureJia z Velké sovètské encyklopedie s pfedmluvou Vojtëeha Fettera, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 296 — 302; I I . K y m Hep, DmHozpafpunecKoe U3ynenue coepejn-enHoeo cejibCKoeo ôuma e CCCP, „ C E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 14 — 25; V. I . Cieerov, Otdzky studia eposu narodu 8SSB, „ C E " , R. 3: 1955 nr 3, s. 219 — 235; M. O. K o s v e n , O vyvoji prvobytné spolecnosti, „ Ć E " , R. 5: 1957 nr 1, s. 3—17; L . P. P o t a p o v , Samanismus u ndrodnosti Sajansko-Altajské vysoéiny jako historycky pramen, „ C E " , R. 5: 1957 nr 2, s. 134—145. O. N a h o d i l , Ke kritiee nëkterych idealisticki/ch teorii o pûvodu ndbozenstvi, „ĆE", R . 1: 1953 nr 2 —3, s. 116—135; t e n ż e , Matefské kulty, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 3 - 1 3 ; nr 3, s. 2 3 3 - 2 4 3 ; nr 4, s. 3 4 8 - 3 6 5 ; S. K o v a c e v i c o v â , Teoretické problemy vyskumu a spracovania Tudového odevu, „ Ć E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 5—13. O. N a h o d i l , O programu nového ethnografického êasopisu, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 1 - 3 . D l a orientacji podaję zestawienie ilościowe artykułów umieszczonych w poszcze­ gólnych działach czasopisma. W nawiasach podany jest numer rocznika, w k t ó r y m po raz pierwszy dział się pojawił: [ A r t y k u ł y w s t ę p n e ] (nie wydzielone w osobny dział) ( R . l , nr 1) — 20; Zagad­ nienia teoretyczne — Theoretické problemy ( R . l , nr 2 —3) — 9; Etnografia cze­ chosłowacka — Ethnografie Ceskoslovenskâ (R. 1, nr 1) — 24; Czeski i słowacki folklor —' Ćesky a slovensky folklor (R. 2, nr 2) — 10; Etnografia słowiańska — Slovanskâ ethnografie (R. 2, nr 2) — 2; Etnografia i folklor Z S R R — Ethnografie a folklor S S S R (R. 2, nr 1) — 1; Etnografia krajów obcych — Otâzky cizokrajné ethnografie (R. 1, nr 1) — 26; Obcy folklor — Cizokrajny folklor (R. 7, nr 1) — 1; Historia nauki — D ë j i n y v ë d y (R. 1, nr 4) — 7; Materiały — Materiały (R. 3, nr 1) — 20; Terminologia — Terminologie (R. 4, nr 1) — 3; Zagadnienia metodyczne — Otâzky methodiky (R. 1, nr 1) — 5; Dyskusje — Diskuse (R. 1, nr 2 —3) — 7; Spra­ wozdania z badań terenowych Zprâvy z t o T é n n i c h vyzkumft (R. 1, nr 2 —3) — 12; Przegląd etnograficznych prac zagranicznych — Pfehledy nârodopisné prâce v zahraniëi (R. 5, nr 4) — 6; Kronika, K r y t y k a i bibliografie, Drobne sprawy — Kronika, Kritika a bibliografio, Strućnó zprâvy. 5 6 7 �363 KRONIKA I RECENZJE nycli dla ludu zamieszkującego ziemie wchodzące w obręb Czechosłowacji. 1 nie tylko to. Problematyka artykułów we wspomnianym dziale jest z jednej strony zawężona w przeważającej części do kultury materialnej, i to głównie do budownictwa , rol­ nictwa , a z drugiej do kultury klasy robotniczej, stanowiąc połowę liczby wszystkich drukowariych w dziale „Etnografii czechosłowackiej" artykułów. Trzeba jednak przyznać, że artykuły te są potraktowane na ogół szeroko, nie mają charakteru wy­ łącznie opisowego, a często problemowy. Podniesienie problemowości tego działu udało się redakcji w d u ż y m stopniu przez przerzucanie artykułów materiałowych do odrębnego działu „Materiały", co nie zawsze było dosyć konsekwentnie przestrze­ gane we wszystkich numerach czasopisma. Część materiałów z czechosłowackiej kultury ludowej znajdujemy również w dziale „Sprawozdań z badań terenowych". Wielokrotnie podkreślona w etnografii czechosłowackiej konieczność badania zmian zachodzących we współczesnym życiu i kulturze wsi, związanych z przemia­ nami społeczno-gospodarczymi, znalazła wyraz jednak tylko w jednym — jak do­ tychczas — artykule z terenu środkowej części W y ż y n y Czesko-Morawskiej . W du­ ż y m z w i ą z k u z tym pozostaje zagadnienie — zupełnie nowe w etnografii czechosło­ wackiej — kultury klasy robotniczej. Po pierwszym na ten temat artykule o charak­ terze programowym , który omówił zadania etnografii w badaniu kultury robotni­ czej, przytaczając kwestionariusz stanowiący podstawę do przeprowadzania badań, ukazało się kilka artykułów d o t y c z ą c y c h zwłaszcza życia i kultury górników Zagłębia Kładeńskiego i Rosicko-Oslawiańskiego. W y k a z a ł y one duże zainteresowanie etno­ grafów czechosłowackich w y ż e j omawianym zagadnieniem, a d o t y c z y ł y bądź jednego wycinka kultury, jak na przykład: problem mieszkań robotniczych , p o ż y w i e n i e , stosunki s p o ł e c z n e , bądź w ogóle kształtowania się kultury klasy robotniczej . Do w a ż n y c h zagadnień współczesnej etnografii czechosłowackiej zaliczono ba­ danie kultury i sposobu życia wsi spółdzielczej. P o m o c n ą tutaj w d u ż y m stopniu była dyskusja radzieckich etnografów na temat etnograficznych badań w kołchozach. Te właśnie problemy b y ł y m. in. poruszane na I I I ogólnokrajowej konferencji etno8 9 10 11 12 14 8 13 15 J . K s i r , Lidove stavebnictvi na Hane, „ C E " , l i . 4: 1956 nr 4, s. 325 —366; R. 6: 1958 nr 4, s. 361 —380; V . P r a ż a k , K problematice zdkladnick pudorysnych typu lidorych staveb v 6eskoslovensku, „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 3, s. 219 —236; nr 4,6 s. 331 —360; S. S v e c o v a , Vyvoj bynania v Trnave pri Laborci, „ Ć E " , R. 4: 1957 nr 3, s. 219 —237; t e j ż e , Vl)voj ohnlsk v oblasti pod Yihorlatom, „ Ć E " , R. 5: 195, nr 2, s. 105—119; ,T. V . S c h e y b a l , Lidove stavby ve stfednim Pojizefi a v Podjeśtedi „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 2, s. 113—144 (ponadto szereg artykułów w dziale „Sprawozdania z badań terenowych", np. R . 1: 1953 nr 2 — 3, 4; _R. 2: 1954 nr 3; R. 5: 1957 nr 1). V. S a c h , Vyvoj pluhu a ćeske ruchadlo, „ Ć E " , R. 3: 1955 nr 1, s. 37 — 45; J . K r a m a f i k , Nektere otdzky studia ćeskych oradel, „ Ć E " , R. 6:^1958 nr 2, s. 113 — 124; t e n ż e , Dfevene ryce se Seleznym okutim v ćeskych zemich, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 3, s. 2 4 4 - 2 6 1 . O. S k a l n i k o v a , Pfispevek k studni soucasneho zpusobu sivota na Źdarsku, „CE", R . 4: 1956 nr 1, s. 5 - 2 4 . O. S k a l n i k o v a , K otdzce o studiu kultury a zpusobu zivota ćeskych a slovenskych korniku, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 2 —3, s. 153—162. O. S k a l n i k o v a , Pfispevek ke studiu delnickeho obydli na Kladensku, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 3, s. 2 1 9 - 2 3 4 . O. S k a l n i k o v a , Horniekd strava na Kladensku v devadesdt$ch letech minuleho stoleti, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 4, s. 3 9 1 - 4 0 0 . J . P a t e r a , Spolecensky źwot v obci Brandysek od 90. let 19. stoi. do r. 1938, „ C E " , R . 4:^1956 nr 2, s. 1 3 5 - 1 5 3 ; B . S t i e s s , K otdzce socidlnich pomeru skldfskeho delnictva v Cechach v 18. stoleti, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 4, s.'383 —390. K . P o j t i k , Formovdni delnictva a jeho vztah k vytvdfeni delninke kultury, „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 1, s. 1 — 19; K . E o j t i k — O. S i r o v a t k ą , Vyvoj horniclvi a £ivot korniku na Bosicku a Oslavansku vprvnipolovine 19. stoleti, „ĆE", R . 3 : 1955 nr 1, s. 3 — 36. 9 10 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 �364 KRONIKA 1 RECENZJE graficznej w 1953 r. '•, a referat I ' . 1. Kuszniera na temat etnograficznych badań nad życiem współczesnej wsi w Z S R R , zamieszczony w „ C E " ", dał wytyczne badaczom czechosłowackim. Świadczy o tym zamieszczone m. in. w czasopiśmie sprawozdanie z wyżej wspomnianych badań na Horsovskotynskn . Jednak, jak później podkreś­ lono , problematyka ta jako bardzo złożona wymaga znacznego pogłębienia meto­ dycznych podstaw prac terenowych, a przede wszystkim głębszej znajomości ekonomii politycznej okresu przejścia kapitalizmu w socjalizm. Jednym z ostatnich w a ż n y c h zagadnień w obecnej etnografii czechosłowackiej jest badanie mniejszości narodowych na terenie kraju. „ C E " poświęciła nieco miejsca temu zagadnieniu, umieszczając artykuły na temat wielkorodziny ukraińskiej na te­ renie wschodniej S ł o w a c j i oraz ludności c y g a ń s k i e j . T a k mniej więcej przedsta­ wiałaby się problematyka poruszana w „ Ć E " z zakresu czechosłowackiej kultury ludowej. Zanim scharakteryzuję zagadnienia rozpracowywane w , , Ć E " z dziedziny etno­ grafii obcej, należy wspomnieć o ścisłej współpracy etnografii czechosłowackiej z fol­ klorystyką, połączonych w Instytut Etnografii i Folklorystyki Czechosłowackiej Akademii Nauk. Współpraca ta znalazła odbicie w czasopiśmie w dziale „Czeski i słowacki folklor". Wcześniej jednak, bo już w 1953 r . , omówiono w „ C E " nowe perspektywy czechosłowackiej folklorystyki. Zagadnieniom tym poświęcona była I ogólnokrajowa konferencja folklorystyczna w 1953 r., na której podkreślono ko­ nieczność oparcia czechosłowackiej folklorystyki o doświadczenia folklorystyki ra­ dzieckiej oraz zwrócono szczególną uwagę na badanie folkloru robotniczego, któ­ remu też w dalszych numerach czasopisma poświęcono szereg a r t y k u ł ó w . „ĆE", jak już wyżej wspomniano, dążąc do objęcia szerokiej problematyki nie ogranicza się tylko do zagadnień związanych z własną kulturą ludową. Według arty­ kułu wstępnego O. Nahodila miała również o b e j m o w a ć prace z zakresu etnografii słowiańskiej. Jeszcze raz podkreślono konieczność zajęcia się w w i ę k s z y m stopniu t ą dziedziną w artykule p o d s u m o w u j ą c y m 10-lecie etnografii c z e c h o s ł o w a c k i e j . Dwa a r t y k u ł y , które umieszczono dotychczas w dziale „Etnografia słowiańska", nie m o g ą niestety świadczyć o w i ę k s z y m zainteresowaniu w tej dziedzinie ', mimo 18 19 20 21 2 2 23 24 26 26 2 16 Besoluce III. celostdtni pracovni conference ceskoslovenskyeh ethnografú, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 2 9 4 - 2 9 5 . K y u í H e p , op. cit. (przypis 4). O. N a h o d i l — V . S c h e u f l e r , Zpráva o ethnografickém vyzkumu na Hor­ sovskotynskn u ćeskych, pfesídlencú z Volyné, „ C E " , R . 2: 1954 nr 1, s. 90—100. O. N a h o d i l , Beset let Seskoslovenské ethnografie (1945 — 1955), „ Ć E " , R . 3: 1955 nr 2, s. 1 1 7 - 1 1 8 . O. N a h o d i l , K otdzce o velkorodiné a jejím rozkładu u vychodoslovenskych Ukrajincú, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 4, s. 303 — 329. E . Z á b r a n o v á , K otdzce ethnografického studia cikdnského obyvatelstva v óeskoslovensku, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 2 7 6 - 3 0 6 . Zob. też „ Ć E " , R. 6: 1958 nr 4, s. 436 — 439; R . 7: 1959 nr 1, s. 9 9 - 1 0 2 . Nové perspektivy Seskoslovenské folkloristiky, „ Ć E " , R. 1: 1953 nr 2 —3, s. 97. E . V r a b c o v á , Sovétská folkloristika — nás vzor, „ Ć E " , R . 1: 1953, nr 2 — 3, s. 1 0 1 - 1 1 5 . A. R o b e k , Pisné a vyprávéni kladenskych horni'kú a hutniku jako historycky pramen, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 238 — 251; O. S i r o v á t k a , Nejstarsi homické pisné na Bosicko-Oslavansku, „ Ć E " , R. 5: 1957, nr 1, s. 43 — 56; V. K a r b u s i c k y , Tradiiní homické pisné na Kladensku, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 14—28. N a h o d i l , Beset let..., s. 120. J . H r b e k , Novy arabsky pramen o vychodni a stfedni Europe (Abü Hámid al-Andalusi), „ Ć E " , R . 2: 1954 nr 2, s. 1 5 7 - 1 7 5 ; V . H a s a l o v a , Studie Václava Fialy k ethnografii Bojkú v Zakarpatské Vkrajiní, „ĆE", R . 2: 1954 nr 4, s. 338 — 365. Por. przypis 7. 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 22 2 3 24 25 2 6 2 7 �KRONIKA 1 RECENZJE 365 tak dużego dorobku uczonych poprzednich okresów, zwłaszcza w z i ą w s z y jeszcze pod uwagę, iż jeden z wymienionych artykułów jest orientalistyczny. Drugim zaniedbanym zagadnieniem w etnografii czechosłowackiej była etno­ grafia ludów pozaeuropejskich i niesłowiańskich, zamieszkujących Europę. Redakcja „ C E " chcąc naprawić dawne błędy, w których wyniku czechosłowaccy badacze, jak na przykład O. Pertold i Ć. Loukotka, zmuszeni byli drukować swoje prace poza granicami kraju, wprowadziła dział „Etnografia krajów obcych". I trzeba przyznać, iż rzeczywiście dział ten jest bogato reprezentowany w „ C E " , a nawet najliczniej ze wszystkich. Tutaj w y r ó ż n i a m y artykuły dotyczące niesłowiańskich ludów Europy, zwłaszcza poświęcone L a p o ń c z y k o m . Często omawiane są również ludy pozaeuro­ pejskie. W obrębie tego działu mamy prace oparte bądź na materiale z literatury obcej, który starano się przewartościować w świetle metodologii marksistowskiej , bądź oparte na w ł a s n y c h obserwacjach i studiach . W dziale tym osobne miejsce zajmują artykuły dotyczące zagadnień pochodzenia religii, teorii wysuwanych na ten temat, oraz wkładu i znaczenia etnografii przy rozwiązywaniu wspomnianych problemów. I w tym wypadku pomocne b y ł y doświad­ czenia etnografii radzieckiej, poświęcającej dużo miejsca tym zagadnieniom. W tym zakresie umieszczony w „ Ć E " artykuł programowy daje postulaty przyszłych etno­ graficznych b a d a ń . Do całości zagadnienia podchodzi się ze stanowiska materia­ lizmu historycznego, poddając krytyce idealistyczne teorie o pochodzeniu religii i podkreślając dużą ilość materiału etnograficznego zebranego na ten temat, jednak — jak dotąd — słabo opracowanego . Etnografowie czechosłowaccy słusznie zwracają uwagę na osiągnięcia etnografii poprzednich okresów, starając się w y d o b y ć z nich wszystkie momenty p o s t ę p o w e , a krytyce poddając błędne ujęcia. D ą ż y się przy tym do poznania historii etnografii, metod pracy stosowanych w minionych okresach, aby w ten sposób p o d s u m o w a ć dotychczasowy dorobek poszczególnych badaczy i ich wkład do poznania kultury ludowej. Istnienie w „ Ć E " odrębnego działu „Historia nauki" ma częściowo spełniać wyżej wspomnianą rolę . 28 29 30 3 1 32 33 2 8 V. M a r e k , Obydli a stavby u Laponeu, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 2, s. 1 7 6 - 199; t e n ż e , O ddvnychndboźenskychpfedstavdch Laponcii, „CE", R. 3: 1955 nr 4, s. 352 — 374; t e n ż e , K otdzce pfeźitkii totemistickych pfedstay u Laponeu, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 1, s. 38 —54; t e n ż e , Żena v ddvnem laponskem ndboźensM, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 3, s. 262 — 274; t e n ż e , Biśe saivu, Jabmeaimo a ndzory ddvnych Laponeu o źivote a smrti, „ĆE", R. 7: 1959 nr 4, s. 3 8 6 - 3 9 9 . Np. 0. N a h o d . i l , Pfe&itky totemismu u^tunguzo-m.andźurskych ndrodnosti, „ĆE", R . 1: 1953 nr 1, s. 27 —58; J . K r u ś i n a - Ć e r n y , Spoleeensky puvod zobrazo­ wani vicehlavych, boźstev, „ Ć E " , R . 3: 1955 nr^l, s. 46—71; L . H o l y , Ziskdvani a zpracovdvdni Seleza u vyehodoafrickych Bantu, ,,ĆE", R . 5: 1957 nr 3, s. 273 —288; nr 4, s. 3 4 8 - 3 6 7 ; R. 6: 1958 nr 2, s. 1 4 4 - 1 6 2 ; nr 3, s. 2 7 0 - 2 8 0 ; nr 4, s. 3 8 1 - 3 9 5 . Np. O. P e r t o l d , JJmelecko-femeslne zpracovdni kovu na Ceyloni, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 59 — 69; Ć. L o u k o t k a , Jihoamerickd keramika, „ Ć E " , R. 2: 1954 nr 3, s. 245 —281; nr 4, s. 366 —391; W . H a n k e o v a , Nezndmy indiański) kmen na jezefe Jord v Bolimi, „ Ć E " , R. 7: 1959, nr 2, s. 1 4 6 - 1 5 6 . O. N a h o d i l , Aktualni ukoly ethnografie v badani o dejindch ndbo£enstvi, „ Ć E " , R. 4: 1956 nr 3, s. 2 1 7 - 2 1 8 . ^ O. N a h o d i l , Ke kritice nekterych idealistickjjch theorii o puvodu ndboźenstvi, „ĆE", R. 1: 1953 nr 2 —3, s. 116—135; t e h ż e , Preiitky totemismu u tunguzo-mandźurskych ndrodnosti, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 1, s. 27 — 58; t e n ż e , Matefske kulty, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 1, s. 3 - 1 2 ; nr 3, s. 2 3 3 - 2 4 3 ; nr 4, s. 348 —365. Por. też przypis 28. Tutaj znajdujemy takie na przykład a r t y k u ł y : O. P e r t o l d , Bfedbiźnd zprdva o źivoti a ethnografieke prąci MU Dr Vdclava 8vobody, „ĆE", R. 1: 1953 nr 4, s. 3 5 1 - 3 5 3 ; M. P r o k o p e ć , Pośledni leta Aleśe Hrdlićky, „ Ć E " , R . 1: 1953 nr 4, s. 353 - 3 6 1 ; A. R o b e k , Vdelav Krolmus, „ Ć E " , R. 7: 1959 nr 1, s. 59 —72. 2 8 3 0 3 1 3 2 3 3 �366 KRONIKA I RECENZJE W jednym z numerów „ C E " czytamy: „Redakcja „Ćeskoslovenskiej E t h n o grafie" zamierza dać czytelnikowi możność zapoznania się z pracami zagranicznych badaczy i naukowych instytucji, aby otworzyć okno na świat i zyskać jak największe doświadczenie i umiejętność, co jest jednym z koniecznych warunków skutecznego rozwoju naszej n a u k i " . Temu więc zadaniu służy dział „Przegląd etnograficznych prac zagranicznych", w k t ó r y m zamieszczono m. in. dwa artykuły polskich a u t o r ó w , oraz stałe, reprezentowane w k a ż d y m na ogół numerze czasopisma działy: „Kronika", „ K r y t y k a i bibliografia" oraz „ D r o b n e sprawy". Informują nas one o przeprowadza­ nych za granicą etnograficznych badaniach terenowych, działalności muzeów, kon­ ferencjach itp., w stosunkowo d u ż y m stopniu z terenu Polski. Niestety mało mamy wiadomości z dziedziny działalności poszczególnych insty­ tucji etnograficznych w samej Czechosłowacji. I tu nie wystarczą same notatki w „ K r o ­ nice", recenzje wystaw itp. „ C E " jako podstawowe czasopismo etnografów czecho­ słowackich powinno dać czytelnikowi, zwłaszcza obcemu, obraz całego etnograficz­ nego ruchu w Czechosłowacji, wszystkich metod i kierunków badawczych. Trzeba na zakończenie podkreślić, iż czasopismo to jest w a ż n ą pozycją i d u ż y m osiągnięciem w zespole czasopism na obszarze słowiańskim. Dlatego też — co trzeba stwierdzić z przykrością — istniejące trudności w uzyskaniu „ C E " w Polsce unie­ możliwiają szersze zapoznanie się u nas z rozwojem etnografii czechosłowackiej. 34 35 Zofia Szromba „ S L O V E N S K Y N A R O D O P I S " , R . 17: 1953-1959. Organ Instytutu Etnograficznego w Bratysławie, wyd. Słowackiej Akademii Nauk „ S l o v e n s k y Narodopis" — reprezentacyjne czasopismo etnografów słowackich zaczęło u k a z y w a ć się jako rocznik w 1953 r. pod redakcją J,ana Mjartana, organi­ zatora i późniejszego dyrektora Instytutu Etnograficznego w Bratysławie. Decyzja wydawania „Slovenskeho Narodopisu" wyrosła w specjalnej atmosferze, jaka panowała wówczas w etnografii słowackiej. Likwidacja etnograficznego czaso­ pisma, jakim b y ł „Narodopisny Sbornik". wytworzyła sytuację dla rozwoju etnografii słowackiej kłopotliwą i niekorzystną. Poza tym był to okres dyskusji teoretycznych, kształtowania się nowej postawy ideologicznej, co oczywiście w y m a g a ł o czasopisma o nowym profilu, t o r u j ą c y m drogę metodom marksistowskim. N a l e ż y jeszcze do­ rzucić kilka faktów z tego okresu, który poprzedza wyjście pierwszego zeszytu ,,Slovenskeho Narodopisu". W 1949 r. odbyła się w Pradze konferencja etnografów, w której obok Czechów uczestniczyli Słowacy. Konferencja ta miała na celu ustalenie na drodze dyskusji postawy metodologicznej etnografii czechosłowackiej. J a n Podolak, w 1956 r. na­ czelny redaktor ,,Slovenskóho Narodopisu'.', w artykule Dziesięć lat etnografii sło­ wackiej (1945 — 1955), charakteryzuje ją w sposób n a s t ę p u j ą c y : „ V y z n a m tejto konferencie spoćiva p r e d o v ś e t k y m v tom, że vaćśina nadopisnych pracovnikov tu jasne proklamovala, że ćeskoslovensky narodopis ne-może stat' izolovane od żivota, że ne-może byt' vedou pre vedou, odtrhnutou od konkretnych potrieb a ułok spojonych 3 4 N a h o d i l , Deset let..., s. 218. ^. A. G l a p a , Badania odzieży ludowej w Polsce w latach 1945 — 1955, „ Ć E " , R . 5: 1957 nr 4, s. 368 —383; I . T ł o c z e k , Polska chałupa na polsko-czechosłowackim po­ graniczu, „ Ć E " , R . 7: 1959 nr 1, s. 8 7 - 9 8 . 3 5 �367 KRONIKA I RECENZJE 1 z budovanim socjalistickej ylasti" . P o w z i ę t a w Pradze decyzja oparcia przyszłych badań etnograficznych na zasadach metodologicznych marksizmu miała zdecydo­ wany w p ł y w na rozwój przyszłej etnografii słowackiej. W trzy lata później, bo w 1952 r., odbyła się druga konferencja w Pradze, której celem była dyskusja nad zakresem i metodą badań terenowych. Ustalono, że celem badań ma b y ć poznanie kultury ludowej czeskiej i słowackiej w dobie przejścia do socjalizmu oraz odszukanie foTm narodowych, które powinny przetrwać w nowej sytuacji społeczno-gospodarczej. W tej to właśnie atmosferze dyskusji zaczęto wy­ dawać w 1953 r. „ S N " . Do 1959 r. ukazało się 7 roczników. Przez dwa pierwsze lata „ S N " wychodzi jako kwartalnik, a następnie dwumiesięcznik. System wydawania 6 z e s z y t ó w w ciągu roku, jak to czyni w ostatnich latach redakcja „Sowietskiej Etno­ grafii", nie zdał w Słowacji egzaminu. Zbyt mała ilość stron ścieśnionego numeru uniemożliwiała publikowanie większych prac. Dlatego też w 1959 r. powrócono do dawnej koncepcji wydawania kwartalnika. Jakież b y ł y założenia i jaka linia rozwojowa tego regularnie ukazującego się czasopisma w ciągu siedmiu lat jego istnienia. Poszukując odpowiedzi na pierwsze z tych p y t a ń , należałoby sięgnąć do artykułu wstępnego, który zazwyczaj zawiera założenia teoretyczne i cele redakcji, a następnie dopiero śledzić realizację tych za­ mierzeń. Niestety programowego artykułu nie zamieszczono. Kierując się jednak treścią zamieszczonych artykułów, sądzić można, że czasopismo postawiło sobie jako główne zadanie przedstawienie mechanizmu rozwoju słowackiej kultury ludowej na tle warunków, które je determinują. Zarysowuje się wyraźnie tendencja wykazania swoistości kultury słowackiej, ukształtowanej w odrębnych warunkach historycznych. Zależenia te realizuje się przede wszystkim poprzez publikowanie w y n i k ó w szcze­ gółowych badań terenowych, w wielu wypadkach z dosyć wąskiego wycinka rzeczy­ wistości. Charakterystyczne jest zatem dla tego pisma umieszczanie artykułów materiałowych, które z natury rzeczy nie stanowią podstawy do dyskusji. Odczuwa się brak podejmowania szerszej problematyki, a nawet wyniki badań terenowych w wielu wypadkach nie są popierane materiałem p o r ó w n a w c z y m chociażby z obszaru Słowacji czy najbliższych Czech, co nie pozwala na wyrobienie sobie poglądu chociażby co do częstotliwości w y s t ę p o w a n i a opisanego wytworu . Korzystnie na tym tle od­ bija artykuł "Beli Guuda, dotyczący transportu w 2akavo v c a c h , w . k t ó r y m autor przenosi zagadnienie na szersze tło porównawcze. Dopiero w ostatnich latach widać wyraźniej tendencje nadania „ S N " charakteru czasopisma zajmującego się szerszą problematyką, co oczywiście jest zapowiedzią jego dalszego rozwoju . 2 s 4 1 J . P o d o ł a l i , Denat rokov slocenskeho ndrodopisu (1945 — 1955), „ S N " , Braty­ sława R. 3: 1955 z. 4, s. 4 2 1 - 4 5 0 . Podaję dla przykładu kilka artykułów: R. S c h n e k , Łapanie vtdkov v oblasti horneho Ipla, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 167 — 178; S. B u t k o v i c , JJvod do studia solnobanskeho iipkarstva, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 135—166; J . S t a n k o v a , Pozndmky k papucdfstvi v Sucavske dolinę, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 45 — 64; M. M a r k u s , Ozdobne rohy na vychodnym Slovensku, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 12 — 34; V . U r ­ b a n co v a, K vyvoju dvoj&tranneho pluhu v Gemeri, „ S N " , R. 5: 1957 z. 5, s. 491; P. S t a n o , L'udove stavitelstvo v Bejdovej, „ S N " , R. 5: 1957 z. 2, s. 135—173; G . T a ­ b o r i , Micky slovenskyeli, Sien v Tótkomlóśi, „ S N " , R . 5: 1957 z. 6, s. 609 — 627. B . G u n d a , Dudovy transport v Zakaroveiach, „ S N " , R . 3: 1955 z. 2, s. 150 —212. V . P r a ż a k , Pfispevky k studiu lidovych staveb v by"vale nemecke jazykove oblasti pfi Kremnici,. „ S N " , R. 7: 1959 z. 1, s. 3 — 54; J . M i n a r i k , Folklórne prvky v starsej slovenskej literature s osohitnym zretelom na kdzeri, Joachima Kalinku z r. 1684, „ S N " , R 7: 1959 z. 2, s. 201 — 222; J . H r o z e n Ć i k , K otdzke vzniku turćanskeho olejkdrstva, „ S N " , R . 7: 1959 z. 3, s. 3 4 2 - 3 5 5 ; O. Z i l y n s k y j , Piseń o hofiei lipce, „ S N " , R . 7: 1959 z. 3, s. 356 —376; B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiale k studiu pastierstva na Slovensku, „ S N " , R. 7: 1959 z. 3, s. 3 8 7 - 4 3 3 . 2 3 4 �368 K R O N I K A 1 KK(.'KNZ.Itó Z dotychczasowym charakterem opisowym „ S N " wiąże się druga jego uderza­ jąca cecha, a mianowicie brak artykułów teoretycznych. L u k ę t ę zapełnia redakcja przez umieszczanie tłumaczeń z j ę z y k ó w obcych . Unikanie tego typu o p r a c o w a ń , niewiadomo, czy aby słuszne, jest t ł u m a c z o n e przez ,1. Podolaka brakiem teoretycz­ nego przygotowania u badaczy słowackich. J e d y n ą próbą zabrania głosu w dyskusji nad zagadnieniami teoretycznymi jest artykuł S. K o v a ć e v i ć o v e j Yyznam Marxovho „Kapitału" pre skumanie ludovej kultury na Slovensku' , gdzie słuszność sformułowań teoretycznych Marksa rozpatruje autorka na tle konkretnego materiału etnograficz­ nego. Warto zwrócić uwagę, że w pierwszych rocznikach „ S N " w artykułach referu­ jących materiał terenowy daje się w formie krótkiego podsumowania c h a r a k t e r y s t y k ę stosunków ekonomicznych badanego regionu. Mają one t ł u m a c z y ć zmiany z a c h o d z ą c e w wytworach głównie kultury materialnej. Zbyt wąskie i nierozpracowane potrakto­ wanie tego zagadnienia stwarza wrażenie „ e k o n o m i z m u " i budzi wątpliwości co do wyczerpania wszystkich możliwych przyczyn warunkujących badaną sytuację. I jeszcze jedna cecha charakteryzująca omawiane czasopismo, a mianowicie zestaw tematyczny zamieszczonych artykułów. Szczegółowo omawiam to zagadnienie w dalszej części lecenzji, tutaj chciałabym jedynie stwierdzić, że przeważającą część stanowią artykuły z zakresu kultury materialnej. Dla zilustrowania podaję, że w siedmiu rocznikach „ S N " ukazało się na około sto innych zaledwie 28 artykułów o tematyce nie dotyczącej kultury materialnej. Oczywiście zdaję sobie sprawę, ż e cyfra nie świadczy o szerokości potraktowania tematu ani o jego wyczerpaniu, niemniej jednak dowodzi małego zainteresowania tym, co nie wchodzi w zakres materialnej kultury ludowej. N a l e ż y spodziewać się, że zakres ten będzie poszerzony, chociażby tylko w kierunku roboczego podania w y n i k ó w badań nad postawami ludności wobec ostatnich przemian w dziedzinie gospodarczej. Proces kolektywizacji, który na te­ renie słowackim przybrał tak powszechny charakter, powinien b y ć koniecznie zano­ towany w etnografii. Nie chodzi tu nawet o badanie kolektywu, które, jak mi wiadomo, jest zaplanowane przez etnografów słowackich, ale Taczej o zarejestrowanie niepowta­ rzalnego procesu zmian, odbywającego się w świadomości ludzkiej w momencie wpro­ wadzenia nowej formy gospodarki. Warto by też przebadać postawy ludności zależnie od zróżnicowania płci, wieku i majątku. Dostosowanie się do nowych warunków zatrze szybko te początkowe żywiołowe reakcje. Oczywiście poza tym p r z y k ł a d o w y m tematem nasuwa się szereg innych zagad­ nień, które warto by poruszyć na łamach „Sloyenskeho Narodopisu". „ S l o v e n s k y Narodopis" jest pismem ż y w o t n y m , czego dowodem jest m. in. jego stałe szukanie nowych rozwiązań w układzie treści. Do 1957 r. szeregowano opracowania wg sche­ matu: artykuły, muzeologia etnograficzna, materiały i archiwa, „sprawy" i recenzje. Układ ten zmienił się korzystnie przez dodanie osobnego działu, w k t ó r y m umieszcza się artykuły dyskusyjne („Diskusie"). W 1959 r. pojawia się dalszy dział: „ D r o b n e sprawy", gdzie zamieszcza się wiadomości z życia naukowego (badania terenowe, przyjazdy badaczy obcych, notatki informacyjne itd.). Szczególnie cenne jest wpro­ wadzenie przeglądu bibliograficznego, który orientuje o nowych wydawnictwach słowackich. 5 8 ! 5 A r t y k u ł y teoretyczne omawiane są w części dotyczącej szczegółowej za­ wartości pisma. P o d o l a k , op. cit., s. 1. S. K o v a c e v i ó o v a , Vyznam Marxovho „Kapitału" pre skumanie Iudovej kultury na Slovensku, „ S N " , R . 4: 1956 z. 6, s. 597 — 601. 6 7 �369 KRONIKA I RECENZJE Jak już wyżej wspomniałam, przeważającą ilość stanowią tu a r t y k u ł y o charak­ terze materiałowym, a nieliczne prace teoretyczne są tłumaczeniami autorów obcych, przeważnie radzieckich, podających m. in. znaczenie metodologii marksistowskiej dla badań nad folklorem . * Bardzo ciekawe zagadnienie z punktu widzenia metodycznego porusza C. W a karelski w artykule d o t y c z ą c y m przeżytków kulturowych . Autor stwierdza, że ba­ dane we współczesności przeżytki kulturowe, powstałe w konkretnych sytuacjach społeczno-gospodarczych muszą b y ć rozpatrywane w ścisłym powiązaniu z ó w c z e s n y m podłożem. Wskazane b y ł o b y również przebadanie całej drogi, jaką przeszło to zja­ wisko, nim zaczęliśmy rejestrować jego obecną postać. Tylko przy takich założeniach b ę d z i e m y mogli zrozumieć to, co zmienione w ciągu lat przetrwało do czasów naszych. Zawsze aktualne zagadnienie wypracowywania jak najbardziej precyzyjnej metody badań terenowych jest treścią artykułu F . Poloczka i L . K u n z a . Poloczek podaje na u ż y t e k folklorystyki schemat oraz kwestionariusz, który jednak w sposób bardzo ogólny nakreśla ten rodzaj badań. Drugą dużą grupę stanowią artykuły, których treścią jest usystematyzowany materiał zebrany w terenie. Stąd g ł ó w n ą p o d s t a w ą źródłową tych prac są przekazy tradycji ustnej lub obserwacje notowane na miejscu, poparte danymi z literatury, a w mniejszym stopniu archiwaliami. Zakres opracowywanej tematyki wydaje się b y ć tu stosunkowo wąski. Z dziedziny gospodarki interesuje Słowaków przede wszyst­ kim rolnictwo, a w mniejszym już stopniu hodowla. Natomiast d u ż y m zaintereso­ waniem u,badaczy słowackich cieszy się rzemiosło, zagadnienia stroju i budownictwa. Poza artykułami o tematyce gospodarczej mamy szereg innych, zawierających przyczynki z zakresu łowiectwa, medycyny ludowej, obrzędów dorocznych, wierzeń, literatury i muzyki ludowej. Tematyka społeczna jest w „ S l o v e n s k y m Narodopisie" bardzo ubogo repre­ zentowana. Jeśli nawet w y s t ę p u j e , jak np. w artykułach na temat badań nad klasą robotniczą, to raczej ujawnia się to ód strony planowania, a nie analizy konkretnych sytuacji. Bardziej interesujące są 2 artykuły dotyczące zbójnictwa, gdzie g ł ó w n ą tezą jest uwarunkowanie tego zjawiska stosunkami e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i . Stosunkowo szeroko podejmowany i referowany jest problem specyficzny dla sytuacji słowackiej, a mianowicie zagadnienie badań nad słowackimi mniejszościami narodowymi na terenie Węgier oraz grupami węgierskimi w granicach Czechosłowacji. Dotychczasowe badania idą w kierunku poszukiwań zachowanych odrębności, ana­ lizy przyczyn, które warunkują ich przetrwanie, oraz śledzenia procesu asymilacji. Wyniki tych ciekawych badań opublikowane zostaną w osobnym wydawnictwie. Na zakończenie przeglądu tematyki warto by wspomnieć o próbie monogra­ ficznego opracowania kultury grupy Cyganów, której podjęła się E . Ć a j a n k o v a . Na ogół większość artykułów w ,,Slovenskym Narodopisie" ogranicza się do podania materiału z jednej miejscowości lub regionu, natomiast rzadziej, jak o tym 8 9 10 1 11 12 8 I . B . A s t a c h o v, ZvySky Marrovskej „teorie" ii rozpracovani otazok o vzniku umenia, „ S N " , R. 1: 1953 z. 1, s. 3 — 21; V. I . C i c e r o v , Proti antimarxistickej koneepeii N. J. Marra n otdzkach Tudovej slomsnosti, „SN*', R. 3: 1955 z. 3, s. 289 — 309. Ch. V a k a r e l s k i , Kulturne preźltky, „ S N " , R. 6: 1958 z. 1 — 2, s. 154—167. F . P o l o c z e k , K metodickijm zasadom zbierania hudobneho folkloru, „ S N " , R. 5: 1957 z. 2, s. 191 — 213; L . K u n z , Ndstin dokumentaóni prane v etnografii a folkloristice, „ S N " , R. 1: 1953 z. ] , s. 2 0 1 - 2 6 5 . ' A. M e l i c h e r e i k , K otdzke vzniku zbojnietva v Karpatoch, „ S N " , R . 4: 1956 z. 2, s. 163—194; A. H u ś ć a v a , Zbojnicke druziny na se serovyehodnom Slovensku do r. 1526, „ S N " , R. 4: 1956 z. 4 —5, s. 458 —478. E . Ć a j a n k o v a , Źivot a kultiira roźkovianskych Gigdńov, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 - 2 , s. 1 4 9 - 1 7 5 ; R. 2: 1954 z. 3 - 4 , s. 2 8 5 - 3 0 8 . 9 1 0 1 1 1 2 Etnografia Polska, t. I V 24 �370 KRONIKA I RECENZJE była już mowa, spotyka się uogólnienia w stosunku do całej Słowacji. Do tych ostat­ nich należą np. artykuły M. Moravkovej , E . Markovej , K . Chotka , B . K o p c z y ń ­ skiej-Jaworskiej , c z y ' t e ż J . Podokika , J . Mangi , R. Z a t k o . Z kolei chciałabym w sposób możliwie zwięzły przeprowadzić analizę t e m a t ó w podejmowanych przez etnografów słowackich. Tak więc w dziedzinie rolnictwa poza pracami czysto opisowymi, których celem jest zasygnalizowanie w y s t ę p o w a n i a okreś­ lonych w y t w o r ó w kulturowych , są prace zajmujące się rodowodem narzędzi oraz możliwością ich powstania w kilku niezależnych punktach . Zagadnienie hodowli porusza jedynie artykuł polskiej etnografki, poświęcony organizacji pasterstwa . Autorka stara się w y k r y ć dawne, ogólnokarpackie elementy tej organizacji paster­ skiej oraz stwierdzić, które z nich są jej odmianami lokalnymi. Drobnym przyczyn­ kiem do poznania sposobów łowieckich jest czysto opisowe podanie techniki łapania p t a k ó w na terenie Górnego Ipla. Jednym z najciekawszych artykułów z zamieszczonych w ,,Slovenskym Narodopisie" jest praca o ludowym transporcie we wsi Ź"akarovce . Autor na przykładzie narzędzi transportu analizuje zmiany, jakie wnosi na wieś tworząca się nowa grupa społeczna — robotnicy, oraz jak na tym tle zmienia się rola gospodarcza kobiet. Cie­ kawie zarysowuje się zagadnienie przechowywania przez kobiety tradycyjnych form kultury ludowej jako wyraz sytuacji społecznej kobiety wiejskiej, przywiązanej do wsi i pozbawionej bliższych k o n t a k t ó w z miastem. Autorowi chodzi o podkreś­ lenie konserwatyzmu kobiet z a a n g a ż o w a n y c h w pracy na roli, w odróżnieniu od męż­ czyzn, którzy stanowiąc element ruchliwszy są nosicielami zmian. A r t y k u ł y dotyczące budownictwa słowackiego poza materiałem opisowym zaj­ mują się zagadnieniami zależności form budownictwa od sytuacji rodziny oraz specy­ ficznego dla Słowacji w p ł y w u niemieckiego, zaznaczającego się w powstawaniu okreś­ lonych form budownictwa mieszkalnego . Rzemiosło ludowe jest tematem dużej ilości artykułów. W większości d o t y c z ą one procesów technologicznych . Rzadziej spotykamy się z monograficznym ujmo­ waniem ośrodków rzemieślniczych oraz analizą przyczyn rozwoju i u p a d k u . Są 13 1S 17 14 16 18 19 20 21 22 23 24 26 20 1 3 M. M o r a v k o v a , A. P r a n d a , Prispevek k studiu slovenskych Tudovych ko£uchov, „ S N " , R. 3: 1955 z. 2, s. 2 1 3 - 2 5 6 . • E . M a r k o v a , Po stopach krosienok, „ S N " R . 5: 1957 z. 1, s. 4 7 - 8 6 . K . C h o t e k , Pletane stavby na Slovensku, „ S N " , R. 2: 1954 z. 3 — 4, s. 237 —284. B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op.cit., s. 1. J . P o d o l a k , Prispevok k śtńdiu oracich ndstrojov na 8lovensku. „ S N " , R. 4: 1956 z. 1, s. 45. J . M a n g a , Morena a jej madarske obmeny, „ S N " , R . 4: 1956 z. 4 — 5, s. 421 — 457. R. Ź a t k o , Prispevok k śtńdiu slovenskych betlehemskych hier, „ S N " , R . 4: 1956 z. 1, s. 17 — 44. V. U r b a n c o v a , Sposoby uskladńovania obilia v Gaćove, „ S N " , R. 7: 1959 z. 1, s. 105—114; M. J u r k o v i ć , Stare oradld v zbierkach Slovenskeho muzea v Bratislave, „ S N " , R . 4: 1956 z. 3, s. 306 — 312; J . N i i n a n s k y , Brestovianske źatvy a mlatby v minulosti, „ S N " , R . 6: 1958 z. 3, s. 238 —278; U r b a n c o v a , op.cit., s. 1. J . K u d l a ć e k , Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho orneho pofnohospoddrstva, „ S N " , R. 5: 1957 z. 1, s. 3 — 46; J . P o d o l a k , op.cit., s. 10; t e n ż e , Nomen­ klatura pluhu na uzemi slovenskeho etnika, „ S N " , R . 5: 1957 z. 3 — 4, s. 307 — 333. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op.cit., s. 9; S c h n e k , op.cit., s. 9. G u n d a , op. cit., s. 9. P r a ż a k , op.cit., s. 9. J . P a t k o v a , Vplyv tovdrenskej vyroby na ludovy odev trnavskeho okolia, „ S N " , R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 94—122; V . N o s a l o v a , Eudovd vyśivka v Helpie, „ S N " , R. 4: 1956 z. 6, s. 5 3 8 - 5 7 9 . J . T r n k a , Zdriećska a p4chovskd farbiareń modrotlace, „ S N " , R. 7: 1959 z. l', s. 55 — 88; J . S t a ń k o v a , Pozndmky k papućafsM v Su6avske dolini, „ S N " R. 2: 1954 z. 1 — 2, s. 45 — 64; M. M o r a v k o v a , A. P r a n d a , op. cit., 8. 10. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 2 5 2 0 �371 KRONIKA I RECENZJE jednak wśród nich prace omawiające zagadnienie organizacji rzemiosła, np. orga­ nizacji zbytu, zróżnicowania socjalnego w obrębie jednej branży czy prawo konku­ rencji działające w r z e m i o ś l e . Przy opracowaniach stroju brane są pod u w a g ę zagadnienia zmian w czasie oraz skutki inwazji wyrobów fabrycznych na wieś. Wiąże się to z szerszym zagadnieniem urbanizacji w s i . Przeglądając artykuły związane tematycznie z tzw. kulturą d u c h o w ą m o ż n a prześledzić kilka problemów, które autorzy starają się rozwiązać względnie tylko zasygnalizować. Jednym z nich jest oddziaływanie Kościoła na obyczajowość ludową oraz wykrywanie tych zwyczajów, które przetrwały z czasów przedchrześcijańskich w formie mniej lub więcej zmienionej . Drugim problemem interesującym badaczy słowackich jest przetrwanie do dzisiaj pewnych przeżytków w świadomości chłopów i poszukiwanie przyczyn tego z j a w i s k a , Józef Minarik porusza w swoim artykule zagadnienie w p ł y w u utworów litera­ tury mieszczańskiej na twórczość ludową oraz kwestię ich wzajemnego na siebie o d d z i a ł y w a n i a . N a s t ę p n y m z kolei tematem jest zjawisko powszechnego w y s t ę p o ­ wania pewnych w ą t k ó w w literaturze ludowej i poszukiwanie ich na drodze analizy tekstu i chronologii . Do ciekawszych studiów należy analiza warunków sprzyjają­ cych rozkwitowi pieśni ludowej o określonej tematyce oraz szukanie przyczyn, które powodują jej zanikanie . Te same zresztą poszukiwania d o t y c z ą gier i zabaw dzie­ c i ę c y c h . Do tejże kategorii zainteresowań należą badania w zakresie sztuki ludowej oraz sprawa korzystania z jej w ą t k ó w w twórczości miejskiej . Poza pracami ustawionymi problemowo jest wiele artykułów o charakterze opi­ sowym, w których wkład autorów ogranicza się do zebrania i uporządkowania ma­ teriałów. Na zakończenie należy zwrócić uwagę, że , , S N " jest z wielu względów czasopismem cennym dla etnografa polskiego. Można w nim znaleźć nie tylko bogaty materiał porównawczy dla ogólnych studiów nad kulturą ludową Słowian, ale przede wszyst­ kim cenne źródło porównawcze dla wielu w y t w o r ó w ludowych znajdujących się na terenie Polski. Również poruszane są ogólne zagadnienia znane i szczególnie bliskie badaczowi polskiemu. Należałoby także wspomnieć o starannej szacie graficznej oraz o w y j ą t k o w o bogatym i przejrzystym materiale ilustracyjnym. 27 28 29 30 31 32 33 34 36 Anna 2 7 Zambrzycka-Kunachowicz J . H a n u s i n , Varechárstvo v Selci, „ S N " , R. 3: 1955 z. 1, s. 10 — 48; J . B i e l z , Habdnska osada v Sedmohradsku, ,,SN", R. 6: 1958 z. 3, s. 225 — 237. A. P o l o n e c , Organizada obchodného zivota hornooravskych plátennikov, ,,SN", R. 3: 1955 z. 1, s. 49 — 82; K . C s i l l é r y , Predbezné pozndmky k spracovaniu ludovélio drevárstva na slovenskej dedine Szuhahuta (Madarsko), R. 3: 1955 z. 3, s. 353 — 372. M a n g a , op. cit., s. 10. J . M j a r t a n , Vampírske povery w Zemplíne, ,,SN", R. 1: 1953 z. 1, s. 107 — 134. M i n á r i k , op. cit., s. 9. Z i l y n s k y j , op. cit., s. 9. J . K o m o r o v s k y , Kedy vznikla Tudová tradicia o královi Matejovi Korvinovi, „ S N " , R. 3: 1955 z. 3, s. 3 0 9 - 3 1 6 . Z a t k o , op. cit., s. 10. L . B u r l a s , Béla Bartók, ,,SN", R . 4: 1956 z. 6, s. 5 8 0 - 5 9 6 ; A. P r a n d a , Figurálna tvorba Igndca Bizmajera, ,,SN", R. 4: 1956 z. 3, s. 237 — 289. 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �372 KRONIKA I RECENZJE J ugosławia E T N O L O G I A W JUGOSŁAWII W L A T A C H 1958 i 1959 1 Działalność na polu etnologii w Jugosławii w ostatnich dwu latach nie zazna­ czyła się przeprowadzeniem jakiejś poważniejszej akcji. Rozwijała się niezależnie, wszędzie zaś była przystosowana do chwilowych potrzeb i możliwości. Ośrodkami tej działalności b y ł y instytuty, katedry i muzea. Prace naukowo-badawcze i terenowo M u z e a . Praca, która miała w znacznej części charakter etnograficzny, zbieracki, o d b y w a ł a się w ramach normalnej działalności muzeów w Belgradzie, Zagrzebiu, Lublanie, Sarajewie, Skopju oraz w licznych większych i mniejszych placówkach muzealnych' i zbiorach mieszczących się w innych miastach. Swoją działalnością o b e j m o w a ł y one poszczególne obszary tak, że muzea etnograficzne w stolicach po­ szczególnych republik miały p o d ' s w o j ą opieką całe terytorium republiki, muzea krajowe i miejskie w mniejszych miejscowościach zwykle najbliższe i m terytorium. Podział oraz organizacja pracy, opracowywane tematy i metody były zazwyczaj zależne- od specjalnych warunków, a także od zakorzenionych tradycji oraz zainte­ resowań jednostek. T u i ówdzie grupa złożona z kilku pracowników w ciągu kilkunastu dni prowadziła badania w paru wsiach, to znów jeden fachowiec w y k o n y w a ł szereg krótszych, jednodniowych badań itp. Również tematyka badań była różnorodna. Z tego t e ż powodu trudno w tej chwili zebrać potrzebne dane, aby wyrobić sobie pogląd na całość osiągnięć terenowych placówek. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie opracowywało w 1958 r. następujące tematy: T o l n i c t w o , strój i architektura ze szczególnym zwróceniem uwagi na rzeźbę w drzewie. W Słowenii została opracowana w ramach prac badawczych tematyka wiejskiego umeblowania i tu p o w s t a ł y prace monograficzne o skrzyniach, k o ł y s k a c h i łóżkach, a następnie monografia wiejskiego umeblowania na obszarze Drawy i Mury oraz studium o rozwoju ornamentu tulipana na malowanym wschodniostyryjskim umeblo­ waniu. Również Muzeum Etnograficzne w Lublanie przewiduje w najbliższych latach poszukiwania w zakresie meblarstwa wiejskiego. W ramach działalności Muzeum w Sarajewie dokonane zostało na podstawie badań terenowych i danych z literatury syntetyczne opracowanie technik prymitywnego garncarstwa w J u g o s ł a w i i . W przeciwieństwie do podanych przykładów niektóre muzea na określonym i zwartym terenie badały równocześnie szereg elementów kultury materialnej, du­ chowej i społecznej, jak na przykład w Prekomurje i Halozach w Słowenii albo Neum w Dalmacji. Nadto pracownicy muzeum w Sarajewie zbierali materiały do pochodze2 1 W ciągu ostatnich dwóch lat kilkakrotnie w naukowych ośrodkach Jugosławii dyskutowano sprawę używania terminów „etnografia" i „etnologia". Podkreślano słuszność nazwy „etnologia", będącej także nazwą oficjalną na wszystkich uniwer­ sytetach jugosłowiańskich, w przeciwieństwie do nazwy „etnografia", używanej tu i ówdzie przez niefachowców dla całej tej nauki. Omawiano również n a z w ę i po­ jęcie folkloru, zwracając uwagę na częste nieporozumienia i nadużywanie tego ter­ minu. Etnolodzy uważają, że folklor jest częścią nauki etnologii. Folklorysta, po­ nieważ zajmuje się badaniem wycinka kultury ludowej, powinien znać i posługiwać się metodami etnologicznymi. W t y m ż e czasie poruszano zagadnienie „właściwej folklorystyki" i jej stosunek do etnologii. C. D . P o p o v i c , Tehnika primitivnog lonéarstva u Jugoslaviji, „Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, Etnologija", Nova serija, Sarajevo t. 14: 1959, s. 25 — 59. 2 �373 KRONIKA I RECENZJE nia osadnictwa. B y ł y wreszcie wypadki, że pewne muzea o p r a c o w y w a ł y część ma­ teriału według tematyki, a część według krain. I n s t y t u t y . Naukowo-badawcze prace terenowe b y ł y również udziałem naszych i n s t y t u t ó w uniwersyteckich i akademickich. W grudniu 1958 r. dwie ekipy studentów Seminarium Etnologicznego Uniwersytetu w Zagrzebiu zbadały w Dalmacji, według podanego programu, kilka wybranych elementów kultury (ognisko, przęślica, kierunki ruchów w tańcu itd.). Równocześnie zbierano materiały do opracowania kilku tema­ t ó w próbnych przeznaczonych do ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego. Jedna grupa badała środkową Dalmację, a więc od Novigradu pod Zadarem do Metkovicia, a druga zaś zatrzymała się w kilku miejscowościach na wyspie Hvar. Otrzymany materiał dał możność uzyskania znaczniejszych porównań. Akcją prac terenowych, rozpoczętą w 1957 r., zajmował się Instytut Historyczny W y d z i a ł u Filozoficznego w Zadarze. Niestety tej tak bardzo wydajnej i potrzebnej pracy nie można było k o n t y n u o w a ć w 1959 r. Środkami Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Sztuk w Zagrzebiu (Komisja dla Życia i Zwyczajów Ludowych) przeprowadzone zostały w 1958 r. badania terenowe w Baranji, na wyspie Mljet, w Dobrocie (Boka Kotorska), Boljunie (Istria), wyspach zadarskich, Rabie i Pagu, Bacce oraz Poljicach (Dalmacja). W roku n a s t ę p n y m prze­ prowadzono badania w S ł a w o n i i i kontynuowano je w Dobrocie. Materiał etnograficzny zbierany był także na naukowych wycieczkach studenc­ kich. Studenci zagrzebscy gromadzili dane do pewnych t e m a t ó w , które niezależnie od tego b y ł y opracowywane w różnych częściach Chorwacji, jak na przykład sposoby pokrywania dachu słomą, zwyczaje zapustowe, pomoc sąsiedzka i inne. Katedra belgradzka zorganizowała pracę w ten sposób, że zgromadzony materiał dał ogólny obraz życia i kultury badanych wsi. W y m i e n i ć nam jeszcze należy systematyczne, badania terenowe, przeprowadzane m i ę d z y innymi w ramach Towarzystwa Nauko­ wego Bośni i Hercegowiny, chociaż miały one bardziej charakter antropogeograficzno-etnograficzny, jak np. w opracowaniu monografii Lepenicy (1958 i 1959 r.). Niektóre z prac etnograficznych w y w o ł a n e b y ł y koniecznością, jak np. b u d o w ą siłowni nad rzeką Cetiną w Dalmacji, w związku z czym cały obszar musiał b y ć za­ lany wodą. Rezultatem takiego systematycznego badania jest monografia wsi Jarmenovci w Serbii, która, objęta planem ONZ, została przeznaczona na międzynarodowy ośrodek doświadczalny dla elektryfikacji wsi i prac rolnych . Prócz wykonanych prac etnograficznych na terenie Jugosławii przeprowadzono również badania terenowe poza naszymi granicami p a ń s t w o w y m i . Mianowicie w 1958 r. dokonano próby zebrania materiałów w południowych Włoszech (prowincja Molise) u tamtejszych emigrantów Chorwatów. Jeszcze bardziej planowo pracowali nasi etnolodzy wśród słowiańskich mieszkańców austriackiej części Styrii i Karyntii. Oprócz wymienionych etnologicznych czy etnograficznych i n s t y t u t ó w i m u z e ó w gromadziły materiał terenowy (w szczególności z zakresu kultury duchowej, a zwłaszcza literatury ludowej, muzyki i tańca), przeprowadzając równocześnie układ syste­ matyczny, instytuty folklorystyczne w Zagrzebiu, Lublanie (Instytut Muzyczno-Ludoznawczy) i Sarajewie . P e w n ą działalność na tym polu w y k a z a ł Związek Folk­ lorystów Jugosławii, którego prace, wygłoszone na zjazdach, opublikowano 3 4 5 3 Przebadano tu S. K n e ż e v i ć , Beograd t. 73: 1958, Do 1958 r. był lorystyczny Muzeum 4 5 obrzęd ludowy „kraljice", związany z Zielonymi Świętami, M. J o V a n o v i ć , Jarmenovci, „Srpski etnografski zbornik", ss. 149. samodzielną instytucją, a obecnie istnieje jako Wydział Folk­ Krajowego w Sarajewie. �374 KRONIKA I RECENZJE 6 w osobnych wydawnictwach zbiorowych . W Sarajewie rozwija natomiast działalność Instytut Bałkanologiczny. Celem większości wymienionych prac opisowych było danie materiału dla dal­ szego opracowania i wysuwania wniosków o charakterze historycznym i ogólnokulturowym. Oprócz tego kierunku, do jakiego należy większa część etnologów J u ­ gosławii, istnieją także etnolodzy nastawieni na badanie współcześnie zachodzących w y d a r z e ń i procesów w życiu ludowym. W związku z t y m należy wspomnieć, iż w Bel­ gradzie w ostatnich czasach działa Instytut Nauk Społecznych z oddziałem socjolo­ gicznym, gdzie obok innych dyscyplin reprezentowana jest również etnologia. Z pozostałych prac naukowo-pomocniczych w y m i e ń m y opracowany w Komisji dla Życia i Zwyczajów Ludowych Jugosłowiańskiej Akademii Nauk i Sztuk w Za­ grzebiu indeks do 39 wydanych do tej pory t o m ó w „Zbornika za narodni żivot i obióaje juźnih Slavena". W Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie rozpoczęto groma­ dzenie materiałów do przyszłej jugosłowiańskiej bibliografii etnologicznej. Analo­ giczne prace prowadzone są w Muzeum Etnograficznym w Belgradzie i w Seminarium E t n o ł o g i c z n y m w Zagrzebiu. Mówiąc o tej ostatniej placówce n a l e ż y dodać, że jej pracownicy zebrali i przygotowali do druku materiał o tradycyjnych wiejskich „zadrugach". Wśród problemów dyskutowanych w omawianym okresie trzeba wymienić także próbę określenia terminologii i klasyfikacji jugosłowiańskich bajek ludowych i podań. 7 Działalność popularyzacyjna W ciągu ostatnich dwu lat nasi etnolodzy wykazali swoją aktywność także na innych płaszczyznach, pośrednio związanych z ich specjalnością, a mianowicie roz­ wijali współpracę z radiem, filmem, uniwersytetem robotniczym itp., co pośrednio przyczyniło się do spopularyzowania etnologii wśród społeczeństwa Jugosławii. Mó­ wiono o potrzebach i możliwościach wprowadzenia do nauki szkolnej zagadnień etnologicznych albo co najmniej literatury ludowej, muzyki, sztuki plastycznej, tańca itd. Osiągnięto to częściowo przez wprowadzenie cyklu audycji do „Szkolnego Radia" w Zagrzebiu pt. „Wyraz muzyczny naszych narodów". W y s t a w y . Do tejże działalności należy zaliczyć wszelkiego rodzaju wystawy. Jedna z nich to wystawa przygotowana w 1959 r. pt. „ W y r o b y tekstylne i ceramika Jugosławii". Materiał etnograficzny wystawiono bez komentarzy etnologicznych, mając wyłącznie na uwadze jego stronę artystyczną. W wystawach podkreślono walory estetyczne eksponatów etnograficznych, umieszczając je obok materiału archeologicznego i nowoczesnych w y r o b ó w artystyczno-przemysłowych. Z pozostałych większych wystaw etnograficznych zorganizowanych w ostatnich dwóch latach należy w y m i e n i ć : „Zabawki dziecięce" (Belgrad 1958), „Ozdoby ludowe X I X wieku" (Belgrad i inne miejscowości, 1958), „ T k a n i n y wełniane Sławonii i B a ranji" (Osijek 1958), „ P e ć a w Słowenii" (Lubiana 1959), „Życie naszej wsi w prze­ szłości" (Bjelovar 1959), „ L u d o w a rzeźba w drzewie" (Belgrad 1959). 8 0 Bad kongresa folklorista na Bjelaśnici 1955 i u Fuli 1952, Zagreb 1958, ss. 195; Treći kongres folklorista Jugoslavije drían od 1 — 9 IX 1956 g. u Grnoj Gori, Cetinje 1958, ss. 344; Bad kongresa folklorista Jugoslavije u Varazdinu 1957, Zagreb 1959, ss. 352. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie posiada osobne wydawniotwa: „ R a d Vojvodjanskih muzeja" (t. 1 — 6: 1952—1957) i Posebna izdanja Vojvodjanskog muzeja, t. 1: Banatske Rere, Novi Sad 1958, ss. 426. Peća — zawój kobiecy, wielka chustka na głowę. 7 8 �KRONIKA I 375 RECENZJE Na u w a g ę zasługuje także wystawa nowszych publikacji etnologicznych tak krajowych, jak i obcych, która została urządzona w 1958 r. w Osijeku z okazji pierw­ szego Zjazdu Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii. Przewidziana była również wystawa współczesnych czechosłowackich publikacji z zakresu etnologii, która miała się opierać na wymianie takiego samego materiału jugosłowiańskiego, jednak do realizacji tego cennego p o m y s ł u niestety nie doszło. Prace organizacyjne 9 Krótki przegląd naszych osiągnięć ostatnich dwu lat w zakresie etnologii nasuwa nam zasadniczy wniosek, a mianowicie, że nie było w Jugosławii ściślejszej koordy­ nacji działania p o m i ę d z y poszczególnymi instytucjami etnologicznymi, co miało już miejsce i w dawniejszych czasach. B y ł to jeden z p o w o d ó w , że w czerwcu 1957 r. założono Towarzystwo Etnologiczne Jugosławii. Zasadnicza działalność tego Towarzy­ stwa, które liczy już około 250 członków, przypada akurat na okres minionych dwu lat i w zasadzie można ją zreasumować n a s t ę p u j ą c o : a) organizowanie pracy nad Atlasem Etnologicznym Jugosławii; b) rozbudowanie działalności wydawniczej (Biblioteka Towarzystwa Etnologicznego J u g o s ł a w i i ) ; c) zorganizowanie central­ nego czasopisma etnologów Jugosławii pt. „Etnolośki Pregled" ; d) próba skoordy­ nowania pracy nad bibliografią etnologiczną Jugosławii; e) nawiązywanie współ­ pracy z innymi dyscyplinami naukowymi, jak antropologia, farmacja i in.; f) próba rozwiązania różnych aktualnych fachowych z a g a d n i e ń ; g) dwie narady, w których uczestniczyła znaczna ilość członków z całej Jugosławii (Osijek 1958 i Banja L u k a 1959), oraz szereg mniejszych zjazdów na szczeblu republik. 10 11 9 Do ważniejszych prac wydanych w tym czasie należą m. in.: T . D j o r d j e v i é , Zivot i obiéaji narodni u Leskovaékoj Moravi, „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 70: 1958, ss. V I I 724; t e n ż e Priroda u verovanju i predanju naśega naroda, II, „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 72: 1958, ss. 272; M. S u ś t a r , Slovenski Ijudski piesi Primorske (Dodatek: H . N e u b a u e r , Kinetografija in njeni znaki), ,,Slo­ venski Ijudski piesi", Ljubljana t. 1: 1958, ss. 5 8 + 1 6 ; F . M a r o l t , M. S u S t a r , Slo­ venski Ijudski piesi Korośke, „Slovenski Ijudski piesi", Ljubljana, t. 2: 1958, ss. 68; M. J a g o d i ć , Narodopisna podoba Mengśa in okolice, Mengeś 1958, ss. 237; M. B o ­ sko v i ć - S t u l l i , Istarske narodne priée, „ N a r o d n o stvaralastvo Istre", Zagreb t. 1: 1959, ss. 288; V. C u b r i i o v i c , Terminologija plemenskog drustva u Gmoj Gori, ,,Posebna izdanja Srpske akademije nauka, C C C X X I , Etnografski institut", Beograd t. 9: 1959, ss. 59; Alpes orientales. Acta primi conventus de ethnographia Alpium orientalium tractantis, Slovenska akademija znanosti i umetnosti, Bazred za filolośke in literarne vede, Dela 12. Institut za slovensko narodopisje, t. 3, Ljubljana 1959, ss. 200. Ważniejsze czasopisma etnologiczne, ukazujące się w Jugosławii: „Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu", Sarajevo t. 1 — 55: 1889—1943, nova serija t'. 1 — 14: 1946—1959; „Srpski etnografski zbornik", Beograd t. 1 — 73: 1894—1958; „Zbójnik za narodni zivot i obićaje jużnih Slavena", Zagreb t. 1 — 39: 1896—1957; „Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", Beograd t. 1 — 20: 1926—1957; „Osjećki zbornik", Osijek t. 1 - 6 : 1942-1958; „Slovenski etnograf", Ljubljana t. 1 — 12: 1948—1959; „Glasnik Etnografskog instituta Srpske akademije nauka", Beograd t. 1 — 7: 1952—1958; „ R a d Vojvodjanskih muzeja", Novi Sad t. 1 — 6: 1952-1957; „Zbor­ nik Instituta za historijske naukę u Zadru", Zadar t. 1 — 2:^1955—1958; „Glasnik Muzeja Kosova i Metohije", Priśtine t. 1 — 2: 1956—1957; „Ćlanci i gradja za kulturnu istoriju istoćne Bosne", Tuzla t. 1: 1957. W serii wydawniczej Biblioteki Towarzystwa Etnologicznego Jugosławii (Biblioteka E t n o l o ś k o g drustva Jugoslavije) ukazał się z. 1: B . S k e r l j , Antropologija i etnologija, Beograd 1959, ss. 40; z. 2: M. G a v a z z i , Sudbina stare slavenske baśtine kod juSniii Slavena, Beograd 1959, ss. 41. „Etnolośki Pregled" Beograd R . 1: 1959, ss. 91 (przyp. w korekoie). 1 0 1 1 �376 KRONIKA I RECENZJE Do tej pory najważniejszym osiągnięciem Towarzystwa Etnologicznego J u ­ gosławii jest pTaca przygotowawcza nad Atlasem Etnologicznym. Potrzebę opracowa­ nia Atlasu odczuwano już dawno. Jeszcze przed I I wojną światową w Seminarium Etnologicznym Uniwersytetu w Zagrzebiu zbierano materiał do pojedynczych te­ m a t ó w . Przy tym jako lokalni korespondenci współpracowali także chłopi wszyst­ kich krain chorwackich. Późniejsze działania wojenne uniemożliwiły rozpoczętą pracę i z a h a m o w a ł y ją na dłuższy okres. Dopiero teraz w ramach Towarzystwa Etnologicz­ nego Jugosławii ponownie przystąpiono do ich wznowienia. Jest to dyktowane za­ równo w a g ą metodologiczną Atlasu Etnologicznego, jak również przemianami zacho­ dzącymi w tradycyjnej kulturze ludowej pod w p ł y w e m industrializacji i urbanizacji Jugosławii. Projekt Atlasu, opracowany przez Towarzystwo Etnologiczne Jugosławii, uznany został przez Związkową R a d ę do Pracy Naukowej jako podstawowe zadanie na najbliższy okres działalności. Ośrodek dla prac Atlasu Etnologicznego w Jugo­ sławii znajduje się w Zagrzebiu, skupiając w specjalnej sekcji Towarzystwa, tzw. Społeczności Roboczej Atlasu Etnologicznego, zarówno etnologów, jak również i nie­ fachowych współpracowników — wolontariuszy. Obecnie jest opracowywany pierwszy kwestionariusz, który obejmie szereg p y t a ń zgrupowanych wokół 9 podstawowych t e m a t ó w . Przy pomocy tego kwestionariusza rozpoczną się wiosną 1960 r. pierwsze próbne prace terenowe. 1 2 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Djurdjica Palośija (Zagrzeb) Tłum. z chorw. Z. Wagner „ Z B O R N I K ZA N A R O D N 1 Z I V O T I O B I C A J E J U Ż N I H S L A V E N A " , Zagreb R. 35 —39: 1951 — 1957, wyd. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti u Zagrebu. „Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena", aczkolwiek ma za sobą ponad pół wieku istnienia, jest jednym z młodszych czasopism etnograficznych Sło­ w i a ń s z c z y z n y . Zanim chorwaccy etnografowie przystąpili do wydawania swojego „Zbornika", skrupulatnie przebadali wszystkie pozytywne i negatywne cechy — zarówno natury merytorycznej, jak i formalnej — fachowej słowiańskiej literatury etnograficznej, wyciągając z nich wnioski praktyczne. W referacie zamieszczonym w pierwszym roczniku .,Zbornika" dr A. Radić omawia dotychczasowe, najważniej­ sze jego zdaniem, pozycje słowiańskich wydawnictw periodycznych, analizuje działy i zawarte w nich artykuły, poddając krytyce charakter, cel, zakres i praktyczną przydatność poszczególnych czasopism . 1 2 1 2 Częściowo materiał ten był ogłoszony w publikacjach Seminarium. „Zbornik za narodni zivot i obicaje jużnih Slavena". Na svijest izdaje Jugo­ slavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Uredio Prof. I v a n Milćetić, Svezak I , Zagreb 1896, ss. 358. Jest to właściwie pierwsze chorwackie wydawnictwo etnogra­ ficzne. Przed „Zbornikiem" w Jugosławii wychodził już „Letopis Matice slovenske" i od 1894 r. „Srpski etnografski zbornik", wydawany przez Srpska Kraljevska Aka­ demija. Z czasopism, które posłużyły „Zbornikowi" za pierwowzór, najstarszym słowiańskim periodykiem etnograficznym jest polska „Wisła", miesięcznik geograficz­ no-etnograficzny, w y c h o d z ą c y od 1887 r. Po nim, w 1889 r., ukazał się bułgarski „ S b o r n i k t za narodni umotvorenija, nauka i kniżnine", a następnie od 1890 r. „Żivaja Starina", periodyk działu etnograficznego carskiego rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Tuż za nim, w 1891 r„ w y d a w a ć zaczęto w Czechach „Ćesky L i d " , zbiór poświęcony studiom czeskiego ludu, zawierający poza etnografią i inne działy. 1 2 �377 KRONIKA I RECENZJE W słowie w s t ę p n y m od redakcji, t o w a r z y s z ą c y m pierwszemu tomowi „Zbornika", czytamy, iż charakter, cel i zakres czasopisma zawarty jest zarówno w jego tytule, jak i nazwie wydającej go Akademii, „która r ó w n y m staraniem otacza język, historię, przyrodę, jak i inne dziedziny nauki i kultury swych południowosłowiańskich ziem". Przede wszystkim jednak „Zbornik" winien opracowywać wszelkie przejawy kultu­ rowe życia ludu serbskiego i chorwackiego, „tego dwuimiennego narodu" . Już wówczas Radić kładzie duży nacisk na powiązanie teorii z p r a k t y k ą oraz na taki charakter pisma, aby było dostępne i zrozumiałe nie tylko dla uczonych, ale i dla ludu. Pragnie, aby „Zbornik" otworzył swoje szpalty zarówno dla ściśle naukowych prac i artykułów, jak i materiałów n a d s y ł a n y c h przez prostych ludzi, biorąc wzór z polskiej „Wisły", zamieszczającej w dziale Poszukiwania materiały ludzi dobrej woli, interesujących się kulturą ludową. Według zapowiedzi Radića „Zbornik" ma b y ć czasopismem wyłącznie etnograficznym, a nie wielobranżowym, jak na przykład ówczesne czasopisma polskie czy czeskie . „Zbornik" nie zawsze wychodził regularnie. Do 1939 r. ukazały się 34 roczniki, a dopiero w parę lat po drugiej wojnie światowej Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki wznowiła to ciekawe wydawnictwo. Rocznik 35 został wydrukowany w 1951 r., ale i obecnie dalsza rytmiczność wydawania czasopisma nie jest bez zarzutu. W pierwszym roczniku „Zbornika" p o s t ę p o w y Radić wyraził pogląd, iż od ty­ sięcy lat istnieje sztuczny podział narodu na posiadającą warstwę oświeconą oraz warstwę uciśnioną i ciemną. Pierwsza warstwa, stanowiąca mniejszość w narodzie, przyjęła gotowe wzory cywilizacji grecko-rzymskiej oraz religię chrześcijańską, na­ tomiast ogromna większość narodu poprzez długie wieki k u l t y w o w a ł a własną kul­ turę i stare wierzenia. Jednakże dzięki z w y c i ę s t w u idei humanistycznych zaczyna następować niwelacja klasowych różnic w narodzie; czas więc, aby zebrać wszystkie skarby ludowej kultury, pokazać ludowi prawdę o nim samym, aby przyjął ją otwar­ tym sercem. Takiemu zadaniu ma służyć „Zbornik" . Czytelnik polski rad by dowiedzieć się, jaki b y ł dalszy kierunek rozwijającego się „Zbornika", a przede wszystkim, jak dalece powojenne, przełomowe na wielką skalę zmiany zarówno polityczne, jak i społeczno-gospodarcze odzwierciedlają się w etnografii jugosłowiańskiej, w jakim stopniu materialistyczny pogląd na świat kształtuje podejście jugosłowiańskich etnografów zarówno w wysuwanej na czoło problematyce, jak i metodach badawczych. Niestety, wbrew oczekiwaniom, 35 tom „Zbornika", który ukazał się jako pierwszy po długoletniej przerwie, nie przynosi ani jednego artykułu dyskusyjnego, ba, redakcja ani jednym zdaniem nie kwituje bądź co bądź doniosłego faktu wznowienia wydawnictwa, i to jednego z bardziej po­ czytnych czasopism jugosłowiańskich, a co gorsza, zlikwidowany został dział refe­ ratów dyskusyjno-krytycznych i bibliografii. Powojenny „Zbornik" zawiera większe lub mniejsze artykuły opisowe, analityczne opracowania wąskich tematycznie za­ gadnień, bez komentarzy, dyskusji i polemik, na skutek czego czytelnik nie jest w stanie zorientować się w celach i zadaniach jugosłowiańskiej etnografii. B y ć może, rolę informacyjną spełniają inne, tak liczne po wojnie, czasopisma etnograficzne , 3 4 5 6 3 „ Z b o r n i k . . . " , t. 1: 1896, s. V I I - V I I I . J a k wiadomo, na przykład „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" (wychodzący od 1877 r.) posiadał działy: archeologieano-antropologiczny, antropolo­ giczny (w ściślejszym znaczeniu) i etnologiczny. „Wisła" była czasopismem geograficzno-etnograficznym, a „Cesky L i d " posiadał 2 działy: kulturowo-historyczny i etnograficzny oraz antropologiczny i archeologiczny. Ob. referat A. Radića, „ Z b o r n i k . . . " , t. 1: 1896, s. 3 2 1 - 3 2 2 . Bibliografię jugosłowiańskich czasopism etnograficznych, naukowych i po­ pularnonaukowych oraz samoistnych publikacji za okres 1945—1950 znajdzie czy4 5 6 �378 KRONIKA I RECENZJE jednakże ze względu na ich niedostępność a powagę „Zbornika" byłoby wskazane zaopatrywanie każdego tomu w bardziej syntetyczne artykuły, pozwalające na zorien­ towanie się w obecnie przyjętych kierunkach i w ogóle działalności etnograficznej P o ł u d n i o w y c h Słowian. Mamy nadzieję, iż nawiązane niedawno kontakty pomiędzy etnografami Jugosławii i Polski, czego dowodem jest zamieszczanie artykułów czo­ ł o w y c h uczonych jugosłowiańskich w „Etnografii Polskiej" , są dobrym zapoczątko­ waniem współpracy. Pięć t o m ó w powojennego „Zbornika" zawiera ogółem 25 publikacji (artykułów, przyczynków i monografii); są to prace zarówno z dziedziny etnografii, jak i nauk pokrewnych o różnym ciężarze gatunkowym, niemniej bardzo ciekawych i o dużej wartości materiałowej. Podział tych publikacji i zakwalifikowanie ich do różnych działów kultury ludowej napotyka duże trudności, szczególnie w pracach z pogra­ nicza etnografii i innych nauk. Z grubsza biorąc, można jednakże z ogólnej liczby 25 pozycji wyodrębnić 13 d o t y c z ą c y c h folkloru, 1 z kultury społecznej, 6 publikacji z dziedziny kultury materialnej, 1 pracę demograficzną oraz 4 monografie: etnografi­ czną, gospodarczą i dwie historyczne. Z owych 25 opracowań 10 opartych jest na współczesnych badaniach terenowych podbudowanych literaturą i źródłami archi­ walnymi, a pozostałych 15 stanowi opracowanie wcześniejszych, również średnio­ wiecznych materiałów. I tu z uznaniem należy podkreślić fakt tak częstego korzysta­ nia i opracowywania przez etnografów jugosłowiańskich źródeł historycznych, po­ przedzonego ż m u d n y m rozszyfrowywaniem rękopisów lub pierwodruków pisanych chorwacką głagolicą lub tłumaczeniem t e k s t ó w łacińskich, włoskich, greckich, nie­ mieckich i tureckich. Świadczy to o wielostronnym przygotowaniu naukowym auto­ rów, podnosząc dodatkowo- walor ich prac. Czytelnika polskiego może zdziwić stosunkowo duża ilość artykułów d o t y c z ą c y c h folkloru w porównaniu z opracowaniami kultury materialnej. Literatura ludowa w Jugosławii, ludowe pieśni liryczne, legendy, podania, a szczególnie eposy bohater­ skie są od 250 przeszło lat przedmiotem szczególnego zainteresowania zarówno histo­ ryków literatury, jak i etnografów. Ona to właśnie, otaczana troskliwą opieką, żyje do dzisiaj wśród ludu, choć często w zmodyfikowanej w stosunku do pierwszych wersji formie. W czasie kilkuwiekowej niewoli politycznej pod jarzmem tureckim, przy równoczesnym ucisku szowinizmu greckiego, bohaterskie pieśni o dawnej świetnej przeszłości Słowian P o ł u d n i o w y c h , śpiewane przez lud, pozwoliły przetrwać wszystkie poniżenia, wierzyć w przyszłość, a co najważniejsze, zachować własną osobowość i specyfikę narodową. Jugosłowiańska pieśń ludowa stała się ambasadorem uciśnio­ nych i zapomnianych na forum m i ę d z y n a r o d o w y m ludów bałkańskich, otwarła jej okna na szeroki świat. W okresie, kiedy w Europie dla pobudzenia ducha narodowego p o w s t a w a ł y liczne falsyfikaty, tworzone oczywiście z pobudek patriotycznych, jak na przykład „Pieśni Osjana" Macphersona , narody Jugosławii oszołomiły Europę autentyzmem licznych eposów, z których wiele przejęła literatura światowa. Nic więc dziwnego, że literatura ludowa przeszła do narodowego skarbca Jugosławii i stanowi przedmiot jej dumy. 7 8 telnik w artykule Rady M a r k o v i ć - B o r e l i , Prilog etnolośkog i folklornoj bibliografiji (1945 — 1950), „Glasnik etnografskog instituta Srpske akademije nauka", knj. I I — I I I : 1953-1954. Branimir B r a t a n i c , Nekoliko napomena o tehniókoj konstrukciji starog slavenskog pługa, „Etnografia Polska", t. 3: 1960; Miloyan G a v a z z i , Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini, „Etnografia Polska", t. 3: 1960. M. J a n k o v i ć , Ossian potióaj za sakupljanje narodnih pjesama kod juźnih Slavena, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954. 7 8 �KRONIKA I 379 RECENZJE Jugosławia otacza pietyzmem zarówno dawne pieśni ludowe i ich pierwszych zbieraczy i propagatorów, jak również współczesnych twórców ludowych, opiewają­ cych nowe czasy w poetyckich formach. Do tych zasłużonych pierwszych folklorystów-zbieraczy, których nazwiska nie zawsze są znane szerokiemu ogółowi etnografów, należą: Dositije Obradović (1739 — 1811), Andrija Kacić-Miośić (1704—1760), Bartło­ miej Kopitar (1780—1844) i Vuk Karadżić (1787 — 1864). Dodajmy, że duża zasługa w zbieraniu, kultywowaniu i opracowywaniu literatury ludowej Jugosławii przypada tamtejszemu duchowieństwu, a większość folklorystów wywodziła się z klasztorów. Właśnie w 250 rocznicę urodzin F r a Andrija Kaćića-Miośića ukazał się 38 tom ,obor­ nika" , który cały jest poświęcony działalności tej wybitnej postaci. O Kaćiću piszą trzej autorzy. F r a J . S e t k a w obszernym artykule zarysowuje ogólnie dzieje Jugo­ sławii do X V I I I w., po czym przechodzi do analizy jego dzieła, znanego pt. Bazgovor ugodni naroda slovinskoga, w k t ó r y m to znajdują się obok autentycznych pieśni lu­ dowych zebranych przez Kaćića jego własne utwory, przeważnie o bojach Dalmat y ń c ó w z Turkami, pisane na wzór ówczesnych pieśni ludowych.-Ta dosłownie „be­ n e d y k t y ń s k a " publikacja, zawierająca 802 przypisy, chyba wyczerpująco naświetla pracę i działalność jednego z pierwszych zbieraczy i twórcy ludowej poezji. Pieśni Kaćića rozpowszechniły się w całej Jugosławii (dotarły nawet do Macedonii), a hipo­ tezy na temat dróg, fakimi z Dalmacji przeszły aż na drugie kresy Jugosławii, przed­ stawia H . P o l e n a k o v i ć . Wreszcie T . M a t i ć daje pełne zestawienie wszystkich w y d a ń Bazgovora ugodnoga... P o c z ą w s z y od 1756 r. do chwili obecnej ukazało się ich ok. 40. W s p ó ł c z e s n y m zbieraczem, i d ą c y m w ślady Kaćića, równie jak on zakonnikiem, jest Stjepan G-rćić, o k t ó r y m pisze S. B u j a s , poświęcając również u w a g ę gęślarzowi B o ż o Domnjakovi, który „wyśpiewał" Grrćićovi f a n t a s t y c z n ą ilość tekstów, bo liczą­ cych ponad 30 000 wierszy epicznych, a nadto wiele opowieści p r o z ą . O innej śpie­ waczce (kazivaćića), Matiji Seśelji, pisze Olinko Delorko . W 1953 r. autor kilka zapisanych pieśni Seśelji porównał ze zbiorkiem Cuki, któremu Seśelja recytowała owe pieśni 67 lat temu. Otóż przy porównaniu okazało się, co jest tak charakterystyczne dla pieśniarzy P o ł u d n i o w y c h Słowian, że Seśelja nie powtarza wiernie swoich pieśni, lecz przetwarza je, wykazując przy tym duży talent poetycki. Zmiany zachodzą nie tylko w wersyfikacji, lecz i w charakterze pieśni. Podczas gdy dawniejsze jej pieśni, śpiewane w młodości, b y ł y dydaktyczno-ironizujące, po latach przybrały charakter aforystyczny. T y m wszystkim, którzy mogą wątpić w autentyczność postaci opiewanych w eposach, daje odpowiedź S. B a n o v i ć , udowadniając na podstawie metryk i za-. 9 10 11 12 13 14 15 16 9 „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, ss. 280. Wyd. Jugoslavenska Akademija Znanosti i Umjetnosti. Redakcja: Akademik Dragutin Boranie i prof. dr Milovan Gavazzi, . O 250 godiśnjici rodenja Fra Andrije Kaćića-Miośića. J . Setka, dr fra, Fra Andrija Kaćić-Miośić i narodna pjesma, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954. H . P o l e n a k o v i ć , Kaćićere pesme u Makedoniji, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, T . M a t i ć , Izdanje Kaćićeva ,,Bazgovora ugodnoga", „ Z b o r n i k . . , " , t. 38: 1954, Gr. B u j a s , Sakupljac Orćić i guslar Boso Domnjak, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954, J a k wielka jest zdolność odtwórcza pieśniarzy Jugosławii, podajemy dla po­ równania, iż jedna z najwybitniejszych polskich śpiewaczek ludowych, Anna Czyż z Wisły-Malinki w pow. cieszyńskim, posiadała w swoim repertuarze niewiele ponad 400 pieśni, t j . zawierających około 5000 wierszy. O. D e l o r k o , Matija Seśelja, kazivaćića narodne poezije na Bugom otoku, „Zbor­ n i k . . . " , t. 38: 1954. S. B a n o v i ć , ,,Olasovitiji" junaci, o kojima su se za Kaćićeva Sivota u Dalmaciji pjevale narodne pjesme, „ Z b o r n i k . . . " , t. 38: 1954; t e n ż e , Dva priloga poznavanju historijskih lica naśe narodne pjesme, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 10 1 1 1 2 1 3 11 1 5 1 6 �380 KRONIKA I RECENZJE pisów archiwalnych, iż pieśni o junakach chorwackich walczących przeciw muzuł­ manom, powstałe za czasów Kaćića, d o t y c z ą żyjących wówczas bohaterów narodowych. Jak ż y w o t n a wśród ludu jest twórczość epicka, pisze S. Banovic '. Mianowicie opiewane są przez pieśniarzy jugosłowiańskich nawet przeżycia żołnierzy pierwszej wojny światowej, którzy po wielu latach tułaczki wracają wreszcie w-rodzinne strony. Autor porównuje przy tym Odyseją, Homera z pieśnią o Primorcu Iliji, znajdując analogie nie tylko w zestawieniu sylwetek bohaterów, lecz również kolei losów, jakie przechodzili, i sytuacji, w których się znajdowali. Podobnie dawność niektórych opowieści ludowych udowodnił Nikola Bonifaćió R o ż i n . Dokonał on mianowicie konfrontacji zebranych i zapisanych przez siebie w gwarze podań z miejscowości Punat na wyspie K r k z głagolickimi matrycami z lat 1594—1832, znajdującymi się w archiwum Akademii, stwierdzając, iż niektóre pokrywają się w zupełności z ż y w y m i jeszcze dziś podaniami, zawierającymi wątki znane odleglejszym epokom. W związku z tym należałoby wspomnieć o artykule DTago Chloupek , omawiającym na szerokim tle p o r ó w n a w c z y m podanie o ,,mogucie", znane „na posavskoj nizini", nie mające co prawda potwierdzenia w piśmiennych zabytkach głagolskich, ale należące niewątpliwie do grupy jednych z najdawniejszych w ą t k ó w wierzeniowych trzech k o n t y n e n t ó w . „Mogut" to stwór ludzki urodzony przez kobietę, której ciąża trwała 7 — 9 lat. W innej wersji „ m o g u t " jest dzieckiem martwej matki. Wierzenia analogiczne lub zbliżone, jak podaje Chloupek, odnajdujemy w po­ daniach albańskich, greckich, marokańskich i chińskich. Folkloryści jugosłowiańscy zajmują się nie tylko gromadzeniem i opracowywaniem ludowych pieśni, ale również „rewindykowaniem" bezprawnie przywłaszczonych skarbów ich kultury przez inne narody. J . R a v l i c po bardzo dokładnych poszuki­ waniach udowodnił, iż pieśń Sidila monia kraj mora, uważana w Italii za włoską, jest autentycznym wytworem ludowym z okolic Dubrownika i śpiewana jest po dziś dzień w okolicy Senj. W Jugosławii, podobnie jak i u nas, a także i gdzie indziej (na przykład w Z S R R , na Węgrzech, w Czechosłowacji) w okresie powojennym zaznaczyła się wśród histo­ ryków kultury silna tendencja do opracowywania i publikowania źródeł historycznych, charakteryzujących byt ludności odległych epok. Etnografowie jugosłowiańscy uwa­ żają, że wiele materiałów do kultury ludowej dostarczyć m o g ą dokumenty średnio­ wieczne i późniejszych epok. Liczne archiwalia i publikacje opisujące ludy i podróże, przepowiednie, zeznania, opisy cudów, przedziwnych zdarzeń, uroczystości itp. przy­ niosą niewątpliwie także materiał naświetlający kulturę współczesnego ludu. Na dowód może posłużyć artykuł M. Stójko v i ć a , w k t ó r y m autor ze znanej mu literatury z lat 1487—1847 przytacza teksty dotyczące czarów, uroków, leczenia ziołami itp. Również Vladislav C v i t a n o v i c na podstawie źródeł archiwalnych z 1640 r. opisuje zwyczaj wybierania na 1 rok wiejskiego króla na wyspie Iż, podając czas, miejsce i sposób elekcji, przebieg uroczystości i opis insygniów władzy i in. Podobny 1 18 19 20 21 22 1 7 S. B a n o v i c , Motivi iz Odiseje u narodnoj hrvatskoj pjesmi iz Makarskog primorja, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. N. B o n i f a ć i ć R o z i n , Puntarska predaja i puntarske glagoljske matice, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. D . C h l o u p e k , Mogut, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. J . R a v l i c , O hrvatskoj narodnoj pjesmi ,,Sidila moma kraj mora", „Zbornik . . . " , t. 38: 1954. M. S t o j k o v i c , Historijski prilozi etnografiji Hrvata, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. V . C v i t a n o v i c , Dva priloga o „biranju kraljeva" u Dalmaciji, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. 1 8 1 8 20 21 2 2 �KTtONTKA I R E C E N Z J E 381 zwyczaj w 1749 r. panował także w Dalmacji, gdzie wybierano „kneza" lub „ d u ż d a " (dożę). Podobnie ważnego materiału historycznego dostarczają nam opisy lustracyjne. Tomo M a t i ć daje własne tłumaczenie łacińskiego opisu regionu P o ź e g e , sporządzo­ nego w 1783 r. przez dwóch ówczesnych uczonych: Pillera i Mitterpachera. Na skutek klęsk żywiołowych, które nawiedziły ziemię pożeską w 1782 r., delegowani przez rząd Filier i Mitterpacher scharakteryzowali zarówno zniszczenia regionu (żupanija), jak i w y g l ą d oraz życie ówczesnych jego mieszkańców. Jest to właściwie krótka mono­ grafia, zawierająca sporo materiału etnograficznego. Autorzy opisują: ubiory, bu­ dynki mieszkalne (kuca) i gospodarcze, zadrugę i jej organizację, codzienne zajęcia jej członków, pożywienie, choroby i ich leczenie oraz uprawę roli (zboża, t y t o ń ) i ho­ dowlę zwierząt (woły, kozy, konie). • Również G-rśković i Stefanie publikują opatrzony licznymi komentarzami pamiętnik Josipa Antuna Petrisa, pana na Vrbniku, przeznaczony dla jego najstar­ szego syna. Pierwszy zeszyt zawiera pouczenia obyczajowe, moralne wskazówki. Dla etnografów ważniejszy jest zeszyt drugi pamiętnika, gdzie Petris, amator archeolog i ludoznawca, przekazuje synowi opis grodu i okolicy, jego mieszkańców, ich życia i obyczajów. Szczegółowy materiał d o t y c z ą c y dawnego pożywienia podaje Milenko S. Filip o v i ć . Autor stwierdza, iż owoce dębu zajmowały poczesne miejsce w jadłospisie ludności Bałkanów. L u d y bałkańskie, znając wartości o d ż y w c z e i lecznicze żołędzi, korzystały z nich od dawna. Powszechnie stosowane było wypiekanie chleba z żo­ łędzi; nadto spożywano żołędzie pieczone i gotowane, sporządzano z nich n a m i a s t k ę kawy; znajdowały one również zastosowanie w ludowym lecznictwie. Dalej autor przytacza podania mówiące o potrzebie spożywania żołędzi przez ludność oraz podaje przykłady w y s t ę p o w a n i a d ę b o w y c h żołędzi w obrzędach kultowych. Obok żołędzi spożywano również bukowe bukwie, te jednak miały daleko mniejsze zastosowanie i znaczenie u ludności bałkańskiej. Przy wydobywaniu danych historycznych do kultury wsi autorzy jugosłowiańscy nie zapominają również o podobnym materiale charakteryzującym stan ówczesnych miasteczek, a zwłaszcza zagadnienia rzemiosła i cechów oraz organizacji rynku handlo­ wego. Tak na przykład H . Kresevljaković opisuje życie Mostaru na przestrzeni lat 1463—1878 . Autor kreśli dzieje miasta, obdarzając szczególną uwagą jego centrum handlowe nad rzeką Neretwą, charakteryzuje warsztaty, sklepy i magazyny zgru­ powane w rynku, z podaniem rozplanowania i urządzenia wnętrza oraz sposobów konstrukcji. Nie pomija również nierozdzielnie z dzielnicą handlową z w i ą z a n y c h zajazdów i karczem. Kreśevljaković omawia ówczesne środki płatnicze, podaje ceny niektórych artykułów rolniczych, inwentarza oraz nieruchomości itd. W dalszej części pracy autor syntetycznie omawia rozwój rzemiosła i cechów mostarskich aż do X V I I I w. W 1762 r. szczególnie rozwinięty b y ł przemysł kowalski, zbrojeniowy (wyrób szabel, noży, strzelb), kożuszniczy, tekstylny oraz s p o ż y w c z y (młyny, pie23 24 25 26 2 3 T. M a t i ć , Narodni Sivot i obieaje u PoSeUkoj Supaniji krajem, osamnaestoga „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. I . G r s k o v i c , V. S t e f a n i o , „Nike uspomene starinske" Josipa Antuna Pe­ trisa (1787-1868), „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. M. S. F i l i p o v i ó , Źiru ishrani balkanskih naroda, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. H . K r e s e v l j a k o v i ć , Esnafi i obrti u Bośni i Hercegovini 1463 — 1878, I I : Mostar, „ Z b o r n i k . . . " , t. 35: 1951. Jest to druga część pracy, która pod tym samym t y t u ł e m publikowana była w „ Z b o r n i k u . . . " w 1939 r. vijeka, 24 25 2 6 �382 KRONIKA I RECENZJE karnie). Autor zwraca uwagę, że Mostar jako silny ośrodek rzemieślniczy zaspokajał rolniczo-hodowlaną okolicę. Poza wydobywaniem i komentowaniem materiałów archiwalnych, naświetlających byt ludności P o ł u d n i o w y c h Słowian w ubiegłych epokach, etnografowie jugosłowiań­ scy zajmują się również badaniami terenowymi. Typowymi tematami publikowa­ nymi w „Zborniku" to sprawy ubiorów i związanego z nimi tkactwa. Olga O ś t r i ć na podstawie swoich badań, przeprowadzanych na wyspie Lopud, przedstawia tkactwo i warsztaty tkackie u tamtejszej ludności. Do niedawna Lopud była bardzo d u ż y m ośrodkiem tkackim. W niektórych chatach spotkać można było i dwa warsztaty. T k a l i niemal wszyscy mieszkańcy. Dziś rzemiosłem tym zajmują się tylko 3 — 4 ko­ biety. Autorka wychodzi od współczesnego tkactwa na wyspie, opisując pełny proces technologiczny, do Polowania sukna włącznie, analizuje typowe sploty tkaniu, za­ łączając rysunki z opisem kolorów wełny. Na koniec O. Ośtrić opisując początki tkactwa w pobliskim Dubrowniku stwierdza, iż już w X V w. p o w s t a ł y na terenie miasta liczne manufaktury, zatrudniające chałupniczo ludność z pobliskich wsi i wysp. Prawdopodobnie Lopud był także takim ośrodkiem pracy chałupniczej, pra­ cującym dla manufaktur dubrownickich. Rozwijały się również wyroby usługowe dla tkaczy. Na przykład Josip B u t u r a c w artykule o w y t w ó r c a c h tkackich grzebieni (płoch) opisuje 3 wsie będące ośrodkami tego rzemiosła, a mianowicie R u ś e v o , Djedina Rijeka i Sovski Doi. W ubiegłym stu­ leciu, a nawet jeszcze po pierwszej wojnie światowej, rzemiosłem tym zajmowało się wielu mieszkańców wsi. Obecnie kontynuuje go zaledwie kilkunastu rękodziel­ ników. Rzemieślnicy sami sprzedawali swoje wyroby. Obecnie w związku z zanika­ niem tkactwa ginie również wyrób tkackich grzebieni. Autor bardzo sumiennie opi­ suje technologię wyrobu płoch, przytaczając liczne dobrze wykonane fotografie po­ szczególnych czynności. * Niejako uzupełnieniem dwóch poprzednich jest artykuł Jelki R i b a r i ć o fo­ luszach i folowaniu sukna w Tstrii. Autorka stwierdza, iż tkactwo w X I X w. odgrywało bardzo dużą rolę. Surowcem była wełna, odbiorców nie brakowało, bo ludność no­ siła ubiory wyłącznie rodzimego wyrobu. Z pięciu foluszy istniejących w X I X w. na Półwyspie Istryjskim zachowały się do dzisiaj tylko dwa. Autorka przedstawia dzieje wszystkich foluszy, a na kilku tabelach, fotografiach i rysunkach podaje nazwy poszczególnych części urządzenia do folowania oraz opis technologiczny. Dodajmy jeszcze, że również d u ż y m zainteresowaniem, podobnie jak i gdzie indziej, cieszy się pasterstwo. Dimitrije Sabados omawia hodowlane i mleczarskie budynki w górskich osiedlach doliny Vrata. Pisze o szałasach, szopach i serowniach, niektóre z nich pochodzą jeszcze z X V I I I i X I X w. (zniszczone w czasie wojny odbu­ dowywane są bez uwzględniania tradycyjnych wzorów). Poza d o k ł a d n y m opisem poszczególnych b u d y n k ó w autor zamieszcza plany (rzuty poziome), fotografie, uwzględ­ nia funkcje poszczególnych pomieszczeń, podaje nazwy gwarowe itd. Tak mniej więcej przedstawiałyby się zagadnienia i tematyka etnograficzna zamieszczona w „Zborniku". Nie sposób jednak nie wspomnieć o jednym jeszcze, i to w a ż n y m metodycznie, zagadnieniu, jakim jest niewątpliwie sposób ujęcia mo­ nografii wsi. Interesuje nas przede wszystkim ujęcie tego zagadnienia od strony 27 28 29 30 2 7 O. O ś t r i ć , Tkan,je i tkalaeke sprave na otoku Lopudu, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 2 8 J . B u t u r a c , Brdari Buśeva i okolice, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. J . R i b a r i ć , Stupę i stupanje sukna u Istri, „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. D . S a b a d o s , Stoćarske i mljekarske zgrade planinskih stanova u dolini Vrata (Julijske Alpe), „ Z b o r n i k . . . " , t. 37: 1953. 2 9 3 0 �383 KRONIKA I RECENZJE etnograficznej, bo „Zbornik" publikuje również monografie typu geograficzno-ekonomicznego . Zamieszczona monografia etnograficzna J a r d a ś a , jako przykładowa, zdaje się nie spełniać swojej foli. Ivo Jardaś, autor monografii ziemi kastawszskiej, jest autochtonem, znającym dobrze tamtejsze stosunki. Materiały do monografii zbierał w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i oddał część do druku w 1939 r., jednakże wojna unie­ możliwiła ich wydanie. Po wojnie brał dwukrotnie udział w badaniach J . A . Z. i U . , prowadzonych przez prof. Gavazziego w rejonie Kastav, a materiały zebrane w tym czasie stanowią uzupełnienie materiałów przedwojennych. Cała praca pisana jest w narzeczu czakawskim, gwarą z regionu Kastav. Monografia posiada charakter opisowy, zawiera dużo ciekawych, choć bardzo nierównomiernie i nieproporcjonalnie (ilościowo) zebranych materiałów, przy czyni układ jest zaskakujący. Po wstępie, w którym autor umieszcza kilka charakterystycz­ nych anegdot (s. 9—16), przedstawione są zwyczaje doroczne związane ze świętami, ważniejszymi niedzielami itp. (s. 17 — 79), nazwy miesięcy i pór roku (s. 80 — 83), zwyczaje weselne (s. 84 —96), pogrzebowe (s. 99 —102), czary i wiara w demony (s. 102 — 115). Dalej autor przedstawia region jako jednostkę administracyjną, po­ daje statut z 1490 r., wylicza podregiony, wskazując ich cechy charakterystyczne i tradycje (s. 116—171), opisuje wiejskie budynki mieszkalne i ich wnętrza (s. 172—188), zróżnicowanie gleb i kultury rolne (s. 189—252), zwierzęta domowe, hodowlę, pro­ dukty zwierzęce i choroby bydła (s. 259 — 284), owoce (s. 284 — 291), zwierzęta dzikie i łowienie ich (s. 292 — 307), lasy (s. 308), kamienie i fosy (s. 309 — 310), warunki kli­ matyczne (s. 311 — 316). W dalszym ciągu autor pisze o rzemieślnikach, ich wytwo­ rach i tradycji (s. 317 — 353), emigracji z kraju do Ameryki (s. 354 —361), o stroju ludowym (s. 362 — 363), o cechach fizycznych mieszkańców (s. 364), tańcach ludowych (s. 365), pieśniach (s. 3 6 6 - 3 8 4 ) i przysłowiach (s. 3 8 5 - 3 8 6 ) . Na s. 387 —409 znaj­ duje się słownik mniej znanych wyrazów. Przytaczam w całości układ wymienionej monografii, gdyż zagadnienia prac tego typu są obecnie ż y w o omawiane w europejskiej literaturze etnograficznej. Po­ szukiwania i nowe rozwiązania są zapewne znane etnografom jugosłowiańskim, tym bardziej że jednym z redaktorów „Zbornika", a obecnie zdaje się jedynym, jest wybitny etnolog słowiański, prof. dr Milovan Gavazzi, tak wysoko ceniony w naszych kołach etnograficznych. 31 32 Irena Niemiecka Republika Nizińska Demokratyczna E T N O G R A F I A Ł U Ż Y C K A W 1959 R O K U Badania kultury ludowej na Łużycach, w porównaniu do etnograficznych badań przeprowadzanych w innych krajach, b y ł y nieznaczne. Przyczyna tego tkwiła w daw­ nych nie sprzyjających warunkach politycznych, które czyniły niemożliwym na tych terenach podejmowanie tego rodzaju systematycznej pracy naukowej. Dopiero w obec3 1 I . R u b i ć , Slavonski i Bosanslci Brod, „ Z b o r n i k . . . " , t. 36: 1953. Szczególną u w a g ę przywiązuje autor do bogactw naturalnych okolicy Brodu, do zajęć, ludności (rolnictwo na rozlewiskach Sawy, uprawa ryżu i hodowla), głównie zaś do prze­ mysłu. Na końcu swej pracy Rubić daje plan ekonomicznego zagospodarowania i rozwoju Brodu i jego okolicy. 1. J a r d a ś , Kastavśtina, „ Z b o r n i k . . . " , t. 39: 1957. 3 2 �384 KRONIKA I RECENZJE nym okresie powojennym po zniesieniu społecznego i narodowego ucisku Serbów łużyckich i wprowadzeniu demokratycznych reform oraz przy szerokiej pomocy, jak również poparciu całego serbskiego życia kulturalnego przez państwowo organy Niemieckiej Republiki Demokratycznej stan ten uległ zmianie. W 1951 r. założono w Budziszynie (Budyśin) Instytut Serbskiego Ludoznawstwa, który w n a s t ę p n y c h latach został przyłączony do Niemieckiej Akademii Nauk w Ber­ linie. W Instytucie tym po raz pierwszy zorganizowano ośrodek naukowej działal­ ności etnograficznej dla Ł u ż y c . Naturalnie pracę, musiano rozpocząć od podsumo­ wania dotychczasowego stanu rozwoju, tj. przystąpić do rzędu zadań, które w innych krajach już dawno zostały ukończone. Wykonanie lej pracy było oczywiście związane z wykształceniem młodych kadr naukowych. Gromadzenie materiałów Ponieważ w poprzednich dziesięcioleciach zbieranie dóbr kulturowych dokony­ wało się nierównomiernie i sporadycznie, przeto na pierwszym miejscu wśród naszych etnograficznych zadań postawiono zebranie brakujących materiałów. Braki te odno­ szą się przede wszystkim do kultury materialnej. Zadanie to było tym bardziej na­ glące, iż szybko postępujące współczesne uprzemysłowienie Ł u ż y c przynosi ze sobą głęboko sięgające zmiany w świadomości, sposobie życia i kulturze. Zbieraniem materiałów zajęła się specjalna Komisja utworzona w Instytucie Serbskiego Ludoznawstwa w Budziszynie. W 1959 r. znaleziono i zinwentaryzowano wiele cennych, starszych sprzętów domowych i narzędzi pracy. Przedmioty te nie mają jeszcze należytego zabezpieczenia i winny b y ć w niedalekiej przyszłości zgro­ madzone w centralnym muzeum serbskiej kultury ludowej. Z innych osiągnięć w za­ kresie kultury ludowej należy wymienić prace B . N a w k i , który utrwalił za p o m o c ą filmu i magnetofonu wiele tradycyjnych form życia, a głównie zwyczajów weselnych. Poza tym J . R a w p (Raupp) k o n t y n u o w a ł zbieranie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego. On to stworzył wartościowe archiwum poezji i muzyki ludowej, które zawiera obok licznych dawnych wariantów wiele nowych, d o t ą d nie notowanych pieśni łużyckich. Również w Instytucie Serbskim Uniwersytetu im. Karola Marksa w Lipsku zaczęto gromadzenie bogatych, ale dla zbieracza już ledwo uchwytnych powiedzeń, sentencji i przysłów. W t y m ż e Instytucie przeprowadzono systematyczne opisy dużej ilości bajek rozmaitych kategorii poszczególnych serbskich dialektów. Studia i publikacje W porównaniu z szeroko rozwiniętą pracą zbierawczą właściwa praca naukowa postępuje powoli. Jednakże za rok ubiegły (1959) m o ż e m y w y k a z a ć się kilkoma wy­ kończonymi lub nawet wydrukowanymi pozycjami. J a n R a w p , folklorysta z budziszyńskiego Instytutu, dokończył rozległe źródłowe studium o instrumentalnej muzyce ludowej (Beiträge zur QescMchte der polabischen und sorbischen Volksmusik). W pracy tej zostały zebrane i krytycznie omówione wszystkie znane dotychczas ma­ teriały dotyczące muzyki ludowej, instrumentów, sposobów gry oraz ich społecznych funkcji. Młody badacz uwzględnił cały dorobek, począwszy od notatek rozsypanych w średniowiecznych pismach aż do materiałów archiwalnych zebranych w X I X wieku. Trzeba się jednak liczyć z tym, iż praca zostanie wydrukowana dopiero w 1961 r. W zeszytach poświęconych monograficznym studiom o serbskich strojach lu­ dowych, pozostających pod redakcją P. Neda i M. Nowaka, ukazał się tom 3, w k t ó r y m �385 KRONIKA I RECENZJE 1 E . K r a w c opracował strój Wojerecy . W n a s t ę p n y c h latach szereg ten z a m k n ą dwa tomy: jeden obejmie stroje ludowe noszone na terenie Dolnych Ł u ż y c , a drugi zaś stroje już nie istniejące. Z końcem 1959 r. ukazała się nakładem Domowina w Budziszynie pierwsza, bardzo szczegółowo potraktowana ze stanowiska architekta, praca o ludowym bu­ downictwie E . Deutschmanna ( D u ć m a n ) ' . Jest to monografia najstarszej formy serbskiego drewnianego domu o konstrukcji węgłowej, powszechnej w lesistych oko­ licach Ł u ż y c jeszcze do pierwszych dziesięcioleci X I X wieku. W y d r u k o w a l i ś m y też trzeci tom etnograficznego rocznika Instytutu Serbskiego Ł u d o z n a w s t w a w Budziszynie („Letopis Instituta za serbski ludospyt", R j a d C ) . Zawiera on m. in. monograficzne studium B . Nawki o tradycyjnych serbskich zwy­ czajach weselnych w parafii Kulow w okręgu Wojerecy. Z innych opracowań tego tomu zasługuje na uwagę artykuł polemiczny J . Rawpa na temat reakcyjnych zachodnioniemieckich tzw. „badań wschodnich" (Ostforschung) w dziedzinie muzyki ludowej. Poza tym Instytut Badania Sztuki Ludowej w L i p s k u w y d a ł dwa nowe popu­ larne zbiorki pieśni ludowych z poszczególnych regionów. Tom opracowany przez J . R a w p a zawiera ok. 80 charakterystycznych, dobrze zanotowanych serbskich pieśni ludowych. Przy serbskich tekstach są dołączone niemieckie tłumaczenia, celem udostępnienia ich szerszemu kręgowi niemieckich miłośników folkloru. W uzupeł­ nieniu znajduje czytelnik interesujące komentarze do poszczególnych pieśni, ogólną charakterystykę serbskiej muzyki, pewien przekrój rozwoju gromadzenia materiałów i ich naukowych opracowań. Należy również wspomnieć, że znany folklorysta akademik Jiri Horak w y d a ł szeroko opracowaną dla czeskich czytelników antologię serbskiej poezji ludowej . Książka ta zawiera w doskonałym czeskim tłumaczeniu charakterystyczny w y b ó r serbskich bajek, opowiadań, pieśni, przysłów i zagadek ludowych. J . Horak daje na wstępie wprowadzenie w krajobraz, życie i kulturę ludu, a w poszczególnych roz­ działach charakteryzuje różne kategorie poezji ludowej na podstawie teraźniejszego stanu badań, wyjaśniając poszczególne teksty doskonałymi komentarzami. 3 4 5 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I . H K M P A N w Krakowie • Pavol Nedo (Lipsk) Tłum. z niem. Z. Szromba Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U N I E M I E C K I E J E T N O G R A F I I PRZY NIEMIECKIEJ AKADEMII NAUK W B E R L I N I E Założona w 1947 r. Komisja Etnograficzna, pod kierownictwem Adolfa Spa­ mera, przy Niemieckiej Akademii Nauk, została przekształcona w 1953 r. w Instytut Etnografii Niemieckiej, instytucję badawczą kultury ludowej w Niemieckiej Re­ publice Demokratycznej. Instytut ten, pod dyrekcją Wolfganga Steinitza, rozwinął 1 E . K r a w c , Drasta Serbów wokoło Wajeree, B u d y ś i n 1959, ss. 64, 80 fot. E . D e u t s c h m a n n , Lausitzer Holzbaukunst unter besonderer Berücksichtigung des sorbischen Anteiles, Bautzen 1959, ss. 184, fot. 170, tabl. 17, mapa 1. „Letopis Instituta za serbski ludospyt", Rjad C (Ludoweda), B u d y ś i n 1959, c. 3, ss. 168. J . R a u p p , Drehe mich im Reigen. Volkslieder Lausitzer Sorben, Bautzen 1959, ss. 240. J . H o r a k , Pohddky a pisne Lueickych Srbü, Praha 1959, ss. 369, nlb. 9. 2 3 4 5 Etnografia Polska, t. I V 25 �386 KRONIKA I RECENZJE się w ostatnich latach w p o w a ż n y ośrodek pracy badawczej w dziedzinie etnografii i folklorystyki . Razem z przydzielonymi ośrodkami badań w Dreźnie (kierownictwo Fryderyk Sieber) i w Rostoku (ośrodek badawczy im. Wossidly, kierownictwo P a w e ł Beckmann, od czerwca 1959 r. Karol Baumgarten) Instytut liczy obecnie 30 współpracowników naukowych. Najważniejszymi dziedzinami badań s ą : poezja ludowa i muzyka ludowa; ludowa twórczość malarska; zwyczaje, obyczaje i wierzenia ludowe; praca i gospodarka; dom; kultura górnicza. Zadania i cele pracy Instytutu sformułował Wolfgang Steinitz w następujący s p o s ó b : „ I n s t y t u t stawia sobie za cel zbadanie pracującego ludu niemieckiego, jego materialnej i duchowej kultury, przy czym szczególniejszy -nacisk kładzie się na ba­ danie tradycji demokratycznych oraz w k ł a d u mas pracujących do niemieckiej kul­ tury narodowej". W działalności etnograficznej chodziło przede wszystkim o stworzenie solidnych podstaw pracy naukowej. Dlatego rozpoczęto na wielką skalę inwentaryzację ma­ teriału, znajdującego się zwłaszcza w muzeach i archiwach. I tak jednym z najważ­ niejszych zadań do opracowania rozległego działu: praca i gospodarka — jest inwen­ taryzacja narzędzi pracy w muzeach N R D . Dzięki odpowiedziom na rozesłane ankiety uzyskano t y m c z a s o w ą orientację w rozmieszczeniu materiału po różnych zbiorach, po czym Wolfgang Jacobeit i Rudolf Weinhold rozpoczęli wyjazdy w celu robienia zdjęć fotograficznych. Do tej pory sfotografowano systematycznie narzędzia pracy w muzeach dawnych krajów Brandenburgii, Meklemburgii i Turyngii. W rezultacie powstało archiwum, a właściwie kartoteka narzędzi, która dzisiaj zawiera już prawie 3500 kart zaopatrzonych w dokładne teksty oraz blisko 5000 załączników ilustra­ cyjnych. Do roku 1961 utrwali się w ten sposób fotograficznie zasoby reszty m u z e ó w (Saksonia i Saksonia-Anhalt). W podobny sposób inwentaryzuje się sprzęt rybacki i łodzie na terenach przy­ brzeżnych N R D . Temu zadaniu poświęca się Reinhard Peesch , przy współpracy Wolfganga Rudolpha. Ponadto Peesch w mającej się zakończyć w 1960 r. pracy o tradycyjnych spółdzielniach rybackich na Rugii, przeradzających się obecnie w spółdzielnie specjalistyczne, bada stare formy pracy zespołowej. Meklemburskie typy d o m ó w i zagród są inwentaryzowane przez Karola Baumgartena, który już niejednokrotnie przeprowadzał badania nad dolnoniemieckim domem chłopskim i w 1959 r. zakończył pracę o meklemburskiej stodole dworskiej (ze szczególnym uwzględnieniem spojeń konstrukcyjnych) . Obszerną monografię o hodowli owiec w Europie środkowej (Schafhaltung und Schäfer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts) ukończył Wolfgang Jacobeit. Praca znajduje się w druku. Pewien wgląd w to zagadnienie dał już jego 1 2 3 1 Bliższe dane o rozwoju Instytutu znaleźć można w następujących artykułach: D . S t o c k m a n n , Aus der Arbeit des Instituts für deutsche Volkskunde, „ D e m o s " , Berlin 1960, z. 1; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre des Instituts für deutsche Volks­ kunde, [w:] Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1946 — 1956, Berlin 1956, s. 4 3 5 - 4 4 7 . R . P e e s c h przedłożył ponadto ciekawe studium o współczesnych berlińskich zabawach dziecięcych (Das Berliner Kinderspiel der Gegenwart), wydane w 14. tomie serii wydawniczej — Publikacje Instytutu Niemieckiej Etnografii (Veröffentlichun­ gen des Instituts für deutsche Volkskunde), Berlin 1957, ss. 96. Praca ta, pt. Mecklenburgisches Zimmermannswerk. Die Scheune, ukaże się jako 26. tom serii wydawniczej — Veröff. d. Inst. f. dt. V k . 2 3 �KRONIKA I RECENZJE 387 4 artykuł: Hirt und Schäfer . N a l e ż y wspomnieć także o jego kwestionariuszu w sprawie owczarstwa ludowego w Niemczech . Rozwojem rzemiosła ceramicznego zajmował się Rudolf Weinhold w dysertacji pt. Töpferwerk in der Oberlausitz . Badaniom nad górnikami rudnymi, jako przedstawicielami tradycyjnie ustalonej grupy zawodowej, poświęca głównie swoje pTace drezdeński ośrodek badawczy pod kierownictwem Fryderyka Siebera. Po zbadaniu i przedstawieniu w kilku publi­ k a c j a c h pojedynczych zagadnień tego cyklu tematycznego jest obecnie w przy­ gotowaniu pierwsza część zakrojonej na szeroką skalę monografii. Wszczęto w y m i a n ę odnośnego materiału naukowego z czeskimi i słowackimi kolegami i poparto ją sku­ tecznie naradą roboczą, o d b y t ą w październiku 1958 r. w Dreźnie. Prace wstępne do tematu Der sächsische Erzbergmann in Familie, Gemeinde und Territorium znalazły swój wyraz w w y g ł o s z o n y m na drezdeńskiej naradzie roboczej referacie Zygfryda Kube pt. Siedeln und Wohnen des erzgebirgischen Bergmannes*. Poza kulturą górniczą współpracownicy drezdeńskiego ośrodka badawczego dostarczyli w a ż n y c h p r z y c z y n k ó w także do innych dziedzin etnografii. I tak Karol E w a l d Fritzsch jako kompetentny pracownik bierze udział w inwentaryzacji kra­ joznawczej N R D . Spoczywa ona w rękach Komisji Krajoznawczej Niemieckiej Aka­ demii Nauk w Berlinie (Heimatkundliche Kommission der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin). Już w 1957 r. ukazał się pierwszy tom serii wydawni­ czej Werte deutscher Heimat, który zajmuje się regionem Königsteinu (Saska Szwaj­ caria). W druku znajduje się obecnie praca Volk und volkstümliche Motivik im Fest­ werk des Barock Fryderyka Siebera, który już niejednokrotnie zajmował stanowisko w sprawach zagadnień badania obyczajów i sztuki ludowej i opublikował ciekawe wyniki b a d a ń . Pierwsza z prac zajmuje się etnograficzną interpretacją nie opubli­ kowanych dotychczas i przez etnografię pomijanych tzw. „drezdeńskich inwencji" (Dresdener Inventionen). Są to przedstawienia w obrazach elektorsko-saskich uro­ czystości dworskich i uroczystych korowodów. J a k wykazuje Sieber, w barokowych uroczystościach elementy i motywy w wysokim stopniu czerpane b y ł y ze skarbów tradycji ludowej. T a praca daje ciekawy wgląd szczególnie w starszą historię strojów i obyczajów. Etnograficzną interpretacją starszego malarstwa zajmuje się Wilhelm F r ä n g e r . Swoje główne zadanie widzi on w wyjaśnianiu związków m i ę d z y sztuką ludową 5 6 7 9 10 4 W . J a c o b e i t , Hirt und, Schäfer, Veröff. d. Inst. f. dt. V k . , t. 13: Agrarethnographie, Berlin 1957, s. 184—197. W . J a c o b e i t , Ein Fragebogen zur Schäfervolkskunde in Deutschland, „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 3: 1957, cz. 2, s. 485 — 487. R. W e i n h o l d , Töpferwerk in der Oberlausitz, Veröff. d. Inst. f. dt. V k . , t. 18, Berlin 1958, ss. 200. Zob. np. F . S i e b e r i K . E . F r i t z B c h , Bergmännische Trachten des 18. Jahr­ hunderts im Erzgebirge und, im Mansfeidischen, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 12, Berlin 1957, ss. 80; K . E . F r i t z s c h , Vom Bergmann zum Spielzeugmacher, „ D e u t s c h e s J a h r ­ buch für Volkskunde", Berlin t. 2: 1956, s. 179 —211; S. K u b e , Bergmännisches Familienleben im Genrebild des 19. Jahrhunderts, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volks­ kunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 2 7 - 3 6 5 . S. K u b e , Siedeln und Wohnen des erzgebirgischen Bergmannes, „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, cz. 2. F . S i e b e r , Aspekte der Brauchforschung, „Wissenschaftliche Annalen", R. 5, s.497 — 503; t e n ż e , Begriff und Wesen der Volkskunst in der Volkskunstforschung, „Wissenschaftliche Annalen", R. 4, s. 22 — 33; t e n ż e , Bunte Möbel der Oberlausitz, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 6, Berlin 1955, ss. 58. Wilhelm Fränger wstąpił do Instytutu w 1953 r. i w latach 1954 — 1958 b y ł zastępcą dyrektora. 5 6 7 8 9 10 �• 388 KRONIKA I RECENZJE i indywidualną, zwłaszcza w wykazywaniu oddziaływań sztuki i idei ludowych na „ w y s o k ą sztukę". Ujawniło się to w trzech p o w a ż n y c h artykułach o dziełach Albrechta Dürera i Hieronima B o s c h a . Obecnie zajmuje się w y k o ń c z e n i e m swojej na szeroką skalę zakrojonej pracy badawczej o Jorgu Katgebie, malarzu i męczenniku wojny chłopskiej. I s t o t n ą część składową tej pracy stanowią stosunki Ratgeba z ó w c z e s n y m demokratycznie opozycyjnym sekciarstwem, którego idee leżą u podstaw jego twór­ czości malarskiej. Wydawany przez Wilhelma Frängera, ukazujący się od 1955 r. rocznik „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", jest p o w a ż n y m odpowiednikiem ukazującego się w la­ tach dwudziestych, również pod jego redakcją, „Jahrbuch für historische Volkskunde". Pierwszy półtom za 1960 r. poświęcony W. Frängerowi jako księga p a m i ą t k o w a w 70 rocznicę urodzin, z a t y t u ł o w a n y Zwischen Kunstgeschichte und Volkskunde, za­ wiera wiele ciekawych artykułów jego uczniów i przyjaciół. A ż e b y lepiej niż dotychczas zbadać starsze źródła z zakresu malarstwa dla po­ trzeb etnografii, Claus Kreuzberg rozpoczął inwentaryzację znajdujących się w ga­ leriach obrazów i muzeach N R D materiałów ikonograficznych (szczególnie dotyczą­ cych zagadnień pracy i gospodarki, zwyczajów i obyczajów oraz ludowych instrumen­ t ó w muzycznych). W berlińskim Instytucie, jak również w* ośrodku badawczym im. Wossidly w Rostoku, g ł ó w n y ciężar pracy spoczywa na zagadnieniach d o t y c z ą c y c h folkloru. K i l k a prac p o ś w i ę c o n y c h jest badaniu tradycji demokratyczno-wolnościowych w pieśni i opowiadaniach ludowych, co niemal całkowicie było pomijane w dotychczasowych badaniach. Prócz pionierskiej pracy Wolfganga Steinitza, pt. Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten , której tom 2 ukaże się wkrótce, oraz również programowego artykułu tegoż autora, pt. Lied und Märchen als Stimme des Volkes , przeprowadzone zostały przez Gizelę Schneidewind badania nad antyfeudalnymi podaniami meklemburskich robotników rolnych. Ponadto opracowanie nie wydanych materiałów Ryszarda Wossidlo dało w wyniku obfity zbiór podań z zakresu tej tematyki (800 pozycji), który pod t y t u ł e m Herr und Knecht ukaże się w, i960 r. jako tom 22 naszej serii wydawniczej. Dla uczczenia pamięci Ryszarda Wossidlo odbyła się w 1959 r. w Rostoku narada robocza, poświęcona zagadnieniom poezji ludowej, wyrażającej k r y t y k ę ustroju społecznego. Zjednoczyła ona w owocnej dyskusji wybitnych badaczy Wschodu i Zachodu. Na tejże naradzie Gizela Schnei­ dewind zreferowała zbiór podań i historyczne wydarzenia związane z osobą właści­ ciela dóbr Haberlanda, zamordowanego w 1839 r. przez swoich robotników folwarcz­ nych. Wraz z innymi przyczynkami z tej narady opublikowano to studium w „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde" . Także inna praca podjęta przez młodego współ­ pracownika w Rostoku, Zygfryda Neumanna, zajmuje się tematem krytyki ustroju społecznego (społeczne konflikty w meklemburskiej krotochwili ludowej). Ośrodek badawczy w Rostoku zajmuje się głównie jednak przeglądem, p o r z ą d k o w a n i e m i wy­ dawaniem etnograficznych zapisków, pozostałych po wielkim zbieraczu Ryszardzie Wossidlo (1859 — 1939). P a w e ł Beckmann opublikował w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für 11 12 13 14 1 1 A r t y k u ł y zostały opublikowane w serii wydawniczej Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 2, Berlin 1953, s. 126—140, oraz w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 1: 1955, s. 1 8 3 - 2 1 1 ; t. 3: 1957, s. 1 6 9 - 1 9 8 . W. S t e i n i t z , Deutsche Volkslieder demokratischen, Charakters aus sechs Jahr­ hunderten, t. 1, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk„ t. 4, Berlin 1954, ss. 499. W. S t e i n i t z , Lied und Märchen als Stimme des Volkes, „ D e u t s c h e s Jahr­ buch für Volkskunde", Berlin t. 2: 1956, s. 11 — 32. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, s. 8 — 43. 1 2 1 3 14 �389 KRONIKA I RECENZJE 15 Volkskunde" artykuł pt. Die Rethra-Sagen in Mecklenburg , a przygotowuje do druku Sagen des Landes^ Stargard. Już w 1957 r. Gottfried Henssen wydal w ramach prac Instytutu Mecklenburger erzählen . Ingeborga Müller i Ulrich Bentzien pracują nad swymi dysertacjami pt. Beziehungen zwischen Zwergensagen und vorgeschichtli­ chen Grabfunden in Mecklenburg oraz Die Technik in der Lebenswelt des mecklenburgischen Landvolkes. W Berlinie Hermann Strobach zajmuje się opozycyjnymi pieśniami i skargami chłopów, do których — jak również do antymilitarystycznej pieśni żołnierskiej — zebrał nowy w a ż n y materiał, wykraczający poza opublikowany w Deutsche Volks­ lieder demokratischen Charakters, t. 1. Jako pierwszy plon prac przygotowawczych do- drugiego tomu demokratycznych pieśni ludowych Wolfgang Steinitz opubliko­ wał gruntowne studium o historii i istocie pieśni ludowej r o b o t n i k ó w . Dalsze prace badawcze nad pieśnią i m u z y k ą ludową prowadzą muzykolodzy Instytutu, Doris i E r i c h Stockmann. Publikacja E r i c h a Stockmanna, pt. Des Knaben Wunderhorn in den Weisen seiner Zeit", przynosi melodie ludowe (spisane ok. 1800 r.) do ok. 110 tekstów pieśni ludowych o rogu obfitości. Pracę badawczą, pt. Volks­ gesang der Altmark von 18H0 bis zur Gegenwart, przedłożyła Doris Stockmann w 1958 r. jako dysertację. Rozprawa ta. przygotowana obecnie do druku, oparta jest na bo­ gatym zbiorze, nagrań magnetofonowych z 1955 r. oraz na wielu starszych zbiorach pieśni tego samego terenu i wykazuje zmiany w śpiewie ludowym jednego regionu w ciągu stulecia. N a l e ż y dodać, że już w 1957 r. Ingeborga Weber-Kellermann wydała zebrane w połowie X I X wieku w Starej Marchii przez Ludolfa Parisiusa pieśni ludowe . Specjalne przedsięwzięcie Instytutu stanowią prace mające na celu zbadanie albańskiej muzyki ludowej. W 1957 r. podjął E r i c h Stockmann razem z lingwistą naszego Instytutu Wilfriedem Fiedlerem trzymiesięczną podróż badawczą po po­ łudniowej Albanii, podczas której wspólnie z albańskimi folklorystami sporządzono ok. 620 t a ś m nagrań dźwiękowych, przeważnie wielogłosowej muzyki ludowej. Nie znany dotychczas w nauce tego rodzaju śpiew południowej Albanii przyczyni się zasadniczo do wyjaśnienia wezesnych form europejskiej wielogłosowości. Obecnie przygotowuje się w i e l o t o m o w e wydawnictwo zebranego • materiału. Krótkie spra­ wozdanie z ekspedycji i albańska bibliografia E r i c h a Stockmanna ukazały siew „ D e u t ­ sches Jahrbuch für Volkskunde" ". D o k ł a d n e przedstawienie poludniowoalbańskiej wielogłosowości (z w y b T a n y m i przykładami) opublikuje E r i c h Stockmann w 1960 T. w 3. tomie Colloques des Wćgimont. I n n ą dziedziną pracy E r i c h a Stockmanna są badania nad europejskimi instru­ mentami muzyki ludowej, do. czego w ostatnich latach przygotowano obszerną bi­ bliografię, zbiór nagrań dźwiękowych i archiwum ilustracji. Po opublikowaniu mniej­ szych artykułów z powyższego z a k r e s u E r i c h Stockmann rozpoczął w 1959 r. razem z Ernestem Emsheimerem (Sztokholm) prace przygotowawcze do Randbuch der 16 17 19 2 21 15 P. B e c k m a n n , Die Rethra-Sagen in Mecklenburg, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, s. 44—73. G. H e n s s e n , Mecklenburger erzählen, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 15, Berlin 1957, ss. 232. W. S t e i n i t z , Das Leunalied, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 - 5 2 . E . S t o c k m a n n , Des Knaben Wunderhorn in den Weisen seiner Zeit, Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 16, Berlin 1958, ss. 167. Veröff. d. Inst. f. dt. Vk., t. 10, Berlin 1957, ss. 794. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 185 i n., 2 0 3 - 2 0 9 . E . S t o c k m a n n , Klarinettentypen in Albanien, „Journal of the International Folk Music Council", London 1960, s. 17 — 20. 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �390 KRONIKA I RECENZJE europäischen Volksmusihinstrumente. Dzieło to wydane zostanie wspólnie przez Insti­ tut für Deutsche Volkskunde i przez Musikhistoriska Museet Stockholm. Ma ono d o t y c z y ć instrumentów muzyki ludowej w Europie, w przeszłości i w teraźniejszości. K a ż d y kraj europejski będzie reprezentowany przez jeden własny artykuł, do którego opracowania zaproszony zostanie jeden lub kilku fachowców z danego kraju. O treści i układzie podręcznika informuje artykuł obu redaktorów, pt. Vorbemerkungen zu einem Handbuch der europäischen Volksmusikinstrumente . Dziedziną zwyczajów i obyczajów zajmuje się w Instytucie berlińskim Inge­ borga Weber-Kellermann. Przystąpiła ona do nowych opracowań różnych zagadnień związanych ze zwyczajami dorocznymi. W tej chwili sporządza się wyciągi dla studiów nad obyczajami żniwnymi z poważnej spuścizny rękopiśmiennej Wilhelma Mannhardta, znajdującej się w Niemieckiej Bibliotece P a ń s t w o w e j w Berlinie. Jako wynik b a d a ń nad historią i znaczeniem wegetatywnych zwyczajów zielonoświątecznych w Turyngii ukazał się artykuł pt. Laubkönig und Schössmeier *. Ingeborga Weber -Kellermann zgromadziła następnie materiały do maskarad ludowych na terenie N E D , których część, pod t y t u ł e m Maskenbräuehe und Maskenindustrie in Thüringen, ukazała się w wydanym przez Leopolda Schmidta dziele pt. Masken in Mitteleuropa. W ostatnich latach zaistniały możliwości zebrania obszernego archiwum ilustracii do z w y c z a j ó w i obyczajów, które zawiera m. in. ciekawe materiały ze spuścizny naukowej Adolfa Spamera. Przedsięwzięciem tradycyjnym Instytutu jest Corpus der deutschen Segen und Beschwörungsformeln, którego zasoby gromadzone od 1909 r. wzrosły obecnie do blisko 24 t y s i ę c y formułek. Historyczno-filologiczne, porównawcze studium 17 for­ mułek czarodziejskich daje Spamer w Bomanusbüehlein *, którego opracowanie w e d ł u g pozostawionego rękopisu Adolfa Spamera podjęła i doprowadziła do końca Joanna Nickel. Obecnie przystąpiła do opracowania katalogu Gorpusu, aby udostępnić ten i m p o n u j ą c y materiał szerszemu kręgowi zainteresowanych. Zagadnieniami wierzeń ludowych zajmowała się również Ingeborga Weber-Kellermann, publikując artykuł pt. Der Lucienstuhl in deutschen und ungarischen Volks­ glauben . Celem wyjaśnienia wielokierunkowego zagadnienia międzyetnicznych stosunków między Węgrami i Niemcami Ingeborga Weber-Kellermann wspólnie z węgierską etnografką J u d y t ą Szolnoky podjęła zbieranie materiałów w węgiersko-niemiecko-słowackiej wiosce Mosz (komitat Toina), przy czym zgromadziła obfity materiał szczególnie t y c z ą c y pożywienia. U ż y w a n y w czasie badań kwestionariusz ukazał się w „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde" . Ponadto Ingeborga Weber-Kellermann opublikowała artykuł o podstawowych zagadnieniach stosunków międzyetnicz­ nych . 22 2 2 25 26 27 2 2 E . E m s h e i m e r i E . S t o c k m a n n , Vorbemerkungen zu einem Handbuch der europäischen Volksmusikinstrumente, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 5: 1959, cz. 2. I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Laubkönig und Schössmeier, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 3 6 6 - 3 8 5 . . A. S p a m e r , Bomanusbüehlein, Veröff. d. Inst. f. dt. V k „ t. 17, Berlin 1958, ss. 446. I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Der Lucienstuhl in .deutschen und ungarischen Volks­ glauben, „Hessische Blätter für Volkskunde", 1958/1959 — księga p a m i ą t k o w a ku czci Hugona Hepdinga, s. 295 — 316. „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", Berlin t. 4: 1958, s. 190—197. „Österreichische Zeitschrift für Volkskunde", t. 62: 1959, z. 1, s. 19 — 47. 2 3 2 4 25 2 6 2 7 �391 KRONIKA I RECENZJE Należy jeszcze wymienić ukazujące się poza naszą serią w y d a w n i c z ą ilustrowane tomy Trachtenleben in Deutschland Wolfa L ü c k i n g a . W naszej serii wydawniczej, liczącej obecnie 18 t o m ó w , ukażą się wkrótce publikacje przygotowane przez nie należących do Instytutu n a u k o w c ó w : Will-Erich Peuckert, Die Volkssagen der Mark Brandenburg und der Altmark, i. 19; Waldemar Liungman, Die schwedischen Volks­ märchen, Herkunft und Geschichte, t. 20; L i n d a D é g h , Das Erzählen in einem ungari­ schen Dorf, t. 23; Wiktor Schirmunski, Vergleichende Epenforschung, t. 24. Bieżący organ naszego Instytutu, „ D e u t s c h e s Jahrbuch für Volkskunde", ukazuje się już p i ą t y rok. Tak samo, jak seria wydawnicza, przyczynił się do zapoznania etno­ grafów na Wschodzie i Zachodzie z pracami Instytutu Niemieckiej Etnografii. Od 1960 r. zacznie się u k a z y w a ć nasz organ „ D e m o s " , który będzie wydawany przez Niemiecką A k a d e m i ę Nauk przy współpracy odpowiednich instytucji zaprzyjaźnio­ nych krajów, w celu utrwalenia k o n t a k t ó w między naukowcami krajów socjalistycz­ nych. 28 Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Doris Stockmann (Berlin) T ł u m . z niem. A . Nikiel A G - R A R E T H N O G - R A P H I E . Vorträge d e T Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veröffentlichungen des Instituts für Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie-Verlag Berlin 1957, ss. 252. Instytut Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie Wschodnim zorga­ nizował wiosną 1955 r. sesję międzynarodową, poświęconą tematowi: „Pieśń i baśń jako głos ludu". Jesienią tegoż roku, z inicjatywy Kopenhaskiego Komitetu B a d a ń nad Narzędziami Rolniczymi, tenże Instytut zwołał drugi, podobny kongres dla omówienia tematu równie specjalnego, a mianowicie „Etnografii rolnictwa", w ce­ lu zapoznania się ze stanem i dalszymi możliwościami badawczymi w tej dziedzinie. Znamienny jest udział w danym kongresie etnografów takich krajów, j a k : N R D i N R F , Z S R R i U S A , dalej Polski, Danii, Bułgarii, Finlandii, Jugosławii, Czecho­ słowacji i Węgier. Znamienne i prawie symboliczne jest także odbycie owych spot­ kań w tak eksponowanym punkcie, jak Berlin. Zdawali sobie z tego sprawę gospodarze kongresu, których przedstawiciel w słowach powitania szczególnie podkreślił obecność n a u k o w c ó w Związku Radzieckiego i Stanów Ameryki. Mówca uważał ich udział w zjeździe za „ucieleśnienie ducha międzynarodowej współpracy naukowej, stojącej ponad światopoglądami i różnicami s y s t e m ó w społecznych". O potrzebie międzynarodowej współpracy naukowej pisze obszernie prof. Leser z Hartford (USA) w słowie w s t ę p n y m do obecnie wydanych podstawowych referatów odbytego zjazdu. Wiele zmieniło się od czasu sprzed około 30 lat — mówi Leser — kiedy naszą dyscyplinę dzielono na „ l u d o z n a w s t w o " (Volkskunde) i „znawstwo l u d ó w " (Völkerkunde), na etnografię i etnologię. Dziś coraz bardziej rozpowszechnia się stanowisko uczonych, według którego „ l u d o z n a w s t w o " nie jest już działem samym dla siebie, lecz jest uznawane za część składową ogólnego „znawstwa ludów". D z i ś staje się już koniecznością, aby etnograf, działający na przestrzeni ograniczonej, znał 2 8 W . L ü c k i n g , Trachtenleben in Deutschland, t. 1: Schaumburg-Lippe, Berlin 1958, ss. 100; t. 2: Die Lausitz, Berlin 1956, ss. 126; t. 3: Hessen, Berlin 1959, ss. 189. �392 KRONIKA I RECENZJE równie dobrze zjawiska zachodzące poza t ą przestrzenią. Coraz więcej mówi się dziś o e t n o l o g i i szwedzkiej, północnej, europejskiej itd. Pewne zamieszanie wprowadza jeszcze znaczna niejednolitość terminologii fa­ chowej, używanej w różnych częściach świata. W Skandynawii np. pod n a z w ą etno­ logia rozumie się często tylko badania kultury materialnej, gdy tymczasem w Związku Radzieckim pod etnografią rozumie się badania nad całokształtem zjawisk kultu­ rowych. Szczególne zamieszanie pod tym względem panuje w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Lecz to jest ostatecznie tylko sprawa terminologii. Znacznie ważniejsze jest zagadnienie metod. „ B y ł o b y błędem — stwierdza Leser — chcieć mówić o dwu rodzajach wiedzy, zależnie od tego, czy badacz należy do tej czy innej narodowości", jak i „nieprawdą jest, jakoby badanie kultur »niższych« wymagało innych metod niż badanie kultur »wyższych«". Jest to sprawa różnych podejść, ale nie sprawa metod. D u ż o tu mogą zrobić spotkania tego rodzaju, jak spotkanie berlińskie. Zro­ biony tam początek dał już pewne wyniki pozytywne. Upoważnia to do nadziei — k o ń c z y prof. Leser — że dalsze spotkania tego rodzaju dobrze przysłużą się naszej wiedzy. Poza ogólnymi uwagami w s t ę p n y m i wspomnianego w y ż e j profesora Lesera oraz wiceprezesa Niemieckiej Akademii Nauk i dyrektora Instytutu Etnograficznego w Berlinie, prof. dra W. Steinitza, omawiane wydawnictwo zawiera 17 referatów w y g ł o s z o n y c h na danym kongresie . Nie jest winą naszą, że niniejsze uwagi o refe­ ratach wygłoszonych na tym w a ż n y m spotkaniu ukazują się dopiero obecnie ; wydano je dopiero w dwa lata po odbytej sesji, a publikacja dotarła do Polski w 1959 r. Toteż wiele ze wspomnianych artykułów referatów dziś może już nieco straciło na aktual­ ności, niektóre nawet i nie posiadają zbyt dużej wartości naukowej ze względu na ich zbyt ogólny .charakter sprawozdawczy; większość jednak zasługuje na u w a g ę każ­ dego, kto interesuje się rozwojem naszej dyscypliny naukowej, a przede wszystkim takim jej wycinkiem, jakim bez wątpienia są badania nad hodowlą i uprawą ziemi. Jest rzeczą oczywistą, że tych kilka artykułów, podających dane z niektórych tylko 1 2 1 Spis artykułów ogłoszonych w Agrarethnographie, Berlin 1957: B. B r a t a n i c (Zagrzeb), Sprawozdanie o badaniu narzędzi do uprawy ziemi'w Jugosławii, s. 1—10; J . G a j e k (Wrocław), Badania narzędzi rolnych w związku z „Polskim Atlasem Etnogra­ ficznym", s. 11 — 22; J . M j a r t a n (Bratysława), Etnograficzne badania nad rolnictwem w Słowacji, s. 23 — 27; S. A. T o k a r i e w (Moskwa), Badania historii uprawy ziemi w Związku "Radzieckim (1945— 1955), s. 28 — 41; Nulo V a l o n e n (Helsinki), Badania naj­ starszych form uprawy ziemi w Finlandii, s. 42 — 50; Hermann B e h r e n s (Hallen. Salą), Krytyczne uwagi do niektórych poglądów o formach najstarszej neolitycznej uprawy ziemi w Europie środkowej, s. 51 —67; Holger R a s m u s s e n (Kopenhaga), Bezplużna uprawa ziemi na wyspach Fdróer, s. 68 — 81; G. Ć i t a j a (Tbilissi), Uprawa kopieniacka w Georgii Zachodniej (Kolchis), s. 82 —99; Christo W a k a r e l s k i (Sofia), Szczątki bezplużnej uprawy ziemi wśród Bułgarów, s. 100—111; Laszlo V a j i l a (Budapeszt), Typy kultury i uprawa kopieniacka w Afryce Wschodniej, s. 112—148; Hans D a m (Lipsk), Metody uprawy ziemi w Oceanii, s. 149—165; Reinhard P e e s c h (Berlin), Tematy etnografii rolnictwa w „Atlasie etnografii Niemiec", s. 166—174; Dieter B e r g e r (Bonn), Do historii wyrobu masła w Nadrenii, s. 175—183; Wolfgang J a c o b e i t (Berlin), Pastuch i owczarz, s. 184—197; Rolf H e r z o g (Getynga), Krytyczne uwagi nad północnoafrykańską granicą zasięgu pługa, s. 198 — 213; Joachim H e i d r i c h (Berlin), Do sprawy rozwoju wspólnoty wiejskiej w Indiach, s. 214 — 222; Walter R u ­ ben (Berlin), Wieś indyjska w okresach niewolnictwa i feudalizmu, s. 223 — 245. Por. W . J a c o b e i t , Sprawozdanie z Sesji Etnograficznej Berlińskiej Akademii Nauk, „ L u d " , t. 43: 1958, s. 441 —442; B . G a r y g a , Międzynarodowa konferencja w sprawię badań nad narzędziami do orki (Kopenhaga 1 — 5 czerwca 1954), t a m ż e , s. 442 — 447; por. również np. J . M j a r t a n , Konferencia o agrarnej ethnografii v Ber­ linie, „ S l o v e n s k y Národopis", Bratislava, R. 4: 1956 nr 2, s. 219 —222. 2 �KRONIKA I RECENZJE 393 krajów, nie wyczerpuje sprawy stanu etnograficznych badań rolnictwa na c a ł y m świecie. Niemniej i ten skąpy materiał orientuje wystarczająco o możliwej szerokości wachlarza zagadnień tego działu wiedzy etnograficznej. Z dotychczasowych w y n i k ó w i dalszych możliwości badawczych na tym odcinku mało kto u nas dobrze zdaje sobie sprawę. Stąd też lektura omawianej Agrarethnographie może spełnić rolę po­ żyteczną. Krótko tylko chcę wspomnieć przynajmniej o niektórych z ogłoszonych arty­ kułów, i to w kolejności podanej w omawianej publikacji. 1. Na po'dkreslenie zasługuje referat prof. Bratanica z Zagrzebia, omawiający stan badań nad narzędziami do uprawy ziemi w Jugosławii. Po dość szczegółowym przedstawieniu historii tych badań podaje autor niektóre z dotychczasowych wy­ ników, m. in. w formie instruktywnych map. 2. Podobnie podaje historię i stan badań nad narzędziami rolnymi na terenie Polski prof. Gajek w swoim referacie Badania narzędzi rolnych w związku z „Polskim Atlasem Etnograficznym". Poza profesorem Gajkiem sprawę prac nad atlasami etno­ graficznymi na terenie swoich krajów referowali na zjeździe prof. Tokariew (Moskwa) i dr Peesch (Berlin). 3. W referacie, pt. Badania historii wprawy ziemi w ZtSRR, prof. S. A. Tokariew z Moskwy omawia prace badawcze prowadzone w Związku Radzieckim nad „naj­ ważniejszą p o d s t a w ą egzystencji większości ludów Europy oraz innych k o n t y n e n t ó w " , jaką jest gospodarka rolna. Praca ta jest prowadzona przy współudziale etnografów, archeologów i historyków. Organicznie jest ona związana z przygotowywaniem ro­ syjskiego atlasu historyczno-etnograficznego. 4. Interesującymi i na ogół mało znanymi są dane zawarte w sprawozdaniu dra Nulo Valonen, pracownika Muzeum Narodowego w Helsinkach, o m a w i a j ą c y m Ba­ dania najstarszych form uprawy ziemi w Finlandii. Poza zarysem historii tych prac oraz obszernym wykazem literatury podaje autor ciekawe dane odnoszące się do w y n i k ó w , jakie w zakresie badań nad gospodarką rolną swojego kraju uzyskało mu­ zealnictwo finlandzkie. Wśród 12 większych (i 150 prowincjonalnych) muzeów Fin­ landii, z k t Ó T y c h każde posiada większe lub mniejsze zbiory zakresu gospodarki rolno-hodowlanej, istnieją dwa specjalne Muzea Rolnictwa przy Uniwersytecie w Hel­ sinkach i Rolniczym Zakładzie Naukowym w Mustiala. Ogółem zbiory muzealne z zakresu gospodarki rolnej na terenie Finlandii obejmują około 17 t y s i ę c y (sic!) przedmiotów. 5. Hermann Behrens, kustosz Muzeum w Halle n. Salą, w Krytycznych uwagach do niektórych poglądów o formach najstarszej neolitycznej uprawy ziemi w Europie środkowej rozprawia się z d y s k u t o w a n ą od dawna hipotezą, według której znane z neolitu kamienne „ m o t y k i w kształcie kopyta szewskiego" b y ł y uważane za radlice płużne względnie ostrza kopaczek. Opierając się głównie na pracach etnologów Hóltkera (1947) i Kothego (1948, 1953, 1954) oraz na własnych badaniach archeologicz­ nych, Behrens uważa tego rodzaju motyki kamienne za narzędzia u ż y w a n e zasadni­ czo do obróbki drewna i ewentualnie, ale dopiero w drugim rzędzie, do obróbki ziemi jako kopaczek, a rzadziej jeszcze w funkcji broni do polowania i walki. T a odmienna od dotychczasowych teza automatycznie cofa możliwość używania narzędzia płużnego, a nawet w y s t ę p o w a n i a kultury kopieniackiej w okresie neolitu. Jeżeli tak postawione zagadnienie nie jest jeszcze] ostatecznie rozwiązane, to — według Behrensa — odwołującego się w tym wypadku do prac wspomnianego w y ż e j Hóltkera, trzeba wziąć pod u w a g ę prawdopodobieństwo innej jeszcze hipotezy, a mia­ nowicie możliwość używania w omawianym okresie do uprawy ziemi narzędzia ciągnio­ nego, o rylcu drewnianym. W k a ż d y m razie — stwierdza autor w zakończeniu swego �394 KRONIKA I RECENZJE artykułu — tego rodzaju zagadnienia mogą b y ć rozwiązywane tylko w ścisłej współ­ pracy archeologa i etnografa. 6. Wiele ciekawego materiału porównawczego zawierają dwie inne jeszcze prace, umieszczone w omawianym wydaniu, a mianowicie prace J . Heidricha i W . Rubena o wsi indyjskiej i wiele prac innych. Reasumując należy stwierdzić, że omawiana Agraretlmographie stanowi pozycję prawie encyklopedyczną, która nie powinna ujść uwagi żadnego etnografa. Stanisław Bronics Rumunia PIERWSZA MONOGRAFIA RUMUŃSKA O JĘZYKU TRACKO-DACKIM I . I . R U S S U , Limba traco-daciłor, Editura Academiei Republicii Populare Romine, Bucuresti 1959, ss. 158, mapa 1. W k o ń c u 1955 r. Akademia R R L powołała „komisję do badań nad rozwojem języka i narodu rumuńskiego". Do komisji tej weszli najwybitniejsi lingwiści, archeo­ logowie i historycy pod przewodnictwem akad. prof. Jorgu Jordan. Celem tej komisji jest koordynacja i inicjowanie prac badawczych z zakresu etnogenezy R u m u n ó w w ramach prac poszczególnych i n s t y t u t ó w Akademii. Wymieniona komisja rozpoczęła serię swoich wydawnictw monografią lingwi­ s t y c z n ą prof. I . I . Russu Jęeyk tracko-dacki, którą w s t ę p e m poprzedził prof. Jorgu Jordan. Monografia ta bardzo prędko znikła z półek księgarskich, a ż y w e zaintere­ sowanie, jakie wzbudziła, świadczy o tym, jak była potrzebna. Od dawna już brak było bowiem przedstawienia nowych wiadomości o tym narzeczu, które zaginęło w końcu epoki starożytnej. Ponadto jest to pierwsza praca o języku tracko-dackim, opublikowana w języku rumuńskim. Prof. I . I . Russu jest znanym i cenionym archeologiem i lingwistą, pracującym w Oddziale Akademii w Cluj. W omawianej pracy autor w pierwszym rzędzie zazna­ jamia nas z ważniejszymi faktami kultury i historii narodu trackiego, o k t ó r y m po­ wiedział Herodot, że był „największym narodem po Indach". Mówi więc o ekspansji Traków i ich plemion, nazwie etnicznej i typie somatycznym, zaletach psychicznych, o historyczno-kulturowej roli Traków w świecie grecko-rzymskim, o kolonizacji grec­ kiej, w p ł y w a c h scytyjskich i celtyckich, wreszcie specjalną uwagę poświęca GetoDakom. W drugiej części pracy, dotyczącej materiałów językoznawczych, autor przed­ stawia fonetykę, morfologię i leksykę języka tracko-dackiego. Materiał dokumentacyjny do badanego zagadnienia jest dość bogaty ilościowo, ale fragmentaryczny z punktu widzenia historyczno-etnograficznego. W ciągu 20 lat systematycznej pracy sprawdził jeszcze raz wszystkie materiały zebrane dawniej z t e k s t ó w literackich, epigrafów greckich i łacińskich, z papirusów i monet oraz uzu­ pełnił je nowo odkrytymi danymi. Materiały te b y ł y już niejednokrotnie (począwszy od p o ł o w y X I X w.) dyskutowane przez znakomitych specjalistów europejskich.Wartość nowo opublikowanej pracy polega przede wszystkim na krytycznym ujęciu, z jakim autor traktuje liczne fragmenty zapisów w języku tracko-dackim. Co się tyczy literatury rumuńskiej, to I . I . Russu zwalcza stare założenia, częstokroć przesiąknięte nacjonalizmem, które spotykamy w pracach G . Barbulescu-Dacu, R . Portocala, H . Steriana, a nawet i u N. Densusianu. �395 KRONIKA 1 RECENZJE Przy okazji nowej analizy antor daje historyczny przegląd badań naukowych prowadzonych w tej dziedzinie w ciągu zeszłego wieku przez takich uczonych, j a k : W. Brandenstein , D . Decev , A. F i c k , V . Georgiev , J . G r i m m , B . P . H a s d e u , H . H i r t , N. J o k l , B . K o p i t a r , P . Kretschmer , P. de L a g a r d e , G. G . Mateescu , G. Meyer , F . Miklosich , S. Mladenov , V. P a r v a n , R . Roesler , O. Schrader i A. Nehring , H . Schuchardt , G. Seure , F . Solmsen , J . T h u n m a n n i W. Tomaschek . W wyniku analizy własnej I . I . Bussu' zestawił alfabetycznie ok. 250 słów i nazw trackich. Jest to zaledwie dziesiąta część sumy słów i nazw własnych, uznanych za pochodzące z trackiego, które dochowały się w źródłach antycznych. Reszta materiału czeka jeszcze na dalsze prace badawcze. Na podstawie analizy języka tracko-dackiego autor dochodzi do wniosku, że język ten zaliczyć można do grupy satemowej, razem z językami indoirańskimi, słowiańskimi, bałkańskimi i ormiańskimi. Warta omówienia jest ansńiza materiału dotyczącego języka dackiego (nazwy roślin, nazwy własne, narzecze frygijskie). Wyniki tej analizy autor przedstawia w ta1 7 2 8 13 3 5 10 14 19 4 9 15 19 16 20 6 11 12 17 21 22 23 1 W. B r a n d e n s t e i n , ThraJce, Sprache, [w:] P a u l y - W i s s o w a , Realeneyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. V I A : 1936, s. 407 — 414. JL fle^es, XapaitmepucmuKa. na mpaKuücnuam H3UK, Sofia 1952. A. F i c k , Die ehemalige Spracheinheit der Indogerm,anen Europas, Göttingen 1873, s. 4 0 8 - 4 2 3 . B . T e o p r e B, TpaKuücKunm MUK, Sofia 1957. J . G r i m m , Geschichte der deutschen Sprache, t. 1: 1948, s. 204 — 215. B . P . H a s d e u , Etymologicum Magnum Romaniae, Bucuresti 1887 — 1898. H . H i r t , Die Indogermanen, t. 1, Strassburg 1905, s. 128—136. N. J o k l , Thraker, Sprache, [w:] M. E b e r t , Reallexikon der Vorgeschichte, t. 13, Berlin 1929, s. 2 7 8 - 2 9 8 . B . K o p i t a r , Albanische, walachische und bulgarische Sprache, „Jahrbücher der Literatur", Wien R. 46: 1829. * P. K r e t s c h m e r , Einleitung in die Geschichte der griechischen Sprache, Göt­ tingen 1896, s. 1 7 1 - 2 4 3 . P. de L a g a r d e , Gesammelte Abhandlungen, Leipzig 1886. G. G. M a t e e s c u , I Traci neue epigrafi di Roma, „Ephemeris Dacoromana", t. 1:1923, s. 57 — 288; t e n ż e , Nomi traci nel territorio scito-sarm.atico, t a m ż e , t. 2: 1924, s. 223 — 237; t e n ż e , Granifa de apus a tracilor, „Anuarul Institutului de istorie nationalä", Cluj, t. 3: 1926, s. 377 — 492. G. M e y e r , Zu den thrakischen Glossen, „Bezzenbergers Beiträge", t. 20: 1894, s. 1 1 6 - 1 2 4 . F . M i k l o s i c h , Die slawischen Elemente im Rumunischen, „Denkschriften Akad.", Wien t. 12: 1862, s. 1 - 7 0 . C. Mjiaji,eHOB, MMenama na 6i>jisapcKu penu, „CnncaHe Ha ÓT>nr. AKaft.", t. 10: 1915; t a m ż e , t. 16: 1918; „Balkan-Archiv", t. 4: 1928, s. 1 8 1 - 1 9 4 . V. P â r v a n , Gonsiderafii asupra unor nume de rîuri daco-scitiee, „Analele Academiei R o m î n e " , I. 3: 1923, nr 1, s. 1 26. R. R o e s l e r , Romanische Studien, Leipzig 1871, s. 65—145. O. S c h r ä d e r , A. N e h r i n g , Thraker, [w:] Reallexikon der indogermanischen Altertumskunde, t. 2: 1929, s. 5 2 3 - 5 3 4 . H . S c h u c h a r d t , Vokalismus des Vulgärlateins, t. 3: 1868, s. 42. G. S e u r e , Archéologie thrace, „ R e v u e Archéologique", 1912—1924;, poza tym artykuły zamieszczone w: „ R e v u e des É t u d e s Grecques", „ R e v u e des Etudes A n ­ ciennes", „Bulletin de Correspondance Hellénique" w latach 1896—1925. F . S o l m s e n , Zum Phrygischen, „ K u h n s Zeitschrift", t. 34: 1897, s. 36 — 68; t e n ż e , Thrakisch-Phrygisches, t a m ż e , s. 68—80. J . T h u n m a n n , Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker, Leipzig 1774, s. 169 — 366. W . T o m a s c h e k , Die alten Thraker, Wien 1893-1894. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 1 1 2 1 3 1 4 15 1 6 1 7 1 8 1 9 20 2 1 2 2 2 3 �396 KRONIKA I RECENZJE blicy systematycznej, po której następuje słownik rumuńsko-tracki (zestawienie słów języka rumuńskiego, do których znaleziono odpowiedniki w słownictwie trackim). W związku z nazwami roślin autor zwalcza hipotezę D . D e c e v a o pochodzeniu ich z P ó ł w y s p u Bałkańskiego, dowodząc, że pochodzą one z gwar ludności dackiej. zamieszkałej na północ od Dunaju, gdyż zarówno pod względem etymologicznym, jak i fonetycznym zaliczyć je należy do rodziny językowej tracko-dackiej. D u ż o uwagi wreszcie poświęcono nazwom w ł a s n y m Traków i D a k ó w , które autor analizuje pod względem morfologicznym, gramatycznym i semantycznym. Analizę tę kończy rozdziałem o mechanizmie zanikania języka tracko-dackiego. Pokazuje etapy i sposób, w jaki język ten został zastąpiony innymi językami na terytorium Dacji, Tracji i Myzji — w pierwszym rzędzie łacińskim, w części greckim, a później językami sło­ wiańskimi. J ę z y k tracki utrzymał się dłużej w Dacji niż w Myzji, położonej na połu­ dnie od Dunaju. F a k t ten tłumaczy autor tym, że Trakowie w Dacji do 1 0 6 r. n. e. byli wolni i pozostali dłużej na tych terenach, przenosząc się później w rejony gór­ skie po obu stokach Karpat. ' « Analizując mechanizm zaniku języka (irackiego autor stwierdza, że w mowie mieszkańców prowincji tracko- i dacko-rzymskich język grecki, a zwłaszcza łaciński, w pierwszym rzędzie zastąpił język codzienny, później nazwy własne osób i szczepów, a na końcu nazwy miejscowe. Te ostatnie są przyjmowane i przekształcane przez ludy zajmujące i nawarstwiające się na tereny ze starą bazą etniczno-lingwistyczną. Widzimy to w nazewnictwie rzek na południe od Dunaju, chociaż większość z nich ma fonetycznie już charakter słowiański. Za trackie uważa również autor, następu­ jące nazwy rzek: Aluta, Crisius, Marisia, Samus, Tibisis, które nabrały z czasem charakteru słowiańskiego i obecnie n a z y w a j ą się: Olt, Cris, Mures, Somes, Timis. W konkluzji swej pracy I . I . Russu twierdzi, że język rumuński nie ma związków genetycznych z językami bałkańskimi. Rumuński jest językiem łacińskim (romańskim), albański zaś i grecki dwoma różnymi językami należącymi do tej samej rodziny indoeuropejskiej. Natomiast do grupy słowiańskiej należą języki serbski i bułgarski. Dlatego też nie m o ż e m y mówić o „bałkańskiej wspólnocie j ę z y k o w e j " , chociaż gene­ tycznie nie spokrewnione języki bałkańskie posiadają pewne cechy wspólne, zwłasz­ cza w słownictwie, morfologii i syntaksie. Podobieństwa te widzimy szczególnie mię­ dzy językiem rumuńskim i albańskim. Posiadają one ponad 7 0 słów wspólnego po­ chodzenia. I . 1. RURSU tłumaczy, iż w y w o d z ą się one z jednego języka autochtonicz­ nego, przedrzymskiego, nie zostały natomiast zapożyczone przez jeden z wyżej wzmian­ kowanych j ę z y k ó w z drugiego. Pomimo tych podobieństw w swej strukturze, fonetyce, morfologii i słownictwie — co podkreślał już Philippide — język rumuński różni się ra­ dykalnie od języka albańskiego. Autorowi udało się dowieść, że język Traków i D a k ó w w Myzji, Dacji i Tracji nie zanikł bez śladu; zostały po nim do dnia dzisiejszego na tych terenach relikty. Oprócz licznych nazw miejscowości i rzek z języka trackiego pozostały pojedyncze słowa w językach ludów, które tam spotykamy, a zwłaszcza pozostały one w j ę z y k u ludowym łacińsko-rzymskim, z którego rozwinął się dzisiej­ szy język rumuński. Stwierdzenie tych pozostałości ma wielką wartość z punktu widzenia językoznawczego i historycznego, dlatego że stanowią one główny i bez­ pośredni dokument dziedzictwa pozostawionego przez Trako-Daków językowi i na­ rodowi rumuńskiemu. Jest to argument podstawowy dla zagadnienia etnogenezy Rumunów. Hec. Nicólae Dunare (Cluj) i Bronisława Kopczyńska-Jaworska 24 25 JJ, e v e B, op. cit. A . P h i l i p p i d e , Originea rominilor, ł a s i t. 1: 1923, t. 2: 1927. �KRONIKA I RECENZJE 397 Węgry NAJWAŻNIEJSZE OSIĄGNIĘCIA ETNOGRAFÓW WĘGIERSKICH W 1959 R O K U Analizowanie w y n i k ó w badań etnograficznych, uzyskanych w ostatnim roku, winno b y ć związane z osiągnięciami lat poprzednich, jak również planami najbliż­ szego okresu. Z tego powodu nasze sprawozdanie nie obejmuje wyłącznie działalności za 1959 r., ale także mocniej podkreśla najbliższą minioną przeszłość. Poza tym polskie czasopisma na ogół nie p o d a w a ł y wiadomości o stanie pracy etnograficznej na W ę g r z e c h . Dlatego też u w a ż a m za potrzebne zacząć od poinformowania czytel­ nika polskiego o placówkach oraz organizacji naszej pracy. 1 Instytucje etnograficzne M u z e a . Na Węgrzech, jak wiadomo, najważniejszą muzealną instytucją etno­ graficzną jest Muzeum Etnograficzne w Budapeszcie . P l a c ó w k a ta zatrudnia 35 pra­ cowników nauki, zajmujących się nie tylko gromadzeniem d o k u m e n t ó w i opraco­ wywaniem ludowej kultury Węgier, ale także wielu z nich specjalizuje się w zagad­ nieniach ogólnoeuropejskich. Poza t y m mniej więcej w 20 miastach na Węgrzech znajdują się muzea etnograficzne . Zbiorami w nich umieszczonymi opiekują się zawodow i etnografowie. Jednakże z w y j ą t k i e m muzeów posiadających poważniejsze zbiory, jak w Debreczynie i Peczu, są to przeważnie placówki jednoosobowe. K a t e d r y . Inną nieco rolę, naukowo-badawczą i d y d a k t y c z n ą , spełniają uczel­ nie, przede wszystkim uniwersytet w Budapeszcie, posiadający dwie katedry: etno­ grafii (Targyi Neprajzi Tanszek), której kierownikiem jest prof. Talasi Istvan, oraz folkloru (Folklor Tanszek), której przewodzi prof. Ortutay Gyula. Trzecia katedra etnografii (Neprajzi Tanszek), kierowana przez prof. Gunda Belę, zorganizowana jest przy uniwersytecie w Debreczynie. Przy każdej z tych katedr pracuje 3 —4-osobowa grupa w y k ł a d o w c ó w oraz kilku pomocniczych pracowników nauki. Poza tym w Szegedynie znajduje się pod kierownictwem prof. Balint Sandora katedra etno­ grafii (Neprajzi Tanszek), przy której nie o d b y w a j ą się w y k ł a d y , a jedynie organi­ zowana jest praca naukowo-badawczą. 2 3 r 1 L . M. S z w e n g r u b , V węgierskich etnografów, „Przegląd Humanistyczny", 1958, nr 4, s. 2 0 5 - 2 0 7 . Magyar Nemzeti Muzeum — Neprajzi Muzeum (Węgierskie Muzeum Naro­ dowe — Muzeum Etnograficzne), Budapest V I I I , K ó n y v e s Kalman, krt. 40. B a j a : Turr Istvan Muzeum (etnograf Solymos Ede, Liikó Gabor); Bekescsaba: Munkacsy Mihaly Miizeum (etn. Tabori G y ó r g y ) ; Balassagyarmat: Paloc Muzeum (etn. Zólyomi József); Debrecen: Deri Muzeum (etn. Beres Andras); Eger: Dobo Istvan Muzeum (etn. Bako Ferenc); Gyór: Xantus Janos Muzeum (etn. Filep Antal); Gyula: Erkel Ferenc Muzeum (etn. D a n k ó Imre); Hódmezóvasarhely: Tornyai Janos Muzeum (etn. Peczely Attila); Jaszbereny: Jasz Muzeum (etn. T ó t h Janos); Kaposvar: Rippl Rónai Muzeum (etn. Takacs Gyula); Karcag: Gyórffy Istvan Muzeum (etn. Szuos Sandor); Kiskunhalas: Thorma Janos Muzeum (etn. J a n ó Akos); Miskolc: Herman Otto Muzeum (etn. Bodgal Ferenc); Nagykanizsa: Thury Gyórgy Muzeum (etn. Kerecsenyi E d i t ) ; Nyiregyhaza: Jósa Andras Muzeum (etn. Balogh lstvan, Erdesz Sandor); Pecs: Janus Pannonius Miizeum (etn. Ftizes Endre, Mandoki Laszló); Sarospatak: Rakóczi Muzeum (etn. Balassa Iv'an); Sopron: Liszt Ferenc Muzeum (etn. Domokos Otto); Szeged: Móra Ferenc Muzeum (bez etnografa); Szekszard: Balogh Adam Mńzeum (etn. Andrasfalvy Bertalan); Szćkesfehervar: Istvan kiraly Muzeum (etn. Pesovar Ferenc); Szombathely: Savaria Muzeum (etn. Bardosi Janos); Veszprem: Bakonyi Muzeum (etn. Vajkai Aurel); Zalaegerszeg: Gócseji Miizeum (etn. Szentmihalyi Imre). 2 3 �398 KRONIKA I RECENZJE K o m i s j a E t n o g r a f i c z n a W ę g i e r s k i e j A k a d e m i i N a u k (Néprajzi B i zottság M. T. A.)- Mimo iż Węgierska Akademia Nauk nie posiada swoich placówek etnograficznych, to jednak wspiera i planuje pracę etnograficzną. Czynność tę wy­ konuje Komisja Etnograficzna zorganizowana w ramach Akademii, która nie tylko planuje, ale także prowadzi i kieruje ważniejszymi pracami etnograficznymi, składa również wnioski w sprawie wydawnictw etnograficznych. Jednakże większość wy­ siłków tej Komisji zmierza do .przygotowania i wydania prac zbiorowych, stanowią­ cych podstawę do nowoczesnej syntezy węgierskiej kultury ludowej, w z i ą w s z y pod uwagę, iż ostatnia synteza pt. Etnografia Węgier została wydana w latach 1933— 1937 . W ę g i e r s k i e T o w a r z y s t w o E t n o g r a f i c z n e (Magyar Néprajzi Társaság). Prace Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego w zasadzie nie różnią się od wy­ siłków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Działalność jego opiera się na akcji popularyzowania i publikowania prac, które nie wchodzą w plan instytucji naukowobadawczych. Tak mniej więcej w zarysie przedstawiają się najważniejsze placówki etnogra­ ficzne na Węgrzech, a ich akcje badawcze, tj. akademii, muzeów, uniwersytetów, towarzystwa i ewentualnie innych instytucji stosownie do okoliczności i warunków, mogą b y ć całkiem podrzędne, a mogą też spełniać bardzo ważną rolę. 4 Najważniejsze osiągnięcia K o m i s j a E t n o g r a f i c z n a . Jej działalność, jak już wspomniałem, nie zamyka się w granicach planowania i ustawiania hierarchii potrzeb oraz rozdzielania zadań p o m i ę d z y poszczególne instytucje etnograficzne. Przede wszystkim wyznaczono re­ giony na obszarze Węgier, w których zachodzi najpilniejsza potrzeba zebrania mate­ riału do opracowania ogólnych zagadnień etnograficznych, .związanych niejedno­ krotnie z wynikami i potrzebami budowy socjalizmu. Komisja zajęła się t a k ż e zor­ ganizowaniem kilku grup roboczych, do których zakresu działań należy opracowywa­ nie zagadnień uznanych za najbardziej pilne w o g ó l n y m , długofalowym planie ba­ dawczym. W ramach tak pomyślanego programu dr B e l é n y e s y Marta prowadzi badania, mające na celu zebranie i opracowanie materiałów do kultury ludowej minionych epok, a głównie średniowiecza. Pracę archiwalną rozpoczęto od gromadzenia doku­ m e n t ó w z X V w., ale kilku badaczy pracuje również nad okresami późniejszymi, a mianowicie syntetycznym ujęciem kultury chłopskiej X V I I I w. Grupa ta, zwłasz­ cza jej kierownik dr Belényesy, opublikowała już kilka prac etnograficznych, będą­ cych wynikiem ich dziesięcioletniej pracy badawczej . W przygotowaniu jest wy­ danie zbiorowej pracy o życiu chłopa węgierskiego w X V w. Prawdopodobnie dzieło to zostanie opublikowane w ciągu najbliższych d w ó c h lat. 5 4 Magyarság Néprajza, t. 1 — 4, Budapest 1933—1937 (1 wydanie). Zob. np. M. B e l é n y e s y , A halászat a XIV. században [Der Eischfang im XIV. Jahrhundert], „Ethnographia", Budapest t. 64: 1953, s. 148 — 166; t e j ż e , A fôldmuvelés fejlôdésének alapvetó hérdései a XIV. században [Die grundlagenden Fragen der Entwicklung der Landwirtschaft im XIV. Jahrhundert], „Ethnographia", Budapest t. 65: 1954, s. 3 8 7 - 4 1 5 ; t. 66: 1955, s. 57 — 98; t e j ż e , Szôlo- és gyumôlcstermesztésünk a XIV. században [La production vinicole et fruitière en Hongrie au XIV siècle], ,,Néprajzi Értesitô", Budapest t. 37: 1955, s. 11 — 30; t e j ż e , Az állattartás a XIV. században Magyarországon [Viehaltung in Vngarn im 14. Jahrhundert], „Neprajzi Értesitô", Budapest t. 38:1956, s. 23 — 59; t e j ż e , Kôzépkori mezôgazdaságitorténetünk leutatási módszereirol [Metody badań historii rolnictwa średniowiecz­ nego], Godólló-Budapest 1957, ss. 37; t e j ż e , Der Aekerbau und seine Produhte in JJngarn im 14. Jahrhundert, „ A c t a Ethnographica", Budapest t. 6: 1958, s. 265—321. 5 e �399 KRONIKA I RECENZJE Na zlecenie Komisji także działa pięcioosobowa grupa etnografów (wraz z auto­ rom tego sprawozdania) nad opracowaniem Atlasu Węgierskiej Kultury (Magyar Neprajzi Atlasz). W 1958 r. została wydana czterozeszytowa ankieta, obejmująca 200 t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h ludowej kultury w ę g i e r s k i e j . Chciałbym nadmienić, że w przeciwieństwie do Polskiego Atlasu Etnograficznego następne ankiety nie będą już ogłaszane. Obecne kwestionariusze zawierają tylko wspomniane 200 t e m a t ó w w y r a ż o n y c h mniej więcej w 1000 p y t a ń . W 1959 r. wydano Instruktarz do tere­ nowych penetracji związanych z Atlasem, zawierający wykaz kierunków prac badaw­ czych, pomocny tak ze strony praktycznej, jak i teoretycznej samego zagadnienia'. W s k a z ó w k i te i wyjaśnienia są niezmiernie pomocne dla pracowników terenowych i systematycznego przebiegu akcji. W 1959 r. przeprowadzono poszukiwania w przy­ bliżeniu w 50 punktach badawczych, w których większości zostały zakończone w ogóle prace nad wypełnieniem ankiet. W najbliższych 2 — 3 latach planuje się dalsze prace poszukiwawcze i jest nadzieja, że w t y m czasie w 240 punktach w obrę­ bie całych Węgier zostaną zakończone. Prace te, prowadzone w sąsiednich p a ń s t w a c h wśród ludności węgierskiej, idą w znacznie wolniejszym tempie. W 1959 r. oddano do druku obszerny tom pt. Węgierska bibliografia etnograficzna 1945 — 1954 (Magyar Neprajzi Bibliografia), zredagowany przez Sandor Istvana. Będzie to pierwsza pełna węgierska bibliografia etnograficzna za lata powojenne. Komisja Etnograficzna przy Akademii zaplanowała następne tomy. Toteż grupa badaczy pod kierunkiem wyżej wymienionego autora opracowuje na bieżąco dalszy materiał, zawierający również dane bibliograficzne z lat wcześniejszych. Dodajmy, że materiały z lat 1954- 1958, a także z lat 1850 — 1870 w większości są już zebrane. Od kilku lat przygotowywany jest według międzynarodowego systemu Katalog węgierskich bajek (Magyar Nepmesekałalógus), uwzględniający zarówno materiał opubli­ kowany, jak też rękopiśmienny. Okazało się, że system Aarne-Thompsona, który w większości opieTa się na materiałach skandynawskich, należy rozszerzyć, g d y ż w rze­ czywistości 50°/ bajek węgierskich nie m o ż n a włączyć do żadnego z uwzględnionych w nim t y p ó w . Nasi folkloryści na kongresie m i ę d z y n a r o d o w y m , który odbył się w K i lonii w sierpniu 1959 r . , stwierdzili podobną sytuację odnośnie do bajek rumuńskich, słowiańskich, nawet i niemieckich. Dotychczas pojawiła się tylko część materiałów opracowana przez K o v ä c s Agnes, a mianowicie Wykaz typów bajek węgierskich o te­ matyce zwierzęcej . Dodajmy, że nieco wcześniej ukazała się w druku p T a c a Berze Nagy Janos Typy ludowych bajek węgierskich ". W rzeczywistości nie jest to nic innego jak praca znanego węgierskiego etnografa, wydana post liumus. Dzieło to nie zwalnia od konieczności wydania nowego katalogu, gdyż dotychczas zostało 6 0 8 9 1 • Kwestionariusze pt. Magyar Neprajzi Atlasz Kerdoive [Ankieta Węgierskiego Atlasu Etnograficznego] opracowali: B a r a b ä s Jenö, D i ó s z e g i Vilmos, G u n d a Bela, M o r v a y Judit i S z o l n o k y Lajos, Budapest 1958, z. 1 — 4. Magyar Neprajzi Atlasz (lyiijtesi Utmutató [Instruktarz do terenowych badań dla Węgierskiego Atlasu Etnograficznego] opracowali ci sami, co kwestionariusze (por. przypis 6), Budapest 1959, ss. 11. Zob. też J . B a r a b ä s , A Magyar Neprajzi Atlasz elvi es gyakorlati problemdi [Prinzipielle und praktische Probleme des Ungari­ schen Ethnographischen Atlas], „Ethnographia", Budapest, t. 68: 1957, s. 609 — 626. Polskę reprezentował prof. Julian Krzyżanowski. Zob. J . K r z y ż a n o w s k i , Międzynarodowy kongres bajkoznawczy, „Literatura Ludowa", Warszawa R. 3:1959 nr 5 - 6 , s. 8 5 - 8 8 [przyp. Red.]. Ä. K o v ä c s , Magyar dllatmesek tipusmutatója, „Neprajzi Közlemenyek", Budapest R . 3: 1958 nr 3, s. 1 - 1 2 5 . J . B e r z e N a g y , Magyar nepmeseUpusok, Pees 1957, t. 1 — 2, ss. 675 i 732. 7 8 9 1(1 �400 KRONIKA I RECENZJE opracowane w przybliżeniu dwa razy tyle materiału, niż podał Berze. W 1960 r. praca nad indeksem bajek została zwiększona, chociaż ograniczyła się wyłącznie do zebrania nowych materiałów, ale nie planuje się ich wydania w najbliższym czasie. W 1959 r. przystąpiła do pracy nowo zorganizowana grupa badaczy, której zadaniem było zebranie materiałów naświetlających społeczne życie ludu węgierskiego. Zorganizowanie tej grupy zostało spowodowane brakiem opracowań z zakresu kul­ tury społecznej tak w dawniejszych, jak i obecnych publikacjach etnograficznych. Badania prowadzone w ostatnich latach b y ł y skierowane przede wszystkim na zna­ czenie i rolę pokrewieństwa u Węgrów, wyjaśniające problem wielkiej rodziny (Grossfamilien). Część tego dzieła znajduje się w przygotowaniu do druku i zostanie wydana w najbliższym czasie. Największym rozmachem odznaczył się zespół pracowników pod kierownictwem prof. Talasi Istvana, badający problemy ludowego rolnictwa. Przystąpiono do opra­ cowania przede wszystkim tych t e m a t ó w i regionów, które dotychczas nie b y ł y w ogóle brane pod uwagę, stanowiąc białą kartę węgierskiej etnografii. W 1959 r. badano na przykład zabytki ludowego budownictwa, rodzaje pożywienia ludności zajmującej się wypasem zwierząt domowych na terenach K i s a l f ó l d . Położono także nacisk na rybołówstwo i zbieractwo tego ludu. Uczestnicy tej grupy nie pracują zespołowo, ale indywidualnie według wskazówek-prof. Talasi, mając ciągle na uwa­ dze wymagania wyżej opisanych zagadnień. W badaniach nad rolnictwem wzięły udział także inne katedry, interesujące się rozwojem agrotechniki węgierskiej. Etnografię reprezentuje w tej grupie dr Belenyesi Marta. Historia rolnictwa stała się zatem łącznikiem spajającym działalność kilku dyscyplin naukowych. W tejże grupie w 1959 r. zajmowano się gromadzeniem dokumentacji filmowej pod kierownictwem dr Kovacs Laszló. Przygotowano kilka krótkometrażowych filmów na temat rybołówstwa, koczownictwa oraz budownictwa. Prof. Talasi kierował także pracami grupy im. Bel Matyas, skupiającej histo­ ryków i etnografów. Grupa ta przygotowała do druku dzieło Bel Matyasa, który w pierwszej połowie X V I I I w. napisał pracę pt. Traetatus de re rustica Hungarorum. Dzieło to jest pierwszą węgierską etnograficzną pracą zbiorową, posiadającą wielkie znaczenie z tego względu, że daje ogólny obraz życia ludów żyjących u pod­ nóża Karpat, m ó w i ą c y c h różnymi językami. Z tego też powodu praca ta ma ogól­ niejsze znaczenie, na miarę zainteresowań środkowoeuropejskich. Wydanie jej nastąpi najprawdopodobniej w 1962 r. W k a ż d y m bądź razie zasadnicze prace nad tym dziełem zostały zakończone. Również w 1959 r. pod kierunkiem prof. Ortutay Gyula zostało zapoczątko­ wane opracowywanie zbioru ballad węgierskich, polegające zasadniczo na uporząd­ kowaniu według przyjętych s y s t e m ó w . Zespół tychże pracowników ponadto zaj­ muje się opracowywaniem bajek. Działalność tej grupy została znacznie rozszerzona w 1960 r. J a k wiadomo, akademik prof. Ortutay jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zapoczątkował studia nad bajkami, rozsegregował je według charakteru socjalnego, stylistycznego i typowego. Tak samo starał sie_ w y k a z a ć znaczenie jednostki z okre­ śleniem jej środowiska. System prof. Ortutay zapoczątkował pewnego rodzaju nowy kierunek i w ten sposób tak on, jak i jego współpracownicy stworzyli n o w ą szkołę w folklorystyce, zdobywając sobie uznanie również poza granicami Węgier. Zespół debreczyński, zorganizowany przez prof. Gunda Belę, obrał inny kierunek pracy, a mianowicie przygotował monografię jednego regionu. Obecnie opracowuje 11 1 1 Teren nad rzeką Rabą, tzw. Mała Nizina Węgierska, gdzie przebywano nieraz na wypasach w ciągu całego roku. �401 KRONIKA I RECENZJE monograficznie kulturę ludową północno-wschodnich Węgier, tj. Zemplen. Ostatnio na jednym z zebrań prof. G-unda zaznajomił słuchaczy z planem tej akcji, określa­ jąc kierunki i metody badań. Na różnorodność kulturową tego terenu składa się wiele, a przede wszystkim cztery różne narodowości, trzy wyznania religijne, nie­ jednolita historyczna przeszłość wsi oraz społeczne zróżnicowanie. T a rozmaitość oddziaływania na kształtowanie się kultury regionalnej rzeczywiście posłuży za dobrą p o d s t a w ę do zilustrowania podjętej problematyki. N a l e ż y jeszcze w y m i e n i ć , iż w ramach Akademii istnieje Zakład Badania Mu­ zyki Ludowej (N epzenehutató Osoport), pod kierownictwem Kodaly Zoltana, który w y d a ł już czwarty tom ważnego dzieła Oorpus Musicae Popularis Hungariae . M u z e a . Program działalności naukowej m u z e ó w tylko częściowo b y ł oparty o plany Akademii. Muzea, posiadając swoje specyficzne zadanie owiązane z gro­ madzeniem zbiorów, ich opracowywaniem, konserwacją i wystawiennictwem, mu­ siały realizować przede wszystkim własny program p r a c y . Przede wszystkim trzeba wspomnieć, że p o d s t a w ą naukowej działalności Muzeum Etnograficznego w Buda­ peszcie są nie tylko zbiory, ale od wielu lat systematycznie gromadzone i upo­ rządkowane wzorowo archiwum, przechowujące w te] chwili setki rękopisów, liczące łącznie ponad 100 000 stron. Treścią tego bogatego zbioru jest oczywiście w ę ­ gierska kultura ludowa. Niedawno rozbudowano te zbiory o dwa nowe działy, a mianowicie: 1) historyczne archiwum, zawierające głównie materiały do średnio­ wiecza (wypisy o wartości etnograficznej); 2) zbiór materiałów i d o k u m e n t ó w , oznaczony nazwą „Szaman archiwum". Podstawowym materiałem do tego działu, założonego w 1959 r., są opisy podróży po Związku Radzieckim i prawie z pół­ torarocznej ekspedycji na Syberii Diószegi Vilmosa. „Szaman archiwum" składa się z notatek opisujących wierzenia narodów ałtajskich i ugrofińskich, a nadto znaj­ dują się tam fotografie, nagrania magnetofonowe, mikrofilmy, różnego rodzaju rę­ kopisy itp. W ciągu 1959 r. uporządkowano tę wielką kolekcję materiałów będą­ cych obecnie na Węgrzech podstawą badań w zakresie szamanizmu. Pracownicy muzeum oprócz wypełniania różnorodnych obowiązków i planów własnych placówek, tak bardzo absorbujących, przecież znajdują jeszcze czas na realizowanie planu Akademii. Obecnie opracowują monografię dwóch regionów wiej­ skich i jednego osiedla, uważanych za odizolowane środowiska językowe. Monografia jednej wsi Niziny Węgierskiej opracowywana przez F e l E d i t i Hofer Tamasa jest już obecnie przygotowana do druku. Poza tym przeprowadzano badania w za­ kresie hodowli zwierząt domowych . Z zakresu ogrodnictwa historię rozwoju uprawy tytoniu na Węgrzech opracował Takacs Lajos. P o d o b n ą monografię o uprawie wino­ gron i rozwoju winiarstwa przygotowuje Vincze Istvan. Także Balassa Ivan przy­ gotował monografię o uprawie kukurydzy w aspekcie historyczno-etnograficznym. Mamy więc nowe materiały do historii rozwoju poszczególnych roślin, znanych chło­ pom węgierskim. Niestety nie objęto poszukiwaniami uprawy ziemniaków. Wielu badaczy zajmuje się zagadnieniami rozwoju budownictwa wiejskiego oraz architek­ tury wnętrz. N a l e ż y również wspomnieć o badaniu sztuki ludowej, a zwłaszcza o pracy Kresz Marii z zakresu rozwoju garncarstwa i Szolnoky Lajosa z dziedziny tkactwa ludowego. 12 13 14 1 2 Praca ukazała się pt. Magyar Nepzene Tara (Oorpus Musicae Popularis Hungariae), t. 4: Pdrositók, Budapest 1955, ss. 905. Działalność i osiągnięcia etnograficznych muzeów węgierskich zostaną omó­ wione w n a s t ę p n y m tomie „Etnografii Polskiej" [przyp. Red.]. Na Węgrzech istnieje jedno z nielicznych, a najstarsze na świecie, Muzeum Rolniczo-Hodowlane (Mezógazdasagi Mńzeum) w Budapeszcie [przyp. Red.]. 1 3 14 Etnografia Polska, t. I V 26 �402 KRONIKA I RECENZJE Wynikiem kilkudziesięcioletnich poszukiwań Szendrey Akosa jest leksykon z w y c z a j ó w i wierzeń ludowych. Praca, będąca obecnie na ukończeniu, będzie podana w alfabetycznym układzie. Szendrey Akos wspólnie z Sandor Istvanem w 1959 r. rozpoczął przygotowywanie dotychczas w m a ł y m stopniu opracowanych legend węgierskich. Praca polega nie tylko na zebraniu materiałów, ale także na przygoto­ waniu podręcznika i katalogu m o t y w ó w legend ludowych. Kie tylko wymienione, ale i inne liczne oddziały czy sekcje muzeum budapeszteń­ skiego mają poważne osiągnięcia. Na przykład w sekcji muzycznej przygotowano do druku i opatrzono komentarzami zbiór ballad Vargyas Lajosa. Dodajmy, że w jednym z rozdziałów tej pracy wykazano w p ł y w y francuskie na ballady węgier­ skie. W dziale etnografii ogólnej Boglar Lajos, podobnie jak Diószegi na Syberii, kierował przez półtora roku ekspedycją w Południowej Ameryce, badając dotych­ czas mało znane plemiona Indian. Niedawno również powrócił z podróży po F i n ­ landii Kodolanyi Janos, przeprowadzając badania nad życiem L a p o ń c z y k ó w . Z in­ nych prac zasługujących na u w a g ę trzeba wspomnieć o działalności Bodrogi Tibora, który przygotowuje studium o Morganie. K a t e d r y . Działalność naukowo-badawczą katedr uniwersytetów węgierskich w znacznej mierze związana jest z planami Akademii. Tylko względy dydaktyczne skłaniają kierowników katedr do podejmowania zadań poza ogólnie p r z y j ę t y m i planami. Charakterystyczne pod tym względem było przemówienie wygłoszone przez prof. Ortutay G-yula, gdy został mianowany członkiem A k a d e m i i . Należałoby tutaj w y m i e n i ć niektóre prace zakończone w 1959 r. i czekające na wydanie, a w i ę c : Barabas Jeno, Metoda kartograficzna w etnografii (Kartografiai módszer a neprajzban); Hoffmann Tamas, Sposoby młócenia zbóż i ich rozwój (Oabonanemiiek nyomtatdsa). Podobnie w katedrze folkloru przy współudziale Degh Lindy przygotowano rozprawę pt. Bajka ludowa i społeczeństwo (Nepmese es tdrsadalom). Dodajmy, że w Debreczynie G-unda Bela wydaje „Ethnographica Carpatica". R ó ż n e . Nie należy zapominać o dużej roli, jaką spełniają w rozwoju naszej dyscypliny podstawowe czasopisma etnograficzne, ukazujące się regularnie. Do nich należą: „ A c t a Ethnographica", „Ethnographia", „Neprajzi Ertesitó", „ N e p rajzi K ó z l e m e n y e k " (Etnograficzne Czasopismo) i „ I n d e x Ethnographicus". Nie­ zależnie od tej serii wydano wiele broszur o znaczeniu lokalnym. Przy sposobności trzeba wspomnieć o kilku dziełach naszych uczonych etnografów, których prace wydane w latach 1956—1959 z d o b y ł y międzynarodowe znaczenie. Do nich należą przede wszystkim monografie , prace z zakresu metodyki b a d a ń , sztuki ludowej , stroju *, muzyki ludowej , folkloru , m i t ó w , wierzeń, zwłaszcza 15 16 18 16 1 20 1 7 21 2 2 Variäns, invaridns, affinitds. Magyar T u d o m ä n y o s Akademia TärsadalmiTörteneti Tudomanyok Osztälyänak Közlemenyei, t. 9: 1959, s. 195 — 238. A. V a j k a i , Szentgäl [Szentgäl — monografia wsi], Budapest 1959, ss. 398. B . G u n d a , Neprajzi gyüjtSuton [Ekspedycje etnograficzne], Debrecen 1956, ss. 171. F o l — H o f er — C s i l l ć r y , Ungarische Bauemkunst, Budapest 1958, ss. 85, tabl. 110 [wydano też w jęz. angielskim i francuskim]; T . B o d r o g i , Oceania miiveszete, Budapest 1959, ss. 46, tabl. 170. M. K r e s z, Magyar parasztviselet 1820 — 1867 [Węgierskie stroje ludowe w latach 1820— 1867], Budapest 1956, ss. 234, tabl. 96 [wydano też w jęz. niemieckim, angielskim i francuskim]. Studia Memoriae Belae Bartok Sacra, Budapest 1956, ss. 544 [wydano też w jęz. angielskim]; I . H a i m o s , A zene Kersemjenben, Budapest 1959, ss. 119. G. O r t u t a y , Ungarische Volksmärchen, Berlin 1957, ss. 564. J . B e r z e N a g y , lHgigeró fa, Pees 1958, ss. 389. 1 6 1 7 1 8 1 8 20 2 1 2 2 �403 KRONIKA I RECENZJE 2S 24 szamanizmu , prace o tematyce pozaeuropejskiej . Najnowsze z naszych publika­ cji, których przyjęcie nie jest nam jeszcze znane, z wielu względów zasługują na u w a g ę polskiego etnografa. Należy jeszcze wspomnieć o d w ó c h w a ż n y c h pracach etnograficznych, które ukażą się w 1960 r. Są to prace zbiorowe, a ze względu na treść, jak też autorów, nabiorą one znaczenia bardziej ogólnego. Jedna z nich znajduje się już w druku: Gunda Bóla, Kultura i tradycja (MunelUeg es hagyomany). Z p o c z ą t k i e m 1960 r. zostanie oddana do druku praca pod Tedakcją Póldes Laszló, poświęcona pasterstwu i hodowli, dająca przegląd tych zagadnień w rozwoju histo­ rycznym nie tylko z terenów węgierskich, ale także krajów sąsiednich i dalszych z obszarów Karpat i Bałkanów. W obydwu pracach znajdują się artykuły etnogra­ fów polskich, rosyjskich, czeskich, m m u ń s k i c h , bułgarskich i słoweńskich. Jeszcze raz należy powrócić do działalności m u z e ó w prowincjonalnych. Prace tych ośrodków mają jednak duże znaczenie, w skali oczywiście krajowej. Wiele z nich, zwłaszcza w ostatnich latach, systematycznie wydaje roczniki, prace etnograficzne, w ktÓTych uwzględniana jest nie tylko etnografia, ale także archeologia. Streszczenia w j ę z y k u rosyjskim i niemieckim czynią je również dostępnymi dla zagranicy. Na zakończenie trzeba wspomnieć o konferencji, jaka odbyła się jesienią 1959 r. z okazji 70-lecia powstania Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego. Przepro­ wadzono w ó w c z a s szczegółową analizę pracy, wykazując, jak ta zasłużona instytucja, przezwyciężając wiele przeszkód, systematycznie rozwijała działalność naukowobadawczą i popularyzacyjną. Szczególnie ostatnie lata przyniosły doskonałe wyniki, zwłaszcza w zakresie udoskonalania metod pracy. Nasi badacze starają się w jak n a j w i ę k s z y m stopniu pogłębić i poszerzyć swoją wiedzę etnograficzną, dorównać wysokiemu poziomowi ogólnoeuropejskiemu. Kontakty, jakie obecnie utrzymujemy, i współpraca z wieloma uczonymi Europy przy opracowywaniu wspólnych zagadnień dają w pewnym stopniu gwarancję naszej użyteczności. Jednakże w zakresie badań etno-socjologicznych i etno-psychologicznych pozostało jeszcze wiele do zrobienia. Mamy jednak nadzieję, że ogólnowęgierska konferencja etnograficzna w 1960 r., a także inne, w których nasi uczeni w e z m ą udział, przyniesie w tej dziedzinie poważne osiągnięcia. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krakowie Jeno Barabds (Budapeszt) Tłum. z węg. J . Tóvari ZSRR Z D Z I A Ł A L N O Ś C I I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I im. N . N . M I K Ł U C H O - M A K Ł A J A A K A D E M I I N A U K Z S R R W 1959 R O K U Rok 1959 zaznaczył się dla wszystkich ludzi radzieckich wydarzeniem o wiel­ kiej doniosłości historycznej. W roku tym odbył się w Moskwie X X I Zjazd K o ­ munistycznej Partii Związku Radzieckiego, który nakreślił program budowy komu­ nizmu w Z S R R , program niebywałego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego. 2 3 V . D i ó s z e g i , A sdmdnhit emlehei a magyar nepi muveltsegben [Pozostałości szamanizmu w ludowej kulturze węgierskiej], Budapest 1958, ss. 472. Opuscula ethnologica memoriae Ludowi Biró sacra, Budapest 1959, ss. 472 [wydano też w jęz. niemieckim i angielskim]. 24 �404 KRONIKA I RECENZJE W przemówieniu I Sekretarza K P Z R N. S. Ohruszczowa, w wystąpieniach uczest­ ników Zjazdu oraz w przyjętych przez Zjazd postanowieniach zwrócono szczególną uwagę na perspektywy działalności naukowo-badawczej uczonych różnych dyscyplin, a w szczególności przedstawicieli nauk społecznych. Ekonomiści, filozofowie, hi­ storycy zostali wezwani do wnikliwego badania praw wyznaczających przejście od socjalizmu do komunizmu, do badania praw doświadczeń gospodarczego i kultu­ ralnego budownictwa Związku Radzieckiego, do przyjścia z p o m o c ą w wychowa­ niu ludu pracującego w duchu komunistycznym i do śmiałego rozpracowywania nowych problemów, mających znaczenie praktyczne, oraz do analizowania procesów zachodzących w św iecic kapitalistycznym, do demaskowania ideologii burżuazyjnej i do walki przeciw rewizjonizmowi o czystość marksizmu-leninizmu . Wykonanie tych zadań stało się powinnością wszystkich radzieckich uczonych-humanistów, a w tej liczbie i etnografów. Kierując się decyzjami X X I Zjazdu K P Z R , Instytut Etnografii im. N . N . M.ikłucho-Makłaja w ścisłej współpracy z innymi placówkami etnograficznymi opraco­ wał i przyjął w 1959 r. siedmioletni plan prac naukowo-badawczych. W omawianiu tego planu na Konferencji Koordynacyjnej, odbytej w czasie trwania sesji sprawo­ zdawczo-ekspedycyjnej, wzięło udział wielu uczonych z innych i n s t y t u t ó w i oddzia­ łów A N Z S R R , jak również z Akademii Nauk poszczególnych republik, uniwersy­ t e t ó w w Moskwie, Saratowie i Kazaniu oraz z muzeów i innych placówek naukowych. W przyjętej przez Konferencję rezolucji zwrócono szczególną uwagę na konieczność koordynacji pracy w zakresie podstawowych problemów wszystkich placówek etno­ graficznych, jak też na niezbędność ścisłej współpracy z innymi specjalistami z kręgu nauk społecznych. W y s u n i ę t e przez etnografów radzieckich problemy, które winny b y ć opracowane w planie siedmioletnim, zostały ujęte w 3 podstawowe kierunki: 1) procesy prze­ obrażeń systemu społecznego i kulturowego narodów Związku Radzieckiego w epoce rozwijającego się budownictwa komunizmu; 2) formowanie się narodowości i pro­ blemy narodowościowe; 3) pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienie historii społeczeństwa pierwotnego. W obrębie problemów pierwszego kierunku czołowe miejsce zajmują badania: a) życia chłopstwa kołchozowego i robotników, b) stosunków rodzinno-bytowych narodów Z S R R , c) zamierania przeżytków religijnych i patriarchalnych. Badanie przeobrażeń socjalistycznych życia, kultury i warunków bytowych klasy robotni­ czej i inteligencji należy już do tradycyjnego programu etnografów radzieckich. W epoce rozwijającego się budownictwa komunizmu badanie przeobrażeń socjali­ stycznych nabiera szczególnego znaczenia . W wyniku badań nad warunkami bytowymi chłopstwa kołchozowego i robot­ ników zostaną w n a d c h o d z ą c y m siedmioleciu napisane monografia uogólniająca, jak np. Współczesny byt kołchoźników Z 8 KB i perspektywy jego dalszego przekształ­ cania się na drodze do komunizmu (CoepeMennuu 6urn KOJITOZHUKOS CCCP U nepcneumueu eeo gaM,neiimego upeoópaaoeuHUH na nyniu K. noMMynu3My), która sta­ nowić będzie uogólnienie wyników badań etnograficznych, prowadzonych w , r ó ż n y c h regionach kraju. r 1 2 1 H . C . X p y m, e B, O KonmpojibHux •ąuijjpax paseumun napodtioso xo3xńcmea HU 1959-1965 sodu, Moskwa 1958, s. 67; ,, KoMMymicr", 1959, nr 2, s. 13. C . I I . T O J I C T O B , HeKomopue npoójieMu 3miwapag3uHecKou naynu, [w.] Bonpocu cmpoumejibcmea KOMMynU3Ma e CCCP (Mamepuajibi Haynnou ceccuu OmdejieHua o6u^ecmeeHHux nayn AH CCCP), Moskwa 1959, s. 221 — 223. CCCP 2 �405 KRONIKA 1 RECENZJE Walka z przeżytkami religijnymi t k w i ą c y m i w świadomości ludzkiej jest jed­ nym z naczelnych zadań działalności polityczno-wychowawczej w epoce budownictwa komunistycznego. Nie jest więc przypadkiem, że do siedmioletniego planu pracy Instytutu Etnografii A N Z S R R została włączona praca zbiorowa Przeżytki religijne u narodów Ziviązku Radzieckiego i drogi ich przezwyciężania (Pe.tueuo3nbie nepeMcurnnu y napogoe CCCP u nymu ux npeodojieuua) oraz monografia Problemy rozwoju światopoglądu materialislyeznego i drogi zanikania przeżytków religijnych (IIpoćjiejubi paaeumuH MamepuajiucmunecKoeo Mupoeo33pcHun u nymu u33KueaHuu peJimuo3HO6bimoeux nepe'Mcum,Kon). W celu opracowania tych problemów, związanych ściśle z praktycznymi potrzebami budownictwa komunistycznego, zorganizowano w I n ­ stytucie Etnografii specjalną grupę badawczą historii religii i ateizmu. Już w 1959 r. Instytut wydal zbiór artykułów pt. Studia i materiały dotyczące pierwotnych wierzeń religijnych, pod redakcją S. A. Tokariewa i W . N . Czerniecowa . Wiecie 1959 r. Prezydium A N Z S R R zatwierdziło Zespołową ekspedycję badaw­ czą (pod kierownictwem Ł. N. Tierentiewej), strukturalnie związaną z Instytu­ tem Etnografii im. N. N . Mikłucho-Makłaja, powołaną do prowadzenia badań nad przeobrażeniami społeczno-bytowymi i kulturalnymi u narodów Związku Radziec­ kiego w epoce przejścia od socjalizmu do komunizmu. W 1959 r. 18 zespołów tej ekspedycji przeprowadzało badania w zachodniej i centralnej części Związku R a ­ dzieckiego, na Syberii, Kaukazie, Uralu i na Dalekiej P ó ł n o c y , w Karelii, Kazach­ stanie, a także w innych regionach Z S R R . Uczestnicy tej Zespołowej ekspedycji badali kulturę i warunki bytowe robotników i kołchoźników. Tak na przykład ze­ spół Uralski, pod kierownictwem W. J . Krupiańskiej, zakończył w 1959 r. zbieranie materiałów w N i ż n y m Tagile i rejonach podmiejskich do monografii Kultura i byt robotników Niżnego Tagiłu (Kyjibmypa u óbim pa6o%ux Huwcnezo Taziuia), a zespół Kazachstański pod kierownictwem T . W. Staniukowicz przeprowadził badania w sowchozach, p o w s t a ł y c h na ziemiach świeżo wziętych pod uprawę. Specjalnemu tematowi — przeżytkom religijnym — zostały poświęcone prace zespołu Centralnego, kierowanego przez Gr. P . Sniesariewa. Materiały zebrane przez ten zespół w obłasti Gorkowskiej w rejonie Swietłojar-jezioro i rzeki Kerżenec doty­ czące b y ł y c h staroobrzędowców świadczą o s t a ł y m zanikaniu wyobrażeń religijnych u miejscowej ludności. Zespół Gr. S. Masłowej, działający na Syberii Zabajkalskiej, badał głównie daw­ nych, rosyjskich osadników Zabajkala i tzw. „Sybiraków". Natomiast zespół Jenisejski, kierowany przez W. A. Tugołukowa, zebrał materiały dotyczące współczesnej gospodarki, warunków bytu i kultury grupy chantyjskich E w e n k ó w oraz leśnych Eńców. Podstawowym zadaniem zespołów: Dagestańskiego, Adygejskiego i Karelskiego, kierowanych przez B . A . Kałojewa, J . S. Smirnową, W. N. Bielicer, było zbadanie procesów rozwoju narodowego u małych ludów i zanikanie u nich przeżytków re­ ligijnych. Poważnego wysiłku w zakresie badań nad współczesnością dokonały również inne ekspedycje Instytutu Etnografii. W związku z praktycznymi zadaniami bu­ downictwa socjalistycznego na Dalekiej P ó ł n o c y 5 zespołów Północnej ekspedycji (Tajmyrski, Północno-wschodni, Ewenkijski, Turuchański, Murmański) k o n t y n u o w a ł o w 1959 r. badania tradycyjnej wytwórczości domowej, cech szczególnych bytu oraz 3 3 uuu HccjiedoeaHua u Mamepuajibi no eonpocaM nepsoóbimnuz pejiueuo3Hbix l p o d r e d a k c j ą C. A. T o K a p e B a i B . H . IepHeu;oBa, Tpyjt,bi HHCTHTyTa <i>KM HM. I I . H . MHKJiyxo-MaKJiaa, t. 51, M o s k w a 1959, ss. 265, nlb. l'. eepoea- aTHorpa- �406 KRONIKA I RECENZJE rozwoju współczesnej kultury narodowej. Współczesny byt kołchoźników badany b y ł przez zespół E s t o ń s k i ekspedycji N a d b a ł t y c k i e j . W 1959 r., podobnie jak dawniej, różnorodną pod w z g l ę d e m tematyki i rozległą terytorialnie b y ł a praca Środkowoazjatyckiej ekspedycji etnograficznej, pod kierow­ nictwem T . A . Żdanko, i Chorezmskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej, kie­ rowanej przez S. P . Tołstowa. Problemami współczesności z a j m o w a ł y się 4 z e s p o ł y : Predgórny i Zarawszański (kier. B . C h . Karmyszewa) pracował w obłasti Samarkandskiej; zespół Turkmeński (kier. G. P . Wasiliewa) przeprowadzał badania penetracyjne, w wyniku których wybrano do badań stacjonarnych kołchoz „ K o m u n a " w obłasti Taszauzkiej Turkmeńskiej S R R ; zespół Karakałpakski (kier. T . A . Żdanko) badał warunki bytowe robotników korejskiego sowchozu „ R a s z u a n " i fabryki przetworów rybnych, znaj­ d u j ą c y c h s i ę w centralnej części delty Amu-darii. Prócz tego zespół Karakałpakski rozpoczął etnograficzne badania wśród chłopów kołchozu „ L e n i n i z m " Turtukulskiego rejonu Kara-Kałpakskiej A S R R . Grupa uczestników ekspedycji Środkowoazjatyc­ kiej razem z pracownikami Instytutu Historii A N Uzbeckiej S R R i Muzeum H i ­ storycznego badała U z b e k ó w - D u r m e n ó w , pracujących w sowchozie im. Kalinina w Tadżyckiej S R R . Tuwińska zespołowa ekspedycja archeologiczno-etnograficzna, kierowana przez Ł. P . Potapowa, poświęciła szczególnie wiele uwagi badaniu procesów komunistycz­ nego budownictwa wśród narodu tuwińskiego. Etnograficzny zespół Prucko-Dniestrzańskiej ekspedycji archeologiczno-etno­ graficznej (Instytut Archeologii, Instytut Etnografii i Mołdawski Oddział A N Z S R R — kierownik G. B . Fiedorów) zbierał w p o ł o ż o n y c h nad Prutem rejonach Mołdawii materiały do tematu Kultura i byt kołchoźników Mołdawskiej SRR (Kyjibmypa u 6um Kojixo3HUKoe Mo.ngaecKou CCP) — kierownik zespołu M. J . Sałmanowicz. 4 Instytut Etnografii A N Z S R R przygotował i oddał w 1959 r. do druku dwie interesujące prace, poświęcone problemom współczesności. Jest to zbiór prac pt. Współczesna gospodarka, kultura- i byt małych narodów Północy (Coepejnennoe xoanucmeo, Kyjibmypa u 6um Majiuz napogoe Ceeepa) i monografia Ł. N. Tierentiewej Chłopstwo kołchozowe Łotwy (Kojixo3Hoe Kpecmbimcmeo Jlameuu). Czołową pracę Instytutu stanowi wydawanie wielotomowej serii Narody świata (Hapogbi Mupa — ponad 15 t o m ó w ) . P o w y ż s z a praca winna b y ć zasadniczo ukończona w ciągu bieżącego siedmiolecia. Dotychczas wydano 7 t o m ó w , z czego 2: Narody Ameryki (Hapogu Ajnepum), w 1959 r. 6 4 Ukazał się już 3 tom, podający dawniejsze wyniki tej ekspedycji: MamepuaAbi u uccjiedoeamin no amnoepagSuu KapanajinaKoe, pod redakcją T . A. JKaaHKo, Mo­ skwa 1958, ss. 412, nlb. 2, tabl. X I X , w serii Tpyflti Xope3MCK0ił apxeonoro3THorpa$HMecKOń 3KcneflHii,HH pod redakcją C. n . ToncTOBa [Przyp. Red.]. W serii Hapodbi Mupa, pod redakcją C. n . ToncTOBa, ukazały się następujące tomy: Hapodbi Adipunu, pod redakcją j{. A. Ontneporre i H . H . noTexHHa, Moskwa 1954, ss. 731, nlb. 1; Hapodbi AecmpaMiu u Oneanuu, pod redakcją C. A. ToKapeBa i C. n . TwiCTOBa, Moskwa 1956, ss. 672; Hapodbi Cu6upu, pod redakcją M. T. JleBHHa i J l . n . noTanoBa, Moskwa —Leningrad 1956, ss. 1083, nlb. 1; Hapodu nepedHott Aauu, pod redakcją H . A. KncJiHKOBa i A. H . nepumna, Moskwa 1957, ss. 613, nlb. 2; Hapodbi AMepunu, t. 1, Ceeepnan Ajnepuna (6e3 MeKCHKii); pod redakcją A. B . E$HMOBa i C. A. TonapeBa, Moskwa 1959, ss. 670, nlb. 2; t. 2: IleHmpaJibuan u KMcnaH AjuepuKa, pod redakcją A. B . E^HMOBa i C . A. TonapeBa,- Moskwa 1959, ss. 672; Hapodbi Kaenaaa, t. 1, pod redakcją M. O. KocBeHa, Moskwa 1960, ss. 612. 5 �KRONIKA I RECENZJE 407 W bieżącym siedmioleciu Instytut Etnografii A N Z S E E kontynuuje badania nad zagadnieniem etnogenezy i kształtowania się narodowości, przygotowuje atlasy historyczno-etnograficzne (rosyjski, Azji środkowej i Kazachstanu, kaukaski, nad­ bałtycki), wydaje kolejne zeszyty „Zarysów Etnografii Ogólnej" (OiepKH oSnreft yTHorpaiŁHH) oraz Prac i Materiałów Ekspedycji Rosyjskiej, a także Ekspedycji Chorezmskiej i Nadbałtyckiej. D u ż e znaczenie teoretyczne mają badania procesów etnicznych u ludów zamiesz­ kujących Syberię (monografia pt. Historia etniczna Syberii północno-wschodniej — dniHunecnasi ucmopun ceeepo-eocmoKa Cuóupuu i in.) oraz D a l e k ą Północ, które w warunkach ustroju radzieckiego d o k o n a ł y przejścia do socjalizmu, pomijając nie tylko kapitalistyczne, ale i feudalne stadium rozwoju. W 1959 r. prowadzone b y ł y prace badawcze w zakresie etnogenezy i historii etnicznej na Czukotce i w Jakutii. Na Czukotce Kontynuowano pod kierownictwem M. G. Lewina prace wykopaliskowe w staroeskimoskim grobowcu w TJelenie. Uzy­ skany materiał rzuca interesujące światło na historyczne losy dawnych mieszkańców Azji północno-wschodniej. W Jakutii Instytut Etnografii zorganizował w 1959 r. wspólnie z Jakuckim Oddziałem A N Z S R R Jukagirską ekspedycję zespołową. W pracach jej wzięli udział nie tylko etnografowie, ale też archeolodzy, lingwiści, antropolodzy i histo­ rycy sztuki (I. S. Gurwicz, Z. W. Gogolew, A. I . Ł a p t i e w i in.). Zagadnienia etnogenezy i historii etnicznej objęte b y ł y też planem prac Tuwińskiej zespołowej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Badania zespołowe k o n t y n u o w a ł a ekspedycja N a d b a ł t y c k a . Zebrany został materiał d o t y c z ą c y kultury i w a r u n k ó w bytowych proletariatu wiejskiego i mało­ rolnego c h ł o p s t w a w burżuazyjnej Estonii oraz obustronnych powiązań kultural­ nych między narodem rosyjskim i estońskim. Zespół E s t o ń s k i badał prócz tego współ­ czesne warunki bytu kołchoźników. Zespół antropologiczny ekspedycji Nadbał­ tyckiej (kier. M. W. Witów) zakończył w 1959 r. badania t y p ó w fizycznych ludności Białoruskiej S R R i sąsiednich rejonów U S R R i R S F R R . Zespół paleoantropologiczny (kierownik W. P . Aleksiejew) zbierał w krajach n a d b a ł t y c k i c h materiały kraniologiczne. Uczestnicy ekspedycji Środkowoazjatyckiej i Chorezmskiej nagromadzili po­ ważne ilości materiałów do Atłasu historyczno-etnograficznego Azji Środkowej i Ka­ zachstanu. Tak na przykład w obłasti Taszauskiej i na Żana-Darii k o n t y n u o w a ł ba­ dania historii nawadniania zespół archeologiczno-topograficzny (kierownik B . W. Andrianow), natomiast w obłasti Chorezmskiej i w południowych rejonach K a r a Kałpakii kontynuowano badania budowli kultowych i obrzędów. Archeologiczne zespoły ekspedycji Chorezmskiej prowadziły badania przede wszystkim w Turtukulskim rejonie Kara-Kałpakckiej A S R R , w Chorezmskiej obłasti Uzbeckiej S R R i na południu Kzył-Ordinskiej obłasti Kazachskiej S R R . W T a ­ szauskiej obłasti Turkmeńskiej S R R prowadzone b y ł y penetracyjne badania zabyt­ ków średniowiecznych lewobrzeżnego Chorezmu. Etnograficzne prace ekspedycyjne lat ubiegłych znalazły częściowo wyraz w pra­ cach i zbiorach prac wydanych i przygotowanych do druku przez Instytut Etnografii A N Z S R R w 1959 r. Tak więc zostały wydane tomy 1 i 2 „Prac ekspedycji Nad­ b a ł t y c k i e j " (t. 1 — poświęcony badaniom etnograficznym i archeologicznym; t. 2 — antropologii etnicznej wschodniej części krajów nadbałtyckich), t. 4 „Prac ekspe­ dycji Chorezmskiej" (Ceramika Chorezmu — KepaMuna Xope3Ma), z. 1 i 2 „Materiałów �408 KRONIKA I RECENZJE ekspedycji Chorezmskiej" (w z. 1 odzwierciedlone są prace ekspedycji w latach 1954—1956; z. 2 zawiera monografię T . A. Trofimowej Starożytna ludność Chorezmu na podstawie danych paleoantropologii — Jlpeonee liacejienue Xope3Ma no dannuM najieoaumponojioauu), t. 2 i 3 „Prac ekspedycji Kirgiskiej" (t. 2 zawiera badania archeo­ logiczne, t. 3 — referaty i przyczynki wygłoszone na konferencji poświęconej etno­ genezie narodu kirgiskiego). Przygotowany jest do druku i złożony w wydawnic­ twie A N Z S R R t. 4 „Prac ekspedycji Kirgiskiej" oraz t. 1 „Prac ekspedycji Mordowskiej" i „Prace ekspedycji Tuwińskiej". W 1959 r. wydano zeszyty Azja poza granicami Związku Radzieckiego (3apyóewcnan Aaun) i Azjatycka część ZSRR (AauamcKaa, nacmb CCCP) z serii „Za­ rysy Etnografii Ogólnej", zaś dwa inne zeszyty tej serii — Europejska część ZSRR (Eeponeucnaa nacmb CCCP) i Europa poza granicami ZSRR {3apy6ewcHax Eepona) zostały oddane do druku. Poza tym wydawnictwo A N Z S R R przyjęło do druku pierwszy zeszyt Rosyjskiego atlasu historyczno-etnograficznego pt. Technika u/prawy roli (TexuuK,a 3CM.nege.nu;i). W serii „Prace Instytutu Etnografii" (Tpy;i,M MHCTHTyTa 8THorpa$Hn) opublikowano w 1959 t. monografię N. A. Kislakowa Rodzina i małżeństwo u Ta­ dżyków (Ce.Mbn u ópaK y mago-wuKoe) oraz E . M. Pieszczerewej Wytwórczość garncarska w Azji środkowej (Founapnoe npouseogcmeo Cpegneu Aauu). W tym samym roku w y s z ł a w oddzielnym wydaniu praca W . W . Bunaka Czaszka ludzka i stadia jej kształtowania się (*Jepen nejioeeKa u cmaguu eeo dtopMupoeauu.i). Poza tym wy­ dano Materiały I I Konferencji Archeologów i Etnografów Azji Środkowej (kon­ ferencja o d b y ł a się w 1956 r. w Stalinabadzie) i drugi tom zespołowy, do­ t y c z ą c y etnografii Azji środkowej, zawierający a r t y k u ł y z zakresu kultury mate­ rialnej. Plan siedmioletni Instytutu Etnografii A N Z S R R przewiduje kontynuowanie wydawania prac z zakresu historii etnografii ( W . F . Millera Historia Syberii — Mcrnopun Cu.6u.pu, Wybrane dzieła M. M. Kowalewskiego oraz D . N . Anuczina Szkice z historii rosyjskiej etnografii, folklorystyki i antropologii — Onepnu ucmopuu pyccKoii. smnozpacfiuu, d>ojibKJiopucmuKu u aHmponoAozuu). Rozpoczęto również prace wstępne nad zbiorem rozpraw krytycznych: Współczesne kierunki etnografii burżuazyjnej (C'oopeMeuHue menenun e 6yp3i?ya3Hoii amuoepagjuu). W zakresie badań nad społeczeństwem pierwotnym jednym z naczelnych zadań radzieckich etnografów w b i e ż ą c y m siedmioleciu jest opracowanie, w oparciu o ze­ brane dotychczas materiały, marksistowskiego studium, które by stanowiło uzupeł­ nienie dzieła F . Engelsa Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W zakresie antropogenezy i antropologii etnicznej będą przygotowane w planie siedmioletnim dwa fundamentalne dzieła: Kopalne formy człekokształtnych i problemy antropogenezy (HcKonaeMue eoMunudu u npoójieMu amnponoaeHe3a) — wspóluie z na­ ukowo-badawczym Instytutem Antropologii P a ń s t w o w e g o Uniwersytetu Moskiew­ skiego, oraz Typy rasowe kuli ziemskiej (Pacoeue munu aejmoeo mapa). W planie tym wzięte są pod uwagę badania aktualnych problemów kształtowania się b u r ż u a z y j n y c h narodowości w krajach Azji i Ameryki Łacińskiej oraz walki na­ rodów kolonialnych przeciw uciskowi narodowościowo-ekonomicznemu i politycz­ nemu. Oprócz fundamentalnych prac uogólniających (Hapogoi juupa i inne) plan sied­ mioletni Instytutu Etnografii obejmuje prace dotyczące różnych zagadnień etno­ grafii innych narodów z obozu socjalistycznego, jak i krajów kapitalistycznych. Celem poznawania etnografii narodów sąsiedzkich pracownicy Instytutu Etnografii prze- �KRONIKA I RECENZJE 409 bywali w 1959 r. w szeregu państw (Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, N R D , R u ­ munia i in.). Z zakresu opracowywanej przez Instytut Etnografii tematyki zagranicznej wy­ szło w 1959 r. interesujące studium D . A. Olderogge Zachodni Sudan w XVI — XIX w. (Sanagnuu Cygan e XVI — XIX e.a.) oraz Zbiór prac dotyczących Afryki. W 1960 r. w Wydawnictwie A N Z S R R zamierza się w y d a ć : Zbiór prac dotyczących etnografii Azji wschodniej, Zbiór prac dotyczących etnografii Ameryki oraz zbiór d o k u m e n t ó w Arabskie źródła do historii Afryki na południe od Sahary w VII — X w. (Apa6cnue ucmonHUKu no ucmopuu Acfipunu matcnee Caxapu e VII — X e. «.) pod redakcją D . A. Olderogge. W wydawnictwie słowników narodowych i obcokrajowych dru­ kuje się słowniki j ę z y k ó w afrykańskich: hausa i swahili. W 1959 r. została wydana Mapa narodów Chin, Mongolskiej Republiki Ludowej i Korei (autor S. I . Bruk) i Mapa narodów Indochin (autor S. I . B r u k ) ; w G-łównym Urzędzie Geodezji i Kartografii sporządza się także Mapy narodów Bliskiego Wschodu (autor S. I . Bruk) i Mapy narodów Afryki (autor B . W. Andrianow). W 1960 r. ukaże się w dużej skali mapa Narody świata. Mapy te sporządzono n o w ą metodą, opraco­ w a n ą przez sekcję kartografii etnicznej i statystyki (osobno dołączone są do nich objaśnienia). Pracownicy sekcji kartografii etnicznej i statystyki opracują do druku w b i e ż ą c y m siedmioleciu mapy innych rejonów globu ziemskiego, jak również Atlas narodów świata, który będzie stanowił zamknięcie serii. W 1959 r. wychodziły jak i poprzednio regularnie periodyczne wydawnictwa Instytutu. Wydano wszystkie 6 numerów czasopisma „CoBeTCKan 3 T H 0 r p a r { ) H H " i dwa zeszyty „Krótkich K o m u n i k a t ó w " (KpaTKire COOSIUCHHH, t. 31 i 32 , a do teki wydawnictwa A N Z S R R oddane zostały dwa kolejne zeszyty „Krótkich K o ­ m u n i k a t ó w " i kolejny tom „Prac Muzeum Antropologii i Etnografii" (Tpyflti My6 aea A H T p o n o J i o r i ™ H 3TH0rpa<t>Hn, t. 20). Muzeum Antropologii i Etnografii przy Instytucie Etnografii A N Z S R R (Lenin­ grad) dokonało w 1959 r. poważnej pracy ekspozycyjnej i kulturalno-masowej. Pod kierownictwem doktora nauk historycznych D . A. Olderogge otwarta została w Mu­ zeum nowa wystawa, ukazująca kulturę i życie narodów Abisynii (przedmioty kultuTy materialnej, unikaty malarstwa etiopskiego i i n . ) . W Leningradzie i okolicz­ nych miastach Muzeum zorganizowało 7 wystaw objazdowych na tematy: „ N a u k a i religia o pochodzeniu człowieka", „Pochodzenie religii" (wspólnie z Muzeum historii religii i ateizmu), „Sztuka stosowana Chin, Japonii, Indii, Indonezji", „ N a r o d y Indii" . Szeroki zakres tematyki planu siedmioletniego w dziedzinie etnografii, aktual­ ność jego podstawowych problemów, w szystkó to wymaga w obecnym czasie dal­ szego rozwoju koordynacji w pracach poszczególnych placówek etnograficznych Związku Radzieckiego. W 1959 r. ciekawe badania w zakresie wymienionej tematyki przeprowadzili etnografowie Ukrainy i Białorusi, Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu, republik środkowoazjatyckich, P o w o ł ż a i innych rejonów kraju. Oddziały A N Z S R R , Akademie Nauk poszczególnych Tepublik, a także inne placówki naukowe w y d a ł y w 1959 r. szereg cennych prac etnograficznych . 7 8 r 9 6 „KpaTKHe cooSmeHHH", t. 31:1959, ss. 87, nlb. 1; t. 32, ss. 138, nlb. 1. W lipcu 1959 r. w y s t a w ę zwiedził z d u ż y m zainteresowaniem cesarz Abisynii Haile Selassie I . Muzeum i wystawy zwiedziło w 1959 r. blisko pół miliona osób. W artykule niniejszym przedstawione są tylko rezultaty pracy Instytutu Etnografii A N Z S R R . Wielostronna działalność etnografów innych naukowych placówek może się stać tematem odrębnego artykułu. 7 8 9 �410 KRONIKA I RECENZJE Rozszerza się naukowa współpraca radzieckich etnografów z zagranicznymi uczonymi. Obecnie niektórzy spośród uczonych obcych biorą udział w opracowywa­ niu tomu Narody Europy środkowej i południowo-wschodniej (seria Hapodu Mupa). PTzed Tadzieckimi etnografami stoją obecnie zadania pierwszorzędnej wagi (badania współczesności, etnogenezy i historii etnicznej, walka z burżuazyjną ideo­ logią i in.). Istnieją wszelkie podstawy do tego, by sądzić, iż wszystkie te żądania będą w bieżącym siedmioleciu wykonane. Do druku przygotowano w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w Krako wie Olga Ganekaja (Moskwa) Tłum. z ros. D . Tucewicz „ C O B E T C K A H L»T K O I T A<1>11 SI", 1940-1959. „Sowietskaja Etnografia", wydawana przez Instytut Etnografii Akademii Nauk Z S R R , jest niejako oficjalnym organem radzieckiej etnografii, a przez długie lata była też jedynym czasopismem etnograficznym w Z S R R . Publikowane w niej prace i sprawozdania przedstawiają w zasadzie aktualny obraz radzieckiej etnografii, dają wyraz określonej polityce badawczej i wydawniczej Instytutu Etnografii A N jako najważniejszej placówki etnograficznej w Z S R R , a w pewnej mierze także placówek pomniejszych. Jest zatem c z o ł o w y m czasopismem etnograficznym nie tylko w Z S R R , lecz również w krajach socjalistycznych, a także w etnografii światowej. Z tych to p o w o d ó w opracowanie przeglądu recenzyjnego , , S E " nie jest zadaniem ł a t w y m . Dokładna, merytoryczna ocena tego czasopisma b y ł a b y niemal równo­ znaczna z dokonaniem oceny podstawowego dorobku radzieckiej etnografii; pod­ jęcie takiego zadania nie leży oczywiście w granicach możliwości autora oraz zakrasu tego przeglądu. Chodzić tu będzie przede wszystkim o przedstawienie działalności omawianego czasopisma na tle rozwoju i dorobku radzieckiej etnografii, ze szcze­ g ó l n y m położeniem nacisku na rolę jego w propagowaniu określonych kierunków prac badawczych, w omawianiu podstawowych problemów teoretycznych i metodo­ logicznych, w wymianie doświadczeń i poglądów oraz w informowaniu o bieżących zagadnieniach radzieckiej i obcej etnografii. Te sprawy bowiem mają w czasopiśmie tego typu, co , , S E " , szczególne znaczenie obok publikacji artykułów opisowych, materiałów, recenzji itp. Omówienie niniejsze obejmuje lata powojenne od 1946 r. Najpierw kilka danych ogólnych. „Sowietskaja Etnografia" ukazywała się do 1956 r. co kwartał, później co 2 miesiące, przy czym punktualność, z jaką dru­ kowane są poszczególne numery, zasługuje naprawdę na podkreślenie. N a k ł a d jej wynosił w 1946 r. 3000 egzemplarzy, później obniżył się i w y k a z y w a ł tendencje do zmian w granicach od 1900 do 2850 egz.; w 1959 r. wynosił 1950 egz. Objętość poszczególnych numerów wynosi w ostatnich latach przeciętnie niecałe 200 stron, rzadko odbiegając od tej normy. Przez dłuższy czas stawki autorskie wypłacane przez „ S E " b y ł y niższe niż w innych czasopismach wydawanych przez A k a d e m i ę Nauk Z S R R . Czasopismo drukowane jest na dobrym papierze, ma trochę zbity, utrudniający czytanie układ wierszy. Reprodukcje fotograficzne, dawniej raczej słabe, poprawiły się na ogół z biegiem czasu. Cena 1 egzemplarza dość wysoka, wy­ nosi 18 rubli. Drukowane jest przez Wydawnictwo Akademii Nauk Z S R R . Kolegium redakcyjne „Sowietskiej Etnografii" składało się w 1946 r. z siedmiu członków, a od 1957 r. z szesnastu. Redaktorem naczelnym pozostawał przez cały czas dyrektor Instytutu Etnografii, członek korespondent Akademii Nauk Z S R R S. P . Tołstow. Prócz niego w 1. 1946—1947 w skład kolegium redakcyjnego wcho- �411 KRONIKA 1 RECENZJE dzili M, G. Lewin jako zastępca redaktora naczelnego, A. D . Udalcow, N. I . Kislakow, M. O. Koswien, P . I . Kusznier, N. N. Stiepanow, zaś od 1948 r. jeszcze Ł. P. Potapow. W 1949 r. skład kolegium uległ poważniejszej zmianie: zastępcą redaktora nacz. został I . I . Potiechin, odeszli Udalcow, Kislakow i Stiepanow, a na ich miej­ sce przybyli S. A. Tokariew, W. I . Cziczerow (zmarł w 1958 r.) i Ł . P . Potapow. W 1957 r. kolegium zostało znacznie rozszerzone i obecnie w skład jego w c h o d z ą : S. P . Tołstow, A. W . Jefimow (z-ca redaktora naczelnego), N . A. Baskakow, G-. F . Debec, M. O. Koswien, P . I Kusznier, M. G . Lewin, Ł. P . Potapow, I . I . Potiechin, J . J . Rogiński, akademik M. F . Rylski, W . K . Sokołowa, G-. G-. Stratanowicz, S. A. Tokariew, W . N . Czerniecow oraz O. A. Korbę jako sekretarz odpowiedzialny. Do 1956 r. kolegium składało się w zasadzie z samych etnografów, po rozszerzeniu jego składu weszło doń paru przedstawicieli innych dyscyplin (antropologowie, historycy). „Sowietskaja Etnografia" podzielona jest na działy, k t ó r y c h ilość, układ i ty­ t u ł y prawie nie, uległy zmianom na przestrzeni omawianego czasu. D l a łatwiejszego zapoznania się z nimi niech posłuży poniższe zestawienie. Ilość wydanych pozycji w latach 1946 1947 1948 Działy _ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. A r t y k u ł y wstępne, ogólne, okolicznościowe Zagadnienia ogólnej etnografii i antropologii Zagadnienia etnogenezy i etnografii historycznej . . . Materiały i studia z zakresu etnografii i antropologii Z S R R Materiały i studia z zakresu etnografii i antropologii krajów obcych Historia etnografii i antropologii Dyskusje i oceny Narody świata (materiały informacyjne) Sprawozdania, informacje, referaty Kronika K r y t y k a i bibliografia a) artykuły krytyczne i przeglądy b) ogólna etnografia i antropologia c) etnogeneza i historia etnografii d) narody Z S R R e) narody E u r o p y f) kraje demokracji ludowej g) narody Azji h) narody Afryki i) narody Ameryki j) narody Australii i Oceanii 1 4 6 12 16 1 8 18 17 3 3 6 19 1 5 — — 8 28 56 6 6 1 9 1 5 5 7 11 5 8 4 — — 8 36 71 7 5 3 16 5 5 12 3 9 5 4 3 — 9 30 40 6 6 3 12 2 3 — 3 4 1 1957 1958 1959 12. L i s t y do redakcji (w latach 1949 — 1959) Lata Działy 1949 1 2 3 1 4 4 1950 7 3 10 1951 4 3 4 1952 3 4 10 1953 2 2 1954 4 5 1955 2 6 3 1956 5 3 5 2 Do 1950 r. pt. „Słowianie południowi i zachodni". 3 3 10 3 8 4 3 7 8 2 6 �412 KRONIKA I RECENZJE L a t a Działy 1949 1950 19.51 1952 1953 1954 1955 1956 1957 1958 1959 18 5 6 16 4 5 12 11 3 ll — — 10 30 37 7 6 11 22 38 2 1 12 23 30 5 — 14 15 38 6 3 11 7 4 2 1 10 28 37 4 3 14 8 5 1 2 3 24 31 2 2 11 14 2 2 — 16 11 38 3 3 (1 e f 17 19 14 18 1 2 3 1 1 1 15 1 2 4 5 3 2 19 9 2 1 3 1 16 1 1 2 5 2 1 20 — — — — g h i 21 2 1 3 2 4 3 9 12 4 8 6 18 22 60 5 3 1 21 3 12 10 1 — 11 6 3 8 3 10 19 33 3 2 17 16 2 — — 13 7 7 5 4 5 6 7 8 9 10 11 a b 2 — ] 13 22 56 — 4 3 Vi j — — 3 7 1 4 — 7 1 3 — 2 1 3 4 4 — — 7 4 10 4 11 2 8 7 — — 11 31 50 2 7 24 3 — — — — Jak wynika z powyższego przeglądu, „Sowietskaja Etnografia" ma do spełnie­ nia zadania bardzo wielostronne i dlatego niełatwe. Ścisłe powiązanie z Instytutem Etnografii A N Z S R R spowodowało, że krąg współpracowników tego czasopisma składał się w pierwszych latach powojennych głównie (ok. / , a nawet więcej) spo­ śród pracowników tego Instytutu, potem rozszerzył się nieco, obejmując więcej pra­ cowników innych ośrodków naukowych. We wszystkich rocznikach przeważają przy tym zdecydowanie autorzy z Moskwy i Leningradu, bo np. w 1958 r. na 153 po­ zycje wydrukowane w „Sowietskiej Etnografii" aż w 126 wypadkach autorami ich byli etnografowie z tych dwóch miast, zresztą najsilniejszych ośrodków etnograficz­ nych w Z S R R . Ten niekorzystny w zasadzie stan rzeczy nie uległ na przestrzeni oma­ wianego czasu zmianie mimo dość ostrej krytyki, z jaką spotkał się na początku 1953 r. ze strony W y d z i a ł u Historii i Filozofii A N Z S R R . Ma to związek ze s ł a b y m stosunkowo kontaktem omawianego czasopisma z terenowymi placówkami etnogra­ ficznymi, co również, mimo wspomnianej krytyki, nie uległo większej zmianie. Przez bliską więź „Sowietskiej Etnografii" z kierownictwem Instytutu Etnografii A N znalazła w niej za to odbicie cała problematyka Instytutu, p o c z ą w s z y od zagadnień programowych aż po szczegóły organizacyjne. Zamieszczane przez „Sowietską Etnografię" prace dotyczące zadań etnografii radzieckiej i jej kierunków badawczych pisane b y ł y wyłącznie przez członków ko­ legium, związanych równocześnie z kierownictwem Instytutu Etnografii. Pierwszy z interesujących nas artykułów, napisany przez S. P . Tołstowa, nosił t y t u ł Etnografia ^ współczesność . Autor stwierdza istnienie wyraźnie ukształtowanej radzieckiej 2 3 5 6 2 W t y m 7 artykułów d o t y c z ą c y c h metodyki badań etnograficznych. Pod t y t u ł e m „Archeologia i antropologia". Od 1957 r. połączone z działem „Kraje demokracji ludowej". 3a mecHoe compydnunecmeo Bmaoepagjoe u ucmopuKoe, , , C 9 " , 1953, nr 3, s. 3 — 8 ; A. l e p i i i H l i , Oócyotcdenue paóomu otcypnajia „CoeemcKaa 9mHospag5un" e Bmpo OmdejienuH Hcmopuu u 0ujiocog5uu AH CCCP, , , C 9 " , 1953, nr 3, s. 191—196. 3 1 5 T 6 C. n . T O J I C T O B , dmuozpacpua u coepeMeunocmb, , , C 9 " , 1946, nr 1, s. 3—11. �KRONIKA I 413 RECENZJE szkoły etnograficznej, traktującej etnografię jako naukę wyraźnie historyczną. Jako najbardziej istotne aktualnie wysuwa autor dwa kierunki badawcze. Pierwszy z nich obejmuje szeroko pomyślane badania nad etnogenezą, zwłaszcza Słowian, i nad kształ­ towaniem się w s p ó ł c z e s n y c h narodów. Autor podkreślił jego szczególne znaczenie w walce z zafałszowaniami rasistowskimi i nacjonalistycznymi niektórych szkół etnografii burżuazyjnej, zwłaszcza niemieckiej. Drugi kierunek to badania nad radziecką współczesnością, obejmujące szeroki wachlarz problemów związanych z przechodze­ niem społeczeństwa radzieckiego do ustroju bezklasowego. Program ten w ciągu najbliższych lat znalazł dość nierównomierne odbicie w „ S E " , najbardziej zaś wyraź­ nie z a z n a c z y ł się w dziedzinie badań etnogenetycznych. Pojawiło się m. in. szereg prac d o t y c z ą c y c h periodyzacji społeczeństwa pierwotnego , najdawniejszych źródeł historycznych d o t y c z ą c y c h S ł o w i a n i in. Działalność naukowa etnografów radzieckich w pierwszych latach powojennych została jednak dość surowo oceniona przez E a d ę N a u k o w ą I . E . pod koniec 1948 r . , co pośrednio dotyczyło także publikacji zawartych w „ S E " . Wskazywano też na fakt, że do redakcji tego czasopisma n a p ł y w a j ą prace czysto opisowe. W tym samym numerze S. P . Tołstow podkreślił wyraźniej, że etnografia „musi odpowiadać na py­ tania, jakie stawia praktyka budownictwa socjalistycznego w naszym kraju", i pod­ dał krytyce ograniczanie się poszczególnych autorów ogłoszonych w „ S E " prac do opisowego tylko przedstawiania badanych p r o b l e m ó w . Doniosłość badań etno­ graficznych nad k s z t a ł t o w a n i e m się kultur narodowych omówił w interesującym artykule I . I . Potiechin oraz P. I . K u s z n i e r . , Od 1949 r. nastąpił też wyraźniejszy zwrot w kierunku badań nad radziecką współczesnością, w szczególności nad przeobrażaniem się życia i kultury chłopstwa kołchozowego i robotników oraz małych narodów i ludów zamieszkujących Związek Radziecki. Poza sprawozdaniami z badań pierwsze opracowania tych zagadnień zaczęły się pojawiać w „ S E " dopiero w 1951 r. W tym samym czasie nastąpiło bardzo ważne wydarzenie w dziejach radzieckiej etnografii — pierwsza po 12 latach ogólna konferencja radzieckich etnografów, która o d b y ł a się w Moskwie w dniach 23 I — 3 IT 1951 r. W rezolucji z tej konferencji podkreślona została „organizująca kierująca rola czasopisma »SE« w rozwoju i umacnianiu radzieckiej szkoły etno7 8 e 10 11 12 C. I I . T o j i c r o n , K eonpocy o nepuoduaaąuu ucmopuu nepeoóumHoeo oóiąecmea, , , C 9 " , 1946, n r 1, s. 25 — 30; fl. H . P o r i i H C K H i t , TlpoucxooKdenue coepeMennoeo HejioeeKa u mcopua ,,nojiuuenmpu3Ma", , , C 3 " , 1947, nr 1, s. 3—12; M. O. K o c B e H , M3 ucmopuu npoójieMbi Mampuapxama, , , C 9 " , 1946, nr 1, s. 31 — 58; M. Y. JleB H H , ripoÓMMa nuzMeee e anmponojiozuu u arnnmpadiuu, , , C 9 " , 1946, nr 2, s. 17 — 28; JL A. O JI b ¡1 e p o r r e, Ha ucmopuu ceMbu u oparta, , , C 9 " , 1948, nr 1, s. 13— 29 i i n . A. JL y A a JI t n o B, OcHoenue eonpocu amnoseneaa cjiaenn, ,,C9",1947, C6opHJiK CTaTelł V I - - V I I , s. 3 13; t e n ż e , IJjieMcua eeponeiicnou CapMamuu II e. n. a., , , C 9 " , 1946, nr 2, s. 41 50; B . B . O r p y B e , Apuucnan npoójieMa, „Cd", 1947, C6opHHK CTaTCń V I V I I , s. 1 1 7 - 1 2 4 ; M. I I . T w x o M H p o B , npoucxootcdeHUe na3eaHuii „Pycb" u „PycettaH jej,uin", „Ci)", 1947, C f i o p H H K CTSTeń V I - V I I , s. 60— 80; II. 11. T p t i T H K O B , Aninu u Pya>, „CO", 1947, nr 4, s. 71 83 i in. T. A. J K f l a H K o , Oócywcdenue itayHHo-uccjiedoeamejibcKou paóotnu Hncmumyma Drniwepatfuu AH CCCP, , , C 9 " , 1949, nr 1, s. 1 6 3 - 1 7 5 . C. I I . T O J I C T O B , B. H. Jleuun u aKmyajibnue npoójieMbi amnozpagluu, , , C 9 " , 1949, nr 1, s. 3 - 1 7 . H . H. II o T 6 x H H, 3adatu 6op6u c KocMonoAumuaMoM e amnozpagSuu, , , C 9 " , 1949, nr 2, s. 7 — 26. Rozprawa ta była przedmiotem dwudniowej dyskusji Rady Naukowej Instytutu Etnografii A N Z S R R ; patrz sprawozdanie w t y m ż e numerze „C9", s. 1 7 0 - 1 7 7 . I I . H . K y n i H e p ( K n u m e B ) , Yienue Cmajiuna o uauuu u naąuoHajibnou nyjibmype u ezo 3naHenue djin amnozparfiuu, , , C 9 " , 1949, n r 4, s. 3 — 19. 7 8 9 10 1 1 1 2 �414 KRONIKA I RECENZJE 13 graficznej" , a S. P . Tołstow wezwał uczestników konferencji do szerokiej dyskusji na łamach , , S E " nad g ł ó w n y m i problemami i zadaniami radzieckiej etnografii. Niewątpliwie pod w p ł y w e m wspomnianej konferencji ukazało się w okresie 1951 — 1953 szereg artykułów, przede wszystkim dyskusyjnych, o m a w i a j ą c y c h pro­ blemy badania współczesności, zwłaszcza zaś chłopstwa kołchozowego. Punktem wyjścia był tu opracowany przez N. I . Worobiewa Program zbierania materiałów przedstawiających współczesne życie wsi kołchozowej i historię jej kształtowania się u narodowości środkowego Powołża . W związku z wydrukowaniem tego programu pojawił się w omawianym czasopiśmie, jedyny zresztą raz, nowy osobny dział pt. „Programy i materiały metodyczne". W n a s t ę p n y m roku artykuły dotyczące me­ todycznych problemów badawczych zamieszczane już b y ł y w dziale „ D y s k u s j e i oceny". W 1953 r. ukazało się znowu kilka programowych artykułów, omawia­ jących aktualne zadania badawcze radzieckiej etnografii i formy ich realizacji. Inte­ resujące jest szczególnie silne podkreślenie w tym czasie konieczności nawiązania bezpośredniej współpracy w badaniach nad konkretnymi problemami współczesnego życia i kultury narodów Związku Radzieckiego między etnografami a historykami i ekonomistami oraz potępienie tendencji do „uniwersalizmu etnograficznego", wy­ stępujących u niektórych etnografów. W dokonanej z początkiem 1953 r. ocenie działalności „ S E " stwierdzono m. in., że wprawdzie czasopismo to opublikowało w okresie 1948 — 1952 około 20 artykułów poświęconych radzieckiej współczesności, lecz artykuły te na ogół b y ł y słabe teoretycznie, a eo gorsza, zainicjowana w 1952 r. dyskusja o metodach badawczych również wykazała słaby poziom teoretyczny' . Redakcja została skrytykowana za brak inicjatywy w nawiązywaniu współpracy z dyscyplinami pokrewnymi, zwłaszcza z historią. W n a s t ę p n y c h latach nie m o ż n a jednak dostrzec wyraźniejszych zmian w kierunku przedstawionych redakcji zaleceń. W 1956 r. odbyła się kolejna krajowa konferencja radzieckich etnografów, która dokonała podsumowania osiągnięć 5-lecia, jakie upłynęło od poprzedniej konferencji, i sformułowała szereg postulatów na przyszłość. Nawiązując do świeżych uchwał X X Zjazdu K P Z R redakcja „Sowietskiej Etnografii" dokonała już wcześniej krytycznej oceny przeszłości, stwierdzając w artykule w s t ę p n y m 1 numeru z 1956 r., że „należy zdecydowanie skończyć z talmudyzmem" i dążyć do wykrywania prawidłowości w oparciu o „wszechstronne opanowanie f a k t ó w " ' . Zamieszczone w związku z kon­ ferencją artykuły i sprawozdania wyraźnie podkreślają konieczność ścisłego powią­ zania badań etnograficznych z potrzebami budownictwa komunistycznego w Z S R R . Po blisko 3-letniej przerwie ukazały się znowu w „Sowietskiej Etnografii" (1958, nr 5; 1959, nr 2 i 3) trzy zasadnicze artykuły poświęcone zadaniom etnografii wobec aktualnych zadań budownictwa komunistycznego w Z S R R , w oparciu o uchwały X X I Zjazdu K P Z R . W związku z tymi zadaniami plan Instytutu Etnografii na 14 1 6 6 1 1 8 13 9ntHogpag5uHecKoe coeeufanue 1951 aoda, * , C 9 " , 1951, nr 2, s. 221—230, oraz rezolucja tej konferencji, s. 231 — 234. H . H . B 6 p o 6 e B , IIpospaMMa djia cóopa Mamepuajioe no U3yneHuw coepeMenHOZO 6uma KOMO3HOU depeeuu u ucmopuu ezo giopMupoeaHun y napodnocmeu Cpednezo IIoeojiMCbH, „ C 9 " , 1951, nr 4, s. 180—198. II e p III H n,, op. cit. 1 1 15 1 6 I I e p I I I H n;, op. cit., s. 192. K amHospagjuuecKOMy coeeiąaHUio 1956 eoda, , , C 9 " , 1956, nr 1, s. 3 — 8. Teopemunecnue npoójieMu cmpoumejibcmea K0MMynu3Ma e CCCP u sadami coeemcKUcc amnoepagioe, ,,C9", 1958, nr 5, • s. 8—16; Bejiunecmeeunaii npoepaMMa cmpoumejibcmea K0MMyHU3Ma u 3adanu amnoapagioe, , , C 9 " , 1959, nr 2, s. 3 — 9; OcnoeHbie npoójieMbi 9mHoepag5uHecKux uccjiedosanuu e meicytąeju ceMujiemuu, ,,C9", 1959, 1 7 18 nr 3, s. 3—10. �415 KRONIKA I RECENZJE najbliższe 7-lecie przewiduje 3 podstawowe kierunki b a d a ń : a) procesy zmian w ż y ­ ciu i kulturze narodów Z S E R w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; b) kształtowanie się narodowości socjalistycznych oraz drogi rozwoju m a ł y c h naro­ dów i grup etnicznych w Z S R R ; c) pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz za­ gadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Plan ten uwzględnia współpracę z dyscyplinami pokrewnymi (archeologia, antropologia, historia, j ę z y k o z n a w s t w o , ekonomia i in.), m. in. przez tworzenie mieszanych ekip badawczych . Zwraca się także u w a g ę na konieczność lepszego opracowania metodyki badań etnograficznych w s p ó ł c z e s n y c h narodów i klas oraz na konieczność zreorganizowania dotychczasowych metod pracy. W dziedzinie teoretycznej podniesiono konieczność nasilenia walki z rewizjonizmem w etnografii . Na podstawie opublikowanych w „Sowietskiej Etnografii" artykułów progra­ mowych m o ż n a się więc dobrze zorientować w ogólnych założeniach teoretycznych i w programie badawczym radzieckiej szkoły etnograficznej. W ciągu lat powojen­ nych ugruntowały się trzy podstawowe kierunki badawcze w radzieckiej etnografii, tj. badania nad społeczeństwem pierwotnym i etnogenezą narodów Związku R a ­ dzieckiego, a t a k ż e Słowian w ogóle, badania nad przeobrażeniami życia i kultury klasy robotniczej i chłopstwa w Z S R R oraz badania nad kształtowaniem się i kon­ solidacją narodów socjalistycznych w Z S R R , a także nad kształtowaniem się na­ rodów w krajach kolonialnych. Metodologiczne podstawy radzieckiej szkoły etno­ graficznej nie znalazły jednakże wystarczającego odzwierciedlenia na łamach „So­ wietskiej Etnografii", co jednak w pewnej mierze jest odbiciem aktualnego stanu prac nad tym zagadnieniem w radzieckiej etnografii, jak o tym świadczy szereg artykułów i s p r a w o z d a ń . Po wspomnianych w y ż e j artykułach dyskusyjnych o metodach badania nad wsią kołchozową ukazał się w 1956 r. interesujący re­ ferat zespołowy (wygłoszony na konferencji etnograficznej w 1956 r.), informujący 0 organizacji radzieckich badań terenowych oraz niektórych problemach metodycz­ nych tych badań. Autorzy jego stwierdzają, że „dawno już dojrzała konieczność regularnego wymieniania doświadczeń p ł y n ą c y c h z badań terenowych... tak w zakre­ sie zagadnień o g ó l n y c h , jak i w zastosowaniu do różnych obszarów naszego kraju 1 różnych n a r o d ó w " . Mimo jednakże u p ł y w u trzech lat od tego czasu ukazał się w „ S E " tylko jeden artykuł o m a w i a j ą c y metodologię badań terenowych, ale jego autorka w y k a z a ł a słabą znajomość przedmiotu . Sporo interesujących ogólniejszych uwag metodologicznych rozrzuconych jest natomiast po pracach i sprawozdaniach d o t y c z ą c y c h różnych konkretnych problemów, jak np. w artykułach dyskusyjnych opublikowanych przez „Sowietską Etnografię" w 1958 r., zwłaszcza w y w o ł a n y c h rozprawą A . A. Popowa *; 19 20 21 22 23 2 1 9 OcHoeiiue 20 BejiimecmeeHHaa npoepaMMa... Patrz przypisy 13 i 17 oraz 18. T . A. }K # a H K o , B . K ) . K p y n H H C K a n , J I . IT. T e p e H i t e s a , 2 1 2 2 HU3auuu u Memodune npoójiejuu... nojieeux s. 2 4 - 3 4 . F . C. M H T a H, Ilpunąunu 1957, nr 4, s. 2 4 - 3 0 . 2 3 2 4 amHoapag)uvecKux u Memod uccjiedoeanuu, nojieeoil amnoepadJuHecKoil ,',C9", 06 1956, paóomu, opeanr 3, ,,C9", A. A . I I o n o B, nepeoKumKU dpeenui dopejiueuo3Hux eo33peHuii dojizanoe na npupody, , , C 9 " , 1958, nr 2, s. 77 — 99; M. H . III a X H o B H i , O ,,ncuxoanajiumuveCKOM Memode" usynenua nepeoóbinwou pejiueuu (no noeody cmambu A. A. Ilonoea), , , C 9 " , 1958, nr 5, s. 71 — 76; B . I I I a p e B C K a H , O MemodojiosuiecKou u mepjuunojtozunecKOu nymanuąe e eonpocax nepeoóbimnoeo Mbitujienua (no noeody cmambu A. A. Ilo­ noea), „ C 9 " , 1958, nr 6, s. 61 — 75. �416 KRONIKA I RECENZJE Nie lepiej, a może nawet jeszcze mniej korzystnie, przedstawia się sprawa publikowania w „Sowietskiej Etnografii" rozpTaw mających na celu wyprowadzanie wniosków uogólniających i prób budowania teorii pewnych zjawisk w oparciu o kon­ kretne badania nad współczesnością. N a tym odcinku jest to również odbicie pew­ nych szerszych niedociągnięć, które zostały poddane krytyce m. in. ostatnio na przeprowadzonej w czerwcu 1958 r. ocenie podręcznika etnografii Z S R R , opra­ cowanego przez S. A. Tokariewa . Można tu jednak wymienić interesujący artykuł P. I . Kuszniera 0 niektórych procesach zachodzących we współczesnej rodzinie koł­ chozowej . Niewątpliwie korzystniej przedstawia się omawiane zagadnienie w dziale o b e j m u j ą c y m rozprawy z zakresu etnogenezy, w k t ó r y m pojawiło się sporo intere­ sujących artykułów. M.in. w latach 1946—1952 ukazało się kilka rozpraw i artykułów polemicznych w sprawie periodyzacji historii społeczeństwa pierwotnego, rozprawa o terytorium i granicach etnicznych i in. Nie brak było również artykułów omawia­ jących ogólniejsze problemy teoretyczno-badawcze, jak np. rozprawa S. W . Iwa­ nowa Ornament ludowy jako źródło historyczne *. Z zagadnieniami teoretycznymi i metodologicznymi związany jest ściśle otwo­ rzony w 1951 r. dział dyskusji i ocen. Po znacznym nasileniu artykułów dyskusyj­ nych w okresie 1951 — 1953 nastąpiła jednak później przez parę lat stagnacja tego działu, który ożywił się ponownie w 1958 r., przynosząc 8 artykułów, w t y m 3 do­ tyczące metod badania religii pierwotnej. Najbardziej obszerny jest w „Sowietskiej Etnografii" dział studiów i materiałów odnoszących się do etnografii i antropologii Z S R R oraz krajów obcych. Jeżeli w pierw­ szych latach powojennych dział krajów obcych b y ł stosunkowo skromny w porów­ naniu z radzieckim, to ostatnio ilość zamieszczanych w nim prac przewyższa nawet niekiedy ilość publikacji w dziale etnografii i antropologii Z S R R . Mając do dyspo­ zycji ograniczoną ilość miejsca może „Sowietskaja Etnografia" spełniać swe za­ danie publikowania studiów i materiałów przez drukowanie rozpraw wybranych spośród stosunkowo licznej produkcji naukowej etnografów radzieckich, a t a k ż e obcych. A r t y k u ł y wybrane ze względu na ich wartość i treść i ułożone w e d ł u g okre­ ślonych grup tematycznych, a więc odnoszących się do jednego terenu wzgl. zagad­ nienia badawczego, tak jak to robią niektóre czasopisma etnograficzne, d a w a ł y b y bardzo interesujące pole do analiz, przemyśleń i porównań. Niestety, praktyka t a zupełnie nie jest w „Sowietskiej Etnografii" stosowana. O ile czasem zdarza s i ę umieszczenie 2 — 3 artykułów ujmujących różne aspekty pewnego problemu, to na przestrzeni omawianych 14 lat nie miał miejsca ani razu wypadek opublikowania większego, stanowiącego jakąś całość zespołu prac d o t y c z ą c y c h jednego zagadnienia (np. jednej wsi), łącznie z wprowadzeniem, przedstawiającym metody badań, oraz z pewnymi wnioskami uogólniającymi. Wydaje się, że wobec poruszanego nieraz na ł a m a c h „Sowietskiej Etnografii" problemu hraku rozpraw z zakresu metodologii badań i ich syntetycznego opracowania p o w a ż n y m niedociągnięciem tego czasopisma jest niedocenianie takich form publikowania studiów i materiałów. Zresztą na temat 25 26 27 2 25 O. K o p f i e , OGcyoicdenue yneOnana no amnozpadiuu CCCP, s. 1 2 1 - 1 2 7 . 2 6 xoauou 2 7 I I . H . K y III H e p , O HeKomopux npoueccax cejube, „ C 9 " , 1953, nr 3, s. 14—24. npoucxodaiąux ,,C9", 1958, nr 6, e coepeMeHHoU KOJI- Patrz przypis 7 oraz I I . H . K y u m e p , K Memodojiosuu onpedejienua amno1946, nr 1, s. 12 — 24; t e n ż e , drnuwecnan spa- epad>unecKUx meppumopuu, ,,C9", Huua, „ C 9 " , 1947, nr 2, s. 3 - 2 0 . C . B . H B a H o B , Hapodnuti 2 8 1958, nr 2, s. 3 - 2 0 . opnaMenm nan ucmopunecKuu ucmoHHUK, ,,C9", �417 KRONIKA I RECENZJE zbyt słabego wobec w y m a g a ń redakcji poziomu publikowanych w „ S E " studiów i materiałów pojawiają się w tym czasopiśmie od szeregu lat uwagi krytyczne, zarzu­ cające autorom zwłaszcza ograniczanie się do suchej rejestracji faktów. Niektóre opracowania przypominają czasem obszerniejsze reportaże o słabo u p o r z ą d k o w a n y c h zagadnieniach. Korzystniej na ogół przedstawiają się w tym dziale artykuły przed­ stawiające wąskie szczegółowe zagadnienia i dające przy tym bogaty materiał. Można także znaleźć w t y m dziale interesujące artykuły wykraczające poza opisowość, jak np. praca Lebiediewej i Masłowej o rosyjskiej odzieży chłopskiej X I X i pocz. X X w. jako źródle do etnicznej historii n a r o d u . W dziale p o ś w i ę c o n y m studiom i materiałom d o t y c z ą c y m krajów obcych po­ jawiło się w ostatnich latach więcej autorów zagranicznych. I tak w 1956 r. na 14 artykułów w tym dziale 6 napisanych zostało przez autorów z Bombaju, Helsinek, Oslo, Pekinu i Santiago; w 1957 r. na ogólną ilość 17 było tych artykułów 5, a więc z Brna, Bukaresztu, Filadelfii, P a r y ż a i Pragi; w 1958 r. 5 artykułów z łącz­ nej liczby 12 pochodziło z Bombaju (2), Cochabamby, Filadelfii i K r a k o w a ; w 1959 r. w pierwszych pięciu numerach nie było jeszcze żadnego. Z natury rzeczy publiko­ wane w tym dziale artykuły d o t y c z ą bardzo szerokiego wachlarza zagadnień, a nie­ które z nich mają charakter wyraźnie sprawozdawczy. Tematyka artykułów zamieszczanych w obu działach „materiałów i studiów" jest bardzo różnorodna. W zasadzie są one powiązane z podstawowymi kierun­ kami badawczymi etnografii radzieckiej. W pierwszych latach po wojnie przeważały zdecydowanie studia i materiały odnoszące się do tradycyjnych zagadnień etnografii, a więc chłopskiej kultury tradycyjnej (głównie rosyjskiej) oraz kultury m a ł y c h l u d ó w zamieszkujących Związek Radziecki. Natomiast do 1949 r. zupełny brak b y ł prac poświęconych współczesnej kulturze chłopskiej, zaś badania nad klasą robotniczą znalazły wyraz na łamach „ S E " po raz pierwszy dopiero w 1953 r . Do 1952 r. ukazało się w omawianym dziale kilkanaście pozycji poświęconych życiu i kulturze chłopów k o ł c h o z o w y c h . W późniejszych latach, mimo n i e w ą t p l i w y c h starań redakcji, ilość artykułów poświęconych współczesności była raczej skromna; w ciągu ostat­ nich 4 lat ukazało się razem 12 artykułów na ten temat (w 1956 r. tylko a r t y k u ł y metodologiczne i sprawozdania, w 1957 r. — 7, w 1958 — 1, w 1959 — 4), w tym tylko 1 poświęcony klasie robotniczej . Dział p o ś w i ę c o n y zagadnieniom etnogenetycznym i etnografii historycznej b y ł szczególnie bogaty w latach 1946—1947, kiedy to etnografowie radzieccy g ł ó w n ą u w a g ę zwrócili na badanie problemów etnogenezy, zwłaszcza narodów słowiańskich. P ó ź n i e j , m. in. w związku z k r y t y k ą szkoły Marra, nastąpiło w tej dziedzinie b a d a ń pewne osłabienie. Ostatnio publikowane w omawianym dziale rozprawy w p o w a ż ­ nym stopniu są związane z badaniami antropologicznymi i archeologicznymi. Na „Sowietskiej Etnografii" spoczywa wreszcie obowiązek szerokiego informo­ wania o aktualnych pracach badawczych i sprawach organizacyjnych zarówno do­ t y c z ą c y c h Instytutu Etnografii A N Z S R R , jak i innych radzieckich placówek etnograficznych. Należy przyznać, że informacje o pracach Instytutu są podawane na bieżąco i w sposób tak wyczerpujący, że postronny czytelnik uzyskuje dość 29 3 0 sl 2 9 Hunajia H . H . J I e 6 e p ; e B a , I \ C. M a c JI o B a, Pyccnan KpecmbnncKaii XX eeKa KUK Mamepua.n K amnuHecnou ucmopuu napoda, odeotcda XIX „C9", 1956, 18-31. B . K). K p y n a H C K a a , Onum am.Hozpag5uHecKozo u3y%efoun ypcuibCKiix HUX emopou nojioeunu XIX eeKa, , , C 9 " , 1953, nr 1, s. 64 — 87. I I I . A R E a K JI BI H e B, HeKomopue cmoponu 6uma pa6o<tux-HedimbHHUKoe 6um-flaea, „ C 9 " , 1959, nr 1, s. 5 3 - 6 8 . — nr 4, s. 3 0 paóo- 3 1 He- Etnografia Polska, t. I V 2 7 �418 KRONIKA I RECENZJE bogaty obraz. Mniej korzystnie natomiast przedstawia się informacja o działalności innych ośrodków etnograficznych, w t y m nawet znajdujących się w Moskwie, K i ­ jowie czy innych miastach uniwersyteckich. W ciągu ostatnich czterech lat uderza zupełny niemal brak informacji o działalności poszczególnych placówek uniwersy­ teckich w zakresie prac badawczych i dydaktycznych. Szeroko i na bieżąco sporządzane są sprawozdania z różnych badań terenowych, działalności poszczególnych ekspedycji, z narad i konferencji poświęconych organi­ zacji i omawianiu badań itd., co pozwala na dobre orientowanie się w przebiegu i wy­ nikach prac przedsiębranych przez Instytut Etnografii oraz współpracujące z nim placówki etnograficzne. Wspomniane sprawozdania zamieszczane są w „Kronice", ale zdarza się, że nadające się t u materiały b y w a j ą umieszczane w dziale sprawozdań i referatów, gdzie ogłaszane są dość liczne informacje o pracach zagranicznych ośrod­ ków etnograficznych. Autorami tych informacji są zapraszani uczeni zagraniczni oraz udający się za granicę etnografowie radzieccy. Ci ostatni opracowują niekiedy swe relacje w sposób zbyt reportażowy. W ogóle jednak sprawozdania są opraco­ wywane starannie i dokładnie, a pewnym niedociągnięciem ich może się w y d a ć zbyt ścisłe trzymanie się kolejności np. przebiegu obrad bez dążności do uporządkowania materiału według zagadnień. Dział recenzji należy uznać za stosunkowo bogaty i interesujący, choć zwraca u w a g ę nazbyt może mała ilość omówień prac d o t y c z ą c y c h Europy, w t y m krajów socjalistycznych. Na przestrzeni ostatnich kilku lat można tu o d n o t o w a ć tylko jedną pozycję poświęconą Polsce, a mianowicie wnikliwe omówienie I tomu „ E t n o ­ grafii Polskiej" przez O. G a n c k ą . Podkreślić też należy, że niemal w k a ż d y m nu­ merze ukazują się obszerniejsze artykuły krytyczne i przeglądy omawiające szersze zagadnienia związane z recenzowaną pozycją. Kończąc p o w y ż s z y przegląd jeszcze raz trzeba stwierdzić, że „Sowietskaja Etnografia" jako najważniejsze, a do 1957 r . jedyne czasopismo radzieckich etnografów, wypełnia zadania wielostronne i trudne. Wydaje się, że w związku z w y s u n i ę t y m i ostatnio sformułowaniami programowymi, d o t y c z ą c y m i zadań etno­ grafii radzieckiej, w najbliższych latach redakcja spowoduje, że czasopismo to jesz­ cze lepiej niż dotąd będzie spełniać zadania naczelnego organu radzieckiej etno­ grafii. Nam wydaje się, że „Sowietskaja Etnografia" powinna by przybrać bardziej charakter czasopisma teoretycznego i sprawozdawczego, poświęcającego szczególnie dużo miejsca i uwagi wymianie doświadczeń badawczych i dyskusjom metodologicz­ nym. Może się do tego też przyczynić zwiększenie ilości lokalnych wydawnictw etno­ graficznych, które przejęłyby część o b o w i ą z k u publikowania studiów i materiałów. Wydaje się t e ż , że obecnie trochę już niewygodny jest tradycyjny układ działów tego czasopisma. Z podstawowych kierunków badawczych radzieckiej etnografii jeden — badania nad etnogenezą — posiada w y o d r ę b n i o n y dział w „Sowietskiej Etnografii", podczas gdy pozostałe, k t ó r y c h ważność w ostatnich latach szczególnie mocno wzrosła, są połączone razem w dwóch ogólnych działach mieszczących przy t y m obok prac etnograficznych także antropologiczne. Próbując w d u ż y m skrócie ogarnąć uwagami i scharakteryzować wieloletni do­ robek etnograficznego czasopisma „Sowietskaja Etnografia", wypadnie na zakoń­ czenie wskazać jeszcze na szczególnie znamienną cechę tego wydawnictwa. Otóż, 32 3 3 3 2 „ C 9 " , 1959, nr 5, s. 1 8 3 - 1 8 7 . Od roku 1957 wychodzi w Kijowie nowe czasopismo pt. „HapoftHa T B O p M i w r b Ta e T H o r p a i J i i H " (Twórczość ludowa i etnografia), wydawane przez Ukraińską Akademię Nauk i Ministerstwo Kultury Ukraińskiej S E B . Spotkało się ono z nader pochlebną oceną na łamach „Sowietskiej Etnografii" (1959, nr 5). 3 3 �419 KRONIKA I RECENZJE na łamach „Sowietskiej Etnografii" utrwalił się bardzo czujny krytycyzm na wszelkie niedociągnięcia naukowe. Etnografowie radzieccy, jak to widać z lektury „Sowiet­ skiej Etnografii", nie lubią unikać zasadniczej krytyki i stawiają sobie wysokie wymagania. Liczne krytyczne artykuły zamieszczane w tym czasopiśmie nieraz bez­ względnie i bez osłonek omawiają niedostatki pisma oraz niedociągnięcia niektó­ rych publikowanych prac. Również i piszącemu te słowa nasunęły się pewne refleksje. Są one niejako przyobleczonymi w postać słowa drukowanego roboczymi myślami, które powstały w toku studiowania tego czy innego tematu, poruszanego na łamach „Sowietskiej Etnografii" względnie z jego ujęciem. Toteż sądzę, że przez coraz szerszą i żywą w y m i a n ę zdań czasopismo „Sowietskaja Etnografia", które jest dzisiaj w kręgu nauki polskiej niezmiernie popularnym wydawnictwem, stanie się najbardziej cenioną literaturą fachową. N a l e ż a ł o b y sobie życzyć, aby rozpoczęta niedawno wymiana artykułów spra­ wozdawczych m i ę d z y etnografami polskimi i radzieckimi przerodziła się w bliższą współpracę, zwłaszcza że stawiamy sobie bardzo podobne zadania badawcze. Edward Wieś Pietraszek Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości. Praca zbiorowa pod redakcją P . I . Kuszniera, Trudy Instituta Etnografii im. N . N. Mikłucho-Makłaja, t. 41, Moskwa 1958, ss. 277, nlb. 2, wyd. Akademii Nauk Z S R R . Monografie pojedynczych wsi zyskują obecnie coraz większe uznanie jako uzu­ pełnienie lub podstawa dla szerszych uogólnień. Monografie wsi są podejmowane obecnie przez etnografów, socjologów i ekonomistów różnych krajów. Natomiast zagadnienie ich zakresu stanowi wciąż jeszcze ż y w y problem zarówno w etnografii, jak i naukach pokrewnych. Również w Związku Radzieckim od szeregu lat toczy się dyskusja nad metodą etnograficznego badania k o ł c h o z ó w oraz zakresem i ce­ lem takiej monografii. W pokaźnej ilości monografii i opisów publicystycznych poszczególnych kołchozów najwięcej miejsca poświęcono ich organizacji i sprawom ekonomicznym. Natomiast książka o wsi Wiriatino jest monografią etnograficzną i stanowi trzecie z rzędu tego rodzaju opracowanie w Związku Radzieckim, a pierw­ szą próbę monografii wsi rosyjskiej . We wstępie Kusznier definiuje cel, jaki postawili sobie autorzy podejmując tego typu badania: „ P o pierwsze, pokazanie i wyjaśnienie zmian, które zaszły w tej wsi rosyjskiej po zwycięstwie Rewolucji, oraz j a k ułożyły się stosunki bytowe obec­ nie; po drugie, ukazanie w p ł y w u rosyjskiej klasy robotniczej na chłopów w prze­ szłości (emigracja do ośrodków przemysłowych), a zwłaszcza na jego warunki by­ towe, zwyczaje i i d e o l o g i ę " . Autorzy silnie podkreślają, że nie stawiali sobie za jedyny cel pokazanie współczesnego życia wsi, nie chodziło również o przeciwsta1 2 3 1 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Dyskusja nad, metodologią etnograficznego badania kołchozów w Związku Radzieckim, „Przegląd Nauk Historycznych i Społecznych", t. 3:1953, s. 3 4 1 - 3 6 8 . W 1954 r. A N Z S R R wydała monografię spółdzielczej wsi tadżyckiej; w 1955 r. Instytut Historii i Archeologii Uzbeckiej A N opublikował monografię osady Ajkyran. Praca o Wiriatinie została opracowana pod kierunkiem prof. P. 1. Kuszniera przez 10-osobowy zespół pracowników naukowych Instytutu Etnograficznego im. MikłuchoMakłaja A N Z S R R . 2 3 Cejio BupnmuHo e npuiujioM u HacmouiąeM, Moskwa 1958, s. 6. �420 KRONIKA I RECENZJE wienie współczesności kulturze dawnej wsi. Celem było wyjaśnienie na konkretnym przykładzie i możliwie jak najbardziej wszechstronnych materiałach procesu roz­ woju wsi i odbicia społecznych zjawisk w życiu ludności wiejskiej. W pracy obok celu poznawczego jest położony bardzo silny nacisk na jej znaczenie praktyczne. Na równi ze stanem kultury w różnych okresach były badane potrzeby kulturalne ludności. Badania tego typu miały również cel praktyczny, chodziło o oddziaływanie na właściwe ukształtowanie potrzeb kulturalnych bądź też na ich zaspokojenie. Poddano t a k ż e analizie proces przechodzenia wsi do socjalizmu, aby móc wyciągnąć wnioski dla przyszłych praktycznych poczynań. Cele, jakie sobie postawiono, oczy­ wiście musiały w znacznym stopniu wpłynąć na charakter opracowania. Książka została oparta w pierwszym rzędzie na materiale terenowym i archi­ walnym, zebranym przez ekipę badawczą w latach 1952 — 1954. Dodajmy, że człon­ kowie ekipy wyjeżdżali do wsi na kilkumiesięczny pobyt, zarówno w okresie letnim, jak i zimowym. Obok bezpośredniej obserwacji i w y w i a d ó w z ludnością przeprowa­ dzono również badania ankietowe nad potrzebami i stanem b u d ż e t o w y m mieszkańców. Dla uzyskania jak najbardziej pełnej dokumentacji posługiwano się także rysun­ kiem, fotografią, filmem, magnetofonem itd. Wykorzystano też dostępne materiały statystyczne, protokóły z wiejskich zebrań, roczne rozrachunki kołchozów itd. Opra­ cowano nadto materiały archiwalne dotyczące wsi, będące w posiadaniu archiwum obwodowego w Tambowie. Jako punkt badawczy wybrano najbardziej przeciętną wieś rosyjską, położoną w dawnych rejonach rolniczych, gdzie do tej pory p o d s t a w ę gospodarki stanowi uprawa zboża. W i e ś taka może w pewnym stopniu obrazować historyczny rozwój wielu wsi o podobnych warunkach. Autorzy podkreślają, że nie ma takich miej­ scowości, których obraz przeszłości i teraźniejszości mógłby b y ć analogiczny dla każdej wsi rosyjskiej. Kołchozowa wieś Wiriatino jest jedną z najstarszych osad w obwodzie tambowskim. Przypuszcza się, że powstała na początku X V I I w. w okresie kolonizacji południowej części p a ń s t w a rosyjskiego. Jest wsią przeciętną zarówno pod względem liczby mieszkańców (1 I I 1955 r. wynosiła 1442 osoby), jak również jej znaczenia gospodarczego. Omawiana praca składa się z d w ó c h części: pierwsza poświęcona jest historii przemian, jakie dokonały się we wsi od 1861 r. do Wielkiej Rewolucji Październi­ kowej, druga — okresowi po Wielkiej Rewolucji łącznie ze współczesnością. Obie części mają mniej więcej równą objętość. Poszczególne rozdziały w obydwu częściach poświęcone są analogicznym zagadnieniom: życie ekonomiczne w przeszłości i we wsi współczesnej, dawne zabudowania i mieszkania chłopskie, architektura i miesz­ kanie współczesne, ubiór dawny i współczesny, rodzina i jej byt dawniej i dzisiaj, prawa i obyczaje regulujące współżycie wsi dawniej, współczesne życie społeczne wsi, piśmienność i w p ł y w y robotników na kulturę wsi oraz kulturalna rewolucja we wsi współczesnej. Analizując sytuację ekonomiczną wsi zwrócono szczegółową u w a g ę na strukturę z a w o d o w ą ludności. W Wiriatinie jest opa szczególnie ciekawa ze względu na jej duże zróżnicowanie, zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Po reformie rolnej (1861 r.) chłopi nie mogąc utrzymać się z ziemi rozwinęli wiele zajęć pozarolniczych. Prace te były początkowo związane z okresem zimowym, wolnym od zajęć rolnych. Naj­ wcześniejszymi zajęciami pozarolniczymi, które rozwinęły się już ok. 1860 r., było furmaństwo i pędzenie bydła ze stepów przykaspijskich. Zajęcia te miały duże zna­ czenie w gospodarczym życiu wsi. Rozwój furmaństwa wpłynął na powstanie rze­ miosł związanych z wytwarzaniem i reperacją środków transportu (kowal, rymarz, �KRONIKA I RECENZJE 421 kołodziej, stolarz). Toteż budowa kolei żelaznej (ok. 1880 r.) spowodowała upadek obydwu zajęć zarobkowych. Drugą ważną gałęzią gospodarczą wsi był przemysł leśny, który właśnie dzięki powstaniu kolei żelaznej i możliwości transportu drzewa zyskał lepsze warunki rozwoju. Sezonowa emigracja zarobkowa ze wsi Wiriatino rozpoczęła się ok. 1870 r. Wyruszano w ó w c z a s do sąsiednich guberni na roboty rolne albo, i to najczęściej, do kopalń węgla kamiennego w Zagłębiu Donieckim. Kontakty robotników, począt­ kowo wyjeżdżających sezonowo, a potem na stałe do ośrodków przemysłowych, w y w a r ł y największy w p ł y w na życie gospodarcze, kulturalne i polityczne wsi. Tą drogą przenikały nie tylko mieszczańskie nawyki kulturalne, ale także idee postę­ powe. W okresie kolektywizacji wsi z Wiriatina wychodzili agitatorzy i organizato­ rzy spółdzielczości produkcyjuej. W 1930 r. powstał kołchoz „Droga Lenina", który zupełnie przeobraził tamtejsze życie gospodarcze. W okresie tym uległa dużej zmianie struktura zawodowa. Na skutek motoryzacji kołchozu i wprowadzenia ra­ cjonalnej gospodarki pojawiają się nowe, nie znane dotąd zawody, jak techników, agrotechników czy zootechników. W badaniach współczesnego bytu wsi duży nacisk położono na analizę budże­ t ó w rodzinnych. Sprawy bytowe poszczególnych kołchoźników badano w ścisłym związku z ogólną sytuacją gospodarczą całego kołchozu. Okazało się, że zarobki mieszkańców Wiriatina pochodzą w pierwszym rzędzie z pracy zawodowej wykony­ wanej w gospodarstwie k o ł c h o z o w y m , a następnie dopiero z zajęć ubocznych i sprze­ daży produktów rolnych, pochodzących z gospodarstw pomocniczych. Sytuacja gospodarcza rodziny uzależniona jest głównie od ilości osób pracujących i b ę d ą c y c h na ich utrzymaniu. D o k ł a d n y m i badaniami b u d ż e t o w y m i objęto kilkadziesiąt ro­ dzin, wytypowanych spośród różnych grup ludności. Przy wydzielaniu t y p ó w rodzin brano pod u w a g ę statystyczne opracowanie materiałów d o t y c z ą c y c h liczby rodzin we wsi, płci, wieku, stosunków rodzinnych, zawodu, wykształcenia, ilości członków rodziny będących poza wsią, ale związanych materialnie z rodziną pozostałą we wsi, warunków mieszkaniowych, czasu budowy i rodzaju mieszkań oraz zapotrzebowań kulturalnych. Autorzy stwierdzają, że nowe formy gospodarki socjalistycznej, głównie po­ przez stosowanie w gospodarstwie wiejskim zdobyczy techniki, wpływają na zwięk­ szenie w y m o g ó w kulturalnych i na wzrost liczby inteligencji wiejskiej. Warunki te zbliżają życie wiejskie do warunków życia miejskiego. Następnie autorzy udowad­ niają, że życie umysłowe i kulturalne skolektywizowanej wsi rosyjskiej coraz mniej różni się od życia kulturalnego powiatowego miasta. D u ż e zmiany zaszły t a k ż e w budownictwie i ubiorze wiejskim. Tradycyjna forma b u d y n k ó w o konstrukcji zrębowej zaczęła b y ć wypierana około 1880 r. przez pomieszczenia z cegły. Budownictwo ludowe, podobnie jak inne działy kultury lu­ dowej Wiriatina, było związane z typem południowowielkoruskim. Socjalizacja wsi już ok. 1920 r. wpłynęła na przyjęcie się tu zupełnie nowego typu budownictwa współczesnego, zbliżającego wieś do miasta. W tym też kierunku zmienił się układ przestrzenny wsi. P o d s t a w ą tradycyjnego ubioru typu południowowielkoruskiego b y ł y mniej więcej do 1885 r. samodziały z wełny, lnu i konopi, wytwarzane przez miejscowe kobiety. Około 1885 r. zaczęto je zastępować materiałem fabrycznym. Zmiany kroju zaczęły b y ć widoczne dopiero na p o c z ą t k u X X w. D o t y c z y ł y one najpierw stroju odświętnego, potem codziennego. Nowe formy brano z ubiorów drobnomieszczańskich, przynoszonych przez robotników sezonowych z Donbasu oraz k u p c ó w �422 KRONIKA I RECENZJE i przedsiębiorców z pobliskiej miejscowości, gdzie o d b y w a ł y się targi. Z chwilą, roz­ powszechnienia się tkanin fabrycznych coraz bardziej zaczęły się u w y d a t n i a ć róż­ nice między odzieżą biedniejszych a bogatszych mieszkańców. Tkactwo ludowe było we wsi powszechne jeszcze ok. 1930 r., a więc do chwili zorganizowania kołchozu. Najważniejszym rysem współczesnego ubioru, naśladującego wzory miejskie, b y ł zanik różnic związanych z położeniem socjalnym poszczególnych grup chłopów. Widoczne jest natomiast głębsze zróżnicowanie w zależności od wieku i płci. Dalsze zmiany d o t y c z y ł y organizacji i kultury życia rodzinnego, higieny oraz życia społecznego i kulturalnego wsi. Zwrócono również uwagę na zbadanie przeżyt­ ków kulturowych oraz przyczyn ich żywotności w życiu współczesnej wsi. Tradycje dawnej kultury ludowej zachowały się przede wszystkim w obrzędzie weselnym, w obrzędach religijnych, w formach pamięci o zmarłych oraz w obrzędach związanych z narodzinami dziecka. Chociaż założeniem pracy było „wszechstronne zbadanie wszystkich aspektów życia wsi", to jednak zostały pominięte lub potraktowane marginesowo niektóre zagadnienia tzw. kultury materialnej i duchowej, wchodzące w zakres tradycyjnego podziału etnografii, kosztem tych zagadnień poświęcono wiele uwagi współczesności. Szczegółowej analizie poddano jedynie te zjawiska kulturowe, które bądź uległy największej zmianie, bądź też zachowały dużą trwałość. Krystyna Adamus Inne kraje M I Ę D Z Y N A R O D O W E PISMO A N T R O P O L O G I C Z N E Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodowego czasopisma ,,Current Anthro­ pology", A World Journal of the Sciences of Man („Antropologia współczesna", Ś w i a t o w y organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w j ę z y k u angielskim i u k a z u j ą c y m się w Chicago. Finansuje je Wenner Greń Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof, uniwersytetu chicagowskiego, a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy między­ narodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badań nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folklor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i j ę z y k o z n a w s t w o . P o d s t a w ą s y n t e t y z u j ą c ą w ob­ rębie tego szerokiego wachlarza zainteresowań nad człowiekiem jest humanistycznie pojęta antropologia społeczna, a więc etnologia, tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Pod­ czas swych ś w i a t o w y c h podróży, w trakcie których objeżdżał światowe centra na­ ukowe i organizował międzynarodową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzy­ mał się w Warszawie w dn. 17 —18 czerwca 1959 r. Na konferencji zwołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej P A N dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorganizowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w za­ kresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca propo­ nowana przez prof. Sol T a x a ma się głównie opierać na sieci korespondentów, tzw. associates, w poszczególnych krajach, i to nie tylko antropologów (etnologów), ale t a k ż e z pokrewnych dziedzin, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycz- �423 KRONIKA I RECENZJE nych ograniczeń. Współdziałanie korespondentów z redakcją mieszczącą się w Chi­ cago ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nadsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliograficznych, k o m u n i k a t ó w z badań terenowych itp. Inną formą współpracy ma b y ć porozumiewanie się za pośrednictwem centralnego ośrodka dys­ pozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opra­ cowywanych zagadnień, wymiana doświadczeń, udzielanie sobie informacji, konsul­ tacji, czy t e ż inne formy kontaktów. ,,Current Anthropology" ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspo­ mnianej już Wenner Gren Foundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo p o w a ż n y c h publikacji, takich j a k : Anthropology To-day pod red. A . L . Kroebera (1952, 2 wyd. 1957); An Appraisal of Anthropology To-day (1952); The Yearbook of Anthropology (1956), czę­ ściowo przedrukowany w Current Anthropology (1955). Te zbiorowe sympozja, zawierające studia najwybitniejszych specjalistów świata w zakresie ich specjalności, przynoszą bardzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologicznej, uwzględ­ niającej zarówno podłoże biologiczne, jak też i kulturę. P o ż y t e c z n y m wydawnictwem jest również International Directory of Anthropological Institutions (1953), zawie­ rający wykaz uniwersyteckich zakładów i katedr, muzeów, etnograficznych insty­ t u t ó w naukowych itp. w skali światowej. Numer pierwszy ,.Current Anthropology" (styczeń 1960) liczy 80 stron dużego quarto i przynosi następujące rozprawy naukowe i artykuły sprawozdawcze: D . H . H y m e s z Uniwersytetu Harvard omawia obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystyki, a więc stosowanie metod statystycznych dla wykrywania historycz­ nych pokrewieństw j ę z y k o w y c h ; W . L a B a r r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnografią peyotu, zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napi­ sano na temat tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indian amery­ k a ń s k i c h ; G. G. G i b s o n ze Smithonian Institution zapoczątkowuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etnograficznymi, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma b y ć poświęcone bibliografii afrykanistycznej). W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportunities) pewnego rodzaju sensacją n a u k o w ą jest komunikat L . S. B . L e a k e y a z Nairobi o odkryciu na te­ renie Tanganiki we wschodniej Afryce czaszki Australopithecina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamielin (zwierząt, gadów i p t a k ó w ) , ' stanowiących pożywienie tego hominida. Czaszce nadano n a z w ę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kro­ nika, wiadomości i informacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy itp. oraz bogaty dział korespondencji. Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planami i zamierzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie naukowej, jak t e ż i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i kolportażu pisma itp., zwracając się z apelem o zgłasza­ nie wszelkich p o m y s ł ó w i dezyderatów w tym zakresie. N a l e ż y zaznaczyć, że prenumeratę ,,Current Anthropology" m o ż n a opłacać w walucie krajowej. Wynosi ona rocznie (6 zeszytów) 125 zł, przy czym przewidziana jest zniżka dla. m ł o d y c h pracowników naukowych, s t u d e n t ó w starszych lat etc. (zł 50). Członkowie korespondenci (associates) opłacają jedynie / prenumeraty, to jest 25 zł. % Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodowej na tym w a ż n y m odcinku nauk o człowieku. Cenna to i p o ż y t e c z n a inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem, ale nie tylko w kołach akademickich, lecz wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. 1 5 Andrzej Waligórski �424 KRONIKA I RECENZJE ETNOGRAFICZNE ANTOLOGIE Jakże często się zdarza, że zapisujący się na etnografię młodzi ludzie zdradzają brak samodzielności, a nawet wyraźną niechęć do samodzielnych studiów. Wiedzę swą czerpią z w y k ł a d ó w , w ostateczności także z seminariów. I nie ma już mowy 0 tym, aby sami przedsiębrali jakieś indywidualne próby studiowania poszczegól­ nych zagadnień. Nie znają obcych języków, przerażeniem napełnia ich myśl zgłębia­ nia grubych dziel klasyków literatury etnologicznej. A zresztą w wielu wypad­ kach nie umieliby nawet dotrzeć do poszczególnych, interesujących ich zagadnień. Gubią się w bogactwie materiału. D l a wielu młodych studentów po prostu zbyt wielkim przeskokiem jest przejście ze szkoły średniej — operującej tradycyjnymi, czasem jakby ż y w c e m zaczerpniętymi z Gombrowicza, metodami — do nowoczesnej, wyższej uczelni, wymagającej (zwłaszcza od studenta etnografii) maksymalnej sa­ modzielności. W efekcie początkujący etnograf wyłącznie „przerabia" w y k ł a d y . Ale w y k ł a d , choćby najlepszy, jest tylko z konieczności bardzo skróconą syntez;) wiedzy etnograficznej, tkwiącej w dziesiątkach naukowych publikacji. Jest tylko orientacyjnym wstępem. A ż e b y zapoznać się z bogactwem kultur egzotycznych, które fascynowały badaczy, trzeba sięgnąć do lektury. Wprowadzeniem w świat literatury etnograficznej są ua Zachodzie antologie. Za przykład niech nam posłużą dwie, wydane niedawno w Stanach Zjednoczonych. Pierwszą z nich, Primitive Heritage, ułożyli Margaret M e a d i Nicolas C a l a s . Antologia składa się z 16 części. Każda z części poświęcona jest jednemu z zagadnień kultury ludów pierwotnych i zawiera szereg artykułów. Są to wyjątki z dzieł uczo­ nych, relacji podróżników i pisarzy, dawnych opisów misjonarzy itp. Pierwsza część nosi t y t u ł Etnologia w starożytności i zawiera wyjątki z Herodota, Tacyta i Strabo. W drugiej, Mitycznej 'przeszłości, znajdujemy przykłady teoretycznych rozważań Rousseau, Engelsa, Freuda i Nietzschego na temat pierwocin kultury. Również teo­ retycznym rozważaniom poświęcono trzecią część, pt. Podejście teoretyczne, gdzie z kolei mamy do czynienia z t a k ą t e m a t y k ą , jak np. Go tubylcy myślą o obrazach, nazwach i snach, pióra Levy-Briihla. P r z y k ł a d y z konkretnych kultur spotykamy w czwartej części, w Scenerii. Widzimy tu więc takie rozdziały, jak Telegraf buszu Harrisona czy Martwe miasto Bida Nadęła. Problemom wychowania dzieci u pry­ m i t y w ó w poświęcono piątą część pt. Dzieci. Szósta, Dojrzewanie, traktuje o zagadnie­ niach seksualnych u młodzieży. Pośród autorów siódmej części, Małżeństwa, widzimy znane nazwiska, jak A. L . Kroeber i A. R . Radclife-Brown. Ósma część zawiera przykłady omawiające Sztukę, Myśl i Sport, a problemami Życia codziennego zaj­ muje się część dziewiąta. T u , obok takich etnografów, jak Mead czy Morgan, mamy amerykańskiego powieściopisarza Hermana Melville, znanego u nas ze swej na p o ł y mistycznej powieści Bestia morska. W dziesiątej części, zajmującej się Obrzędami 1 gospodarką, mamy m. in. fragment z dzieła Malinowskiego, traktujący o insty­ tucji „kula" na Pacyfiku. Sprawom religii (Doświadczenia religijne) poświęcono je­ denastą część, a pokrewnym zagadnieniom, graniczącym z magią — d w u n a s t ą : Krańcowe zmiany w wyobrażeniach o ciele ludzkim i stosunkach międzyosobowych. Rów­ nież i następna, trzynasta część, Uczty i ofiary, poświęcona jest problemom życia religijnego. Do zupełnie natomiast innego działu kultury przechodzimy w części czternastej pt. Wojna i zawieranie pokoju. T u wykorzystano dzieła nie tylko etnologiczne, ale i dawne przekazy misjonarzy. Sprawom śmierci i obrzędów pochów1 1 M. M e a d , N. C a l a s , Primitive Heritage, Radom House, New York 1953, ss. 592. A n Anthropological Anthology, �425 KRONIKA I RECENZJE kowych poświęcono część przedostatnią, Śmierć, a ostatnią, Nieśmiertelność — wie­ rzeniom na temat nieśmiertelności i wędrówki dusz. O ile omawiana przed chwilą antologia stawiała sobie za cel przedstawienie różnych przejawów kultury pierwotnego człowieka w perspektywie historycznej, to Readings in Anthropology H o e b b l a , J e n n i n g s a i S m i t h a ma przeznaczenie nieco inne . Autorzy jej dążyli do takiego skompletowania w y j ą t k ó w z dzieł etnologicznych, archeologicznych, lingwistycznych itp., aby całość w pełni orientowała i wprowadzała w problematykę nauk o człowieku pierwotnym. Najlepiej to zresztą ilustrują t y t u ł y ośmiu części antologii: Etnologia jako studium człowieka, Prehistoria, Antropologia i rasa, Technologia pierwotna, Społeczeństwo pierwotne, Jeżyk, Społe­ czeństwo i kultura, Etnologia stosowana. J a k widzimy, pod względem poruszanych zagadnień antologia Readings in Anthropology daje czytelnikowi o wiele pełniejszy obraz problematyki niż Primitive Heritage. Mead i Cąlasowi przyświecał słuszny zresztą cel zadziwienia i zaciekawienia czytelnika bogactwem kultur pierwotnych, gdy tymczasem t w ó r c y drugiej antologii w sposób o wiele bardziej p o w a ż n y i wy­ czerpujący orientują go w zakresie i celu badań społeczeństw pierwotnych. Do ostat­ niej części, traktującej o próbach wyzyskania praktycznego wyników badań etno­ graficznych, miano już niejednokrotnie zastrzeżenia. T y m niemniej zarejestrowanie tych prób zasługuje na uznanie. D u ż y m osiągnięciem autorów b y ł fakt, że głównego celu ich pracy nie przesłoniły im w trakcie realizacji takie czy inne nazwiska sław­ nych profesorów. Najważniejszym kryterium umieszczenia danego fragmentu pracy było odpowiednie naświetlenie zagadnienia. Dzięki temu powstała antologia etno­ graficzna, a nie „antologia wybitnych etnologów". Na zakończenie trzeba dodać, że obie antologie posiadają bibliografie, a druga z omawianych także i indeks. Mimo ich wyraźnie dydaktycznego charakteru obie antologie przeczyta z du­ ż y m zainteresowaniem nawet zaawansowany etnograf, zwłaszcza Readings in Anthropology, zawierającą szereg świetnych rozdziałów z dziedzin pokrewnych na­ ukom etnologicznym. Rozdziały, w których swymi spostrzeżeniami dzielą się z etno­ grafem j ę z y k o z n a w c y , antropolodzy czy archeolodzy, wskazują jeszcze raz na ogromne korzyści, jakie daje umiejętne łączenie osiągnięć poszczególnych dyscyplin wiedzy. Jeszcze jednak większe znaczenie posiadają tego rodzaju antologiczne zestawy dla studentów. W zasadzie jestem przeciwny rozmaitym antologiom „ u ł a t w i a j ą c y m ż y c i e " studiującemu i dostarczającym mu przyjemnego, lecz fałszywego poczucia oczytania i głębokiej wiedzy. Przy dzisiejszych jednak trudnościach w dotarciu do najnowszych dzieł zagranicznych i braków w przygotowaniu do samodzielnej pracy naukowej ukazanie się tego rodzaju antologii w języku polskim b y ł o b y rzeczą do­ prawdy pożądaną. Stałaby się ona wprowadzeniem do bogactwa nowoczesnej litera­ tury etnologicznej, z której początkujący nie bardzo umieją korzystać. 2 Leszek Dzięgiel H A R R Y L . S H A P I R O , Aspects of Culture, New Jersey 1956, ss. 147, wyd. Rutgers University Press, New Brunswick, Brown and Haley Series, Nr 4. Lektura tej niedużej, interesującej książki, przeznaczonej dla szerokiego kręgu czytelników, a więc o założeniach popularyzatorskich, nasuwa pewne refleksje na temat publikacji tego typu w zakresie etnografii w ogóle, a na naszym rynku 2 E . A . H o e b b e l , J . D . J e n n i n g s , E . R . S m i t h , Readings in Anthropology, Mc Graw-Hill Book Company, I n c . , New Y o r k — Toronto — London 1955, ss. 417. �426 KRONIKA I RECENZJE księgarskim w szczególności. Dlaczego na przykład archeologia ma cały szereg cie­ kawych wydawnictw rozchwytywanych w księgarniach i czytanych z wielkim za­ interesowaniem, świadczącym o w y r a ź n y m zapotrzebowaniu na t e m a t y k ę związaną z kulturą i jej przeszłością, podczas gdy nie tylko przeciętny obywatel, ale nawet przeciętny inteligent ma — mówiąc oględnie — bardzo niesprecyzowane pojęcie o etnografii. Wyczerpujące zanalizowanie przyczyn takiego stanu rzeczy przekracza znacznie ramy recenzji, pozwolę sobie' jednak w formie raczej „ s y g n a ł ó w " podać tu parę myśli, jakie nasunęły mi się przy czytaniu Aspects of Culture. Wydaje mi się, iż tajemnica powodzenia archeologii na polu popularyzatorskim leży w bezpośred­ niej atrakcyjności samego przedmiotu jej badań, głównie zresztą w zakresie daw­ nych „cywilizacji", których materialne ślady już jako takie stanowią elementy pod­ niecającej zagadki. Dzięki temu autor popularnej pracy w tej dziedzinie nie musi daleko odbiegać od opisu bezpośrednich w y n i k ó w pracy badawczej, aby b y ć wy­ starczająco atrakcyjnym dla dużego grona czytelników. A czym rozporządza etno­ grafia? Czy można się spodziewać, aby opis kultur prymitywnych czy elementów tzw. kultury ludowej, nie mówiąc już o monografiach poszczególnych wsi, czy nawet regionów, spotkał się z szerokim zainteresowaniem, bez przerzucenia pomostu mię­ dzy t ą dość wyspecjalizowaną t e m a t y k ą a problemami nurtującymi w s p ó ł c z e s n o ś ć ! Nic jakoś za tym nie przemawia. P r ó b y popularyzacji tego typu — nazwijmy go „ o p i s o w y m " — pomijając już fakt, iż nie zdają się zaspokajać potrzeb czytelników, kryją w sobie szereg p o w a ż n y c h niebezpieczeństw. N a j w i ę k s z y m bodaj z nich jest skłonność do uogólnień, będących często zbyt daleko idącymi uproszczeniami. Może to prowadzić nie tylko do zafał­ szowanego obrazu rzeczywistości u bezkrytycznego odbiorcy, ale też do ogromnie zsymplifikowanego pojęcia o całej złożoności problematyki, jaka staje przed bada­ czem kultury. Mimo to nie wydaje mi się, aby etnografowie musieli zrezygnować z populary­ zacji. Przeciwnie. Sądzę, iż właśnie nikt bardziej niż oni nie jest p o w o ł a n y do za­ spokojenia nurtującego społeczeństwo zapotrzebowania. Zapotrzebowaniem tym jest odczucie braku słowa pisanego, które mogłoby spełnić rolę ««i generis przewod­ nika wśród skomplikowanych procesów kulturowych, jakich doświadczamy na so­ bie bezpośrednio, odczuwając nierzadko rodzaj zagubienia i nie mogąc sobie pora­ dzić z ich zrozumieniem. Zadośćuczynienie temu wymaga przede wszystkim pracy z zakresu ogólnej teorii kultury, i tu właśnie leży zasadnicza trudność. B a d a w c z ą pracę etnografa cechuje mniejsza lub większa specjalizacja, a więc dla napisania takiej książki musiałby znaleźć bardzo wiele czasu poza bezpośrednim warsztatem naukowym. To nie jest łatwe. Ale przecież etnografia, w wyniku wielo­ letnich badań, zdołała zgromadzić tak obszerny materiał porównawczy w zakresie wiedzy o kulturze, jakim dysponuje rzadko która dyscyplina naukowa. To, co wyżej w ogromnym skrócie napisałam, przyszło mi na myśl, kiedy czytając książeczkę Shapiro po raz drugi zastanawiałam się nad uczuciem dużej przyjemności, doznawanym przy tej lekturze. Pochodzi ono właśnie stąd, że Aspects of Culture jest bardzo dobrze napisaną książką popularną o kulturze, jej zaczątkach i rozwoju z próbą nawiązań do zagadnień aktualnych. Jest godne podziwu, iż autor na stu kilkudziesięciu stronach potrafił powiedzieć wystarczająco dużo, aby dać czytel1 1 D r H . L . Shapiro ukończył studia na uniwersytecie harvardskim, z d o b y w a j ą c tam kolejne stopnie naukowe. D u ż o podróżował, zwłaszcza po Pacyfiku i krajach Dalekiego Wschodu. Obecnie łączy funkcje kierownika Działu Antropologii w Ame­ rican Museum of Natural History z obowiązkami profesora antropologii (cultural anthropology) na uniwersytecie Columbia. �KRONIKA 427 I RECENZJE nikowi podstawowe pojęcie o złożoności procesów kulturowych, próbach wykrycia praw nimi rządzących i — co jest szczególnie cenne — „zarazić" go urokiem mo­ zolnego rozszyfrowywania niezwykle trudnej wiedzy o nas samych. Szczęśliwie wy­ brana forma eseju pozwoliła uniknąć nadmiernego balastu nazwisk, c y t a t ó w itp. obciążeń „naukowością", co przy jasnym, przejrzystym stylu sprawia, iż książkę tę czyta się nic tylko z zainteresowaniem, ale również łatwo. Urzeka jednocześnie jej skromność, prostota i umiar, a dużą przyjemność sprawia w tym samym stop­ niu iprma, co treść. Autor prowadzi czytelnika od rozdziałów łatwiejszych, oddziały­ wających ż y w o na wyobraźnię, do coraz trudniejszych — tak, iż zupełnie niepostrze­ żenie wprowadza go w zagadnienia stanowiące nieraz „jądro trudności". Książka ta, skierowana przede wszystkim do czytelników amerykańskich, sta­ nowi jedną z tych ciekawych pozycji wydawniczych U S A , które są wyrazem troski o podniesienie kultury humanistycznej w społeczeństwie amerykańskim. Sam autor określa cel jej tymi s ł o w y : „If, therefore, I concern myself here with a very limited aspect of the total' problem, it is because I could not hope to do justice to it in the conclusion of a brief essay, but more important, because I have a more restricted aim in mind. I should like merely to draw from certain features of the process some generalizations that seem to me throw light on the nature and growth of our own system of Western civilization" . W omówieniu Aspects of Culture chodziło mi jedynie o zwrócenie uwagi na przy­ kład pracy, która na tle publikacji tego typu zasługuje na pełne uznanie. Nie podej­ mując krytycznej analizy treści k s i ą ż k i , sądzę, że zarzuty, jakie można by auto­ rowi postawić, nie b y ł y b y „dużego kalibru". 2 3 Krystyna J A C Q U E S B E R Q I I E , Histoire sociale d'un village égyptien 1957, ss. 87, wyd. Mouton & Co L a Haye. Małkowska c e au XX "' siècle, Paris Praca Berque'a jest monografią poświęconą jednej z współczesnych wsi egip­ skich. Dla polskiego czytelnika ważny jest sposób, w jaki autor omawia poszczególne zagadnienia, składające się na całokształt problematyki związanej z monografią wsi. Przy porównaniu tej monografii np. z monografią wsi Sta*e Siołkowice na pewno nasunie się wniosek, że zagadnienia kultury materialnej u Berque'a zostały potraktowane w sposób niewystarczający. Czytelnika polskiego uderza tu zasadnicza 1 2 „Jeżeli zatem ograniczam się tu jedynie do omówienia zaledwie niektórych aspektów całego zagadnienia, to czynię to zarówno dlatego, że szersze potraktowanie tematu nie mieściłoby się w ramach krótkiego eseju, jak też, co więcej, dlatego, że miałem tu węższy cel na myśli. Chciałem jedynie w y d o b y ć z tego procesu (kultu­ rowego — przyp. tłum.) kilka uogólnień, które, jak mi' się zdaje, rzucają światło na charakter i rozwój systemu naszej cywilizacji zachodniej" (s. 139). Dla zorientowania czytelnika w zagadnieniach poruszonych przez autora podaję t y t u ł y poszczególnych części książki: Słowo w s t ę p n e ; I . „Odkrycie" kultury, Kultura a kolonializm, Kultura jako środowisko, Kultura w zmieniającym się świecie; I I - Kultura a historia, Konflikt kulturowy w Irlandii, Kultura w historii amery­ k a ń s k i e j ; I I I . „ O d z y s k a n i e " przeszłości, Początki cywilizacji, Cykle cywilizacyjne, Ciągłość cywilizacji, „Wzorce" cywilizacyjne. „Etnografia Polska", t. 1:1958 (s. 85 — 239: Monograficzne badania terenowe. Śląsk); także odb. Siołkowice Stare. Z zespołowych badań etnograficznych przeprowa­ dzonych na Górnym Śląsku pod kierunkiem Mieczysława Gładysza, Wrocław 1958, ss. 159, nlb. 1, map 2. 3 1 �428 KRONIKA I RECENZJE dysproporcja — o ile bowiem problemy wchodzące w zakres kultury duchowej czy społecznej autor stara się omówić możliwie szczegółowo, o tyle zagadnienia zwią­ zane z kulturą materialną potraktowane są dość marginesowo. Autor, ogranicza się tylko do zasygnalizowania ogólnych problemów związanych z wpływem warunków geograficznych na kształtowanie się kultury (budownictwo, ubiór, pożywienie). Jako jedna z nielicznych, a może nawet jedyna tego typu praca, obrazująca współczesne stosunki panujące na wsi egipskiej i odsłaniająca przeobrażenia ekonomiczno-społeczne w okresie trzydziestolecia 1920—1950, jest na pewno warta prze­ czytania. Książki Berque'a nie można uważać za pełną monografię wyczerpującą wszystkie zagadnienia w stopniu możliwie jednakowo szczegółowym, jeśli przyj­ miemy pod tym terminem te wszystkie treści, które występują we współczesnych próbach opracowań monograficznych wsi polskich. Praca jest jednak interesująca ze względu na to, że porusza problematykę współczesnej wsi egipskiej, o której tak niewiele wiemy. Autor oparł się na materiale terenowym, który zbierał w ciągu dwóch lat we wsi Sirs al Layyan, położonej w delcie Nilu. W pracy wykorzystał także wyniki badań prowadzonych przez ekipę uczonych z ramienia UNESCO, która dostarczyła autorowi monografii wielu cennych danych porównawczych, kontrolujących jego własny materiał. Jako pomocnicza literatura przedmiotu posłużyła Berque'owi współ­ czesna egipska powieść, której akcja toczy się na terenie sąsiadującym z badaną przez autora wsią. Praca Berque'a jest pracą socjologiczną i tym należy właściwie tłumaczyć dość ogólne potraktowanie materiału opisowego, bliżej interesującego etnografa (historia wsi, zarys kultury materialnej i obrzędowość ludowa). W rozdziale pierwszym, którego tytuł sugeruje omówienie historii badanej wsi, autor omawia zmiany, jakie zaszły w imionach mieszkańców wsi w ciągu 30 lat, sta­ rając się jednocześnie uchwycić genezę tych zmian. Tego rodzaju ujęcie problemu jest raczej nie spotykane w monografiach polskich. Problem ten z punktu widzenia socjologicznego jest na pewno ważny, pozwala bowiem zorientować się w znaczeniu obcych wpływów rzutujących na kulturę egipską (np. wpływów tureckich). Ponadto, jak stwierdza autor, pewne grupy społeczne noszą jedno imię. Grup takich istnieje ok. 30, przy czym członków ich łączy wspólna płaszczyzna kontaktów społecznoekonomicznych. Oczywiście śledzenie przemian w tym zakresie może przynieść bardzo ciekawy materiał, jednakże nie wiąże się tak bezpośrednio z historią samej wsi, jak np. warunki osadnicze. Zarys kultury materialnej badanej wsi rozpoczyna autor od omówienia warun­ ków geograficzno-glebowych i ich wpływu na jej kształtowanie. Uboga i bardzo trudna do uprawy ziemia nadaje specyficzne piętno kulturze ludowej Egiptu. Piętno to widoczne jest nie tylko w technicznych elementach gospodarki, ale także rzutuje w pewnym stopniu na rozwój kultury duchowej. Budownictwo wiejskie opracowane jest w sposób bardzo ogólny. Autor nie stara się nawet wyciągnąć konkretnych wniosków odnośnie do genezy form architekto­ nicznych ani ich historii. W ten sam marginesowy sposób charakteryzuje urządzenie wnętrza. Nieco więcej uwagi poświęca strojom ludowym. Omawia współczesne stroje męskie i kobiece oraz przemiany, jakie zaszły w nich na przestrzeni ostatnich trzy­ dziestu lat. Rozdział poświęcony kulturze materialnej kończy się opisem pożywienia. Wreszcie interesuje nas zagadnienie obrzędowości. Autor odnotowuje powszechne zjawisko zanikania obrzędów ludowych. Do dziś jednak pewne ich elementy dają się zanotować w terenie. Szczególnie uroczyście obchodzone są dnie związane z pew­ nymi świętymi, gdyż każda z rodzin ma swego świętego. Obchody religijne ku ich czci �429 KRONIKA 1 RECENZJE o d b y w a j ą się w czasie letnic.li nocy, w okresie pełni księżyca. Jest to rodzaj naszych o d p u s t ó w , nie pozbawionych elementów komercjalnych, o wyraźnie jednak rozwi­ niętych formach folklorystycznych. Obchodom towarzyszą śpiewy religijne i recy­ tacje poezji ludowej, bądź nawet pieśni ludowe, niekoniecznie o charakterze religij­ nym. Zwyczaje te znane są cd dawna, przedtem jednak ograniczały się do obchodze­ nia świąt w obrębie jednej rodziny, obecnie zaś zatraciły swój ekskluzywny charakter. Wśród obrzędów rodzinnych autor omawia obrzędy związane z pogrzebem i we­ selem. Zwłaszcza w weselu ludowym zachowało się dużo elementów archaicznych, m. in. p'okładziny (la, nuit de la consommation). Berque, omawiając bardzo szczegółowo wszystkie aspekty obrzędowości weselnej, podkreśla jej społeczny charakter oraz elementy dramatyczne. Jak widać z tego szkicowego zestawienia, koncepcja opisu monograficznego Berque'a jest różna od przeciętnego schematu podobnych prac dotyczących wsi polskiej. Nie zapominajmy jednak, że i wśród polskich etnografów istnieją podzielone zdania, jak ma wyglądać wzorowa monografia wsi. Wydaje się, że decydującą rolę odgrywa pTzy tego rodzaju pracy założenie wstępne, które ustala cel odpowiednich badań. Ponieważ Berque zamierzał w swojej pracy osiągnąć nie tyle wszechstronny opisowy przekrój życia wsi, lecz przede wszystkim odtworzyć procesy kształtowania się kultury społecznej, nie można więc chyba uznać mu tego za błąd. Praca Berque'a może służyć za przykład monografii wsi uwzględniającej spe­ cjalny dobór tematyczny i odpowiednią selekcję materiału. Anna Damrosz P E T E K A . M U N C H , A Study of Cultural Change. Rural-Urban Conflicts in Norway, Oslo 1956, ss. 103, wyd. H . Aschehoug & Co. (W. Nygaard). Przedmiotem pracy jest — jak podkreśla autor w przedmowie — problem re­ akcji tradycyjnej społeczności wiejskiej w Norwegii na wzrastający impakt kultury miejskiej w X I X i X X w. Praca składa się z trzech części. Część pierwsza ma charakter metodologiczny i stanowi p o d b u d o w ę dla n a s t ę p n y c h . Część druga zawiera analizę procesu urbanizacji wsi norweskiej w X I X i X X w. w powiązaniu z ru­ chem chłopskim. Część trzecia została poświęcona procesowi urbanizacji wsi na przykładzie dwóch wsi norweskich. W uwagach metodologicznych autor zastanawia się nad sytuacją w naukach społecznych, a zwłaszcza w socjologii. Słabość socjologii współczesnej wynika z jej zupełnego oddzielenia od filozofii. Grłówny nacisk kładzie się obecnie na zbieranie faktów, a nie na ich racjonalną interpretację. Charakterystyczne jest — pisze au­ tor — że większe zasługi w rozwoju teorii socjologicznej mają antropologowie kul­ turalni niż socjologowie. Formułując założenia teoretyczne i metodologiczne swojej pracy autor pod­ kreśla znaczenie w życiu społecznym norm i wzorów postępowania. Leżą one u pod­ staw struktury społecznej i kształtują ludzkie zachowanie się. Szczególną w a g ę mają te normy, które łączą się z poczuciem przynależności do grupy {collective identifi­ cation), a przejawiają się w uczuciach lojalności i solidarności członków grupy. Po­ czucie przynależności do grupy może się zobiektywizować pod postacią zewnętrz­ nych symboli, takich jak nazwa grupy, totem, herb, flaga itp. Ponadto pewne cechy grupy specjalnie dla niej charakterystyczne stają się jak gdyby jej symbolami, np. charakterystyczny w y g l ą d członków grupy, ich strój, pewne umiejętności, zwyczaje, sposób wyrażania się itp. Do tych właśnie symboli grupy członkowie jej są specjał- �430 KRONIKA I RECENZJE nie przywiązani. Negatywnie zaś odnoszą się do analogicznych' s y m b o l ó w innych grup. Poczucie przynależności do grupy ze swym społeczno-kulturalnym symboliz­ mem może b y ć w a ż n y m czynnikiem zachowania, kultury grupy i oporu przeciw wpły­ wom kulturalnym innych grup. Przechodząc do analizy procesu urbanizacji wsi w Norwegii autor zaznacza, że konflikt między kulturą miejską a wiejską b y ł w kraju tym głębszy niż w in­ nych krajach zachodnich. W p ł y n ę ł y na to warunki topograficzne, struktura społe­ czeństwa norweskiego i pewne tendencje historyczne w życiu społecznym i politycz­ nym ludności (s. 32). Forma osadnictwa w Norwegii była przede wszystkim zdeterminowana przez warunki topograficzne. Każda dolina i kraina nad fiordem stanowiła odrębną,. izo­ lowaną pod względem ekonomicznym i kulturalnym całość. Stąd też kultura ludności wiejskiej ulegała niewielkim zmianom. Przejmowano wprawdzie poszczególne elementy kultury z innych regionów lub klas społecznych, ale ulęgały one stopniowym prze­ obrażeniom i dostosowaniu do całości kultury danej okolicy. W rezultacie długiego procesu przystosowania do sytuacji społecznej i ekologicznej powstał system społeczny, ,,w k t ó r y m każda jednostka, każda działalność i k a ż d y stosunek społeczny miał swoje raczej niewzruszone miejsce, rytm i formę" (s. 33). J a k ą drogą przenikały do społeczności wiejskiej elementy kultury miejskiej ? Autor podkreśla, że główną rolę odgrywała w tym wypadku elita wiejska, w której skład wchodził pastor, l e k a T z , sędzia oraz urzędnicy administracyjni. E l i t a ta re­ krutowała się zwykle z burżuazji miejskiej i nadal z nią utrzymywała kontakt. Kultura jej miała charakter kosmopolityczny i miejski. Ponieważ dystans społeczny p o m i ę d z y elitą a resztą wsi b y ł znaczny, jej w p ł y w y kulturalne zaznaczały się tylko w s ł a b y m stopniu, stąd oddziaływanie miasta na wieś było niewielkie. T a k i stan rzeczy u t r z y m y w a ł się mniej więcej do 1800 r. Od tego czasu spo­ łeczeństwo miejskie Norwegii ulegało stopniowej industrializacji. W związku z tym wzrosło w miastach zapotrzebowanie na siłę roboczą i na produkty rolne. Na wieś wkroczyła gospodarka towarowa, a z n i ą cały kompleks idei i postaw właściwy dla gospodarki liberalnej, często sprzeczny z systemem wartości p a n u j ą c y m w daw­ nej społeczności wiejskiej. Dotychczasowa izolacja wsi została przełamana. W rezultacie nastąpiło zderzenie kultur, konflikt między zwyczajami, insty­ tucjami i normami społeczeństwa chłopskiego a handlowym społeczeństwem miej­ skim. Konflikt między tymi dwoma typami kultury został znacznie zaostrzony przez społeczny i polityczny ruch chłopski, który rozwijał się w Norwegii w t y m właśnie czasie. Autor omawia dokładnie historię tego ruchu. W X V I I I i X I X w. demokratyczne prądy były w społeczeństwie zachodnim modne i stopniowo przenikały do różnych krajów i warstw społecznych. Zyskały one również duże znaczenie w Norwegii, zwłaszcza w środowisku burżuazji. Chłop­ stwo cechowała bowiem bierność i zależność polityczna od burżuazji. Niemniej burżuazja wciągała chłopów do życia politycznego, częściowo ze względów ideowych, a częściowo aby uzyskać ich poparcie polityczne. W okresie przygotowywania kon­ stytucji norweskiej w 1814 r. połowa członków Zgromadzenia Narodowego rekru­ towała się z okręgów wiejskich. Faktycznie zresztą chłopi nie brali udziału w obradach i ulegali w p ł y w o m burżuazji. Ogół chłopstwa w X V I I I w. i w pierwszej połowie X I X w. posiadał tylko w sła­ bym stopniu świadomość własnych interesów i poczucie przynależności do jednej klasy społecznej. Niemniej jednak świadomość ta stopniowo narastała, a wyrażała się w konflikcie między chłopami a ich lokalną władzą. Autor kolejno analizuje ruchy chłopskie w latach 1765, 1786—1787, dalej w p ł y w ideologii romantyzmu �431 KRONIKA I RECENZJE na chłopów z początkiem X I X w., a w końcu ruch tzw. Landsmal z 1840 r., który zmierzał do uznania języka, ludowego (landsmal) za język oficjalny. Autor podkreśla, że ruch chłopski w X I X w. miał raczej charakter kulturalny niż poli­ tyczny i ekonomiczny. Wiązał się z p o z y t y w n ą oceną całości kultury chłopskiej i z dążeniem do zachowania tej kultury w postaci niezmienionej. B y ł on wyrazem dążenia chłopstwa do emancypacji spod w p ł y w u burżuazji i dlatego stał się jak gdyby symbolicznym wyrazem przynależności do klasy chłopskiej. Pomimo oporu chłopstwa przeciw w p ł y w o m miejskim stopniowo przenikały one na wieś, nie tyle jednak przez burżuazję, ile przez nowe kategorie zawo­ dowe, które z uprzemysłowieniem kraju, z rozwojem handlu i nowoczesnej komuni­ kacji pojawiły się na wsi. Pojawienie się tych kategorii zawodowych wywołało dez­ organizację w dotychczasowym uwarstwieniu społeczności wiejskiej. Zajęcia prze­ m y s ł o w e były podejmowane przede, wszystkim przez chałupników, małorolnych chłopów i robotników rolnych. P r z y c z y n i a ł y się one do niezależności ekonomicznej części mieszkańców wsi, a przez to do ich emancypacji z więzów tradycyjnej spo­ łeczności wiejskiej. P o m i ę d z y robotnikami przemysłowymi na wsi i w miastach istniały liczne powiązania. Wśród robotników wiejskich kształtowało się poczucie przynależności do klasy robotniczej, brali udział w ruchach robotniczych. To właśnie czyniło ich podatnymi na w p ł y w y kultury miejskiej. Z drugiej strony pozostał na wsi nadal element chłopski silnie związany z pracą na roli i dawnym stylem życia. W środowisku tym rozwijała się ideologia pod­ kreślająca wartości kultury chłopskiej w przeciwieństwie do miejskiej. Ideologia ta przejawiała się m. in. w tendencji do tworzenia szkół w y ż s z y c h specjalnie dla chło­ pów, w prądach literackich i religijnych. Proces urbanizacji wsi norweskiej został przedstawiony w omawianej pracy bar­ dzo interesująco i wnikliwie. Analizując konkretną sytuację społeczną autor wyszedł na szczęście poza dosyć ubogie założenia metodologiczne sformułowane na wstępie. W swym opisie rozwoju wsi norweskiej i zderzenia kultury wiejskiej z miejską łączy on konsekwentnie podejście historyczne z socjologicznym. Konstrukcja pracy jest bardzo przejrzysta. Antoni Stojak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0cf0c55e32a542ebd74f0c150816c39.pdf 77cbcc260d5aa68d3dce712ebd5d6f17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2990 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2794 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A A N T R O P O L O G I A K U L T U R Y L U D O W A KONTEKSTY 1998 rok LII nr 1 ( 2 4 0 ) E T N O G R A F I A indeks 369403 cena S Z T U K A 5 zł Tradycja i „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" „Muzyka Kresów"; Brasławszczyzna - Białoruska Prowincja - szkice z kultury symbolicznej „Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego" Bronisław Malinowski - Dzienniki �SPIS TREŚCI „POGRANICZE" Tradycja i „Pogranicze". Z Krzysztofem Czyżewskim, dyrektorem Ośrodka „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" rozmawia Tadeusz Kornas' „MUZYKA KRESÓW" Beata Wilgosiewicz O potrzebie poznania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej ziemi. Działalność Fundacji „Muzyka Kresów" Chodzimy po s'wiecie i pytamy - cz. I. Z Janem Bernadem rozmawia Beata Wilgosiewicz Chodzimy po s'wiecie i pytamy - cz. II. Z Moniką Mamińską rozmawia Beata Wilgosiewicz Referaty na sesjach Fundacji „Muzyka Kresów" 1992-1996 BRASŁAWSZCZYZNA, BIAŁORUSKA PROWINCJA Magdalena Zowczak Szkice z kultury symbolicznej. Wprowadzenie Dorota Hall Pod wieżą Babel - po komunizmie Magdalena Zowczak Modlitwa ludowa Aleksandra Sulikowska Domowy ikonostas. Ikony staroobrzędowców i kult wizerunków w czasach współczesnych Krzysztof Cibor, Agnieszka Kamińska Cuda i dziwy - znaczenie pojęcia „cud" Joanna Rak, Zuzanna Grebecka-Cwiek Kara opatrznos'ci jako cud Agnieszka Kirchner, Magdalena Radkowska Eklektyczny obraz świata (w konteks'cie tradycyjnej religijności) Dagmara Klosse Sakramenty i sakramentalia jako źródła mocy Krystyna Gieryszewska „Obce" wyznania w Widzach i Brasławiu Bibliografia Tadeusz Chrzanowski Być widzianym Danuta Kuźnicka Strategie dekonstrukcjonistyczne w inscenizacjach polskich BRONISŁAW MALINOWSKI Maria Ossowska Bronisława Malinowskiego „Dziennik w ścisłym znaczeniu tego słowa" Clifford Geertz Zaświadczające Ja. Dzieci Malinowskiego Grażyna Kubica-Heller Wstęp do dzienników Bronisława Malinowskiego 1908-1913 Bronisław Malinowski Dzienniki, Zeszyt 1 3 9 15 20 23 26 28 33 43 46 51 54 59 64 67 69 71 78 81 91 93 Streszczenia 103 Noty o autorach 104 Na Na o k ł a d c e : Prot Jarnuszkiewicz „Człowiek w cylindrze", 1998 s t r o n i e t y t u ł o w e j : Edmund Monsiel, Wożuczyn, rysunek, 25.03.1955 r. © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Fundację im. Stefana Batorego �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 1 - 1998 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS "BORDERLAND" Tradition and the "Borderland". Krzysztof Czyżewski, director of the Borderland Centre of the Arts, Culture and Nations Talks to Tadeusz Kornas' 3 "BORDERLAND MUSIC" FOUNDATION Beata Wilgosiewicz On the Need for Cognition by Contact with the Sources of Regional Culture. The Activity of the "Borderland Music" Foundation We Wander Across the Earth Asking Questions. Part I Jan Bernad Talks to Beata Wilgosiewicz We Wander Across the Earth Asking Questions. Part I I Monika Mamińska Talks to Beata Wilgosiewicz Papers Delivered at Symposia on "Borderland Music" Foundation in 1992-1996 9 15 20 23 THE BRASLAV REGION - A BELORUSSIAN PROVINCE Magdalena Zowczak Sketches from Symbolic Culture. Introduction Dorota Hall At the Foot of the Tower of Babel - in the Wake of Communism Magdalena Zowczak Folk Prayer Aleksandra Sulikowska The Home Iconostasis. Icons of the Old Rite Believers and the Cult of Images in Modern Times Krzysztof Cibor, Agnieszka Kamińska Miracles and Wonders - the Meaning of the Concept of a "Miracle" Joanna Rak, Zuzanna Grębecka-Ćwiek The Punishment of Providence as a Miracle Agnieszka Kirchner, Magdalena Radkowska An Eclectic Image of the World (in the Context of Traditional Religiosity) Dagmara Klosse The Sacrament and Sacramentalia as Sources of Power Krystyna Gieryszewska "Alien" Faithes in Vidze and Braslav Bibliography 26 28 33 43 46 51 54 59 64 67 Tadeusz Chrzanowski Being Visible Danuta Kuźnicka Deconstructivist Strategies in Polish Stagings 69 71 BRONISŁAW MALINOWSKI . Maria Ossowska Bronisław Malinowski's "A Diary in the Strict Sense of the Word" Clifford Geertz I-witnessing. Malinowski's Children Grażyna Kubica-Heller Bronisław Malinowski's Diary (1911-1913) Bronisław Malinowski A Diary. Copybook 1 78 81 91 93 Summary of the Articles 103 Notes about Authors 104 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja D o r a d z a j ą i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy Bartmiński, Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni Kroh, Czesław Robotycki, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Aleksandra Rodzińska-Chojnowska /# X\ K o r e k t a : Barbara Sawów , e\c\ k j , !|WBŁI07MA|j P r o j e k t o k ł a d k i i s t r o n y t y t u ł o w e j : Jacek Królak vCf W*** ' ^ J * . \ *i \« R e d a k t o r t e c h n i c z n y : Krzysztof Nalewajko - - ' A d r e s r e d a k c j i : Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 5 v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34a9865eea3c27cf030ecf4ee2187531.pdf 06a9b2c1bb9402c04432ee001176ff7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5615 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5219 Title A name given to the resource Spis treści/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis treści Z Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińską rozmawiają Stawomir Sikora i Karolina Dudek 3 Widać, kto wesoto zamieszkuje świat Agata Hajda 25 Wtóczęgostwo jako specyficzna kondycja cztowieka Filip Wróblewski 36 Tom & Gerry, ale bez Toma. Nadinterpretacje Joanna Rzońca 47 Swaggie on the road, czyli o figurze nomady w literaturze XlX-wiecznej Australii Anna Chruścińska 59 W czterech ścianach. Zmiana znaczenia ról spotecznych u Kabylów żyjących we Francji Michat Natęcz-Nieniewski 68 Miasto dobrego losu. Ideowe korzenie koncepcji Nowej Huty Magdalena Zamorska 84 Neozakorzenianie. Buto jako ponowoczesna strategia Z Iwoną Zając rozmawia Agnieszka Wotodźko 91 Katalog pustych domów Adam Danel 99 Egzystencja nieautentyczna Adam Głowacki 113 Choroba - próba definicji Rafat Nawrocki 130 Kuchenne fascynacje fantastyki grozy Michat Natęcz-Nieniewski 139 Islam. Orientacja. Ornament, wystawa Dariusz Żukowski 140 Czym jest etnodizajn? / Naturalne zasoby polskiego dizajnu, wystawy Katarzyna Nowak 142 Howard S. Becker, Outsiderzy Beata Turek 143 Arjun Appadurai, Strach przed Katarzyna Nowak 144 Jean Hatzfeld, Strategia antylop Mariusz Nieroda 145 Jonathan Turner, Jan Stets, Socjologia emocji Łukasz Sochacki 146 Leszek Kotakowski, Czy Pan Bóg jest szczęśliwy i inne pytania Dariusz Żukowski 148 Pierre Bourdieu, O telewizji Agnieszka Bukowczan-Rzeszut 149 Witajcie w mroku, reż. Henryk Dederko 151 Natknięcia Recenzje 3-4 (1G-11) 2 0 0 9 BARBARZYŃCA mniejszościami � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/940c3ad4e96cd95a2e3b85c7bf4f7bde.pdf e02a7b74b03c2988b00a92b0aa0f79e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5614 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5218 Title A name given to the resource Wstępniak/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17)s.2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA Redakcja Weronika Chodacz (redaktor naczelna), Joanna Sochacki, Dariusz Żukowski Współpraca: Ewa Kieferling, Jakub Steblik Wydawca Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury" i Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Adres wydawcy i redakcji ul. Gołębia 9 31-007 Kraków e-mail: redakcja@barbarzynca.com tel. 012 663 15 32 tel./faks012 663 15 31 http://barbarzynca.com Recenzje naukowe Prof. dr hab. Piotr Kowalski Neozakprzemame W czterech ścianach Egzystencja nieautentyczna Choroba-próba definicji Tom & Gerry, ale bez Toma Miasto dobrego losu Prof. dr hab. Czesław Robotycki Dr hab. Janusz Barański Dr hab. Marcin Brocki Dr hab Dariusz Czaja Dr hab Róża Godula-Węclawowicz Projekt typograficzny Wydawnictwo Jak, http://jak.krakow.pl Projekt o k ł a d k i i s k ł a d Dariusz Żukowski, http://zen.stncte.net Fotografie na I i IV s. o k ł a d k i Andrzej Kramarz, Weronika Łodzińska Gruby „Barbarzyńca Czy zamieszkiwanie jest p r z e c i w i e ń s t w e m nomadyzmu? W niniejszym Grubym „Barbarzyńcy" rozważamy tę kwestię. Pod sztandarem nomadyzmu zapoznamy się z historiami europejskich i australijskich włóczęgów, a za bohaterem filmu Gusa Van Santa wyruszymy w podróż do wnętrza mitu. Ponieważ jednak będąc podwójnie grubym, nie można długo podróżować, wraz z artystką Iwoną Zając na przykładzie squatu spróbujemy ustalić, co jest potrzebne do zaistnienia domu. Z fotografami Andrzejem Kramarzem i Weroniką Łodzińska zajrzy­ my do oryginalnych domostw oryginalnych ludzi. Prze­ śledzimy wizje miasta idealnego oraz ich socjalistycz­ ne wprowadzanie w życie. Odwiedzimy mieszkania Kabylów we Francji. Trudne zadania zostawiamy na koniec: postaramy się zrozumieć chorobę, współczesną egzystencję, a w ja­ pońskim tańcu buto spróbujemy ostatecznie ożenić nomadyzm z zamieszkiwaniem. I deser - kuchenne fascynacje horroru. Zło nadciąga z patelnią! Korekta Paulina Kabalak Redakcja Nakład 800 egz. W sprawie prenumeraty prosimy o kontakt z redakcją. Prosimy nadsyłać propozycje artykułów do publikacji przez e-mail (szczegółowe wskazówki na naszej stronie internetowej). Materiałów niezamówionych nie zwracamy. Od instytucji oraz firm związanych z kulturą i nauką przy mu emy propo­ zycje umieszczenia reklamy w czasopiśmie. Zrealizowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Mity przenikały mnie. Claude Lévi-Strauss dz^kujemy Fundacji Studentów i Absolwentów UJ „Bratniak" za dofinansowanie „Barbarzyńcy". B a r d z o f^*'V? e U© l J&.^fe , Ł J 1 5 n u m e r u BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055db50ebb79dcdd7690ceee3839cf79.pdf b324876e9b408d12e61a34de577c503c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5217 Title A name given to the resource Natknięcia /Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.96 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 96 natknięcia Koza trafiła do kozy Dezorganizacja zakupów W styczniu, w nigeryjskim mieście Ilorin, po udaremnie­ niu kradzieży samochodu, nocny patrol straży obywatelskiej zlapal tylko jednego złodzieja. Kozę. Rankiem, pod naci­ skiem tłumu, podejrzaną o napad z bronią przejęła policja. Zwierzę znalazło się w areszcie, ponieważ stwierdzono, ze jest to jeden z kryminalistów przemieniony dzięki czar­ nej magii. Transformacja miała nastąpić podczas ucieczki, kiedy przestępca został zapędzony w (nomen omen) kozi róg. Wiadomość stała się w Nigerii hitem prasowym. Wokół więzienia koczowały uzbrojone w kamery grupki gapiów wśród których znaleźli się również przyjezdni z innych krajów Afryki. Nawet po zdystansowanym oświadczeniu rzecznika prasowego policji, ze jest to problem, który należy wyjaśnić naukowo, sluzbiści nie stracili rezonu. Tymczasem koza od­ mawiała jedzenia trawy, pijąc jedynie wodę. Po paru dniach sprawa zakończyła się wystawieniem aresztantki na sprzedaż - zgodnie z prawem umożliwiającym opłacenie w ten sposób policyjnych procedur. Tam, gdzie rzadko łapią winnego, kozły ofiarne to co­ dzienność. W Polsce panuje obecnie osobliwa fobia, która co pewien czas ujawnia się na różnych szerokościach geograficznych, i to juz od kilkudziesięciu lat . Jest to lęk matek przed czyhającymi na ich dzieci handlarzami organów i kidnapingiem w super­ marketach. Portale internetowe i prasa, m.in. „Polska. Dziennik Bał­ tycki", doniosły o przypadkach porwań, do jakich dochodzi w sklepowych alejkach, wśród rzędów zapełnionych półek. Z wiadomości wynika, ze nie wszyscy przychodzą do hipermar­ ketów, by kupować lub kraść. Według podawanych z ust do ust plotek uprowadzone ze sklepów dzieci są poddawane dziwnym zabiegom, które w najlepszym wypadku polegają na uśpieniu i przebraniu (po czym ofiara zostaje uratowana), a w najgor­ szym - na pozbawieniu jednej z nerek. Odzywa w ten sposób powszechnie znany i wykorzystywany w mrocznych opowie­ ściach wątek handlu organami. Wersja pozbawiona happy endu kończy się znalezieniem przed domem zaginionego dziecka z dobrą radą w załączniku- Jedźcie do szpitala dziecko nie ma jednej nerki". Na wiele kobiet padl strach, strach, który zaowocował dramatycznymi ostrzeżeniami i doniesieniami na forach dla rodziców, np. netmama.pl, e-dziecko.pl. Wszystkie doniesie­ nia są dementowane przez policję i prasę, ale historie krążą na nowo, zyskując kolejne życie w coraz to innych miejsco­ wościach. Gdynia, Warszawa, Poznań, Głogów, Racibórz, Rybnik, Bielsko-Biała, Katowice, Kraków... Paradoksalnie, powtarzalność zdarzenia utwierdza niektórych w przekonaniu o jego realności. Milczenie telewizji i radia skutkuje natomiast powstawaniem teorii spiskowych przedstawiających w takim stanie rzeczy rękę mafii. Miejsca zorganizowanej konsumpcji wszelkiego rodzaju są przesuwane w obszar grozy i podyk­ towanej zyskiem przemocy. Po ciemnej stronie mocy zna dą się wszystkie sieci hipermarketów Tesco Carrefour Auchan a także IKEA. Promenada w Warszawie.'Galeria Krakowska! Zwraca uwagę fakt że sceneria całej historii pozostaje ta sama zmieniają się jedynie nazwy identyfikujące zdarzenie w prze strzeni bliskiej dla rozmówców. Dr Filip Graliński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu ocenia, ze jest to aktualnie „najpopularniejsza polska legenda miejska". Warto zapoznać się z jego stroną: atrapa.net. Źródło: www.vanguardngr.com Zła pierś? Wśród internautów prawdziwą dysputę wywołały w ostatnich miesiącach kontrowersje wokół matek publicz­ nie karmiących piersią. Na tle innych popularnych tematów - o z pewnością istotniejszych reperkusjach - ten raczej za­ skakuje swą popularnością. Akcja użytkowników największego portalu społecznościowego „Hej Facebooku, karmienie piersią nie jest obsce­ niczne" stała się odpowiedzią na usunięcie przez admini­ stratorów serwisu kilku zdjęć umieszczonych przez dumne mamy. Internauci wskazują w niej, że w przeciwieństwie do wielu innych tematów obecnych na portalu karmienie piersią dziecka nie jest czynnością wulgarną. Aktualnie pod petycją krytykującą decyzję adminów podpisało się ponad 200 tysięcy użytkowników Rzecznik prasowy Facebooka odwołuje się natomiast do regulaminu w którym fotografie ukazujące całą pierś nie są tolerowane. Uzasadnieniem jest dobro użytkowników, a szczególnie dzieci (!). Źródło: k o p a l n i a w i e d z y . p l , facebook.com 1 Źródło: w i a d o m o s c i . g a z e t a . p l Pierwszy na świecie przeszczep nerki mial miejsce w 1954 r. jeśli wierzyć portalowi pl.wikipedia.org. W Polsce - w 1966 r , na dodatek pobranej uprzednio ze zwłok. 1 W i a d o m o ś c i z e b r a t i o p r a c o w a ł Michał N a ł ę c z - N i e n i e w s k i GARBARZVNCA 1 (14) P009 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37c73e00e338a80d6502e15071eca403.pdf bc4dca1144a175cafd8ae51a5c6d088f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5610 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5216 Title A name given to the resource Recenzje/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14),s.92-95 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text recenzje 92 Historia vitae magistra est Ostatnią z n a c z ą c ą polską próbą całościo­ wego ujęcia i p r z e g l ą d u historii fdozofii jest Historia filozofii W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Od czasu jej wydania na rynku wydawniczym u k a z a ł o się kilka innych pozycji, ale ż a d n a nie o d p o w i a d a ł a na tak wielkie wyzwanie, jakie postawił przed sobą Tadeusz Gadacz. Jak zapo­ wiada autor, wydany właśnie tom ma być pierw­ szym z serii, następne są j u ż w przygotowaniu. Z n a c z ą c y wydaje się fakt, że projekt dotyczy X X wieku, a nie starożytności, jak ma to miej­ sce w większości przypadków. Przyczyny mogą być dwie. Pierwsza to bardzo pobieżne i dziś j u ż n i e w y s t a r c z a j ą c e potraktowanie fdozofii współczesnej przez W ł a d y s ł a w a Tatarkiewicza. Druga: słaba edukacja w zakresie współczes­ nych nurtów w filozofii, bo przecież czasy, kiedy w polskich gimnazjach i liceach powszechnie nauczano filozofii, minęły. M a m n a d z i e j ę , że niebezpowrotnie. Potocznie filozofia kojarzy się z roztrząsa­ niem nic n i e z n a c z ą c y c h spraw, które nie mają w p ł y w u na c o d z i e n n o ś ć . K s i ą ż k a Tadeusza Gadacza przeczy temu w y o b r a ż e n i u o filozofii, filozofach i filozofowaniu. Przedstawia dzieje filozofii jako niesamowitą opowieść o przygo­ dzie z wiedzą, potrzebie zdziwienia, dociekania i zadawania odpowiednich pytań. Opowieść, którą wbrew powszechnemu mniemaniu śle­ dzić m o ż n a z zapartym tchem, nie mogąc się doczekać kolejnej strony. Książka pokazuje, że potrzeba filozofowania tkwi głęboko w w i ę k ­ szości z nas, a filozofia jest fundamentem wie­ dzy zdobytej przez kulturę Zachodu. Niczym w dobrej powieści kryminalnej Gadacz śledzi z w i ą z k i m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i filozofami, nurtami, teoriami, a także m i ę d z y filozofią i na­ ukami, które się z niej wyodrębniły (są to m.in. psychologia, socjologia, pedagogika). Wszystko to poparte jest erudycją autora (bibliografia ze w z g l ę d u na swoją objętość została zamieszczo­ na na płycie C D dołączonej do k s i ą ż k i ) . Gadacz udowadnia, że o filozofii m o ż n a m ó w i ć w spo­ sób jasny i zrozumiały, jednocześnie nie gubiąc subtelności i n i u a n s ó w , które t o w a r z y s z ą od zawsze dociekaniom filozoficznym. Łukasz Tadeusz Gadacz Historia filozofii XX wieku. Nurty Znak, K r a k ó w 2009 K S I Ę G A R N I A A K A D E M I C K A >u ¿ o c zaprasza Ofefujcmyr - książki naukowe, - k i ii I i i popu lc rnonoukowe, - czasopismo, - belelrystykę KSIĘGARNIA AKADEMICKA prowadzi' sprzedaj również w księgami int-srrwlowej: h11fc;//www.ako(femicka.pl itMbhtl?C1»6 líUlttóílíBV.IIfJ Sochacki BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �recenzje 93 „ W m u z e u m mauzoleum jest pienknie" Powyższy wpis w księdze p a m i ą t k o w e j mogą przeczytać osoby odwiedza­ jące jedno z krakowskich muzeów. Zdanie to r o z u m i e ć n a l e ż y nie tylko jako sztubacki żart, lecz też przyczynek do zastanowienia się, czym muzeum jest, czym m o ż e być i j akie zmiany zaszły od powstania tak ugruntowanej instytucj i . W skali historii kultury muzea są tworami dość m ł o d y m i . Jednocześnie, mimo swoi ego krótkiego istnienia uzyskały silna pożycie oraz autorytet pozwalający opowiadać o ś w i e c e , a m o ż e nawet go konstruować. Historycy jako źródła fenomenu muzeum w s k a z u j ą starożytne tezaurusy. Za bezpośrednich p o p r z e d n i k ó w muzeum u z n a ć n a l e ż y gabinety osobliwości, które pojawiły się na zachodzie Europy w X V I w. na dworach królów, magna­ tów i z a m o ż n y c h mieszczan. Gabinety miały pełnić funkcję pomieszczeń pracy u m y s ł o w e j , podręcznych bibliotek, ale także miejsc gromadzenia dzieł sztuki oraz osobliwości świata fauny i flory. Celem zbierania przyrodniczych kurioz ó w miało być w y w o ł a n i e zdziwienia szoku m o ż e podziwu Z czasem przed 77 coraz w i ę k s z y m i kolekcjami pojawił śie problem różnorodność, KolekcionoEstetyczne przestrzenre warne nabrało bardziej systematycznego i celowego charakteru. P r z e ł o m o w y m . " t l zdarzeniem była rewolucja francuska, a wraz z nią udostępnienie szerokiej > publiczność, L u w r u , bogatych zbiorów królewskich. Kolekcjonowaniem k u ­ riozów i dzieł sztuki zaczęły się z a j m o w a ć nie tylko osoby prywatne - powołano w tym celu instytucje. Do połowy X X w. muzea funkcjonowały zgodnie z o ś w i e c e n i o w y m i scjentystycznym modelem, który przejawiał się w racjonalnym p o r z ą d k u poznawczym u k ł a d u ekspozycji, zdeterminowanym przez n a u k ę , gdzie estetyka pełni wyłącznie funkcje pomocnicze. W niektórych p l a c ó w k a c h w c i ą ż m o ż n a do­ strzec taką tendencję. Przełom w postrzeganiu muzeum, jego z a d a ń i sposobów wystawiania nastąpił wraz z manifestem Pierwszej Awangardy prezentującej antyesencjalistyczne nastawienie. Pojawiła się tendencja „ u ż y w a n i a " muzeum do komentowania bieżących w y d a r z e ń , dekonstruowania praktyk muzealnych, n a w i ą z y w a n i a bliższych, bardziej bezpośrednich kontaktów ze z w i e d z a j ą c y m i czy wystawiania eksponatów poza m u ­ rami gmachu, w nowych kontekstach nadających eksponatom innych z n a c z e ń . Muzeum powoli prze­ staje być świątynia rezygnuje z wyłącznie kontekstowego prezentowania zbiorów oraz ewolucyjnego traktowania r z e c z y w i s t o ś ć . Tracąc sakralny charakter, muzea coraz częściej proponują z w i e d z a j ą c y m grę w skojarzenia, p o z w a l a j ą na interpretację, u n i k a j ą jednoznaczności. Maria Popczyk w swojej książce Estetyczne przestrzenie ekspozycji muzealnej m i ę d z y innymi zajmuje się tymi w c i ą ż żywo dyskutowanymi problemami dzisiejszych muzeów. Zasadniczym przedmiotem do­ ciekań jest z m i e n i a j ą c a się relacja m i ę d z y estetyką a ekspozycją m u z e a l n ą , jej efemeryczność, niejedno­ znaczność oraz problemy, które powoduje. Czy estetyka przestrzeni muzealnej, a inaczej mówiąc: sposób eksponowania, w p ł y w a na sposób odbierania wystawy? Jak z n a l e ź ć r ó w n o w a g ę m i ę d z y jednym a drugim żywiołem: kuratorem naukowcem a artysta ? Maria Popczyk pokazuje że ekspozycja muzealna m o ż e być przedmiotem dociekań z zakresu estetyk. Refleksja nad tradycyjnym, praktykami wystawienniczymi oraz dotychczasowym, hipotezami, teoriami muzealniczymi prowadzi do wniosku ze nie wszystko jest oczy­ wiste Muzea nie m u s z ą być tylko rmejscam, kontemplacji monologu skierowanego do zwiedzającego ale przestrzeniami wielokierunkowego d alogu ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m relacji muzeum z odbiorcą Konfrontacja modelu muzeum modernistycznego z postmodernistycznym oraz sposobami wystawiania które są z nimi z w i ą z a n e , w c i ą ż trwa w polskich muzeach, o czym przekonuje autorka. M a n a P o c z k TT m v e r s l t a s r a o w Bogaty materiał bibliograficzny, talent pisarski oraz krytyczne spojrzenie na współczesne muzealnic­ two sprawiają, że książkę Marii Popczyk n a l e ż y u z n a ć za jedną w a ż n i e j s z y c h polskich publikacji z za­ kresu teorii muzealnictwa i estetyki. Łukasz 1 (14) P009 BARBARZYŃCA Sochacki �recenzje 94 N i e s y s t e m a t y c z n y spis i n w e n t a r z a Otwieram album fotografii Andrzeja Kramarza po raz kolejny. Przerzucam strony. Zdjęcia. Rzeczy. Zdejmowane przez dwa lata w słoneczne niedzielne poranki, gdy pod H a l ą Targową na kra­ kowskich G r z e g ó r z k a c h odbywa się pchli targ. W y p r z e d a ż staroci. Co p r z e d s t a w i a j ą fotografie? Ż a d n e j nie potrafię opisać w pełni. Nie starcza m i cierpliwości. Spróbuję j a k ą ś łatwą: rzeczy. W lewym dolnym rogu leży poziomo k r z y ż , nad n i m lalka w ludowym stroju. Przy jej prawej ręce szklana chochla, lewą wskazuje m e t a l o w ą głowę Chrystusa. N a prawo od niego kieliszek, dalej wierzga jednorożec. I Andrzej Kramarz kolejny krucyfiks, tym razem d u ż o mniejszy. Poniżej k r z y ż a znajdu* """ je się coś w w i ę k s z e j ilości, chyba jakieś uchwyty. Powyżej kieliszki. MEK, Kraków 2008 Głowę lalki obwąchuje lwica. Za nią stoi p r ą ż k o w a n y kot. Powyżej kota dzbanki. N a lewo od nich widelczyki i łyżeczki na drewnianej ramce... Wszystko to leży na brązo­ wym kocu. D o tej pory p r z e d s t a w i ł a m pół zdjęcia. K a r t k u j ę album. N a kolejnej stronie buty ustawione w parach, pokrowiec do aparatu Lomo, magnetofon jamnik. N a s t ę p n e zdjęcie. Ordery, jeden podpisany: , W i e s ł a w Kolarz, z okazji X-lecia Z w i ą z k u Socjalistycznej M ł o d z i e ż y Polskiej". N a prawo zegarki, za­ palniczka w oryginalnym opakowaniu, książka Bagnet wojskowy. K a r t k u j ę dalej: myszy komputerowe, klucze, ż e l a z k a , suszarka do włosów, zegarki, budziki, pocztówki, zdjęcia, figurka łaciatej krowy ze zło­ tym dzwonkiem, gipsowe głowy, drewniane głowy, leżące jelonki, głowa Adolfa Hitlera, płyta Romana Gerczaka, film Titanic, książki Seks doskonały, Pasjans erotyczny, Kamień filozoficzny, Fenomen kosmosu, komórki, ładowarki, klawiatury, figurki kotów, figurki świętej rodziny, napis d ł u g o p i s e m „Arka 9,-" na tekturze, wypchane z w i e r z ę na lakierowanej gałęzi, kanapki z kawiorem... Wszystko. Fotografie fascynują i w z b u d z a j ą wstręt jednocześnie. N a spotkaniu autorskim zostały p o r ó w n a n e do wystawy w muzeum Auschwitz. Dariusz Czaja skojarzył je ze śmiercią, Antoni Bartosz - z ż y c i e m . Dla mnie stanowią niesystematyczny spis inwentarza - martwego od przynajmniej stu lat. Rzeczy skrzęt­ nie gromadzone, zbierane na różne sposoby, p o u k ł a d a n e starannie jedna przy drugiej, tworzą misterne kompozycje. Ż a d n e j z nich nie m o ż n a w y r z u c i ć . Ale czy kiedykolwiek udało się którąś sprzedać? Nie zapominajmy, że pod H a l ą Targową wystawiono je na s p r z e d a ż w ł a ś n i e . Tak przynajmniej mogłoby się w y d a w a ć . W p a t r u j ą c się w zdjęcia d ł u ż e j , z a u w a ż a m , że pewne przedmioty się powtarzają. Niektóre stoiska n a j w y r a ź n i e j zostały sfotografowane dwa razy w różne niedziele. Dinozaur McDonald's, na pierwszym zdjęciu zupełnie nowy, na kolejnym leży j u ż mocno poplamiony. M u s i a ł się p o b r u d z i ć od z a r d z e w i a ł e g o żelastwa, pośród którego się z n a l a z ł . O b n i ż e n i e jego wartości wymiennej n a j w y r a ź n i e j nie w z r u s z y ł o handlarza, który, na co w s k a z u j ą fotografie, wystawia go dalej. W i ę c m o ż e nie „handel", lecz „ w y s t a w a " właśnie, to słowo klucz dla zrozumienia grzegórzeckiego fenomenu? Rzeczy porozkładane pod H a l ą Targową stanowią swoiste trofea, efekty wieloletniego zbie­ ractwa. Początkowo skrzętnie gromadzone przez właścicieli, j a k i m ś sposobem trafiają w ręce handlarzakolekcjonera, aby w z b o g a c i ć jego coniedzielną prezentację. Zostają wyrwane z kontekstu szuflad, szafek, serwetek, meblościanek, kredensów, stoliczków oraz półeczek, wydobyte z salonu, pokoju dziecięcego, warsztatu albo kuchni, pogrupowane i rozłożone na plandece, tekturze czy folii. Niech nikt m i nie m ó w i , że wśród rzeczy panuje chaos. Porozkładano je w e d ł u g różnorakich po­ rządków. Obok syfonu leży oryginalnie zapakowany filtr do oczyszczania wody pitnej, k s i ą ż k o m towa- R z e c z y BARBARZVNCA 1 (14) P009 �recenzje 95 rzyszą okulary. N a kolejnej stronie stoisko leśne: róg m y ś l i w s k i , świątki z drewna i poroża. Ł a d o w a r k i w wielkiej liczbie kłębią się na niebieskiej folii niczym organizmy wodne. Nie jestem do końca pewna, czy to wprawionemu oku fotografa (a m o ż e czasem i dłoni) n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć tę k o m p o z y c y j n ą ekwilibrystykę, czy t e ż jest to z a s ł u g a estetycznego z m y s ł u zbieraczy, którzy tak misternie porozkładali swe zbiory. Wszak „inteligencja twórcza jest cechą ludzką, g a t u n k o w ą , m o ż e biologiczną, p o z a h i s t o r y c z n ą i pozaspołeczną", pisał Stefan Czarnowski sto lat temu. N i e k t ó r z y handlarze o nastawieniu semantycznym specjalizują się w zbieraniu określonej grupy rzeczy: zegarowych tarcz i m e c h a n i z m ó w , dawnych fotografii oraz pocztówek. I n n i kolekcjonują różne przedmioty, k i e r u j ą c się raczej estetycznym p o r z ą d k i e m . N a jednej folii obok siebie kładą różańce, k a ż d y z w i n i ę t y w kłębek z k r z y ż y k i e m na wierzchu niczym grzechotnik, na prawo zegarki, małe wazoniki, trochę w i ę k s z e wazoniki, d u ż y wazon, poniżej na plastikowej tacy pierścionki, sztućce, pióra i długo­ pisy, powyżej podzespoły komputerowe. K o m p o n u j ą świetnie. Kryteria rozmiaru i barwy bywają dla nich w a ż n i e j s z e od znaczenia. Obok płaskich p a g o n ó w leżą równie płaskie podstawki pod piwo. Białe wizerunki Serca Jezusa i Matki Boskiej rozdzielają czarne figury siedzących kotów. A wszystko to na w s p a n i a ł y c h tłach. Złote klucze na niebieskiej plandece składają się na kolory boskie, złota b i ż u t e r i a i inne bibeloty na czerwonym materiale - barwy monarsze. Powstaje iście muzealna ekspozycja, m u ­ zeum Kantorowskich p r z e d m i o t ó w „niższej rangi". Swoistą cechą fotografii j est kadrowanie, wyrywanie z kontekstu. W tym wypadku mamy do czynienia z wyrwaniem drugiego stopnia, g d y ż po raz pierwszy przedmioty wydobyli handlarze-zbieracze, roz­ kładając je z surrealistyczną fantazją na kocach i plandekach. Fotograf dostrzegł tylko efekt ich d z i a ł a ń . A m o ż e aż dostrzegł? Sfotografował rzeczy w sposób dla nich odpowiedni. Wszystkie zdjęcia w y k o n a ł pod kątem prostym, z góry, bez winietowania czy r o z m y ć ostrości. K a ż d y przedmiot jest dobrze widocz­ ny, oświetlony naturalnym, ale nieostrym światłem. Fotografia wykorzystywana jest tutaj jako medium m o ż l i w i e przezroczyste, tak jak w przypadku zdjęć eksponatów muzealnych. Rzeczy na jednym ze zdjęć zostały w albumie opisane w taki sposób, jak opisuje się eksponaty na wy­ stawie: „figurkaNajswiętsze Serce Jezusa - porcelana, odlew z formy, malowany, złocony, wys. ok. 15 cm. N a c z w o r o ś c i e n n y m postumencie o nachylonych ściankach w y s m u k ł a postać brodatego m ę ż c z y z n y w długich, pofałdowanych, białych szatach, lewą ręką w s k a z u j ą c e g o na czerwone serce na piersi. 1 poł. X X w., nieokreślony warsztat częstochowski", „ d z w o n e k kloszowy - m o s i ą d z , odlew z formy, średn. ok. 6 cm. Niski, szeroki, z w y w i n i ę t y m na z e w n ą t r z w i e ń c e m i niewielkim, k a b ł ą k o w a t y m uchwytem. X X w., w y t w ó r n i a nieokreślona", „ w i e s z a k - m o s i ą d z ; odlew z formy. Podwójny, esowaty, z kolistą tarczką z dwoma otworami na śruby. 1. poł. X X w., pochodzenie nieokreślone". Nie n a l e ż y się d z i w i ć , że w y d a w c ą albumu jest muzeum etnograficzne. Wszak stanowi on zapis dzia­ łalności rzeszy zbieraczy, etnografów amatorów, którzy u p r a w i a j ą muzealnictwo nieprofesjonalne. Nie ma też nic dziwnego w tym, że z a u w a ż y ł ich fotograf Fotografia była ulubionym medium surrealistów. Trzeba oka artysty, by dostrzec w starych śmieciach wartość ekspozycyjną i przenieść je na zdjęciach z targowej graciarni do galerii ZPAF. Trzeba też etnograficznego surrealizmu, by u z n a ć je za material­ ny zapis minionego wieku równy (czy nawet lepszy, jeśliby za kryterium przyjąć cenioną powszechnie „autentyczność") ekspozycjom muzealnym. A m o ż e warto z a r y z y k o w a ć ? Krakowskie Muzeum Etnograficzne, oddział G r z e g ó r z k i , plac pod H a l ą Targową, czynne w niedziele m i ę d z y 7 a 14 lub do ostatniego zbieracza. W e r o n i k a 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA Chodacz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea926dd582c4c4ed511fb9e45710e02f.pdf 6ca12c6010d11778f7afd5919070dca8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2609 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2424 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 3/4-1997 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CO/V7E/VS7 Zhgmgw Bgfigćfytfowicz To See More. Visual Anthropology and Visuality in Anthropology. Editorial 3 Sbwomir Sitoro A n Autobiography Composed o f Photographs. The Metaphor and Photograph 7 Terence WrigAf Photography: Theories o f Realism and Convention R)üzar¿ Abjperowícz Aesthetic Tautology and the Burckhardt Vision of A r t upon the Example o f En'nnenmgen о ю Дыбею 33 G i i i o Deiewze A Note on the Connection Between O l d Masters and Figuration 38 24 GiZ/ej Deiewze Every Painter Creates His O w n Concise History of Painting 39 Darirnz Czo/o Image and reality. Notes Concerning Bacon 42 Яибегг CzacAowwtf Miraculous Photographs 50 Ewa A T k W The Most Holy Heart of Jesus. Scenes from the Life of a Symbol 55 / W r z e / Píofr K o w a ü t i On the Рта-history of Symbol 67 Edgar W W The Flying of Marsyas 73 Edgar W W A Bacching Mystery by Michelangelo 75 /odwiga W a ú Oilgamesh and His Star 78 Momita &na/dgrman The Angel in Popular Imagination 83 Jo/m gerger W h y Look at Animals? 89 Уоалла 7Ь*аг.г&а-Да#г The Prayer of Elements. A Tibetan Buddhist Woodcut Wo/cifc/i MicViera Body and Imagination 108 97 124 Krywywz Czerm Token ^ic&zrd D } e r Don't Look N o w : the Instabilities o f the Male Pin-up 128 Czwfaw Koboryc&i The A r t and Persuasion of So-Called Billboard 132 MarcmSzforto Poster-clasm or an Untamed Campaigne 134 Dorofa G«f Internet Ethnography 156 yorojfaw yof-Drifzycti The C/r6i e( Orti. Board Game 158 Joanna Poiiatowna Reasoning 162 Jerusalem, Jerusalem. A n Interview with Narmi Michejda held by Małgorzata Baranowska and Maria J ę c z m y k 163 Magda/ела Aeranuta Is this a Vision o f Doomsday and the Paradise Afterwards? A n Analysis o f one o f the Symbols of Man's Destiny that Appear in the Jewish Cult A r t in the Polish Territories 171 В о М а л focie/ Seven Gates of Jerusalem 179 JERUSALEM ABOUT ZOFIA RYDET / W r z e / Kóżyc*, . I n f i n i t y of Distant Paths" 183 [/rrzwfa Czarforyjta Zofia Rydet 188 Алла Zkofa BoWzirwicz A Legacy o f Photographs 189 Zo/io^def Zofia Rydet Talks on her .Sociological Record" 192 LETTERS OF BRONISŁAW MALINOWSKI Я е / е л а Щ у л е fMafmcuvjtaj „The Story of Marriage": Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson 200 B r W j f o w Ma/wowj&i Letter to Aniela Zagórska 209 Shwomir Sito га Photographic Gallery in the Goethe Institute 215 Молйа &ла/аггтдл Jonathan Carroll's Angels RECENTLY READ & SEEN 218 Letter to the Editorial Staff 220 Notes about A u t h o r s 221 S u m m a r y of Articles 222 Redagują: Z b i g n i e w Benedyktowicz, A l e k s a n d e r Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta B e n e d y k t o w i c z , Dariusz Czaja Doradzają i współpracują: J e r z y B a r t m i ń s k i , E w a F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A n t o n i Kroh, C z e s ł a w Robotycki, Ludwik S t o m m a , R o c h Sulima, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Aleksandra R o d z i ń s k a - C h o j n o w s k a K o r e k t a : Barbara S a w ó w P r o j e k t o k ł a d k i i s t r o n y t y t u ł o w e j : J a c e k Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko A d r e s r e d a k c j i : Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 831-32-71/4 w e w . 243; fax 831-31 -49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4fcfbcff2b6f58066bcafcb1aa0616c4.pdf ec3ad3c668898edc5506a9bc5409caa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2423 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.221-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES J e r z y N o w o s i e l s k i (born 1923 in Cracow), professor at the Academy of Fine Arts in Cracow, pursues basic types of easel painting (landscape, figural scenes, nudes, still life, abstraction); he also paints icons and designs interiors of churches (Russian Orthodox, Catholic and Uniate). The language of his plastic art is characteristic and original. Nowosielski resorts to flat forms, based on the natural expression of colour, shape and texture. The six following texts were written fifteen years ago, and were to be included in an album prepared by Z b i g n i e w P o d g ó r z e c , which was never published. R y s z a r d P r z y b y l s k i (Matter in Glory) claims that the painting style of Nowosielski differs from that pursued by other painters of our epoch, and has been generated by faith. Although it is derived from the old icon (the Halicz icon), it rejects the latter's symbolism. Nowosielski does not resort to symbolic signs of the material object or structures, but depicts the actual presence of transformed matter; he does not gaze towards the sky which contains pure and unblemished original models of material beings (Platonic ideas), but in a prophetic vision observes our world, transformed and rendered beautiful by the Second Coming of Christ. In a text whose title is derived from Nabokov (Transparent Things), R o m a n M a z u r k i e w i c z presents the apophasis of Nowosielski and his art. A revelation of eschatologieal realism can be reached via darkness; since painting does not offer absolute negation, the artist is compelled to refer to the formula of "not merely seeing''. As in the case of the icon, a key to the co-experiencing of his vision is to be found in Incarnation. The compositions by Nowosielski overcome the opposition between aesthetics and ethics, eroticism and asceticism, motion and statics. The antithesis of material and subtle being becomes transparent. A n n B o c z k o w s k a ("There Is only Beatrice, and She Is not Here... ") examines the Nowosielski portrait of a woman and the connected symptom of a crisis of values. The author asks whether the desire to posses these compositions does not express a readiness to seek truth about oneself. Paintings by Nowosielski testify to the death of art, both the one which proved the presence of deities in our midst, and the one which revealed the mysteries of myth-creating dreams. In a dialogue entitled A Conversation about Nowosielski, W ł a d y ­ s ł a w P a n a s demonstrates the composite nature of the artist's creativity. The discussion starts with a question concerning the language to be used in talking about Nowosielski (Lolman, Uspienski, Bachelard or Przybylski), and goes on to consider the language of the paintings themselves. Nowosielski resorts to various painting languages and in the presented dialogue is compared to the Levi-Straussian bricoleur; his works comprise glossolalia, and by "speaking in tongues", he determines their code; owing to their complexity, order, serial nature and connections, paintings by Nowosielski are compared to an ieonostasis. H e n r y k W a n i e k (Art as Sanctity and Sinfulness) shows that Nowosielski and his works cannot be considered without recalling their tradition (the Eastern icon) since the artist makes it known that he wishes to be interpreted in accordance with that tradition regardless whether the theme of his paintings is religious or secular. One tradition maintains that an artist works in a state of grace, while another - that he remains in a state of sin, a duality discovered by the author in the case of Nowosielski. M a r i a R z e p i ń s k a (Church in Azory) deals with the Byzantine interior of the church in Azory (Cracow), realised by Nowosielski, with a highly original Way of the Cross, whose last station - Deposition - and the Crucifixion are part of the altar. In there texts: Several Words on the Painting of Jerzy Nowosielski, Speculum Mundi - the Motif of the Mirror in the An of Jerzy Nowosielski, and The Vision of Reality in Landscapes by Jerzy Nowosielski, K a t a r z y n a C h r u d z i m s k a discusses assorted aspects of this particular creativity. The majority of critics derive the style of Nowosielski's art from the canon of Byzantine icons. The hieratic and synthetic character of his compositions is also part of a wider contemporary phenomenon of interest in mediaeval culture and art - not only of Eastern Europe, but also of the West. At the same time, the painter makes conscious use of the language of so-called naive artists (he appears to favour Utrillo and Nikifor). Upon numerous occasions. Nowosielski returns to permanent themes. One of them is the mirror which appears on his canvases in a dual form: as an element of stage designing (an actual mirror in an interior) or as a principle of composition, justifying the, at first glance, illogical perspective. Quite possibly, the colourful squares, described by the artist as signs, and present in his mountain landscape and Trial Betrothal (1963), are also mirrors. A considerable part of the works of J. Nowosielski consists of landscapes whose titles, themes and composition makes possible a division into several groups: Town Landscapes (i.a., Landscapes of Łódź), Airports. Green Landscapes, Icon Landscapes, and Landscapes with an Orthodox Church (including those executed with a mosaic technique) Nowosielski uses the landscape as a background for figural scenes, a component of the still lite, and an element of a interior. The atmosphere of his town landscape recalls G. de Chirieo. Despite numerous formal differences, both artists employ similar motifs (mannequin, train engine, painting within a painting), and a perspecitve with several convergent points. Each Tells the Other that He is not God... A Dialogue between Professor Maria Janio n and Professor Ryszard Przybylski This discussion is an aftermath of The Stavrogin Case, a book which presents two entirely different interpretations of the hero mentioned in the title. M. Janion sees him as a tragic figure and R. Przybylski - as a pubertal figure, the product of relations prevalent in tsarist Russia of the period. The discussion deals with values and evaluations, which lie at the foundation of the two divergent interpretations; it goes on to focus on important questions in former studies by both authors, i.a. anchoretism (Przybylski, Hermits and Demons) and its relation to matter, body and spirit as well as Przybylski's planned book on experiences of ageing. L e o n i d U s p i e n s k i , The Icon in the Contemporary World This text is the seventeenth chapter of the book entitled Bogosloviye pravoslavnoy Tserkvi. The icon is an extremely significant form of expression in the Eastern rite Church. Both the old and new icon give evidence to the same truth and once they free themselves from the canon, they cease to be testimony of the Orthodox Church. We should perceive in the icon only that what was seen by the Fathers and Councils of the Church - the Triumph of Orthodoxy. The icon demonstrates the mission of man, says who he should be, and places him in another perspective; by disclosing the paths of man, it simultaneously turns towards him, admonishes him, and shows new routes. The author proves that the principle of icon composition is not simple reversal but a new quality that determines the contents. The space of the icon enters into actual space (in which it is installed), and there is no divergence between the two. "The Renaissance of the Ukraine": Conference The conference, organized by the Bathory Foundation, was held in Warsaw on 18-19 May 1996. The prime themes of this meeting of leading Polish and Ukrainian politicians and intellectuals were economic reform, foreign policy, and social and political transformations at the turn of the 1980s. This text sums up and cites the chief motifs and topics of the debates. Prepared by A n d r z e j K a c z y ń s k i . We also publish two opinions from the conference voiced by Roman Shporluk and Yevhen Sverstiuk. R o m a n S h p o r l u k , professor at Harvard University, shares his reflections concerning the Ukrainian renaissance. In his opinion, such expressions as ..invention" or ..remaking", applied in relation to the emergent (renascent) Ukraine are not insulting; on the contrary, it is frequently maintained that the construction, creation and redefinition of nations and states comprise their permanent features. Speaking about the rebirth of Ukraine, the author claims that the most important role in the regaining of independence by a state is played (apart from the will of the nation) by the „market conditions" which could be defined succinctly as a configuration of political relations. The speaker also pondered on assorted factors which led to the collapse of the Soviet empire. Y e v h e n S v e r s t i u k deals with the complicated renewal of values and the ensuing spiritual revival of Ukrainian society. It is his intention to demonstrate the complex nature of the creation of new man by means of an attempt at injecting old values connected with Christianity, which had been ousted with considerably success for the last three generations. Such values cannot be "transplanted" automatically. The author also examines the complex issue of Ukrainian nationalism. B r u n o C h o j a k , Les Kurbas Les (Alexander Zenon) Kurbas, born in 1887, was one of the greatest individualities of the Ukrainian theatre, actor, translator into the Ukrainian (from a number of languages), and director. He was engaged predominantly in the „Young Theatre" and „Berezil" (first in Kiev and then in Kharkov), where he concentrated his attention on changing the existing repertoire theatre into an entirely new type of theatre, to a considerable degree independent from literature, and focused on new means of expression and unconventional stage designing, exceeding beyond the heretofore framework of the realistic-illusionistic theatre. Kurbas was the author of 'peretvorennie' (transformation), different from the conception proposed by Meyerhold. In 1933, he was forbidden further theatrical activity, and in 1937 killed during Stalinist purges. Research on the life and works of Kurbas still contains numerous gaps, and his person has been discussed by a relatively small number of studies. We also publish The,,Berezil" Course and Problems of Its Technology by Les Kurbas. V a l e n t y n a S t r i l e t s , Theatrical Legend This is a brief history of the Youth Theatre in Kiev - a theatre devoted to quests and trials, and full of creative zeal during the years of the „Iron Curtain", which proved to be sufficiently insecure to let through news about the theatrical experiments of Jerzy Grotowski. A group of actors and directors in the Youth Theatre tried to follow the Grotowski method and attained a higher level of professionalism. The outcome of these endeavours was an attempted presentation of Elprincipe constante by Calderon de la Barea, with which the theatre wished to commemorate the 300th anniversary of the death of this outstanding playwright. Due to intrigues and the absurd logic of the early 1980s, the spectacle was doomed, the cast dispersed, and the actors and 221 �directors scattered throughout the world and Ukraine. The only traces of the spectacle are photos and a legend. T a t i a n a K i k t i e v a , Forgive Us Already as a child, the author heard about Les Kurbas - her father took part in the Kurbas laboratory of theatrical direction. Later, she too was employed in the same theatre. In her sketched portrait of the director, Kiktieva concentrates on the last, tragic moments in the life of the artist banished from the theatre. Ola H n a t i u k , The Fate of the 1960s Literary Generation in Ukraine The literary 1960s generation in Ukraine - the shestydesiatnyki - was also known as the generation of the 20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union, when young men of letters shared the euphoria accompanying the de-Staiinization of social life. A turning point in their lives was the year 1965, when the short-lived period of a thaw was followed by first arrests of the Ukrainian intelligentsia. Attitudes represented by members of the generation became polarized - some were dismissed from editorial boards, publishing houses and writers' unions, while others were favoured by the authorities. The same year witnessed the appearance of underground publishing - the samvydav - which to a considerable extent contributed to the circulation of literary works. Verdicts passed in 1972, during a successive tide of arrests among the young intelligentsia, denoted not only detention in labour camps but also literary non-existence; part of the intelligentsia was terrorised, and the unruly - expelled from the shestydesiutniki. Y u r i y A n d r u k h o v y c h , Persuasion This fragment of the most recent novel by Yuriy Andrukhovych, published at the beginning of 1996, is a quasi-essay, read by the main hero at a seminar held in Venice and entitled The Post-carnival on the Horizon?, О 1 es Nonsense of the World. What's comprising a mythical version of the history of Ukraine. N o h a, The Onset of the Avunlgurde in Ukrainian Painting The Ukrainian painting avantgarde, part of a worldwide phenomenon, encompasses all currents present in West European culture at the beginning of the twentieth century. We encounter neo-Impressionism and postImpressionism, as well as Cubism and Futurism, although indubitably in their own versions, based on national specificity. It would be difficult to enclose the Ukrainian avantgarde within Ukraine itself (Arkhipenko worked in Paris, Kandinsky in Munich, Burluk in Moscow, and Sahaydachyny in St. Petersburg). One of the liveliest art centres was Kharkov (alongside Kiev, Odessa and Lviv). The author discusses the Ukrainian avantgarde in detail: its chronology, groups, etc. Oxana West S h p a k , Ukrainian Folk Graphic Art - between the East and the Owing to its geographic localization, Ukrainian art developed within the context of Eastern and Western spiritual tradition. In the graphic arts, this influence was expressed primarily in iconographic, thematic and stylistic borrowings. The mutual impact of Ukrainian and Polish graphic works is best seen in iconography. Some of the Polish woodcuts disclose features characteristic for Eastern tradition (the most typical being the likeness of the Saviour whose facial features resemble those of Christ-the Teacher in Ukrainian folk graphic art). The effect of Western iconography on Ukrainian graphic art is discernible in the adoption of certain themes (the coronation of the Madonna, the Pieta) as well as assorted details (the crowns worn by the Madonna and Jesus Christ, or the book held by Christ-the Emmanuel). M a r i a M a y e r c h y k , The Binar Semantic Opposition ,, There'' in the Construction of a Vision of the Beyond (the Phase). The Carpathian Region „Неге" and Transmission Mythological-poetic imagination perceives the death of man as a transition to another world. The path pursued and the ..boundary" crossed by the deceased can be described in categories of „here" and „there". The first denotes our wold, security and all that is familiar; the category of „there" signifies life after death, danger and that what remains unknown. The purpose of the article is to consider the functioning of both categories at the moment of death as well as their impact upon the form of the funeral ritual (the ritual of transition). Roman Siletskiy, Ukrainian Construction Sacrifices Sacrifices connected with the erection of buildings, one of the most archaic symptoms of traditional Ukrainian culture, were preserved in many regions (Carpathian Mts., Polesie) to the middle of the twentieth century. Ethnograp­ hic material includes examples of animal sacrifices and their bloodless counterparts involving objects which presumably supplanted the first category. There are foundations for believing that originally Slavs made human sacrifices. Oxana К i s ', The Undine - the Temptation of the Abyss The undine is one of the most popular and, at the same time, most composite and mysterious figures in Slav mythology. For years, the origin of its image and place in the system of folk demonology as well as the source of the name itself have comprised the topic of numerous discussions. Undines are predominantly envisaged as spirits of drowned girls, living in water. 222 forests or fields. They appear as handsome naked girls, with long flowing hair. The author interprets the water-sprite by inscribing it into a structural mytho-poetical picture of the world. Ludmiła H e r u s , Toys from Jaworów Jaworów is one of the oldest toy-producing centres in Europe. The beginning of organized production dates back to the mid-seventeenth century. The author describes the way in which the sphere of the functioning of toys expanded, as well as the growing diversity of types, forms and ornaments. The toy transgressed the domain of household occupations and became not only an educational mean and a creative object but a commodity. H a l y n a S t e l m a s h c h u k , Lace in Ukraine Only recently is lace, a form of decorative-applied art, treated as an artistic phenomenon in traditional Ukrainian culture. Its origin in Ukraine dates back to the tenth-eleventh century; the largest number of extant objects comes from the nineteenth and twentieth century. Lace was used for decorating towels, tablecloths, bed covers, shawls, caps, aprons and collars. The oldest elements of lace were warps, nets, and rhomboidal motifs, which gradually became realistic plant motifs. Lace production was, and remains popular both in villages and towns. Sofiya B o n k o v s k a , The Origin and Forms of Basic Types of Crosses on Catholic and Uniate Churches along the Polish Borderland (at the Turn of the Seventeenth Century) The tradition of placing crosses on Ukrainian Uniate churches coincided with the dissemination of Christian architecture. In the seventh century, Christian art became divided into Western and Eastern trends. In EastByzantine art, the cross turned into a symbol „in itself and its shape developed through a decorative embellishment of particular elements, endings, crossings, etc. The Ukrainian-Polish borderland witnessed a conf­ rontation and merge not only of religious tradition but also of Christian art traditions. This process is particularly visible in the crosses installed on churches, especially from the end of the fourteenth to the end of the sixteenth century. The dominating crosses on Polish churches are elongated, and built according to the principle of mirror-like two-axis symmetry, while the Ukrainian churches have crosses with equal arms. Mikhailo S t a n k e v y c h , The Cross: the Structure of an Artistic Text The cross is the most important symbol of Christianity but its symbolic also possesses a universal dimension (solar symbolism, the tree of life, anthropomorphism). For the author, the structure of the artistic text denotes the order of placing visual elements and motifs, the manner of joining compositional components producing a whole that demonstrates ideological and emotional-artistic sense. The author distinguishes several types of crosses, and tries to describe various structural elements within these types. Korneliy K u t e l m a k h , „Spasoya Boroda": Magic or Reality? Contributions to Agrarian Motifs in Rites of the Calendar Cycle (upon the Basis of Material from Central Polesie) The population of Polesie did not constitute an exception in the Ukrainian rituals and customs of the calendar cycle. An important role was played by objects of daily use: hay, shears of straw, small household items, as well as farm produce - groats and grain, especially at Christmas and during the traditional New Year and Epiphany (Vodokhreshche). The customs testify to ancient Ukrainian farming traditions. The author devotes considerable space to the harvest customs of Central Polesie, and in particular to the end stage -the obzhinky, when uncut stalks of oats, called 'boroda' or 'did', were left in the fields. Upon the basis of ethnographic research and his own observations, the author proposes a hypothesis about the original form of the boroda and did as part of the unharvested field which Slavs offered to their ancestors. Gradually eliminating the taboo of the site by means of customary activities, farmers reduced this sacrifice made to their forefathers to the present-day dimensions of the symbolic did or boroda. D a r i u s z K o n s t a n t y n ó w , Light from the North. On the of Scandinavian Art by Russian Modernists Reception In Russian modernism interest in Scandinavian culture was so universal and profound that it almost assumed the form of a cult and could be regarded as one of the distinctive features of the period. Encounters with Scandinavian art usually took place in the European art centres of the period - Paris, Munich and Berlin. The greatest admirer and propagator of Scandinavian art among the "Mir Iskusstva" group was Diagilev, organizer of the 1897 St. Petersburg exhibition of Swedish, Norwegian and Danish works. They also showed much interest in the art of Finland. Experiences of the Scandinavian artists taught Russian modernists new artistic thought and assisted in the formulation of a new conception of art. They also confirmed the belief that the purpose of art is neither the recounting of interesting stories, or a precise registration of the material aspect of reality, accessible to the senses, but a penetration of the ,,spiritual" life, concealed under the outer stratum of matter, and the perception of elements of the world as symbols which disclose the „soul of the world". This approach made it possible to solve the question concerning the way in which the ..national element" should be displayed in a work of art. Modernists from „Mir �Iskusstva" conceived an „alliance" with the Scandinavians as an oppor­ tunity for creating new artistic qualities which would aid them in counter­ poising the art of the rest of Europe. Presumably, such a vision of Scandinavian art was connected with the conviction about the ..spiritual affiliation" between the Scandinavians and Russians, a view which was disseminated in Russia at the end of the nineteenth century, and which emerged upon the basis of the positivistic theory of geographic determinism. P i o t r P a s z k i e w i c z , The Green Jewel in the Crown. On Russian Architecture in Finland 1809-1917 (Outline) Russian rule in Finland lasted for slightly more than a century and its greatest impact in art was exerted upon architecture. It is discernible best in the town planning and Classicistic architecture of Helsinki, rebuilt after the 1808 fire, as well as in sacral architecture. Tsarist projects intended Helsinki to become a miniature St. Petersburg. The greatest development of church architecture in Finland took place in the last decade of the nineteenth century and at the beginning of the twentieth century. The author discusses numerous buildings characteristic for the Russian style, in particular Orthodox churches. B a r b a r a F e d y s z a k - R a d z i e j o w s k a , The Eastern and Western Borderland of Poland. A Meeting of Nations after the Opening of Frontiers This article is an attempted eomparison of processes occurring along the eastern and western borderlands of Poland after the opening of frontiers in 1989. Studies on the attitudes of the rural population towards our German and Ukrainian neighbours make it possible to pose several significant questions about the reasons, deeper than the category of „tolerance", for differences between the western borderland and the ..meeting of two nations", and the eastern borderland of ..uncertain national identity". The author draws attention to the significance of such categories as the feeling of national identity, and the stereotype of one's own and „alien" national groups for the shaped anew Polish-German and Polish-Ukrainian proximity. Boh Adzin, Vier Mnoha (One God - Many Faiths). Conclusions from Ethnographic Studies in the Grodno Region This bloc of eight texts is a summary of two years,1993-1994, devoted to research conducted in the Grodno voivodeship in Belarus by a group of students of ethnology, sociology, Polish studies and musicology. The investigations took place in kolkhoz villages in the former Bait-Slav borderland, which at present comprises also a religious (Catholic-Russian Orthodox) and language (Belarussian-Lithuanian-Polish-Russian) border­ land. The topic was the self-awareness of local communities and, in particular, ways of classifying the social world into categories. In the newly emergent Belarussian state, the criterion of the selfidentification of the inhabitants of villages in the Grodno region is neither modern national awareness or language but religion, a factor typical for pre-national local communities. The interlocutors, as a rule elder kolkhoz workers, describe their social world in categories of religious groups, i.e. nations, which do not correspond to the universal comprehension of that term ( A n n a E n g e I к i n g, ..Each Nation Has its Own Faith". Introductory Remarks). The Catholics regard themselves, and are considered by others, as Poles. Religion remains decisive for the identity of a person and his lies with a social group. The still vividly perceived differences of the social status between peasant villages and the extant settlements of the petty gentry are relegated to the background by the commonly held conviction that „every Catholic is a Pole" ( K a t a r z y n a K o l a s a , Who Are the Poles of the Grodno Region?). The followers of the Eastern rite Church are described as Ruscy - Ruthenians or Białorusini - Belarussians. The Ruthenian (Ruski) is a concept well-embedded in tradition; the Belarussian (Białorusin) is a newer and still imprecise term. Its ambiguity is additionally complicated by the current political conditions prevailing in Belarus. An analysis of the declarations made by the interlocutors permits the distinction of as many as ten ways of understanding the term "Belarussian" ( K a t a r z y n a D ą b e k. Who Are the Belarussians of the Grodno Region?). Residents of the Catholic parish of Pielasa pray in two languages: some in Lithuanian and others in Polish. The first also speak the Lithuanian patois, and talk in Belorussian with those who do not understand it. It would seem that linguistic disparity generates a feeling of distinctness also in other domains of life Studies earned out by J u s t y n a S t г а с z u к (Who Is a Lithuanian ? A Report from Interviews with the Inhabitants of the Parish of Pielasa in the Voronov Region in Belarus) and her analysis of such discriminants of identity as religion, language, social status and descent, show, however, that despite a clear awareness of a difference between Lithuanians and Poles, their religious affiliation causes them to conceive themselves as a single group, different from the Russian Orthodox congregation. A recording and analysis of the repertoire of songs known to residents of Orthodox and Catholic villages points to its marked similarity among the peasants. Both the Ruscy and Pales sing predominantly Belarussian songs, followed by a Polish and Russian repertoire, while the Lithuanians perform also Lithuanian songs. On the other hand, the differences between the repertoire of the peasant villages and the gentry regions remain distinct - the petty gentry declares its attachment to Polish songs and ascribes to them greater aesthetic merits, in this way accentuating its social status and supra-local bond with Polish national culture ( R e n a t a B a n a s i ń s k a , The Music Repertoire in Catholic and Russian Orthodox Villages of the Lida and Voronov Regions). D a n u t a Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k (Confused World) sought an answer to the question how the inhabitants of the cultural borderland perceive and assess the variety of nations, religions and languages. Principles formulated upon the level of a norm, i.e. in mythical order, declare: there is one God to whom one has to pray by adhering to the faith and languages are equally good, and each nation has its own religion and language. The level of practice, a reflection of the holy order, ir ruled by an order known as confusion. This is the reason for the acceptance of mixed marriages (from the point of view of religion) and the so-called mixed language, i.e. the Belorussian patois, a mean of communication for all residents of the borderland, which is, nonetheless, frequently given a negative appraisal. K a t a r z y n a D o ł ę g o w s k a examined Catholic and Orthodox funeral rites (Poles. Ruthenians and Death). The outcome of her research does not describe differences; on the contrary, the borderland population is convinced that death - a boundary between this world and the beyond - liquidates all division lines which the living regard as important It is man who dies, and not a Pole, a Belarussian, a Ruthenian, a Catholic or a Russian Orthodox. This is why the living pray for the dead regardless of religious differences; the power of prayer enables even perpetrators of suicide and communists to find their way to Heaven. J a c e k C i c h o c k i (The Catholic and Orthodox Priest as Authorities of the Local Community) analyzes the role of religious leaders in village parishes after the "opening of religion by Gorbachev", and compares them to the model position of religious authority in the traditional community. Interviews with Catholic and Orthodox priests as well as the adherents of both faiths lead to the conclusion that, on the one hand, the period of communism and its repressions weakened the authority of the clergy, while, on the other hand, it reduced the distance between the Catholic priest and the cong­ regation, and rendered his position more similar to that of the Orthodox priest, traditionally closer to the people. The author emphasizes the fact that at present the attitude of Catholic priests in Belarus is decisive for resolving whether "Catholics-Poles" became nationally conscious Belarussians or a turn into a Polish national minority. The texts are accompanied by an extensive selection of registered interviews with the inhabitants of the examined villages, as well as recorded everyday and ritual songs. NOTY O AUTORACH Jurij Andruchowycz, (ur. 1961) - pisarz ukraiński młodego pokole­ nia. Autor trzech zbiorów poetyckich i trzech powieści, członek literac­ kiego ugrupowania na kształt triumwiratu - „Bu-ba-bu". Twórczość Andruchowycza jest zjawiskiem przełomowym w literaturze ukraińskiej, exemplumjej reorientacji z „literatury w służbie" na „literaturę w literatu­ rze". W Polsce ukazały się nakładem wydawnictwa „Świat Literacki" i „Tyrsy" dwie jego książki - powieść Rekreacje (wyd. I - 1994, wyd. II - 1996) oraz eseje Erz.-herz.-perc. Jego prozę i wiersze drukowały pisma literackie - „Czas kultury", „Exlibris", „Kresy", „Literatura na świecie" oraz „Więź". Piotr Andrusieczko, absolwent etnologii (studia U AM w Poznaniu). Renata Banasińska, etnomuzykolog (UW) i muzyk. Zbiera pieśni we wsiach Grodzieńszczyzny i Polesia. Anna Boczkowska, historyk sztuki, doktor, była pracowniezka Instytutu Sztuki PAN. Autorka wielu prac, min. symbolicznych inter­ pretacji dzieł Hieronima Boscha. Sofija Bonkows'ka doktor historii sztuki, zajmuje się dawna sztuką ukraińską, kowalstwem. Autorkamonografii Kowalstwo na Ukrainie, oraz wielu innych prac. Starszy pracownik naukowy sekcji sztuki ludowej Instytutu Ludoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy. Bruno Chojak, współpracownik J. Grotowskiego w latach 1970-71, w przygotowaniach do działalności poteatralnej Teatru Laboratorium. Wykonywał wiele zawodów - m.in. pelnil funkcję psychoterapeuty. Od jesieni 1990 pracuje w Ośrodku Badań Twórczości J. Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. Dokonuje prze­ kładów z języków rosyjskiego i ukraińskiego. Katarzyna Chrudzimska, absolwentka historii sztuki sakralnej na A T K w Warszawie, asystentka na A T K . Zajmuje się sztuką nowoczesną ze szczególnym uwzględnieniem współczesnej plastyki i architektury sakral­ nej. Jacek Cichocki, socjolog (UW), pracuje w Ośrodku Studiów Wscho­ dnich i Forum Europy Środkowo-Wschodniej przy Fundacji im. Stefana Batorego. Zajmuje się problematyką państw i narodów postradzieckich, specjalista od obszaru kaukaskiego. Publikował w „Eurazji" i „Obozie". Dariusz Czaja, etnolog (studia UJ). Pracuje w Katedrze Etnologii oraz w redakcji „Kontekstów"; napisał rozprawę doktorską na temat symbolu w filmie. Katarzyna Dąbek, etnografka (UW), uczestniczka badań na Gro­ dzieńszczyźnie, Polesiu i Syberii. Interesuje się tańcem ludowym i tkact­ wem. 223 �Katarzyna Dołęgowska, z wykształcenia polonistka (UW), z zamijwania badacz terenowy Białorusi i Białostocczyzny. Gra w kapeli Domu 'ańca. Publikowała w „Etnografii Polskiej". Anna Engelking, etnografka i językoznawca, pracuje w Katedrze itnologii i Antropologii Kulturowej UW. Prowadzi badania na Grodzieńzczyźnie i Polesiu. Autorka artykułów o ludowych rytuałach słownych na tematy białoruskie. Barbara Fedyszak-Radziejowska, etnolog, socjolog (UW), dokarat Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rzeczywistość (opublikowany / IRWiR PAN, Warszawa 1992), obroniony'w IFIS PAN, adiunkt / Instytucie Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, autorka szeregu artykułów aukowych, m.in. na temat wiejskiej przedsiębiorczości, samorządności, ostaw społeczności wiejskich wobec gospodarki rynkowej oraz naszych ąsiadów po otwarciu granic. Ostatnio ukazała się pod jej redakcją książka Vies i jej mieszkańcy (1995). Jako publicystka współpracuje z pismami: Powściągliwość i Praca", „Arcana", „Tygodnik Solidarność". Ludmyła Herus, pracownik naukowy Zakładu Sztuki Ludowej nstytutu Ludoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy. Zajmuje się badaniami ad ukraińską zabawką ludową. Ola Hnatiuk, ukrainistka, dr nauk humanistycznych, tłumaczka, utorka wielu tekstów o dawnej i współczesnej literaturze ukraińskiej, 'ublikowała m.in. w „Kulturze", „Kresach", „Literaturze na świecie". Vydała Antologią „Rybo-wino-kur" (1994). Jarosław Isajewycz, profesor, historyk o szerokich, także filologiczych i archeologicznych, kompetencjach, dyrektor Instytutu Ukrainozawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie. Wykładowca akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Od 1993 roku Przewodniczący Inter:ational Association of Ukrainian Studies, członek Prezydium Narodowej Vkademii Nauk Ukrainy i Przewodniczący Sekcji Historii, Filozofii Prawa. W latach 1988-1989 wykładał w Harvard University (Slavonic )epartment). Opublikował ponad 400 prac z zakresu szeroko rozumianej listorii (od średniowiecza po X X wiek). Podejmował w nich m.in. agadnienia z dziejów książki ukraińskiej, historii kultury ukraińskiej stosunków między narodami słowiańskimi, a także zagadnienia wzajemlych wpływów kultury łacińskiej i postbizantyńskiej i ich inspiracji ntycznej. Maria Janion, historyk literatury i historyk idei, krytyk literacki, 'rofesor w I B L PAN, wykładowca na UW, w latach 1956-89 zajęcia v WS Pedagogicznej w Gdańsku, a następnie na Uniwersytecie Gdańsпш. Opublikowała m.in.: Zygmunt Krasiński, debiut i dojrzałość. W-wa 962; Romantyzm. Studia o ideach i stylu. W-wa 1969; Gorączka omantyczna, 1975; Romantyzm i historia, 1978; Reduta. Romantyczna >oezja niepodległościowa, 1979; Odnawianie znaczeń, 1980; Seria Trans­ gresje; Czas formy otwartej, 1984; Wobec zła, 1989; Zycie pośmiertne ionrada Wallenroda, 1990; Projekt krytyki fantazmatycznej, 1991;,, Czy tędziesz wiedział co przeżyłeś'', Wyd. Sic! 1996; Kobiety i duch inności, Nyd. Sic! 1996. Andrzej Kaczyński, publicysta, dziennikarz „Rzeczypospolitej". Tatiana Kiktiewa, krytyk teatralny, kierownik literacki Teatru im. Szewczenki (byłego „Berezilu") w Charkowie. Oksana Kis', etnograf, pracownik naukowy Instytutu Ludoznawstwa Akademii Nauk Ukrainy. Katarzyna Kolasa, etnografka (UW), uczestniczka badań na Białousi. Interesuje się ruchami neoprotestanckimi na Polesiu. Dariusz Konstantynów, absolwent historii sztuki UW, pracownik IS A N Pracownia Teorii i Historii Sztuki X I X i X X wieku. Pisze rozprawę 5 loktorską Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków 1920-1939; autor vielu publikacji. Les Kurbas, wybitny aktor ukraiński, reżyser organizator „Młodego teatru Ukraińskiego", twórca późniejszego Państwowego Teatru Ukraiń:kiego „Berezil''. Więzień obozu na Wyspach Sołowieckich, rozstrzelany v 1937 r. Kornelij Kutelmach, sekretarz Instytutu Ludoznawstwa Akademii 4auk Ukrainy. Zajmuje się badaniami nad duchową kulturą Ukraińców, v szczególności obrzędami kalendarzowego cyklu. Maria Majerczyk, pracownik naukowy w Instytucie Ludoznawstwa Jkraińskiej Akademii Nauk. Roman Mazurkiewicz, adiunkt w Zakładzie Literatury Staropolskiej iVSP w Krakowie. Ważniejsze publikacje: Tradycja świętojańska w literaurze staropolskiej (1993), Decsis. Idea wstawiennictwa Bogarodzicy i św. lana Chrzciciela w kulturze średniowiecznej (1994), Zrozumieć Średnioviecz.e. Wypisy, konteksty i materiały literackie dla uczniów, studentów nauczycieli (1994). Redaktor serii Dziedzictwo Średniowiecza IW Znak. Wojciech Michera, archeolog, etnolog (studia UW); prowadzi zajęcia v Studium Kształcenia Otwartego (UW), w Państwowej Wyższej Szkole reatralnej. Pracuje w IS PAN. Autor książki AntyDaniken oraz pro;ramów popularyzujących antropologię (telewizja edukacyjna). Ołeksandr Nona, dr, historyk sztuki, pracownik Zakładu Historii iztuki w Instytucie Ludoznawstwa. Zajmuje się historią i teorią sztuki 124 LĄ europejskiej przełomu X I X i X X wieku. Autor m.in.: Iwan ł.cwyns'kyj, Dawyd Burliuk i mystectwo wseswitnioho awangarda, Try newidomi postali ukrajins'kolio awangarda (współautor). wseswitnio- Jerzy Nowosielski, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, malarz (pejzaż, sceny figuralne, akt, portret, martwe natury, abstrakcje), maluje także ikony i projektuje wnętrza sakralne. Do najbardziej znanych realizacji należy polichromia kościoła na Jelonkach w Warszawie (1967) oraz stacje Drogi Krzyżowej w Wesołej pod Warszawą (1972) i w kościele na Azorach w Krakowie (1975). Autor tekstów. Pojawiły się dwie książki rozmów z Jerzym Nowosielskim prowadzonych przez Zbigniewa Podgórca Wokół ikony (1985), i Mój Chrystus (1993). Władysław Panas, literaturoznawca, prof. K U L . Ostatnio opub­ likował: W kręgu metody semiotycznej, 0 problematyce żydowskiej pracę nad Księgą (Lublin 1991); Pismo i rana. w literaturze polskiej Szkice (Lublin 1996); kończy blasku. Traktat o kabale w dziele Brunona Schultza. Piotr Paszkiewicz, historyk sztuki i filolog angielski (UW), doktor, wicedyrektor Instytutu Sztuki PAN. Interesuje się związkami sztuki 1 polityki. Autor licznych artykułów oraz książek Pod berłem Romano­ wów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815-1915 (1991), tłumacz z języka angielskiego. Zbigniew Podgórzec, dziennikarz i tłumacz literatury rosyjskiej. Wydał m.in.: tomy rozmów z Jerzym Nowosielskim Wokół ikony, 1985, Mój Chrystus, 1993; przetłumaczył dzieła m.in. F . Dostojewskiego, P. Florenskiego, S. Bulgakowa. Ryszard Przybylski, prof, w I B L PAN. Opublikował min.: Do­ stojewski ny gość i przeklęte prawdziwy Polaków. problemy, 1964; Ogrody romantyków, Boga. Esej o poezji Osipa Mandelsztama, koniec Królestwa Polskiego, Studium o „Dziadach", 1978; Wdzięcz­ 1980; Klasycyzm, 1983, Słowo i milczenie 1993; Pustelnicy i demony, czyli Bohatera 1994. Maria Rzepińska, (zm. 1993). Wybitny historyk sztuki, profesor UJ. Autorka licznych książek, m.in. Historia koloru w dziejach malarstwa Europejskiego, tłumaczka na język polski traktatów o malarstwie Albertiego i Leonarda da Vinci. Maciej Rychły, muzyk, kompozytor, członek Kwartetu Jongi, współ­ pracownik teatru Gardzienice, Lalka (w Warszawie). Fascynuje się muzyką ludową. Roma Sitec'kyj, kierownik Zakładu Karpatoznawstwa w Instytucie Ludoznawstwa AN Ukrainy, dr. Zajmuje się materialną i duchową kulturą Ukraińców. Autor monografii Sils'ke jins'kych Karpatach XIX-pocz. posełennia XX stolit" ta sadyba w ukra- (1994). Wojciech Stanisławski, historyk (UW), doktorant, współpracownik Studium Europy Wschodniej i Azji Środkowej. Zajmuje się historią Rosji i emigracji rosyjskiej. Mychajło Stankewycz, dr nauk historii sztuki, autor monografii Ukraińskie wycinanki oraz prac z zakresu sztuki ludowej. Kierownik Pracowni Sztuki Ludowej w Instytucie Ludoznawczym Ukraińskiej Akademii Nauk. Hałyna Stelmaszczuk, etnograf, historyk sztuki, zajmuje się sztuką ludową. Profesor historii i teorii sztuki w Lwowskiej Akademii Sztuki. Dmytro Stepowyk, prof, wybitny ukraiński historyk sztuki i znawca sztuk plastycznych doby baroku. Justyna Straczuk, absolwentka lituanistyki i etnografka (UW). Zajmuje się pograniczem białorusko-litewsko-polskim. Roman Szporluk, socjolog i politolog, dyrektor Instytutu Ukrainoz­ nawstwa Harvard University. Oksana Szpak, etnolog, zajmuje się sztuką ludową. Pracuje w In­ stytucie Ludoznawstwa Ukraińskiej Akademii Nauk. Jewhen Swerstiuk, eseista, krytyk literacki, długoletni więzień, obecnie prezes ukraińskiego PEN-Club, w Polsce jego eseje opub­ likowano m.in. na łamach „Kresów", „Więzi", „Zustriczi". Leonid Uspienski, (1902-1987). Jeden z najwybitniejszych teolo­ gów prawosławnych i znawców ikony, wykładowca ikonografii i ikonologii w Paryżu i Nowym Jorku. Henryk Waniek, studia w krakowskiej ASP. Zajmuje się malarstwem, rysunkiem, projektowaniem grafiki plakatowej i książkowej. Uczestnik wielu wystaw w Polsce, Europie i poza Europą. Znawca filozofii i religii wschodu. Seweryn A. Wisłocki, etnolog, krytyk sztuki, eseista. Zajmuje się problematyką śląskiej sztuki nieelitarnej (wraz z Marią Fiderkiewicz stworzył w Muzeum Śląskim Kolekcję Sztuki Nieprofesjonalnej) oraz wybranymi zagadnieniami interetnicznego charakteru kultury śląskiej. Autor m.in. książki Górnicz у Śląsk w sztuce Górnego Śląska. Mit, sacrum, kreacja, Katowice 1996. Danuta Życzyńska-Ciołek, socjolog (UW), pracuje w Instytu­ cie Archeologii i Etnologii PAN. Zajmuje się problematyką wieloetniczności na Białorusi. Publikowała w „Etnografii Polskiej" i „Etnologia Polona". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38f01c78fc3158ed615add9f6e7de4c7.pdf f4652356113dbe4a4ce2eeabb4b8b275 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3666 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3443 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.103-104 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF g v e r s a t i o n ON ANTHROPOLOGY AND S Y M B O L •This conversation focuses on the anthropological interpretation, fune[joning and comprehension in contemporary culture and science of the concept of the symbol; it also discloses the ambiguity of the latter and the ensuing problems. The other questions mentioned include symbolic imagination and the differentiation between ethnology, ethnography and anthropology. The text On Antropology and Symbol"by profesor Wiestaw Juszczak is the point of departure for the discussion. Reports from Sejny (the Centre "Borderland of Art, Cultures and Nations" ), Gardzienice (the "Gardzientce"Centrc of Theatrical Practices). Holslebro (the Odin Teatret), Scheersberg the International Summer Acade­ my •'Triangle"- plastic arts, music and the theatre) register the experiences and impressions gained by students during training courses held in those centres C o Slawomir S i k o r a "ROSENCRANTZ AND GUILDENSTERN AREDEAD'.OR HOW TO EXIST. S H A K E S P E A R E . ANTHROPOLOGY AND TOM S T O P P A R D S T H E A T R I C A L G A M E The play written by Stoppard in 1966 and filmed in 1990 is intepreted by the author as an attempt at examining theatrical reality and as a quest for the essence of the theatre. The screen version of the scene of the theatre within o theatre ("The Murder of Gonzaga") is regarded to be to be of key significance for the comprehension of the essence of the theatre. The author discusses m great detail Ihe three-stage relation (audience-actors - puppets) and the transformations which occur between Ihe audience and the stage when the former becomes (he latter (the actors watch the puppet theatre and play Ihe pan of the audience; a transformation of a mask into a face). The above scene is contrasted by the author with the phenomenon of experien­ cing oneself as fiction, described by Kirtsen Hastrup in "Out of Anth­ ropology" (and depicted on stage in "Talabot".performed by the Danish Odin Teatret) and the connected experiencing of self-identification and self-cognition. Ewa K l e k o t TWO SIDES O F T H E SAME COIN "Rosenkrantz and Guildenstern are dead" - the film by Tom Stoppard -expresses in the bodies and voices of assorted screen figures a philosophical discussion about the nature of human thought which the author presents as a common sense dialogue with the speculative intellect - cogito. Common sense thinking is a system which contains our first experiences, frequently, it becomes the tongue of school education, and sometimes is the only one which we possess. It is one of the sources of our pre-views which, as hermcneutics tells us. wc are unable to avoid. Common sense, however, is also a storehouse of stereotypes and prejudices which the reformers of Ihe world perceive as their greatest foe, and specialists in propaganda - as their strength. Both common sense thought and the speculative cogito constitute systems within our culture which is simultaneously the witness and cause of their metamorphoses. Rosenkrantz is, therefore, by no means the opponent of Guildenstern but his inseparable companion A n d r z e j M e n c w e l T H E ANTHROPOLOGICAL IMAGINATION A contraposition of the image of primeval man as depicted by Jean Jacques Rousseau in his ..Discours sur l'origine de l'inégalité parmi les hommes"and Charles Darwin in ..Voyage ol H. M. S. Beagle" serves the author as a point of «panure with whose assistance he outlines the opposition between the anthropological and zoological imagination Imagination is more than paradigm of science - it is the concealed premise of science. Zoological imagination lies at the loundation of the nineteenth-century naturalistic scientific synthesis. Anthropological imagination, whose patrons arc Vico, Rousseau and Kant, remains expressed in contemporary science, particularly mat which remains within humanistic sociology and the anthropology of allure. In order to understand actual culture, this knowledge employs certain *' l types of cohesive cultures, patterns of cultural cohesion - is not only * 'Pecific description of the range of anthropological interests but also ^cates 'hat what is indispensable, in other words, proper for every culture. "Iture. after all. is an incessant oscillation between the primordial and the *condary (sacrum and profanum. societas and civitas, community and ' gallon). The anthropology of culture does not have to be ncccsarily ^ iivated on the happy isles but it can be pursued in our own homes, a task to •eh the author heartily encourages us. a ej S o r z a t a S z p a k o w s k a L E M AND T H R E E EVOLUTIONS Ills is a chapter from a book dealing with the views of Stamslaw Lem, ulated predominantly in discursive texts. The chapter in question "Cusses Lems attitude towards three types of evolutions: biological ( the ° points to a widely comprehended positivistic orientation and , eilionalism, both found in the conception proposed by Lem), technolohi h o r questions its dependence - or autonomy - in relation ""solution: we come across the problem of the eventual crisis of science r r e l t l c au, ARTICLES al ihe end of the iwentieth century), and cultural (with culture envisaged as a non-linear stochastic process with a marked participation of the unexpec­ ted). The author discusses Ihe origin (statistical) of value as well as the necessity of taking into consideration a certain adaptive minimum in Ihe case of each axiomatic system; this is an argument in favour of classifying the views propounded by Stanisław Lem as close to the stand disclosed by sociobiologists. HOW A R E W E TO UNDERSTAND " T H E L A N D OF U L R O " ? These are fragments of a discussion conducted by students - members of the Warsaw Polish Philologist Group - about the essay by Czesław Miłosz. The cited statements deal with the problems of crisis, world outlook and the present-day perception of "The Land of Ulro". R o c h S u l i m a , JÓZEF T K A C Z U K AND OTHERS, OR ABOUT NAMES ON W A L L S . A CONTRIBUTION T O URBAN ETHNO­ GRAPHY. Worldwide graffiti includes at least several distinguishable categories such as signs of activity, identification and existence. The author concentrates his attention on a specific phenomenon which came into being at the beginning in the 1990s in Saska Kepa (one of Ihe districts of Warsaw) and is connected with ihe name of Józef Tkaczuk. Tkaczuk was a janitor in a local primary school whose name was painted on walls and other objects in very different contexts by two pupils at the beginning. It was followed by graffiti which imitated existing slogans (election, advertisements) as well as ones which were completely original ("Tkaczuk Man of the Year". "Tkaczuk Strug­ gles". "The Tkaczuk Park". "Tkaczuk for President". "Children Beware - Tkaczuk Haunts"). At ihe moment, slogans containing this name can be encountered even on other continents. The author cites varied and copious material including statements made by ihe authors of the phenomenon itself whom he managed to reach; he also proposes a thorough and multi-faceted interpretation by referring to the conception of structure and anti-structure (communitas) by V. Turner as well as mythization by R. Barthes. Z b i g n i e w O s i ń s k i GROTOWSKI AND GNOSIS The case of Ihe author of the Laboratorium Theatre entitles us to speak about certain gnostic trends and inspirations; Grotowski appears to have been one of ihe twentieth-century gnostics only in a very special meaning of that term and with certain reservations since his world outlook contains non-gnostic currents and elements. Gnosis is not a domain of science based on erudition but knowledge founded on cognition, and the gnostic is man of cognition whom Grotowski mentions in his text Performer (1987). At the same time, he is inner man who seems to be an exact counterpart of that which during the period of the "theatre of depictions" (1967-1969) Grotowski described as ihe actor's total act (a classical example being Ryszard Cieślak in "Książę Niezłomny" according to Calderon-Slowacki. 1965), and. correspondingly, as total man. The gnostics also apply the concepts of archetypical man (ho archanthropos) and spiritual man (ho pneumatikos anthropos); inner man (ho cndialhctos anlhropos) was mentioned, among others by St. Paul. Meister Eckhart and Adam Mickiewicz. Leszek K o l a n k i e w i c z A C T I N G IN T H E GROTOWSKI THEATRE Up lo this very day, the Theatre of Jerzy Grotowski has not been fully comprehended . The Laboratorium Theatre introduced a sui generis system of acting exercises: physical and plastic for Ihe body and vocal exercises. Physical exercises enabled the actors to fill concrete elements with their own spontaneity; in plastic exercises the care given to the expressive performance was bound with training memory and Ihe stimulation of fantasy, while vocal exercises enriched the technique of speech with imagination The purposes of ihese exercises was not the attainment of an athletic body or prowess but the achievement of technical readiness for the creative act. The spectacles staged by Grotowski possessed a quasi-ritual structure; in the first place, they were characterised by formalisalion typical for religious ceremonies; secondly, their contents were concentrated on the mystery of transformation which takes place in sacrificial rituals, and in particularly during Mass. Acting in the Laboratorium Theatre was of a distinctly spiritual nature. The "role"was built as a dynamic sequence of inner acts in ihe course of which the actor carried out self-sacrifice and became transformed into a "figure".albeit an archetypical one. That what is experienced became in the conduct of the actor tantamount with lhat what is expressed: each muscle and nerve turned, so to speak, into a symptom of spirituality. In this manner, the exercises enabled the psychorganic entity of the actor to designate the archetypical nature of man. The central figure in the spectacles was Ihe Christian Chrisms in nobis or the gnostic ho archanthropos. Grotowski expanded the Christian myth in ihe gnostic spirit. The concealed intention of the Laboratorium Theatre, however, was the inner metamorphosis of the spectator. Today, ihe former 103 �habitué ol i he Wroclaw Laboratorium Theatre feels quite al home in the Odin Teatrel in Holstehro or ihe " G a r d / i e n i c c ' C e n l r c ol Theatrical Practices W o j c i e c h D u d z i k UN T H E ALTERNATIVE THEATRE The phenomenon ol the allernulive theatre in Poland is about 4() years old lis sources are comprised of the need far self-realization, a desire for cantad with an and other people as well as a feeling of rebellion or a mission to b e fulfilled The creation of such theatre is usually inaugurated by a leader with a Wrong personalny, while the ensemble itsef is united by joint ihoughi The a l t e r n a t e theatre is ideological The actor frequently plays himself, and h i s Ilicalre is one o f self-expression It lacks a slur and everyone is engaged in work l o i t h e group as a whole The inanial law period initialed the disintegration of alternative theatres in Poland Jadwiga B o c h e ń s k a Its origin has exened a marked impact on ihe image of the world ottered bv the clips In Ihe dominating model of Ihe video clip, connected wilh i h e J i v . semination of M T V . the fundamental constructive operation is rapid m o n i a g g which has led 10 i h e launching of music which creates a prevailing v i s i o n of a conflict less and symbolic world The anti-video clip, which often resigns from swifi cuts, has conic inin being as a form of an opposition against its commercial counierpan ] \ . presented world discloses that what is concealed in ihe dominating i \ | v o f video clip sexual obsessions and deviations, social and political radicalise and frequent ironic references In commercial video clips and other products ol mass culture The anti-video clip turns ihe apparently carnival world ofij^j clip inlo a true carnival "ENGAGED AKT"AND THE ENGAGED VIEWER The author discusses the conception proposed by Siergiey Eisensiein concerning relations between cinematic expression and Ihe primeval ac­ tivities of man ( such as hunting or wcav ing) 1 he filmmaker tries to "hum d o w n " Ihe desired shois and to "weave i h e i n " together in such a way i uioniagci as to obtain an intended and precisely defined impact upon the viewer A synthesis of emotional, aesthetic and intellectual values also leads towards i l i , . goal (Ihe conception of intelleclual montagel A n unporlani clement i n ihts process was I he application of codes, suitable for various I v p c s ol culture and historical periods T h e purpose formulated hy Eisensiein is distinctly pragmatic - in his system art i s subjected to ideology, while references t o c u l t u r a l experience are to serve Ihe intensification of its influence M a n n s / C / u h a j T H E W O R L D A S S E E N IN T H E V I D E O C L I P The v i d e o clip - o n e o f the inosi expansive audio-visual genres - e m e r g e d I r o n i a mixture o f television commercials and presentations o l pup conceits Noty o M a g d a Ie n a J a w o r s k a "POLESIE" This is a report trom the most recent Expedition conducted b\ n^r " G a r d / i e n i c e " Theatre which look place in Sepleinher and October I'WJ and whose range included three different regions ol the Ukraine B . sarabia. Polesie and the Hucul Highlands Such expeditions to the rural' "enclaves of traditional culture" play an enoiinous role in ihe a L t i v M pursued by " G a r d / i e n i c e " Organized since ihe very beginning ol ih9 theatre l i e Tor Ihe past IX years) lives consiiiuie nol only a s e a r c h fflrj anisiic inspiration or an allenipt al finding a new audience I'mii.irilv. ihejji are a way of life which obliterates Ihe division heiween an and .uiivinef eonneded u i t h daily functioning F i n a l l y , ihe expeditions are a ihcalriS eal phenomenon which enables people w ho are nol professionally connedi led with Ihe theatre In en|oy full participation in n This lex! is a reennl of Ihe personal experiences id Ihe auhor. n Ihus deals with events whicH made Ihe greaiesi impression upon her during the I'olesie siage of the t > Expedition autorach M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka k s i ą ż e k , Pamiętnik mistyczny. Surrealna wyobraźnia i poezja. To jest wasze życie. Autorka wielu artykułów o w y o b r a ź n i symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w: Problemy wiedzy E w a K l e k o t absolwentka antropologu i etnologu UW. asystentka w Katedv rze Etnologii i Antropologu Kulturowej U W Za|mu|e s i ę s z t u k ą \ i uwarunkowaniami kulturowymi przekazu wizualnego. 0 kulturze. (Ossolineum 1986). autorka dwu t o m ó w poetyckich Zamek w Pirenejach. O g ł a s z a w „ T w ó r c z o ś c i " Prywatną historię L e s z e k K o l a n k i e w i c z - adiunkt w Katedrze Kultury Polskiej UW, Iropolog teatru S t a ł y w s p ó ł p r a c o w n i k ..Dialogu". Autor m.in. Ś« Anauda (1980) Miasto. poezji Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e ! - antropolog kultury, redaktor ..Kontekstów", kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej w Instytucie Sztuki P A N . Autor prac o w y o b r a ź n i symbolicznej i antropo­ logii w s p ó ł c z e s n e j m.in. książki (z D. Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. J a d w i g a B o c h e ń s k a - pracownik naukowo-dydaktyczny Katedry Kultury Polskiej. Autorka książki Polska myśl filmowa do roku 1939. antologii t e k s t ó w źródłowych tego okresu oraz wielu artykułów d o t y c z ą c y c h p o c z ą t k ó w historii kina polskiego. Specjalizuje s i ę w problematyce z w i ą z a n e j z rolą audiowizual­ nych ś r o d k ó w przekazu w kulturze. D a r i u s z C z a j a - etnolog (studia U J ) , pracuje w Katedrze Etnologii U J ; n a p i s a ł r o z p r a w ę d o k t o r s k ą n a temet symbolu w filmie. Mariusz Czubaj - doktorant w Katedrze Kultury Polskiei U W ; iegc W o j c i e c h M i c h e r a - archeolog, etnolog (studia UW): prowadzi zi w Studium K s z t a ł c e n i a Otwartego (UW), w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j Szl AntyDàniken. Teatralnej. Aulor książki Z b i g n i e w O s i ń s k i teatrolog, profesor U W . Katedry Kultury Po)skiei dyrektor artystyczny i programowy O ś r o d k a B a d a n i a T w ó r c z o ś c i Jerżegł] Grotowskiego i P o s z u k i w a ń Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu Aulor wielu k s i ą ż e k i artykułów z z a k r e s u historii teatru polskiego, edytor tekstów' M i e c z y s ł a w a Limanowskiego i Juliusza Osterwy. Z k s i ą ż e k na|waznie|SZCj Teatr Dionizosa. Romantyzm w polskim teatrze współczesnym. WydawrwS two Literackie. Kraków 1972; Grotowski i jego Laboratorium PIW. tflfcR s z a w a 1980; Grotowski wytycza trasy. Pusty Obłok. W a r s z a w a 1 9 9 3 . 3 T e r e s a R u t k o w s k a - pracuje w Instytucie Sztuki P A N . sekretarz r ..Kwartalnika Filmowego". Zajmuie s i ę teorią filmu i kultury wsp- zainteresowania k o n c e n t r u j s i ę g ł ó w n i e w o k ó ł p r o b l e m ó w antropologicz­ S ł a w o m i r S i k o r a - etnolog (studia U W ) , sekretarz redakcji ..Konie' Za|muje s i ę a n t r o p o l o g i ą filmu i fotografii. nych i historii idei W o j c i e c h Dudzik - adiunktw Katedrze Kultury Polskiej U W , historyk teatru. Autor m.in. książki Wiliama Horzycy dramat niespełnienia (1948-1959) A l e k s a n d e r J a c k o w s k i - Antropolog kultury, krytyk sztuki, autor prac z zakres sztuki ludowei i naiwnej. Autor m.in. Sztuka zwana naiwną ludu polskiego i Sztuka L u d w i k S t o m m a - profesor, etnolog, w y k ł a d o w c a w Ecole Pratique d*» Hautes E t u d e s (Sorbona), R o c h S u l i m a - profesor U W . pracownik Katedry Kultury Polskiej UW gcM' kieruie z e s p o ł e m do B a d a n Kultur Ś r o d o w i s k o w y c h i Z r ó ż n i c o w a ń KulluBJr (1995) nych. Autor wielu k s i ą ż e k m i n . Folklor M a g d a l e n a J a w o r s k a . Absolwentka W y d z i a ł u Polonistyki U W . specjalizacia w Katedrze Kultury Polskiej animacja kultury. W i e s ł a w J u s z c z a k — profesor w Instytucie Sztuki P A N . historyk sztuki, łiiozoł. autor wielu k s i ą ż e k i artykułów. Literatura a dialog Małgorzata Szpakowska profesor U W . kierownik Katedry Kultury Polskiej i i literatura. Dokument i l>H Etos. adiunkt w Katedrze Kultury Polskiei UTM wieloletni redaktor w m i e s i ę c z n i k u ..Dialog ' krytyk literacki autorka ż e k : Światopogląd Andrzej Mencwel. kultur. Słowo O kulturze Stanisława i znachorach Ignacego Witkiewicza 1976). i tomu e s e | * J ( 19B3). Historyk literatury i kultury polskiej, z w ł a s z c z a X X w. Autor licznych artykułów; ż k s i ą ż e k n a j w a ż n i e j s z e : Stanisław myśli krytycznej. nach kulturalizmu 1 04 Brzozowski. Czytelnik W a r s z a w a 1976: Etos polskiego. lewicy. P I W . W a r s z a w a 1990 Kształtowanie Esej o narodzi­ Joanna Tokarska-Bakir 1 etnolog, adiunkt w Katedrze Etnolog" *•"{ Iropologii Kulturowej UW. I n t e r e s u j s i ę h e r m e n e u t y k ą . p o n o w o c z e s n o s c i ą T ł u m a c z y z francuskiego i angielskiego tybetan(St>W J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b548f37b1f581c89cc5e510cdabfa9d6.pdf 3cf17e554d56d0dfb447baa792444946 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1100 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1010 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 2 �P O L S K A INSTYTUT A K A D E M I A HISTORII K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXVII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1983 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Danuta Kołomańska © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo. Wroclaw Printed in Poland P L I S S N 0071-1961 Zakład Narodowy ira. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1983. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 16,80, ark. druk. 12,63, ark. AjlT. Papier druk. sat. k l . rv, 70 g, 70 X 100. Oddano do składania 29 I I I 3983. Podpisano do druku 1 I X 1983. Druk ukończono w w r z e ś ­ niu 1983. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 2131/83 — U-7. Cena zł 200,— 1983 �SPIS TREŚCI. ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa a kultura narodowa po I I wojnie światowej Streszczenie w j . rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w polityce kulturalnej, myśli społecznej oraz praktyce dzia­ łania w okresie Polski Ludowej Streszczenie w j . rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w latach ostatniej wojny i w okresie powojennym Streszczenie w j . rosyjskim Andrzej W o ź n i a k — Gruntowi i przychodnie. Z badań nad osadnictwem w mazowieckiej wsi pańszczyźnianej . Anna Z a d r o ż y ń s k a — Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej Streszczenie w j . angielskim 11 34 35 102 103 131 133 161 166 KRONIKA Na marginesie wystawy lalek — Ewa Korulska . . . . . . . . Metoda biograficzna w etnograficznych badaniach w R F N . Z prac Komisji Ludoznawczej Westfalii — Zofia Szromba-Rysowa Pożywienie jako komunikacja. Konferencja etnologiczna w Stainz, Austria, 24-30 V I I I 1980 r. — Zofia Szromba-Rysowa 167 171 174 RECENZJE I. M. Kamiński, The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495 — Renata Hryii Vilmos Voigt, Uvod do semiotiky, Tatran, Bratislawa 1981, ss. 260. Semiotyka społeczna Vilmosa Voigta — Krzysztof Piątkowski Mifj^ narodów mira. Enciklopiedija. Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", t. I - I I , Moskwa 1980-1982 — Ryszard Tomicki A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part. 1, ss. 48, ilustr. — Ry­ szard Tomicki Marcin K u l a , Polonia brazylijska, Warszawa 1981, ss. 230 — Antoni Kuczyński 178 183 186 189 190 �John Picton, John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych — Irena Turnan Aagot Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 i ilustracje — Barbara Bazielich Nils Eliingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, wyd. Det Norské Samlaget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji — Bar­ bara Bazielich Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han motte, Oslo 1981, ss. 249 i ilustra­ cje — Barbara Bazielich �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Ванда П а п р о ц к а — Народная традиция и национальная культура после второй мировой войны Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а — Социальные функции народного искусства. Народное искусство в культурной политике, общественной мысли и практике в период На­ родной Польши Резюме на русском языке Мария Б е р н а ц к а — Просвещение и социально-культурные преображения деревни в годы последней войны и послевоенный период Резюме на русском языке Анджей В о з ь н я к — Подданые и пришельцы. Из исследовний по заселению в мазовенкой крепостной деревне Анна З а д р о ж и н ь с к а — Homo faber и homo ludens. Опыт модельной трактовки культур традиционной и современной Резюме на английском языке II 34 35 102 103 131 133 151 166 ХРОНИКА В связи с выставкой кукол — Ева Корульска Биографический метод в этнографических исследованиях в ФРГ. Из трудов Народо­ ведческой комиссии Вестфалии — София Шромба-Рысова Пища как сообщение. Этнологическая конференция в Штаинц, Австрия, 24-30 VIII 1980 г. - София Шромба-Рысова 167 171 174 РЕЦЕНЗИИ Т. М. Kamiński, The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees. (Anthropological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, 495 стр. — Рената Хрынь . . . Vitaos Voigt, Úvod do semiotiky, Tatran, Братислава 1981, 260 стр. Социальная семио­ тика Вилмоса Войгта — Кшиштоф Пионтковски Мифы народов мира. Энциклопедия. Издательство „Советская Энциклопедия", т. I-II, Москва 1980-1982. - Рышард Томищи A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbol of a rite of passage, Anthro­ pological Papers of the American Museum of Natural History, vol. 57, part. 1, 48 стр. иллюстр. — Рышард Томицки Марцин Куля, Бразильская полония, Варшава 1981, 230 стр. —Антоны Кучиньски . 178 183 186 189 190 �8 John Picton and John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1979, 208 стр., 232 рис. в том числе 28 цветных —Ирена Турнау Aaget Noss, Statuane i Nordmandsolalen, Oslo 1979, стр. и иллюстрации— Барбара Базелиж Nils Eliingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, Det Norské Samlaget, 264 стр. и двухцветне и цветные ненумерованные иллюстрации —Барбара Базелих Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han m0tte, Oslo 1981, 249 стр. и иллюстрации — Барбара Базелих 193 194 196 199 �CONTENTS ARTICLES Wanda P a p r o c k a — Folk traditions and national culture after the Second World War Summary in Russian Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — The social functions of folk art. Folk art in the cultural policy, social thought and practice in Polish People Republic Summary in Russian Maria B i e r n a c k a — R u r a l education and socio-cultural transformations in Masovian countries during the last war and in the post-war period . Summary in Russian Andrzej W o ź n i a k — Serfs and „(new) comers". F r o m studies on settlement in Masovian feudal countries Anna Z a d r o ż y ń s k a — Homo faber, homo ludens. A model conception of traditional and contemporary culture Summary in English 11 34 35 102 103 131 133 151 166 CHRONICLE Notes on the Doll's exhibition — Ewa Korulska Biographic method in ethnographic studies in West Germany. F r o m the works of the Westphalia Ethnographic Commission — Zofia Szromba-Rysowa Nutrition as communication. Ethnologic Conference in Stainz, Austria, 24-30. 8. 1980 — Zofia Szromba-Rysowa 167 171 174 REVIEWS I. M . Kamiński, The state of Ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research), University of Gothenburg, Sweden 1980, p. 495 — Renata Hryń Vilmos Voigt, Ovod do semiotiky, „Tatran", Bratislava 1981, p. 260. Social semiotic of Vilmos Voigt — Krzysztof Piątkowski Mify narodov mira. Enciklopedija, published by „Sovetskaja Enciklopedija", vols. 1-2, Moskva 1980-1982 — Ryszard Tomicki A. Jonaitis, Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, p. 48, illustrs. — Ry­ szard Tomicki Marcin K u l a , Brasilian Polonia, Warsaw 1981, p. 230 — Antoni Kuczyński 178 183 186 189 190 �John Picton and John Mack, African Textiles. Looms, Weaving and Design, London 1980, p. 208, figs. 232 including 28 coloured — Irena Turnan . Aagot Noss, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, p. 189 and ilustrs.— Barbara Bazielich Nils Elingsgard, Norsk rosemáling, Oslo 1981, published by „Det Norské Samlaget", p. 264 and unnumbered black-white and coloured illustrs. — Barbara Bazielich Aagot Noss, Adolph Tidemand og folk han motte, Oslo 1981, p. 249 and illustrs. — Barbara Bazielich 193 194 196 199 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89f3bd27e8ad0e6f0883c8331c4fe040.pdf aa1cb94b8268ba41d295f0dcba567d85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1017 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.178-202 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 I. M. K A M I Ń S K I . The state of ambiguity. Studies of Gypsy refugees (Anthro­ pological research). University of G0thenburg, Sweden 1980, ss. 495. „Gadże Gadie «t taj ame (Gadźowle to Gadżowle, my ż e j e s t e ś m y Rom) Rom tam" pamiętajmy, Psychologiczne ujęcie ambiwalencji ukazuje ją jako rodzaj konfliktu polega­ jącego na jednoczesnym w y s t ę p o w a n i u pozytywnych i negatywnych emocji w sto­ sunku do tego samego obiektu, np. osoby czy sytuacji . Przekładając tę definicję na język etnologii można by ambiwalencję kulturową przedstawić jako jednoczesne bycie „w" i „poza" w ł a s n ą kulturą i systemem społecznym. „Rom wypracowali przemyślne formy zachowania swojej tożsamości i ciągłości kulturowej. [...] «Wewnatrz», w osobności, w z a m k n i ę t y m środowisku, rzeczywistość była p r z e c i w i e ń ­ stwem pozorów, jakie stwarzali dla ludzi «z zewnatrz». Stać ich było tutaj na n i e s k r ę p o w a n e okazywanie sobie głębokich uczuć przywiązania, delikatności i tro­ ski, a także wzajemnego szacunku" *. Problem egzystencji na pograniczu d w ó c h ś w i a t ó w jest problemem nie tylko Cyganów, ale również i badacza. Świadomość własnej ambiwalencji stanowi dla I . M. Kamińskiego istotny czynnik warunkujący nie tylko w y b ó r metody badaw­ czej, ale także zrozumienie badanej rzeczywistości. Cyganie są przedstawicielami społeczeństw o jednorodnym systemie społecz­ nym, ale o niejednorodnej kulturze (model HmHt) *. Działanie tradycyjnych insty­ tucji cygańskich broni przed „obcymi". Należy przy tym pamiętać, iż Cyganie nie tworzą jednej grupy etnicznej i podział na „swoich" i „obcych" może przebiegać także w obrębie tej społeczności cygańskiej (np. niechętny czy wręcz wrogi sto­ sunek Polskich Roma, L o w a r ó w czy Kełderaszów do Bergitka Roma). Z drugiej zaś strony Cyganie są całkowicie uzależnieni od społeczności niecygańskich, oczy­ wiście zależność ta ma charakter ekonomiczny . Tak w i ę c Cyganie egzystują w dwóch równoległych systemach klasyfikacyjnych: w e w n ę t r z n y m (cygański — czysty) i zewnętrznym (niecygański — skalany). Dla każdego z nich obowiązują inne mechanizmy działania, inne systemy wartości opierające się o przestrzeganie (Romania — rytualny zespół cech stereotypu Cygana-Rom) i ł a m a n i e (marime — skalanie) obyczajów własnej społeczności. 1 4 „Metodą, którą przede wszystkim posługuje się antropologia społeczna w celu uzyskania informacji, jest życie wśród ludzi, których badanie dotyczy, uczenie się ich języka, który jest najskuteczniejszym środkiem komunikowania się oraz u w a ż ­ ne obserwowanie zachowań ludzkich w codziennym życiu. Antropolog społeczny interesuje się zarówno tym, co ludzie robią, mówią, jak i tym, co mówią, że robią. Rozróżnienie między s ł o w e m a działaniem ma dla niego często ogromne znaczenie. Bliski kontakt badacza z badaną społecznością może się przerodzić 1 Słownik psychologiczny. Red. W. Szewczuk, Warszawa 1979 s. 15. ' J . Y o o r s, Przeprawa, Kraków 1978, s. 13. ' L . M r ó z , Some remarks on changes in the Gipsy culture, „Ethnologia Polona", vol. 4: 1979, s. 141-153. Fakt ten wielokrotnie podkreślają badacze zajmujący się problematyką cy­ gańską, np. A. Bartosz, L . Mróz. 4 12 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �178 RECENZJE w metodą obserwacji uczestniczącej (participant observation). Oznacza to, i ż antropolog współpracuje z ludźmi biorąc udział w ich działaniach — towarzyszy im w połowach, uczestniczy w obrzędach religijnych, przestrzega obowiązujące ich nakazy i zakazy, prowadzi z nimi w y m i a n ę posiadanych przedmiotów tak, jakby był członkiem tej społeczności" . Opis obserwacji uczestniczącej jako metody b a ­ dawczej przedstawiony przez R. Firtha jest bardzo niewystarczający. Sprawą otwartą w takim ujęciu pozostają rozważania nad typem społeczności, która ma być poddana tego rodzaju badaniu; nad długością czasu potrzebnego do jegoprzeprowadzenia, czy wreszcie nad celem, w osiągnięciu którego ma ono p o m ó c . 5 Analiza semantyczna pojęcia „obserwacja uczestnicząca" określając zakres by­ cia obserwatorem uczestniczącym, wyznacza jednocześnie role, jakie może on przy­ jąć w badanej społeczności. Prof. M a r t i n wyróżnia np. trzy typy obserwacji uczestniczącej: bycie członkiem danej wspólnoty (native sense, living-in sense, assimilation sense), pozowanie na członka grupy (posing as a member of a com­ munity), przyjęcie roli obserwatora (role of an observer in a community). Kon­ kluzja wywodu, jakkolwiek niezbyt przychylna dla tej metody, zawiera stwier­ dzenie, iż w pewnych kulturach, pod pewnymi warunkami i w stosunku do pew­ nego typu informacji, obserwacja uczestnicząca może b y ć najkorzystniejszą me­ todą dla naukowego zrozumienia danej społeczności. 6 Tego typu rozważania metodologiczne pomijają etyczną płaszczyznę b a d a ń , która w znacznej mierze w p ł y w a na wybór roli, jaką badacz przyjmie. Dla autora recenzowanej pracy te problemy są na tyle ważne, iż poświęca im wiele miejsca w swojej książce. Antropolog bardzo często przeżywa stany psychiczne, które można nazwać szo­ kiem kulturowym w y n i k a j ą c y m z faktu umieszczenia między „obcymi". Aby prze­ zwyciężyć ó w stan napięcia identyfikuje się w pewnym stopniu z obiektem swoich badań, uzyskując tym samym możliwość endogenetycznego poznania danej spo­ łeczności. Wątpliwości budzą śię w momencie przejścia do analizy antropologicz. nej — czy można fakiy zbierane z pozycji uczestnika danej kultury, będącej prze­ cież autonomicznym systemem, analizować egzogenetycznie? Czy informacje uzy­ skane metodą obserwacji uczestniczącej są wiarygodne i adekwatne do rzeczy­ wistości, której dotyczą? Pytania te są konsekwencją wybranej strategii badaw­ czej. Wybór jest w i ę c tym elementem, który uzasadnia cel podejmowanych badań, ale jest to zarazem sprzężenie zwrotne. Praca I . M. Kamińskiego powstała na podstawie materiałów zebranych pod­ czas badań terenowych prowadzonych przez autora w Polsce, Czechosłowacji i Szwecji w latach 1966-1979. Podczas badań prowadzonych w Polsce i Czechosłowacji posługiwał się metodą jawnej obserwacji uczestniczącej. Zdaniem niektórych badaczy dla antropologów ten typ obserwacji jest jedynym m o ż l i w y m do zastosowania, co wynika ze specy­ fiki społeczności, które są obiektem badań — grupy etniczne, w których nie­ m o ż l i w e jest dla antropologa ukrycie jego tożsamości jako „obcego". Dla autora recenzowanej pracy stosowanie tej techniki badawczej łączy się z niebezpieczeń­ stwem manipulowania badaczem przez informatorów, szczególnie w społecznościach, izolowanych. Z jednej strony badacz wybierający tę metodę nie powinien by&, 7 5 R. F i r t h, Social Antropology, {w:] Encyclopaedia Britannica, Chicago 1960, vol. 20, s. 862. M. M a r t i n a , Understanding and participant observation in cultural and. social anthropology, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 303-331. Na przykład J . B. A g a s s i , Comments: theory and pracice of paricipant_ observation, [w:] Boston studies in the philosophy of science, Dordrecht 1969, s. 331-340; B. B e r e l s o n , G . A. S t e i n e r , Human behavior. An inventory of. scientific findings, New York 1964. 8 7 �179 RECENZJE w żaden sposób uzależniony od grupy, którą bada. Wszelkie związki, np. osobiste lub zawodowe, mogą w p ł y w a ć na treść informacji, których przekazywanie w spo­ sób celowy i zamierzony będzie realizowało stereotyp ogólnie funkcjonujący i po­ chodzący z centralnego ośrodka dyspozycyjnego. Z drugiej zaś strony brak tych z w i ą z k ó w czasami wręcz uniemożliwia poznanie grupy, a z pewnością znacznie wydłuża czas badań. Wątpliwa jest również skuteczność tej strategii, gdyż pewne poziomy systemu społeczno-kulturowego pozostają zamknięte. T a k w przypadku C y g a n ó w było np. z instytucją marime (skalanie) i jej znaczeniem dla funkcjono­ wania grupy. Studia szwedzkie I . M. Kamińskiego zostały zdeterminowane jego osobistą sy­ tuacją. Przybył do Szwecji pod koniec 1972 r. i na skutek różnych okoliczności uzyskał status imigranta „cennego dla państwa" tylko i w y ł ą c z n i e ze w z g l ę d u na fakt bycia przezeń antropologiem. W Polsce autor zajmował w stosunku do C y ­ g a n ó w pozycję „obywatel", w Czechosłowacji „reprezentant" liczącej się mniej­ szości. Nawet, jeśli w jakiś sposób identyfikował się z Romami (Cyganami), to zawsze mógł wrócić do swojej rzeczywistości kulturowej i społecznej, odzyskać swoje przywileje, gdyż reprezentował „normę", od której „odstępstwem" byli .wła­ śnie Cyganie. W Szwecji ta perspektywa uległa zmianie: Cyganie byli ci sami — nadal stanowili mniejszość we wrogim im otoczeniu; zmieniła się sytuacja I . M. K a ­ mińskiego. Stał się imigrantem w społeczeństwie, które wcale nie pałało chęcią przyjęcia go w poczet swoich członków. Nie mógł w i ę c już wracać do „swojego" układu. Cóż miało zatem stanowić dla niego o w ą „normę", jeśli sam mieścił się w zbiorze „dewiacja"? Jak przeżyć będąc i jednocześnie nie będąc członkiem społeczeństwa szwedzkiego? Znalazł się w sytuacji, w której stale tkwili Cyga­ nie — permanentny stan ambiwalencji. Eksperymenty z wykorzystaniem niekonwencjonalnych technik badawczych* oraz antropologiczna koncepcja strategii badań M a r u y a m y zadecydowały o wy­ borze identyfikacji z obiektem badań jako sposobie, poznania rzeczywistości, w k t ó ­ rej żyją Cyganie. Identyfikowanie się że stylem myślenia tej grupy nie oznacza, iż myślał tylko jak Cygan, b y ł to sposób myślenia jak przedstawiciel tych grup, które w jakikolwiek sposób odbiegają od powszechnego modelu. I . M. Kamiński przestał pretendować do spełniania wśród Cyganów roli „obywatela", bo nim przecież (jeszcze) nie b y ł — żył na marginesie społeczeństwa tak, jak żyli Cyga­ nie. Własna sytuacja stała się nie tylko czynnikiem wyznaczającym strategię ba­ dawczą; pomogła również w rozpoznaniu i zrozumieniu pewnych m e c h a n i z m ó w decydujących o kontynuacji kulturowej grup cygańskich, mechanizmów, które za­ pewniły przetrwanie mimo różnych zmian nieuniknionych w społeczności tak uza­ leżnionej od ludności osiadłej. 9 We wcześniejszych opracowaniach dotyczących problemu identyfikacji indywi­ dualnej I . M. Kamiński przedstawił model struktury tradycyjnego cygańskiego ośrodka dyspozycyjnego, którym jest społeczność cygańska, działająca według nakazów Romani. Analizując grupę cygańską „z zewnątrz" dostrzegł zmiany za­ chodzące w instytucjach cygańskich — rozbicie więzi etnicznej, działalność w insty­ tucjach popieranych przez niecygańską administrację, co stanowiło jedno z symulacyjnych zachowań pożądanych przez większość. „Gra" jest spełnieniem jej ocze­ kiwań, mimo iż pomiędzy rolą a rzeczywistością brak jakiejkolwiek łączności. 1 0 8 Autor cytuje eksperymenty Goffmana (instruktor sportowy w szpitalu dla psychicznie chorych), Griffina (wymiana pigmentu, aby być białym, ale interpre­ towanym jako czarny), S. Estroff (poddanie się leczeniu farmakologicznemu). Owa koncepcja metodologiczna nazywana jest w języku angielskim polyocular anthopology. I . M. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne: Cyganie-Romowie, „Etnogra­ fia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 37-53. 9 1 0 �180 RECENZJE Wrogość i niechęć to najczęściej spotykane postawy w stosunku do C y g a n ó w i jakkolwiek trudno upatrywać w ich zachowaniu przemożnego dążenia do bycia akceptowanym przez środowisko niecygańskie, to przecież owo akceptowanie może d a w a ć świadomość „wolności", aby b y ć „innym". Cyganie realizują tę „grę" ś w i a domie — wiedzą, jacy są naprawdę, potrafią sterować swoją rolą i wykorzysty­ w a ć ją dla w ł a s n y c h celów. Wielość lojalności przy jej silnym rozwinięciu wobec w ł a s n e j grupy powoduje traktowanie wszystkich innych grup jako obce . Relacje międzygrupowe nasycone sympatią, niechęcią czy wrogością nie w y ­ znaczają zakresu k o n t a k t ó w tylko Cyganie — nie-Cyganie. Termin „polscy C y ganię", jakim określają niecygańscy przedstawiciele administracji R o m ó w mieszka­ jących na terenie Polski, jest mylący — zakłada w e w n ę t r z n ą jednorodność tej społeczności. W rzeczywistości składa się ona z różnych, obcych sobie rytualnie grup. To właśnie rytuał i jego centrum — marime — wyznacza granice między Cyganami a gadéami, między różnymi grupami cygańskimi, między interesami jednostki a grupy, między mężczyzną a kobietą. Na płaszczyźnie kontaktów z ludnością niecygańską pojawił się, już wkrótce po ich przybyciu do Europy, problem narzuconej z zewnątrz władzy — przy­ wódca „obcy" (choć mógł nim być także Cygan) znalazł się w opozycji do przy­ w ó d c y „swojego". Dwuznaczność pozycji tego pierwszego była likwidowana po­ przez jego rytualne podporządkowanie się przywódcy w e w n ę t r z n e m u . Przeocze­ nie owego faktu d w u w ł a d z y przyczyniło się do powstania przekonania, iż dzia­ łanie narzuconej władzy wśród C y g a n ó w stanowi objaw zmiany ich społecznej ekologii. Przejście (passing) stanowiąc znalezienie i w y r a ż e n i e formy uczestnictwa w społecznych i kulturowych atrybutach grupy różnej od w ł a s n e j traktowane by-.__ wa jako symptom akulturacji. Dla I . M . Kamińskiego koncepcja passing, ś w i a d o mie realizowana przez Cyganów, jest mechanizmem obrony kulturowej, a nie re­ zultatem akulturacji. Przystosowanie się do środowiska oznacza przetrwanie.W przypadku C y g a n ó w owo przystosowanie się Jest procesem ciągłym. Jak zatem-.* mogą żyć jako określona kulturowo społeczność, będąc bez przerwy w s t a n i e j przejścia? Przejście — owo przekraczanie siebie i swojej grupy — zakłada kontakt z nie-v, -Cyganami. Podstawę owych kontaktów wyznacza rytuał — tabu i jego konse-V' kwencja — skalanie. Jak zostało już wspomniane poprzednio, z punktu widzenia— Cygana istnieją dwie kategorie ludzi: Cyganie-Roma i nie-Cyganie-gradźoune, ca w konsekwencji daje dwa opozycyjne systemy wartości: Romania i marime. C y ­ ganie funkcjonują w tych dwóch systemach jednocześnie: cygański—czysty, nie*, . cygański—skalany, świat w e w n ę t r z n y i świat z e w n ę t r z n y . Innymi słowy, bycid;' Cyganem oznacza równoczesne bycie nie-Cyganem i Cyganem, który w obrębie^ « własnej społeczności postępuje zgodnie z zasadami Romani, a poza nią (w myflU. tychże samych zasad) łamie je, symulując zachowanie akceptowane i pożądane przez większość. .......... 11 v 14 t D ą ż e n i e m autora było przedstawienie rzeczywistości jego informatorów. C4»£J jest to możliwe? „Kim jestem? — pytasz mnie i oczekujesz odpowiedzi. Ale powiedz mi, ja«C4" kiej odpowiedzi oczekujesz ode mnie... Posłuchaj, mogę tobie opowiedzieć k i l k i ^ . ; prawdziwych zdarzeń, ale potem ty będziesz chciał dorobić do tego tłumaczenie . gadźa. '. ; Nie jesteś pierwszym, który zadaje mi tak głupie pytanie. Jestem Rom, cztó*j*-¿; \ wiek oczywiście — jak to powiedział pewien dziennikarz «ludzka istota z Indii»""Ł« ^ f R. E . L a n e , D. O. S e a r s , Public opinion, New Jersey 1964. '. K a m i ń s k i , Sprzężenia akulturacyjne Cyganie-Romowie. * I . M. K a m i ń s k i , The stote of ambiguity. Studies of Gypsy refugee*?/ (Antropological research), Univ. of. Gothenburg 1980. ЭНЩ 1 1 1 2 1 S �RECENZJE 181 Jeśli już padła nazwa praojczyzny Cyganów, to rys historyczny przedstawiony przez I . M. Kamińskiego w recenzowanej pracy ukazuje ich dzieje na terenie Polski od końca X I V w. na tle polityki władz w stosunku do tej' mniejszości. Ten sposób prześledzenia historii grup cygańskich jest podporządkowany założe­ niom pracy tzn. funkcjonowanie koncepcji passing i zachowań symulacyjnych, jakże często branych za rzeczywistość i oznakę „cywilizowania się" Cyganów. Nie jest łatwo, nawet przy użyciu drakońskich metod, zmusić kogoś do całkowitej zmiany jego społecznej i kulturowej rzeczywistości. Powiedziałabym, iż tym trud­ niej, im mniej zna się tę rzeczywistość, którą chce się zmieniać. Ustrukturalizowanie społeczności Cyganów identyfikuje jednostkę poprzez wy­ znaczenie jej w ł a ś c i w e g o i przynależnego miejsca w grupie, rodzie, rodzinie. I . M. Kamiński definiuje każdą z tych wspólnot posługując się terminologią cy­ gańską (natsia, vitsa, familija, tsera, tabor, kumpania) podkreślając jednocześnie ich determinujący w p ł y w na zachowanie jednostki. Drugim elementem zapewniającym w ł a ś c i w e funkcjonowanie grupy jest jej przywódca odpowiedzialny za dobrobyt członków vitsy (rodu), podejmujący w i ą ­ żące decyzje i umacniający solidarność grupy. Ze względu na znaczenie tej funkcji dla przetrwania grupy musi nim b y ć mężczyzna, który pod w z g l ę d e m „czystości" k r w i i pozycji społecznej zajmuje w systemie pokrewieństwa w y s o k ą pozycję, cie­ szy się szacunkiem, co jest już uzależnione tylko od jego w a l o r ó w osobistych, od­ znacza się umiejętnością szybkiego działania, a przede wszystkim posiada do­ świadczenie, którego miarą jest znajomość Romani. Obserwacja stanowi jedyną drogę poznania zwyczajowego systemu prawnego. W związku z tym przywódcą grupy cygańskiej zostaje człowiek w wieku i o doświadczeniu, które gwarantują, iż sprosta odpowiedzialności, jaka łączy się z pełnieniem funkcji przywódcy. Ponadto autor omawia mechanizm społecznej kontroli — marime, traktując go jako klucz do zrozumienia kulturowej trwałości grup cygańskich. Marime jest jedyną sankcją, jaką dysponuje grupa wobec jednostki, ale niezwykle silne jest jej .oddziaływanie — wykluczenie ze społeczności jest karą najcięższą. Żyjąc w oto­ czeniu innych grup, Cyganie stają w obliczu dwóch kodeksów postępowania — Romani i Prawa. Rodzi się w ó w c z a s konflikt. Prawo bazuje na rozpatrywaniu całych kategorii zjawisk, Romania interpretuje precedensy. Stanowi ona broń, k t ó ­ rej stosowanie ukazuje wymiar etyczny posługującego się nią — interpretacja pojedynczych przypadków stwarza możliwość manipulowania decyzjami biorących udział w rozpatrywaniu sprawy przez przywódcę. Nie ma on co prawda prawa jednostkowego ferowania wyroku i ogłaszania kogoś magerdo (skalany), ale jego pozycja pozwala na „sugesię". Inne formy podniesienia prestiżu jednostki i rodziny, przejście na inny po­ ziom w ramach własnej grupy, stanowią instytucje małżeństwa i kumostwa. Są one w ł a ś c i w i e instytucjami mężczyzn służącymi nawiązaniu więzi ekonomicznych i politycznych. Nie są one egalitarne, ale umożliwiają rozszerzenie bazy kontak­ tów, które poprzednio nie były możliwe do nawiązania. Świat kumpanii (odpowiednik taboru po osiedleniu) Sławomira, w który wszedł autor, oferował mu wizję przeżycia i bezpieczeństwa. Jadał u Cyganów, ponieważ był głodny; uczestniczył w ich działalności, nie jako obserwator, ale jako współuczestnik, choć nie zawsze były to przedsięwzięcia legalne. W sytuacji, w jakiej znalazł się I . M . Kamiński, byli również Cyganie, ale ich pozycja była uprzywilejowana — oficjalnie byli emigrantami. Ten status, zgodnie z ustawodaw­ stwem szwedzkim , dawał im prawo do pracy, mieszkania, bezpłatnej opieki le­ karskiej, szkoły i korzystania z usług tych instytucji, które miały im z a p e w n i ć lepszą i szybszą adaptację w nowym środowisku. „W Szwecji, większa część ro14 1 4 Problemy legislacyjne dotyczące Cyganów skandynawskich porusza M. G r o n f o r s , Blood feuding among Finnish Gypsies, Helsinki 1977. także �182 RECENZJE dzin cygańskich otrzymała mieszkanie, a dzieci uczęszczają do szkół p a ń s t w o ­ wych; często pomaga im odpowiednio przeszkolony nauczyciel, udzielając im ko­ repetycji i rozwijając ich szczególne zainteresowania. Ponadto istnieją obszerne programy alfabetyzacji dorosłych" . Poza tym w Szwecji znaleźli się grupą, której członkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i współpracy; grupą, która m i a ­ ła już zakodowany system przeżycia w obcym i wrogim sobie otoczeniu. Rzeczywistość cygańska weszła w życie I . M. Kamińskiego nie na zasadzie jego poddania się eksperymentowi — bycie z Cyganami na co dzień dawało szansą przetrwania i zarabiania na chleb. Charakterystyczną cechą właśnie tego opraco­ wania jest przewijające się powiązanie osobistej sytuacji autora z losami bada­ nych przez niego Cygnów. Wydaje mi się, iż w ł a ś n i e ten czynnik zadecydował o tak w y r a ź n y m zaakcentowaniu etycznej strony badań antropologicznych. Oczywiście udział w różnorakiej działalności C y g a n ó w nie b y ł m o ż l i w y n a ­ tychmiast po „wejściu" do grupy. Lojalność I . M. Kamińskiego była w różny spo­ sób sprawdzana; powoli przechodził ze świata skalanego do świata rytualnie czy­ stego — na jego margines. B y ł w i ę c marginal native w dwojakim sensie: wobec społeczeństwa szwedzkiego i wobec grupy cygańskiej. Tytułową ambiwalencję położenia C y g a n ó w i ich passing w trzech krajach, z których pochodzą materiały, przedstawił autor w czwartej części swojej pracy. Analizując dane statystyczne z terenu Czechosłowacji stwierdził, iż w okresie 2 lat nastąpiło g w a ł t o w n e zmniejszenie liczby C y g a n ó w w tym k r a j u * . Hipoteza brzmia­ ła: zmniejszenie było konsekwencją procesu przejścia. Pojawiła się cygańska inte­ ligencja, która została wykorzystana przez władze w ich polityce wobec mniej­ szości etnicznych. Korzyści, jakie d a w a ł o przyjęcie nowego stereotypu, przyczy­ niło się jednocześnie do odrzucenia przez wielu Cyganów swojego cygańskiego po­ chodzenia. T y m samym dobrowolnie wyszli poza układ w ł a s n y c h grup, przez co zarówno oni, jak i członkowie ich rodzin, stali się w m y ś l przepisów Romani magerdo. Analizując zebrany materiał biograficzny I . M. Kamiński stwierdza, iż pierwsze pokolenie owej inteligencji przestrzega jeszcze pewnych zasad Rom*ni; druga generacja, mieszkańcy miast, nie poczuwała się już do żadnej lojalności wo­ bec vitsa, ograniczając jej zasięg i to też nie zawsze, tylko do poziomu familiji. W taki sposób ludzie, którzy przez niecygańską społeczność byli określani jako Cyganie, przez członków społeczności cygańskiej posługującej się kategorią rosej uważani byli za skalanych^ W ich postępowaniu zabrakło wzorca zachowań „we-*.. wnątrz" własnej grupy, a za brak lojalności karą jest marime. Drogą powrotu " mogło się stać, jak to opisuje autor, rytualne podporządkowanie się narzuconegoprzywódcy w e w n ę t r z n e j władzy poprzez np. instytucję kumostwa. 1S 1 W Polsce, do dnia dzisiejszego, Cyganie drogo płacą za I I w o j n ę światową:, rozbicie poczucia solidarności, dowolność przestrzegania zasad Romani. T a sytua­ cja jest konsekwencją przypadków zdrady, fizycznej zagłady, elastyczności stoso- • wania się do kodeksu postępowania — zagrożenie życia nie pozwalało na ujęcie różnych działań w zasady Romani. „[...] musisz grać s w o j ą cygańską muzykę,— ale bez m ó w i e n i a komukolwiek, je żestem Cyganem {...]. B y ć Irańczykiem, P a k i - _ stańczykiem. Kimkolwiek. Nie głupim Cyganem" ¡~ Podsumowanie raportu ze stanu badań można w ł a ś c i w i e uznać za podsumo­ wanie pracy: najogólniejszy podział, j a k i istnieje w świadomości Cyganów, p r z e - „ biega na poziomie Cyganie — nie-Cyganie. Granica między tymi dwoma światami jest kontrolowana przez mechanizm marime. Koncepcja marime istnieje we wszyst-'; kich grupach cygańskich, choć wykazuje zróżnicowanie w zależności od grupýí~ 1 5 A . R. I v a t t s , Istruire gli Zingari, „II Corriere", vol. 11: 1974, s. 8. ш Dane statystyczne dotyczące tego zagadnienia zawiera cytowany już a r t y k i d ¿ I. M. Kamińskiego dotyczący sprzężeń akulturacyjnych Cyganów. K a m i ń s k i , The state of ambiguity... ¿1 6 1 7 : �183 RECENZJE Autor cytuje Anne Sutherland: „Kategorie skalania odgrywają ważną rolę w dwóch wymiarach struktury społecznej. Po pierwsze są one kluczową koncepcją do t ł u ­ maczenia struktury na działanie i zrozumienie sposobu działania w ł a ś c i w e g o dla danej struktury. Po drugie — kategorie skalań są j ę z y k i e m społecznych g r a n i c " w y z n a c z a j ą c y m zakres możliwego dla Cygana przejścia; mechanizmem pozwala­ j ą c y m przetrwać pomimo stałego bycia w stanie passing. Cyganie przez wieki tępieni rozwinęli sztukę przeżycia — jawić się światu z e w n ę t r z n e m u w pewnym stereotypie realizującym zapotrzebowanie większości, a jednocześnie b y ć Cyganem „wewnątrz" własnej grupy. Jak stwierdza autor, nie tylko Cyganie rozwinęli w so­ bie tę umiejętność przetrwania jako grupa społeczna określona kulturowo, wyko­ rzystując migracje, zgadzając się na funkcjonowanie narzucanej im władzy. Na­ wet te narody, które znalazły się pod obcym panowaniem, dążyły do utrzyma­ nia swojej ciągłości kulturowej, działając w e d ł u g podobnych zasad: migracja, kompromis, dobrowolna izolacja, współpraca lub zorganizowana opozycja. Są to mechanizmy uniwersalne, a Cyganie są tylko przykładem grupy posługującej się nimi i właśnie tak rozumie tę społeczność autor. B y ć może radzą sobie lepiej od innych, ale oni są stale poddani presji wrogiego otoczenia. 18 Trudno oczekiwać, iż odtąd wszyscy antropologowie badający procesy spo­ łeczne zaczną traktować analogie pomiędzy sobą z grupami badanymi jako obo­ w i ą z u j ą c ą metodę. Technika, którą wykorzystał I . M. Kamiński, nie jest dobra na wszystko, ale z pewnością jest to nowa droga poznawania rzeczywistości ba­ danej grupy. Każdy odmienny system kulturowy posługuje się innym kodem, posiada inną epistemologię i nie jest przekładalny na inny system. T y m , co może je łączyć, są pewne mechanizmy uniwersalne wyrażane w różnej formie. Odnale­ zienie tych m e c h a n i z m ó w kryjących się pod wieloma postaciami ludzkich zacho­ w a ń stanowi w ł a ś n i e istotę naukowego poznania rzeczywistości. Jej opis jest tylko w s t ę p e m . Etyczna płaszczyzna rozważań metodologicznych autora znalazła swój wyraz w zastosowanej metodzie badawczej. Istotną rolę odgrywa fakt, iż jest to kolejna już praca będąca osobistą relacją badacza, swoistym dialogiem prowadzo­ nym przez antropologa i imigranta w jednej osobie (o ile dialog może prowadzić jedna osoba). Ten typ relacji bardzo często w y s t ę p u j e w pracach etnologów za­ chodnich. Jest to praca n i e w ą t p l i w i e trudna, o wielu poziomach m y ś l o w y c h i jako, iż Sternowi kontynuację poprzednich badań I . M. Kamińskiego, wymaga sięgnięcia po jego wcześniejsze opracowania. U w a ż a m , iż tę książkę należałoby przetłumaczyć, i to nie tylko ze w z g l ę d ó w metodologicznych czy merytorycznych, ale również z uwagi na styl przekazywania naukowej treści. Renata V I L M O S V O I G T , Úvod do semiotiky, tyka społeczna Vilmosa Voigta. Hryń Tatran, Bratislava 1981, ss. 260. Semio­ Semiotyka, skupiająca swe zainteresowanie na świecie znaków, o g l ą d a n y m w c a ł y m swym bogactwie i wszelkich uwarunkowaniach, znajduje się ciągle na etapie rozwoju i twórczych poszukiwań. Liczne badania ustalają związki między własnościami znaków, znakowych s y s t e m ó w czy znakowych procesów (na bazie 1 8 Za I . M. K a m i ń s k i m , A. Sutherland, London 1975. Gypsies: the Hidden Americans, �184 RECENZJE teorii komunikacji). Jednakowoż rozstrzelenie metodologiczno-epistemologiczne tej dyscypliny wyraźnie ilustrują spory o zakres podstawowych pojąć (np. znaku), czy o możliwości i granice poznawcze semiotyki. Równocześnie powstają prace systematyzujące dorobek semiotyki, ukazujące jej źródła i historyczny rozwój, k l a ­ syfikujące różne tradycje metodologiczne rozwijane w badaniach semiotycznych. Do takich prac należy książka Vilmosa Voigta Úvod do semiotiky. Vilmos Voigt (1940), kierownik Katedry Folklorystyki Uniwersytetu Loránda Eotvósa w Budapeszcie zajmuje sią g ł ó w n i e badaniami literatury ludowej, korzy­ stając z dorobku wielu dyscyplin: folklorystyki, semiotyki, etnografii, j ę z y k o ­ znawstwa, literaturoznawstwa i teorii komunikacji. Niektóre prace z jego pokaź­ nego dorobku naukowego ukazały sią w obcych przekładach. Systematyczną prezentację panoramy semiotycznej przeprowadza Voigt anali­ zując pojęcie znaku jako podstawowego terminu semiotyki. Znak wpleciony zo­ staje w komunikacyjną sferę ludzkiej aktywności, gdzie aspekty semiotyczne zna­ ku powiązane są z jego użyciem, społecznym obiegiem. Tło społecznej a k t y w n o ś c i komunikacyjnej człowieka związane jest z całokształtem społeczno-historycznej działalności ludzi przekształcającej rzeczywistość przyrodniczą i społeczną. Wska­ zuje to na marksistowskie proweniencje stanowiska Voigta, zresztą do k l a s y k ó w marksizmu odwołuje się on często. Drugim fundamentem semiotyki Voigta jest tzw. triadyczna koncepcja znaku wprowadzona przez amerykańskiego filozofa C h a r lesa S. Peirce'a. Znak jest tu ujmowany jako trójczłonowa relacja łącząca środek przekazu (medium, materialny nośnik), przedmiot i znaczenie. Tylko połączenie tych e l e m e n t ó w tworzy znak. Środkiem przekazu może b y ć każde empiryczne zjawisko zmysłowe, które wejdzie w trójczłonowa relację znakową, przedmiot znaku nie musi być zjawiskiem realnym, jego sposób istnienia poza triadą jest tu nieistotny, jest on bowiem odniesieniem znaku — istnieje w i ę c w tym sensie, w jakim istnieje znak; natomiast znaczenie, czyli interpretant znaku, odnosi ś r o ­ dek przekazu do przedmiotu znaku, gdzie z tą mediacją łączy sią pewna treść. Znak nie zastępuje przedmiotu, a dotyczy tylko jego jakiejś cechy lub funkcji. W znaczeniu (interpretancie znaku) zawarte jest w i ę c to, w jakim sensie znak odnosi się do swego przedmiotu. W ten sposób triada zostaje scalona. Z konstruk­ cji triady wynika podział znaków na: znaki związane ze swoim przedmiotem (ikon, indeks, symbol), znaki z punktu widzenia interpretanta (remat, dicent, argu­ ment) i znaki same w sobie (quali-, sensi-, legi-znaki). Triadycznej koncepcji zna­ ku przeciwstawia się koncepcja diadyczna, w y w o d z ą c a się z lingwistyki F . de Saussure'a (koncepcja dominująca zwłaszcza w tradycji semiologii francuskiej). P o d s t a w o w ą kategorią u de Saussure'a była opozycyjna para pojęć: znaczące i zna­ czone (w semiotyce: plan wyrażania i plan treści). Znak zastępował tu coś innego. 4 Wydaje się, że te dwie różne koncepcje znaku określają dwa podstawowe nurty, dwie tradycje uprawiania semiotyki. Voigt widzi większe możliwości w przy­ jęciu triadycznej koncepcji znaku. W ten sposób analizie semiotycznej przywró­ cony zostaje społeczny świat zewnętrzny, tworzy się możliwość przełamania opo­ zycji synchronu i diachronii, czy uchwycenia różnicy między poznaniem symbolicz­ nym a intuicją. Z tymi problemami badacze o orientacji „diadycznej" nie mogli się uporać. Wyróżnione przez C h . Morrisa trzy kategorie relacji ustanawiające -zjawiska znakowe: semantyka, syntaktyka i pragmatyka, służą do typologii dziedzin wiedzy o znakach. Semiotyka dzieli się w i ę c na trzy autonomiczne, analityczne dziedziny: semantykę — skupiającą się na znaczeniach znaków (ich pozasystemowych desygnatów), syntaktykę — badającą w e w n ę t r z n ą budowę zjawisk semiotycznych (struk­ turę tekstu) i pragmatykę — analizującą użycie znaków (stosunek u ż y t k o w n i k ó w znaków do tych znaków) i ich znaczenia w konkretnej, historycznej kulturze (trze^ ba poznać kod danej kultury, by interpretować znaczenia). �RECENZJE 18& W takiej koncepcji semiotyki przyjmuje się systemowy charakter z n a k ó w , gdzie znaki w jednorodnych systemach cechuje wzajemne zrelacjonizowanie. S y ­ stemy semiotyczne (znakowe) są społecznie i historycznie uwarunkowane. K a ż d y znak związany jest ze swym obiektem, określa nosiciela znaku i ma swego interpretanta. Społeczny charakter tych zjawisk określa zarazem społeczny charakter s y s t e m ó w semiotycznych. Na takich podstawach opiera Vilmos Voigt swoją semio­ tykę społeczną. Oprócz konsekwentnej prezentacji własnego stanowiska badawczego, walorem książki Voigta jest skrótowe ukazanie filozoficznych i naukowych źródeł semio­ tyki, a także próba całościowego objęcia i oceny sytuacji we współczesnej semio­ tyce. Początków semiotycznej refleksji poszukuje Voigt w filozofii starożytnej ( K r u sippos, Arystoteles, Platon), w średniowiecznych sporach o powszechniki, w filo­ zofii Kartezjusza, Leibniza, Locke'a. Wskazuje na istotną rolę, jaką w k s z t a ł t o w a ­ niu oblicza semiotyki odegrały współczesne kierunki filozoficzne (m. in. pragma­ tyzm Peirce'a, angielska szkoła analityczna, neokantyzm, fenomenologia, symbo­ liczna logika, marksizm, strukturalizm). Podkreśla rolę psychologii (behowioryzm, psychologia postaci, psychoanaliza), socjologii (interakcjonizm G . H . Meada), etno­ logii, teorii komunikacji, teorii informacji, logiki. Szczególną rolę odegrało j ę z y k o ­ znawstwo (teoria de Saussure'a, rosyjski formalizm, czeski strukturalizm, szkoła strukturalna — Hjelmslev, teoria gramatyki generatywno-transformacyjnej — Chomsky). Interesująco przedstawia się prezentacja dominujących szkół we współczesnej semiotyce. Omówiona zostaje: radziecka szkoła Moskwa—Tartu, w y w o d z ą c a się z formalizmu rosyjskiego i strukturalizmu (główni przedstawiciele: J . Ł o t m a n , W. Iwanow, W. Toporów, E . Mieletynski, B . Uspienski), niemiecka szkoła M . B e n sego, rozwijająca Peirce'owski program na podstawie teorii komunikacji, w ł o s k a semiotyka skoncentrowana w ośrodku Urbino (m. in. U . Eco, С. Serge, Т. de Mauro, Dorfles), francuska semiología w całej swej różnorodności i fuzjach ze strukturalizmem (R. Barthes, A. Greimas, L . Prieto, С. Bremond, J . Kristeva i inni), a także anglosaska semiotyka (T. Sebeok, K . Pike). Na tym tle o m ó w i o n a jest międzynarodowa działalność naukowa s e m i o t y k ó w (kongresy światowe) i w y ­ dawnicza (podstawowe periodyki). Mimo krótkiego stażu semiotyki (właściwie od początku lat sześćdziesiątych) jej dorobek jest imponujący. Pewnym brakiem książki Voigta, zwłaszcza z punktu widzenia etnografii, jest niekonsekwentne wykazanie związków semiotyki ze strukturalizmem, co impliko­ w a ł o powstanie dwóch istotnych nurtów w badaniach semiotycznych: nurtu for­ malnego (zwłaszcza semiologia francuska) i funkcjonalnego (semiotyka radziecka). Semiotycy formalni (znajdujący inspirację w pracach W. Proppa, C . Levi-Straussa, L . Hjelmsleva, N. Chomsky'ego), przeprowadzając analizy na poziomie g ł ę b o k i m (nieuświadamianym), w istocie poszukują uniwersaliów kulturowych, czy reguł generujących teksty semiotyczne. Semiotycy funkcjonalni natomiast przyjmują e k w i w a l e n c j ę struktur tekstowych i ich funkcji w kulturze. Badania semiotyczne na gruncie etnografii często przejmują metodologiczne dezyderaty tych nurtów semiotyki. Skrajnie formalne podejście niesie w ó w c z a s niebezpieczeństwo przeceniania roli głębokiej struktury tekstu kosztem kontekstu kulturowego, kodu kosztem zachowania się, czy myśli kosztem działania. Szuka­ nie natomiast tylko socjologicznych w y z n a c z n i k ó w tekstów semiotycznych m o ż e prowadzić do skrajnego sytuacjonizmu lub ustalania zbieżności typu statystycz­ nego. Semiotyczna analiza trójaspektowa, którą lansuje Vilmos Voigt, rozwiewa — jak się wydaje — te niebezpieczeństwa, wprowadzając perspektywę użytkownika �186 RECENZJE z n a k ó w i świata zewnętrznego. W studiach etnograficznych może to doprowadzić — na płaszczyźnie metodologicznej — do zespolenia czynnika empirycznego, logicz­ nego i racjonalnego. Krzysztof Mify narodów mira. Enciklopiedija. t. I - I I , Moskwa 1980-1982. Piątkowski Izdatielstwo „Sowietskaja Enciklopiedija", „Publikacja niniejsza stanowi bodaj czy nie pierwszą w nauce światowej próbę całościowej i usystematyzowanej prezentacji twórczości mitologicznej wszystkich l u d ó w świata". Takim zdaniem przedstawia czytelnikom swoje dzieło komitet re­ dakcyjny encyklopedii, złożony z 11 osób z nestorem etnografii radzieckiej S. A. T o kariewem jako redaktorem naczelnym, i przyznać trzeba, iż niezależnie od wszel­ kich uwag, do jakich skłaniają dwa potężne tomy — liczące łącznie ok. 1400 stron dużego formatu — przytoczone słowa nie są wyłącznie chwytem reklamowym ani tym bardziej czczym samochwalstwem. Mity ludów świata są faktycznie publi-. kacją pod wieloma względami w y j ą t k o w ą , która z pewnością zajmie poczesne miejsce w zestawie różnego rodzaju słowników i encyklopedii poświęconych mito­ logii oraz mitoznawstwu. Dla wszystkich zaś, którzy śledzą ożywiony rozwój inter­ dyscyplinarnych studiów nad mitologią w Z S R R , zapoczątkowany w latach 60-tych, encyklopedia ta stanowić będzie swego rodzaju efektowne zwieńczenie imponującej liczby publikacji z tej dziedziny, jakie ujrzały światło dzienne w minionych k i l ­ kunastu latach . 1 Autorzy każdej encyklopedii, ogólnej czy specjalnej, stoją zawsze przed trud­ nym zadaniem wyznaczenia granic zbioru wiadomości z jakiegoś zakresu czy dziedziny. Zazwyczaj decyduje o tym hierarchia ważności f a k t ó w i problemów, wynikająca ze stanu wiedzy o danym zakresie rzeczywistości, a ponadto pewne dodatkowe założenia — ujawnione bądź nieujawnione explicite — przyjęte przez autorów. Często już pierwsze kryterium, a drugie z reguły należą do kwestii dy­ skusyjnych. T a k też jest w przypadku omawianej publikacji. Aby osiągnąć cel całościowej prezentacji mitologii świata, zrębem encyklopedii uczyniono serię artykułów poświęconych „poszczególnym ludom i regionom", opatrzonych dodat­ kowo mapkami ułatwiającymi ich lokalizację. Mamy zatem np. hasło „Mitologia l u d ó w afrykańskich", a oprócz tego hasła dotyczące mitologii Dahomejeżykowi Aszanti, Bambara, Beninu itd. Kolejny poziom ogólności stanowią hasła szcze­ gółowe (bogowie, inne postaci mityczne, zdeifikowane pojęcia itd.). Hasła o cha­ rakterze ogólnym obejmują rzeczywiście „cały świat", zarówno w sensie prze­ strzennym, jak i czasowym, chociaż istnieją między nimi dość znaczne różnice. O ile bowiem wspomniana mitologia ludów Afryki doczekała się omówienia ogól­ nego, etniczno-regionalnego i w końcu szczegółowego, o tyle ludy Ameryki po­ dzielone zostały wyłącznie na trzy grupy (Ameryka Północna, Środkowa i P o ł u d ­ niowa), przy czym bliżej przedstawiono jedynie mitologię Indian Keczua. O mito­ logii Azteków, Majów, Tarasków, Zapoteków dowiedzieć się można albo z hasła ogólnego, albo z haseł szczegółowych dotyczących postaci mitycznych, co uderza 1 W y m i e ń m y przykładowo wielotomowe serie Skazki i mify narodów Wostoka oraz Issledowanija po folkloru i mifologii Wostoka, w których publikowano prace i materiały dotyczące Azji, Afryki, Australii i Oceanii. Pierwszą serię firmował Institut Wostokowiedienija, drugą zaś — Institut Mirowoj Litieratury im. A. M. Gorkogo Akadiemii Nauk SSSR. �RECENZJE 187 szczególnie mocno, gdy porównać to z artykułami na temat mitologii l u d ó w k a u kasko-iberyjskich, malgaskich, samojedzkich, czy też choćby Prusów i Ketów. Do­ dajmy, iż w wypadku Ameryki Środkowej całkowicie pominięto ludy żyjące obec­ nie, których mitologia jest nie mniej znana niż np. B u s z m e n ó w . Trudno powiedzieć, czy tego rodzaju dysproporcje w y n i k a j ą ze ś w i a d o m i e przyjętych założeń, czy są raczej odbiciem zróżnicowania stanu wiedzy w środo­ wiskach naukowych, których przedstawiciele uczestniczyli w opracowywaniu ency­ klopedii. B y ć może w grę wchodziły jeszcze inne, bardziej indywidualne czynniki, gdyż inaczej nie sposób zrozumieć m. in. zasad, jakimi kierowali się autorzy za­ mieszczając lub nie zamieszczając bibliografii. Towarzyszy ona wszystkim hasłom ogólnym, ale czytelnik hasła „mitologia Indian Ameryki P o ł u d n i o w e j " odsyłany jest do 7 pozycji (wśród których nota bene brak kilkutomowych Mitologiąues C . Lévi-Straussa!), podczas gdy bibliografia do hasła „żmij" zajmuje w i ę c e j niż kolumnę druku. Múlúngu — praprzodek i gromowładca bantujęzycznych l u d ó w Afryki Wschodniej — otrzymał 4 pozycje bibliograficzne, natomiast Quetzalcóatl — postać tak charakterystyczna dla mitologii Mezoameryki i tak kontrowersyjna, że poświęcono jej dziesiątki, jeśli nie setki publikacji —- nie zasłużył w ogóle na odsyłacz do literatury. Przy okazji nasuwa się pytanie ogólniejsze, o funkcje bibliografii w wydawnictwach encyklopedycznych. Czy ma ona odsyłać czytel­ nika do literatury podstawowej, bez względu na czas i miejsce jej powstania, czy w pierwszym rzędzie do literatury w rodzimym języku czytelnika? I w tej kwestii pomiędzy autorami haseł dają się zauważyć poważne rozbieżności. Powyższe uwagi dotyczą znacznie większej liczby haseł, choć przykłady wy­ brane zostały z zakresu najbliższego autorowi recenzji. Z drugiej wszakże strony, dysproporcje rażące nieco z punktu widzenia całości encyklopedii mają również swoje plusy, p o n i e w a ż szereg rozbudowanych artykułów poświęcono takim mito­ logiom, o których rzadko lub wcale nie wspominają publikacje autorów zachodnio­ europejskich i amerykańskich (nie dlatego, by o nich nie wiedzieli, lecz z prostego powodu, że dla Anglosasów mitologia K e t ó w jest równie odległa, jak dla Rosjan mitologia Huicholów). Jak wspomnieliśmy, hasła etniczno-regionalne tworzą zasadniczy zrąb dzieła, a wraz z hasłami szczegółowymi stanowią jego dużą część. I c h uzupełnieniem są a r t y k u ł y dotyczące mitologii tzw. wielkich religii (judaizmu, chrześcijaństwa, bud­ dyzmu i mahometanizmu), z których każdy posiada odpowiednie „zaplecze" w po­ staci haseł szczegółowych. Nie wnikając w sprawy merytoryczne ze względu na brak kompetencji, należy jednak wyrazić zdumienie, iż w bibliografiach „mito­ logii judaistycznej" i „mitologii chrześcijańskiej" nie figuruje Biblia jako dzieło samo w sobie, a nie przedmiot rozważań takich czy innych badaczy i komenta­ torów, do których zaliczono m. in. Z . Kosidowskiego! Osobną grupę stanowią hasła poświęcone „obiektom" mitologicznym (takim jak zwierzęta w ogóle i poszczególni ich reprezentanci, ptaki, rośliny, jadło, łuk, okno, smok, drzewo życia itp.) oraz kategoriom myśli mitologicznej (np. lewy/pra­ wy, góra/dół). Koresponduje z nimi ostatnia chyba możliwa do wydzielenia grupa haseł — nazwijmy je problemowymi, które są swego rodzaju przewodnikiem po mitologii jako takiej (np. „mity kosmogoniczne", „mity astralne", „czas mitycz­ ny", „bohater"), a równocześnie po ogromnym, z w i ą z a n y m z nią obszarze proble­ matyki antropologicznej (np. „archetypy", „kalendarz", „model świata", „historia i mity", „sztuka przedstawiająca i mitologia", „religia i mitologia"). Nie sposób w y m i e n i ć tu wszystkich haseł, których dobór zasługuje na osobne podkreślenie i uznanie, i nie na tym rzecz polega. Faktem jest wszakże, iż ta część encyklopedii w istotny sposób rzutuje na całość publikacji, czyniąc z niej nie tylko opasłe tomy, po które sięga się od czasu do czasu, gdy należy dowiedzieć się czegoś kon­ kretnego lub sprawdzić jakąś informację, lecz prawdziwie zajmującą pozycję, k t ó - �188 RECENZJE rej lektura pozwala także zrozumieć wiele z m e c h a n i z m ó w rządzących ludzką w y o b r a ź n i ą i historią „kultury duchowej". Byłoby zapewne przesadą, gdyby powiedzieć, że Mity ludów świata stanowią sui generis podręcznik mitoznawstwa, już choćby z tego powodu, iż pośród 73 auto­ r ó w reprezentowane są różne podejścia do mitologii, czasem diametralnie od­ mienne orientacje teoretyczne. Ale bez wątpienia cechy takie recenzowane dzieło posiada i to nawet nie dlatego, że otwiera je wielostronicowy w s t ę p pt. Mitologia pióra S. A . Tokariewa i E . M. Mieletinskiego, a hasła zaliczone do d w ó c h ostatnich grup tworzą pokaźny ilościowo zespół. O wiele większe znaczenie ma dominacja w ł a ś n i e w hasłach dwóch ostatnich grup ujęcia strukturalno-semiotycznego, czego powodem jest nieustanne pojawianie się wśród ich autorów W. N. Toporowa, a obok niego W. W. Iwanowa, E . M. Mieletinskiego, rzadziej innych. Także wielu autorów, piszących hasła z grupy etniczno-regionalnej, ujawnia w sposób mniej lub bardziej w y r a ź n y w p ł y w y tej orientacji. Skutek jest taki, że czytelnik — chcąc nie chcąc — poznaje oprócz f a k t ó w z dziedziny mitologii określone instru­ mentarium pojęciowe, jakim operują autorzy, otrzymuje pewne punkty odniesie­ nia, dzięki k t ó r y m lawina encyklopedycznych danych, miast stać się swoistym panopticum, zyskuje porządek, hierarchię i w e w n ę t r z n ą spójność. Przynajmniej częściowo. Oczywiście, takie wyraźne „piętno" teoretyczne odciśnięte na sporej części haseł rodzi dwojakie uczucia. U tych, którzy je akceptują, będzie to nie­ dosyt, rodzaj żalu, że zabrakło go w innych wypadkach. U z w o l e n n i k ó w „czystych" f a k t ó w — bez względu na to, co określenie to oznacza — wzbudzi niechęć. Zwo­ lennicy odmiennych orientacji będą się zżymać. Niżej podpisany upatruje w tym dużą zaletę encyklopedii. 2 Dwie jeszcze rzeczy zasługują na podkreślenie. Zgodnie z t y t u ł e m publikacji, nie przewidującym ograniczeń czasowo-przestrzennych, autorzy starali się — aczkolwiek z różnym skutkiem — uwzględnić wszystkie większe grupy ludzkie i sięgnąć od paleolitu aż po dzień dzisiejszy. Temu ostatniemu celowi służą m. in. zazwyczaj krótkie, ale dość częste sygnały o sposobach wykorzystania (czy też o sposobach pojawiania się) obrazów i m o t y w ó w mitologicznych w literaturze pięk­ nej, plastyce, teatrze i muzyce. Dwie pierwsze dziedziny twórczości o m ó w i o n e zo­ stały pod tym k ą t e m również w osobnych artykułach autorstwa J u . M. Lotmana, Z. G . Minca i E . M. Mieletinskiego (Literatura i mity) oraz W. N. Toporowa (Sztuka przedstawiająca i mitologia). Druga ze wspomnianych rzeczy łączy się ściśle z poprzednią — jest nią przebogata, świetnie dobrana i nie najgorzej w y ­ drukowana szata ilustracyjna, będąca integralną częścią odautorskiego tekstu, a zarazem samodzielnym przeglądem sztuki mitologicznej od wczesnodziejowych malowideł i rzeźb po dzieła artystów niemal nam współczesnych. Encyklopedia opatrzona została ponadto indeksem nazw i pojęć pojawiających się wielokrotnie, w różnych hasłach. Warto dodać, że nakład jej w y n o s i ł 100 000 egzemplarzy. Ryszard 8 Tomicki Wśród autorów haseł znajduje się, prócz uczonych radzieckich, znany etnosemiotyk węgierski Mihály Hoppál z Budapesztu. �•t RECENZJE 189 A . J O N A I T I S , Tlingit halibut hooks: an analysis of the visual symbols of a rite of passage, Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, New York 1981, vol. 57, part 1, ss. 48, ilustr. Niewielka rozprawa Aldony Jonaitis z Department of Art, State University of New York at Stony Brook, pomimo wąskospecjalistycznego tematu, stanowi godny uwagi przyczynek do gigantycznego wręcz problemu, jakim są relacje po­ między materialnymi wytworami kulturowymi a tzw. kulturą duchową. Przed­ miotem analizy są rzeźbione haki do p o ł o w u halibutów u ż y w a n e przez Indian Tlingit z południowo-wschodniej Alaski i autorka z r o z m y s ł e m utrzymuje się w granicach, które wyznacza hasło „sztuka Indian Północno-Zachodniego Wybrze­ ża". Jednak poruszone przez nią kwestie wykraczają poza te ramy* i prowokują każdego, kto nie jest szczególnie zainteresowany kulturą Tlingitów czy sztuką Północno-Zachodniego Wybrzeża Ameryki Północnej do pytań ogólniejszych: co i w jaki sposób odzwierciedlają zdobienia na narzędziach pracy?, czy, a jeśli tak, to w jaki sposób, odczytać można pozatechnologiczne i pozatechniczno-użytkowe Informacje zakodowane w tego typu wytworach? Omawiana praca dostarcza na nie odpowiedzi jednostkowej, lecz nader interesującej. A. Jonaitis dążąc do wyjaśnienia semantyki w y o b r a ż e ń na hakach rybackich, 0 których od dawna wiedziano, że były obiektami posiadającymi w opinii u ż y t ­ k o w n i k ó w „moc magiczną", przeprowadza dwojakiego rodzaju analizy. Po pierw­ sze — rekonstruuje i konceptualizuje społeczno-kulturowy kontekst badanego wy­ tworu, po drugie — dokonuje analizy w i z e r u n k ó w umieszczonych na samym w y ­ tworze. Podstawowe znaczenie dla rezultatów pracy ma ustalenie, iż p o ł o w y hali­ buta są zajęciem szczególnym, pod wieloma względami opozycyjnym w stosunku do połowów łososia, w y m a g a j ą c y m od rybaków opuszczenia „swojego świata" 1 podjęcia działań w „świecie innym, obcym". Do określenia tych dwóch przeciw­ stawnych obszarów rzeczywistości autorka używa terminów sacrum i profanum (za E . Durkheimem), z czym można polemizować: nie w y d a j ą się one bowiem do­ statecznie adekwatne, lecz co nie przeszkadza uznać za w pełni uzasadnione od­ w o ł a n i a się do teorii rytuałów przejścia A. van Gennepa i V . Turnera, które pro­ w a d z ą autorkę do wniosku, że tlingicki rybak łowiący halibuty znajduje się w stanie liminalnym, czasowo upodabniając się do szamana. Wskazują na to r ó w ­ nież analogie pomiędzy wyobrażeniami w ł a ś c i w y m i „sztuce szamańskiej" i wize­ runkami umieszczanymi na hakach, których styl jest ponadto całkowicie odmien­ ny od stylu zdobnictwa przedmiotów należących do „sfery profanum". Symboliczne funkcje h a k ó w nie ograniczają się jednak po prostu do magicz­ nego „wspajcia" rybaka. Analiza rzeźbionych wyobrażeń oraz tworzonych przez nie m o t y w ó w ikonograficznych wskazuje, iż jedne i drugie odnoszą się do po­ szczególnych faz rytuału przejścia (tj. separacji, stanu liminalnego-granicznego, inkorporacji), przy czym w wypadku samych wyobrażeń dominują symbole liminalności, natomiast w motywach ikonograficznych — symbole inkorporacji. W kon­ sekwencji haki na halibuty okazują się złożoną strukturą symboliczną, której funkcje — oprócz magicznego wzmocnienia rybaka — obejmują także zabezpie­ czenie mu powrotu ze „świata obcego" do „świata własnego", a ponadto wpro­ wadzenie określonego porządku (właściwego „światu swojemu") w „świat obcy", czy m ó w i ą c inaczej — strukturyzację obszaru nieoswojonego przez człowieka. Wnioski A. Jonaitis korespondują wyraźnie z w y s u n i ę t ą wcześniej przez C . L é v i -Straussa tezą, iż w sztuce plastycznej, gdzie nie istnieje możliwość uwzględnienia elementu temporalnego, symbole syntetyzują niejako różne fazy rytuału czy mitu. Quasi-szamanistyczne cechy w zdobnictwie h a k ó w stanowią zatem implikację tego samego modelu świata, są zjawiskiem typowym w y n i k a j ą c y m z u n i w e r s a l i ó w �190 RECENZJE myślenia mitologicznego. Niemniej jednak tego rodzaju generalizacja nie wychodzi spod pióra autorki, albowiem dostrzega ona jeszcze wiele kwestii w y m a g a j ą c y c h wyjaśnienia, takich chociażby jak ta, dlaczego plemiona południowe nie dekorują swych h a k ó w na halibuty, nawet jeśli narzędzia te uważane są za przynależne do „sfery sacrum". I znowu można powiedzieć, iż pytanie to jest faktycznie istotne, nie tylko z perspektywy studiów nad kulturą Indian Północno-Zachodniego W y ­ brzeża. Ryszard M A R C I N K U L A , Polonia brazylijska, Tomicki Warszawa 1981, ss. 230. Problematyka polonijna jest nader rozległa, a badania w tym zakresie pro­ wadzone są dość „szerokim frontem". Współcześnie bowiem są one udziałem h i ­ storyków, socjologów, etnografów i stanowią przedmiot zainteresowania wyspecja­ lizowanych placówek lub zgoła fascynacji indywidualnych badaczy, którzy na mar­ ginesie swoich podstawowych zajęć zawodowych znajdują czas na „drążenie" tęga zagadnienia. Wprawdzie daleko nam jeszcze do jakiegoś syntetycznego ujęcia pro­ blematyki polonijnej, jednak książki na ten temat, które ukazały się w ostatnim okresie, posuwają znacznie do przodu stan naszej wiedzy o różnych aspektach tego zagadnienia. Do książek takich należy w ł a ś n i e recenzowana praca, mimo tego, że na temat polonii brazylijskiej posiadamy stosunkowo obfitą literaturę. Publi­ kacja ta powstała w ramach kontaktów naukowych autora z Zespołem D z i e j ó w Ameryki Łacińskiej Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz Instytutem Badań Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wykorzystano w niej zupełnie nowy zasób źródeł przechowywanych w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie, tj. zespół akt i d o k u m e n t ó w przedwojennego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Ś w i a t o w e g o Związku P o l a k ó w z Zagranicy, Związku Harcerstwa Polskiego, I . J . P a ­ derewskiego i inne, w wyniku czego otrzymaliśmy książkę ciekawą, w której za­ znacza się szacunek autora dla rzetelnej dokumentacji, wypowiadanych opinii i sądów ogólniejszych. W zamyśle piszącego książka stawia sobie bowiem „za cel pójście w kierunku oparcia naszej wiedzy o emigrantach w ich kraju osiedlenia na danych empirycznych i obiektywnie sprawdzalnych. Stąd jej oparcie przede wszystkim na mniej dotychczas wyzyskiwanym materiale archiwalnym". Taki punkt widzenia okazał się niezwykle interesujący i płodny poznawczo, zwłaszcza ż e często toczą się jeszcze u nas dyskusje na temat faktycznych osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w Brazylii, a ponadto spotkać też można w literaturze róż­ niące się między sobą informacje o tych samych faktach. W odniesieniu do nie­ których z tych spornych' kwestii poczynione przez autora książki ustalenia są z całą pewnością ścisłe, sięgnął on bowiem — najgłębiej jak tylko mógł — opie­ rając się na źródłach, które zweryfikował, nadając swej pracy naukowy i rzetelny charakter. Książka składa się z trzech rozdziałów poprzedzonych krótkim w s t ę p e m . We wstępie ukazane zostały motywy podjęcia tej problematyki przez autora z zazna­ czeniem dotychczasowych dokonań w tym przedmiocie. Choć autor doskonale zdaje sobie sprawę z pewnych ograniczeń źródłowych dla omawianego tematu, chciałby jednak, aby jego książka „była czymś więcej niż kolejnym głosem w n a ­ miętnych dyskusjach, jakie — często na podstawie obserwacji wycinkowych bądź pobieżnych — toczyły się na temat osiągnięć i klęsk polskiego osadnictwa w B r a ­ zylii od samego jej początku. Można mieć nadzieję, że kroki, może większe, w tym samym kierunku uczynią historycy i socjologowie brazylijscy, niekoniecznie zresztą polskiego pochodzenia". �RECENZJE 191 Faktycznie polska sprawa w Brazylii to temat niezmiernie ciekawy, w k a ż ­ dym bądź razie na ten temat powinni w y p o w i a d a ć się nie tylko historycy ale i socjologowie. Zjawisko emigracji nie jest bowiem w y ł ą c z n i e zjawiskiem histo­ rycznym i towarzyszy mu szereg faktów i zjawisk — zarówno jednostkowych j a k i społecznych, które czynią je doskonałym polem badawczym dla socjologów. J a k do tej pory te aspekty polskiej emigracji zarobkowej do Brazylii, ale nie tylko, stanowią szeroki margines w badaniach związanych z problematyką polonijną. Myślę jednak, że w miarę dalszego postępu w zakresie poznawania problematyki polonijnej i te obszary zostaną objęte badaniami, a m ó w i ą c najogólniej chodzi tutaj o więzi Polonii z krajem pochodzenia, świadomość narodową e m i g r a n t ó w , tendencje integracyjne i dezintegracyjne wśród Polonii itp. Obserwacja dotych­ czasowych dziejów Polonii w rozmaitych krajach osiedlenia skłania do przyjęcia poglądu, że na równi ze sprawami historycznymi w a ż n e są w obszarze polonij­ nym sprawy o charakterze psychologiczno-socjologicznym, warte szerszej pene­ tracji i szczegółowszych badań. Jak wiadomo polska emigracja do Brazylii miała charakter w ę d r ó w k i za chlebem i zrodzona została w e w n ę t r z n y m i potrzebami tego kraju, z w i ą z a n y m i bez­ pośrednio z uprawą kawy. Sprawy te stosunkowo obszernie naświetlił autor re­ cenzowanej książki i stanowią one tło do rozstrzyganych w pierwszym rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Sukcesy i porażki", kwestii imigracyjnych oraz u w a r u n k o w a ń go­ spodarczych, jakie ziemia ta zgotowała przybyszom. Trzeba tutaj bowiem pod­ kreślić, że obok P o l a k ó w ciągnęli do Brazylii Włosi, Portugalczycy, Hiszpanie, J a ­ pończycy i Niemcy. Gdy pojawiła się owa „gorączka brazylijska", na ziemiach polskich trwał strukturalny i długotrwały kryzys gospodarczy, w y w o ł a n y dużą ilością zboża na rynkach Europy Zachodniej, pochodzącego z Kanady i S t a n ó w Zjednoczonych. Załamały się w i ę c nasze tradycyjne rynki zbytu, a nędza chłopa polskiego spotęgowana została tym zjawiskiem. Za chlebem w i ę c w ę d r o w a ł on do Brazylii, gdzie wcale niełatwe czekały na niego warunki bytowania, o czym świadczą chociażby cytowane przez autora listy osadników słane do swych bli­ skich w kraju. Warte podkreślenia jest tutaj zjawisko, że emigrant polski nie chciał wiązać się z pracą na plantacjach. W trudniejszych nieraz warunkach by­ towania od tych, które p a n o w a ł y na plantacjach, podejmował się zakładania w ł a ­ snego gospodarstwa. Ó w urok i smak ziemi, który pchał go za morze, p o w o d o w a ł nim, że podejmował się trudnej pracy kolonisty osadnika, aby tylko gospodaro­ w a ć na swoim. Wszystko to rodziło wiele spraw trudnych początkowo do przewi­ dzenia, ale upór i zaciętość w dochodzeniu do własnego k a w a ł k a ziemi łagodziły stressy i nostalgie zrodzone z dala od ziemi ojczystej. Wprowadzając czytelnika w tę problematykę czyni autor słuszne podkreślenie, że chłopi polscy w Brazylii „uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części ich współziomków czy to w Polsce, czy to na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych. Uchronili się przed proletaryzacją, która stała się udziałem znacznej części w ł o ­ skich emigrantów w stanie Sao Paulo. W swej masie chłopami pozostali i dodzisiaj stanowią przeważający procent społeczności polskiej w Brazylii. Te u m i ł o ­ wanie ziemi, które gnało ich za morze, stało się też p o w a ż n y m czynnikiem pro­ wadzenia własnej gospodarki, inwestowania w nią i kolejnego modernizowania. Tutaj w Brazylii polski chłop zobaczył nagle całkiem realną możliwość doścignięcia ideału w Polsce nieosiągalnego, tj. pana folwarcznego. Stąd też w listach słanych do kraju tyle jest pochwał Brazylii i optymistycznych sądów w rodzaju: „ja mam lepi jak dziedzic w Polsce, ktury ma dziesięć folwarkuw", „teras ja jesdem Pan, to nie tak jak w Polsce było" lub „Dzięki ci Boże, żeś pokierował kroki moje w te stronę, a proszę cię tylko o zdrowie" czy „Brazylia jest to kraj obszerny, że wszystkich Polaków może pomieścić i jeszcze miejsce będzie, zarazem kraj mle­ kiem i miodem płynący". �192 RECENZJE A jak było w istocie. I l u tych zachwyconych emigrantów zostało naprawdę „dużymi panami"? Trudno o jakieś szczegółowe dane na ten temat, chociaż w s p ó ł ­ czesna Brazylia jawi się m. in. dużym postępem kultury agrarnej. Spotkać tam m o ż n a wioski zasobne i dostatnie, a niemało ich również w regionach, gdzie mie­ szkają emigranci polscy. Niektórzy z nich posiadają dobrze prosperujące gospo­ darstwa rolne i są klasycznymi farmerami, w k a ż d y m bądź razie i pod tym w z g l ę d e m notuje się duże różnice, a także uszczypliwe opinie i sądy o polskich emigrantach, które przytacza autor w książce cytując badania socjologa brazylij­ skiego O. Ianniego. Faktem jest również i to, że wyniesiony z zacofanych ziem polskich poziom kulturalny emigrantów nie pozostawał bez w p ł y w u na zaniżenie ich poziomu aspiracji. Niekorzystnym zjawiskiem dla tej ludności b y ł również przez długie lata brak jakiejkolwiek pomocy z ich kraju rodzinnego. Nieistnienie p a ń s t w a polskiego równało się z brakiem takiego wsparcia, jakie o t r z y m y w a ł y inne grupy emigrantów, np. Włosi czy Niemcy. P a ń s t w a te zawarły bowiem, sze­ reg u m ó w z rządem brazylijskim gwarantujących emigrantom odpowiednie w a ­ runki bytowania. Wprawdzie z chwilą odzyskania niepodległości przez Polskę stan ten uległ zmianie, zawsze jednak w kraju zdawano sobie sprawę z niedo­ skonałości pomocy, jaką odradzająca się Ojczyzna mogła świadczyć w y c h o d ź c o m . Podejmowano różne próby niesienia takiej pomocy, była to jednak kropla w mo­ rzu potrzeb. W sukurs tym potrzebom przychodziły różnego rodzaju organizacje polonijne i stowarzyszenia grupujące emigrantów, one też położyły duże zasługi na rzecz rozwoju życia kulturalno-oświatowego oraz szkolnictwa. Chłop polski w Brazylii ostał się w i ę c w masie innych emigrantów jako ten, który zachował świadomość swojego pochodzenia, k u l t y w o w a ł tu też swoje zwyczaje i obyczaje -oraz religię. Sprawom tym w recenzowanej książce poświęcony jest drugi roz­ dział zatytułowany „Odrębność czy asymilacja". Badania socjologiczne wielokrot­ nie potwierdzały, że większą szansę asmil^acji posiadają jednostki bądź grupy sto­ jące na w y ż s z y m szczeblu hierarchii. Wspomina o tym autor książki zaznaczając przy tym, że cechy polskiej grupy wniesione do Brazylii oraz jej bagaż kultu­ rowy działały wprawdzie opóźniająco na jej gospodarczy awans, a przez to od­ działywały też niekorzystnie na proces asymilacji. Dodać do tego również należy zwarte skupiska polskiego osadnictwa, gdzie nieraz całe wioski b y ł y czysto pol­ skie i rządziły się swoimi tradycyjnymi normami wyniesionymi z ojczystego kraju. Oczywiście z czasem następował powolny proces asymilacji zdeterminowany miej­ scowymi warunkami administracyjnymi, nigdy jednak nie prowadził on do utraty świadomości swojego pochodzenia i odrębności etnicznej. Sytuacja ta stała się na­ wet w pewnym okresie bardzo kłopotliwa dla emigrantów wszystkich nacji. W l a ­ tach trzydziestych naszego stulecia doszło w Brazylii do zamachu stanu i na czele p a ń s t w a stanął ponownie Getulio Vargas, b y ł y tymczasowy prezydent. Wprowa­ dzone przez niego rządy nosiły silny charakter i charakteryzowały się dążnością do stworzenia jednolitego państwa, w którym zniknąć miały partykularne inte­ resy mniejszości narodowych. W ślad za taką koncepcją ustrojową zmierzającą do upodobnienia Brazylii do większości p a ń s t w burżuazyjnych w Europie wszyst­ kie nieomalże dzienniki podniosły zarzut politycznej konspiracji cudzoziemców, tworzenia przez nich państwa w państwie i pielęgnowania odrębności narodowych. Głoszono hasła „jesteśmy panami we w ł a s n y m kraju", „goście są wrogami" lub „Brazylia dla Brązy li jeżyków". Przez cały kraj powiało falą nacjonalizmu, atako­ wano ludzi m ó w i ą c y c h swoim w ł a s n y m językiem, ograniczano działalność o ś w i a ­ tową skupisk emigracyjnych, napiętnowano rodzinę jako instytucję podtrzymującą odrębność narodową dzieci, starano się ograniczać łączność emigrantów z krajem. Akcja ta dotknęła również środowiska polonijne, doszło do wymiany not dyplo­ matycznych i zarzucano Polsce chęć stworzenia swojej kolonii w Brazylii. W archi- �193 RECENZJE wach policyjnych z tego okresu zachował się nawet dokument, ostrzegający, że rząd polski przygotowuje lotniczą inwazję stanu Parana. Dopatrywano się tutaj podobnej praktyki, jaka miała miejsce swego czasu ze strony Polski na Zaolziu i Litwie. Z czasem jednak tego typu akcje osłabły, sytuacja zaczęła się stabili­ zować, zwłaszcza w odniesieniu do miejscowej Polonii. Wybuch I I wojny ś w i a t o ­ wej zapoczątkowany napaścią Niemiec na Polskę odbił się dużym echem w B r a ­ zylii, która będąc od roku 1942 sojusznikiem Polski w tej wojnie zezwoliła nawet na prowadzenie werbunku wśród ludności polonijnej do armii polskiej na Z a ­ chodzie. Wiele jest jeszcze ciekawych kwestii w tej książce, która wzbogaca naszą wiedzę o problematyce Polonii brazylijskiej, mimo że na ten temat posiadamy sto­ sunkowo obfitą literaturę. W sumie otrzymaliśmy książkę naprawdę bogatą infor­ macyjnie, rzetelną i kompetentną. Wśród tych bezsprzecznych zalet wysunąć je­ szcze należy bogactwo faktów i tu leży bodaj główna waga omawianego dzieła, napisanego prostym i komunikatywnym językiem. Antoni J O H N P I C T O N , J O H N M A C K , African Textiles. London 1979, ss. 208, rye. 232 w tym 28 barwnych. Looms, Weaving and Kuczyński Design, Książkę napisaną przez etnografów zajmujących się ogromnym zbiorem afry­ kańskich tekstyliów w Museum of Mankind, etnograficznym dziale British M u ­ seum w Londynie, wydano przed otwarciem wystawy o podobnej tematyce. Sta­ nowi ona pierwsze, przeprowadzone na tak wielką skalę, wprowadzenie do złożo­ nego problemu historii i geografii afrykańskiego włókiennictwa. Tradycyjne roz­ wiązania techniczne tak w zakresie najprymitywniejszych na kuli ziemskiej kro­ sien, jak i technik pozatkackich były dotychczas zbyt mało zbadane i brak było ujęcia obejmującego prawie cały olbrzymi kontynent tak zróżnicowany pod w z g l ę ­ dem rozwoju cywilizacyjnego. Omawiana książka ukazuje materiały z całej pół­ nocnej Afryki, poza mało zbadaną Saharą, jej środkowej części i podlegającego silnym w p ł y w o m azjatyckim Madagaskaru. Brak informacji o rozwoju w ł ó k i e n ­ nictwa w południowej części kontynentu. Jednakże mapy ukazują najogólniejsze dane techniczne odnoszące się do całej Afryki. We wprowadzeniu autorzy ukazali stan badań i zachowane materiały pochodzące na ogół najdalej z ubiegłego stu­ lecia. Przyjmują oni klasyfikację techniczną w y r o b ó w włókienniczych z podręcz­ nika I . Emery. G ł ó w n y m przedmiotem ich zainteresowań są najbardziej rozpo­ wszechnione techniki tkackie i tkaniny, uwzględniają oni jednak także wyroby pozatkackie. Ukazanie włókiennictwa afrykańskiego autorzy rozpoczynają od przeglądu surowców. W Afryce używano w e ł n y owczej i koziej, bawełny, jedwabiu w za­ chodniej części kontynentu, w Etiopii i na Madagaskarze łyka i rafii, a także kory drzewnej. Wyliczyli oni także stosowane barwniki, przede wszystkim zajęli się bezzaprawowym indygiem. Klasyfikacja krosien tkackich wzbudziła już dyskusję w 11 tomie Textile History z 1980 r. Autorzy podzielili krosna na urządzenia beznicielnicowe, używające jednej, dwóch i więcej nicielnic. Krosno paronicielnicowe znaleziono na Madagaskarze podlegającym w p ł y w o m bardziej złożonego tkactwa azjatyckiego. Można było oczywiście przyjąć inne kryteria klasyfikacyjne krosna tkackiego. W tym złożonym narzędziu do pracujących części należy zarówno me­ chanizm uruchamiania osnowy, jak przerzucania wątku. Można jednak bronić przyjętego przez autorów kryterium podziału podkreślającego jedynie czynność 13 — Etnografia Polska, X X V I I / 2 �194 RECENZJE tkania. Chcieli oni uniknąć skomplikowanych sporów terminologicznych związa­ nych raczej z budową krosna i pionowym lub poziomym położeniem osnowy. Tkactwo wzorzyste w swych bardziej złożonych wariantach nie było bardzo rozpowszechnione w czarnej części Afryki. Wymagało ono bowiem krosna wielonicielnicowego. Tkaniny wyrabiane na Madagaskarze cechuje szczególne bogactwo ornamentu geometrycznego i jaskrawe zestawienia barw. Podobnie jak w niektó­ rych częściach Afryki wyrabia się tam specjalny typ wzorzystych tkanin u ż y w a ­ nych jedynie do celów pochówkowych. W Afryce rozpowszechnione były różne techniki zdobienia gotowych już tkanin drogą pokrywania ich drukiem bezpo­ średnim za pomocą klocków czy stempli, rysowaniem czy malowaniem. Znano także mniej złożone techniki druku pośredniego przy zastosowaniu rezerważu, a więc zakryciu woskiem, czy inną substancją, przeznaczonych do barwienia partii tkanin lüb przędzy. Te rozwiązania zdobienia tkanin były dość rozpowszechnione na całym prawie badanym kontynencie afrykańskim. Natomiast ikat, czyli bar­ wienie nici w ą t k u lub osnowy przed tkaniem, znano na Madagaskarze. Poza dru­ kowaniem i malowaniem tkanin stosowano niewiele zabiegów wykończalniczych. Wśród technik pozatkackich na pierwszym miejscu w y m i e n i ć trzeba różne rozwiązania z zakresu aplikacji, a w i ę c naszywania na tkaninach innych barw­ nych jej k a w a ł k ó w lub też klejnotów, ozdób z metalu, skóry, paciorków, muszli i wszelkiego rodzaju przedmiotów traktowanych jako elementy dekoracyjne. O ile aplikacja różnego rodzaju tkanin czy barwnych włókien jest szeroko rozpowszech­ niona w ś w i a t o w y m włókiennictwie, o tyle dekorowanie innymi przedmiotami jest charakterystyczne dla w y r o b ó w afrykańskich. Nasuwa się tu dygresja, że tak modne obecnie dekorowanie artystycznych tkanin różnego typu przedmiotami rozwinęło się może pod w p ł y w e m barwnych aplikacji afrykańskich. Rzadko stoso­ wano natomiast pikowanie czy zszywanie kołder z barwnych łatek tak charakte­ rystyczne dla włókiennictwa amerykańskiego. Szczególnym typem filcownictwa jest ubijanie kory z drzewa stanowiącego specjalny gatunek figi. Z płatów tej kory zeszywano części odzieży. Technika ta jest najbardziej rozpowszechniona u plemion afrykańskich nie znających tkactwa, lub tam gdzie rozpowszechniło się ono późno, np. w Kongo, Ugandzie i Zambii. * Wśród innych technik pozatkackich należy w y m i e n i ć haft na tkaninach upra­ wiany w zachodniej i północnej Afryce. Rozpowszechnił się on wraz z islamem, nie znała go kultura murzyńska. Nieznane było także dziewiarstwo i techniki po­ krewne, jak szydełkowanie czy ścieg igłowy. Techniki te rozpowszechnione są tylko w północnej Afryce w powiązaniu z w ł ó k i e n n i c t w e m arabskim. Na pod­ kreślenie zasługuje znakomita szata graficzna omawianej książki. Znaleźć można, niezwykle czytelne ilustracje wszelkich zdobionych tkanin ze zbiorów Museum of Mankind: wzorzystych, drukowanych, malowanych, zdobionych aplikacjami i haf­ towanych. T a bogata dokumentacja uzupełnia nowatorski tekst książki, która za­ wiera informacje w a ż n e dla każdego afrykanisty. Irena AAGOT NOSS, Statuane i Nordmandsdalen, Oslo 1979, ss. 189 Turnau i ilustracje. Badacze tradycyjnych strojów ludowych, poszukując materiałów historycznych, bardzo często odwołują się do rycin, czy obrazów wykonanych przez mniej lub więcej znanych artystów malarzy, którzy zainteresowani kulturą ludową, zwłaszcza strojami regionalnymi, szkicowali i portretowali wieśniaków. W literaturze naukowej nie brak opracowań specjalnie temu tematowi poświęconych, czego przy- ^ ; �195 RECENZJE 1 kładem w Polsce może b y ć artykuł A. Jacher-Tyszkowej , a w Norwegii książkowe opracowania A. Noss, omawiające twórczość norweskich malarzy . Aagot Noss w swych poszukiwaniach i dociekliwości badawczej natrafiła na jeszcze inne, ciekawe źródło dotyczące norweskich strojów regionalnych i dała temu wyraz w kolejnej książce, poświęconej statuom o Nordmandsdalen, czyli w tzw. Norweskiej Dolinie należącej do terenu zamku Fredensborg w Północnej Zelandii w Danii, które skompletował podczas swoich rządów Fryderyk V (17461766) — król Danii i Norwegii. Cały komplet składa się z 70 figur, z których 60 przedstawia farmerów i rybaków z różnych regionów Norwegii, odzianych w ich typowe stroje. Monumentalne statuy, wykonane z piaskowca gotlandskiego na postumentach, zostały usytuowane amfiteatralnie na trzech tarasowate roz­ ciągających się gruntach, w lewo i prawo od centralnie umieszczonego tzw. pom­ nika zwycięstwa. Pracę nad nimi rozpoczęto w 1760 r. i większość figur (41) umie­ szczono tutaj w 1764 i 1765 r. Wykonał je niemiecki rzeźbiarz Johann Gottfried Grund (1733-1796), któremu poruczono to zadanie. Za modele posłużyły mu małe figurki z kości słoniowej Jub kłów morsa, które wyrzeźbił J0rgen Garnaas z H a l lingdal w Norwegii, urodzony w 1723 г., a zmarły ok. 1803-1804 г., znany także jako Jargen-poczmistrz, gdyż był zatrudniony przy transporcie poczty. Miał on nieprzeciętny talent do wykonywania lalek w ludowych strojach norweskich oraz do rzeźbienia w drewnie, o czym pisał Lexow, podkreślając jego zręczność, dzięki której misterne, maleńkie, rzeźbione figurki, przedstawiające norweskich w i e ś n i a ­ ków, znalazły miejsce w królewskiej kolekcji dzieł sztuki w Kopenhadze*. Król obiecał Jorgenowi w y s o k ą nagrodę, którą wypłacano mu regularnie w latach 17641771. Jorgen Garnaas mieszkał w Bergen, lecz odwiedził Kopenhagę i Fredens­ borg w 1764 i 1766 r. г Po dzień dzisiejszy zachowało się 29 małych figurek, z których 22 korespon­ duje ze strojami statui znajdujących się w Nordmandsdalen. Wiadomo jednak, że Jorgen Garnaas w y k o n a ł jeszcze inne, które posłużyły rzeźbiarzowi Gottfriedowi Grundowi jako wzory. Autorka była zainteresowana konfrontacją tych dwu twórców oraz ich war­ tością jako źródła w badaniach nad norweskimi strojami regionalnymi. Dla wzbo­ gacenia tych rozważań zwróciła uwagę także na stroje ludowe drewnianych lalek J0rgena, jakie znajdują się w zbiorach Historycznego Muzeum w Bergen, po­ równując je z figurkami z kości i kamiennymi statuami Grunda, nadto z porce­ lanowymi figurkami produkowanymi przez Duńską Królewską Pracownię Porce­ lany, dla której modelami były statuy w Nordmandsdalen. Wszystkie te wytwory omawiane są i prezentowane na ilustrajach w kolejnych częściach książki. Kamienne statuy wykonane przez Grunda przedstawiają stroje ludowe nastę­ pujących regionów: Valdres — 2 mężczyzn, Buskerud — 7 figur z różnych miej­ scowości, tj. mężczyzn i tańczące pary, Telemark (4) — mężczyznę, kobietę i m a ł ­ żeńską parę, Setesdal (5) — pracującą kobietę, parę małżeńską, kobietę i męż­ czyznę, Vest-Agder — kobietę i mężczyznę, Rogaland (3) — dwu mężczyzn i ko­ bietę, Hordaland aż 18 postaci — mężczyzn i kobiety z różnych miejscowości, Sogn i Fjordane oraz Sar — Trandelag — po sześć różnych figur, Nord Tr0ndelag — dwie figury, tj. kobietę i mężczyznę oraz z Laponii — 2 mężczyzn i kobietę. W Nordmandsdalen brak przykładów z pięciu regionów, tj. z Hedmark, 0st-fold, Vestfold, M0re i Romsdal oraz Nordland. Widać stąd, że przedmiotem zaintereso- 1 A. J a c h e r - T y s z k o w a , Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa", nr 4: 1975, s. 199-224. A. N o s s , Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970; t e j ż e , Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973. ' E . L e x o w , Jorgen Garnaas and Nordmandsdalen, Oslo 1915-1916, s. 9. 2 �196 RECENZJE w a ń wspomnianych autorów były przede wszystkim regiony z bogatymi tradycjami strojów, jak Valdres, Hallingdal, Telemark, Setesdal i Hordaland. Porównując materiał, który prezentują statuy z innymi obecnie dostępnymi — ilustracyjnymi i pisanymi źródłami, stwierdzić należy, że ukazują nierzadko całe komplety strojów lub części czy mniej bądź więcej znane detale. Ale spotyka się tutaj także odzież i jej detale nie mające innych odpowiedników. Wskazuje to na fakt, że albo nie dokumentują należycie ówczesnej rzeczywistości, albo też nie zostały one nigdzie dotąd uwzględnione i dlatego są bliżej nie znane. Wiarygod­ ność jednak autentyzmu przedstawionych strojów podnoszą różne rekwizyty umie­ szczone w rękach rzeźbionych postaci, charakterystyczne dla poszczególnych regio­ nów. Poza tym uzupełnia je jeszcze w ł a s n y komentarz Grunda oraz konfrontacja z istniejącym materiałem faktograficznym. Nie ma w i ę c wątpliwości, że stroje ludowe przedstawione na statuach mają duże znaczenie dokumentacyjne. Jak przy­ puszczają niektórzy badacze (Lexow, Uldall) w kreacji figur z Nordmandsalen nie­ małą rolę odegrały drewniane i kościane laleczki Jorgena. Autorka książki poświęca sporo uwagi tej koncepcji, starając się w niej upew­ nić. Figurki Jergena przechodziły różne koleje losu i stąd budzić się mogą wątpli­ wości co do ich autentyzmu i korzystania Gurunda z tych wzorów. Aagot Noss stwierdza jednak, ż e dla Gurunda wzorem były tylko kościane figurki, a nie drew­ niane laleczki znane ze zbiorów w Bergen. Natomiast nie ma wątpliwości, że te ostatnie posłużyły za modele w produkcji porcelanowych figurek, które w y s z ł y z Duńskiej Królewskiej Pracowni Porcelany w latach 1777-1814. Omawiana książka, bardzo bogato ilustrowana, przedstawia statuy oraz — w zbliżeniu — ich fragmenty dla dokładniejszego obrazu detali strojów, w któ­ rych artysta uwzględnił nie tylko formę, ale także miejsca zeszycia, cięcia, za­ pięcia, wiązania, sprzączki (np. w męskich spodniach do kolan), marszczenia i fał­ dowania kobiecych spódnic, układ nakrycia głowy kobiecej i m ę s k i e j , ozdoby biegnące wzdłuż obrzeży, uczesanie głowy, okrycie nóg oraz różnego rodzaju ele­ menty zdobnicze i biżuterię. Artysta z dużą wiernością starał się oddać w k a ­ mieniu gatunek, a nawet fakturę stosowanych w stroju surowców i zdobin. Nadto uzewnętrznił inne jeszcze szczegóły związane z życiem i zajęciami norweskiej lud­ ności mieszkającej na prowincji. Dzięki wielkiemu realizmowi, te jedyne w swoim rodzaju rzeźby mają znacze­ nie dokumentu, a tym samym wartość materiału źródłowego. Barbara Bazielich N I L S E L I N G S G A R D , Norsk rosemálig, Oslo 1981, wyd. Det Norské laget, ss. 264 oraz ilustracje dwubarwne i kolorowe bez numeracji. Sam- W 1971 r. ukazało się w Oslo drugie poszerzone wydanie książki Randi Asker, Rose — painting (rec. „Etnografia Polska", X I X : 1975, z. 2, s. 263-265). Autor pisał o tym nie po raz pierwszy, podobnie jak inni badacze, którzy podejmowali ten temat parokrotnie. Do nich należy także Nils Georg Brekker, Ragnar Nordby oraz badacze szwedzcy, np. Harry Fett, Anne Marie Franzeen. Nie sposób wymie­ niać tutaj wszystkich, ale warto podkreślić, że zainteresowanie tematem jest sze­ rokie nie tylko w krajach skandynawskich. Prace te są napisane zarówno w ujęciu monograficznym, dotyczącym określonego rodzaju wytworu, na którym występuje rozetowe malarstwo, jak regionalnym — gdy chodzi o zaprezentowanie szerokiego wachlarza w y t w o r ó w z tego typu zdobnictwem, bądź wreszcie syntetycznym, ujmu- �RECENZJE 197 jącym zagadnienia w różnych aspektach i na obs żarze całego kraju. Na tym miej­ scu warto dodać, że w 1974 r. ukazało się w języku angielskim opracowanie ro­ syjskiej autorki T. J . Jemieljanowej, (Khokhloma folk painting, Leningrad 1974) omawiające bogactwo florystycznego malarstwa na wyrobach drewnianych zna­ nych ośrodków w rejonie wołżańskim, zwłaszcza w okolicy Gorki i w północno-wschodniej części rejonu Niżni Nowgorod. Natomiast Slovenski etnografski muzej w Ljubljanie wydał w 1973/74 roku Cvetlice v ljudski umetnosti albumowy prze­ wodnik po wystawie pod tym samym tytułem, w którym zdobnictwo florystyczne potraktowane jest szeroko, wychodząc także poza drewno jako główny surowiec. Publikacja Nilsa Ellingsgarda, Norsk rosemálíng, jaka niedawno się ukazała, dotyczy malarstwa rozetowego tylko na sprzętach domowych, tj. meblach, puzdrach, naczyniach wytworzonych w różnych ośrodkach na terenie całej Norwegii. Jest to książka obszerna, pięknie wydana, z kolorowymi ilustracjami. W 1978 r. Nils Ellingsgard w y d a ł inną, o regionalnym zasięgu pracę z tego zakresu, a mianowicie Rosemdling i Hallingdal. Obecna natomiast praca jest uję­ ciem syntetycznym, które składa się z dwu części. Pierwsza poza w s t ę p e m trak­ tuje o wytworach kultury materialnej zdobionych rozetowym malarstwem. N a ­ stępnie przedmiotem rozważań są ornamenty jako wynik twórczości wykształconej na podstawie określonych stylów historycznych, tj. renesansu, baroku, okresu re­ gencji i rokoka, Ludwika X V I i empiru; dalej jest rozdział zatytułowany „z mia­ sta na wieś", gdzie autor wskazuje na drogę przejścia tego typu zdobnictwa i kie­ runki jego rozwoju. W tej części znajduje się też rozdział mówiący o artystach i po­ dejmowanych przez nich tematach zdobniczych oraz rozdział o materiale i tech­ nice wykonania. Jak wiadomo, malarstwo rozetowe wiąże się tematycznie nie tylko z moty­ wami roślinnymi i kwietnymi, zwłaszcza róż, pąków, tulipanów i liści akantu, czy girland, ale także często pojawiają się w nim postacie ludzkie, zwłaszcza żoł­ nierze i jeźdźcy na koniach, tj. ułani, dobosze, znane osobistości i postacie wio­ dące w społeczności wiejskiej, sceny z życia wsi, np. z obchodu zwyczajów, czy z pracy, domy, kościoły i inne budynki, nadto krajobrazy, sceny biblijne, np. w y ­ pędzenie z raju, motywy alegoryczne. To samo zresztą cechuje malarstwo na przedmiotach codziennego użytku znane z Z S R R , Austrii, Słowenii i innych k r a ­ jów. Podobnie jak tematyka, tak materiał i technika wykonania przedostały się na wieś po większej części za pośrednictwem rzemieślników, którzy pierwotnie dekorowali wnętrza kościołów i domów mieszczańskich. Umiejętności te podpa­ trzyli niektórzy ludowi malarze, wypróbowując swoje zdolności. W różnych rejo­ nach Norwegii pracowały grupy wtajemniczonych malarzy i ich „szkoły", które rozwijały się przez dziedzictwo przekazywane z ojca na syna, czy też przez m i ­ strza na uczniów. Na ogół jednak zazdrośnie strzeżono wszelkich sekretów warszta­ towych. Dlatego nie wszyscy malarze ludowi mogli dokładnie poznać stronę tech­ niczną, by odpowiednio z niej korzystać. Sztukę w ł a ś c i w e g o postępowania zabie­ rali niektórzy mistrzowie ze sobą do grobu, stąd wiele zależało od sprytu i zdol­ ności ich naśladowców. Nie dziw zatem, że przykłady starszego malarstwa oka­ zują się często nietrwałe, w y m a g a j ą c e szczególnej konserwacji, gdyż ludowi mala­ rze nie potrafili lub nie stać ich było na stosowanie trwałych surowców. Niejedno­ krotnie spotyka się przykłady malarstwa, które z czasem ściemniało i straciło swój koloryt lub niemal całkowicie się zatarło. W tym negatywnym przypadku przyczyną była nieznajomość reakcji chemicznych oraz umiejętności mieszania farb, tudzież innych jeszcze tajemnic warsztatowych. Są jednak i takie stare oka­ zy, które po dzień dzisiejszy zachowały swoją świeżość i jasność kolorów. ne. Jeżeli chodzi o farby, to w Norwegii stosowano tempery łub farby olej­ Tempera była droższa od farb olejnych ale za to o wiele łatwiejsza �198 RECENZJE w użyciu, natomiast nietrwała w myciu, przez co dość szybko się ścierała. Dlatego u ż y w a n o jej przede wszystkim do malowania sufitów, a nierzad­ ko także do malowania większych płaszczyzn ścian. Często używano jej tak­ że do malowania wewnętrznej strony wieka skrzyń. Rozprowadzano ją za pomocą rożka wykonanego z rogu, kości lub skóry. Znany artysta Truge Gundhildgard do zdobienia sufitów używał kredy albo roztworu powstałego z go­ towanych w wapiennej wodzie lub k w a ś n y m mleku kości cielęcych. Popularnym spoiwem była kazeina bądź ekstrakt serowy, które stosowano także przy farbach olejnych; roztwory te stanowiły doskonały grunt dla farb. Elementy dekoracyjne wykonane np. farbami olejnymi nanoszono na podkład kazeinowy albo z roztworu z kości cielęcych lub jajeczno-temperowy. Jaja, olej, woda były g ł ó w n y m i skład­ nikami w temperowej emulsji od średniowiecza do czasów współczesnych. Olej w y k a z y w a ł wiele praktycznych właściwości. Posługiwano się nim przy dekorowa­ niu mebli, przedmiotów codziennego użytku, ścian i sufitów. Proces jego pozyski­ wania był stosunkowo łatwy i szybki (np. przez staranne gotowanie siemienia lnia­ nego, nie doprowadzając jednak do wykipienia lub przegotowania, bo trudno się go potem rozprowadzało). W czasie gotowania dodawano różne chemiczne skład­ niki, jak cerusyt, ołów, miedź, glejtę dla wzmocnienia i uzyskania odpowiedniej gęstości oleju. W znanym ośrodku Chochłoma w Związku Radzieckim drewniane tło przed malowaniem werniksowano, a potem polerowano aluminiowym pro­ szkiem z dodatkiem srebra i malowano olejnymi farbami oraz lakierowano. Olej lniany był zatem podstawowym surowcem nie tylko w Norwegii. Ellingsgard powiada, że farbę kupowano w prętach, grudach lub grubych ziar­ nach czy kostkach, które następnie ścierano na miałki proszek, co w y m a g a ł o wiele pracy i cierpliwości. U ż y w a n o do tego żaren, kamieni, a w końcu butelki, którą zgniatano najmniejsze grudki. Do startej na proszek farby dodawano odrobinę oleju i nadal ją ucierano. Chodziło o to, aby uzyskać gładką masę o czystym ko­ lorze i dobrze wiążącą się z tłem. Przygotowaniu farb do malowania poświęcano szczególnie dużo uwagi, a potem starannie je przechowywano. W niektórych rejo­ nach farby pozyskiwano we w ł a s n y m zakresie z substancji mineralnych lub orga­ nicznych. Syntetyczne środki stosowane w malarstwie znane były od czasów antycz­ nych, a przykłady ich używania na terenie Norwegii spotyka się od czasów śred­ niowiecznych. Po 1800 r. pojawiają się tutaj coraz częściej sztuczne barwniki pro­ dukcji fabrycznej. Pierwotnie niektóre z farb były niezwykle drogie, stąd rzadko pojawiają się w twórczości ludowej. Częściej korzystano z farb przygotowanych we w ł a s n y m zakresie. Popularnie u ż y w a n y m i kolorami w rozetowym malarstwie w Norwegii były: a) czerwień pozyskiwana z substancji naturalnych lub syntetycznych. Stosowano ją tak do malowania tła, jak i ornamentów. Na tło używano często tlenku ołowiu, tj. minii mieszanej głównie z innymi pigmentami czerwieni; b) żółty kolor (arsenie sulphides) odgrywający także ważną rolę. Stosowano przede wszystkim blendę lub ciemną ochrę, a w ciągu X I X w. kolor żółtocytrynowy organicznego lub mineral­ nego pochodzenia; c) błękit pruski, znany w Norwegii pod nazwą błękitu pary­ skiego, który bez porównania był najważniejszy. Zarówno starsza ultramaryna, jak nowszy kobalt okazały się zbyt drogie. Dlatego znacznie bardziej rozpowszech­ nione było — stosowane w tkactwie — indygo, znane od czasów starożytnych. I ten barwnik występuje w starszym malarstwie rozetowym; d) przez mieszanie błękitu pruskiego z żółtym uzyskiwano kolor zielony. Hiszpańska zieleń była też często używana, a mieszana z czernią stosowana była na tło; e) biały kolor w y s t ę p o w a ł w postaci bieli ołowianej lub bieli cynkowej. W sprzedaży ok. 1850 r. pojawiła się najpierw biel cynkowa; f) czarny kolor uzyskiwano z organicznych substancji, z sadzy, kopcia lampy CZ3- z popiołu; g) złote i srebrne płatki stoso­ wane były tylko okazjonalnie i to w znikomym stopniu, np. dla podkreślenia cen- �199 RECENZJE tralnego miejsca ornamentu. Smugi złote podkreślano czerwienią, a srebrne zielenią lub błękitem, naśladując tym zdobnictwo sakralne. Pędzle były rozmaitych rozmiarów i grubości, krótsze lub dłuższe, zawsze okrągłe i nierówne, lecz stopniowo ku końcowi ścinane. Powszechnie sporządzano je z w ł o s ó w wiewiórczego ogona. Z w ł o s ó w z końca krowiego ucha sporządzano pędzle do wykonywania liter lub konturów. Farby nakładano cienko, po czym tło powlekano jeszcze olejem, aby uzyskać idealnie gładką powierzchnię i łatwość w nałożeniu ornamentu, który wykonywano zawsze z tzw. wolnej ręki, bez patronu, czy uprzedniego rysunku. Malowanie było improwizacją, której podstawowe założenia autor miał w swej wyobraźni, a po­ tem, w trakcie pracy rozwijał. Stąd brały się różne warianty oparte na stale powtarzających się motywach, a ich kompozycja rozwijała się stosownie do formy przedmiotu, na które je nakładano. Forma przedmiotu bowiem determinowała roz­ mieszczenie i układ oraz dobór e l e m e n t ó w zdobniczych. W ten sposób rodziła się specyfika lokalna czy charakterystyczna dla danego twórcy, wyrażająca się w do­ borze m o t y w ó w florystycznych i innych detali, jak formy pierzaste, rożkowe, fa­ liste, na kształt litery С lub S, czy arabeski. Takie swobodne prowadzenie, pędzla umożliwiało uprzednie pociągnięcie tła olejem, który podsychał do następnego dnia i dopiero wtedy zabierano się do dalszej roboty. W rejonie Telemarku dla ozdobienia skrzyni bogatym ornamentem potrzeba było ok. 4 dni. Dla nadania farbom trwałości nierzadko je po wyschnięciu werniksowano. U ż y w a n o do tego kopalu lub innych środków w połączeniu z olejem terpentynowym. Najlepiej do tego nadawał się roztwór z bursztynu, który jednak nie zawsze b y ł dobrej j a ­ kości. Z u p ł y w e m lat powodował on ciemnienie, zacierając niemal całe malowidło. Dla twórczości ludowej charakterystyczne było marmurkowanie, znane od X V I I I w. Z czasem przybrało ono rozmaite fantastyczne formy. Druga część książki, znacznie obszerniejsza od poprzedniej, poświęcona jest malarstwu rozetowemu w poszczególnych regionach Norwegii: 0sterdalen, G u d brandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Telemark, Aust-Agder (wschodni Agder), Vest-Agder (zachodni Agder),. Rogaland, Hordaland, Sogn i Fjordane, More i Romsdal, Trondelag. Osobne miejsce zajmuje tu o m ó w i e n i e twórczości wiejskiej wschodnich terenów oraz m o t y w ó w kwietnych w okresie zanikania malarstwa ro­ zetowego. Książka zawiera ponadto spis literatury, streszczenie w języku angielskim, indeks nazwisk i pokaźny spis autorów fotografii. Barbara A A G O T NOSS, Adolph stracje. Tidemand Bazielich og folk han matte, Oslo 1981, ss. 249 i ilu­ Po trzech pracach, jakie ukazały się w serii Norsk Folkedrakter (Norweskie Stroje Ludowe) w 1970, 1973 i 1977 Aagot Noss publikuje w 1981 r. czwartą z kolei książkę pt. Adolph. Tidemand og folk han motte (Adolf Tidemand i jego ludowe modele). T y m razem Norsk Folkemuseum jako dotychczasowy główny wydawca podjęło edycję przy współpracy Universitetsforlaget w Oslo, przez co jednak ani format, ani szata graficzna nie uległy zmianie. Oprawa skóropodobna ma kolo­ rową obwolutę z akwarelą przedstawiającą stojącą kobietę w stroju ludowym, 1 1 Porównaj recenzje z. 2, s. 265-269. B. B a z i e l i c h w: „Etnografia Polska", t. 19: 1975, �200 RECENZJE trzymającą w płachcie małe dziecko. Obok niebieskimi i czerwonymi literami wydrukowane jest nazwisko autorki i tytuł oraz firmy w y d a w c ó w . Całość edy­ torsko bardzo starannie przygotowana, a kolorowe ilustracje niemal wiernie od­ dają ducha i treść reprodukowanych obrazów. Książka zawiera reprodukcje 62 akwareli, 53 rysunków i 34 obrazów olejnych, częściowo w kolorze, które przedstawiają stroje norweskie w ujęciu Adolfa Tidemanda. Większość z tych prac znajduje się w zbiorach Narodowej Galerii w Oslo w dziale druków i rycin oraz w dziale malarstwa. Tylko 1 akwarela, 1 rysunek i 8 obrazów olejnych stanowią prywatną własność. Obok tych ilustracji zamieszczo­ ne są opisy sporządzone przez samego mistrza, które autorka książki tylko w y g ł a ­ dziła słownikowo i zaopatrzyła interpunkcją dla jasności całego obrazu. Ilustracje przeplatają się z tekstem według podziału geograficznego z uwzględnieniem kolej­ nych regionów, a nawet miejscowości, z których pochodzą stroje regionalne i por­ tretowane w nich osoby. Na końcu znajduje się katalog ilustracji opracowany stosownie do wymienionego podziału terytorialnego, tłumaczenie w języku angiel­ skim, lista osób, które Adolf Tidemand portretował, z odniesieniem ich do odpo­ wiednich stron, oraz lista nazwisk ludzi służących za modele, znanych z później­ szych fotografii. Ponadto jest spis fotografii innych jeszcze osób, pokazanych dla porównania strojów. Książkę kończy wykaz literatury. Tidemand bardzo często obok swych rysunków notował nazwiska osób por­ tretowanych, co wskazuje na jego osobisty stosunek do modeli i wiarogodność. Zapisywał przy tym, skąd strój pochodzi, co umożliwia określenie regionu. Autor­ ka próbowała w swej pracy dociec, kim były te osoby i z jakiej okazji swoje stroje nosiły oraz, jak wyglądają stroje i stosunek do nich obecnych ich sukce­ sorów. Tidemand zwracał nierzadko u w a g ę na ludzi spokrewnionych ze sobą: rodziców i dzieci, dziadków i wnuki. Autorce w dużym stopniu ułatwiło to do­ tarcie do dat urodzenia tych osób, dat ich konfirmacji, ślubu i śmierci. Pomogły jej w tym materiały archiwalne, lokalna tradycja oraz niektóre rekwizyty. W w i ę ­ kszej części potomkowie tamtych ludzi sprzed ponad stu lat żyją po dzień dzi­ siejszy. Artysta bardzo często rysował i malował ludzi żyjących w sąsiedztwie lub w pobliżu miejsc, gdzie się zatrzymał w czasie swoich w ę d r ó w e k po kraju. Tak np. obrazy z Flá w Hallingdal wszystkie można zlokalizować w Narum, farmie należącej do rodziny Gulsvik oraz w farmach lub mniejszych posesjach leżących w pobliżu (s. 184-196). Kiedy zatrzymał się w górskiej farmie Messelt, rysował gospodarzy Messelt w Stor-Elvdal (s. 208-210), rodzinę Bolkesjo w Gransherad, kiedy tam przebywał (s. 106-107) i podobnie — właścicieli Vassenden w Granvin (s. 58-62). Również większość obrazów z Hardanger pochodzi z Vikoy, gdzie arty­ sta mieszkał na probostwie. Wszystkie postacie Tidemanda należą do społeczności farmerskiej z w y j ą t k i e m sterników i rybaków, z którymi zetknął się przebywając w Nevlunghamn w 1861 г., a pochodzących z różnych warstw społecznych. Ma­ lował nadto członków parlamentu, urzędników i innych lokalnych notabli, ich żony i córki, zagrodników i ich rodziny, starców w ostatnich godzinach życia, ubogich i dziewczęta, które miały nieślubne dzieci. Wszyscy przedstawieni są w strojach zakładanych do kościoła lub na inne uroczystości. Powstaje zatem pytanie, skąd ludzie posiadali taką wspaniałą odzież? Możliwe, że niektórzy ją pożyczali, jak np. zagrodnik Rasmus Kármoviken w Flá, kiedy pozował z Anną Gulsvik, żoną urzędnika do obrazu „De ensomme gamie" (Sa­ motni starcy). Wynika stąd, że istotną rzeczą dla Tidemanda było dobranie w ł a ­ ściwego typu ludzkiego, a dopiero potem odzianie go w strój odpowiadający danej okolicy. Inną ważną sprawą, łączącą się z twórczością Tidemanda, jest wartość jego prac jako niezawodnego źródła w studiach nad strojami ludowymi. W zacho- �RECENZJE 201 wanych do dzisiaj strojach występują jeszcze formy, których u ż y w a n o w czasach Tidemanda. Jego ilustracje są też jedynym drogowskazem, jak je w ó w c z a s no­ szono i zestawiano ze sobą. Okazuje się bowiem, że w stosunku do obecnych cza­ sów zaszły w tym względzie pewne zmiany. Przykładem tego są akwarele przed­ stawiające dwie kobiety z Numedal z farmy Moen w Flesberg (s. 164) i Maria Pálsdotter Ebderud w Uvdal (s. 153), które mają w różny, a nie zanotowany do­ tąd sposób, nakrytą głowę i tylko dzięki Tidemandowi istnieje możliwość odtwo­ rzenia tego szczegółu. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku dwu kobiet z Setesdal (s. 100 i 101), których sposób nakrywania g ł o w y od dawna nie jest praktykowany i brak jakichkolwiek innych materiałów ilustracyjnych i opiso­ wych obrazujących te detale. Stroje przedstawione przez Tidemanda zostały zarejestrowane w różnym cza­ sie i w różnych regionach Norwegii i prezentują bogactwo form oraz ich roz­ maitość. Dzięki temu poszerza się znacznie wiedza w tym zakresie. Z jednej strony potwierdzają się sposoby ubierania, znane już z innych źródeł, a po dru­ gie — w wielu przypadkach odkrywają całkiem nieznane fakty; materiały te są też jedynym pośrednikiem pomiędzy minioną rzeczywistością a obecnymi czasami. Znaczenie dokumentacyjne prac Tidemanda podkreślają nadto fotografie jego mo­ deli, wykonane niejednokrotnie w sześćdziesiąt lub nawet siedemdziesiąt lat póź­ niej. Ludzie na tych fotografiach noszą stroje, jakich używano w czasach działal­ ności artysty i często zakładano je w taki sam sposób. Warto zwrócić uwagę np. na rysunki przedstawiające dwie kobiety z Flá — Berit Amundsdotter i Annę Trulsdotter w strojach, które potwierdzają też ich fotografie (s. 192 i 194). Nie zapominając nigdy o artystycznych kryteriach twórczości, nawet n a obrazach du­ żych rozmiarów Tidemand z precyzją przedstawiał stroje regionalne, a także różne ich detale. Adolf Tidemand urodził się w Mandal 14 sierpnia 1814 r. i zmarł w Christianu (Oslo) 25 sierpnia 1876 r. Studiował najpierw w Akademii Sztuk w Kopenhadze (1832-1837), a potem w Akademii Sztuk w Dusseldorfie (1837-1841). W 1845 r. po­ ślubił Claudine Marie Jaeger, którą znał od dzieciństwa. Osiedlili się w Dussel­ dorfie, gdzie spędzili wiele lat. Tidemand przez długi okres młodości przebywał za granicą (1842-1845 i 1848-1849), a następnie zapuszczał się na dalekie wyprawy w rodzinnym kraju. W sumie odbył 17 wypraw po Norwegii, datując swe prace poświęcone strojom ludowym na lata 1843-1874. Wiele kolejnych podróży odbył po południowej Norwegii, np. 0sterdalen, Gudbrandsdalen, Valdres, Hallingdal, Numedal, Setesdal, Telemark, Nevlunghamn w Vestfold, Rogaland, a także Hordaland w ukochanym Vikoy, do którego stale powracał. Liczne miejsca jego pobytu zaznaczone są na mapie pd. Norwegii, zamieszczonej w tekście książki. W czasie swych podróży artysta w y k o n a ł 150 prac przedstawiających ludzi w strojach regio­ nalnych, co jest n a j w i ę k s z y m tego rodzaju spadkiem, jaki pozostał po którymkol­ wiek artyście. Niektóre z nich nigdy dotąd nie były publikowane. Zwracają u w a g ę swą żywością i barwnością nie tylko jako dzieła artystyczne, ale dokumenty o zna­ czeniu społeczno-historycznym. Ukazują codzienne życie ludu w najdrobniejszych szczegółach: jego domy i wnętrza mieszkalne, sprzęty i narzędzia pracy, obyczaje, radości i smutki. W omawianej książce Aagot Noss, stosując metodę analityczno-porównawczą z dużą dokładnością weryfikuje prezentowany materiał. Wykazuje przy tym sze­ roką wiedzę nie tylko w zakresie strojów ludowych, ale także tradycyjnej k u l ­ tury. Dzięki pracowitości i dociekliwości autorce udało się już nie po raz pierwszy uzasadnić wartość źródłową twórczości artystycznej. Czyni to na przykładzie czwar­ tego odkrytego przez siebie twórcy, który — dla badań etnograficznych pod względem ikonografii — ma niemałe znaczenie. Odkrywa przy tym rzeczywistość • �202 RECENZJE sprzed ponad stu lat, a pomocne są jej tutaj inne metody i środki badawcze po­ zwalające przybliżyć owe realia czasom współczesnym. Równocześnie w swym cyklu badawczym autorce udało się ogarnąć ponad 200-letni okres sięgający aż 1760 г., w którym zostały wykonane statuy w Nordmandsdalen (1977); druga jej praca obejmuje początek X I X w., czyli lata ok. 1820 r. (1970) ujęte w akwarelach J . Flintoe, następna — lata ok. połowy X I X w. w akwarelach J . Frich'a (1973) i ostatnia praca obejmująca okres 1843-1874. Jest to stosunkowo rzadkie zjawisko w literaturze europejskiej, dlatego tym większa zasługą autorki, nie tylko jeśli chodzi o dorobek norweskiej nauki w badaniach nad regionalnymi strojami, lecz także w aspekcie międzynarodowym, rozszerzającym historyczną i komparatystyczną wiedzę w tym zakresie. Barbara Bazielich W tomie X X V I I , z. 1 „Etnografii Polskiej" w artykule Wandy Paprockiej T r a - ~ dycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospo- ' litej na s. 42 w wierszu 9 od góry powinno być wydrukowane słowo ruralizacji zamiast realizacji. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3834426841965a825570ef60bd5581af.pdf df851a0e5f1b699b33b9d3df7d1b42a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1106 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1016 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.2, s.167-177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N 1 К „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 NA M A R G I N E S I E W Y S T A W Y LALEK W y s t a w ą pokazało w czerwcu 1981 r. warszawskie Muzeum Etnograficzne. W y s t a w ę tę skomponowano z eksponatów zebranych na czterech kolejnych m i ę ­ dzynarodowych Biennale Lalek Regionalnych, które odbywają się w Krakowie od 1974 г., organizowane przez Cepelię i Spółdzielnię im. Wyspiańskiego. K i l k a s ł ó w o tym konkursie. Wydano pięknie ilustrowany, barwny katalog I , I I i I I I Biennale. W katalogu tym sformułowano cel konkursu, którym jest „szerzenie wiedzy o tradycyjnej sztuce ludowej, zdobnictwie, ornamentyce i kolorystyce stroju ludowego — szerzenie wiedzy o folklorze i obyczajach — popularyzacja dorobku ręko­ dzieła ludowego — wymiana doświadczeń w zakresie kultywowania istnieją­ cych form plastyki ludowej i reaktywowania form zanikających" ». Zgodnie z ty­ mi założeniami ocenia się wierność tradycyjnym wzorom w szczegółach kostiumu, przedstawionych scen, zwyczajów. L a l k i są wykonywane ręcznie, liczy się poziom wykonania, kunszt rzemieślnika, siła wyrazu laleczki. Główną płaszczyzną odnie­ sienia pozostaje stosunek do folkloru. L a l k i oceniane są w dwu grupach — lalek regionalnych, całkowicie wiernych etnograficznej tradycji i lalek stylizowanych, inspirowanych folklorem. W drugiej grupie ocenia się właśnie czytelność folklo­ rystycznej inspiracji. L a l k i prezentują nie tylko stroje, ale i obyczaje swego kraju. Małe postacie odgrywają obrzędy, demonstrują czynności wykonywane podczas pracy, posługują się oryginalnymi rekwizytami. Niektóre tworzą plastyczne ilu­ stracje bajek i m i t ó w narodowych, prezentując w ó w c z a s stroje różnych epok i regionów. Tyle, w skrócie, o założeniach krakowskiego konkursu. Wystawa w warszawskim Muzeum pozwala co najwyżej domyślać się, czym jest Biennale. Zabrakło jakiegokolwiek wyjaśnienia, określenia c^lu i sensu kon­ kursu, z którego wybrane eksponaty pokazano. Nie wiadomo przy tym, czy wy­ bór był czysto przypadkowy — pokazano to, co jest, co pozostało w Polsce po konkursach, jako zaczątek przyszłego Muzeum L a l k i — czy też kierowano się jakimiś przesłankami dobierając akurat takie, nie inne eksponaty. Oglądając w y s t a w ę miałam wrażenie, że jej organizatorzy działali w wielkim pośpiechu. Poza karteczką z nazwą kraju nie podano żadnej informacji o wysta­ wionych lalkach. T y m samym poniechano celu, sformułowanego w Cytowanym katalogu — popularyzacji wiedzy o folklorze. Wystawa została pomyślana tylko jako ekspozycja parudziesięciu ładnych, niekiedy pięknych figurek. Pokazano np. kilka lalek w różniących się między sobą szatach indyjskich narzeczonych. Nie­ które elementy ubioru powtarzały się (np. złote ozdoby), inne były zupełnie nie­ podobne. Czy różnice w y s t a w n o ś c i poszczególnych w a r i a n t ó w stroju wynikają 1 Katalog Międzynarodowego Jesch, tekst Z. Olas, Kraków. Biennale Lalek Regionalnych, zdjęcia K . Pol- �168 KRONIKA z przynależności panny młodej do określonej kasty, czy związane są z tradycją danej prowincji, z jakiego okresu pochodzą prezentowane przez laleczki ubiory — odpowiedzi na te pytania wystawa nie dała. Nie wiadomo również było, k t ó r e stroje są stylizacją, a które wierną kopią tradycyjnego ubioru. Moja obrona założeń konkursu, zgodnie z którymi regionalne lalki są przede wszystkim n o ś n i k i e m wiedzy o folklorze, wynika z kilku przekonań. Po pierwsze, i korzystając z eksponatów zbieranych na Biennale, organizatorzy wystawy winni byli Krakowowi wierność idei konkursu. Po drugie, wydaje mi się, że zagubiono bardzo istotny walor ekspozycji tego rodzaju. Pokazując lalki w regionalnych stro- — jach, często upozowane w grupach w y k o n u j ą c y c h jakieś czynności — z w i ą z a n e z obrzędowością lub codzienną pracą albo przedstawiających sceny z dawnych m i t ó w i baśni — można pokazać całą różnorodność folkloru, jego bogactwo, swoistość tradycji poszczególnych kultur. Wystawa pozbawiona komentarza prze­ kazuje te treści niejako mimochodem. Wydaje się, że zapomniano, iż wystawa l a ­ lek w ludowych ubiorach nie jest tym samym, co wystawa strojów regionalnych. L a l k a w regionalnym stroju, lalka z folklorystycznym rodowodem m ó w i znacznie w i ę c e j niż zamierzyli jej twórcy. L a l k i różnią się przecież nie tylko przebraniem. Znacznie istotniejsze, choć pozornie drugoplanowe są różnice c h a - rakteru, istoty lalki. Różnorodność materiału, rozmaitość formy, inne ujęcie czy interpretacja postaci czynią lalki postaciami nierozerwalnie z w i ą z a n y m i z krajem, z którego pochodzą. Elementy składające się na postać lalki — technika wykonania, ekspresja £ twarzy, gest, ubiór — tworzą organiczną całość. B y w a j ą lalki z najróżniejszego, tworzywa. Może to b y ć drewno, glina, porcelana, guma, w e ł n a , celuloid, r ó ż n e w ł ó k n a sztuczne i naturalne, gałganki. Ten sam materiał bywa z kolei r ó ż n i e interpretowany. Niektóre lalki wykonane są bardzo starannie, jako statuetki o pro­ porcjach i rysach człowieka, inne są niesłychanie uproszczonymi, symbolicznymi formami. L a l k i rumuńskie mają zindywidualizowane twarze, figurki polskie to l a l k i o jednakowych, regularnych, starannie wymodelowanych, uśmiechniętych rysach. L a l k i z Tajlandii noszą maski tancerzy, lalki meksykańskie mają schematycznie T* zaznaczone usta, oczy i nosy. Podobne różnice można zaobserwować w przed- * stawieniu ruchu. L a l k i węgierskie, polskie czy irackie to stojące nieruchomo sta- T. tuetki. Rumuńskie zastygły w geście przy określonej pracy, podobnie n i e k t ó r e , z meksykańskich. Subtelne figurynki tancerzy tajlandzkich sprawiają w r a ż e n i e ustawicznego ruchu. Różny jest również sposób ujęcia stroju lalek. Niektórzy w y ­ konawcy dbają o precyzję szczegółu, dodają lalkom szereg starannie wykonanych- ^ r e k w i z y t ó w . Inne. są jakby skróconym zapisem ogólnego w y g l ą d u ubioru. W intencji organizatorów Biennale lalka jest tylko folklorystyczną pamiątką, ^ formą w i z y t ó w k i określonego kraju. L a l k a w stroju regionalnym jest jednak przede wszystkim lalką, przedmiotem o istotnej roli w każdej kulturze. Wydaje się, że w formie współczesnej lalki — także jej szczególnej postaci, jaką jest lalka regionalna — zapisana jest historia lalki w kulturze kraju, z którego ona pochodzi. ^ Tam, gdzie jeszcze niedawno odgrywała istotną rolę w praktykach magicznych, *J|^ (np. Meksyk, Rosja płn.), jest to czytelne w jej kształcie. Przykładem są lalki ¿¡ syberyjskie, jeszcze w pocz. X I X w. będące przedmiotami kultowymi. Dziś prze- ^ . szły do świata dziecinnych zabawek, zachowały jednak skrótową formę wotyw- • nych figurek. Laleczki rosyjskie, z Meksyku, Tajlandii czy Rumunii zdolne s ą . śmieszyć, przestraszyć czy zabawiać. Z kolei polskie figurki noszą pięknie wyko- 5 nane, bardzo często pyszne stroje. Nie budzą jednak żadnej emocji, ich regularne,---^ uśmiechnięte twarze są obojętne. Na tle tamtych w y g l ą d a j ą jak krawieckie m a n e - T g , kiny. t mM �KRONIKA 169 Przyglądając się lalkom zgromadzonym na wystawie i próbując zobaczyć je w szerszym kontekście, można dostrzec lalki nawiązujące do form kukiełek i m a ­ rionetek teatralnych, magiczne czy kultowe posążki, dziecinne zabawki, ozdobne figurki. Tę różnorodność form można sprowadzić do dwu podstawowych t y p ó w lalek określonych przez J . Łotmana jako lalki-zabawki i lalki statuetki. „Lalkę jako zabawkę powinno się przede wszystkim oddzielić od zjawiska — zdawałoby się — tego samego typu, jakim jest statuetka, trójwymiarowa rzeźbiarska podo­ bizna człowieka. Różnica sprowadza się do rzeczy następującej. Istnieją dwa r o ­ dzaje audytorium: «dorosłe» z jednej strony oraz «dzieciece», «ludowe», «archaiczne» z drugiej. Pierwsze zachowuje się wobec tekstu artystycznego jako odbiorca informacji: patrzy, słucha, czyta, siedzi w teatralnym fotelu, stoi przed p o s ą g i e m w muzeum, ma zakarbowane w pamięci: «nie dotykac», «nie zakłócać spokoju» oraz, ma się rozumieć: «nie pchać się na scene» i «nie w t r ą c a ć się do biegu sztuki». Audytorium drugie odnosi się do tekstu, jak uczestnik zabawy: krzyczy, dotyka, wtrąca się, obrazka nie ogląda, lecz obraca go dookoła, szturcha palcami, przemawia zamiast namalowanych postaci, do biegu sztuki miesza się, pouczając aktorów, książkę bije lub całuje. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z od­ biorem informacji, w drugim — z wytwarzaniem jej w trakcie zabawy" . 2 W cytowanym fragmencie Łotman wprowadza pewne uporządkowanie boga­ tego i złożonego świata lalek, który tworzą formy tak różne, jak figurki bogów, kukiełki, manekiny, ożywające posągi, woskowe figury, zabawki czy współcześnie roboty, muminki i wiele innych. Nie ma tu miejsca na historyczne r o z w a ż a n i e nad kształtem i rolą lalki w kulturze. Inicjatywa stworzenia konkursu, a potem Muzeum Lalek Regionalnych, zwraca u w a g ę na n o w ą formę lalki w s p ó ł c z e s n e j . Nie jest ona ani zabawką, ani statuetką; służyć może i dzieciom i d o r o s ł y m , ' j e s t czymś mniej niż figurka magiczna czy zabawka i poprzez utrwalony ruch zatrzy­ maną grę — czymś innym niż statuetka. Współcześnie można o b s e r w o w a ć wiele form lalek, w y s t ę p u j ą c y c h w róż­ nych postaciach, których często nawet nie identyfikujemy jako lalki. T e w stro­ jach regionalnych są jednym z przejawów w y s t ę p o w a n i a lalki w naszej kulturze. Przyjrzyjmy się tym przejawom, które uda nam się dostrzec w otaczającym nas świecie. 1. L a l k i w teatrze lalek, nawiązują do dawnych form teatralnych (np. Bread and Puppet) bądź do ludowych szopek („Pastorałki" Schillera w Teatrze Po­ wszechnym, 1964 г.); teatr lalek dla dzieci *. 2. L a l k i w y w o d z ą c e się ze starych, utrwalonych w folklorze form, dziś relik­ towe: a) figurki jasełkowe ustawiane w o k ó ł żłobka na Boże Narodzenie, niekiedy ruchowe. Co roku w kościele na Miodowej można oglądać ruchomą szopkę, z ł o ­ żoną z kilkudziesięciu postaci wykonujących pewne gesty, ustawionych na k r ą ­ żącej taśmie. Do figurek takich nawiązują niekiedy rzeźbiarze ludowi . W tej samej grupie znajdą się postacie z szopek — także popularnych w X X - l e c i u i po wojnie szopek politycznych, czy współczesnych szopek z konkursów krakow­ skich ; 4 5 2 J . Ł o t m a n, Lalki w systemie kultury, „Teksty", nr 6: 1978. Por. H . J u r k o w s k i , Teatr lalek a folklor, „Polska Sztuka Ludowa", R . 23: 1969, nr 2. Na przykład Julian Brzozowski, sołtys wsi Sromów w łowickiem, wyrzeźbił „Pochód Tysiąclecia", w i e l k ą kompozycję parudziesięciu figur, w ł a ś n i e w konwencji bożenarodzeniowej szopki, ustawiając w pochodzie Księcia Józefa obok Chrobrego, Świerczewskiego i anioła. Por. J u r k o w s k i , op .cit. 3 4 s �170 KRONIKA b) obrzędowa kukła Marzanny, topionej w pierwszy dzień wiosny; Lajkonik w Krakowie. Są to swoiste lalki parateatralne, zdradzające ślady właściwości ma­ gicznych ; c) woskowe wota, składane w kościele w dniu św. Rocha ; d) lalki z ciasta na weselnym korowaju lub ofiarowywane dzieciom kukiełki, lalki z piernika 3. Gabinet figur woskowych, swoista forma lalek dla dorosłych. Figury te są współczesną formą lalek magicznych; postacie utrwalone w wosku kryją w sobie możliwość życia. Charakterystyczne jest, że w Gabinecie pani Tussot znajdują schronienie postacie wybitnych indywidualności, w tym sławnych zbrodniarzy fa­ scynujących zagrożeniem, jakie w sobie noszą. Mało kto odważy się nocą pozostać sam wśród woskowych ludzi. To bardzo ciekawe z punktu widzenia psychologii i socjologii zjawisko jedynie sygnalizuję, gdyż jego natura wymaga interpretacji znacznie wykraczającej poza granice świata lalek. 4. Manekiny sklepowe. Różnią się one istotnie od schematycznych krawiec­ kich, wykonane są na kształt ludzkiej postaci, mają twarze, noszą peruki — są lalkami. Ich podobieństwo do człowieka sytuuje je na łatwo przekraczalnej gra­ nicy świata żyjących, kiedy ożywają (por. „Bal manekinów" Bruno Schultza), po­ ruszają się w ściśle określony sposób identycznie, jak ożywione figury woskowe . 5. L a l k i zabawki. a) Disneyland, 'ogródek dla dzieci w Hadze, będący kopią rzeczywistych miast i wsi, gdzie umieszczono duże figury b a ś n i o w y c h postaci w zminiaturyzowanym świecie; b) k a r n a w a ł o w e figury ogromnych kukieł w Rio de Janeiro; c) zabawki dziecinne, od wykonywanych własnoręcznie, umownych laleczek po mechaniczne zabawki produkowane w fabrykach. 6. L a l k i funkcjonujące jako ozdoba. a) porcelanowe figurki stawiane na kredensach, serwantkach itp. W ostatnich latach wzrosła produkcja figurek gipsowych naśladujących porcelanę; b) sadzane na tapczanach, kanapach, łóżkach pierrody, kolumbiny albo (w Pol­ sce współcześnie na wsi) duże dziecinne lalki w ozdobnych sukienkach; c) lalki w w e ł n i a n y c h sukienkach u ż y w a n e do utrzymywania temperatury wody w imbryku itp., o pewnej użyteczności; d) stawiane w ogródkach przed domem postacie krasnali i innych baśnio­ wych postaci, często spotykane w Niemczech, występują także w Polsce ; e) sadzane na masce samochodu wiozącego młodą parę dziecięce lalki w ś l u b ­ nych sukniach. f) lalki kolekcjonowane jako pamiątki turystyczne, czyli lalki w strojach regio­ nalnych. W cytowanym już uprzednio katalogu Biennale napisano: „zminiaturyzo­ wanie regionalnego kostiumu otwarło przed nim zupełnie nowe możliwości. Ubra­ na w niego lalka stała się idealną wprost formą pamiątki, oddającej tak wiernie jak żadna inna charakter, styl i urodę regionu. e 7 9 10 * Na temat specyfiki zjawiska lajkonika por. artykuł J . B u j a k a i B. P i l i c h o w s k i e j , Lajkonik w oczach badaczy, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 1. J . O l ę d z k i , Wota woskowe we wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960, nr 1; t e n ż e , Symboliczne ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, „Polska Sztuka Ludowa", R. 16: 1962, nr 2. T . A m b r o ż e w i c z , Ozdobne pieczywo ludowe, cz. 1 i 2, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 1 i 2. Por. film W. Hassa „Sanatorium pod klepsydrą" w e d ł u g prozy B . Schulza, czy żołnierzy w „Wielopole, Wielopole" T . Kantora, telewizyjną realizację „Balu m a n e k i n ó w " Schulza i in. Ruch ożywionych lalek jest zawsze taki sam, nacecho­ wany sztywnością kojarzącą się z bezruchem umarłych. J . S t e f a ń s k i , Krasnale z raciborskiego, maszynopis w redakcji „Polskiej. .Sztuki Ludowej", będący opisem tego typu form z terenu polskiego. 7 8 9 1 0 �KRONIKA 171 Stąd niezwykła tych miniaturek kariera i ogromne wciąż rosnące zapotrzebo­ wanie. W Polsce np. sama tylko Spółdzielnia im. Wyspiańskiego dostarcza ich rocznie około ćwierć miliona!" . L a l k i w regionalnych strojach cieszą się wielką popularnością. Kupują je m i ­ łośnicy folkloru i turystyki. Są traktowane jako ozdoba, jako pamiątka i informa­ cja o folklorze. „Poprzez styl i charakter stroju, typ etniczny postaci, ekspresję gestu i rekwizytu w scenach przedstawiających obrzędy i zwyczaje — poprzez cały ten wyrazisty język barw, kształtów i ukrytych znaczeń — w y w o ł u j ą suge­ s t y w n ą wizję świata" . Wystawa w warszawskim Muzeum zwróciła uwagę na zjawisko lalki w ludo­ wym stroju, która w ciągu ostatnich kilku lat zdaje się zdobywać coraz większą popularność. Regionalna lalka, obok innych, wymienionych w y ż e j współczesnych form, kontynuuje stałą obecność lalki w kulturze. n 12 Ewa METODA BIOGRAFICZNA W ETNOGRAFICZNYCH BADANIACH Z PRAC KOMISJI LUDOZNAWCZEJ WESTFALII Korulska W RFN. Od ponad pięćdziesięciu lat działa w Munster, stolicy Westfalii, Komisja Ludo­ znawcza, która w pracach swych posługuje się metodą biograficzną, mało rozpo­ wszechnioną w polskich badaniach etnograficznych, a znaną dobrze w socjologii . Komisja Ludoznawcza Westfalii (Volkskundliche Kommission für Westfalen) powstała w 1928 r . W następnym roku utworzyła wraz z Komisją Starożytności i Komisją Historyczną jeden instytut pod nazwą Prowincjonalny Instytut Ludoznawstwa i Krajoznawstwa Westfalii (Provinzialinstitut für westfálische Landesund Volkskunde). Członkami Komisji Ludoznawczej początkowo byli pracownicy Seminarium Germanistyki Uniwersytetu w Munster, w ramach którego znajdo­ w a ł a się w ó w c z a s etnografia. Pierwsze poszukiwania etnograficzne dotyczyły na­ zewnictwa, przysłów, pieśni, bajek i opowiadań ludowych, a zebrane materiały stały się zalążkiem cennego i bogatego dziś archiwum Komisji. W niedługim czasie przystąpiono też do opracowywania słownika i atlasu kultury ludowej Westfalii oraz wydawania serii Veroffentlichungen der Volkskundlichen Kommission, k t ó ­ rej pierwszy numer ukazał się w 1931 r. Po I I wojnie ś w i a t o w e j etnografia od­ łączyła się od germanistyki tworząc na Uniwersytecie w Munster w 1955 r. Se­ minarium Etnograficzne, którego kierownik stoi na czele Komisji. Funkcję tę od wielu lat pełni prof, dr Gunter Wiegelmann, autor licznych prac m. in. z zakresu przemian kultury ludowej, pożywienia, współredaktor atlasu etnograficznego Nie­ miec itp. Komisja zatrudnia 3 pracowników naukowych i 2 administracyjnych. Mieści się w budynku uniwersyteckim (przy Domplatz 23), sąsiadując z Semi­ narium Etnograficznym oraz korzystając z jego pomieszczeń i biblioteki. ł 2 Działalność Komisji biegnie w dwóch kierunkach: organizacyjnym i dokumen­ tacyjnym. Pierwszy z nich polega na organizowaniu badań nad kulturą ludową Westfalii, wydawaniu serii wydawniczych pt. Schriften der Volkskundlichen K o m 11 Katalog Biennale, op. cit. Tamże. Na ten temat zob. m. in. cytowane w pracach Komisji artykuły: J . S z c z e ­ p a ń s k i , Die biographische Methode, [w:] Handbuch der empirischen Sozialforschung, t. 4, Stuttgart 1974, s. 226-252; R. W. B r e d n i с h, Zur Anwendung der biographischen Methode in der volkskundlichen Feldjorschung, [w:] Jahrbuch jur ostdeutsche Volkskunde, R. 22: 1979, s. 279-329. D. S a u e r m a n n, Geschichte und Aufgaben der Volkskundlichen Kom­ mission für Westfalen, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 22: 1976, z. 1-4, s. 248-255. 12 1 2 �172 KRONIKA mission oraz Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, jak też w s p ó ł r e d a ­ gowaniu czasopisma „Rheinisch-westfałische Zeitschrift í ü r Volkskunde", wyda­ wanego od 1954 r. P o d s t a w o w ą jednak działalnością Komisji są prace dokumen­ tacyjne. Wzorując się na osiągnięciach skandynawskich zastosowano w badaniach metodę biograficzną, polegającą na pozyskiwaniu od korespondentów — stałych współpracowników Komisji — materiałów w postaci obszernych opracowań opar­ tych na w ł a s n y c h przeżyciach. Są to ukierunkowane wspomnienia pisane w e d ł u g ustalonego wzorca, tzw. listy pytań (Frageliste), w y s y ł a n e j do korespondentów. Listy te obejmują 44 różnorodne tematy, jak пр.: piece piekarskie w dawnych czasach (nr 1), konfirmacja wczoraj i dziś (nr 2), zwyczaje przy I komunii ś w . (nr 3), jak dawniej święcono niedzielę (nr 4), jedzenie i picie; przebieg dnia codziennego (nr 5), zaręczyny i wesele (nr 8), żniwa (nr 14), naczynia do picia i jedzenia (nr 27), studnie (nr 28), dni poświęcone pamięci zmarłych (nr 31), h i ­ giena ciała (nr 34), świątki, krzyże przydrożne,, znaki p a m i ą t k o w e (nr 35), k o ł o ­ wrotki i ich w y t w ó r c y (nr 36), telewizja (nr 38), formy zwracania się do siebie (nr 39), wiejski ubiór (nr 40), instrumenty muzyczne (nr 44). Każda z listy pytań posiada wprowadzenie do tematu, o m ó w i e n i e problema­ tyki oraz szczegółowe pytania zgrupowane w e d ł u g wybranych zagadnień. Dla zilu­ strowania przytoczmy listę nr 5, dotyczącą jedzenia i picia w ramach dnia codzien­ nego. We w s t ę p i e do niej podkreślono brak materiałów do pożywienia i kultury dnia codziennego wsi westfalskiej zwracając się do korespondenta z zapytaniem, czy jest w stanie podać dokładny opis gospodarstwa domowego przed I w o j n ą światową. „Może to b y ć — jak czytamy we wspomnianym wprowadzeniu — P a ń ­ ski dom rodzinny, albo inny, który Panu jako dziecku b y ł dobrze znany. Prosimy zawsze jednak o dokładne podanie miejsca i czasu". Dalej następują szczegółowe pytania w e d ł u g następującego układu: poranek; śniadanie; mycie i ubieranie się; przed 2-gim śniadaniem; drugie śniadanie; porządek przy stole; przygotowywanie potraw; jedzenie; zmywanie; godziny poobiedniego odpoczynku; podwieczorek; kolacja; odwiedziny; spoczynek. Pytania te odnoszące się, jak w większości wy­ padków, do czasów sprzed I wojny ś w i a t o w e j , kończy zdanie: Czy mógłby Pan dla porównania opisać przebieg dnia współczesnego? Co się je i pije dzisiaj?"*. Większość nadesłanych opracowań odnosi się do czasów młodości na ogół po­ nad 60-letnich korespondentów, zgodnie z założeniem Komisji gromadzenia mate­ riałów „z minionego czasu". Takie też nastawienie korespondentów w y r a ź n i e dało się odczuć w pytaniach o telewizję i jej w p ł y w na życie oraz kulturę m i e s z k a ń ­ c ó w wsi w ciągu ostatnich dwudziestu lat. Większość korespondentów odesłała listę bez odpowiedzi, uważając się za niekompetentnych w tym zakresie. Ostatnio podkreślono konieczność badania przemian kulturowych, postulując poszerzenie zarówno listy korespondentów, jak i tematyki pytań. Korespondenci, w liczbie około stu, pochodzą z różnych grup społecznych i za­ wodowych, jak też z różnych części Westfalii. Ich dane biograficzne znajdują się w oddzielnej kartotece, uwzględniającej ponadto numery i tematykę nadesłanych przez nich opracowań, daty wysłania przez Komisję pytań i otrzymania odpo­ wiedzi, w y s o k o ś ć przesyłanego sporadycznie korespondentom honorarium oraz ty­ tuł publikacji opracowanej na podstawie otrzymanych od danego korespondenta materiałów. Co roku każdemu ze w s p ó ł p r a c o w n i k ó w w y s y ł a się biuletyn sprawo­ zdawczy . Jest to rodzaj listu, w którym powiadamia się korespondentów o na4 s Frageliste 5: Essen und Trinken. (Der Tageslauf im Haushalt), ss. 4, Archiv fur westfálische Volkskunde. Volkskundliche Kommission fur Westfalen. L a n d schaftsverband Westfalen-Lippe, Munster, Domplatz 23. Mitteilungsblatt des Archivs für westfálische Volkskunde. Biuletyn nr 28 z lipca 1980 r. zaczyna się od słów: „Das Berichtsjahr — Mitte 1979 bis Mitte 1980 — ist sehr schnell zuende gegangen und schon ist es wieder Zeit für unseren 4 �KRONÍKA 173 bytkach archiwum rękopisów, fotografii, rysunków, pieśni i nagrań magnetofo­ nowych, kopii dokumentów oraz zbiorów muzealnych, gromadzonych przy K o ­ misji. Składa się w nim życzenia s ę d z i w y m współpracownikom, którzy w roku sprawozdawczym obchodzili okrągłe jubileusze urodzin i informuje o zmarłych, podkreślając ich zasługi dla Komisji, okres współpracy i rodzaj nadesłanych m a ­ teriałów. List kończy w i a d o m o ś ć o najbliższych planach badawczych K o m i s j i . I t a k w biuletynie nr 28 za okres 1979/1980 zwrócono się do korespondentów z prośbą o informowanie i nadsyłanie posiadanych p a m i ę t n i k ó w i notatników celem ich skopiowania, a następnie wykorzystania w opracowaniach Komisji. We wspom­ nianym biuletynie czytamy też o przygotowywaniu jubileuszowego tomu z okazji 50-lecia istnienia Komisji, zwracając się do korespondentów z prośbą o w y r a ż e n i e zgody na publikowanie ich danych personalnych. W ostatnim zdaniu dziękuje się wszystkim współpracownikom za wkład w powiększenie archiwum Komisji. Archiwum K o m i s j i zostało założone w 1951 r. przez prof, dr M. Bringemeier, pełniącą długi czas funkcję kierownika Komisji. Dziś należy ono do jednego z n a j ­ poważniejszych i najcenniejszych centrów dokumentacji naukowej w R F N . W 1980 r. archiwum liczyło 6180 rękopisów i 77 774 fotografii. Znajdują się w nim również rysunki nadesłane przez korespondentów, zbiory pieśni i taśm magnetofonowych z nagraniami w y w i a d ó w przeprowadzanych z nimi oraz kopie starych dokumen­ t ó w (śpiewników, rachunków, zapisków, protokołów itp.). Poza w s p o m n i a n ą już kartoteką personalną korespondentów prowadzone są również kartoteki materiałów w układzie tematycznym i geograficznym. Komisja gromadzi też eksponaty m u ­ zealne, m. in. cenne zbiory instrumentów muzycznych, które pozyskano w wyniku apelu, skierowanego do korespondentów w jednym z poprzednich b i u l e t y n ó w . Możliwości wydawnicze Komisji pozwalają na stałe publikowanie materiałów m. in. w oddzielnych zeszytach serii pt. Beitrage zur Volkskultur in Nordwestdeutschland, których rocznie ukazuje się niekiedy nawet kilka (w 1 półroczu 1981 r. ukazał się nr 25 i 29). Na u w a g ę zasługuje różnorodny sposób prezentowania w nich materiału. Jeden z nich to opracowania wybranego tematu n a podstawie materiałów nadesłanych przez wszystkich korespondentów. T u w y m i e n i ć można np. prace na temat pieców piekarskich (z. 22: Bauerliches Brotbacken in West­ falen, opr. M. Bringemeier, 1980, ss. 136), zwyczajów związanych z okresern Bożego Narodzenia (z. 6: Weihnachten in Westfalen um 1900, opr. D. Sauermann, 1979, ss. 262), zwyczajów zapustnych (z. 5: Stadtisches Fastnachtsbrauchtum in Westund Ostwestfalen, opr. N. Humburg, 1976, ss. 434), mody i stroju (z. 15: Mode und Tracht, opr. M. Bringemeier, 1980). Przykładowo przytoczmy plan jednego z ta­ kich opracowań, dotyczącego pieców piekarskich, pierwszego tematu rozsyłanego korespondentom przez Komisję. Na treść tego zeszytu składają się: w s t ę p , kwe­ stionariusz pt. piece piekarskie w dawnych czasach, mapa miejscowości, z których pochodzą odpowiedzi, materiał faktograficzny nadesłany przez korespondentów ułożony w e d ł u g kolejnych n u m e r ó w archiwum. Materiał ten został wybrany z po­ nad 80 zgromadzonych w ciągu 10 lat opracowań, z których 16 zacytowano w pra­ cy w d o s ł o w n y m brzmieniu, niekiedy także w dialekcie dolnoniemieckim. Mate8 Sommerbrief an Sie", a kończy następująco: „Mit herzlichen Griissen von alien in der Arbeitsstelle Tátigen und mit guten W ü n s c h e n verbleibe ich Ihre Dr. R e ­ natę Brockpáhler". B. S с h i e r, Das Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfalische Zeitschrift für Volkskunde", R. 1: 1954, s. 57; M. B r i n g e m e i e r , Archiv für westfalische Volkskunde der Volkskundlichen Kommission des Landschaftsverbandes W estf alen-Lippe (1951-1964), [w:] Arbeit und Gerat in volkskundlicher Dokumentation, Munster 1969, s. 192-222; R. B r o c k p a h l e r , 20 Jařire Archiv für westfalische Volkskunde, „Rheinisch-westfálische Zeitschrift für Volkskunde", R. 18/19: 1972, s. 195. 5 �174 KRONIKA riały te m ó w i ą m. in. o dużym znaczeniu w życiu ludności wiejskiej pieca pie­ karskiego, szacunku dla chleba, wadze prac związanych z jego wypiekiem, po­ dziale jej między członków rodziny, współdziałaniu i pomocy sąsiedzkiej itp. Inny sposób publikowania materiałów można określić jako biograficzny. Są to monografie poświęcone jednej osobie korespondenta. T u przytoczyć można pu­ blikację pt. Aus dem Leben eines Heuerlings und Arbeiters (opr. R . Dunkmann, 1980, ss. 178), w której przedstawiono historię życia korespondenta odtworzoną na podstawie rozmów nagranych z nim na taśmie, dalej nadesłany przez niego m a ­ teriał faktograficzny, ułożony w e d ł u g listy pytań oraz jego twórczość poetycką. W tej grupie zacytować też można opis życia i pracy kobiety wiejskiej, przed­ stawiony przez nią w ciągu długoletniej, bo sięgającej 1968 r. współpracy z K o ­ misją. Tak powstała praca pt. Aus dem Leben einer Bauerin im Miinsterland (opr. R . , Brockpahler, 1981, ss. 192), uwzględniająca wybór materiałów o b e j m u j ą ­ cych okres od początku X X w. do 1980 г., tj. daty śmierci korespondentki, zgrupo­ wany w e d ł u g następujących zagadnień: dom i mieszkanie; prace rolne; hodowla; ubiór; przebieg dnia — jedzenie i picie; zwyczaje doroczne; zwyczaje rodzinne; muzykowanie i opowiadania. Publikację zamyka indeks rzeczowy w dialekcie dolnoniemieckim z objaśnieniem i tłumaczeniem w y r a z ó w na język literacki. Inne wydawnictwa Komisji ze wspomnianej serii prezentują m. in. biblio­ grafię tematyczną (z. 11: Bibliographie zur Schützenwesen in Westfalen, opr. G . Osthoff, 1979, ss. 126), zagadnienia teoretyczne i metodologiczne (z. 8: Historische Hausforschung. Eine Einfiihrung in Arbeitswesen, Terminologie und Literatur, орг. К . Bedal, 1978, ss. 186; z. 10: Türfcische Arbeiter in Munster. Eine Beitrag zum Problem der temperaren Akkulturation, opr. H . Narman, 1978, ss. 176; z. 13: Gemeinde im Wcmdel. Volfcskundliche Gememdestudien. in Europa, opr. G . Wiegelmann, 1979, ss. 215), jak i referaty wygłoszone na konferencji „Historische Sachforschung. Aufgaben und neue Ansatze", zorganizowanej z okazji 50-lecia istnienia Komisji Ludoznawczej Westfalii (z. 21: Geschichte der Alltagskultur, 1980, ss. 174). Kończąc należy jeszcze dodać ,iż w Komisji prowadzone są ponadto empirycz­ ne badania nad przemianami kultury ludowej wybranych wsi westfalskich. Odnotować też należy opracowanie ponad 30 próbnych map do etnograficznego atlasu Niemiec. Osiągnięcia, jakimi może poszczycić się Komisja Ludoznawcza Westfalii w du­ ż y m stopniu są wynikiem konsekwentnie realizowanych założeń, opracowanych w pierwszych latach istnienia Komisji. Nie wdając się w merytoryczną ocenę gro­ madzonych wspomnianą metodą materiałów należy podkreślić ich dużą wartość dokumentacyjną dla historii kultury ludowej wsi westfalskiej. Ważna i owocna okazała się współpraca Komisji z innymi instytucjami, a zwłaszcza uniwersytetem w Munster, która umożliwiła w y m i a n ę doświadczeń, prowadzenie metodologicz­ nych dyskusji i podejmowanie wielu wspólnych prac. Zofia ^ — ' Szromba-Rysowa POŻYWIENIE J A K O K O M U N I K A C J A . K O N F E R E N C J A E T N O L O G I C Z N A W S T A I N Z , A U S T R I A , 24-30 VIII'1980 R. W 1980 r. odbyła się w Austrii czwarta już, a zarazem jubileuszowa, be zorganizowana w dziesięć lat po pierwszej, międzynarodowa konferencja poświę­ cona etnologicznym badaniom nad pożywieniem. Przedmiotem rozważań było za- * gadnienie „pożywienie jako komunikacja". Po raz pierwszy tak ściśle określona>4* i została tematyka obrad, mimo że na ogół każda z konferencji dążyła do ukierun-" ; �KRONIKA 175 kowania prezentowanych referatów. Na pierwszej, odbywającej się w Lund w Szwecji (21-25 V I I I 1970) , przedstawiono stan badań nad p o ż y w i e n i e m ludowym w poszczególnych krajach Europy i Ameryki oraz metody i problematykę podej­ mowanych prac. Wszystkie zgłoszone referaty opublikowano w zbiorowej pracy Ethnological Food Research in Europa and U S A . W ó w c z a s też postanowiono z w o ł y w a ć konferencje co trzy lata, czyniąc spotkania te platformą wymiany do­ świadczeń i poglądów różnych środowisk naukowych w różnych częściach- świata. N a s t ę p n y m miejscem spotkania były Helsinki (13-18 V I I I 1973) , gdzie tematykę konferencji sformułowano jako „dominujące cechy regionalnego systemu o d ż y w i a ­ nia w X X w." Tom kongresowy ukazał się pt. Ethnologische Nahrungsforschung . W 1977 r. spotkano się po raz trzeci, a miejscem obrad było Cardiff w Walii (22-27 V I I I ) . Myślą przewodnią konferencji były „preferencje i tabu potraw i napojów". Referaty opublikowano w pracy zbiorowej Food in Perspective . Miejscem ostatniej, omawianej tu konferencji, było małe miasteczko Stainz, położone w Styrii, jednym z najpiękniejszych regionów Austrii, nazywanym j e j zielonym sercem. Organizatorem konferencji było regionalne muzeum Steiermárkische Landesmuseum Joanneum, kierowane przez dr Marię Kundegraber. W konferencji wzięło udział ponad 50 uczestników, reprezentujących następujące kraje: Austria (16 osób), Bułgaria (1), Dania (1), Finlandia (1), Francja (2), Ho­ landia (1), Irlandia (1), Jugosławia (1), N R D (1), Polska (3), R F N (6), Stany Zjedno­ czone A P (7), Szwajcaria (2), Szwecja (3), Węgry (2), Wielka Brytania (5) i W ł o ­ chy (1). Z Polski uczestniczyły trzy osoby z Instytutu Historii Kultury Material­ nej P A N : prof, dr M. Dembińska z Warszawy oraz dr A. Kowalska-Lewicka i dr Z . Szromba-Rysowa z Krakowa. Prof. dr M. Gavazzi z Zagrzebia b y ł nie tylko najstarszym uczestnikiem, ale jednym z szesnastu, którzy brali udział w pierwszej konferencji w 1970 r. Tak jak w poprzednich latach, j ę z y k i e m obrad był angielski i niemiecki. 1 2 s 4 5 Referat inauguracyjny pt. „Pożywienie jako komunikacja" wygłosił prof, dr N. A. Bringéus z L u n d , inicjator tych spotkań i organizator pierwszej konfe­ rencji. W referacie swym zwrócił uwagę na społeczny aspekt pożywienia, przeja­ wiający się w łączącej z jednej strony, a dzielącej z drugiej roli pożywienia. Zagadnienie, które rozpatrywać można w płaszczyźnie fizycznej (dowóz środków żywności), psychologicznej (zadowolenie z konsumpcji), socjologicznej (podział ż y w ­ ności), kulturowej (postawy wobec pożywienia) i religijnej (zakazy — nakazy) dla etnografa stwarza możliwości badawcze, zwłaszcza w trzech ostatnich p ł a ­ szczyznach, pozwalając na badanie m. in. systemu norm, sposobu zachowania i n a w y k ó w ż y w i e n i o w y c h . Podkreślił też szeroką t e m a t y k ę omawianej konferencji ujętą w tezie „pożywienie jako symbol". Kolejny referat, pt. „Pożywienie jako język", wygłosiła J . Katona-Apte z U S A , zwracając u w a g ę na analogie pomiędzy m o w ą a p o ż y w i e n i e m w zakresie struktury, użycia i reakcji, jakie w y w o ł u j e u człowieka. 1 M . D e m b i ń s k a , Pożywienie i obyczaj. Konferencja etnologiczna w Lund, 1970, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 20: 1972, nr 1, s. 196-204. Ethnological Food Research in Europa and USA. Raports from The First international Symposium for Ethnological Food Research, Lund, August 1970, Gottingen 1971, ss. 213. Referaty opublikowało też czasopismo „Ethnologia E u r o paea", t. 5: 1971 (1972), > 1-213. Zob. m. in. A. G a m e r i t h , Die zweite Internationale Konferenz für Ethno­ logische Nahrungsforschung in Helsinki, „Osterreichische Zeitschrift für Volks­ kunde", t. 28: 1974, s. 290-294. Ethr.ologische Nahrungsforschung. Ethnological Food Research. Vortrdge des zweiten Internationalen Symposiums für ethnologische Nahrungsforschung, Hel­ sinki, August 1973, Helsinki 1975, ss. 340. Food in Perspective. Proceedings of the Third International Conference on Ethnological Food Research, Cardiff, Wales, 1977, Edinburgh 1981, ss. X I I , 425. 2 ! 4 6 �176 KRONIKA Wygłoszone referaty koncentrowały się w o k ó ł następujących grup tematycz­ nych: a) p o ż y w i e n i e a gościnność, b) jedzenie poza domem, c) dary ż y w n o ś c i o w e , d) p o ż y w i e n i e odświętne i okolicznościowe. W ramach tych t e m a t ó w A . Kowalska-Lewicka przedstawiła referat pt. „Dary ż y w n o ś c i o w e , ich ekonomiczne, społeczne oraz religijno-magiczne funkcje", a Z . Szromba-Rysowa „Społeczno-kulturowe funk­ cje biesiad wiejskich". Pozostałe referaty dotyczyły m. in. związku pomiędzy ż y ­ wieniem a medycyną, i tu należy w y m i e n i ć referat M. Dembińskiej pt. „Wyży­ wienie chorych i medycyna dziecięca w historycznych źródłach od X V I do X V I I I w.", dalej pożywienia Jakutów, regionalnych potraw i posiłków. Interesujący b y ł re­ ferat В. M. Gordona z U S A na temat ody sej i hamburgera z Niemiec do Ameryki i z powrotem. Dla uczestników zorganizowano kilka wycieczek, jak na przykład do okolicz­ nych wsi południowej Austrii, piekarniczego zakładu produkcyjnego w Feldbach, muzeum wina w Sausal oraz austriackiego muzeum na wolnym powietrzu w Stub­ bing koło Grazu Dużą atrakcją dla przyjezdnych gości było przygotowanie przez organizatorów, a zwłaszcza dr A . Gamerith, zestawu codziennych posiłków poda­ wanych uczestnikom, specyficznych dla różnych części, południowej zwłaszcza, Austrii. Na konferencji w Stainzu powołano też międzynarodowy komitet organiza­ cyjny, do którego z ramienia Polski w e s z ł a dr A. Kowalska-Lewicka. Dyskuto­ wano także nad tematyką następnej konferencji, która odbędzie się w 1983 r. w Munster w R F N . Począwszy od pierwszej konferencji w L u n d uczestnicy za każdym razem ponawiają życzenie przyjazdu do Polski jako miejsca jednego z kolejnych spotkań, które b y ć może kiedyś zostanie spełnione. Zofia * Zob. V. H . P e t t i e r , wyd. 2, Graz 1978, ss. 224. Führer durch das Osterreichische Szromba-Rysowa Freilichtmuseum, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/796537f714178e10a26cd93caa6121ed.pdf 2c137c793f7379d3fc04c0730083bc5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:958 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 P L I S S N 0071-1861 WKŁAD BADACZY P O L S K I C H W POZNANIE K U L T U R LUDOWYCH I P I E R W O T N Y C H ŚWIATA K O N F E R E N C J A W E WROCŁAWIU, 25-26 X I 1978 Zainteresowanie obcymi, niepolskimi kulturami ludowymi sięga samych począt­ k ó w etnografii polskiej. Wynikło ono z bliskiego sąsiedztwa Polaków, Ukraińców, Białorusinów i Litwinów, których łączyło przez kilka w i e k ó w jedno p a ń s t w o pol­ sko-litewskie do swego upadku w 1795 r. Rozbudzone wśród polskiej inteligencji w X I X w. zainteresowania ludem wiejskim objęły w równej mierze chłopów pol­ skich, jak ruskich (ukraińskich i białoruskich). Sprzyjało temu bliskie p o k r e w i e ń ­ stwo językowe oraz przemieszanie ludności polskiej i ruskiej na znacznych obsza­ rach na wschód od Bugu i Sanu. Później, w 2 połowie X I X w., wyróżnili s i ę liczni Polacy jako badacze kultur ludów Syberii, Azji środkowej i Dalekiego Wschodu. Rekrutowali się oni głównie spośród w i ę ź n i ó w politycznych, skazywanych tam na wygnanie (szczególnie po upadku powstania narodowego 1863/1864) przez rząd car­ ski. Brak w ł a s n e g o państwa aż do 1918 r. i poważne ograniczanie polskiego życia naukowego przez państwa zaborcze utrudniały Polakom bardzo istotnie prowadze­ nie prac naukowych. Niemniej i w tym czasie, zwłaszcza już w X X w., zdobyło znaczny rozgłos kilka polskich etnologów, wśród nich szczególnie B. Malinowski, współtwórca funkcjonalizmu, który po studiach w Krakowie przeniósł się w 1911 r. do Anglii. Po odzyskaniu niepodległości polskie badania etnologiczne obejmowały nadal g ł ó w n i e ludy słowiańskie, lecz uwzględniały też mieszkańców innych konty­ nentów. P o w a ż n e nasilenie polskich wypraw badawczych na inne kontynenty na­ stąpiło od lat 60-tych X X w. Polskie badania nad obcymi kulturami ludowymi i pierwotnymi omawiane by­ ł y do niedawna raczej fragmentarycznie i okazjonalnie. Najpełniej opracowano w ostatnich latach dokonania polskich badaczy na Syberii i Dalekim Wschodzie, m.in. dzięki p o ś w i ę c o n e j im konferencji, jaka odbyła się we Wrocławiu w 1973 r . W 5 lat później zorganizowano we Wrocławiu następną konferencję, której zada­ niem było przypomnienie ogółu polskich badań etnograficznych poza polskim (i rus­ kim) obszarem etnicznym, a także wskazanie na potrzeby i tendencje badawcze w tym zakresie. Organizatorami jej były: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, K a ­ tedra Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego oraz Komitet Nauk Etnologicznych P A N . Zgłoszono na nią ponad 30 referatów i komunikatów, a przedstawiono ich 23, w tym 4 na sesjach plenarnych i 19 w sekcjach. Referaty te można podzielić na 3 grupy tematyczne: a) charakterystyka dorobku poszczególnych badaczy, b) cha­ rakterystyka badań na określonych obszarach lub wypraw badawczych, c) informa­ cje o opracowaniach, publikacjach oraz zbiorach archiwalnych i muzealnych, jak też wypowiedzi o potrzebach badawczych. 1 1 Por. Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji we Wrocławiu pod red. J . B a b i c z a i A . K u c z y ń s k i e g o , W r o c ł a w 1976, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 103. �220 KRONIKA W pierwszej grupie znalazły się referaty poświęcone dwom wybitnym uczonym uniwersyteckim: Kazimierzowi Moszyńskiemu (1887-1959) i Eugeniuszowi Frankow­ skiemu (1884-1962), oraz badaczowi-amatorowi i rewolucjoniście Feliksowi Konowi (1864-1941). Z. Biały (Kraków) dał w n i k l i w ą analizę metodologicznych założeń K . Mo­ szyńskiego, najwybitniejszego w X X w. badacza kultury ludowej Słowian, który określił się sam jako ewolucjonista krytyczny, a bliski był poglądom neoewolucjonistów. W. Armon (Toruń) przedstawił mało znany w Polsce dorobek E . Frankow­ skiego w dziedzinie etnografii P ó ł w y s p u Iberyjskiego, publikowany przeważnie po hiszpańsku, a będący wynikiem pobytu i pracy tego badacza w Hiszpanii w latach 1914-1920. Dorobek ten zachował po dziś dzień s w ą wartość i znaczenie. Warto do­ dać, że Frankowski znał także język baskijski, a nawet pisał w tym języku. Mało znany, przeważnie nie publikowany dorobek badawczy F . Kona przypomniał H. Swienko (Warszawa). Przebywając ponad 10 lat na zesłaniu na wschodniej S y ­ berii, skazany za działalność socjalistyczną, K o n (późniejszy wybitny działacz pań­ stwowy w Z S R R ) zajął się żywo badaniem tubylczych ludów, pogłębiając tym sa­ mym s w ą w i e d z ę o ich sytuacji pod carskim panowaniem. Raporty i opracowania z tych badań przyniosły Konowi wyróżnienie ze strony rosyjskich instytucji nau­ kowych. W najobszerniejszej, drugiej grupie referatów znalazły się syntetyczne o m ó w i e ­ nia polskich badań obcych obszarów etnicznych oraz sprawozdania z trzech wy­ praw badawczych, w tym d w ó c h etnograficznych. W. Baranowski (Łódź) omówił ma­ ło znane polskie relacje etnograficzne z północnej części Rosji europejskiej, gdzie w X I X w. również trafiali polscy zesłańcy. A . Kuczyński (Wrocław) przypomniał dawniejsze polskie badania etnograficzne Azji północnej, środkowej i wschodniej, g ł ó w n i e na terenach należących dziś do Z S R R . Przed kilkunastu laty zostały pod­ jęte z inicjatywy prof. W. Dynowskiego zespołowe badania etnografów warszaw­ skich w Mongolii; niektóre ich problemy i wyniki omówił J . Wasilewski (Warsza­ wa), wyróżniając zwłaszcza zagadnienia metodologiczne. Nasiliły się również badania na Bliskim i Ś r o d k o w y m Wschodzie. K . Wolski (Kraków) przedstawił przebieg i wyniki swoich, prowadzonych głównie w ostatnim 20-leciu, penetracji badawczych na terenie Indii północno-zachodnich, Pakistanu, Afganistanu i Iranu. Z. Jasiewicz (Poznań^ scharakteryzował działalność utworzone­ go przed kilku laty w Uniwersytecie P o z n a ń s k i m zespołu do badań kultur Środko­ wego Wschodu i w y p r a w ę do Afganistanu w 1977 r. Współczesne badania w K u r dystanie irackim omówił L . Dzięgiel (Kraków), który przebywał tam parokrotnie od 1976 r. wraz z większą polską ekipą, przygotowującą założenia modernizacji rol­ nictwa irackiego. Ten sam autor zanalizował w osobnym wystąpieniu możliwości pracy etnografa w ramach mieszanych ekip prowadzących badania dla celów prak­ tycznych. Uwagi z indywidualnego stażu badawczego etnografa we w s p ó ł c z e s n y m Egipcie zawierał komunikat nadesłany przez M. Tracza (Kraków). Na terenie Afryki działali mniej liczni polscy badacze, lecz pierwsi z nich do­ tarli tam jeszcze na początku lat 80-tych X I X w. Mało znaną relację o wyprawie podjętej przez kilku polskich podróżników do Dahomeju przedstawił K . Zielnica (Wrocław). Zabrakło niestety referatu o afrykańskich badaniach A. Waligórskiego w Kenii z lat 1946-1948 oraz o wcześniejszych o 40 lat pionierskich badaniach w Afryce Wschodniej wybitnego antropologa i etnologa J . Czekanowskiego. Z terenu obu Ameryk pochodzą przeważnie fragmentaryczne relacje dotyczące niektórych plemion indiańskich, przekazane przez polskich podróżników, przyrod­ ników i in. w X I X i X X w, W ostatnim 30-leciu coraz częstsze są wyprawy pol­ skich etnografów do krajów Ameryki Łacińskiej (Meksyk, Kolumbia, Peru). Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce P o ł u d n i o w e j przedstawiła M. Paradowska (Po­ znań), charakterystykę zaś polskich relacji (do 1914 r.) dotyczących Indian Amery­ ki Północnej dołączył później K . Kopczyński (Wrocław). Niedawno rozpoczęto też �221 KRONIKA badania dziejów polskich emigrantów w Ameryce Północnej, w tym osiadłych w Kanadzie Kaszubów, o których napisała J . Kucharska (Łódź). O polskich bada­ niach Oceanii przygotowała zwięzłą informację B. K o p y d ł o w s k a . Na terenie Europy badacze polscy nie wykroczyli niemal (z w y j ą t k i e m E . F r a n ­ kowskiego) poza obszar Słowiańszczyzny i P ó ł w y s p u Bałkańskiego, gdzie szczególnie pasjonującym tematem jest kultura ludności pasterskiej. Polskie badania nad k u l ­ turą pasterską Karpat i B a ł k a n ó w przedstawiła £>. Tylkowa (Kraków), a informację 0 powojennych badaniach w Bułgarii przygotowała M. Biernacka (Warszawa). Na zakończenie konferencji prof. A. Kutrzeba-Pojnarowa (Warszawa) omówiła potrzeby polskich badań p o r ó w n a w c z y c h nad przeobrażeniami kultur ludowych Europy. W trzeciej grupie przygotowanych na konferencję materiałów w a ż n e znaczenie informacyjne miało opracowanie T. Zakrzewskiej i E . Karpińskiej (Łódź) o proble­ matyce pozaeuropejskiej w pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w katedrach etnografii w latach 1945-1975. Autorki zebrały dane doty­ czące 132 takich prac (w tym 13 doktorskich i 2 habilitacyjnych). Tylko osiem z nich, w tym 2 magisterskie, opartych było na empirycznych badaniach terenowych, wy­ konanych przez autorów, przeważnie na terenie Azji środkowej i południowej. Zgromadzone w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego materiały doty­ czące społeczeństw pierwotnych scharakteryzował Z. Fijak (Kraków). B. Czuchowska (Wrocław) opracowała dane o muzealnych pozapolskich zbiorach etnograficz­ nych, Z. Jeż-Jarecka zaś informację o egzotycznych zbiorach Muzeum Etnograficz­ nego w Warszawie. Z. Filarski i Z. Sierszuła (Warszawa) omówili powstanie, roz­ w ó j i zamierzenia badawcze utworzonego w 1973 r. w Warszawie Muzeum Azji 1 Pacyfiku, którego pracownicy wykazują szczególnie ożywioną działalność badaw­ czą w Azji południowej, w Indonezji i Oceanii. Działalność badawczą w Afryce za­ chodniej (od 1962 r.) i zbiory egzotyczne Muzeum Narodowego w Szczecinie przed­ staw:! J . Łapott (Szczecin). Dane o interesującej działalności badawczej misjonarzy polskich ze Zgromadzenia OO. Werbistów nadesłał O. E . Perczak (Pieniężno). Przy­ czynek o tematyce pozapolskiej w publikacjach i materiałach archiwalnych Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego przygotował Z . Kłodnicki (Wrocław), a o rela­ cjach etnograficznych w czasopiśmie „Ziemia" H . Romańska (Wrocław). Dyskusja wykazała potrzebę i możliwości podejmowania bardziej dokładnych studiów nad polskimi badaniami, szczególnie terenowymi, dotyczącymi obcych k u l ­ tur ludowych i pierwotnych. Omawiano też na tle w n i o s k ó w z dotychczasowych wypraw aktualne potrzeby i możliwości organizowania badań terenowych, zwłasz­ cza zespołowych. Stwierdzono, że następna konferencja powinna dotyczyć metodo­ logicznych i teoretycznych problemów związanych z badaniem obcych kultur l u ­ dowych i pierwotnych. 2 Edward Pietraszek ROZWÓJ SPOŁECZNOŚCI L O K A L N Y C H . X S E M I N A R I U M OŚRODKA B A D A Ń N A U K O W Y C H I M . W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E . OSTRÓDA, 10-13 V I 1978 Corocznie od dziesięciu lat Zakład Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie organizuje ogólnopolskie seminaria naukowe. 2 Polskie badania na Oceanii były omawiane szerzej na d w ó c h konferencjach p o ś w i ę c o n y c h kulturom Australii i Oceanii, zorganizowanych we Wrocławiu w 1976 i 1979 r. Por. Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof, dra A. Lecha Godlewskiego, Wroclaw, 27-28 XI 1976, Wrocław 1979. �222 KRONIKA W czasie I seminarium w 1969 r. zaczęliśmy nasze obrady od referowania współczesnych przemian kulturowych wsi na Ziemiach Zachodnich i Północnych, na przykładzie Mazur i Warmii. Na podstawie uzyskiwanych materiałów tereno­ wych t e m a t y k ę naszych seminariów mogliśmy stopniowo poszerzyć o przemiany kulturowe zachodzące w małych miastach. Ówczesne potrzeby badawcze n a s u w a ł y tematy kolejnych seminariów, poświęcaliśmy je w i ę c : nowo powstającym gminom — funkcjom i warunkom ich rozwoju, zagadnieniom turystycznym, jakże istotnym dla Mazur i Warmii, oraz problemom ekonomicznym i demograficznym regionu. X już — jubileuszowe — seminarium odbyło się przy licznym udziale etnogra­ fów, socjologów, e k o n o m i s t ó w i demografów reprezentujących większe ośrodki n a u ­ kowe w kraju. Czynnie uczestniczyli także naukowcy z N R D i Czechosłowacji. Tradycją olsztyńskich seminariów jest ich interdyscyplinarny charakter, stąd rozważane w czasie tych spotkań zagadnienia mogą być ujmowane w wielu aspek­ tach badawczych. Tematem X seminarium był rozwój społeczności lokalnych. Z 44 zgłoszonych referatów w y g ł o s z o n y c h zostało 40 (czterej autorzy nie mogli przybyć). Problema­ tykę seminarium potraktowaliśmy bardzo szeroko, zaczynając od rozważań o c h a ­ rakterze teoretycznym i analizy stanu badań nad społecznościami lokalnymi (z uwzględnieniem opisu procesów społecznych wiążących się ze społecznościami lokalnymi) poprzez cykle referatów dotyczących społeczności wiejskich (ze z w r ó c e ­ niem uwagi na zagadnienie gmin), społeczności m a ł y c h miast aż do procesów i prze­ mian zachodzących w dużych miastach Polski. W czasie sześciu czterogodzinnych, sesji prezentujących dorobek nauki polskiej w dziedzinie badań nad społecznościa­ mi lokalnymi referenci z N R D i Czechosłowacji przedstawili stan badań i osiągnię­ cia swoich ośrodków naukowych w tej dziedzinie. Obrady seminarium otworzył prof, dr Józef Burszta referatem „Społeczności lokalne od tradycyjnych do współczesnych. Zarys problematyki". Poruszył w nim k w e s t i ę metod badania społeczności lokalnych przez etnografów i socjologów. P o ­ stawił pytanie, w czym podejścia badawcze tych dyscyplin różnią się od siebie, a w czym są zbieżne? Autor referatu wspomniał o pierwocinach badań nad spo­ łecznościami lokalnymi i stosowanej w ó w c z a s metodzie genetycznej sprzyjającej powstaniu tradycyjnych monografii etnograficznych. Z biegiem czasu badania spo­ łeczności lokalnych wzbogacono o metody funkcjonalne i funkcjonalno-strukturalne. W konkluzji profesor stwierdził, że dziś podejścia badawcze etnografów i socjo­ logów do zagadnienia społeczności lokalnych różnią się jedynie tym, że socjologowie przy badaniu społeczności lokalnych kładą g ł ó w n y nacisk na sieć stosunków społecz­ nych, a etnografowie na zjawiska kultury związane ze strukturą społeczną i ludzki­ mi zachowaniami. Obecnie badania społeczności lokalnych prowadzone przez etno­ grafów za problem podstawowy biorą zmiany społeczno-kulturowe, śledząc dynami­ k ę tych przemian na podstawie modelu kultury tradycyjnej jako płaszczyzny od­ niesienia. Społeczno-ekonomiczne uwarunkowania procesów zachodzących w społecznoś­ ciach lokalnych przedstawił doc. dr Jerzy Suchta (Olsztyn) w referacie „Rozwój i z a ­ gospodarowanie przestrzenne kraju a kształtowanie struktur przestrzennych". P l a n zagospodarowania kraju autor referatu przedstawił aż do roku 1990, plan ten obej­ muje również prognozy przemian w rolnictwie chłopskim, przewiduje wielkość mi­ gracji ze wsi do miasta, rozwój ośrodków miejskich i stref rolniczych. Zgodnie z za­ łożeniami planu zagospodarowania kraju w tym czasie powinno nastąpić okrzepnię­ cie i rozwój ośrodków ponadlokałnych i umocnienie ośrodków gminnych, a osłabie­ nie znaczenia społeczności wioskowych. Zdaniem autora: „Proces specjalizacji wy­ twórczości rolnej i wiążący się z tym swoisty podział pracy w obrębie wsi, po­ wstawanie nowych stanowisk pracy i funkcji zawodowych, upowszechnianie się no­ wych u k ł a d ó w rodzinnych, a także nowych zainteresowań i form odbioru wartości �KRONIKA 223 kulturowych przyczyniać się będzie do zanikania jednorodnych i zwartych społecz­ ności..." Kolejni referenci starali się różnymi metodami i drogami poszukiwań badaw­ czych odpowiedzieć na pytanie, co w chwili obecnej można nazwać społecznością lokalną i jak we współczesnych warunkach precyzyjnie ją określić? Prof. dr Zofia Sokolewicz w referacie „Typologiczna koncepcja społeczności lo­ kalnej i jej znaczenie dla praktyki społecznej" wyszła od stwierdzenia, iż trudno dziś w Polsce znaleźć taką klasyczną społeczność lokalną, która odpowiadałaby w pełni określającej społeczność, lokalną definicji sformułowanej przez prof. Anto­ ninę K ł o s k o w s k ą w Kulturze masowej. Jednakże w dalszej części swojego referatu prof. Sokolewicz stwierdziła, iż pojęcie społeczności lokalnej współcześnie jest bar­ dzo przydatne chociażby dla wyjaśniania zjawisk zachodzących w społecznościach wiejskich, jeśli stworzymy w ł a ś c i w ą typologię społeczności lokalnych, od tradycyj­ nych zamkniętych do otwartych, pozwoli to nam określić miejsce badanej społecz­ ności w makrostrukturze społecznej. Autorka zaproponowała, aby genezą i czyn­ nikami kulturowymi tłumaczyć funkcjonowanie w społeczności lokalnej mechaniz­ m ó w samoregulacji służących do utrzymywania w niej stanu równowagi w e w n ę t r z ­ nej wobec przemian i nacisków z zewnątrz. Wiele referatów w s k a z y w a ł o na czynniki zewnętrzne i w e w n ę t r z n e oddziałujące na społeczności lokalne zarówno w sposób sprzyjający rozwojowi i umacnianiu się więzi między członkami społeczności, jak i na te czynniki, które w p ł y w a j ą na sty­ mulowanie migracji jednostek z danej społeczności. N a j w i ę c e j miejsca powyższej kwestii poświęcili autorzy doc. dr Maria Biernacka w referacie „Społeczności w i e j ­ skie w regionie bieszczadzkim" i dr Stanisław Jałowiecki w „Społeczność lokalna jako stymulator procesów migracyjnych". Zwłaszcza ostatni z wymienionych refe­ ratów potwierdził tezę, iż negatywne przystosowanie jednostki, czyli jej odmienny system wartości od systemu wartości obowiązującego w danej społeczności, w p ł y w a na postawy migracyjne. Na pytanie, jakiego typu więzi i przemiany w postawach mieszkańców można zaobserwować w takich jednostkach administracyjnych, jakimi są gminy (po 6 la­ tach ich funkcjonowania), starał się odpowiedzieć zespół łódzkich socjologów z Z a ­ kładu Socjologii Wsi i Miasta na przykładzie badanych przez ten zespół gmin W i ­ dawa i Czarnocin. Hipotezy badawcze zespołu przedstawił dr Mieczysław Kowalski w referacie „Założenia badań nad kształtowaniem widawskiej społeczności gmin­ nej". Gmina była traktowana jako społeczność ponadlokalna grupująca wsie — spo­ łeczności lokalne. Gmina posiada status prawny, tworzy system organizacyjny w ł a ­ dzy. Powinna być organizatorem życia gospodarczego i kulturalnego zgrupowanych w jej ramach wsi oraz stanowić zwarty system, w którym podstawowe funkcje rea­ lizowane byłyby przy pomocy miejscowego aktywu. Działanie zaś instytucji i orga­ nizacji w gminie winno być skierowane na zaspokojenie miejscowych potrzeb. W poszczególnych referatach zespołu łódzkiego ujawniono różnicę między u s t a w ą o gminach a wcielaniem w życie postanowień ustawy. C y k l referatów ośrodka olsztyńskiego dotyczący społeczności m a ł y c h miast (li­ czących poniżej 5 tysięcy mieszkańców) otworzyła doc. dr Anna Szyfer referatem „Badania etnograficzne w społecznościach lokalnych m a ł y c h miast". Autorka stwier­ dziła, że w wybranych do badań 4 miasteczkach Lidzbark Welski, R y n , Ruciane Nida i Bisztynek) z w y j ą t k i e m Rucianego Nidy daje się zaobserwować, iż takie mia­ steczka częściej zachowują formy tradycyjnej kultury i w y k a z u j ą większą stabil­ ność ludności niż niektóre wsie. Ilustrujące ten cykl referaty przedstawiały badane miasteczka jako społeczności lokalne, oczywiście w zmodyfikowanej formie w od­ niesieniu do definicji społeczności lokalnej A. K ł o s k o w s k i e j . Społeczności tych mia­ steczek podlegają w s p ó ł c z e s n y m przemianom ze względu chociażby na to, iż mia­ steczka te są siedzibami władz gminnych, pełnią funkcje administracyjne i u s ł u g o - �KRONIKĄ Zarówno przygotowanie programu, dobór referatów, prowadzenie dyskusji i oprawa artystyczną, jak również cała strona organizacyjna sesji zasługują na n a j ­ wyższe uznanie. Danuta Tylkowa, Anna t Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565712b961e4184c732f2f09ba56feea.pdf 18a20e8cd491a526276e560318107ab9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1043 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:959 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.1, s.227-243 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С N E Z J E „Etnografia Polska", t. X X V z. 1 „DEMOS" Redakcja polska kwartalnika „Demos", powodowana troską o rozpropagowanie i jak najpełniejsze wykorzystanie informacji etnograficznej i foklorystycznej, prag­ nie zapoznać polskich etnografów i folklorystów, choć nie tylko dla nich czasopis­ mo jest przeznaczone, z charakterem „Demosu". Czasopismo „Demos" jest wydawnictwem informującym o dorobku naukowym etnografii i folklorystyki europejskich krajów socjalistycznych. Wychodzi ono od roku 1960 i publikuje — w języku niemieckim — noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca prace redakcji krajowych, znajduje s i ę w Berlinie. P o d s t a w o w ą część materiałów publikowanych na łamach „Demosu" stanowią recenzje prąc z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych tych dyscyplin, jak również dociekań szczegółowych z zakresu kultury ludowej, struktury społecznej, historii kultury materialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz noty bibliograficznej, zawierają krótkie Í M Í R \ \ l ION \U. F.T1I S O G R V P H I S M I Í ;roL{vi.oKfSTisťiii; JM-OUMATIONKN �22S RECENZJE Omówienie treści publikacji, określają ich cel badawczy, metody badań i założenia w y j ś c i o w e autora, wreszcie wyniki k o ń c o w e . Czasopismo zamieszcza różne infor­ macje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w k r a ­ jach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja „Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego p o ś w i ę c o ­ nego muzealnictwu etnograficznemu, a w 1980 r. zeszytu z informacjami o insty­ tucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmujących s i ę badaniem kultury l u ­ dowej. Kwartalnik „Demos" można zaprenumerować za pośrednictwem „Ruchu", cena rocznego abonamentu wynosi 420 zł. R O M A N R E I N F U S S , Meblarstwo ludowe w Sztuki P A N , Wrocław 1977, 300 s., 181 il., 5 i), kol. Polsce, „Ossolineum", Instytut Pod koniec 1977 r. ukazała s i ę i natychmiast zniknęła z półek księgarskich pra­ ca R. Reinfussa, będąca podsumowaniem jego wieloletnich badań nad ludowym meblarstwem w Polsce. Jest to na pewno praca szczególna z wielu w z g l ę d ó w . Autor prezentuje w sposobie podejścia do kultury materialnej i warsztatu pracy metody k l a s y k ó w etnografii w tej dziedzinie — K . Moszyńskiego i K . Dobrowolskiego. Wychodzi on jednak poza klasyczny schemat odtwarzania poszczególnych faz roz­ woju określonych form przedmiotów i śledzenia zasięgów ich w y s t ę p o w a n i a . Zależy mu raczej na przedstawieniu osiągnięć ludowego meblarstwa zarówno pod w z g l ę ­ dem różnorodności jego form, jak i bogactwa rozwiązań czysto estetycznej natury w c a ł y m kontekście historycznych i kulturowych u w a r u n k o w a ń ich powstania. Aby ten cel osiągnąć, trzeba nieco szerszej perspektywy widzenia „rzeczy" w kulturze. Trzeba przede wszystkim zobaczyć, jakie b y ł y ich relacje do znaczących w y d a r z e ń i n u r t ó w w kulturze Europy, a nie tylko w ł a s n e g o regionu oraz w jakim pozosta­ w a ł y stosunku do ogólnego poziomu życia ich t w ó r c ó w i u ż y t k o w n i k ó w . Praca R. Reinfussa podejmuje ten problem, chociaż stanowi on tylko część uzupełniającą ogólnej analizy form i rodzajów mebli ludowych. Dotychczasowa literatura przed­ miotu nie d a w a ł a podstaw do rozważań tego typu. B y ł y to bowiem prace przyczynkarskie lub monografie regionów, w których meblarstwo ludowe, mniej lub bar­ dziej eksponowane, ginęło na tle innych zjawisk kultury. Niesłusznie jednak autor pominął w tym miejscu milczeniem opracowania dotyczące meblarstwa ludowego Warmii i Mazur, które przecież istnieją i mogą być bardzo intresującym pretek­ stem do szerszych rozważań. Wracając jednak do tematu podkreślić należy, że w pracy R. Reinfussa, w przeciwieństwie do tego, co już napisano, wykorzystany został materiał źródłowy dotyczący terenu całej Polski. Autor opierał się g ł ó w n i e na zbiorach archiwum Pracowni Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie, jak również dokumentach prawa cywilnego i karnego (spisy masy spadkowej, testamenty, inwentarze itp.). Jak pisze we wstępie; „Praca niniejsza jest pierwszą próbą systematycznego ujęcia zagadnienia ludowego meblar­ stwa na terenie Polski". Książka ta nie ma jednak ambicji przedstawienia problemu w sposób absolutnie wyczerpujący, g ł ó w n i e ze względu na stan źródeł: „Musimy bowiem zdawać sobie s p r a w ę z tego, że w stosunku do rozległości zagadnienia pra­ ca niniejsza jest daleko idącym skrótem". Nie znaczy to jednak, by nie mogła imponować ilością i skrupulatnością zebranego materiału oraz w zakresie wyzna­ czonego jej celu' w y p e ł n i a ć doskonale swoich zadań. Cel książki formułuje autor w sposób następujący: „Powinna spełniać rolę pierwszego informatora w rękach szerokich kół miłośników sztuki ludowej, młodzieży studiującej etnografię czy projektantów-meblarzy, którzy w meblarstwie ludowym chcieliby szukać inspiracji dla swych przyszłych opracowań". �RECENZJE 229 Mówić o meblach ludowych to w ł a ś c i w i e m ó w i ć o wnętrzu chaty chłopskiej, bowiem stanowią one jej integralną część. Dlatego t e ż pierwszy rozdział swej pracy poświęca autor historii kształtowania się urządzenia wiejskiego wnętrza mieszkal­ nego, sięgając do zamierzchłych czasów pierwszych ludów rolniczych, których osiadły tryb życia dał podstawy do rozwoju wczesnych form mebli. 'W odniesieniu do środkowej Słowiańszczyzny materiał archeologiczny daje względnie p e w n ą pod­ s t a w ę do rekonstrukcji dopiero od w i e k ó w średnich. Autor sugeruje możliwość istnienia w ó w c z e s n y m wnętrzu, co jest równie ciekawe, jak problematyczne, tzw. świętego kąta. Miejsce to jest do tej pory uchwytne w izbach chłopskich na roz­ ległych obszarach Słowiańszczyzny. Jest rzeczą bardzo cenną, że autor charakteryzując wyposażenie wnętrza w i e j ­ skiego i dbając o prawdziwość rekonstruowanego obrazu nie traci z oczu kilku podstawowych wyznaczników, które przez wszystkie okresy historyczne miały decy­ dujący w p ł y w na ostateczny kształt ludowego rzemiosła artystycznego. B y ł y to przede wszystkim: kontakty miasta ze w s i ą (silniejsze lub słabsze, ale zawsze i n ­ spirujące) oraz rozwarstwienie społeczne wsi. Sama rekonstrukcja historyczna nie jest jednak zbyt konsekwentna. Autor robi duże przeskoki w czasie (od średniowie­ cza do X V I I w.) i akcentuje, chyba zbyt przesadnie, rolę X I X w. w T O Z W O J U pol­ skiego meblarstwa. Nie dla wszystkich bowiem regionów, np. Mazur czy Powiśla, wiek X I X był szczytem osiągnięć w tej dziedzinie. Trzeba jednak przyznać, że stara s i ę uwzględniać maksimum czynników mających w p ł y w na specyfikę mebli określonego regionu. Rozdział drugi, poświęcony t w ó r c o m mebli ludowych, daje krótką charaktery­ stykę sposobów docierania rzemiosła na w i e ś , prowieniencji stolarzy wiejskich i zakresu ich działalności. Można bowiem w tym miejscu postawić pytanie, co de­ cyduje o tym, że ten lub inny mebel nazwiemy ludowym. Nie pochodzenie t w ó r c y jest tutaj kryterium kwalifikującym, lecz pozycja społeczna odbiorcy. Stolarze trudniący s i ę wyrobem mebli ludowych rzadko pochodzili z ludu, ale musieli w swej pracy uwzględniać gusty i kryteria estetycznej oceny odbiorców swoich t o w a r ó w i w ł a ś n i e ich zapotrzebowanie w tym względzie zaspokajać. W a ż n e jest również dla obiektywnej oceny tego, co składało się na tradycyjne wyposażenie wiejskiego wnętrza, podkreślenie różnicy m i ę d z y sprzętami wyrabianymi we w ł a s n y m zakresie a meblami kupowanymi na jarmarkach lub bezpośrednio u stolarza, które są g ł ó w ­ nym przedmiotem uwagi autora. Twórcy tych mebli, szczególnie mieszkający na wsi, byli nie całkiem anonimowi, a liczne ośrodki stolarskie rozrzucone po całej Polsce w zupełności zaspokajały potrzeby swoich wiejskich odbiorców. Autor śledzi z u w a g ą losy najbardziej znaczących ośrodków, p r z e ż y w a ł y one bowiem chwile w z l o t ó w i u p a d k ó w i one właśnie przyczyniły się do powstania tej mozaiki rodzajów i form mebli ludowych, które dotrwały do naszych czasów. Rozdział trzeci poświęcony jest technice wykonywania i zdobienia mebli ludo­ wych. Jest to wyczerpujący przegląd materiałów, z których korzystali stolarze, spo­ s o b ó w obróbki drewna i zdobienia gotowych już e l e m e n t ó w . Narzędzia, jakimi po­ sługiwali się stolarze zarówno w warsztatach miejskich, jak i wiejskich, przedsta­ wione są na planszach (tab. I I i I I I — s. 63 i 65). W sposób bardzo ciekawy autor analizuje również sposoby przejmowania z meblarstwa stylowego trudnych tech­ nik zdobniczych, np. intarsji, lub ciekawszych m o t y w ó w dekoracyjnych i adaptowa­ nia ich na w ł a s n e potrzeby. Autor śledzi również proces następowania po sobie rozlicznych technik zdobniczych, a tym samym kierunki rozwoju ludowego meblar­ stwa w Polsce. Mając do dyspozycji tak rozległą i różnorodną bazę źródłową, autor posłużył s i ę w sposób bardzo logiczny kilkoma kryteriami klasyfikacji. Dobrane one zostały w ten sposób, by przechodząc przez kolejne stopnie ogólności uwzględnić możliwie wszystkie podlegające analizie obiekty. Przede wszystkim wyróżnione zo­ stały „meble służące do użytku wszystkich osób ze sobą współżyjących ... i te, �230 RECENZJE które są przeznaczone wyłącznie dla dzieci". Jest to zasada podziału wyczerpująca w ł a ś c i w i e wszystkie rodzaje mebli, z jakimi m o ż e m y mieć do czynienia w chacie chłopskiej. Następnie stosując kryterium użyteczności autor dzieli meble na: a) Przeznaczone do wypoczynku: pomosty do spania, ławy, łóżka i krzesła. Trochę trudno w ramach tej klasyfikacji zmieścić stół — autor czyni to jednak i jest to w e d ł u g mnie zabieg czysto formalny. Chcąc bowiem konsekwentnie stosować k r y ­ terium użyteczności, należałoby wyróżnić grupę mebli przeznaczonych do spoży­ wania posiłków, w której znalazłby się stół, ale również i cała galeria ł a w i ławek. W ten sposób zakresy wyróżnionych przez autora grup mebli w znacznym stopniu pokrywałby się, co zakłócałoby logikę przyjętego podziału i nie przyniosło spodzie­ wanych korzyści. Dlatego też umieszczenie stołu w grupie mebli do wypoczynku jest moim zdaniem wyborem mniejszego zła. b) Sprzęty, „których funkcją jest przechowywanie odzieży, naczyń oraz drobnych ruchomości, a w i ę c : skrzynie, półki, kufry, szafy i kredensy", c) Sprzęty uzupełniające wyposażenie wnętrza, głównie służące do oświetlenia pomieszczeń i zegary. Tę zasadniczą część pracy kończy charakterystyka mebli dziecinnych. Z podzi­ wu godną k o n s e k w e n c j ą i znawstwem analizuje autor poszczególne obiekty wy­ różnionych grup mebli, zastanawiając się nad rozwojem poszczególnych form od konstrukcji prostszych do bardziej złożonych i wyrafinowanych. Jest to bardzo logiczny sposób podejścia do analizy tego typu materiałów, chociaż nie zawsze to co wcześniejsze jest automatycznie prostsze w formie. Autor zdaje sobie z tego sprawę, co jest godne podkreślenia, formułując bardzo ostrożnie sądy dotyczące bezwzględnej oceny wieku poszczególnych obiektów. T e n bardzo konsekwentny i przejrzysty sposób opisu wzbogacają mapy zasięgów w y s t ę p o w a n i a co ciekawszych form mebli, liczne rysunki i plansze. Książkę kończy kilka istotnych refleksji na temat wielorakich przyczyn tak g w a ł t o w n e g o zaniku tradycyjnego w y p o s a ż e n i a wiejskiego wnętrza. Autor próbuje również podsumować całokształt w p ł y w ó w kultury warstw elitarnych, a głównie meblarstwa stylowego, na ludowe meblarstwo i wyróżnić momenty najbardziej zna­ czące dla twórczej inspiracji rzemieślnika wiejskiego. Bardzo cenna wydaje mi się również uwaga R. Reinfussa dotycząca regionalnych zróżnicowań mebli. Mając do dyspozycji tak szeroką panoramę osiągnięć ludowego rzemiosła artystycznego, autor uważa za celowe i m o ż l i w e wyróżnienie zespołu obiektów, które można by przyjąć za reprezentatywne dla określonego regionu: „Każda z regionalnych grup mebli polskich ma swe cechy własne, jakie mimo wspólnego podłoża rozwojowego i mimo wzajemnych w p ł y w ó w nadają jej indywidualne piętno". Cenne jest również umiej­ scowienie osiągnięć naszego meblarstwa ludowego w szerszej perspektywie analo­ gicznych zjawisk w kulturze krajów sąsiednich. Praca R. Reinfussa jest publikacją ze wszech miar godną uwagi, głównie ze względu na podjęty przez autora problem i sposób jego przedstawiania. Nie było w polskiej literaturze etnograficznej pozycji o takim charakterze, tzn. ujmującej zagadnienie meblarstwa ludowego w sposób systematyczny i całościowy. Jest to również bez wątpienia praca inspirująca do dalszych opracowań w tej dziedzinie, np. pod k ą t e m regionalnego zróżnicowania, ale również w ujęciu całościowym, czy oceny miejsca polskiego meblarstwa ludowego na tle podobnych zjawisk w k u l ­ turze ludowej innych narodów Europy. Na zakończenie chciałabym wyrazić żal, że książka, w której tak dużo m ó w i się o bogactwie kolorystyki mebli ludowych, zawiera tak znikomą liczbę barwnych plansz i fotografii. Iwona Juglarska-Janik �RECENZJE E T N O G R A F I J A V STRANÁCH SOCIALIZMA. O C E R K I R A Z V I T I J A Izdatelstvo „Nauka", Moskwa 1975, s. 340. 231 NAUKI, Omawiana tu publikacja została przygotowana w Instytucie Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A N Z S R R . Jest ona rezultatem współpracy znanych uczo­ nych radzieckich (Ju. V . Bromlej, który jest jednocześnie przewodniczącym kole­ gium redakcyjnego, K . W. Czistow, G . G . Stratanowicz, N. L . Żukowska, E . G . Aleksandrenkow, A. N. Dementiewa-Leskinen) z uczonymi z innych krajów socja­ listycznych (m. in. L . W. Markowa, A . Kutrzeba-Pojnarowa, I . Vladuciu, A . P r a n da, H . Strobach, L . Kosa, H . C . Raldin i in.). Praca jest zbiorem piętnastu artykułów poświęconych przede wszystkim historii i rozwojowi etnografii w dwunastu europejskich i pozaeuropejskich krajach soc­ jalistycznych. Autorzy kolejnych rozdziałów położyli szczególny nacisk na zagadnie­ nie organizacyjno-instytucjonalnych podstaw nauki i rozwój g ł ó w n y c h kierunków badań, uwzględniając także osiągnięcia wybitniejszych badaczy i wskazując w a ż ­ niejsze publikacje. Chronologiczne ramy artykułów są różne. Punktem wyjścia są na ogół lata, w których w poszczególnych państwach rozpoczęła się budowa ustroju socjalistycznego. Wyjątek stanowią tu artykuły o etnografii radzieckiej, polskiej i bułgarskiej, nawiązujące bliżej do historycznych początków tej nauki, tj. X V I I I X I X w. Najdłuższą tradycję ma bez wątpienia etnografia radziecka. W początkach lat dwudziestych naszego stulecia była to już nauka samodzielna i nowoczesna, w p e ł ­ ni przeciwstawiająca się panującej na przełomie X I X i X X w. rosyjskiej koncepcji „Zivoj stariny". Po rewolucji w K r a j u Rad dostrzeżono możliwość wykorzystania etnografii na potrzeby administrowania ogromnym w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m p a ń ­ stwem. Stąd ¡w pierwszym okresie rozwoju etnografii w tym kraju d o m i n o w a ł y ba­ dania nad składem etnicznym ludności i kulturą poszczególnych narodowości. Ten kierunek badań rozwija się nieprzerwanie do dziś i nie ma pod w z g l ę d e m rozmachu odpowiednika w innych krajach. Natomiast we wszystkich pozostałych europejskich krajach socjalistycznych m ó w i m y o rozwoju etnografii dopiero po 1945 r. W większości krajów omawiany okres 1945-1973 daje s i ę podzielić na dwa lub niekiedy trzy podokresy. Pierwszy etap stanowią lata 1945-1950/1952. Wyjątkiem jest tu NRD, gdzie etnografia w r a ­ mach p a ń s t w a socjalistycznego rozwija się dopiero po roku 1950. Pierwszy etap charakteryzuje s i ę zdobywaniem przez etnografię miejsca w strukturze dyscyplin uniwersyteckich, przede wszystkim w gronie nauk historycznych, w sferze zaś metodologii — wprowadzaniem teorii marksistowskiej. Prace badawcze polegały w ó w c z a s głównie na pilnym gromadzeniu materiałów terenowych, służących wszech­ stronnej dokumentacji przemijającej kultury ludowej. W niektórych krajach w tym okresie etnografowie w dużym stopniu przyczynili się do usunięcia p o w a ż n y c h b ł ę d ó w ideologicznych ciążących nad całą nauką humanistyczną. Szczególnie j a s k r a ­ w i ę problem ten uwidocznił się w NRD, gdzie przeprowadzono k r y t y k ę o b o w i ą z u ­ jących w Niemczech hitlerowskich pseudonaukowych teorii o charakterze rasistowsko-nacjomalistycznym. Początek drugiego etapu przypada na lata 1953-1956. W tym czasie d o k o n y w a ł y się dość znaczne przeobrażenia ideologiczne i organizacyjne w naukach humanis­ tycznych w i ę k s z o ś c i socjalistycznych krajów Europy. Można rzec, że są to lata n a ­ rodzin nowoczesnej etnografii lepiej dostosowanej do w y m o g ó w współczesnej meto­ dologii i pragmatyki społecznej. Odtąd etnografia zaczyna zmierzać do r ó w n o m i e r ­ nego i wszechstronnego badania nie tylko dawnych, ale i nowych przejawów k u l ­ tury ludowej (stwierdzenie to nie dotyczy Z S R R , gdzie tego rodzaju zmiany zaszły w latach 30-tych. P o ł o w a lat 50-tych charakteryzuje się wytyczaniem nowych �232 RECENZJE dróg rozwoju etnografii i znacznymi zmianami organizacyjnymi. Powstaje wiele samodzielnych etnograficznych placówek badawczych, takich jak instytuty etnografii bądź folklorystyki (np. w C S R R i Rumunii), umacnia się wyraźnie pozycja katedr na uniwersytetach, rozwija się sieć muzeów. W kilku krajach badania etnograficzne staly się udziałem instytucji o zróżnicowanym profilu, np. akademii nauk społecz­ no-politycznych (Rumunia), instytutów sztuki (w wielu krajach) czy względnie sa­ modzielnych instytutów o charakterze regionalnym (głównie w Z S R R , Jugosławii). Interesująco rysuje się w drugiej połowie lat 50-tych i w latach 60-tych zagad­ nienie centralizacji struktur organizacyjnych etnografii oraz koordynacji badań na gruncie tej nauki. W kilku krajach podjęto nawet próby ścisłego planowania roz­ woju nauki (ZSRR, Węgry, Bułgaria). Nie zawsze przynosiło to dobre efekty (brak odpowiednich kadr, słabość struktur organizacyjnych). Dla przykładu na Węgrzech dopiero po 1967 r. udało się stworzyć ogólnokrajowe centrum badawcze. W pozo­ stałych krajach, mimo istnienia centralnych instytutów, trudno byłoby mówić 0 znacznym postępie w planowaniu i koordynowaniu badań. Przykładem zaś nie­ z w y k ł e j decentralizacji etnografii jest Jugosławia, gdzie każda republika ma 1 lub 2 odrębne, specyficznie wyprofilowane instytuty. W niektórych krajach mimo okrzepnięcia podstawowych form instytucjonalnych powraca się do w ą t k u reor­ ganizacji (np. w początku lat 70-tych w Bułgarii). Przeważające partie artykułów poświęcone są ukazaniu zasadniczych k i e r u n k ó w badań etnograficznych. Autorzy czynią to na zasadzie mniej lub bardziej przej­ rzystych w y l i c z e ń podstawowych publikacji. Jednakże nie wszystkie artykuły są pód tym w z g l ę d e m dostatecznie wyczerpujące. Pominięto też np. niektóre osiągnię­ cia badawcze, jak choćby rezultaty węgierskich i czeskich prac etnograficznych nad kulturami pozaeuropejskimi czy znaczny dorobek etnografii czechosłowackiej w badaniu kultur wiejskich (ten ostatni został tu potraktowany nad wyraz skrom­ nie). Analiza informacji o treści kilkuset prac cytowanych przez autorów prowadzi do wniosku, ż e w większości europejskich krajów demokracji ludowej postawiono zdecydowanie na badanie cech kultury współczesnej wsi socjalistycznej, przede wszystkim skolektywizowanej (w Z S R R , C S R S , N R D , na Węgrzech i w Bułgarii). Natomiast, jak się wydaje, w Polsce, Rumunii i Jugosławii proporcje w badaniu pozostałości tradycji i upowszechnianiu się na wsi nowych w z o r ó w i wartości są bardziej w y r ó w n a n e . Ponadto nieco większą w a g ę przywiązuje się do badania me­ chanizmów zmian i uchwycenia dynamiki przemian. W kilku krajach o złożonej strukturze etnicznej rozwijane też są systematycz­ ne badania nad kulturą poszczególnych grup narodowościowych (np. w Z S R R , Buł­ garii, Jugosławii, Rumunii oraz Czechosłowacji). Niekiedy problematyka ta wiązana jest ściśle z z zagadnieniami etnogenezy i historycznych procesów etnicznych (ZSRR, Bułgaria, Jugosławia). Charakterystycznym zjawiskiem jest też tworzenie s i ę no­ wych dziedzin badawczych na styku etnografii i innych dyscyplin rozwijających s i ę współcześnie. Szczególnie widoczne jest to w Z S R R — etnosocjologia, etnodemografia czy etnolingwistyka, także w N R D — agroetnografia, i w Jugosławii — etnogeografia. W większości krajów zainteresowania etnografów rozszerzyły się poza zagadnie­ nia związane z kulturą w s i bądź grup etnicznych. Mniej w i ę c e j od końca lat p i ę ć ­ dziesiątych i początku sześćdziesiątych rozwijają się badania nad kulturą miejską 1 robotniczą. Dotychczas największe osiągnięcia na tym polu mają etnografowie w ZSRR, NRD i CSRS. Istotnym w y k ł a d n i k i e m osiągniętego poziomu rozwoju etnografii w każdym z europejskich krajów socjalistycznych wydaje się określenie stopnia zsyntętyzowania wiedzy o g ł ó w n y m przedmiocie badań etnograficznych, a w i ę c kulturze l u ­ dowej. Sposoby i czas realizacji opracowań syntetycznych są różne. Obok obszernej �RECENZJE 233 encyklopedii Narody mira (13 t o m ó w wydanych w Z S R R w latach 1954-1966) poja­ w i ł y się w innych krajach opracowania dotyczące rodzimej kultury ludowej, jak np. węgierski kilkutomowy słownik etnograficzny, jednotomowe opracowanie zbiorowe w C S R S , synteza opracowana w ramach obszernej pracy historycznej w NRD, pu­ blikacja wybitnego uczonego bułgarskiego C h . Vakarelskiego syntetyzująca wiedzę 0 tradycyjnej kulturze ludu bułgarskiego i m. W latach siedemdziesiątych podjęto prace nad realizacją syntetycznych ujęć kultury ludowej w Polsce, Rumunii i Jugo­ sławii. Wspólną cechą etnografii europejskich krajów socjalistycznych jest rozwijanie badań kartograficznych i prowadzenie zapisu kultury ludowej za pomocą atlasów etnograficznych. Nieco inaczej kształtował się profil etnografii w socjalistycznych krajach poza­ europejskich. U źródeł tej odmienności tkwią przede wszystkim specyficzne warunki społeczno-gospodarcze i kulturowe, w jakich rozwijały się te państwa. O etnografii tych k r a j ó w wiemy niewiele, może z w y j ą t k i e m Mongolii, gdzie od wielu lat pro­ wadzone są polskie badania etnograficzne. A r t y k u ł y zamieszczone w omawianej tu pracy pozwalają nam bliżej poznać zasadnicze cechy rozwoju tej dyscypliny i cha­ rakter zainteresowań pracowników tej gałęzi nauki w Wietnamie, K R L - D , Mongolii 1 na Kubie. Najpełniej scharakteryzowana została etnografia kubańska. E . G . Aleksandrenkow rzeczowo przedstawił działalność poszczególnych ośrodków badawczych, dorobek n a u k o w c ó w , zakres podejmowanych zagadnień, patrząc na życie naukowe kraju przez pryzmat polemiki, dyskusji naukowej, współpracy z naukowcami z in­ nych krajów, sympozjów, zjazdów itp. Nie zapomniano też powiedzieć o pewnych niedociągnięciach. Historia etnografii kubańskiej została ukazana na tle w a ż n y c h w y d a r z e ń politycznych, co pozwala w znacznym stopniu wyjaśnić . możliwość jej rozwoju, podejmowane problemy badawcze i zainteresowania (nip. reakcją na nasi­ lające się w p ł y w y amerykańskie w okresie rządów Batisty było zwrócenie uwagi na rodzimą kulturę, jej źródła i rozwój). Aleksandrenkow omówił też ważniejsze koncepcje teoretyczne n a u k o w c ó w kubańskich dotyczące np. procesów akulturacji, badania ras czy tzw. cubanidad, procesów religijnych i etnicznych. Wydaje się, że etnografia w pozostałych krajach pozaeuropejskich została scha­ rakteryzowana mniej wnikliwie i w nieco odmienny sposób. Charakterystyce g ł ó w ­ nych kierunków badań, instytucji i wydawnictw naukowych poświęcono tu stosun­ kowo niewiele miejsca. Autorzy poszczególnych relacji — specjaliści od wybranych zagadnień etnografii — omówili natomiast wyczerpująco niektóre kierunki badań, np. nad kulturą materialną w K R L - D , religioznawczych — w Mongolii, i badania nad mniejszościami narodowymi i ich kulturą w Wietnamie. W socjalistycznych krajach pozaeuropejskich poświęca się wiele uwagi spra­ wom etnogenezy i etnolingwistyki, przypisując pracom z tego zakresu szczególne znaczenie polityczno-społeczne. Wyniki badań służą tu bowiem m. in. potwierdze­ niu przynależności mniejszości narodowych do jednego organizmu p a ń s t w o w e g o , unaoczniają ich wkład do kultury ogólnonarodowej, np. mongolskiej czy wietnam­ skiej. Nie mniej w a ż n e i frapujące dla etnografów są też zagadnienia tworzenia się w ł a s n e j kultury, źródeł wielu zjawisk w y s t ę p u j ą c y c h współcześnie, zmian kulturowo-społecznych, a także opracowania z zakresu kultury materialnej. Wszystkie te zagadnienia w y m a g a j ą jeszcze dokładnych badań i m o ż e m y spodziewać się, że prace nad nimi będą stanowiły najważniejszy nurt badań etnograficznych w tych krajach. Tam, gdzie w p ł y w y obcych kultur ścierały się silnie z rodzimą twórczoś­ cią wielu narodowości wchodzących w skład określonego organizmu p a ń s t w o w e g o , badanie procesów etnogenetycznych i odtworzenie korzeni wielu zjawisk w s p ó ł ­ czesnych napotyka jednak znaczne trudności. Nic też dziwnego, że wobec tylu nie w y j a ś n i o n y c h do końca zjawisk kultury, mających swe źródło w odległej nieraz przeszłości, na dalszym planie pozostają badania współczesnych zmian społeczno- �234 RECENZJE kulturowych będących n a s t ę p s t w e m wprowadzenia ustroju socjalistycznego i no­ wych form gospodarowania. Zmiany, jakie zachodzą w życiu ludności miast i wsi w wyniku industriali­ zacji i urbanizacji, stanowią w s p ó l n y przedmiot badań prowadzonych we wszystkich krajach socjalistycznych. O badaniach tego typu w krajach europejskich już wspom­ niałem. Spośród krajów pozaeuropejskich stosunkowo największymi osiągnięciami na tym polu może pochwalić s i ę Mongolska Republika Ludowa. W pracach nad tzw. urbanizacją stepu przez wiele lat uczestniczyli polscy etnografowie. Ich wkład do nauki mongolskiej został jednak pominięty milczeniem przez autorów artykułu. Etnografowie w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych specjalizują się głównie w opracowaniach typu monograficznego i sięgają często do źródeł pisa­ nych pochodzących z różnych okresów historycznych. Czasem zakres ich zaintere­ s o w a ń pokrywa się z zainteresowaniami historyków. P r z y k ł a d e m mogą tu być ko­ reańskie badania nad sytuacją partyzantów w latach trzydziestych naszego wieku w tym kraju. Z silnym ukierunkowaniem na poznanie w ł a s n e g o dziedzictwa k u l ­ turowego łączy się w pozaeuropejskich krajach socjalistycznych ścisła współpraca etnografii z innymi dyscyplinami humanistycznymi oraz współpraca między róż­ nymi placówkami naukowymi i k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y m i . Przy stosunkowo niewiel­ kiej liczbie etnografów współpraca ta daje wspaniałe rezultaty. Omawianą publikację z całą pewnością można zaliczyć do udanych i potrzeb­ nych. Informacje, jakie w niej zawarto, wzbogacają naszą wiedzę o rozwoju etno­ grafii w innych krajach, dają możliwość dokonania porównań i oceny dorobku. Walory pracy podnoszą obszerne dane bibliograficzne w przypisach lub — jak w wypadku artykułu A. Kutrzeba-Pojnarowej o etnografii polskiej — w specjal­ nym wyborze. Może trochę szkoda, że w poszczególnych relacjach zabrakło informacji o bada­ niach planowanych na najbliższe lata, o nowych zagadnieniach w y m a g a j ą c y c h szczegółowego opracowania w przyszłości lub jeszcze nie tkniętych przez etno­ grafów. Obraz etnografii, jaki otrzymaliśmy po przeczytaniu tej pracy, byłby w ó w ­ czas z pewnością bardziej kompletny. Andrzej M A R I A C I O A R A , Zand etnografičtí. 1979, 156 s., 48 s. ilustr., mapa. Stawarz Rádauti, Editura Sport-Turism, Bucuresti Książka M. Cioará otwiera serię Zone Etnografice, która ma objąć 75 tomów, mających ukazać się w ciągu najbliższych 10 lat. Każdy tom tej serii będzie po­ ś w i ę c o n y jednemu z wyodrębniających się obszarów etnograficznych Rumunii, mniejszych od podstawowych regionów, które moglibyśmy określić jako podregiony lub strefy. Inicjatorem i koordynatorem serii jest prof. Ion Vladutiu, autor wyda­ nego przed 6 laty fundamentalnego opracowania Etnografia romaneases. W przedmowie do omawianej książki (przetłumaczonej także na język angiel­ ski, francuski i niemiecki) I . Vladutiu przedstawił charakterystykę i zadania całej serii. Ukazuje się ona w epoce umacniania się socjalistycznego społeczeństwa R u ­ munii dostarczając niezbędnej szczegółowej wiedzy o jego dziedzictwie kulturowym, o etnogenezie i historii narodu rumuńskiego. „Prace, które się mają ukazać w tej serii, zakrojonej na skalę ogólnonarodową, zostały podjęte dla w y p e ł n i e n i a luki odczuwanej od dawna w literaturze specjalistycznej, a równocześnie przez połącze­ nie precyzji i dokładności interpretacyjnej z przystępnym podaniem materiału fak­ tycznego — dla stworzenia ż y w e g o fresku i t r w a ł y c h wartości tradycyjnych r u - �RECENZJE 235 muńskiej kultury ludowej, dostępnego dla wszystkich kategorii czytelników, od specjalistów do szerokiej publiczności" (s. 11). I . Vladu^iu podkreśla odczuwalny w Rumunii fakt, że „rzeczywistość etnograficzna i folklorystyczna współczesnej R u ­ munii stanowi ... archiwum przechowujące wartości o doniosłym znaczeniu dla historii i kultury narodu rumuńskiego", inne w każdej ze stref i inne nawet w róż­ nych wsiach (s. 12). Stwierdza też, że powstające współcześnie wartości i dzieła t w ó r c ó w ludowych w e j d ą w przyszłości do dziedzictwa kulturowego i tradycji tej epoki. Każdy w i ę c obywatel interesujący s i ę swym narodem i jego bogatą kulturą powinien umieć dostrzegać wartości tej kultury i rozumieć je. Łączy się to z po­ trzebą uprawiania turystyki nastawionej na poznawanie kraju, opartej na dobrze opracowanych przewodnikach. Poszczególne tomy Zone Etnografice mają pełnić m. in. funkcję takich przewodników. Autorami ich są etnografowie, którzy dobrze znają swe tereny, zapewniają w ł a ś c i w y dobór materiałów i jasny w y k ł a d zagadnień. W przedmowie brak jest dokładnego sprecyzowania kryteriów, jakimi badacze rumuńscy posługują się przy wydzielaniu poszczególnych stref etnograficznych. Zostanie to zrobione zapewne w jednym z następnych t o m ó w ; z informacji ustnej autora wiadomo mi, iż musiał zrezygnować z bardziej naukowego charakteru pierwszych tomów, aby lepiej porozumieć się z wydawnictwem, które związane jest ze sportem i turystyką, chętnie uwzględnia krajoznawstwo i zdecydowało się wy­ dać tę wielką serię po 7-8 t o m ó w rocznie. Do następnych t o m ó w mają dojść m. in. plansze z rysunkami (plany domów, kroje ubiorów, ozdoby itp.), i niektóre bardziej szczegółowe dane. Omawiany tom dotyczy strefy Rádáutl (od nazwy miasta leżącego w północnej części rumuńskiej Bukowiny, w dorzeczu górnego biegu rzeki Suczawy). Jej wschod­ nia część jest pagórkowata, środkowa i zachodnia w y ż y n n a i górska (do 1470 m n.p.m.). Rozciąga się ona łukiem wzdłuż granicy ze Związkiem Radzieckim na d ł u ­ gości blisko 90 km, przy największej szerokości we wschodniej części około 30 km. Styka się z nią 5 innych stref rumuńskiej Bukowiny. S ą tu 2 miasta (Rádáuti i Sol­ ca), 20 gmin i kilkadziesiąt wsi; nie podano dokładnej ich liczby ani liczby miesz­ k a ń c ó w w strefie. W klasztorze koło wsi Putna znajduje się grób wybitnego w ł a d ­ cy Mołdawii Stefana Wielkiego (zm. 1504). Dominują w tej strefie, zwłaszcza w części zachodniej, wsie o strukturze i go­ spodarce tradycyjnej, z przewagą (w górach) drobnych, indywidualnych gospodarstw chłopskich. W większości wsi jest tradycyjne budownictwo chłopskie, prawie we wszystkich odnotowano trwanie tradycyjnych rzemiosł artystycznych. Noszony jest nadal, zwłaszcza na wschodzie, strój ludowy. W obydwu miastach oraz wsi Arbore są muzea lub zbiory etnograficzne. Na zasadniczą treść książki przypada 106 stron tekstu ze 156 stron ogółem. W 10 rozdziałach, obejmujących od 2 do 18 stron, przedstawiono: zarys geograficz­ ny i historyczny strefy Rádáuti (18 s.), zajęcia tradycyjne (5 s.), rzemiosła (14 s.), przemysł wiejski (2 s.), zagrodę w i e j s k ą (3 s.), mieszkanie (14 s.), zabytki architek­ tury (8 s.), strój ludowy (16 s.), zwyczaje (16 s.) i współczesne przejawy folkloru (3 s.), a dalej zakończenie i słowniczek w y r a z ó w gwarowych. Całość kończą trzy stronicowe streszczenia w języku angielskim, francuskim i niemieckim, niestety zbyt ogólne, o małej ilości konkretnych informacji. W a ż n y m elementem książki są liczne, na ogół dobre fotografie, przeważnie kolorowe, zamieszczone na 48 stro­ nach kredowego papieru. Dobór ich jednak nie jest najlepszy — mało scen z życia, żadnych — z pracy produkcyjnej lub twórczej, brak jest reprodukcji dawnych r y ­ cin czy fotografii. Dość przejrzysta mapka w podziałce 1:300 000 zawiera minimum potrzebnych danych. Selektywna bibliografia obejmuje 63 pozycje, w tym 1/5 z za­ kresu etnografii i folklorystyki. Nakład w y n i ó s ł 6100 egzemplarzy. Seria Zone Etnografice jest przedsięwzięciem godnym uwagi i uznania jako pierwsza tego rodzaju w krajach socjalistycznych. Jako podobną można w y m i e n i ć �236 RECENZJE zainicjowaną przed kilku laty serię prac poświęconych subregionom Anglii. Seria r u m u ń s k a jest opracowywana w e d ł u g jednego wzorca, na podstawie literatury przedmiotu, materiałów archiwalnych oraz specjalnie w tym celu prowadzonych badań terenowych. Można sądzić, że kolejne tomy zyskają należne powodzenie w swym kraju. Pierwszy tom ma z konieczności charakter nieco eksperymentalny i wydawcy oraz autorzy wniosą zapewne niezbędne poprawki i uzupełnienia do to­ m ó w następnych. Przydałoby się m.in. nieco przesunięcia akcentu z odległej historii na czasy bliższe i w i ę c e j konkretnych danych, jak choćby odnoszących się do liczby i struktury ludności, wielkości wsi, typologii domów itd. W druku są już kolejne 3 tomy poświęcone strefom: Beius, Buzau i Dolj, które powinny się ukazać w przy­ szłym roku. Edward Pietraszek R O M U L U S V U L C A N E S C U , Kolumna niebios, Ludowa Spółdzielnia Wydawni­ cza, Warszawa 1979, s. 179, ilustracje, bibliografia, mapa. Niewiele ukazało się w Polsce pozycji na temat Rumunii. Praca, którą dosta­ liśmy do rąk, na pierwszy rzut oka dotyczy szczegółu — jednego zabytku sztuki, ale kiedy przyjrzymy jej się bliżej, dostrzegamy, że od tego szczegółu autor przechodzi do spraw szerszych — próby rekonstrukcji mitologii rumuńskiej dotyczącej kon­ cepcji życia i świata. Założenie to ambitne i mające podstawy do osiągnięcia sukce­ su, ale przy w i ę k s z e j bazie materiałowej, a co za tym idzie, przy znacznym powięk­ szeniu zakresu i rozmiarów pracy. P o n i e w a ż jednak autor ograniczył się do o m ó ­ wienia kolumny niebios w jej rozmaitych postaciach, otrzymaliśmy pracę przyczynkarską. Autor opiera się na reliktach etnograficznych i folklorystycznych zarówno ta­ kich, które przetrwały do dziś, jak i średniowiecznych, znanych z zachowanych przekazów. Korzysta również z materiałów archeologicznych. Autor nie ogranicza terytorium objętego badaniami do samej Rumunii, będąc przekonanym o pokre­ w i e ń s t w i e kulturowym D a k ó w i Greków, sięga często po materiały greckie, a po­ r ó w n a w c z o i po przykłady z całego świata. To ostatnie wydaje się niepotrzebne, przykłady te nie wnoszą nic nowego, a materiał rumuński broni się doskonale sam przez się. U w a ż a m , że poparcie go paroma przykładami z Europy byłoby zupełnie wystarczające. • Pierwsza część pracy — teoretyzująca — dotyczy różnych koncepcji mitologii roślinnej i kultu roślinnego i na tym tle autor przedstawia kult drzew w Rumu­ nii. Najważniejszym, najświętszym drzewem wydaje się jodła, ale jej symbolika jest dwoista; jest drzewem życia i śmierci, szczęścia i nieszczęścia. Poszczególne części drzewa u ż y w a n e są oczywiście do różnych praktyk magicznych, a ono same w y s t ę p u j e w większości obrzędów. Jodła sadzona była, gdy człowiek się rodził, i to­ warzyszyła mu przez całe życie, w y g l ą d e m swym świadcząc o przyszłości, jaka go czeka. Niekiedy jodłę zastępowano jabłonią. Jodłę w lesie wycinali na wesele druż­ bowie, podobnie zresztą jak działo się to przed pogrzebem młodzieńca lub panny. Autor zaskakuje tutaj czytelnika obszernością, barwnością i archaicznością prezento­ wanego materiału. Zwłaszcza przytoczonymi przemowami do drzewa ścinanego czy też już biorącego udział. w obrzędzie. Po bardzo dokładnym omówieniu obrzędów rodzinnych autor pobieżnie tylko przelatuje obrzędy doroczne, traktując w y s t ę p u ­ jące tu drzewo jako drzewo płodności. Stanowi to z pewnością n i e k o n s e k w e n c j ę a czytelnikowi zostawia uczucie niedosytu. Na pocieszenie otrzymuje on jedną �237 RECENZJE ciekawostkę: drzewo jalmużnicze, które ustawiano w drugi dzień Wielkanocy po­ środku stolu zastawionego specjalnie dobranym jadłem i ubierano w łakocie. Po na­ bożeństwie zapraszano do stołu ubogich i żebraków. Zeby wymowa tego zwyczaju nie budziła wątpliwości, na czubku drzewa sadzano „ptaka duszy". B y ł to w i ę c po­ częstunek dla zmarłych, którzy w postaci żebraków odbierali dary. Na tym w ł a ś c i w i e kończy się prezentacja drzew obrzędowych; w dalszej części pracy autor, wychodząc od form obrzędowych czy magicznych, przechodzi do przed­ stawienia różnych s ł u p ó w o podobnej symbolice i właściwościach. Słupy te dzieli niestety na niezliczoną ilość kategorii i odmian, wskutek czego czytelnik gubi się szybko i do końca nie zrozumie, po co ten podział został wprowadzony. Jako najważniejsze koncepcyjnie autor przedstawia słupy podpierające niebo i zstępujące na ziemię. Potwierdzenie wiary w te słupy odnaleźć można w kolędach i legendach, ale Vulcanescu przytacza jeszcze wierzenia starożytnych Rzymian oraz znaleziska archeologiczne ze słynną kolumną Trajana na czele. Oczywiście tytuło­ wa kolumna niebios jest w ł a ś n i e takim słupem podtrzymującym niebo, a jedno­ cześnie drzewem życia zapewniającym kosmiczny kontakt strefy ziemskiej z nie­ bieską. Od takiej otoczonej kultem kolumny krok już tylko do przydrożnych kapliczek, a raczej słynnych rumuńskich „troje", składających się z jednego lub wielu krzy­ ży oraz wielu wmontowanych w całość ikon. Vulcanescu pisze: „Początkowo trojce nie miały nic wspólnego z chrześcijaństwem; znak krzyża jako symbol słoneczny został przyjęty przez chrześcijaństwo z miejscowej mitologii i utożsamiony z k r u ­ cyfiksem" (s. 87). Słupy w każdej swej postaci rzeczywiście zdobione były symbola­ mi słonecznymi, m i n . różnymi formami kół i krzyży wzajemnie w siebie wpisanych oraz siekierką. Słupy, tak jak i drzewa, w y s t ę p o w a ł y we wszystkich obrzędach ro­ dzinnych oraz niektórych dorocznych, ponadto znaczyły granice i skrzyżowania dróg. Wystawiane były też przez całą w i e ś jako wota, np. w celu odwrócenia za­ razy czy powiększenia plonów. Budowane były głównie przez specjalistów z całym szeregiem obwarowań magicznych. Poza tymi funkcjami ogólnospołecznymi słupy służyły też do magii, i to zarówno czarnej, jak i leczniczej. Łączyły je również związki z rusałkami leśnymi i wodnymi. Vulcanescu twierdzi, że kolumna niebios musiała być początkowo związana z mitem słonecznym, którego treść uległa zapomnieniu po nałożeniu się nań m i t ó w i symboli chrześcijańskich. Najpełniejszy kształt artystyczny osiągnęła na przełomie X I X i X X w. Omawiając jej funkcję artystyczną, autor znów wprowadza podział na motywy, techniki i wątki, co być może ułatwiło mu przedstawienie zagadnienia, ale czytelnikowi utrudniło odbiór. Praca Vulcanescu w y p e ł n i a w pewnym stopniu lukę istniejącą w dostępnych przeciętnemu czytelnikowi informacjach o kulturze bliskiego przecież kraju, etnografowi zaś pokazuje niezmiernie bogaty i barwny materiał. P e w n ą przeszkodę w odbiorze książki stanowią wspomniane już klasy­ fikacje, które laika mogą zniechęcić, a etnografowi i tak wiele nie mówią. Nie przeczy to jednak cennym wartościom poznawczym książki. Jadwiga Y O G E N D R A S I N G H , Modernization oj Indian Tradition. Social Change, Thompson Press (India) L t d , Faridabad 1977. Kubiakowa A Systemie Study of Publikacje dotyczące procesów przeobrażeń społeczeństwa indyjskiego oraz przeobrażeń składających się na nie licznych ugrupowań etnicznych i terytorial­ nych obejmują już wiele setek pozycji, w Polsce niemal całkiem nie znanych i nie- �238 RECENZJE dostępnych. Pisane są z reguły po angielsku, autorami są zaś przeważnie uczeni indyjscy (socjolodzy, etnolodzy, historycy, także politolodzy i ekonomiści), znaczny jest też udział przedstawicieli nauki brytyjskiej i amerykańskiej. , Y . Singh należy do grona wyróżniających się uczonych indyjskich średniego pokolenia, jest kierownikiem Ośrodka Badań S y s t e m ó w Społecznych na Uniwersy­ tecie J . Nehru w New Delhi, a poprzednio w y k ł a d a ł m.in. na kilku uniwersytetach amerykańskich i europejskich. Omawiana książka w i ą ż e się z jego zainteresowa­ niami socjologią kultury indyjskiej i oparta jest na niewątpliwie głębokiej znajo­ mości tej kultury oraz dobrym warsztacie socjologa. Może stanowić cenne wprowa­ dzenie do współczesnej problematyki społeczno-kulturowej Indii i godna jest uwagi etnologów ze względu na swe walory poznawcze, jak i metodologiczne. Zawiera ona w siedmiu kolejnych rozdziałach następujące problemy: 1. Zmiana społeczna w Indiach: sposób ujęcia, 2. Ortogenetyczne zmiany w tradycji kulturo­ wej a modernizacja, 3. Impakt islamu a modernizacja, 4. Impakt Zachodu a moder­ nizacja kulturowa, 5. Zmiany w strukturze społecznej a modernizacja (zmiany makrostrukturalne), 6. Zmiany mikrostrukturalne, 7. Modernizacja tradycji indyjskiej: analiza. Autor traktuje s w ą książkę jako zbiór studiów mających na celu zanalizo­ wanie dokonującego się w Indiach procesu modernizacji z systemowej perspekty­ wy socjologicznej. Kluczowe znaczenie przyznaje dwom pojęciom: struktury spo­ łecznej oraz tradycji. To drugie z nich wymaga, jak podkreśla autor, stosowania „pewnego rodzaju historiografii socjologicznej" (s. V I I ) , która pomaga w określeniu atrybutów indyjskiej tradycji, jak „hierarchia", „holizm" „ciągłość" i „transcendentalność". Tradycji wykazującej tendencję do przetrwania, a także do zmian adap­ tacyjnych w y n i k a j ą c y c h z narastającego nacisku modernizacji, która w warunkach indyjskich wynika z czynników w e w n ę t r z n y c h , jak i zewnętrznych. Przyjęcie za paradygmat obu tych pojęć: struktury społecznej oraz tradycji, w y j ą t k o w e dotąd w studiach nad zmianami społecznymi w Indiach, umożliwić ma w ł a ś c i w e , syste­ mowe ujęcie problemu. Rozdział 1 zawiera krytyczne omówienie założeń stosowanych w badaniach zmian społecznych i modernizacji w Indiach, w tym pojęć: sanskrytyzacja, westernizacja, wielka i mała tradycja, uniwersalizacja, parafianizacja, które nie mogą być stosowane w izolacji, niezależnie od siebie, jak podkreśla z naciskiem autor. Przedstawia on w związku z tym paradygmat obejmujący zespoły pojęć związane ze strukturą społeczną oraz tradycją. Paradygmat ten zostaje odniesiony do źródeł, z których mogą brać początek zmiany społeczne, oraz do natury zjawisk społecz­ nych, które ulegają tym zmianom. Autor analizuje g ł ó w n e atrybuty tradycji hin­ duizmu i islamu oraz ich w p ł y w na rozwój modernizacji. Tradycja islamu w c h ł o ­ nęła w Indiach szereg e l e m e n t ó w w ł a ś c i w y c h tradycji hinduskiej. Dla obu tych tradycji modernizacja oznacza zmianę przez przełamanie się z systemu hierarchii ku równości, z holizmu do indywidualizmu, z ciągłości do historyczności, z nadziemskości ku „racjonalizmowi z tego świata" i świeckości. Obydwie one uległy wcześniej zmianom pod w p ł y w e m impaktu Zachodu, jeszcze zanim u j a w n i ł y się zmiany modernizacyjne. Z w e w n ę t r z n y c h sił w y n i k ł proces „sanskrytyzacji" tradycji hinduskiej oraz „islamizacji" muzułmańskiej, a oba te procesy w y w o ł a ł y p o w a ż n e napięcia strukturalne. Zagadnienia te zostały rozwinięte przez autora w dwóch kolejnych rozdziałach, gdzie rozpatruje różne aspekty zmian w tradycji oraz ich współczesne powiązanie z procesami modernizacji i zmiany społecznej. Szczególnie ważne znaczenie przypi­ suje on analizie sanskrytyzacji i islamizacji w ich powiązaniu z w i e l k ą i małą tradycją, gdyż odzwierciedlają się tu napięcia indyjskiego systemu społecznego, wy­ w o ł a n e przez skostnienie systemu stratyfikacji i władzy, zamykającego masom lu­ dzi szansę na zmianę pozycji społecznej. Omawiany w rozdziale 4 w p ł y w Zachodu na Indie odegrał w czasach n o w o ż y t ­ nych najważniejszą rolę wśród egzogennych czynników zmian społeczno-kulturo- �RECENZJE 239 wych w tym rozległym kraju. Zapoczątkował on zmiany modernizacyjne oraz stwo­ rzył historyczne tło dla szerokiej konfrontacji obcych sobie tradycji Wschodu i Z a ­ chodu w Indiach. Oddziałał też mocno na zinstytucjonalizowanie się nowej, r ó w n o ­ ległej „wielkiej" tradycji. Przedstawione w rozdziałach 5 i 6 analizy zmian modernizacyjnych na płasz­ czyźnie mikro- i makrostruktur stanowią odpowiednik analizy odniesionej do wiel­ kiej i małej tradycji. Zakresem makrostruktury objął autor wielkie struktury po­ lityczne, przemysłowe i miejskie oraz g ł ó w n e kategorie społeczne, jak robotnicy przemysłowi, klasa średnia, a także elity: biurokratyczna, przemysłowa, polityczna i u m y s ł o w a . Elity te straciły po 1947 r. swą homogeniczność. Mikrostruktury obej­ mują kasty, rodziny i społeczności wiejskie. Przeprowadzona przez autora analiza wykazała, że wbrew przeważającym poglądom mikrostruktury Indii w y k a z a ł y dużą zdolność adaptacyjną wobec nacisku modernizacji. Kasty zwłaszcza w ł ą c z y ł y się do struktur w ł a d z y na poziomie wsi, okręgów, a nawet s t a n ó w i całego państwa, przybierając charakter i funkcje w ł a ś c i w e korporacjom. Cechą szczególną, w y j ą t ­ kową modernizacji w Indiach jest dokonywanie się jej poprzez adaptowanie struk­ tur tradycyjnych raczej niż przez ich rozbijanie, co- autor podkreśla może z p e w n ą przesadą. Obok modernizacji w y s t ę p u j e w i ę c pewna forma n e o - t r a d y c j o n a 1 i z а с j i. Zjawisko to w y j a ś n i a autor bliżej w ostatnim rozdziale książki. Zaletą pracy Y . Singha jest jasne postawienie problematyki oraz uważna ana­ liza zjawisk, zagadnień i problemów szczegółowych. Interesujące i konstruktywne jest jego ujęcie pojęć tradycji, modernizacji i westernizacji, mających uniwersalne znaczenie w analizie współczesnych procesów zmian społeczno-kulturowych. Indyj­ ski punkt widzenia uwydatnia ich specyficzne cechy. Jako westernizację określa autor, za M. N. Srinivasem, zmiany wprowadzone w Indiach przez półtorawiekowe panowanie brytyjskie, zwłaszcza w zakresie technologii, instytucji publicz­ nych, ideologii, a także układu wartości (s. 9). Nie jest ona równoznaczna z p o j ę ­ ciem m o d e r n i z a c j i , która ma charakter uniwersalistyczny i ewolucyjny, transetniczny i niezależny od określonych ideologii (w sensie ich decydującego zna­ czenia), a powinna być rozpatrywana na płaszczyźnie „instytucjonalizacji wyższego porządku kultury" (s. 61). Uosabia ona postawy racjonalne, wynikające z uniwersalistycznego punktu widzenia, i w i ą ż e się ściśle z umacnianiem naukowego poglądu na świat i jego upowszechnianiem. W przeciwieństwie do niej inspirowana przez B r y t y j c z y k ó w westernizacja mogła nawet przyśpieszyć proces sanskrytyzacji, a więc swoistego awansu mas w ramach tradycyjnej kultury indyjskiej przez ułatwienie kontaktowania się masom w y z n a w c ó w hinduizmu, podróżowania i pielgrzymowania (dzięki kolejom i in.). Bardzo wnikliwie analizuje też Singh pojęcie i rolę u r b a n i z a c j i , podkreś­ lając jej historyczne uwarunkowanie i stąd relatywne znaczenie. Miasta i kultura miejska mają w Indiach wiele w i e k ó w istnienia, lecz ich organizacja odpowiadała zasadom tradycyjnej w swej istocie kultury indyjskiej, dlatego nie m o g ł y się one stać same nośnikami modernizacji (s. 107). W miastach żyła jednak niewielka tylko część indyjskiego społeczeństwa (zaledwie 9,3% w 1881 г., 18% w 1961 г.). Wskazuje też na względność i kontrowersyjność zależności między rozwojem industrializacji i urbanizacji. Na trudności i błędy w tłumaczeniu powolnej, zwłaszcza na tle Euro­ py, industrializacji Indii, wynikającej nie tyle z indyjskiego tradycjonalizmu, ile z realnych, obiektywnych u w a r u n k o w a ń . Pojęcie małej i wielkiej t r a d y c j i przejął autor od R. Redfielda. Zgodnie z nim każda cywilizacja, mająca określoną strukturę społeczną i kulturową, roz­ wija się poprzez działania mas niepiśmiennych chłopów oraz elity, zdolnej do re­ fleksji. Masy ludowe kształtują małą tradycję, dziełem elit jest tradycja wielka, obie one pozostają ze sobą w stałym, wzajemnym oddziaływaniu (s. 13). Pojęcia te odgrywają szczególnie ważną rolę w analizowaniu zmian cywilizacji indyjskiej. �240 RECENZJE Książka Y . Singha ma poważną wartość dla rozumienia współczesnych zmian modernizacyjnych w Indiach, a także w całym w s p ó ł c z e s n y m świecie. Na podkreśle­ nie zasługuje historyczne widzenie analizowanych zjawisk przez autora, w tym sa­ mego procesu modernizacji, zmiennego w czasie i zależnego od konkretnych w a ­ r u n k ó w regionalnych, z czym wiąże się wielość w z o r ó w modernizacji (s. 213-215). Sporo uwagi poświęcił autor marksistowskiemu, dialektycznemu punktowi widzenia na problematykę zmian społecznych. Przedstawił s i ę jako zwolennik wielostronne­ go, integralnego ujmowania problematyki zmian modernizacyjnych, którego założe­ nia przedstawił w zakończeniu rozdziału l , sam zaś stara się je stosować w miarę możliwości wynikających z bardzo złożonej, indyjskiej rzeczywistości. Edward S. J . K O Z L O V , Fulbe Futa Džalona. Očerki étničeskoj, istorii, Izdatelstvo „Nauka", Moskva 1976, s. 214. političeskoj Pietraszek i sociálno] Omawiana praca jest pierwszą obszerniejszą publikacją dotyczącą ludu Fulbe, jaka ukazała się w Polsce na rynku wydawnictw zagranicznych. Fulbe Futa Dżałona to opracowanie w pełni naukowe, o skrupulatnie i rzeczowo udokumentowanych tezach, poparte licznymi źródłami i wielojęzyczną literaturą przedmiotu. Celem pra­ cy jest charakterystyka zasadniczych etapów procesu historycznych przeobrażeń, j a ­ kie dokonały się w zachodnioafrykańskiej krainie Futa Dżalon, zdominowanej cał­ kowicie od trzech stuleci przez lud Fulbe. Dzieje tego ludu są g ł ó w n y m przedmio­ tem opisu, chociaż autor uwzględnia i inne ludy (plemiona) terytorium zajmowa­ nego przez Fulbe. Autor w y b r a ł do badań region Futa Dżalon przynajmniej z dwóch zasadni­ czych powodów. Po pierwsze — w Futa Dżalonie istniało w wiekach X V I I I i X I X jedno z najsilniejszych p a ń s t w Afryki Zachodniej, po drugie — lud Fulbe nadal zamieszkuje ten region rozwijając jego tradycje w ramach nowoczesnego p a ń s t w a i stanowi najliczniejszą grupę etniczną Gwinei (40% ogółu mieszkańców kraju) oraz jedno z największych skupisk ludów Sudanu Zachodniego, posługujących się języ­ kiem fulani. Zatem, jak można sądzić, region ten w y d a ł s i ę K o z ł o w o w i niezwykle znaczący dla rozwoju Afryki Zachodniej. Jednocześnie autor dostrzegł tu możliwość zbadania przeobrażania się ludu pasterskiego o organizacji plemiennej w społeczeń­ stwo osiadłe feudalne, a następnie wkraczające (po przekształceniach związanych z kapitalizmem epoki kolonialnej) w okres współczesnego kształtowania s i ę narodu gwinejskiego. Wydaje się, iż analogiczne procesy (dotyczące ludu Fulbe) Kozłów mógłby prześledzić jeszcze tylko w regionie Adamawa (Nigeria). Ramy chronologiczne pracy są wystarczająco szerokie i obejmują okres od X V w. do 1958 г., t j . roku uzyskania niepodległości przez G w i n e ę . Najwięcej uwagi poświęca K o z ł ó w rozwojowi p a ń s t w a Fulbe ( X V I I I - X I X w.) oraz przemianom społe­ czeństwa tego p a ń s t w a w epoce kolonialnej (1897-1958). Zawartość pracy stanowią: krótki w s t ę p ogólnie charakteryzujący lud Fulbe i jego środowisko geograficzne, osiem zasadniczych rozdziałów, zakończenie, w k t ó ­ rym przedstawione są g ł ó w n e wnioski, oraz obszerna bibliografia. We w s t ę p i e znajdujemy szereg podstawowych informacji o współczesności Fulbe. Lud ten ze w z g l ę d u na swoje niezwykłe rozprzestrzenienie wchodzi, w mniejszym czy w i ę k s z y m stopniu, w skład etniczny aż 15 krajów Afryki Zachodniej. Od dłuż­ szego czasu przeważająca część Fulbejów prowadzi osiadły bądź też półosiadły tryb życia. Tradycyjne pasterstwo zanika dziś, chyba przede wszystkim wskutek p o w a ż - �241 RECENZJE nego zmniejszania się terenów nadających się na sezonowe pastwiska. Dzisiejszych Fulbejów, nazywanych przez sąsiadujące z nimi plemiona Fula, Ifulan, Fulani czy Silmissi, łączy przede wszystkim język i głębokie poczucie odrębności etnicznej. Ich kultura uległa natomiast znacznemu zróżnicowaniu, a to na skutek zapożycza­ nia wielu e l e m e n t ó w kultur ludów i plemion, z którymi utrzymują oni do dziś ści­ słe kontakty (np. Hausa czy Mande). Obce elementy przyswajane były szybko, sta­ jąc się integralną częścią regionalnych odmian kultury Fulbe. Często b y w a ł o i od­ wrotnie — Fulbe asymilowali kulturowo plemiona mające zupełnie inne pochodze­ nie i tradycje, np. Haalpularen w Senegalu. Jedną z najbardziej charakterystycz­ nych cech Fulbe jest ich w y g l ą d fizyczny. Karnacją skóry, postawą i szlachetnymi rysami twarzy odbijają oni znacznie od wielu ludów murzyńskich, są łatwo rozpo­ znawalni w ogromnej mozaice rasowo-antropologicznej Afryki Zachodniej. Jednym z w i ę k s z y c h skupisk Fulbejów jest kraina Futa Dżalon. Region to 0 sporym znaczeniu dla tej części kontynentu afrykańskiego. Jest to węzeł hydro­ graficzny (swój początek biorą tu Niger, Senegal, Gambia i kilka mniejszych rzek) oraz od dawna rozwinięty rejon rolniczo-hodowlany. W rozwoju gospodarczym wyżynno-górzystego Futa Dżalonu mieli s w ó j udział głównie, co podkreśla Kozłów, autochtoniczni Dialonke i przybyli tam kilka w i e k ó w temu Fulbeje. Przejdźmy jednak do zasadniczej części pracy. W pierwszym rozdziale dokonuje K o z ł ó w przeglądu ważniejszych źródeł historycznych i prac badawczych z zakresu etnografii i historii dotyczących samego ludu Fulbe bądź regionu Futa Dżalon. Zda­ niem Kozłowa bliższe kontakty Europejczyków z tą częścią Sudanu Zachodniego nastąpiły w pierwszych dziesiątkach X V I I I w., kiedy to ekspedycje angielskie za­ częły penetrować tereny położone nieco dalej od poznanych już dobrze wybrzeży Zatoki Gwinejskiej. Z niezrozumiałych p o w o d ó w autor pominął dużo wcześniejszą w y p r a w ę Portugalczyka Diego Gomesa, która już w 1457 r. dotarła dosyć daleko w górę rzeki Gambia. Kronika będąca relacją z tej i następnych wypraw Gomesa dostarcza pierwszych podstawowych informacji o Futa Dżalonie i jego mieszkań­ cach . Obszerniejsze relacje pojawiają się następnie u schyłku X V I I I w., największa zaś część tego typu źródeł oraz opracowań dotyczących ludu Fulbe pochodzi z prze­ ł o m u X I X i X X w. Współcześnie historią i kulturą Fulbe interesują się badacze wielu krajów świata, w tym również Afrykańczycy (np. H . B a Amadou). Licznej grupie badaczy przewodzą od kilkudziesięciu lat Francuzi (M. Dupire, C h . Monteil 1 V . Monteil, L . Tauxier, G . Vieillard). Warto może dodać, że w polskiej literaturze afrykanistycznej liczba prac dotyczących Fulbe jest bardzo mała; na bliższą u w a g ę zasługują tylko artykuły Z . Komorowskiego * i T . C h w o j k i . Drugi rozdział poświęca K o z ł ó w etnogenezie Fulbe. Czyni to w formie zwarte­ go podsumowania rozważań i dociekań teoretycznych mających wyjaśnić zagadkę pochodzenia tego ludu. Kozłów, który zajmuje się zawodowo bliżej i tym proble­ mem* po dokonaniu krytycznej analizy ważniejszych teorii (przedstawianych g ł ó w ­ nie przez antropologów, etnografów, historyków i językoznawców) dochodzi do wniosku, że nie ma hipotezy, która by w sposób bezsporny rozstrzygała t ę zagadkę. Wydaje się, że sam K o z ł ó w skłania się ku twierdzeniu większości badaczy o afry­ kańskim pochodzeniu Fulbe. Z a podstawę tego twierdzenia przyjmuje się, iż w y 1 8 1 M . B. G o r n u n g, J . G . L i p i e c , I . N. O l e j n i k ó w , Historia poznania Afryki, Warszawa 1977, s. 73-74. * Z . K o m o r o w s k i , Fulanie i Haalpularen w przeszłości i teraźniejszości Afryki Zachodniej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1969; t e g o ż , Tradycje i tospótczesność Afryki Zachodniej, Warszawa 1973, s. 55-73. * T. C h w o j k a , Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe, [w:] Materiały zachodniopomorskie, t. 14, Szczecin 1970. * S. J . K o z l o v , Zagadka proischoždenija národa fulbe, „Sovetskaja Etnogra­ f í a " , nr 2: 1967. 16 — Etnografia Polska X X V / J �242 RECENZJE gląd fizyczny, język i tradycje gospodarczo-kulturowe Fulbe kształtowały się przez kilka tysiącleci na terytorium Sahary i Sudanu w warunkach bliskich kontaktów z ludami zróżnicowanymi pod w z g l ę d e m rasowym i kulturowym. Bliższe ustalenie etapów (faz) rozwoju i przemieszczania się Fulbe, szczególnie przed X w. n.e., jest przy aktualnym stanie wiedzy bardzo trudne i wymaga dalszych wnikliwych stu­ diów interdyscyplinarnych. Kolejny rozdział zawiera charakterystykę sytuacji etnicznej i społecznej w F u ­ ta Dżalonie w wiekach X V - X V I I . Jest to k o ń c o w y okres migracji Fulbe z pobli­ skich terenów (Futa Toro, Masina i in.) i stabilizowania się pozycji przybyszów. W związku z osiedlaniem się różnych plemion posługujących się językiem fulani i prowadzących coraz bardziej zmieniający się tryb życia (przy tradycyjnym paster­ stwie pozostaje do dziś niewielka grupa, tzw. Bororo), które wchodzą w bliskie kontakty z plemionami autochtonów (głównie rolniczymi Dialonke), powstaje cieka­ wa mozaika etniczna i zarysowują s i ę specyficzne podziały społeczne. W niedługim czasie podziały te zaczynają wykraczać poza system organizacji rodowo-plemiennej. Wieki od X V do X V I I to dla Kozłowa okres kształtowania się podłoża histo­ rycznego większych zmian, którym ulegał lud Fulbe od I p o ł o w y X V I I I w. Autor zupełnie dobrze zarysował początkowy etap różnicowania się Fulbejów na poszcze­ gólne plemiona (takie jak Bari, Urubo, Díalo, Bororo i in.) i przechodzenia integru­ jącego się społeczeństwa Futa Dżalonu od formacji plemiennej do wczesnofeudąlnej. Temu ostatniemu zagadnieniu K o z ł ó w poświęca następny rozdział, będący syn­ tezą politycznych dziejów Fulbe w okresie od początku X V I I I do schyłku X I X w. Analiza sytuacji politycznej Futa Dżalonu nieodparcie wskazuje na znaczną siłę i potęgę państwa Fulbe w Afryce Zachodniej i istotną rolę, jaką to państwo od­ g r y w a ł o przez ponad 150 lat, obok takich państw, jak Bagirmi, Aszanti, Wadaj, Benin, Dahomej czy silnie scentralizowane Wasulu (II poł. X I X w . ) , bezpośrednio sąsiadujące z Futa Dżalonem. Procesem, który najbardziej zaważył na dalszym rozwoju państwa Fulbe, było jednak przyjęcie wiary muzułmańskiej. Islamizacja objęła przeważającą część społeczeństwa Futa Dżalonu, a odbyła się drogą świętej wojny, zwanej „dżihad". System w ł a d z y polityczno-religijnej, już wtedy od dłuż­ szego czasu silnie zrośnięty z islamem, doskonale odpowiadał przekształcającej się w tym okresie strukturze patriarchalno-feudalnej społeczeństwa Fulbe i po zaadap­ towaniu umocnił jego klasowy charakter. Zagadnienie to K o z ł ó w rozwija szczegóło­ wo w d w ó c h kolejnych rozdziałach. 5 Według autora społeczeństwo tworzące państwo Fulbe w Futa Dżalonie skła­ dało się w okresie X V I I I - X I X w. z trzech klas: ludności wolnej, kast rzemieślni­ czych i niewolników. Wśród ludności wolnej wyróżnia się od p o ł o w y X V I I I w. gru­ pa rządząca o układzie hierarchicznym analogicznym do elit w ł a d c ó w w p a ń s t w a c h arabskich. Podobieństwo to, wynikające głównie z faktu powszechnej islamizacji regionu Futa Dżalon, wyraża się w tytulaturze w ł a d c ó w wszystkich szczebli oraz w charakterze i zakresie ich przywilejów, praw i obowiązków polityczno-religijnych. Dla przykładu można podać, że głowie państwa Fulbe przysługiwał tytuł „almani" (imam) i że miała ona w ł a d z ę bardzo szeroką — decydowała nie tylko w sprawach politycznych i religijnych, ale także militarnych, dyplomatycznych i handlowych, była też jednocześnie n a j w y ż s z y m sędzią i posiadała autorytet w roz­ strzyganiu sporów i waśni między arystokracją plemienną. Największą część ludności wolnej stanowili osiadli i półosiadli oraz pasterscy Fulbeje; a także rolniczy Dialonke. Znaczna część tej kategorii tworzyła rodzaj 5 Na temat tego państwa ukazała się ciekawa praca M. T y m o w s k i e g o , Samori — bohater Czarnej Afryki, Warszawa 1976. W tej popularnonaukowej pra­ cy stosunkowo m a ł o jest informacji interesujących etnografa, autor skupia bowiem u w a g ę na historii walki państwa Wasulu z francuskimi wojskami kolonialnymi. �243 RECENZJE klienteli pozostającej w różnym stopniu zależności od arystokracji feudalnej. Naj­ niższą pozycję wśród ludności wolnej zajmowały grupy, które nie przyjęły islamu. Odrębną pozycję posiadały kasty rzemieślników. Ludzie ci, niejednokrotnie o róż­ nym pochodzeniu etnicznym, ze względu na wykonywane zajęcia (garbarstwo, farbiarstwo, garncarstwo, tkactwo i kowalstwo) spełniali istotną rolę w rozwoju go­ spodarczym Futa Dżalonu, jednocześnie nie będąc uzależnionymi od feudałów i nie pełniąc żadnych ról politycznych. Wśród wielu kast najciekawszą w y d a ł a się Koz­ ł o w o w i grupa Laobe, której p o d s t a w ę bytu stanowiła obróbka drewna. Laobe speł­ niają s w ó j zawód wędrując nieprzerwanie od wioski do wioski bądź miasta w ma­ łych, kilkurodzinnych grupkach. Autora zaciekawiły hipotezy dotyczące pochodze­ nia tej kasty, na przykład S. A. Diop wywodzi rodowód Laobe od ludu Sao, ludu niemal mitycznego, o k t ó r y m nadal wiemy niewiele . 6 Dużo uwagi poświęca też K o z ł ó w niewolniczemu odłamowi społeczeństwa Futa Dżalonu. Dobrze zostało ukazane w e w n ę t r z n e zróżnicowanie (społeczno-prawne) lud­ ności poddanej dzielącej się na n i e w o l n i k ó w domowych, z czasem stających się peł­ noprawnymi członkami rodzin, którym usługiwali, oraz n i e w o l n i k ó w będących w gestii arystokracji feudalnej. Autor wskazuje na specyfikę niewolnictwa w p a ń ­ stwie Fulbe, które polegało nie na utrzymywaniu coraz w i ę k s z e j liczby ludności pozbawionej elementarnych praw, lecz na wprowadzaniu potomków n i e w o l n i k ó w do normalnego społeczeństwa, nierzadko już w drugim pokoleniu. Ostatnie rozdziały poświęcone są szczegółowej analizie stosunków feudalnopoddańczych oraz zmianom zachodzącym w państwie Fulbe w okresie kolonializmu francuskiego. Ten drugi rozdział jest może stosunkowo najmniej przejrzysty, zawie­ ra jednak wiele trafnych spostrzeżeń i w n i o s k ó w dotyczących w p ł y w u stosunków kapitalistycznych na znaczne obniżenie się roli ekonomiki chłopskiej w Futa D ż a lonie i zachwianie się charakterystycznych cech dawnego stylu życia, jaki ukształ­ tował się w okresie istnienia państwa Fulbe. Szkoda, że autor potraktował zagad­ nienie współczesnego rozwoju Fulbe bardzo krótko, sugerując zaledwie kierunki niektórych przekształceń. Pewnym mankamentem pracy jest dość uboga i niezbyt reprezentatywna ilustracja ikonograficzna. Ocena ogólna pracy jest bardzo pozytywna. Śmiało można to opracowanie po­ lecić historykom i socjologom oraz etnografom zajmującym się przeszłością Afryki. Fulbe Futa Dżałona zaliczyć trzeba do nielicznych studiów, które w istotny sposób wzbogacają i, co chyba ważniejsze, pozwalają w e r y f i k o w a ć naszą wiedzę i poglądy (często błędne i stereotypowe) na temat etnicznej i politycznej historii A f r y k i . 7 Andrzej Stawarz • P o r . chociażby: V. B . M i r i m a n o v, Kultura Sao, [w:] Isskustvo narodov Afriki, Moskva 1975. Jest to jedno z g ł ó w n y c h zagadnień, jakimi zajmuje się od wielu lat Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R . Niedawno ukazała się zbiorowa praca przygotowana przez p r a c o w n i k ó w tego Instytutu (z D. A. Olderogge na czele) pt. Etničeskaja istorija Afriki, Moskwa 1977. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239c43540e93d949322b08bd2cf3d042.pdf 7aec9bca871f17f286abead3e7d9ea37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1777 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1646 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.356-425 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. KRONIKA Lud, t. 63, 1979 aO-IJEel'E PROF. DRA WASI LA .MARINOWA W dll1J~uIti grudln'ia 1977 Ir. w IlnstJ'ltucie Etnogirafiem1ym i Muz,eum Etnogmficzonym Bułgan,kJiej Ak.ademi.i Na.uk w Sofii luroczy.stą akadernaą obcho.dzono 06liemdzieSlięciolec:ie emerY'towaiIlego IfIDof. dra Wasila -MalriJnowa, z,asłuŻJooego .bułgar-sk'iego u-cwnego i etlllogif<afa,od 'roku 1945 pru'cująJcego w Muzeum Etnografkwym w Sofii. Wasil1 MarritnQw oraz 'Prof. dr CM'sto WakarelSJki są twóroami 'o-beon:egQmuzeum, a ,iJohpralcom i .staranl~om -muzeum Ziawdzięcza :ugromadzA:miewiękS'wści zbtiorów. Jak wiadomo, budynek ,muzealny uległ 7Jn,iszczeniu -podiczas II wojny świ,atowej li kolekcję tTzeba było gwmad7Jić prawie (Ja ll1'owa. Pro-f. Marilll<l'w, n-iestrudzony t'erenoWfiec, pl'owadZJił bada'l1!ia etnograficZJne w Dobrudży iJnteveSlują'c_Isię Ga,gau:uami, a także badał w rejonie Pir;1nJu grupę pasteTską Ka-f<aka,cZJall1ów ii na ·ten- -temat, jak i lJ1Ja-wide innych, opublikował sporo pra,c w Bul-galrili OIr-aZz'a g'fIanicą. P'odsumow,anliem 'Pr,ac I() gOSlpodarce pas tersK,iej i wyslOrk'ogóI1skimwypasi-eowiiec IIlIaha-Lach śI'odrkowego Bałkanu był aI'tykuł Die almenwirtschaftliche Schafhaltung im zentralen Balkangebirge z,amieszczony w Viehwirtschaft und Hirtenkultur, Budape.s-zt 1969 (15-. 357 - 377). Stpecja1il1i-ec-enionymi pozy,cjami ISą opflalcowa'nia na temat form pługów bułgalrsklich, a specjalnie pługów z tel'elilów górzystY'ch, il1Jadktórym ,to zagadnien,i-em ,praicow.ał próf. Malrmow w rtere-rue w lataloh 1938 - 1963. Wynikli 'swyoh badań il1Jad:pokrewn)'m na.rzędzi-em rolni'czym, I1adł-almili ,gór BułgariJi, publikował w 1957 rr. Również ilIl'teresował się 'pracami śrooowisk e-tJil-ogr,aficzny«Jhn'a Węgrzooh i w PcLsce, zami,es'Ziozając w buł,galJ:1sk.iroh cza,~pts:mach 'etnogirafkznyoh li'cZJne r,ecenzje z publik-acjli emograficzny,ch wyda,nj'C'h w tyoh kraja'ch. Akademię ZJRgatilIprof. dr HadŻli:nik(Jło-w, dyr. Insrty-tU'tu i Muzeum, 'p(JdnoS'ząc zasługi jul::li.]'a-tana po.]u buhgarS'kii,ej etnografii J Imuzeali!1Jirciw-a,pod-kreślając rówmeż jego Zialsługi dydaktyczne w klSztał'cenilu młodych kadr bułgamk'ieh mu:uool-ogów. Doe. dr Maa-ia Velevia w ,kirótkiim refer-ade 'ilJakir,eśłił,asylwetkę jubil-a,ta li omówHa jeg(J dZJiJałaLno'śćil1JapoLu oś Wfi<a ty J .etnlograiii, j-ak rÓWlilrież,poosumowała do['-cOOk naukowy. W UiZJl1ail1Jiu zasł'ug, j ubila,t za,stał udekorowany order-em CyTy11a i MetiQdego. 1 Zyczeni.a proof. Mal'liJnl()!WIOw:i zm-żył 'PTZedsiaWlirciel Karakacza:nów, wręczając piękną laskę p<asWrską; lfówiJ1ieź z daromi p<rzyibył delegat li Razgfradu z Dobrudży. Zebrani kOlledzy, uCz.r:l1iJowie i gośde,z1ożyli ży'c'Ziel1lia.Z Polskii brał udzi,ał w U'roczystliooci dJr K:I1z)'lSrz:tof Wolski, 1ctóry od piI"zeszło dwudziestu lalt ,poz06l1.awałw konbktach n-arukowY'Oh z jubli,latem. Prof. Manill10w podziiękoW1ał władzom, zebranym, kolegom i młodszym kadrom muzealil1Ji'ctwa bułgarskiego, specj'alnlie podkreślając �357 Kronika zawsze pełen życzliwośms·tosunek do swej osoby li do SlWyc<hprac, 2'Jaśna 2lakońc7Jenie Uil:Qcz)"S'tościobecni jesLJCzeraz grot'U'1owali; ś.'CiJskającdłQń czcigodlruegJOjubilata. Krzysztof Wolski X MIĘDZYNAiRODOWY KONGREIS NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGIC~NYCH (X ICAES), NEW DELHI 10 - 16/21 GRUDNIA 1978 T. D?Jies>iątyz kolei kOil1.'@'·es, ICAES był drug)inn, kJtóry odbył ~Siięw ,kraju azjatyckim, a pierwszym roiI'ganizrowall1y.mpr2'Jez pańs·two zaliicw.jące się do ,kiI'ajów trzeciego świa,ta,rQlzwijającychSiię. Z PQlpxzec1mjącyC'h go kongresów 5 ,odbyło się w EuropiezaC'hoofl1,iej (LOil1.dylIl1934, Kopenhaga 1938, Bruksela 1948, Wdedeń 1952, Paryż 1960) dwa w 8ta[]jalch Zj,edll1oczol\'1)"ch ,AP (F'iJ;adeliliJa 1956, Chlicago 1973), j'eden w Związku Radzieckiim (Moskwa 1964) li jed,en w JapOll1Jii(Toklio 1968). Jubiłeuszowy dziesiąIty kiong)res zost.ał :zJolrga1niZJowany przez irrn:lyj.SikiKomitet Namdowy ICAES, któremu przewodni<czył prof. A. Aiyappan z Uniwersytetu w M,adr'a'Sii'e, lelcz głównym 'olrganimotorem był prof. L. P. Vid)"arthii z ul!1JiwersJ'lt.etuw Roalnchd, prow. Bilhar 1. KC1I1g)resten zasł·uguje rlIiewą,tpliwie .rua szerS2'Je []J<lświetlenie i omówjenli,e jegQ roli naobOC'TlY'ffi etapie il"ozwoju iI1auk antlropologi,cmych, nawiąZ'Ujące do ,ogło,sZlOI1yoh daWll1iej pubbkacjli o konwes.a,ch w Moskwie. i Tokio, a wcześniej w ParyŻJU2. Z.adaniem tego S'pPaWlozd:alll<iJa będzi'e jednak tylko plrzedsl1;aWliel!1Jie zwięz- . łE·j informa'cjli o joego'ptrogxamiie, orgalllim'cj1i i 'p'T'Ziebieg)u. Właś'ciwy 'k'ongres ·obtradował w 's,tolicy 1lI1dtiti,New Del;hIi, w druaJch od 10 do 16 ~r'lidnia, po czym odbyło stię w il'óż,ny\ch'li:ll'iwet['Syieckich IIDLa:stadl looii 17 sesji 'PcśWlię~~O[J,oyoh wybrm\ym, złożoltlym prr'oblemom a;n1Jropolo.gii l),po!'ecZlrlej (15) lub Jiizycmej (2). Selsje o'bradowały w dltliliaC'h19 - 21 !!)rud;n'ia. Uczestnliczyło w nich przeCliętnie po kilkadziesiąt osób i miały one hardziej Tobaczy eharak,ter I11liżposli·edzen:i,akongresowe. 1 Antropologia (fizyczna i kulturowa) jest wykladana na 19 uniwersytetach indyjskich. Jako per wszy otworzył studia w zakresie antropologii uniwersytet w Kalkucie w 1920 r., a po nim dopiero w 1945 r. uniwersytet w Madrasie i w 1947 r. uniwersytet w N. Delhi.. Czołowi przedstawiciele antropologii indyjskiej studiowali na ogół w W. Brytanii lub Stanach Zj. Kadra nauczająca w uniwersytetach liczyła w 1978 r. około 120 osób, lecz profesorów mniej niż 10. Istnieją nadto placówki badawcze powiązane programowo z niektórymi uniwersytetami. Najwi<;kszą i najpoważniejszą instytucją badawczą w dziedzinie an~ropologii jest Anthropological Survey of India, utworzony w 1945 r., a wi<;c na krótko przed uzyskaniem przez Indie niepodległości. Instytucja ta stanowi odrębny wydział w Ministerstwie Szkolnictwa centralnego rządu Indii i zatrudnia okolo 200 pracowników badawczych w różnych oddziałach i regionalnych stacjach badawczych. Zakresem badań obejmuje wszelkie współczesne działy antropologii fizycznej i kulturowej. . 'O poprzednich kongresach ICAES ukazały się 2 publikacje w "Ludzie" i 3 w "Etnografii Polskiej": R. Stopa, Sprau:ozdanie z udziału w V Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1 - 9 VIlI 1956, "Lud" t. XLV: 1960, s. 485 - 494; J. Gajek, VI Kong"es Mi~dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, "Lud", t. XLVIII: 1963, s. 34 - 54; A. Kutrzeba-pojnarowa, VIl Mi~dzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, 3 - 10 VIIl 1964, "Etnografia Polska", t. IX: 1965, s. 185 - 198; W. Dynowski. Etnologia japońska. Jej obraz na VIII ·Mi~dzyna1'odowym Kongresie Nauk AntropOlogicznych i Etnologicznych w Tokio, "Etnografia Polska", t. XIV: 1970, z. l, s. 103- 122; B. Kopczyńska-JawOrska, IX ICAES, Chicago, "Etnografia Polska", t. XVIII: 1974. z. l, s. 240 - 244. �358 Kronika Problem przewodni kongresu to antr·opologia w<:lbec wymagań rozwoju. Poj~cie irozwoju roZóumianQ przy tym szeroko, obejmując nlim i rozwój .cywillizacyjny, i społeczny. Probl€tl11 ten, tak istotny zwla.-sZ!czadla krajów trz'eciego świata, uwidacznial się dość wyraźnie w 'Obradach k'ongres'U. Poświęc'ona mu z'O's'tata sesja plena~'na, która obmdowaŁa 10 i 11 ga-udnia na 6 posied:oc:ruia-ch(posi'edzenj'e. otwierające,p'O<5tie<iz.endJapoświęoone Azji, Afryc,e, Amery,ce Łacińskiej j krajom IfOZwUniętym Oiraz p'osiedz.enie ~przed's.tawiające wnioski). Nawliązywano do głównego pl'oblemu na różnych posiedzeniach poświęc'ony'ch Z!agadnli.eniomsz'czególo'wym, w tym na obfitującY'ch w dyskusje z.ebrarniach na t,emat perspektyw antropoj,ogii. Pr(Jblematyka kongres'..! byl'a w ,j'stoci-e ba;rdzo :rozlegla. Zgodni,c z pr,zyg'C1to'wanym wcześ.rlliej planem, który zos'tal z m'ałymi zmIanami wykonany, w dziale antropologii f.izycZ!nej obr.adowaino 'nad 17 piroblemami (przeważnie z zak,wsu biolog)ii i fizjolog1i czł'owieka), w dZ!iale antropol'ogii s;połecZinej li ku1tul'owej mad 23, prehist,oIlii - 10 (Jraz hl1lgwistYNi - 9. Ogólem ,odbyło się blisko 120 pOl:Jicdzcń sesyjnych, sympozjów i zebifań komisji. Obmdy odbywały s·ię w zna'komi,oic do takich celów przygotowanym gmachu Vigyan BhaVlan,posi,adającym (Jdpowiooilllią ilość sal, gabinetów li pomieszczeń rek<rea,cyjny'ch. POSJiedzenia odbywaly Slię ;z;a,sadniczo w 2 seri'a'ch: godz. 9 - 12 Oiraz 14 - 17, a wyjątkowo w g(Jdz. 17.30 - 19.30 miały miejscepoIsiedzenia komis,ji IU!b zesp<Jłów 'l'oboczy'ch. Ponadto w głóWil1ej sali wyświetlan-o od 12 d<J 15 ga-udni-a li·czne fi1my etnograficzne. UcZ!estnJiozyŁo w kQlIl;gr·esie, z·gooil1ti.ez wyd rU1k(Jlwanynn, lecz niepel;nym wykazem, około 1600 os·ób z 68 kra·jów, a więc znacmie mn~ej niż Iprzed 5 laty w Chicago i rrmi'ej niż w 1,964 r. w Moskwi,e. Zg~osWl1JOr:()na.d800 referatów, niemal 'tyle, co w Moskwie 3. Dominowali liczebnie Hindus~, którzy stanowi1Ji nlie-mal połowę o,f,icja.j;I1~e zgłooZ<Jnyeh delegatów, Inlie IJcząc pojawiający'ch się na obr.aoda,ch innych osób, głóWll1lies,tudell'tów z Delhi. Zapewne na żadnym z d(Jtyohczas(JwyClh kongir€'sów trrzec.<i. świa't nie był I1eprez.E·ntowany mk liicznie, j'ak w Delhi, C'hoć ,z więkSJZOŚd 'tych !cr'ajów pojawili się baroZ(J nieJi.cznli dele~aai lub nae było ~ch wc,ale. Z wymienionych we wspomnianym wyk'a:zlie 1567 delegatów (bez Związ1ku Radzieckiego) 763 stanowili obywatele Ind i-i, 145 Iffiiesrzkańocylinil1Ycl1k:lrajów Azji (w tym 57 Japonii), 34 Ameryki Łacińskiej, 33 AfrYNi, 37 Australii oj Oceanii (w ,tym 31 z slamej Aust,ralili d 3 z Nowej Zelandioi). Jak zwykle Uczna byl,a de1oeg,a'cjaSrtanów ZjednOicZ!onych, ,złożona z 254 osób, ń,ie>oomniej osób 1JicLlyły'Wszys!tkie IraZiem delega'cje eUlf(Jpejsklie (bez ZSRR), bo 247. Ze Związku RadZJieckliego przybyło około 40 de1oegatów, z F·raneji 48, z RFN 34, z W. Brytanii 32, z Jugosławii 22, z ·Polski więcej niź 104, z innych krajów soejalilStyczn'yCih'po k-ilka osób, O!1aZ46 z Kan,ady, 11 z Meksyku, 14 z IZ!fael.a, 13 z Mal.ajzji, 11 z Nepa'lu, tylko .po 1 z Pakistanu i 'I'ąmcj~, 11 z Nigerii, z 5 li1nny'ch krajów af'rykJańslkuoh ,po l tylko oSJOibied·M.s • W 3 tomach abstraktów dostarczonych uczestnikom znalazły się streszczenia 2167 referatów i komunikatów; większość z nich była przeznaczona na sesje poplenarne. , Polscy uczestnicy Kongresu nie stanowili jednolicie zorganizowanej grupy. Było wśród nich 5 etnografów, l antropolog, kilku fizjologów, l archeolog i l socjolog. OfiCjalnymi delegatami Polskiego Komitetu Narodowego IUAES byli prof. J. Burszta i prof. T. Dzierżykraj-Rogalski. Prezes PTL doc. B. Kopczyńska-Jaworska została delegowana na Kongres przez Uniwersytet Łódzki, zaś sekretarz gen. PTL doc. E. Pietraszek przez Uniwersytet Wrocławski. Dr K. Wolski z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przybył jako delegat ICOM-u, zaś dr J. Kamocki z tegoż muzeum przybył na obrady w Delhi w trakcie swego dłuższego pobytu badawczego w Indiach północnych i Nepalu . • Najpełniejsza była, podobnie jak na poprzednich kongresach, reprezentacja Ameryki Północnej, natomiast z krajów europejskich zabrakło w Delhi przedstawicieli Bułgarii i Irlan- �Kronika 359 N:ajwic;cej referatów rz,głosiE gO'ipoidarrrz,e,okloło 330, a więc mniej więcej 40% wszystkich, drugie mliej.s'ce zJajc;li prZledsitawiJCiele Stanów ZjedtrJ;ocZlcnychzgłaszając ich ponad 100. Z pollskiejsltwny zgłoszono na kongres 5 referatów, w tYlm tylko jeden z zakresu etnolgraf,ii (J. Bur'szta),a 'pon1adto 2 'refelraty przeds1taWlirono na SE:sji pośwlięClolaejspołec=,(~j antror;ologiiehłorpsiwla (Lucknow, 20 XII). DZJięki Hcznej reprezernta'cjli indyjskiej .refmaty z krajów ,j;rze'Ciego śWli!ata !sltanowiły po raz pr,erwszy ponad ,połowę ,referraltów 'rz,głoszonylchma kongJres. Ujawniła silę w Delhi pelnown'i,e hczehna zwła!sZlcza dominla'cja ant,ropolo'gii wywodzącej siC; z tnadycji Llnglosaskiej,:::o której zalicza się też antropologia i etnologia indyjska. Wplywała na to sama hczba uCZJeslników, która obejmowała ponad 360 osób z USA, Kamady, Wielkiej Brytail1Jitii AlusItraLiIioraz ponad 760 z Indii, co razom slanowiło aż 70%. Wyróżniała się jednak :r'Ówrui·eżetnogrlaHa radziecka, której przeds,tawiciele przybyli z wyjątko'wo zwarrtym rz,espołem ref,e;ratów. Przedstawili ich 42 ·na 20 r;osliodZlcni:alch,poświęcając najwic;cej uwagi zagadnieniom procesów integracjietnlicznej (10 referatów), teorii rozwoju społecznego, a także nomadyzmu (8 reforatów). Na posli'edzelniu pośwlięeony;m malrksizmowi ,i meo'ewolucjonizmow:i zwróciło też uwagę balrdZlO dobrrz,e przy'gotoWlaine wy'stą,pienlie del'egatki NRD. Nie mogąc dokonać sZlczegółowej charakterystyki obrlad kongreslu, autor niniejszego sprawozdall1lia .może 'PrZledstawić tylko nieeo wła'sny,ch spostrzeżeń i impl esji z posliedzcń, w których uczestniczył. A więc na sesji plena'rnej 'zwracała m. in. uwa,gę dyskusja lila tema't ,ilSltotyrozwoju ODaz 'P'o9tulaty tworzenia modeli rozwoju adekwa,tnych do walrul1Jków lirotrZleb konkretnych klrajów, a nie przenoszenia ich zwlasZicza z klrajów wysok,o rozwiniętych AJmeryki Półnoonej ozy Europy. Podnoszono potrzebę dok'Olnywalni:a "dekolonliz,a'cji umysłowej", aby wyzwolić uczony'ch Itrzeaieigo świa;t,a ze sposobów czy Is'ahematów myśIen!ia na'rzuconyehim w epoce kolonialnej (O. Okodij.i, Nigeria). Wskalzywan10 na konlieozność dokładnego Iprecyzowania celów rozwoju, jak i jego przedmiotów, a więc d'Olkł'adnego określalnlia tego, eo i jak 'ma być Zimi'eniane li rozwij.am,e. Mówtiomoo potrzebie selektywilej alsymilacji WZlOfÓWzcwnętrrz,ny,ch w lstosunku do ork'reślonylch '~ultur ze wz,ględu na slillne, nii,eraz bezwz'ględne, uwaruTI!kowcvnia ,rozwoju ok,reślonyc1h kultur. (E. Eames, st. Zj.). Powra'carno mas'esj!i pIena'nnej kilkakrotnie do problemu grani.c pr:zeobmżeń, ilia które sobie Imożma w konkretrnych walrumrk'a0h pozwolić, oraz swoist,ego dawkowanlia l1ozwoju ("how rmuah deveIopme:nt is allowed", jak zanotowałem z wypoWliedzi S. N. EJLsem!stadt'a,S,t. Zj.), a rówrnocześnLe uwalnli:ania się od konserwatywnych czy reak,cyjny,oh rreż'imów poliiJtycznyeh. Zwrla!cano uw<:tlgę na nliewłaściwość przyjmowania jednokli'el1unkowego rozwoju poprzez industf'iaEza'cję. Etnologowie bywają pważall1liro "rlodzaj technokratów pl1odukujący,ch postęp" w klr,ajaleh ,sl,abo rozwinięty'ch, lecz bardZJo rZJ<lidkoudaje się im ZJllaleźć i wskazać do wdl'ożen:ia właś'oi'we kliienunrktii środki ,rozwoju. Prra'cując na rzecz dii (nie wymienionych w oficjalnym spisie). Z Azji nie przybyli delegaci okolo polowy państw, w tym Birmy, Cejlonu i Pakistanu, Afganistanu, Chin, Korei i niemal wszystkich państw arabskich. Afrykę reprezentowało tylko 10 państw na 43, Amerykę Łacińską 8 na około 30 (pomijając mikroorganizmy państwowe). W 1956 r. w Filadelfii i 4 lata później w Paryżu nie było jednak jeszcze przedstawicieli prawie źadnego z b. krajów kolonialnych. i dopiero od VII Kongresu w Moskwie udział ich stał się widoczny i znaczący. W Delhi wśród uczestników z krajów trzeciego świata znaleźli się też mieszkający tam Europejczycy i Amerykanie, a co najmniej 4 z tych państw znalazło się tylko dzięki nim formalnie wśród uczestniczących w X ICAES (Afganistan, Pakistan, Singapur, Kenia oraz Papua i W. Salomona). Zdarzali się też Azjaci i Afrykanie wśród uczestników z krajów europejskich i Ameryki Pn. �360 Kronika rozwoju powinni ,c,iągle zWlfa'cać ,9zcz,ególną uwagę na to, czym są w istocie kookretne kultury 'i jak 'rzeczywliśde żyją konkr,etne społeczeństwa (L. LomnLtz, Meksyk). Wypowi'cdzi tegjo rodzajuspotyklały 'się z ożywioną aprobatą i okl'ask,amli. O możliiwoślciach anltropologii w przek'Sztakanru na'Szego świat:a dyskutowano też żywo na lli'cznie obsadzony'ch pos,i,edzenia,ch, poświę,conych przy,szłośoi anitropologii oraz poglądolm młodych antropologów na przyszłość i'ch dys'cypliny i kul,tur ludzkioh. Niektórzy wspominali ze smętkliem, że all1bropoliogjowieto prol€'tariusrre naukli, z którymi wieltcy i możmi tego świ:ata !llli:ebardzo 'ohcą slię hczyć. Z aprobatą spotkało 'Się S1twdeDdzeniejednego z delegatów lindyjskich, że tak jak Marks postawił problem, iż ris,toine jest dokona:J:lliezmiany zalstanego świlat,a, tak my mamy przed slubą probIem, jak tej zmiany dokonać. Nie można przeprowadzać rewolucji według dogmaltycznyoh s,chelmatów. Na sesji poświęconej przY'SlZloś,ciantropologLi bardZlO znamienne było wystąpriell1lieprof. OondomJnals (,F1ralt1!cj,a), który 7lajął m. lin. s'tanowisko wobec opiruii o kryzysie antropologii. Bodkr,eślił łiczme nieporoZlumi,cnJia i trudności wynikające z rozległoś'ci ,całej antropologii, na którą skł,ada się dorobek wielu samodzielnych dyslcyplrin, od biologii i fiLzjologLipoprrL'lezpsychologię, demografii'ę do ekonomiJi, językoznawstwa i folklorystyki. KuHUlry 'ulegają skOlmphk'owaniu i skompl'ikowaniu też ulega lich pOZJnawanie na skutek rozwoju środków ,ma's,owej komun:ika,cji i przekazu i ,coraz szybszą wymianę ,treści. JedC1Il z przedstawicie1'i Afryki wypowiedział przyjęte z pewną aprobatą zdalnie, iż widoczny je:>t kryzys arntI'opologii jako nauki o luda,ch prymitywnych, ale an,trO'pologia is'inlieć może i będzie tak długo, jak długo będme istnieć TodL'lajludzki. Wypowuadając 'Się na tej samej sesji, przewodniczący d elelg!acji radzi'eckiej prof. Bromlej przypomniał swe 'stan{)wi'sko, że nie ludzkość jako taka, lecz specy:fliozne ugrupowania społeczne, obnosy są pTzedmio~,em zainteresowań badaw,ezy,ch etnografii, jak ma to miejs'ce w Związku Radzieckim. W związku z tym ltiezbędne jest prowadzen,i'e odpowiednio teo'retycznie i metodologiczne ustawiony'ch badań empli,rycznych, tOT'enowyoh, m. in. przy współpra'cy z socjologią. Zabii.erają'c głos już nla Izak1oń'czeniekongresu jego przewodniczący _prof. Aiyappan podk1reślił, iż sam odezuwa troskę przyszłość a:ntTopologi,i, lecz I,iczy na to, że jej integralność nie zostanie n,aI'uszona. "Duchy Tylora, Haddena i Boasa byłyby w niebie baI'dw nh~sZlczęśliwe, gdyby miał się udać zamysl niektórych alntT'opolo·gów,by 'antropologię pokawałkować" 6. Wylonlił się też problem zmilany struktury władzy wmiędzynarodowy,ch organiza'cjach antropologicznych na ko['zyść większego udziału przedstawlioieli t,rzeciegoświata. Odpowiadając n,a postula't ZJgłQlszony,jak 'się zdaje, przez jednego z delegatów japoń.sklioh, Sol Tax stwierdzil, że ",alntI'opol'ogoW'ie"tanowią 'spoleczmość, w k,tórej niklt nie chce na1rzUicać'swego punktu Wlidzenia i'nnym" li te obecn'i plrzedsŁawiciele władz ICAESgotowi s'ą us,tąpić miejs'ca innym, którzy zost,aną na i,ch miejsce wybralt1li. " Na zebraniu dyskusyjnym mlody,ch antr'opo}ogów odezwały się ponownie glosy o domlinacjli białych w alt1lt'T'opologii,przypominano ,też, iż a't1Ibropolog'iarozwinęła sit; szczególnlie w epoce imperializmu k{)IQlni,alnego.Jeden z delegja,tów indyjsk!ich odpowiedział na to przekonująco, że antrropologjia ,rozwinęła się wprawdzie w państwach kolClniialnyc1h,lecz sama jest przede ws,zystkim dziełem ośw:i~oonia i dążeń najbairdziej pos1tępowych Imyśli,cieli do pozn:anlia ,i zrozumienia losów wszelkich ludów ZJiemi. To wła'śnie dZJieciz'i'Citwo antr'opologlili powinno być, szczególnie 'szanowa- ° • Według powielonego tekstu dostarczonego uczestnikom sesji. �Kronika 361 i rOZWIJane. W rozpowsZJechnionej wśród zebranych "nociJe wrprowadz,ającej" do. dyskusji jej ,autor ,A. K. Sinha (ze SpH{:e A'Ppli>cat'~olllOe'll.ke w Aihme<j,abadZJie). podk'reśl'ał, że "nic możemy sobie ,poZ'wall,a,ć'll.,abadania Or'l1Jalmenlt,a1cyjne, l'ecz skupiać siię na sprawa,ch związan)'lch z rozwlOj.em dz.iedzm istotnyoh dla współczesnego życia, a więc naucZJania, wyk'olrzy'sltywani,a ,sUlrowców i,td., 'O[~~allii,Z'ują'c odpowiednie dl", tych celów badiliniia". Wspomilnali niektó:rzy, ż,e zbyt wiele ZJależy wiCIiążod ludzL zaawansowanych wiekiem, a kielrującyoh !illJstytucj'ami lllJaukowymi, gosp'odar'czymi itd. P'rZJej'awykonfliktu pokoleń też więc dały =ać I() sobie. Ogrom za,g'adnień i problemqw stojących przed naukallTIli a'll.tiforpologicznymlizarówno w 'Płaszczyźnie badawczej 'Ii t'eoifety'cznej, jak i stosowa.qej, ujawnił się na. X ICAES dość wyraŹJnie, przy uŚWli,adomielll'iu:sobie zaraZJem iSkromniej pozy'cji tych nauk wsk,ali ogólu nauk, zwlaszczaslużą'cy'ch bezp'ośr'edlllio ~ospodarce li teohnice. Ujawnilo .się też jednak ,przeświadcz,ecrlie, że wZJmi'alllli,e nJasze~o świ:aikt na lepsze, w XX w. naukli ,antropologiczne odegr,aly wielką rolę, SlZJczegÓ'lllllie przez upo'wsz.echnianie rzetelnej wiedzy 'O ,czlowieku i spolecZleńsitw,ach ludzkich ,or,az i'ch kultura'ch. Możliwości da'lszeg'o oddZJiia.lywalllliawitym k,ierunku Odczuwlalllloi <lp[,Ob0wano ogólnie, zwlasZJcza wobec HUlZj'i jednoistronmego rozwóju 'techinicz1nego7,. Na zakończenie wypadnlie jeszcze dodać palrę uwa,g 'O sesji pok'olngres1olwejnt. społ>ecZ'llcjalntropolO'gii 'chlopstwa, która odbył'a się w dnJi,a,ch 19 - 2,1 grudl1lila w stoNey sltanu Ut,talr Pradesh, LucIDnow. ZglflOlmadziłaIOltlJa około 70 uC:ZleSitlnik-ów, w tym ponad 20 "poza Indii, wśród nich kilku znakomit)'lch ucwny,ch, jak E. Wolf li T. Sha-· y;;n. lWwnolee:le odbywala się konferencja Indyjskiego '1'owarzvstwa Etnoe::mfi.czmego li FolklorYls,ty'clzlne~o,które ,ma w Luckn'owswą 'Sti'edz~bę.Z kr1ajów social:stYoCZnychbylo na omawl,wo€J 'seSJ;1tylK'O 2 1-'olakbw (E. Pietraszek i K. Wolski) il V,ęgwr, wS1półaut'o'r znakomitej 3-,toID'O'wejmonogr1afii wsi A,tany, dr T. Hofer,. Przedmiotem zaintereslO'wań w tmk'cie obrad sesj,i była głównie sy,tuacj,a chłopstwa ,i gospodarki chłopskiej w kraj.a,ch rozwijających się, a zwł'aszcZJa w Indiach" w warunkach nacisków gospodairki wielkorynkowej. Dr Wolski mówił o obserwowanych przez nie,go w trakcie wielo,loetnkh badań zmia'nach gospodarki 'chłopskiej na SrodkowYlm Ws'ohodZlieli w Indiach, zaś dr Hofelr i niżejpodp'is,amy przedstawili problem istotny dla wielu krajów ,europejski'ch głębokich zmian s'truktury społeczno-zawodowej 1icznych wsi pod wpływem wzrosltu zatrudnienia poz'arolniczego. Zjawisko to występuje dotąd w krajach trzecieglo śWi'ata, w tym w India,ch, raczej słabo, choć ujawniło 'się w zapleczu niektórych wielki,ch Imiast. Wyjazd do LucknO'w dał też Ol{a'zję do przyjrzenia się, iP'rzyna,jmm'iej od zewmątl1"z. wsi indyjskiej na Niizinlie Gangesu, któm ma 'swój tak bardzo własny, oryginalny charakter i pPOblemy jedne z najtrudl1liej'szych na ziemi. X Kongres IUAES odbył s,ię 'W kr'aju stanowiącym, jak bodaj żiaden ,inny ma [JE 1 Bardzo mocno zaakcentowano ten problem także na odbytym wcześniej, 3 listopada posiedzeniu Komisji Futurologicznej IUAES, utworzonej i kierowanej przez wybitnego orgaClizatora badań społecznych w Indiach prQf. B. K. Roy-Burmana, a także na posiedzeniu tej Komisji w trakcie obrad KQngresu. W krótkim drukowanym raporcie z listopadowego posiedzenia zamieszczono m. in. stwierdzenie, że "panujący dziś etos nauk społecznych zaist"iał w istotnej mierze w kontekście pasożytniczej industrializacji Zachodu, która była: oparta na eksploatacji dóbr krajów poddanych panowaniu kolonialnemu". Nauki społeczne nie mog'l dziś być kontynuowane w dawnym stylu, a jednostki nie mogą według swej indywiduainej wizji stwarzać na użytek społeczeństw obrazu naszego świata. Należy się więc' wyzbyć racjonalizacji, które przeniknęły do nauk społecznych" "aby nowa generacja przedstawicieli nauk społecznych mogla iść naprzód uwolniona od brzemienia przeszłości". Komisja ta skupiła zainteresowanie głównie przedstawicieli nauki indyjskiej, w słabym stopniu zaś zachodniej. �:362 Kronika swi'ec'ie, znakomite l!abOlralt'oriUlmdla s:;oeroko r,ozmmianej antropolloglii, ZJacr-ównobadawcze, jak i szkolEniowe. Byłoby dla naszej nauki niewąiJp1iwym pożytkiem nawiąlZianie bEż!slzy'chniż dotąd konta,któw z anltrotpoIogią i etnologią indyjską. Możliwośdpo temu 'istnieją ZJarówno przez beZJpośrednlią współllxa'cę między li'niwersytetami lub innymi placówkami naukowymi, jak ci przez 'indywiduGlne wyjaZJdy naszy,ch badaezy. Kolejny, XI k'cn,g'r,cs ,ma się odbyć w Vancouver, w Ka1nadz,ie, pod przewodnictwem 'prof. C. Be1showa, w roku 1983. Wybór Vancouver został dokonany ze względu na 'osobę prof. C. Belshowa. który jeSlt pr'ezydEnkm lU AES w nowej kadencj:i' i ma organizować przyszły kon.gres. Nie wydaje s'ię jednak ten wybór zbyt Slzczęśliwy ze względu na peryf'eryjne położclil,ie kgo miast,a i jego dużą odległość od k1rajów trzeoicgo śWlia1ta,a także Europy. Udzllał w nim przedstawicieli tych krajów może być jcszc:;oe bardz,iej ,skifomlilYniż lilia po,pr:;oedni<c'h kOlngresach, np. w Ohri'ca'go,a dominacja nauki angloSaskiej jeszeze wyraźJlliejsza. Istotne wydaje Slię witej sytuacj:i py,tanlie, czy i w jakim Zlak!rleS,ieznajdzli,e ina XI kongI"C1slieswe odbide ujawniony w Delhi niepokój 'o właściwy rOIzwój antTopollogii, wyrażalny m.in. prwz przed9tawiclieIi nauki III świata. Edward SESJ'A 100M Piet raszek W NEW DELHI 8 - 9 XII 1978 R. W powiąlZianli'Uz X ,Międzyn<a1ro<dowymK()lllIgres,em Nauk Aint,ropolog.icznycih 1978 r. odbyłla się w New Delhi w Illld~a'ch sesjia IeOM, kom~tetu Międzynarodowej Rady Muzeów Etnogr,afkznych, w której z Polski wZlięl,iudz'~ał dr K. Wolski i dr J. Kamocki. POSliedzeni'a odbywały się w sali konferencyjnej" nowo otwartego Muzeum Przyrodnkzego przy uhcy BaI'ahkamba w cenbr'Uim Nerw Delhi. Indyj'Slcy goslpodarZJe lil'ieZJm1eTlnieserdeczm,ie gośclinnie przyjmowlal~ pmybyłych. Sesja ,była niezbyt 1,i'cZJnieobSlad:;ocma(ok'Oło 40 osób), co umożliwiło baJ'dziej k'ameralne prowadzeni,e <Jbrad. Otwarcia dokonał sekretarz generalny Indyjskkgo KfJmitetu, dr Sa-chin Roy, emerytowany kustosz działu et'llogr;af1iii wilcedyrektor MuzeUJm Na'f<Jdowego·w New Delhi, a ży'c.:;oen~la 'Owocnyoh obmd składała dr Gl1alce Morley, były dyrlektor Muzeum NalfiOdowego w New Delhi, a obecnie k'ierowlllik Regionalnej Agencji IeOM na Azję. Następnie ,przewodniczący ICM1~, dr H. Ganslmayr, dyrektor Ubersee Museum w Brlemie, wprowadził :;oebI'alllychw wieloraką !tematykę se,sj:i rlJoczącą Siię jednak stale wokół problemu, jak uwspókześnić nie tylko ekspozy'cję w muzeach 'etnogr1a,fi'cZJnyc'h,ah~także ja/k pr,zedistawić w muzeaich ot'llograLi<cznych 'stare i nowe, jak pogodzić tr,ady'cyjny, 'minliony obTlaz :;oewspół<ezesną !rzeczywistością krajów dla Euf'Opy za,mo'l'sklich, zaś w tych klfajacih jak przedsitawić Iprz,eszłość li t'craźuliejS'ZJOść w wrielu aispek'ta'Oh jej !stałycih prizemi'an. Przewodnkzył w 'pierwis'zym dniu sesji dr N. R. Banerjee, dyrekriJor Muzeum Na'l'odowego w New DeIhi, a plierwszy Teferujący, dr A. K. Das, Ipr:;oedstawił pokirótce zebranym polożenie wspókzesnej etnografii indyjsk'iej jako dyslcY'Pliiny {Is,tosunikowonowej Ina lilllliwer'sytetalch)i muzealnic'twa etnografi1ci:;one,gona tIe wSiPókzesny'ch potlrzeb, przy iSltni,eniu jeszcze licznychgr'U'P plemiell1nyoh. Uzupełnił te wypoW'i'edzi nlasltępny referent, dr D. K. Ray, kierownik ka,tedry 'muze01ogLiuni,wei'sytetu w Klalkuoie, mówią'c ,o =ikomej ilośd 'muzeów etno:grafkzny,ch w przeszło 600-lmi:lionowY'ch Indi'8Jch. Na 251 muzeów w i Etnologi<cZJllYc'h w dniaich 8 i 9 grudnia �Kronika 363 Indi.ach jC'Sottylko 18 etnogmficzny·ch, a 19 ,poSIiada również zbiory emo·grafic;me. Jest najwyższy czas na zwróc.enie w I,ndiaoh ba"~ZJniej.szejuwa,gi 00 muz'rolnictwo etnografi.cz.ne. W dyskU'sji dr A. Hassing z USA zwracał uwagę na koniec2iI1ość pozosl.awiai1iil obiektów \\' ich 'naturalnym i l':Ultul"Owy'm oloczl'l1iu, gdyż ksżde wyobcowanic szokuje odbj'C<TcęZJnają,cego Imateriał, ·co obserw()iW,ał w Ni-gerii. W kilku referatach delegaci posZlczególnych krajów 'przeds,tra'wili wł'asne stalllowirs~a ,j wyniki poszuki'Nań nowoczesnych metod ekspozy,cji etrnograii'cznej. O howych założeniach \V Trcpcnmus'Cum w AmSlterdamie ,mówił.a pani W. H. Kal, a dY'rektoIT tego muzeum, dr N. C. R. Boo.g·ar;:wt,mówił o audiowizUralnym przek,alZywaniuwded.zy w muzeum. Odczyt dr W. Mey'a z B€lrllin;a 2a,chodrruiego wp'I.'owadzał w 'zagadnienia teo'Tetyczlle muzealnictwa etJnografi'cZJnoego,zaś dr A. Lliderwaldt',a z UbE.'Tsee Museum z Bremy ukazywał ,prakJtyczne ,rozwiązania ekspozy'cj-i (technika Jej p·rzygotowanJ'a) na przykładz'ie wystawy czł'owi'CJkoaz le9sowego pa'sla ChlilIl w tJ,bersee Museum. Pr·elegenai przemaJWIiali po .angieJosku z wyjątki'em dr L Ba,ranowej, dyIT. Muzeum Napadów ZSRR w Leni.ngr,adz~e, któPa IQ 'I1!OwocZleslIl'Y'ch ;metodach pr·acy swego muzeum mówj],a po rosyjsku, a ,jlulma'cz dok>cnywał opr:Zleikladu.Rówl!iież o praca'ch swego ·muzeum mówił dr Mhmd. K'alsls'i1mbin Haji Ali, dy,rektor Muzeum NaTodowego w KuaIa Lumpur w Malezji. Spe'cjal'l1'ie ,oi·ekawą był:a wypowiedź dr,a Klausla Ferdinanda z Danii. Omawiają'c dWi'e duńsk:ie w)'lstlawy 'czasowe pośw,ięcone Afganista1IloOwi'.i N,i,gerii, Ip{)lk'azałna sZler.egu p["ZleŻiroczy,poszczególne 'Slale i zagadnienia j::oruszanre na ekspozy.cjli "egwty'cznej" współ'czeslI1oś'ci etll1ografi<lZll1cjtamtych ~I'ajów. PlaniSZJa wejś'Ciiowa li ,allisz ·przypominały ilUJs'tro'cję z komiksu, będ~c m-a~nesem przy,oiągają'cym młodZJież d,o zwioo7!anaa wystewy. Obok ,pl.alIl!SZi makiet na hCZJny'oh wykresach ,i ta,oela'ch 'ukazywano Sltrukturę społeoz:ną OflaZ stan ekonomi'cmy Af'ganietanu i NigerIii. Ukl<łzanoZJanilmją'cy ,stary dorobek z dziedZliny kultury ma too,a11I11ejli wy,piePają'cą ~o wszędzie 'międzynaTodową -tandetę, a takŻle miej510owe naśladown;i'ctwa WSlpół'czesnych p'l"zedimiotów lilm'P0lTItowall1ych.NI<ł,turalnej wtelkości malnekiny, duże f'otog;rafie z pors1Ja<CiamiIlJaltum1Jnej wielk,ości ilUJstvowały życ,ie codzlienne ws,i i OiSHd,tar.g-'Owyc'h w dZJirsliejSlzymAfgal1li'stH[)Iie i Nigerii. W dyskusji zabierał głos dIT K. Wolski, Z'W.mcają1c uwagę na niebezpieczeństwo przeł:adbrw'alnli'aek's,pO'zy'cjoiwykresami li danymi sita'tysty'c.ZJnymi, co ZJazwyczaj nue jest zbyt a:liraikcyj.ne .Lods:traJSZJazwiedzającyoh. Z powodu nieprzybyJCia wielu ze zgłoszonychczlonków .Rady Muzeaw Etnog·raficznyc,h 'P 'zełOŻlOa1'O omawi'all1ie s.prawy zwrQtu dóbr kwtury l!1Iawiosenne posiedzenie, które zaplGnowano na maj lub czerwiec 1979 w HolandJJi. Dr S. Roy odczytał 'nadesłany li'st ,i ży,czel1lia od prof. drr M>alTtiPrtiffewwej, a dr K. Wolski p,rzedstaw.ił zebrollY'm sylwetkę 'tego zasluŻlOlIlego dLa el:lnJogrofi.ipolskiego anuZJOO-' loga. UczesrLnicy :sesji mielii m'ożność ZJa'poznanli1a ..slię z ekSlpOlZ)'lcjąetnoglTaf<icmą w Muzeum Na:r'odowym w New Delhi pirezentujcrcą ,c'zęść 2Jbi'orów dr V,erruer EIwina (1902 - 1964), ZJnalnego bada,cza życia ludów 'rnIieszkający'cih na półi[1olcno-ws'chodll1kih obsZJarach llooii, którego kolek,cje w 1964 r. troLiły do dZliał'U etil1lolgmd'kwego tego centralnego muzeum 'indyjs,kJiego. Zapoznano \SIiętakże z ek,s'Pozycją Muzeum Pirzyrodni'czego i 'tamtejs:zY'mi metodami audio-W1i~alnymi. EkSIPozycja C'tn{)'~afliczna dotycząoa grup plem1C1!11nych'W Ind!iaoOh w MUZlCUimNalf.odowy,m j€.S'1:u,trz.ymana w k!Olrlwencji :J10WocZlesnej,,poo'cza's .gdy wY'stawy 'W Mu.zeum Przy.rooIIlJczy,m U1t'Tzymano w dawnym stylu, uważając, że takli typ bE,-dzie bardziej o.cJ.powiadał dydaktycmym wY'mogOlm w dostosowaniu się do wlięk,S1Z0ś0izwiedzającY'ah, to jest do młodZJież;)ls'ZJkolnej. OczYWiiście w obu m'uz€'ac'h gTIupy op;rowadzalIlJC są <prZlCZ prze- �364 Kronika wodn~ków z d~łu ocświ,atowe~o. PokaZJano także uczestruikom ses}i zalążek slkansenu, j-a1kdSltal11.owiwystawa na PIDagati Maidan perzy Mat'hum Rd., dokąd dowieziooo gości autOJkal!'em. Po's1la'WllOIl1O już 's.pOl!'Ozabudowań wiejskuoh z 'l"óżnyoh regionów i 'stalJ1ówindyj\5lkaoh, a po mmk:niędu obecnej wy\5ltawy planuje l5ię kontynuowanie ro'zbudowy skansenu. Również na Pragati Maidan obej1rmno wy's'tawę rzemiosła i sztU'k,i ludowej wielu pegiolJ1ówI'ndiii. Wys'tawie tej pa1twnowało Muzeum Rzemliosła AI'Ityst~znego (Art and Crof1t.s Museum) w New Delhi. Krzysztof MIĘDZYNARODOWE WoLski SPOTtKANIE ETNOGRAFOW Z SOCJ~LISTYCZNYCH KRAJOW EUROPY (BUŁGARIA, PAŹDZIERNIK 1977) W dmach od 9 Q,O 13 :paźd.z.i.ernikta 1977 T. ,obradowała w Podop'sk1im ml€6C'le okręgowym Smolji<l.Jl1 "Troocia o·gólno1k.mjowa k,olJ1ferencja etnol§rn.fów w Bułgarii" poświęoona "EJ1mogr,afli'cznymaspek'tom s,ocjahstyc'zm.ego sposobu żyoi'a". W konferencj,i tej wzięło udział ok. 200 etnogra,fów bułgan;klioh Teprr-ewl1ItującyochBulg<:<rską Admdemlię Nauk, ka1Jed!ry ullliwersyiteckie, muzealnictwo' ocaz wydZliały kultury p1acówekminter,esowanych dZliałalrnośoią ,etnograficzną. W :mmalch 'tej ogólnok'rajo'Wej konferenc}i odbyły się także untiędzyna['odowe spotkal1'i'a etnografów 'l"ep['ez'€ID1tującyehkTaje s'o'cjali,siylcZJnejEuropy, w tym: Buł~rię, CzochoołQw1a1cję,J'UgOlSł.aW'ię,NRD, Polskę, Węgry oraz Związek Radq.ieck.i. Wśród przyobyłyoh 20 .gośoi zagrnll1liczn'Y'chznajdowali 'się członkowie Międzynarodowego KomJitetu do Badań nad Ws;pókzesn'oooią oraz i'l1Ini I3lpecjaliŚoC'iz m'k['e\5lu badań etno,grnfjj,czny,ch nad wspÓłcZeSil1Y1mi, przcQbmżeniami k'uHun'y ludowej wsi i miast. W pi'erwslzym dniu oibrad w dniłu 9 'PaździeTlJ1ikaodbyło slię dolI'ocz:nc pos,iedzenie MiędzY'l'lalI'ooowego Komitetu do Badaó nad Ws.półcZJe'SI11o,ś'oią (po'Przedntie posiedzenie było 'W 1976 r. w Bralty:s-1awie'i SmQl€:J1Jiea,ch - CSRS). W obrada,ch Komitetu uczeso1:nliczyHprzeds'taWliiCIieleBułgarii, Z'W1iązku Radzi,ockliego,. CZJechoslowacji, Polski, Jugosławii ,i Węgier (dotychcZJa'S n,ie ijgło'sili jes7Jcz,e swego aklce'Siuna członka Mliędzyna:rodowegto Komitetu - Rumuni). Glówne ,pU[}lkty'prolg>ramu obrad to sprawozdanie z calolI"olcZln€jdz,j'ała!:noś:oi Komi,tetu, dokonane 'P['zez generalnego sekr'etail'Za DekZJo Toid-Ool'Oo'Ma, orrcaz dyslkU'sj;a ~liad lo,pr'aicQ'Man'iemwy,ty'cznych do badań por6'Mnawczych nad w.spólC'zes:nyJmiIprzcmialnami rodziny. W .mYCŚIuso1aleń ,poprZl€dniego ,pos'i.edz.entia,w ok,resie s;pnawozdawczym ScklI'etaTtiat Między:n'a['odowe.gQ KOomiJtetu w SQf,ii utrzymywi<lł Sltały -kontakt z przedstawioielami ooŚ,rodków etl1lOgI'afi'czlnychwszY'stk.j.ch krajów wchodz<:jJcychw skład Komitetu, Ponadto Seklr'etariaip['zygotował i oddal do druku 'Pier~'Szy numer s'wojcgo "Bli'uIet)'ll1lu",który opirócz spmw C'rganiz;a1cyjny,ch - 'm'wiem 'inforrma,cje buł~arskie i 'polskie dotycz(tce badań et11llo'!§rafi1czny'c'h w zakr·esie wspók.zesl11'oś'oior,az bibliogmfdę tych Ip~ac za 'okr,es cd 1970 - 19'75. Przewiduje 'Slię,że ,!=cdobne ma:teriały inforrma'cyjne i 'bibhogl1afti.czne z pozostały,eh k'rajów nałeżący,ch do Komi,tetu będą drukowa'l1ie w nwsiępny,ch 'kolejnych numera,ch "BiiuletylUu" w 'l1'lJiairęich nadsyłaniG. do 'l"eda'k,c}i, Zaoodni;czy.mp!l"zedmio-tem oibrnd Międzyoor,odowego KomJiote1:ubyły jedn,ak wytyczne do wS'Pólniie .pnzygotOW<l'l1yoc'h bada'ń nad rolą tradycju w .przeobnażenia,ch �365 Kronika wspó]lczes,nej rodmy w europej.s.bch kraj.ach socjalisty'cmy,~h. WsJ1:ę.pnewyiYJCZIle do tych badań ZJOISbały IprzedłoOŻJor1e 'przez 'SIt.5lalmodZlielinegopr,a1cownikta mlJUKowego R. Beszewę - bułgar:skąspecjaliskę do badań nad rodziną. W ,toku ożywionej dyskusj;i wn1iesi'Ono szereg nowych postulatów badawczy,ch dotycząc)'lch metod(}lQo~ili i metodyki postępowani'a badtawczego,a ,także '~alffiegozak,rie:>u tema'tycmego projektowanych badań nad wspókze:>ną rodziną. Ustalono, aby postulaty ,te ZJo'sttały uwzględnione 'prZJezautorkę "WyŁycZll1)"Ch"waz Sekretatriat Komitetu i w uZJUrpełni-onej wersji w najb1'iiJszY'm ,eza'sie prze'Stane do wglądu ws'zySJtkim czJ.onkom MiędzynaI'cdowego KomlHetu. Po:>tulowano ponadto Il1Iaw,iązywan1iedo badań socjolog;'cZlflych 'nad rooZJiną w kraja.ch Europy zachodniej plaiIllOwanY<:lh'prz;ez oś'rooek wiedeń:ski. Drugi dzi,eń międzynaroJowego .:>potk,ania elm.ogl'iafów (10 października) rprwznacz,ony był na plenarI'ne i sekcyjne ZJebrani,a naukowe, p()'dcZJask,tórych wygłolSzono 28 .refer:a·tów, w tY'm 13 prZJcz uCZJcstn'icząc)'lch ,gośd ZJagTiaJnicZll'1y'ch. Tematyk'a referatów oW€gQmiędzY'r1ClJI"odowegoS-Y'Illpozjum koncentrow,ałia 'S.Lę roWlniież wokół wiodąc'ego ,problemu III ogólnokmj.owej konferencjli etnografów Buł'ganii - "EtnografiJczne aspekty 'slOcj.liSJtyczmego s,poS'obu życia",. Podstawowy :i w,poowadZJający referat na z'cbr'al1Jiu plenalmym. wygbosił dyrektor Instytutu Etnograf.ii i Muzerum BAN, 'Prof. dr W. Hadż!~n~kołow,pt. O socjalistycznym sposobie życia i niektórych jego etnograficznych aspektach. Dals'ze ;refera'ty 'WygloSJiH: pI'oof. K. W. Czi,stow (ZSRR) Etniczne aspekty badania współczesnej kultury duchowej (odczyta;no tezy referatu); prof. J. W. Arutjuillja,~ (ZSRR) - Narodowe' "wielooblicze" rodzinnego sposobu życia; doc. dr A. Robek (CSRS) Rola tradycji w bycie i kulturze socjalistycznego społeczeństwa; dr T. BodlPo~i (Wę,~ry) - Badanie socjalistycznego bytu na Węgrzech; doc. d'r M. Biennacka (Po1sk'a) - Tradycja a współczesne przemiany spnłer:.no-k1l.1.::urGwe polskiej wsi; dr B. Filowa (CSRS) Rola i miejsce tradycji we współczesnej socjalistycznej rodzinie; st. n. pr. L. Dr,obiżewa (ZSRR)Internacjonalizacja sposobu życia narodów radzieckich; 'Prof. P. Vlahov.ić (Jugosław,ja) - Współczesne wesele w warunkach serbskich. Obrady w pierwsz;ej s,ekcji, dotyczące "Teoretycznych i metodologiczJllY'ch PPOcesóws,o'cjalisl1;y,cZJnego 's,tylu żyC'ia", .rozpoczął 'referat .st. n. pr. R. Pe,:'Jzewy (Bułgar'ia) - Rodzina i socjalistyczny sposób życia. Na:SJtępni Tefepenci to: dr M. Szarkan (Węgry) - Zmiany w sposobie życia na przykładzie wsi węgierskiej po drugiej wojnie światowej; dr K. P-odolakowa (CSRS) - Socjalistyczny sposób życia i jego uwarunkowanie; L. Makarwiejewa (Bułgaria) - Zanikanie religijnych warstw PIZy formowaniu się socjalistycznego sposobu życia; ppof. J. Rojd,jewa (Bułgalr~a) Socjalistyczny sposób życia we współczesnej rodzinnej obrzędowości; prrof. H. MIizow (Bułga1ni,a) Etnoreligioznawcze problemy socjalistycznego sposobu życia; n. pr. I-gna,t Mitnkow (BułgalPia) - Niektóre naczelne i aktualne problemy socjalistycznego sposobu życia; dr A. Pranda (CSRS) Formowanie się nowego systemu wartości na wsi slowackiej; ln. pI'. B. Tuma-ngełQlw (Buł,ga!ria) Etnograficzne i1spekty podejścia systemowo-strukturalnego dr F. FosiRr (NRD) - bu życia; robotników w okręgu Osobliwości zamieszkałym przy badaniu spo·sobu życia przez Serbów socjalistycznego wiejskich sposo- przemysłowych Łużyckich. W sekcj,i dI'ugi'ej pt. "T'rady,cja 'i ws'pókZJe.sność" 'ws'tępny refemt wygłolsH doc. dr W. Frolec (CSRS) - Tradycje kultury ludowej w socjalistycznym społeczeństwie, a naS'tępnie bułgars'cy P'!'a'cownicy naukowi: D. Kowacrew,a i D. MHew E~nosocjologiczne !lU Ruse; i1spekty i psychologiczne N. Kol,ew socjalistycznego problemy Socjalistyczny sposobu życia sposób socjalistycznego życia; robotników; sposobu N. Wekzew.a B. Atana,so'Wa - życia w okrę- Etnograficzne Miejsce ludo- �366 wej Kronika muzyki P~'zemiany czystości instrumentaLnej w związane socju~istycznego; wa - sposobie z długim zmiany sposobu socjaListycznym roLniczej pożyciem L. Botusm!fow Współczesne s(jcjaListycznego w życia w życia - Ludnośd małżeńskim Zmiany tradycyjnym (na przykładzie sposobie jako W. Ma,rJnow G. Waj-silow - Uro- życia; bułgarskiej; nowe formy sposobu życia w systemie świętowania; G. Simeono- kaLendarzu świątecznym jako okręgu rezultat Ruse). Jak już na wSltęp'ie zaZl!1a>c)ZóOOO, między'11a'f,odowe sympDzjum etnogmfi'ozme toczylo się w !ramach ogólnoillrajowej k10nferencji etnognafów bułga,r'Sk-ich (obradujących je'Szlcze dD dnd'a 13 października) w sekcj;ach "kultury ma<teni a,lnej" i "kultury duchowej". Obmdom przewodniczyli kand. nauk Ganka M.i1chajłowa ora'z st. n. pL Stojan Gancz€iw. Fr'oblematyka tej konf'erencj'i d01ty'czyła ertnografii całego ohs'z,aru Buł@ar:ii z;e s.z,czegó1lTl)'mjednakże wyeksl;:lOnowa1nieIDza'gadallień związ;my'ch z regionem rodopskim (okręg Smoljan). Bezpoś!fedn1ie zapolZnani'e slię wszystkkh uczestlt1ików k1olt1ferencjd(ZJagranilczmy'chi bułgal"skich) z ~ym ,wg'ionem zapewn·i1a d'obrze zoogall1li.zowa'l1Ja wyC'ieczka, p!f()twadzą,ca s,zlakliem Inajciek'awsfL)'ch obiektów hi'storycz;nych, kultu.owych i tury'slty'cznych. l Maria EUROPEJSKIE BADANIA POROWNA WC ZE W RAMACH "KULTURA" KONFERENCJA W TALLINIE Biernacka PROJEKTU Do reaHz-a,cji projektu badań "Kultura: kJierunki i tendencje rozwoju kulturalnego w nQlwocz,esnym spoleczeń'stwie", podjętego pod au~pkjami Europejskiego Cenitrum Koordy'na'cjl Badań j Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, przystąpioll1Jo po konferencj;i w Moskwie w lffiar,cu-kwietl1Jiu 1976 roku. Dalsze etapy prac przygotowawozych wyznaczyły konferencje w Zaborowie (pażdz,ieI1!1Jik1976) 1, Bud3'peszcie (kwiecień 1977) o'raz Balatonalrn<idi (wrzeslień 1977). Na podstawie ustaleń terna'tycznych ,i kwestionaTiiuszy przygotowanych po 'spotkania,ch <iliaWęgrzech (dokument roboczy nr 20/77) przeprowadzono na początku 1978 r. badani,a pilotażowe nad tema'tem: "Działalność kulturaLna w rama.ch rodziny 'i plrzeka'z kult.ury". Pilo~aż 's,tano,wił pi·erwS'zy etap prac bad,awczych r'eaUz,owanych w .amach projektu "Kultu.ra". Celem j,ego było zweryf,i,krowanie zaróWl!1o kwesitionariuszy, jak i problemu badań w zróżnicowanych warunkach po'Szczególnych .krajów. Kwest;i'ol!1'alI'i'lls'le,jeden ptrzezlnac:wny dla l'odz,d,cówi li-czą'cy 158 pytań o.az drugi, dla dzioci, z 97 'PY'tani<am.i,składały 'Się w większości z 'Pytań ska,tegoryzow3Illych. Zawarte w kw€'stiQnal"iu.sZla'chpyt.an1li.adoty,czyły główn.ie trzech zagadni.eń: 1) mat€ria.}'nej ti spoJ,eczno-kultu!flO'Wej 'SytlU'alCjirodziny; 2) konslUmplCji kulturalnej w r-odzinie, związanej przede w'Szys±kliJmz oclbi'orem treś-c.i przekazywanY'c'h .p;rzez środki masowej komunikacji ,i,ciJnst)'tucje k'ultumlne; 3) 'przekazu kultury między generacj.arrni. Kwes'hOll1'alfius1L€ zaopaltrzone ZOGtały W 's:ZiCz,egółowein~tpuKcje d,otyczą'ce pl'c<c,edury badawczej. Fodstawową jedinostką badań była rodZJi:n<adwU'Poko1,e!l1liowa. posiadająca dzieci w wieku 10 - 20 1alt. l Por. Z. Jasiewicz, Narada 1977, t. 61, s. 308 - 310 i 314 - 315. w Moskwie ... i J. Burszta, Konferencja w ZaboTowie. "Lud" �Kronika Bad-aniami (J.bjE;w w .każdym z ulC:Z€'stni<czą.cych w p1ildbażu kr.ajów 36 .rooZlill1z,amiesz:kały'ch w 3 ty'paJch ŚU'odowisk: a) o wysokim. stopniu urbaJniJztacj.j; b) pmej-śeiowym, znajdującym się w trakoie liintemsy~nyoh przeobrażeń 'społeczno-ekonomi'cwych; e) rolniczym. W obrębie posZJCzególnyClh środow.isk wybnan'o. proll=0ll1Cjon"l:nrie rodZJiny określonych ,tYI:ów: rOibotni<czy'ch~ 'l'olni,czYClhz,a'all1'~aŻJowall1ych bezpośrednio w działalnośoi produkcyjnej, Ir,oidZJiin iJnte1i,ge:n1cklilch li ,rodzin UitJl1zymujących się z I:mcy w usługa-ch. Bad;';lll.~apilotażowe prz,epr·owadZJił,o 7 k,rajów: Finlandia, Fl1alncja, G,r'ecja, Polska, Węgry, Włochy -oraz ZWiąZ2k R~dzie·ckli. Nliektóre z ni<ch, np. F1inłandi,a, zmiemły Zln<.'cztrl'ieZJaik'r,cstemartycz,ny 'i :sposób fo~mul<YW1all1ia ,pytań o.raz poszerzyły problematy'kę bad<lń. Badania t,arenowe w P{J}sceZJrealiZlo'wal ZJes'P'ólpl'laicowników Katedry Etno gra fi;i UAM ,pod ki€ru.n~k,i.emppof. dra J. Bupszty i 1=1I'0,f. dra Z. J,asiewlioeZJana terc!1k! W,uelk'O']:>o.lskri: w P<>woa:niu{Osi,edl'e Dębi€c), SłU!pcy (woj. kon:ń'soki'e) ·oraz wsi G,ob (w.oj. lcsz.czyńskJie). Badania Hna'll'sowail1€ były prrez Wydz..iał I PAN za pcśreenklwom Komitetu Nauk EmalogJi.cZlI1yoehPAN. Sprawo'manit' z badail pil·o'tażowyc·h przygot'Ciwali prof. dr Z. Ja's~ewi,cz li mg.r J. Bedna/rS/ki. lVEędz.Y'na'pcdowa konfere!l1cja, która 'obradowaŁa w Tal1inie w dlll'i!arch11 - 14 IV 1978 r. pod<,'umowała wy,niki p!"z,c'PIowradz,ony,chbadań pilotażowyrch o,paz ustalila l<-,i er Ull1Ik i i harmono,gram dalszy,ch pm'c. Or'ga:ni:za'wlroamik'onfer:e'll'cj'i były: InstyLl Iinformacjri Na,uk Spo1ecZl1ych AN ZSRR, Instytut His,trorii AN Es,t'oń'Skiej SRR etruz ln,ltyt:u'l E1!nografi.i AN ZSHR. W s'Potka,ruiu uC7!oOltnkzyli socjol{}~O'wie' i ·etnografowie, u'ep'rezentlctlnrci11 kr·ajów: F,Lnlandii (K.Bskola z U\I1IiweTsy,te,tuw Hels·inkach i J. P. Roo$ z Uniwcl["sytetu w J,oensuu), Francji (P. BesS'aignet iZ Instytutu Badań l'ntere-linri·cznych i Międzyrku1t'urrowyoeh Ull'liiwersytetu w Nkei olI'az J. Cui-. son.ier i J. Gosrs~aux z CClnt.rum ElbnoJ.ogiiF.ranouski,ej przy M'u7!cUlmSZltuk,i i Tradycji Ludowych w Paryżu), Grecji (V. FiJrj·a,s'z Ośpodlm Badań SpQł,C'cZJnychw Ate11<1,ch),Jugoslawii (M. Jovam'ov,ie z I'll;s<tytutu Etnogra1iiri Serbskiej Akademii Nauk oraz M. P,rosie i P. Vlahović z Ka,tedry Etnograf Li. Uniwersytetu w Belgradzie), Polski (J. Bcdnarski i Z. J,a'Slicwicz z Katedry Eltmograf'ii Uniwersytetu w Poznaniu), Rumunii (I. Dragan z Oś,rodka Socjologii Uniwersytetu w Buk:areszde oraz P. Petrescu z Instytutu Etnologii i DialekJtolc,gii w Buk:aJresZlcie), Szw.ecjoi (P. Petursson, .J. Steen oraz S. Tcllonba'ck z I'nS'tytutu Sc,cjologii Uniwersytetl,l w Lund), Wę-gier· (G. Dienes, K. Fordor i M. Sa~i z I'nstytut'll Kultury w Budapeszcie), W,ielkliej Brytanii'i (N. M<lJnning z Uniwersytetu w Kent), Włoch (G. Lazz,a'ri'ni i G. Sertolr:io z Instytutu An ropolog.ii UniwcTsytctu w Turyrue) 'OlroazZwiązku Raid71i'eoek,j,ego (J. W. Arutjumja,n, J. W. Bmmlej, L. M. Dwbiżewa, I. G,l"iszaj.ew,L. E. Kubbel z Instytutu Etl1lografi'i AN ZSRR, J. Khak ,j·'E. Rannik z AN Estońskiej SRR oraz J. S. Wedoojralpin z Instytutu Iniopma,cji Na:uk Sprolec7!nY'ch AN ZSRR). Ponadto w obrada·ch wzic:h udzliał rprzedst:awi,ci·ele Europejskieg,o CentJrum Kroordynlacj.i. Badań i Dokumcn:tu,cji w z,akrresi'e Nauk Spole.czmy'ch: F. Alv,aDeJZ-Perreyre - sek,retarz naukowy prrroj.ektu "KuHura" oraz S. C. Mills - dyrektor CelJ1rt!"U!m. Przedpoł'udnie pie,rwszego drtia 'obl1ad .1=,rzeUJJa'CZJOIJ1;O na ;&ym'l=ozjrum"KuHliira i st:rukltura '&I=o}.e,czne". Refem'ty wygloS'ili: 'P'l'of. P. BelS's.alignet,Przeobrażenia struk11lry ekonomicznej i społecznej Francji i ich wpływ na rodzinę o,raz dr J. W. Mu-. tjunjan i d.r L. E. Kubbel, Typotogiczne i konceptualne aspekty kultury w nauce radzieckiej. Fo wpr:owadzeniu dQ· dyskusji, 'pr:rez kierują<:ego w tym dl1liu <obPadarnd prof. J. W. BnJ<mleja, głoOlS ZJabrali prof. G. S,zlI'tori'o, rp!l'of.Z. J,a,s;iewi'cz,prof. L DI'ag,;n, dr J. W. Arutju!l1jan i F. Alvarez-Per·eyre. Uwagi dyskutantów nie przyciągała· jednakże ogólna ko;],ccpcja kultury, lecz p.roblernatykJa podjętyJCh emp.iTyc:zmych badań kuJ.turoznawczych. Dy'Skuta:nci z Wł'och i P!Jlski w SJWY'c.hwYlS'tąpiel1luach_ �.368 Kronika podk<reślili zmaczenie badań nad przekazem kultury w ramach rodZJiny i prób rozWiIlli,ęoi<lkoncepcji kultury '!."Odzin,nej.Przedstawiciele Związku Radzieck,i'eg() w dy· skusji i jej 'Po'dsu:mOW<lniu.zwrócili uWlagę na występujące zróżnicowane PQdejś'cia hadawcze w stOSiU<n~U do. l'odZJiny i k.Qln.ieczn,o'Śćrozp()znania pewnych, !nie~iedy :::.reszią ll1i,ezby,tisio1mych, odrębności w badaniach nad kulturą .l. żydem społeczn::m, sygnali~owan:ich odmiennymi termiHal1ui: obraz żyóa, ,style ży'Oia, s'posób ·ży"Cia. Obrady popotud!IlIiow,e w dniu 11 IV 1978 r., którymi kiel'Owal F. Alva'fICz-Pereyre oraz obr.ady przedpołudll1liowe w dnliu 12 IV 1978 r., nad którymi przewodll1'ictwo objął S. C. MiHs" lpoświęcono na z8Jpoznanie się ze 'slprawQ'zdaniami z przeprowaozonY'ch badań pilotażowyeh. K'olejno WySitępUją'cy mówcy z: Polski (Z. Jas~ewicz), F["'ancji (J. Gossiaux), Węgier (G. Dienes), F1inl,and1ii(J. P. ROlOlS 'i K. Eskola), Gpocji (V. Filias), Włooh (G. Septorio) li Związ:k,u Radzieckiego (1. Griszajew) poddaLi ooondoekW€61ilOnartius,z; i ptl"zedstawJili propozy-cjoe dotyczącoe metodykd badań. W dyskusji s't\vlierozono, że ,przepl'owadzone badatn.ia empiryczne, mimo bmków kwestiona'rli:UJszy, ws.k,a,zywały ,na doll1JiQ'Słość podjętego -tematu i za.interes'owanlie po· szczegóInyoh krajów IproblClTI'a1:ykąrodziny ja~o Ś!rodowi'Sik,akulturowego. W wyniku dYISl~usjiiP'odjęto decyz.ję o pooZJielen'iu :praJc ~onferen-cj:i między dwie grupy robocze. Grupa I mjęł,a się przyg<Jtowaniem msad opoo,cowanla obrazu struktury · społec'znej i wa'runków uczes1bniktwa w kiUlturze w makroskaLi po'szczegóLnych społeczitlJoś'ci państwowych. Opm.cowanlie to ma· powS't'ać w opa;f{Jiu {) istniejące dane statYSlty'czn,e [ Istudta. Grupa II rratomi,alst iU'S1bal,i,ła zak,r'es i za'proponowlała udocskor.aloną k'olncepcję [ narzędzia badań empiTyczn.yoh. UdZJi,ał przedstawi'Cieli Polsk'i w 'pra1oa'ch gl'Up zmterzał do stworzenia śdsłych zWliązków ,mri<;dzyobu kierunkami badań oraz nadaniu studiom empiry'cznym charakteru aniropologiczn'ego. W druiu 14 IV 1978 przeds'tawiolno na posiedzeniu plenamY'm wynikli ustaleń grUtp 'robo1c:zych i propozy-cje dotyczące dals'zyc·h pra.c nad pro·jektem "Kultura". W obu grupach mdecyd'owano, że ostatec:me wY'IlIikibadań w :ramach projektu winny z'O&taćopubliikowaitJJe. Każdy z uczeSltilliczący,ch w badaniach krajów dostarczy dwa opracowania, odpowia.dająoe swymi zakresami problematy'ce zailll'tereSlOwań I oj II grupy roboczej. Analiza stl'uktury społecznej oj, wa,runków uczestnictwa VI kulturze wska,}j pOiszczegóL~ch pańiS'tw, rprzygot'owaJna na 'podstawie źródeł ".astany'ch, stanowić będzie wpDowadzenie do opra,cow,a11lliaopartego na danych z badań ~pdrycznych i pomoże w us,talenliu stopruia reprezentatyw71ośoi tyoh ba··dań. Przedmiotem badań empiryc:mych w rama'ch temaitu "Działalność kulturalna w Tama,ch :I'oozinyi przek,az kultury" będą wizje wS1pók:zeS1negoświ'ata, wytwory i za'chowa,n.ia związane z ży'ciem kultul'tllnY'm, stosunki wewną,trz rodzia1y, komunika'cja mi,ędzy T'odZJiną a liJI1IllY'mi grupami li iIllS'tytucjaJmi 's'połeczny,mri, OI1ientacje i wa'I"toś<Ciwewnątrz rodziny. Post'anQwio'r1o utrzymać wybór trzech śrooowU'sk ba'dawczy'oh: wysoko zurball1izowan,ego, przeobrażającego się i DO'1nliczego.Rr0pOtIl<Jwana lticzba rodz'ill1, które mają wstać podda.ne badaniom, wy,niesie 00 kilku\'>et do kilku tyslięocy w zaJ.eżl1JO,śoi od możliwoś'ci zeslpołów ktl":ajowy'ch,przy cZY'm próba ta nie musi 'speŁniać warunku ,pełnej repr1eZJentatywnoś,ci. Hość 'pytail w kwesltioll1a,r'i<uszach zas'tanie zl'edukowana do 80 w kwestioonari:uszu da rodziców i 40 w kWe'stionariwszu dla dz;ioai. Do kwes'tioll1laiTi1uszy wprowadzi 'się większą ilość pytań OItwarrtych. W ,celu wypra'oowani.a osba<Łeez;noej wersj'i kwes,u,ona.riuszy pCiwoiall1'okomisję, .która posł'uży slię wynikami testowania kwestionariuszy w trakrcie badań pilota:zowych i Trozpallirzy propozY'cje dodatkowo nadesłane z posz'czególnych krajów. KQń,cząc Qooa.dy wyrażono podZiię.kowa.rui.aorga:niza torom konf.erencj,i, a szcze· gólnie jej beZJpośl'edniemu gospod.<aiTzowi,jakim był Insty;t'ut Bi's,tor-ili AN Estoń,.. o, �369 Kronika skicj SRR, za stwo.rzenie bardZJO dobry,ch warun,ków do p;ra,cy .i możliwości zapoznania siG z życliem kulim'alnym Estonui. Ustalono również 'termin nasrtępnej kGnfe,roo'cjli. Odbędzie się ona jesienią 1979 Toku w celu za'prezentowania przez poszczególne luaje 'UC7Rstruioczącew badani,ach przygotowanych dwóch opraoorwań: z badań empirycwych ·i z badml <JipaiI"tychna materiałach zastanych. Konf.erencja w roku 1979po-nadto .podejmij,e <Iecyzj.e przyg'oi-ow<lm.irado d,ruku dostar·cwny<C'11 studiów li kształtu pub1i·ka'cj,i. Dal,s'zy ·tok ;prac nad pwjektem "KrultuiI'a", za'prtoponowany 'na konferoncji w Tallinie, wy>ma,ga j,ednakże Irozpatrzenli'a i ·ak'ceptacj·i przez Radę Zarządzającq Ośrodka Wiredeńsk,iego. Uczestnictwo polsk'i'Cogo zes,polu w ,europejskich badaniach porównawczych stwa'rza korzystne warunki i.ntons,yriikracji badań pl'Owadzonych w ,naszym kraju i zaprez;entowa'TIIiadorobku ~lJauki polskiej. Pifzewidziane programem dalszych prac nad prujekiem badania C'mpli~'Y<C:l;ne prowadzić bGdzlie w dalszym ciągu zespół pracowników K,atedry Etnogm£i<i UAM. Natomiast przyg·oriowanie wprowadzającego opracowania struktury społecznej i warunków uczestni'ctwa w ·kulturze w skali kr,iju wymaga współudziału s'ocjologów. Badania ·będą mogly zostać zrealiZJO'W'ane jedynie przy dalszy/m zainterl's'owan'iu 'i opiece Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Wydziału I PAN. Jacek Bednarski Zbigniew Jasiewicz WSPOŁPRACA Z REDAKCJĄ "DEMOS" UWAGI PO KONF'ERENCJI W LUBLANIE Plonal'l1a konferencja redakcyj,na "Demosu", etnogr,aficznego i folklorystycznego organu informacyjnego eUl'opcjskich krajów soQcjalisty.cwych, obradowała ostatnio w ·dniach 6 ·i 7 wrzcśni'a 1977 1'. w Lublanie. Jak'o delcga,oi uczestniczyli w nicj prZ0clstawidele poszczególnyC'h r0clakcji krajowych - z Bulgm'~i dr L. Makavejeva, z Cz.echosłowacji doc. dr L. Kum:, dr E. Phckova .j doc. dr A. Robek, z NRD dr W. Ficdler, dr sc. R. Weinhold i dr B. W'cissel, z Polski dr S. Blaszcz.yk i doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jawors,ka, z Rumunii prof. dr P. Petrescu, z WGgier dr K. Javor i- dr G. Zsigmond, z ZSRR dr N. Szlygina. JugosławiG 1-eprezcntowali: dr RFabijanić (Bośnia ,i Her·cegowina), dr .J. Bezić (Chorwacja), 'proof. dr B. Ristovsk: (Maoedolnia), dr B. Vlahović (Serbia) oraz prof. dr N. Kuret, dr H. Lozar-Fodlogar i dr S. Zermljić-Golob (Sł'owenlia). Zebranych powital wiceprezes Sloweń s,k1i ej Akademii Nauk, !Cifof.dr B. Kreft, a w imieniu słowcll'skiej Dcclakcji luajowej "DemQ;su" jej przewodniczący, prof. RureL KonfcrGll'cja poświ<;,co!l1abyla omówieniu dotychczasowego dorobku w zakresie informacji ·etnograf'icznej, jakiej służy ukazujący się od 1960 roku "Demos" oraz jc'go funkcji i praktyc7Jnej przydatnośoi w obrębie krajów objętych zasięgiem redL';;:cyjnym, wres'zcie ukierunkowaniu pl'a'C redakrcyjny'ch na najbl,iższ.e lata. Konkretne ma,teri:aly do przedmiotu nail'ady s,tarała się fedak'cja główna uzysk,ać przez uprzednie rOZJesłaniiedo posZJczegóLnY'chreda.kcji kr,ajowy'ch rodzaju ankil,ty oz pytaniami: 1) jak kształtuje silę wSipółprarca z redakcją główną, 2) jakie uwagi nasuw~dą s:i<;w związku ze sposobem rec·cnzowaJnia publikacji etoograf-i,cznych ,i folklorystycznych 'W "De'mosie", 3) w j,a:ki-cj ,ITlIierzezo's.t.aly w "Demos.ie" omówione prace etnogm£icz,n·e i felklorysrtyczne z terenu dzia la Inośc i redakcji krajowej, czy 24 "Lud" - tom 63 �370 Kronika uchwycQne ZJostały publilka!cje wsczys!~ich rinstytucji naukowy,ch, uczeLni i muzeów, ł) w jakiej mi'erze "Demos" jaklO ŹJródło li:IlJformalcjiwykorzysltywalny jest w pracaoh badawczych IIlJarpolu etn(}~mfii i folklou:yslty,ki, 5) co n:ależy robić, aby zwiększyć lkvbę a bOlner!1ltów "DermOlsu". Rediak,tou: nacZJelny (pilsma, R. Weinlhio1ld, za@ajając obrady nad wysuniętymi w kwestionm:'i:uszu .sprawamii, przedisrtaWlirłilJJawsrtępie dotychczasowy dorobek "DemaGu". Nlie bez pewnej sa,tysfaklcjri podał do wiadomośrci, że od 1960 r. do trzeciego zeszytu 'rocZJni:ka1977 włącznie ukazały '9ię Ina łamaclh pisma 7103 imiorm,acyjne omówienia (re'cenzje) pra,c eltnrografJilc?)lllydh i foIkl'orysltyc?)Illych O'Taz 267 różmych informacjri o kOllg)veSal,(lh, zjaroraloh, sympozj!a1ch IHp. 'i że wydano dwa zeszyty specjaIne z okazj:i konglresówe,trnoglTlaiic?)Illlych(w 19,64 r. i 19'(8) OI1az zeslzyt z rejestrem etnografriczno-geogmf[czno-'ł1Jirsltorycznym obej'mującymroczmiki 1 - 10. Słu"znie podkreślił WerilIJJhold,że "Demos" jako j'edyny 'oflgan postawił s'Obie zadaIlJie odzwierci'edLeIJIilakierUillków, rozmj'a.rów i ifęzlUltatów badań etmoglrafi,czlllo-folklorysiyx;znyc'h w kraja'ch demokrarcji ludolwej, jak trównlież osiąglIlJięć teolrertYGillyc:h i metodiologlilczmy,chw 'pr'ecyzowanilu etJllloglra:Jii,cznej dyscy,pliJny badawczej. Obraz ten rue jest jednak jes,Z)czepełny, bo dotąd tylko 50~/o diorobku publikacyj[leg() znalazło Iswoj1eomów-iJenie w "Demos,ie" i ,t'OjeSlt jedną z głównych tvosk .redakcji nacZie1lIlJej. Prz€rchodząc do dalSIzych kwestri popuszony'ch wanJkieoie pośW1ięoił Weinhold wiele uwar!§i metodZiie pi5anJLareOenz!ji inf()lnma'cyjrny'ch dla "DemoiSu". Sz,czegóLny nad\Sk prołiożył il1Japrot['zebę uwzględrrianiaprzy 'tytułalch pełrnych danych bibLiograficzmych :i jak najbalrdziej zwarteglO referowauli'a ,t'feśd omawilarnych pubhk,a'cji z okI'eślerniem lich cdu badawcZiego, z dokladną lokaLiJza'cją geografirczną li c,ZiaSlową, z okveśleniem metody badań, vałożeń wyjśdowyc'h autom, jlego tez czyhi!j::otez, wresZicie wyiników, do j,ak,iJclhdoszedł. Redalkitor Weinhold pOI'UJsrzyłteż sprawę n;ed'Ols'tateczneglo jresZicz'ewykor,zystywarnria - jlak to wynika z odpowiedZii na ankietę - :infoflmacjli, wtóre przY'nQs'i "Demos", w pvalcach ,etnograJiiczmy'ch li folklorystyczny,ah rna'5'Ziegoobozu. Rrzyc.zyną jest m. in. ,to, że mie do w;szys,tkich instytucjietnoglTlafilcljn)"chifolklorystylcZiny,ah ,ochalrakterZie naukowym "Demos" docie['a: ,odnosi się to również do 'ilnSlty,tucj:ipoLskiich. W trakcie dyskusj'i, jaka się na tym tle wywiąZiała, delegaci polSlcy zwrócili uwagę na t,o, że jedną z przy,czyn może być taklt, ,iż ma:leje Zill'ajomość języka rniemi,eckiiego wśród młodszej kadry etnogpafów, pvcferują'cyoh język ,angieLsiki. Dla'tego już irl'a konf'erencji w BłaŻ!ejewku (w 1974 r.) delegaeja Iredak'cj,i powslkiej pos,tulowała podawaniie tytułów recenzowarnych pra'c nlie tylko w olryg'inale i w języku ilJJiemieokim, ale też w UumalczenLu angielskim lub fra'IlJouskim. (Postulat tern, U'ZJnrarny wtedy za 'słusZiny, jest już r-ealiz;0wany ma ży'czenie reoenZiEmtów w pflakltyce redak,cyjnej). Redaktor WeinhoLd zauważył, j'ako rzecz=almienną, że podczas gdy "Demos" nie zaWSZiebYWla dooenilarny w nlieMórych kraja'ch naszego obozu, to traktowany jcsJ!; jiakrOgłówme żródło 'infO'rmalcji o pralcach e,tnlQigraficzmych i folklolrysityczm.yoh naszych krajów tak w RFN, jak li w ArngEi, o ,czym świ1adczą liczni tamtejsi aho!t1E:iIld. Delegaici r'edak'cji krajowy'ch 'Ulstosurnkowalli 'Się pozy,tywIJIie do wywodów ,edakitJora nalcZielnrego. Aby zrealilZiować jeden z głóWlny'chpostulatów, mianowicie odpowiednlie przedstawiani,e w recerlIzj1ach z;awartośd wszy'ltkioh uJkazującylch się waż'IlJiejszye:h pubLiklacjli etnolgmiJilcZJnychi folklo-rYIs,ty'cznych,popap]i pols'ki wni()'sek, by IredakcjG głóiWIl1la,z uwagi na spercyf,ilcljny chalraklter wydawanego przez nią organu .ilnfo["imalcyjlnego,opvacowała inrsi'f'ukcję p'ilsml:i'arecenczji dla "Demo'slU", wymaglająoego skondelllsowany,ch omówi,eń (w 'między'c:zaslie instrukcja taka zas,tam �KrOl/tika 371 już do rc<lakJcji k.rajowych roozesł.all1!a). Zebran.i byli też zdania, że "DemOlS", jako nauk'Owy oq~an infoomacyjłl1Y, ll1Ji€poM'lill1!ien Ip'O,prws-tawać lI1!arprezootowaruu j,edynit' publikacyjnego dorobk.u ebn:o~rafów i folklorystów, a dawać szersze 'informacje, ,m. in. oiJl1IStytUlcjach badawczyoh w rpos;z,czegó1nych,k.rajaclJ.demokrat)"cznych, c ukazujących się czasopisma oh etłl1ogr'afri'czmychi f'olklor)"Sl1.)"CZłl1ych (razem około 200 ty;tulów w kraj1aoh objęty,ch d:ii1alalnoś,cią redakcyjną "Demosu"), o zreal[z;owanychczy będą1cyoh w tOlku badania,ch pr'Oblemowy'ch, czy o etnograficznych zbioroch muzealny,ch. Za<1econo pon'adto wydawanie zeszytów specjalny,ch nie ty1k'o z okazji kOłl1gre-sów,lecz też poświę,conych różn,ym ak,tualnym zagadnieniom badawczym ('postu l,at delegacji polskiej). Idąc naprzeciw tj'lm życzeniJom redakcja "D€'mosu" wbow.iązala się do wydania w H179II".zeszj'ltu specjalnego, pośwlięcOlllego muzealnidwu €'tnog'raficznemu w krajaJCh demokracji Iudo<wyc'h (redaktorzy: L. Ku'!l!Zd R. WeiJn:hold), a w 1980 r. zeszytu z :inform:acj,ami o instytu:tach etnograficznyoh i folklorj'lstyczm)"ch diZiałJający,chna uniweITSytetach czy w rumach akademii a o wSflJelkliegorodmju :towarzystwaich zajmująlcych się kulturą ludową. Dalsze zeszy'ty specjalne 'ukazywaćs'ię będą w (miarę uzgadni,an1a i'ch tematyka i U'stalen:iJa nadwru rooak'cyjne'go. Boza ,tym ['eda'kcja zamierza wprQlwadZJićdo "DemosIu" sŁały dziJał infonmujący o wyniklachzakoń'cZJonyc:h pr;ac badawczy'ch, jiak równi'eż ,oorocznde ZJa:miesZJcz;ać 'krótkie dane o p,racach dok,torskich 1 haibiHta1cyjlllY'ch.Na ,redakcję główną '~p"dają tedy dodatkowe obowiązki, obciążają.ce jednak też w ZJnacZ'llym stopniu redakcje kmj{)we, ktÓlI"emuszą gI'Olmadzić i ,regular'!1li-eprrekazywać aktualne materiały informacyjne do dl'uk,u w "Demo'Sie". UCreSttn,llcyk>Oll1Jf.erencji 'I"OO'a:kJcyjll1Jej doszli na podstawie danych przed Sita wiol!1yc,h przez roo'akcj,e .kir:ajowe i ,r,edaikcję główną do .pr-zek'onal1lia, że mimo rui-edOSltateczmego jesZJcze upow.sZJechonie'nia"Demoou" s~'ał się ()Il1waŻlnym i nieodwwnym, bo j,edynym ,organem 'iJnfoI1mują'cymna bi-eżąco () tym, co dzieje się w zakresie etnograflti 'i rolkIorystyk.i w 'kJrajacheumpejskiiCh naszego IObozu. I <choćinf.ormacje te nie są dotąd wyczerpujące, to jecl:ruakStta:nowią w sumie wysta'rczający w mian; "bank" danych na'równo dla badań porównawczy-ch, jak i ty'ch, które nie sięgc;ją pOozagranice Iregionu. To zaś, że infonma'cje wykaZJują jesZJcze dotklliwe luki, wY'nika z faktu, .iż omówienia r,ecenzyjne :i wSZJelkJiemateriały infonma-cyjne dostarczają ze 'swoj.ego obszaru wyłąclinie redakcje kTajowe. Tak więc spI'awa, w jakiej mierze dorobek badawczy posz;czególnY'ch Ikrajów r·eprelientowany jes-t w "Demosie", zaLeży od ni'ch samyeh. Doty'chczas naj'pe~ITiej ·ukaZJują w "Demosie" sWQ>j'e'osiągnięcia badawcze Węgrzy, którzy nie tylko iJnf'OTmują o publiikacjaoh ukazujący,eh ~s:ięw ważni'ejsz)"Ch ośrodkach naukowych, lecz w szerokiej mi'erze uwzględllli.ają :teżdorO'ook muzeów i różnych ,pLacówek terenowych. Podobnie korzj'ls'tn.i.'e,przedstawia się sygnaliZJowanie pr,ac z ter'enu Czechosł'owacji, sikąd pochodzi ,aż 2fJl/o ogólu recenzjli zam'i'esZJczonych dotąd w "Demos'ie". Sukc,es ~en wY'nikla m!in. z naktu, że w Czechosłowacji etnogr:afowie dysponują pełną bibliografiąopmcOowywaną na bieżąeo od 1945 r. Bułga~k,ilm zaś ko,legom, również l:icZJnie,zami'eszeZJającym r,ecenzje w "Demosie", ula;twia wybÓlI",pUlbli'kacjoi do omóW:i'eńopr.a!cowaJna przez nich ,pełna mJiędzynarod()wa b~bliograf'lla do,ty,cząca .przemian kulturowy,ch. Pilnie t>eż iillformują o swych pracach etnograflkzn)"ch i folklorystyc=ych P'OS'liCZJególne republiki Fedenacji JugosloWiiańsk,iej. Bol'ski d(J["{Jbek badawczy ukazywany joelsi n.atOlmll.aStw "De1ffiQlSl.e" bard·z'O'skr-omni.e. Dla PlI"zykładu w ;r>oc:zn;i,ku 1974 Q1'a440 'Omówień je;;,t tylko 31 pozycji polskich, 'czyli 7%, w l'ocz:ruiku 1975 na '530 omówień :fii'~uruje 56 ta'k.iloh pozycjli, to jest ,okolo 10%, " w r. 1976 'llił ogó1n'ą liczbę 416 mamy pozy<:ji polsiki,ch 44, ,czyli nii'ewiele ,pomad 10%, by w I ,półroczu 1977 r. 'spaść ZJnowu jOOYQ1iie do 17· 24· �372 Kronika pvzycji wśród ogólnej li,czby 235 omóWlicń, czyli 's'tanowić tylko 7010 całości. Wśród tej s.kromnej iloś'ci Ipmc s~gnalizowailly.ch w "Demlos1e" uderw nikła iJ.o,ść - parz.<) KolbeQ"gianami - omówień publiika,cji folklorysty,cz:oych. Nioe 1:rZJe,batl:umac.zyć, że tak ni-ekoil'zy-sny stan n:a's:zej 'irn,f'or-mncj.iw mi<;dzynarodowym oTlgall1!ie tnie s],uży propaga'ndZli,e nauki polsIkiej. Jednq z przyczyn takiego stanu 'l'Z!eczy j.est podział etnografli'j i folklorystyki n:a dwie oT.ganizacyjn-ie osobne d'y~;cypliny naukowe. Brak sprawnej, bieżącej informacji bi,bliograficznej wpływa również w nie-małym stopniu ujemnie na wybór 'pmc do omówień. Należy przy tym mieć [la uwadze okoliczność, że cały trud typowan'ia naszych prac do omówień, werbowania recenzentów i przygotowywania redakcyjnego maszynopisów spoczywa na bark,a,ch zespołu 'pracowników Ośrodka Dokumentacj'i i Informacji Ebno'grafilcznej PTL w Łodzi, nie dysponującego 'odpowiedniel do potrzeb bazą rr.atenialową .ani wystarczającą kadrą. Mimo tych trudności redak,cja polska. a \vpraktyce ODiIE PTL, z uwagi na prestiżowe znaczenie naszej obecności na szpalta'ch "Demosu", zabiega o to, by omó\vlienia prac polskioc'h pojawialy siq tam w korzyS'tniejs'Ziej proporcj.i. Zaleca siG więc m.in. auto,rom polskim zamieszczanie w ,.Demosie" licznych autorecenzji w formie krótkich 'streszczeń, szeroko praktykowany.ch w innyc'h kirajoach. Umożliwi to znaczne przyspi'C'sZJCil1ie informacji 'O nowych pozy,cjach wydawnkzych, gdyż st,re:sz;czenia te mogą s,iq pojawi'ae: niemal równocześnie z tenminem ukazywania się p.ra'c. Redakcja "Demosu", której zależy ,n,a ty,m, by uchwycić możliwie w:;zys,tkie ważniejsze publika'cje ll'k,azujące SliGw eurolpejSikich państwach socja],istycznych j by w:prawIl'ić kh r,eoenzow,an,lie,pro:si we wspomnianej ankiecie również o wypowied7. w tej slprawie. OŚl'ode'k w Łodzi powd.eI.ił 3:nk.ietę i r,ozeslał ją do .zainteresowanych katedr, zakładów li instytutów oraz do .muzeów etnografioczny,ch ccle:n uzyskunia materiałów do opralcowania odpO'wieclti dla "Demosu". Uwagi j postulaty respondentów weszly d{) obsz.e'I'neg{) ·opra'cowania pr,oblematyki ws'pólpru'cy z re akcją główną, przedsltawion.egoprz-ez delegację polską na plenum w Lubla:nip, co wply11(;10w dużej mierze na tok obrad konfereJlJcjli 'i jej posbnowienia. Uchwały konferencji, zmierzające do rozszerzenia zak!"csu informacji naukov,'yeh "DC'mosu", nakładają na red.akcjc kr.ajowe w'iGk'sz;eniż dot'ld obowiqzki i obci'lżają nowy,mi, szerszy.Jmi zadanialmi przede wszystkim redakcjG główn'l w Dreźnie. \'1 tej sytuacji nie będzie ona mogla, z.daniem Weilnholda, kontynuowal: prac nad z<linkjowalllym przez "Demos" tezaurus,em etnograficznym, który bGdzie musial mieć wlas'ny ap.a:rat kierown'iczy. P,rzypomnieć tu należy, że pomy,sł opraeowania uzgodnionego z rcdakcjami krajoowymi tezauru.sa etnograficznego Zlrod;aił slię w zwielzku z potrzebą jednoznacznego i'ndcksiO'wan-i·aza wart oś'ci omawianych w "Demosie" pra·c. Dz:ię-ki wspólpracy z Akademią Nauk NRD przygotowarno przod kilku laty wer'sj(; ,n,iemiecką tczauru~a, miluj'leego uporządkować i ująć w j'edensystem calość terminologii etnograficznej wszystk'i'c.h narodów rc,pl'ezentowanych w .,Demosie". W'ersja ta obejmuje ponad b ty'sięcy hasel w ukła:dziealfabetycz:oym (w tym 721 deskryptorów i 420 mody fikutorów) omz tabli'ce sY>:ltemaitycZil1ew ukladzi'e hierarchicznym. T<1k opracowanq Vi.'crsję niemiecką rozesłała .redakcja "Demosu" poszczególnym redakcjom krajowym z rro:pozy,cją przetłllJma!Czenia 'i przyS'to'slQlwan:iatcz.aurusa do potrzeb wynikających z ujmow,an;ia własnej specyfiki kultul"owcj. U nas dokonano tłumac7.elnia teg·o całego materiału w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Ł'odzi, a ponadto opr;acowano tam pod kilerUIT1Jkiem doc. dr hab. B. Ja w'O,r·ski ej kootrpro'Pozy,cje do układu systematycznego, któr.estaly siię podst.awą do przepracowa'l1ia całego tcz,mrusa na now{). W pracach 'Iliad tezaurusem poj,s,k:izespól wysunął s!ię więc na �373 Kronika czoło, prz;eświadczOiny ,o ~ch niezwykłej donti'osłO'śd, bo zmIerzający(Jh do ,nieodzownego uściślenia lerminol'O~icwego w a1ia,UJkowyc:hkxmt,aktadl Imiędzynarodowych. Z tych też ,powodów delegacja Ipolska na ,plenum w LubIanie postulowała piln.e kontynuowa~uie prac nad l'()Z'poozętym dzi'ełem,sZJCzególinie zaś dokOil1ywarrrie tłumac,:eń i uzupełni'eń prrez redak'cje "'rajowe. Delega1cj'a pols.lm zwróciła przy tym uwagG na możliwość 'po1Jrak'l,owalIluatezaurusa jaikoe1Japu Wlstępnego pra'c nad międzynarodowym słownikiem etnogr,aflicZIIlym. K:antynuoWlanie jedllllak tak szeroko i dalekosiężnie pomyśla,nyoh pr.ac, po,lączony'ch .z dużą dozą OdplOw.i'edzJia'IDości, wyrr1aga 'istot,nie o'sobnŁ'go kierown'idwa 'oTgan.iza~yjn.ego i Iflliemo~e ·spoczywać nad.al w rGka·ch redakcjoi "Domos'U", któr,a kon,cen,trować się musu na realiz:acj:i rozszerzonych zudań ustalonych na konf.erencji 'plenarnej w Lublan'ie. StanisŁaw OD REDAKCJI BŁaszczyk "DEMOSU" Redakcju polska kwartalnika "Demos", powodowana troską Q rOZipropagowanie i jak najpełn:iejsze wykofzystani<e informacjii 'etnoograficzJThejii folklrorys tycznej , pra,gnie zapoznać po'bbch etil10gJrafów ,if-olklorystów, ,choć rrie tylko dła nich cZJasoplismo jest przeZJll.<J'cZ'OThe, z charakterem "DemOlSu". Czasopismo "Demos" je-srtwydaWllliotwe.m iIIlfoI1mującym o ctoflobk,u naukowym etnografii ojfolklorYSltyki eurl'o'pejsku'ch kirajówsocj,a-łi-stycwych. Wy,ohodzi od 1960 1:., publikując w jt;zyku niemieckim noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca pracę redakcji krajowych, znajduje się w Berlinie. Podstawową częścią materiałów publikowanych na łamach "Demosu" ~ą recenzje prac z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace do1:\TERX\I'IO:'\,\LE tyczą zagadnień ogólnych tych dyscyETllNO(;H.\PIIlSCHJ~ plin, jak również dociekail szczegółol':\'D wych z zakresu kultury ludowej, strukF()LKLORlSTISCHE tury społecznej, historii kultury mu teJ:'\FOH:\L\TI,O:\'EN rialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz podania noty bibliogruficznej, referują krótko treści omawiunych publikacji, określają ich cel badawczy, podają dokładną lokalizację geograficzną i czasową, określają metody badań, założenia wyjściowe autoru, wreszcie wyniki końcowe. Czasopismo zamieszcza różne informucje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w krajach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja "Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego, poświt;conego muzealnictwu etnograficz:-<1,(/ nemu, a w 1980 1'. zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych, zajmujących siG badaniem kultury ludowej. Kwartalnik "De'i1lOlS"można z:a,p['enum,ex'ować za 'PośTedlllic,twem "Ruchu", cena rocznego abonament'U wYill'OSJi 420 zł. W związku z dążeniem do- ,przy,gOitowywarua dla "DemoiSu" rec'enzji według jednolitego wwru 'podajemy niżej zasady ich oprracowywania. DEMOS I' �374 Kronika ZASADY OPRACOWYWANIA RECENZJI .DLA .,.DEMOSU" STRESZCZEŃ AUTORSKICH ORAZ 'PRZYGOTOWYWANIA I. Składniki tytułu 1. Imię (>imiona) m'e sik.raooltlei nazW!i'sJmautora - dużymi NteJrami. 2. PełlO.y tytuł omawianej (.recenzow:anej) ,pracy (kISliążktl,artykułu itd.), z podtytułem, jeżeI.i wystę·puje: 'a) w nawi,as1ie krwadratlowym dołączyć ty1Juł streJSzczelfli'a oobc,ojęzycZIfle.go(fJran·cuskiego lub angielskiego), gdy omawi,ana praca takowe posi1aoa, b) w przypadku gdy pozycja n!iezarwiera tStres'zczoolia obcoję,zyc·zmego, autor recenzji mOŻe przetłumaczyć tytuł pozycji w języku angielskim Lub francuskim. 3. Przy omGwiani'll k:s,iążek 'podawać: wydawcę, miejsce wydania, rok wydania. J,eżeli książka uk'azała się w mmach ser'H czy wydawnictwa 'ciągłego, wtedy należy podać nazwę li numer 6€[1ii czy wydawni,ctwa; ilość stron, ilustracji (fotografii, rysunków, szkiców, tablic), ilość planów, map, wykresów itp; streszczen.ie oboojęzyczne (można też podać tytuł stresz'Czenia :fira!TlOUJSikliego ,luib a'lllgli1els'kliego - wb. pozYJCja 2a). Przykład 1: StanisłJaw BLASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. (L'art plastique cuUurel de type populaire an Grande Pologne). Mu.zeum Narodowe w Poznanliu, Poznań 1975, Monografli'e MU1j€um Narodowego w Poznaniu tom 14, s. 217,97 i!., biibliogr. iRe'S.Zfg. 4. Przy ,omawilan'iu artykułów podać lnależy: n,azwę ,periodyku, ,tomu z;bi1ororwe'go·, rtytułu księgi pamiątkowej, .mleJsce wydani.a; numer rocZl11ika (tom), zeszytu; roik wydania, przy mni'ej Zl11'anyohperiodykach .również miejsce wydall1iia; :ilość s,tI"OiI1 (od - d'o), iI.oŚć i1tUs~racjli(fotografii, TySUil1ków, seJkiców, t<l!blitc),'map lub planów, wykresów i1tp.; s:troeszczerna obcojęzyczne (można też lpodać tytuł streszczenia francuskiego lub angielskiego - zob. 2a), Je'żeli roeoenzowany arrtykuł jesrt dalszym cią~iem wsz€'ŚlI1iejszej p'ubllika'cjoi,to Jl'OżądGrlia jesrt i'l'lfolI'm!a1cjia, k[edy i ,gd,Zlie!się ukazała (-ewentualnae z podm1iem numeru omówienlia Z3lffi1i'e's,zcZJonego w "Demosue"). Jeżeli przewidlli1any jes't ciąg dalszy a'rtykułu, to również należy Ito 'ZJaZl11aczyć. W 'przY'P;>.dlmgdy ·re'cenczowany aritykuł publIikowany był p~.t€'m w innym języku, pożądane są odpowiednie informacje. Przykład 2: Edward OZGOWICZ, Józef Lurka dolnośląski rzeźbiarz (Józef Lurka - folk sculpter of Lewer Silesia), Lud, 1972., ~. 56, s. 25,2 - 263, 10 i!. Sum. Przykład 3: Jan K.rzysz'tof MAKULSKI, Miejsce kultury ludowej w współczesnej (The PLace of FoLk Culture in the Cu!tt~re Villages) [w:] Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych, Wrocław 1973, s. ,17'5 - 187. Sum. Rez. Res. II. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. kuLturze Present wsi Day Os,sol'in€'um. Omówienia czy streszczenia winny zawierać następujące dane (bez oborwiąz,]{UZJachowaniG podanej ,tu kolej'nośd): Określeni'e ZJakreslU' tematycznego i jego zawa.rtoki (nip.: opowiadanie prozą, zagadk'i, stmsUII1kirodzinne, zWY'czajezwiązane z pracą, narz.ęd7Jia do orki, rybołów,s.two lind.). OZl11aiC.ZJeJnie lI'egi'onu geogr.afic,zJnego, admtiJIliistnacyjnego, z k,tórym związana j.est publikacja (np.: TranlsylwaIl1,ia, Wiielk,a NuzinG Węgiel"ska, Bośnia, Eurropa połuctnliorwo-wschodnia itd.). Uś,oiślenie cz-a'Sokresu,którego dotyczy p['alca (np.: współcZJesiność, okra') feudalny, 19 wiek, 1918 - 1935 itd.). WyłusooZlelI1:iepowodu opra,oowa[)Jia Iprzez ,autora dalI1Jego,tema~'u. Cel pl'a'cy, proiblBmy, które są W n'iej por;UiSlzane. Najwa,żniejsze ź.ród~a wykorzY'Sitane prZlez autolI'a, np.: materiały z badań terenowych ~podać z j'ak,jego <Jkresu i terenu pochodzą), reinterlPreta,cja publikowany'ch materiałów. Met>ody badawcze Cl'lltooa, ważne jest zwróceni'e uWGlgi na nowe metody (np.: badania ter'eII1rOwe,eks,per)"melI1lt,alI1'a~ii·ZJa ilościowa). Nazwi,skG osób, Ilia osliąg[)Jięc:im~hkrt;órych a'llto~· siię opiera, względnie których pr,alCe s'talllolWliąpUink,t wyjśda d1.a jego ,rozpr,awy. T·ezy albo ,h'i'PQtezyautora. Naukowe konkluzje autora. W przypadkach, gdy QlTIóWlieruie dotY'czy prUblikowall1ego refeTatu, naIeży podać, �Kronika 375 z jaikiej okazjliZJostał wy,głlOsZJOny (np. Kongres UISAE, Irefemt z 'ok,azji otW<lrrtCti'a roku akademickiego w '" ,głOls W dyrsk1us'ji na okrreślonY1m kolokWium itp.). 12. Omów/ienie w~nno być podpislane n:ais1tęprująoo:I~mię (<iJmilona)bez SkifótóW li nazwi,sko oraz Imiejs1cowość (rzamieslzlkan<iawzględnie praJcy receruz;oorta). III. Omówienia nie powinny zawierać: 1. I:nfolfmlacjriza1waifltY'ohjuż w !tytJule 'clZlypodtytule l'OZ-pifawy. 2. Fo'W'szech[]jie0I1any'ch faktów. 3. Odsyła,czy, iplrzypi's6w. 4 Sztuc'lmychzbitek słownycha'lbo maŁo zl'OIzumiały'ch sk,rótów wYifazo<wych. 5. Omów,ienie ni'e pOiwlinll'obyć dłuŻ!sze niiż 2 sltJI'onyIma'SzyonopiSJll (1 rsk'ona d1Jaal'tykułu, 2 stifony dla pOiZycji 'Zwalr,tej). IV. Uwagi dodatkowe: 1. Unlikać n1a,leży sformułowań wrart'oś'oiującyeh zarówno pozytywny!ch, jak i negatywnych. 2. SfoI'mułowania przyjęte dosłownie z omawi'anej 'publikacjli muszą figurować w 'cudzysłowie (" ... "). 3. TeI'miny 'sp.ecjalistY<C;7JI1Je wY'sltępujące w orygiJnra:lnyrm tekś,dire (np. z dziiedzmy tkadwa, brudrOwniiOtwra,slt,olsunków pokII1ew:i'eńJstwailtp.) muszą być plfZJetŁumaczone albo bliżej objraś'!1iioll1e (w Ill'awilaisie). 4. Wszelkliego rodzaju nazJwy topografliczne należy podawrać wyłą'cillllie w postaci rzecZJownikowej 'i ZJaws ze w mianowniklu (np. ni,e województwo kaliiskie, tylko wojewooz'two Rjalisz). Jeżeli tiaka ni3<ZWaw pos'taci Iprz)'lmiotl1tikowej wysltępuje w tytule lUJb w 'nazwach inSltY'tucji, to obok formy przymiotnikowej należy też zrawsllle podawać w llawiaslie naz'wę topograf'i-cilllą w poS'ta,ci rllleczownika w mlianown~ku. OGOLNOPOLSKA FUNKCJE S80ŁECZNE ETNOLOGII KONFE'RENCJA NAUKOWA, POZNAN 11 - 12 LISTOPADA 1977 Od dawnaś,rodo'W~'sk!a etnograficzne w Polsce odic2Juwały potrzebę szerokiej wypowiedzi na tema,ty, k,tóre na obszairze etnogflafirc'2Jnrejdzilałralności WY'magają kankI etyzacj;i bądź nowych isformułowań, jako swego I10diwju ,odpowiedzli na społeczne z2potrzebowanie. Dlategollloflganli21owalD'aw POlllllaniu prrzlez K'a'tedifę Etnogm:f1,i'iUAM, Kom1tet Nauk Etnologiczny(Jh PAN i Wielikopolskie Towarzy'stJwo Kul'tU!ralne konferencja ,naukowa stworzyła dobI'e warunk'i dla wY'miany linfolfmacji i dyskusji na temat 'wiedzy etnologicznej, mającej znaCZClniedla s!poIec'zeńsitwa. SitWOlflZlO1l10 zatem warunki dla roboczego spotkani'a, dając w ten sposób możność '2Jabmnia głosu szerQkliemu klręgowi etnogr,afów, zatJrudnionyrch w ,różnego rod2Jaju insty1tUtcjla'chna terenie oałego kraju. Z fOinmalnego ohowią21ku wypada poinformować, ż'e w konf'erenrcji wzięło udział ponad 110 U!czestników, że 45 refemtów i ,k'omun'iilmtów wy;głosziOnychlllOiSltało na obrada,oh plenJa:rnyrch li w 'seklcjarC'h,a 8 ;Ziło'iJonoW ,maszyn.opilslie do rew,enturalnego wykorzystani;a w form'ie publikacji. W ,celu 'stworzenia odpowiednioh warunków dla fOI'mułowanyoh 'zaŁożeń konferencji, przewidziano oprócz posiedllleń plenranny,ch pracę w wyspecjalllilzowralnyeh następujący'ch z!es'Połarch - sekcjrarCih: I Etl1tologlira,a potrzeby orgallliza'cji życica społeclllllego, II EtnoIO'gia a sy's,tem oświatowy, III E'tJlilologia a U1czestnirctwo w żydu kulturalny;m, IV Etnologia a współpl1a'ca międzynarodow!a. Na obrada!ch plenalrny'ch wygłoszoIno w Ipierwszym dnliru dwa refr8ifaty: prof. dr J. Burs!zta - Etnologia polska w służbie społecznej. Dokonania i perspektywy olfaz prof. dr Z. Sokolewi<cz - Badania podstawowe w zakres,ie etnologii a praktyka spo- �376 Kronika leczna. Ponadto komun1ilkaty wy,głooili: rprof. dr R. Jeh'ibek z Brna - Formy, metody i ceLe akademickich studiów etnograficznych; drr K. Maku,lsK)i - Potrzeby współczesności a zakres i definicja etnografii oraz S. Słopień - Etnografia w działaLności WieLkopolskiego Towarzystwa KuLturaLnego. W sekcj.ach najbardziej żywo li .przy autentycznym za,angażo'waniu uczestników kiryst'aTIiZJowały'się 'olpillniei propozycje mające ,charakter praktycznylCh wskazań, a odnoszące s,ię ZJaróWlllodo ,gZJcZJegółowych, jak i ogólll1ych dZJiałań. Efekty działalnośc'i posz,czególny'ch sekcji pod.&umo·wali na koń.czącym kanferencjq poSliedzeniu plen-a.ITlY'mkh przewooll1kzący: dOlc. dr ha'b. E. P!iet.rasZJek,dr K. Makuhkli. doc. dr hab. B. Kopczyńska-.Taworslm o,raz p,roL dr hab. Z. Ja'siewi,cz. E. Pi,eka'szek zwrócił uwagę, że w obrębie 'sek1cj,iI ujawniły siię pewne grupy tematyczne. I ta<k,pie,rwsza grupa komuniikatów dotyczyła zagadnień bardZJicj ogólnych, zawie,rała pewną dozę optY'miZJmu, ŻJe w zmioTIli,ającym się świecie rośnie bogactwo prroblemów, a w 'ZJwiązku z tym sm'ns'e odIaetnologów są Wliększe i ciek'awsze i że udział ich w przebudowie w:spókzeSlnego świ.a-ta wimien być 'p•.. 'łnliejszy. Druga grupa komunikatów doty'czy},a Ip,roblem'a1yki ,tworrzell'ia srię nowej obrzędowości. Z uw.agi na aktualność i ważkość tego- zagadniienia padla propozycj.a (doc. H. SWliet1kol, .aby zwołać specjalną k'onferencję, która zajęłaby silGsprawą przeobrażeń obrzędowo,śc.i trady·cyjnej i powstawania nowej obrzędowoś'Ci ws;pókzesnej. Trzecia gru'Pa tematów poruszała pr<oblematykę rozpadu iprzcobmżeń dawnych grup rcgionalm yc·h. W ·grupie <C2'JW<u·rtej zreferowano- lSZJcregC'i8kalwY'chzagadnień na temat pożywienia i -medycyny 'ludowej. W k'ookluzjli E. Pie-trasz.ek s'tw~eQ'dził,że obrady w sekcji pierwszej dały szer.e.g WIl1iiosków.praktY'CZJ!l.ychdo d·alszej dziHłalno'ści, utwierdziłyt.eż opin·ię, że gdy chodzri (} formułowIanie wskazań praktY'clly'ch dotyczących pr,oeesu przebudowy współczesncgo świ·ata, ·etnologia może śmial,o konkurować z socjologią. Z koleli K. Ma.kulsiki, prz.cwodll1kzący II sekicj'i, sprowadził dyskutowaną t·ematykę do trzec:h ,grup tematy,cztl1Y'ch: 1) system oświ1a.towy a e1mogJra:fiia,2) ·problemy oświatowe w muzea1njc,twie, 3) problemy oświ'a'towe muzeów na wolnym powietrzu. Obrady tej .sekcji miały charakter konstruktywny. Padaly c·iekawe sformułowania i propozy'cje, j.ak eho,ciażby propozY'cja włączenia do programu dydaktY'cllo-wychowawczego szkoły problema.tyki. uwzględniającej sztukę ludową. lnforrmowano też o 'różnych fo.rma'ch działalności oŚW1i'a,towej,zwrHcano uwagę na trudrno6,oi i nied Q1ciąg,nię<Cia, wskazują,c np., że w Bol,s'oe,kraju o żywym, a gdzieniegdzie bogatym fclklorrze, brak jest t'Urys,ty,cznego ·szlakuetnogr:aficznego. W·skazywano na humanistyczne i hUlmand1t:m'Il.e treści, j-a,]{)imiwinna być nasy'C'ona działalność muzeów, wysUlniięto na'wet pr'o}okt ;ponownego zorga[]jfzowlania Związku MuZJeów P.ol'ski.ch jako stowarzyszenia o walorach wSIpólnoty moralnej, odipowiedzialnej za s'prawy ludzi zaangażowanych w działalności muzea1nej. W sek'cjri III pod prZJewodn:j,cbwem B. Jlawor:skiej, komun.ikaty .koneentwwaly się wokół praktyki IspołecZlflej,jej pozytywów ,i nega-tywów. Zawiewly s7..eregpostulatów na dziś i prognoz na przyszłość. TemaJ1;yka sek,cji uWlidocz'nriła t'rzy llurty zagadnień: pierwszy dotyczył 'UdZlialu etno:grnfów w .po.prieran,iu i aktywiwwaniu dział,al;nolici folklorystycznej i ludowej iWÓIrCz,ości,zwł.a's.ZJczaszbuki, jako czynników kultlU'otwÓir·czych we współczes'ny'm żyoi,u, dr:ugJi nurt za'gadnień sprowadzał siC; do analizy potrzeb i przebiegu uczestnictwa w kulturze określonych środowisk wiejskich, wreszcie w ostatnim bloku tematycznym .poddano analizie te formy organizacyjne i instytucjonalne, który·ch ,celem je.st uaktywnienie kultury regionalnej. Wnioski i postulaty, jakie formułowano w tej sekcjoi, dotyczyly m. in. kwestii odpowiedniego 'Przygotowani'a etnografów do spełniania nowych ról wynikających z aktual- �377 Kronika nych społecznych potrzeb. Zwrócono rówIJJież uwagę na potrzebę badań wspókz,esnych 'procesów zachodzących w życiu kultura,lnym na wsi polskiej, podkreślono konieczność fachowego doradztWla etnog,raficz(lego w StPrawach doty,czącY'ch uczestnictwa w kulturze, a takż,e potrzebę aut-enty'cznego rozbudnania zainteresowań własną kulturą środowiska wacjskiego. W celu u~prawnienia dz,iałalnoś,ci w poruszonych dziedzina,ch postulowano współdzia1an,ie placówe'k kultu['lalnych ponad uik-łaidalmiwojewódzkimi. 'Wniosek ogólny B. J,aworskiej był taki, ażeby U'powsZlechnić problematykę konferencji zaróWll10 w środ.ow.isku e1m.ografów, j-ak i w środoW!i,~ku działaczy, któny aktywnie uczesbniczą w stel'owaThiu ży,oiem kulLurałnym wodo'wisk wij·ejskidl. Sekc}a IV 'pod przewodnictwem Z. Jasiewicza :pracował,a w wyjątkowo dobry'ch warunkach (rmni,ejsza iłość wygłialszany'oh referatów, więcej cza,s'U na dy,skuesję). W wystą;pieniach wskazywaiI100 na slzereg dziedzJin wSlpółlpra'cy mliędzyma'rodowej, w który,ch uczes1.:nicząe1mologowie. Zwmoano też 'uwagę '00 te problemy kontaktów międzymarodowych, w których udzi,ał etnołoga wydaj-e s.i'ę być pożytecmy. Ponadto wskazywano na wm'unki, w jakich dzi'ałająetnologowi,e i na ich w tym z,akresie p<:·trzeby. Na czoło wysunięto sprawy wypmw 'etnO'logic2'JDych,które oprócz walm'ów naukowo-badawczych spełniają ristotną fUlnkcjęspolec2'Jną. Ogó1ne wIlIiIoski z ty,ch rozważaiJ, Lo kOiniecznO'ść wyka,zan~a tprzydatThoś'ci ,sa:my,ch etn.Qilogów w nawiązywaniu kontaktów międzynarodowyoh oraz k>oniec2'JDośćlepszego przygotowa.nia do pełnienia tych funkcji m.in. przez ,odpow.iednie s'ilkoleruie etnologów na po,zi'omie akademi'ckim. W podsumowaniu konfe['oocj,i J. BUl1szta stwierdził, że tematyka spotkani.a okazała się bardzo, ważna fi owocna, że nurtuje śwdo'Misko polskJich etnologów. KonfeHencja potwi.el'dziła. że współczesność etnologiezm.a tkwi wPlf'olb1emach dzisiejszego życia. Spotkanie było więc okazją do uświadomienia zło2JOnoś·ciJ i Wiielośoi zagadnień charakteryzujący,ch społeczno-kulturowe ~problemy W!slpókzesnego żyda. Bolesław OGOLNOPOLSKA Januszkiewźcz SESJA STUDENCKA "WYPRA WY POZAEUROPEJSKIE E'DNiOGRAFOW" W dniach 17- 18 rna,I'ca 1978 r. Oidbył,a się w Poznaniu pierwsza 'ogólnopolska sesja nauk'Owa studen'tów ebnografi.i ,pod nazwą "Wy'pJ'awy pozaeuropejskie etnografów". Na miejsce obrad zjeohały delegacj,e z Kra-kowoa, Łodzi, W,aJ"Szawyrl W:roc1awia. Spotkanie zostalo wJ'garruizQ.warne przez Koło Naukowe Studentów E.tnografii DAM w Poznaniu. Obrady otwon:yli: kierownik p02'JDań'skliejKat,edry, prof. dr Józef BUJTISzta oraz opiekun Kola NaukQweg,o, dr Bogusław LineH-e. Pierwszy dzień obr,ad był poświęcony Afry,ce i dorobkowi wyprawcinogr.a.f.iczny'ch n,a ten kontyJnent. Na C'z,ołowysunęło .się wystąpieni€ ucz·cs1ników Studenckiej Ekspedy,cjli Etnogmńkm'ej "Afryka 1976- 77" do Mali, Kamel'unu i Czadu. Spr,aw.ozdaniie z przebiegu WY'pnawy i jej rezultatów przedsla wił WłodZJimierz Żukowski. RyszaJ1d Vo:rbri'ch omówIił metody stosowane podczas badań wśród pLemion Dogonów, Kirdi i Dalba. Część ilustracyjną komentował kierownik ekspedy,cji, Piaweł I<;ostuch. Po południiuobrady ,otworzył komunikat Magdy Miśkiiewicz z Warszawy,poświęcony wyJprawomafrykańskim or'ganizowanym w rr,aJmachbyłego Studium Afry.lmrlli- �378 Kronika sty'cznego przy U;niweI'syt,ede WarszawSlkim. WySitąJpiieniJedotyczyłQ nie tylko spł'awoZidania z dwóch już Qdby,tych wypraw, I,ecztakże planów na rpa-zysz!QŚć.Dzień afrykański :rokończył referat Aluny OwsLej.czuk z Łodzi na terna ,t s<wsQwan!i'aniektórych pojęć iY'PO!ogic:mych w etnognaJij<jna przy!k1ad..zi'e AfTyki- Z'J.<Ch. WY'S1tąpienie wzbudziło SipOD:o dyskusji, 00 jest dowodem 'ciągłej aktualności problemu adekwatnośc,i pojęć teoT1ety'cznych do rzeczyWliJSltoślCi empiTy,cZJnej. Dl'U'gi d~ień obrad, w przeważającej części poświięc0;ny problemom Azja', za,inaugurował,o wys.tąpien;ie Sllmdenta Kiatedry Etnografii z POZJl1<alllia, Krz)'lslZ.tofaŚdsłego. Zrelacjonował on przebieg i wynikii wyprawy "Indie 76", sZJczegó1nąuwagę poświęcając badan:iolffi wś'ród pó~noclnolindyj,s,kj,e,goplemienJia Bhilów. NastQpni'e Lech Bernasińs'k!i po'informował o .mająoej się odbyć w przysz!yml'oku, z T'amierui,aKatedry łódzkiiej, wylpmwie <s·tudenckiej do Af,ganiISltalllu.Wiele ceTI'nych uwa'g i komentarzy dla studentów z łxx1Z1izawierało wytStąpieniia mgra Ma'I'ka Bero rz Pozna'll'i1a,który obsze['[l:ie omówi! E,tmo'logj,cZll1ą Wyprawę Azjaty'c:ką "Ewa 76" do Afganli!Stanu. O zamierz.etrlia,Ch ZJolf;gailiZJo,wania w 1979 r. wy/pr,awy s<Ludenckiej do Ameryki Pdudn.i.owej (K'Olumhia, Ek'wadio<r,Peru) pn. "Amped 79" poiU1f,o:r:mowałzebr.anych k,ierQwnik gl'U'PYorga.nim,cyjnej, Andmej Antczak. Pod-o'brue jak i nad SEE "Afryka 1976 - 7'7", tak li nad tą wyprawą patronat Slpmwuje m. in. Koło Naukowe Studentów Etnografii z Poznania. Na zakończenie Atnda'Z'ejKrupiińsik:i z Kira'kowa poJilnfo.mował o planach wyjazdowy,c,h studentów I1Jamtej,szejK'a,tedTy na stacjolllaame obozy ibadawcZJena WęgTy li Słowa,cję. Przebieg obrad !i cała dy,s!msjJa dowodnJie wskazywały na oelowQść i doniosłość !'ealizowamia wypraw poza,BUl'opej:sJcioh\por'zezetU1o~nafów. KOl'zyś'ci z takich prreds'il,'Wzięć'są aż nadto widoc:me: l1l1Jteresuj~cermateriały badawcze, kolekcje muzealne, szereg popul,a['lllo[)a,uk,owy,cha'rtykuł6witp. Poza tym 'poszerwją one Z1akres badań P<'lskiej etmografili, skOllioOOJWQWanej przecie ws:zystkim lI1a za'gadnienli.ach kmjowycll. Uozest n:ioc y s'esji spotkali się ,także z pr,a'oownikall'TliKatedry EtU1ogl'aHiw Poz:naniu, gdzie prof. dr Zbigniew Jars:iewkz przewodinirczyl rozmowom o dorobku i zamieJ'ZJeniach .tutej.szej ,p1acówki. Sesja była <Jkazją do ,podjęcia 'r,o'zmów w 's'pora'Wiie wSlpófprr-acystudenckich Kół Naukowy,ch wszys-tJci,chkatedr uniw.e'rsy-teckkh w Polsoe. Postalllowiono po.djąć wys<i1kiw spr,awie wymiany bibhografii, orgalrLiZ)owaniawspólnych badań terenowych, ccrr'ocz:nych sesji Situdenckric,h (,następna odbędzie się w Krakowie), szybszego przepływu ini'oorma,cji (m.iln. dotyczy to infonmowartia 'się O' tema:ta'ch zamiorzony'ch prac rnagi:stersiklk1h). Spotkanie p>OśWlięoonebliż'szym ustaleniom w tej kwesti-i odbędzie SIę joes.zczeW tym roku we W'rocłaWliu. Michal WKŁAD POLSKIOH KONFERENCJA Buchowski, Wojciech Burszta BADACZY W POZNANIE KULTUR LUDOWYCH I PIERWOTNYCH ŚWJ:ATA NAUKOWA WE WROCŁAWIU, 24 - 25 LISTOPADA 1978 R. Wprawdzie żadoo z uniwersyteckich ośrodków etnografi<c:mych w Po1soce, am też. zakładów tego typu zgrupowany,ch w Insrtytlloie Hrist<J['ii KuHurry Materiialnej Pclskiej Ak;a.demii NJa,uk, nlie prowadzi. pr,o'gJramowy,oh badań !nad wkładem nauki oclskiej w ,etmografdczne badaU1ia na świeci'e, powoli jedmak i w tym temade nas tę- �Kronika 379 puje peWlne ożYWli·enie.Nie jest '!lo jednak ten wymiar, jatki !pOwinny ollosdćprace z tego ZJak,reslU,bo zaległ{)śc1iw 'tej d:z;ioo2Jiruie mamy ogromne, bowiem r{)la Polaków poznających kultury ~ud()Owe i rpierwQ'i'ne śWli'ata byla ll1apraWidęnieba,gatelJn<a.Akt·ualnie jednak jesteśmy świadka'mi ZJor'ganiZJow.a.ni.a. Iniespeln'a w c,ią,gu pięCliu loat tTZJech k(ln.fe~'encji etnOgTafj'czny,ah PO<ŚWlięC-oIl)'lch tej 'Problemat)"Oe. WlSzystkie <Jll1eodbyły sil; we Wrocławiu z :inicjatywy wrodawlSkiego ośrodka e~!l1ografJiczneg{) 1. Jes:t t,o temat rni.cZJmi'eTni·e in ter,esują'cy, mało .zbad.a.rnyi kawy podejmujący go napotyk.a na bogactwo różnorodnych ;mater,ialów źródłowych. Mówiono o ~ym podcza,s ostatniej kornfe:rellicj:inaukowej na temat Wkład polskich badaczy w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata, która od'była 'się w drui'ach 24 - 25 listopada 1978 roku we Wfloc!.aWJi·u.J'ej o.ng'arniz,a,tor.amibyl!i: K>Olffiite.tNauk EtnologiczmyC'h Polskiej Akademii Nauk, Katedra EtJnograLi:i Un~'Wersytetu Wroclawskioego oraz Polskie 'Dowa1rzy's'two Ludoznawcze, Oddział 'we WrodaWJiu. Całością pra'c OIl'ga:nimcyjil1yoh kierowali: pirof. dr 'ha:b. Zbi~niew JoasieWli'czz ra.mieni<a Komitetu Nauk Etnologiczny'ch PAN ,i doc. dr hab. Edward Pietraszek z ramienia Katedry Etnografii Uniwer.sytetu WrocłaiWS'kiego. Zadaniem 'kcnfe-rencji było pTlZedlSt:awieil1~e i Iplf'ZJedyskutowanie pol:s:kli1chbadań -o:bejmujący'Clhludy i :kuli'UlfYpoza rpolls:kimt.erytorium etnicznym na przestrzeni od XVIII do XX wieku. SZJezegółoWlegouwzględinienli'a wymagają bowi-em w tym ohsze.nny,m tema'cie .mebod<llogi,czne li teorety'czrne pr<>bloemy betdań !Je.renowy'c.hprowadzonych Ipr,zez Polaków nad k'lilotU'ramiludowymi i piel'WQltnymi świata, jak rÓWll1ie'żwy,k'O'nany'ch IprZJeznich opl1a1oowań sys;tematy,cznyc·h. Na oberny:rn eta!pie k'szialt'owanliasię Zia'interesowań tym zagadnieniem ważne zma,czenie ,ma także przypomnienie i ,omówienie dOf'ohk·u wybHnych badaczy, z uwypukkniem ,pod.stawowy'ch cech i'oh Ipl!"a,cybadawcZJej, stawiall1)'lch celów, przyj'mowa'l1yoh Z<\łożeó,1Itd.,oraz oddfZJiaływani" ich nJ<lnaukę ljJ<>lskąi obcą. G'eil1ewlizując,pookreŚ'ł:ić rn'ależy ZJgodruiez z'alożooiami p'I'O'blemowymi konferencji, że w hisltodi etno~rafii poLskiej niezbędne jest przedstawi,enie całości badań empi.rY'cZJny'chi publikacji syntetyzujących 'or.az waż'!1l.iejl$z)'lchIPOIPuloaryzators1-:ich 'oN oolnietSii·en,ju do S\·owiańs,zczyzmy, Europy .pOZJasłoWliańskiej,Azji, Aust-ral1i li Ocearndi, A IrykJi oraz Amery:kli Półn<lcnej i Połudrni'Owej. CeLem konferen!cji było więc zwrócenie uwagri.n,a stan 'i zarsób pubLikacji po1skioh ,0dnoszącyClh 'się do etno'groafii Eurorpy i sWlia,taoraz :niezbędnych Ipota:zeb w tym zakresie. Ponadto ehodziło o powiększernie u:społu ludZJi,k,tórzy w rezulta,ciie kon.f.erencji mogLiby odk:.ryć nowe możliwości badawcze i o:kreśl,ić s>wojoe 'micjosce w ty·ch badaniach, wYimagających cz;;sto, udążliwych poszJUkiwań, Żlmudny.ch sy:n~ez oraz thllmaczeń. W.ielou'bowiem pOllsKkh !badaczy pTa'ee swe publikowało Ipoza granicamiklr.aju, stąd też pełny obr'az dorobKU naukowego tych post'a'ci wyJma-ga <także Jllcmych kwererud bibLiogr.a.iiic.zny,ch. Na progr,a.m kOil1fer·encji złożyły się a:.efemty 2 li dyJskU'sja poświęcorne różnorodnym aSipektom polsku.oh badań kuUur ludowych i :pierwotilych śwJiJata. W obradach Pierwsza z tych konferencji odbyła się w 1973 r. i poświęcona była kontaktom polsko-rosyjskim w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji ukazały się w specjalnym tomie zatytułowanym Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, pod red. Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego [w:] "Monografie z DziejÓWNauki i Techniki", tom CIII, Wrocław 1976. Druga konferencja obradowała również we Wrocławiu w 1976 r. i poświęcona była pamięci Aleksandra Godlewskiego, wybitnego etnografa i etnologa, profesora Uniwersytetu Wrocławskiego, badacza ludów Oceanii. Materiały z konferencji ukazały się drukiem pl. Ludy i kultury Oceanii. Sesja pośWięcona pamięci prof. dr. A. Lecha Godlewskiego, pod red. A. Palucha, w: "Acta Universitatis Vratislaviensis" nr 435, Wrocław-Warszawa 1979. 'Tematyka posiedzeń plenarnych: prof. dr Zofia Sokolewicz, Polskie etnograficzne teorie kultury a badania terenowe ich twórców; dl' hab, Andrzej Paluch, Zalożenia metodologiczne funkcjonalnych bada", empirycznych Bronislawa Malinowskiego; dr Zbigniew Biały, Kazimierz Moszyński jako historyk i teoretyk kultury słowiańskiej; prof. dr Richard Jerabek, 1 �380 Kronika uczestniczyli etnografowie - z natury rzeczy najliczniejsi - z katedr uniwersyteckich, Insty,tutów .Polskiej Akademii Nauk ,i muzeów, ,a także jt;zykoznawcy, history,cy oj geografowie interesujący się tym problemem. Zaproponowany porzez Oirg.a·nll7Jaiorów tok ,obrad rozpocząl slię pos:iedzeniem plen:o.nnym. Otworzy! j,e :prof. dr ha.b. Józef BUIr'S'zta,który ujmując w perspektywie historyc7Jnej probIematykę polskich badań .etnografi'czmYCih w różnych rejonu'ch świata pod.a! ich klasyfikacje, dzJ.eląc je ,na prace o ,charakterze wybitnie materiałowym orazOlpracowania syntetyczne. Ws,k'aZJują'cna duży dor,o·bek w obu tych katego,ri-ach podkreślił, że probIematyka konferencji nawiąZJuje do dwu szerokich problemów ba'dawczych sf<o~muł'owanych podcZJaiSK'ongrmu Nauki Polskiej w 1973 roku, któr}/lmi są: "SwiactomooŚĆ historyczma n,a~'odu polskiego" i "Polskie dziedzictwo kulturowe". Z prZYCzyn ruBzale:imydl ,od Q'rga.rui=torów konferencji część referentów nie przybyla do Wrocławia. Spowociow,a!o to zna'czne us:zlczuplenie rozpatrywany()h problemów oraz zna'czm'e przemiesmnie w terrminarzu obrad.· KoniecZJność ta zaistniała już pod'cZJas posiedZJenia pl,enamego. Jak,o pierwszy wystąpił na tym posiedzeniu dr Z. Biały z T{~feratem poświęconym Kazimiel~zow,i Moszyńs'kiemu. Autor, poruszający się znakomicie po obszar,a.ch zainteresowań badawczych Moszyńskicgo, przedstawił j-e~o z·asługi jako historyka i teoretyka kultury. Doko'nuł on wnikliwego :przeglądu jego zasług badawczych, w których przejawia "it; wiele wątków i problemów ze sfery teori·i kultury i hi-sboI'iiSłow.iańszczyzny . .lako badacz dawał Wpływ polskich badaczy na kształtowanie się czeskiego ludoznawstwa; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Polskie potrzeby badań porównawczych nad historią kultury ludowej w Europie. Tematyka referatów w poszczególnych sekcjach: sekcja Europy: dr Witold Armon, Badania Eugeniusza Frankowskiego na Półwyspie Iberyjskim; dr Władysław Baranowski, polskie zainteresowania kulturą ludową północnych terenów europejskiej Rosji; dr Danuta Tylkowa, Polskie badania nad kulturą pasterską Karpat i Bałkanów; doc. dr Bronisława Jaworska i doc. dr Maria Biernacka, Polskie badamia w Bułgarii w okresie powojennym; doc. dr Adolf Dygacz, Badacze polscy kultury ludowej na terenie Czechosłowacji; sekcja Azji i Ocea· nii: mgr Antoni Kuczyński, Polskie badania etnograficzne w Azji północnej. środkowej i wschodniej; doc. dr Henryk Swienko. Feliks Kon - badacz ludów Syberii i rewolucjonista; dr Sławoj Szynkiewicz, PrOfesor Witold Dynowski - inicjator polskich badań etnograficznych w Mongolii i jego założenia badawcze; dr Jerzy Wasilewski. Podstawowe kategorie języka symbolicznego w kuLturze tradycyjnej Turgutów mongolskiego Ałtaju; dr Iwona Kabzii,ska-Stawarz, Adaptacja młodZieży mongolskiej do środowiska pasterskiego; prof. dr Zbigniew .Tasiewicz, Zespół do Badań nad Kulturami Azji Środkowej Uniwersytetu Poznańskiego im. Adama Mickiewicza. Cele, założenia, wyniki prac terenowych; dr Krzysztof Wolski, Polskie badania etnograficzne na Środkowym Wschodzie; dr Leszek Dzięgiel, Polskie badania współczesnego Kurdysta'nu irackiego; mgr Barbara Kopydłowska, Polskie badania Oceanii; sekcja Ameryki i Afryki: dr Krzysztof Makułski, Polskie badania etnograficzne w Afryce poludniowej, dr Ryszard Kantor, Badania afrykańskie Andrzeja Waligórskiego, dr Krzysztof Zielnica, Relacja Józefa Mi!kowskiego O wyprawie dahomejskiej; mgr Mieczysław Tracz, Uwagi o etnograficznych badaniach w Egipcie; doc. dr Maria Paradowska, Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce Południowej; dr Barbara Golda, Stan i potrzeby badań nad kulturq zbiorowości polonijnych w USA; doc. dr Jadwiga Kucharska, Badania nad Kaszubami w Kanadzie. Ponadto w ramach obrad wygłoszono szereg komunikatów dotYCZ'lcych publikacji. opracowań i zbiorów związanych tematycznie z wkładem badaczy polskich w poznanie kultur IUdowY~h i pierwotnych świata. Oto ich tematyka: mgr Teresa Zakrzewska i mgr Elżbieta Karpińska, Tematyka prac habilitacyjnych, doktorskich i magisterskich opracowanych w polskich placówkach etnograficznych, a dotyczqcych kultur pierwotnych i ludowych; dr Zygmunt Kłodnicki, Tematyka pozapolska w pubLikacjach i w materiałach archiwalnych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; dr Henryka Romańska, Relacje etnograficzne w czasopiśmie "Ziemia"; mgr Barbara Czuchnowska, Kolekcje dotyczące kultur pozapolskich w zbiorach etnograficznych w Polsce; dr Krzysztof Makuiski, Kolekcje egzotyczne w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Warszawie; mgr Zbigniew Sicrszuła, Historia powstania, główne kołekcje i perspektywy badawcze Muzeum Azji i PaCYfiku; mgr Mieczysław Tracz, Materiały doty' czące społeczeństw pierwotnych w Katedrze Etnografii Slowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Kronika 381 zawsze Moszyńskipierwszeństwo faktom Iprzed hiipotetycznie brz.miącymi sformułowimiami. Moszyński pojmują'c etnogroifię jako naukę zajmującą się badaniem zrębów kultury, poprzez swoje :prace z tego zakresu rozs'zerzył nasze poznanie świata, :} to czego dQkonał, slanowi wielki wkład w 'rozwój poznania ludzkiego. Przyb~iże.nie zasług tego czołowego etnografa 'polskiego :i teoretyka kultury 'spotkało się z dużym zainteresowaniem słuchaczy, którzy raz jeszcze mieli możliwość przekonać si!; jak WIi,elesfer kultwy ludzk'iej 'obejnl!ował swymi 'zaiJnter'Cso'Waniami bada'wczymJ. Niejako poza oficjalnym programem -obr.ad,plenarnych w pierwszym dniu konferencji wystąpił dr Leszek Dzięgiel z 1nstytutu Rolnictwa i Leśnidwa Krajów Tropikalnych li Subtropikalny'ch Akademii R!01ni'czej w Krakowie. Do dyskutowanej ,coraz powszechniej w kraju użytkowej ,roli etnografii dorZJucił on szereg warlo'ściowych uwag z pozycji uczestnika interdyscyplinarnych grup cks'pc'rtów, które na zlecenie tzw. krajów ro:zwijający'ch się pI'owadzą specjahS'ty,czne badania zwi'\Z<.lnez ro,lni,ctwem. lic jes·t to ,oczywiś'cie pow.szoCchna w P:ols'ce fo-nma udziału etnografów jako eksrpertów w centrala'ch handlu zagranicznego, a także grupach roboczych podejmujących usługową 'dzialalność w zakresie TOZJpoznawania tradycyjnego moddu gostpodark'i rolnkzej i określanie jej prognot Tozwojowych w krajc.ch tropiku i subtropiku. W każdym bądż razie jest to problem interesujący, daj,]cy etnografom nowe pok do dzi,alania. W dru&im dlliiu obl'ad odbyły 's'ię Po~iL'(]zeruia trz.ech sek'cji, tj. Europy, Azj' i Oceanii oraz Ameryki ,i Afryki. Organizatorzy konferencji 7Jdecydowali się na taki podział obrad, bowJ.cm zgłoszone 'I"eferaty, zgodnie z wcześniej przyjętymi założeniam~, dotyczyły tych obsz'arów. Sl'kc;a p,ierwsz.a poświQcon:a Europie :pI'O,wadzona byIa przez prof. dr. A. Kutrzebl;-Fojnaro'wą Prezentowane w jej ramach referaty dotyczyły polskich badań etnograficznych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Czechosłowacji oraz Bułgarii. Pon<Jdto z.aprezentowano także polskie za,iJnteresowaTJJia kulturą ludową pólnocnych toronów europejsk,iej 'części RO'sji,a także pols~ie badania nad kuliul'<! pasterską Karpat i Bałkanów. W sumie problematyka I1ozważan:a w ,tej sekcji ujmvnila L:.naczny ddicyt wiedzy o faktycznych zasługaoh etnografii polskiej w poznaniu kultury ludowej Europy. Wkład tilll, ,chociaż bez ·porów.na,nia :mniejszy od wkładu w polskie badania ,etnograficzne na terenie Azj,i, wym.aga jednak pewnego u,;y,'tcm<Jtyz.owania, ponieważ do ,chwili obecnej wiadomości z tej dziedziny są nilzmll'rnie fragmentaryczne. Najbogals.zą problcmatykl; zw:iólza.ną z tematyką konferencJi zaprezentowano w ramach sekcji obraduj,jccj nad wkładom Polaków do wiedzy o kulturze l:.;Uów Azji i Oceanii. ZgruPQwane w tej sekc}i 'referaty dotyczyły hi-stori i polskich pe11etracji etnograficznych na omaWiianych 'obszalrach, a także badań prowadzony'ch wspólcześnie, Z przyczyn niezależnych od 'organ1izatorów konferencj:i_ wypadła z toJ·w obrad cala problematyka badań mongolskiDh pf'owadzonych przez zespół pod k!erownictwem prof. dra Witolda DYDtowskiego. Ponadto nie wygłoszony został również zapowiedziany relerat mgr Ba,rbary KopydłowskLi,ej, poświę.cony polskim h:1d:miom Occaulii. Sekcja ta z.gromadziła najlicznoiejszy z.cs1pół uczestników konfeH'ncji. Jej obradom przewodniczyli kolejno priof. dr T'adeu:s'z Lewick,i i prof. dr Zbigniew .Jasil'wicz, doc. dr Henryk Swienko. Obszerne wprowadzenie do obrad zawierał refm'at mgr Antoniego Kuczyńskiego, 'poświęcony /polskim badaniom etnograli<cZJnym w Azji północnej, środkowej :i wschodil1.iej. Prredstawiono w nim p;erwoci-ny ·po,bki·ch zaii.nteres·owań etnogr:afi·cznych na omawialflym o,bsz.arze, sięgające r:ocz,jtków XIII stuleci,a, kiiedy 'to mniJch z W,roc!awia, Benedykt Polak, �382 Kronika odbył długą podróż wgłąb Azji. Kolejno w układzie chr()!J1ologiczny.m zaprewntował auto,r Bola'ków podróżujących po Birmie, Indiaoh, Indochin,ach, Japonii, Pcrsjli 'i inny;ch :rejonach Azji. PtrzeWlijały się więc w referaoie ciekawe 'postacie Gas:pra da Gamy, Jędrzeja Rudominy, W'ojciecha Męcińskiego, Mi,chała Boy.ma, 'Władysława DOToszeWli<:za,HierClU1JimaDrzewiecktego, Gabrliela Lątowskiego i innych, Przy okazjip~ezelIltowania ty~h -postaci podkreślano w r'cferacie ważną rolę polski'ch .misji :ka'bo.liokic,hna tererJJie Azji, temat do dZJi!S:i,aj mało znany, cwk'ający na swego dziejopi'sa. Olbrzymi ohsza'r stanow,iący przedmiot rozważań wspomlliianego powyżej referatu wy zna'czai kcnieczJDość zaprezentowania najważniejszych zasrug Polaków w dzJieja'ch pOZinawania Azji i ciekawsze fakty z tym związane, Niektóre z 'problemów, zasygnalizowane tylko przez A. KuczyńskJi'ego, znalaziy SZC'fszeomówienie w wySltąp;icnia,ch innych referentów. Tak wi~c doc. dl' Henryk Swienko w sposób niezwykle i'ntercsują'cy ukazał postać zmanego rewO'lucjon i,;ty Feliksa Koona, jako bada'cza ludów Syherii, a dr Krzysztof Wol'skli wystąpli! z ciekawy,m refera,temomawiającym badani,a polskich ctno~rafów na Środkowym Ws'chodz:ie. Dużą część wystąp;ienia poświęci! K. Wolski swotm hadani'om w Afganis,tanie, Irame, India'ch, Nepalu i Pakistanie, a pon,adŁo wspomniał o innyoh PoLakach penetrują'cyoh w ostatnich Jatach te obszary. Jednym z nich je:;t Leszek Dzięgiel, który podcZJas 'Plenam,ej s,esji w pierwszym dniu obrad ,przed'stawił informację na temat :i1nterdyscyplinalrnych hadań prCYWadZJonychprzez polskioh ekspertów z Instybutu RolJnictwa Krajów 'I1rQpikalnych li Subtr'Opiik'alnych Aka,de:ni'i Rolniczej w Kr,akowie. W 'ramaoh obrad <tejsek'cji wy'Stą;p:ił'On ,równiież z referatem poświęconym 'p<J1lskilmbadaJnio.m wSlpókz€lSlIlegoKurdystanu irackiego, w którym 'S'koncentoował się przede WlSzy~tk,im na wla'sll1ych badaniach tego obszaru, WprawdZJie gr>upa badawcza, w której u.czestniczył L. DzięgJiel zajlmował.a Soięgłównie badaniami nad tr,ady'cyjną kulturą agrarną omawiane!1io obszaTu, na ich marginesie po,czyni! on jednak interesujące obserwa'cje doty'czące różny'ch dziedzin kultury. W pewny,m kontekś·cie do omawianej przez K. W'olskiego i L, DZJięgiela problematyki nawiązywał rreferat prof. dra Z. J'J,lsi,ewicza, który berował wyprawą etno~af:icZiI1oąZespol,u do Badań nad Ku 1t'urami Azji Srodkowej Uniwersytetu im. Adama Mi'ckJiewlioczaw Poznallliu. Wy;prawa ta, zorganizowana staraniem jej kierownika, 'odbyła się w roku 1977, a 'Ulczesbni,cykonferelIlcj,i mi,eli 'możliwość dowiedzenia się 'o jej 'ce1a'ch, założeni,a'ch li wynikach prac badawc.zychZJanim ostatecznie calosć zgromadzonych rmateniałów ukaże się dl'ukiem. Wyprawa zgromadziła ba'rdZJO,cenne .materiały i w z;na'cZJnejilości ,z różnych dziedziln kultury. Materia!y te ukazują przemia'ny :aachodzące w k'ultu,rze ludowej (Jmawiia1nego obszaru, a j,ch zarejestrowanie stanowi ważny dokument wzbogacają'cy naszą wiedzę o tej ,problematyce oraz stanowi 'Pewną kontynua'cję polskich zairnteresowań tymi obsZJa'l'ami w XIX stuleciu. Podobnie jak poprzednio, rÓWlf1ieżw s.ekcji tTZJeciej obradującej nad wkładem Polaków w badan'ia na Iterel1Ji'eAfryki i AJmery;ki ZJabra.kło paru referentów, którzy z przy'czyn n:iezaleiJnych ,od ,orgalllizatorów k'onfere:n'cjli lIllieprzybyli do Wroc!awia. Zapowiadiają'cy 'się interesująco program obrad m'u'siał więc z koniec ZIIl{l'ŚC i ulec znalczmemu uSZJCZJu1pleniu, Str.esZJcZJającjednak na}ogólniej !problema'tykę p~'ZJewid2Ji,aną progr,amem podkreśLić iI1!ależy,ż'e doty;czyła ona mało z:nany,ch w dz:iejach naszej etl\1ografili polskli,ch badań afJrykańskioh Andrzeja Waligó:rskieg'O oraz p{'lskkh 'Penetra'cji w Amery;oe Południowej. Ponadt'O w ra,mach sek'cji zgł'o-swno niezrrniernie ważny problem stan,u oj pO'trzeb 'badań nad kulturą ZJhiorowośc:ipolonijlnych w USA, a ta'kż'e referat su.mujący doty;chcz~sowy dorobek w bada[l!iaC'h nad Ka:5'z,uhalmiw Kanadzie. Ciekawe infoOiI1macjezaWlier,ał refera:t dra Krzys,ztoia �383 Kronika Zie1ni'cy, dotyczący ,H~,lacjiJózefa Miłkowskiego o wyprawie dahomejskiej. Oprócz 'spostrzeżeń o kulturze ,ludów Dahomeju, rela'cj,a ta jes1t doskQlIlałym obrazem losu jej autora uwikłanego w za!skakują,ce wydarzenia ,spowodowane niewo,lą Oj<czyzny. Flodobnych J. Miłkowskiemu wędrowców wielus'P'otkać mOŻlna w dZliejaoh naszego narodu, a część z ni<Chpisując Iswe wS'PoffilI1ien:ia 'utrwaliła na Ikh ka,da'ch obraz kultury ludów, z k,tóry1mi się ISJpotkaliw Azji, AmerY'ce czy Oceaniii. Odkryty przypadkowo przez K. Ziel,nicę ,mat,ed,ał jest j<eszc2'!ejediny1m dowodem na to, że ko1l1Jiecznejest wnikliwe 'Przeanaliwwanie polskiego pamiętn:ikairstwa pod kątem jegc zawartoś'Ci etnognaflicZlilej. Jest ,to jeden z waŻikJkh problemów badawczYClh w ogólnym temaCJie: wkład 'Polaków do wiedzy 'o kulturach ludowych i pierwotnych świata. Problematyka konferencji - zgodnie z,resztą z założeniem - była if·ozległa, toteż warto jeszcze wspomnieć o komunikata,ch dopełnia,jących dwa pmcowite dni obrad. Komunikaty te dotyczyły pu'blik,a'cjii, opracowań i zbiorów związanYich z temwtykąkonferencji. Część z nich obejmowała hiSJtorię kolekcj,i etnogl'afi'cZlilych dotyczącYCih kultur pozapolskich w z-biolralchetnogm:5i<C:mychw Pols,ce, inne natomiast traktowały o mater:iałach a1whiwalny'ch li drobnYich publrkacjach roz'pa.'oS2JOnych w czacSopismach. O tym, jiak dalece aktua1JnJi,ekifajowe pla1cówki ebnograficzne zajmująSlię tą problematyką, ,informował wy'czerpujCl'cy komunikat mgr mgr Teresy Zakrzewskiej i Elżbiety Karpińskiej, 'Poświęcony tematyce pra'c habtillitacyjnych, doktorsKJich i magi:S't'erSikichopra,cowatnY'Clhw polskiclh pla1cówkach etnografic:my'ch, a doty'czącyc·h kultur lpierwotnych ,i :ludowych świata. CałOIŚĆobrad IPosrzJcz-egóLnytClh 'sefficj1i'Lamffinęło posliedz,enie p['enal1ne, podczas którego prof. dr A. Kubrzeba-iPojnarowa wygłoSJił'a ref'eflalt na temat Polskie potrzeby badań porównawczych nad h-istorią kultury ludowej w Europie. Oprócz zaprezentowania poLskjlch potrzeb w ty;m :zaklr,eSlie,wynikającYClhze sł,abego jak dotychcza's za:interesowani'a ,Slię u HalStą problematyką, refer,at ZJawier,ał linteresujące w!adomo&ci ,o w:spółcze:'illli'e'prawadZJonytch prac,a'ch 't1Jadty1m zagadnieniem w innych kr.ajach euro'PejSJkioh. Kończąc, należy podkreślić - zgodnie z tylm, 00 'stwi'erdzoIl1'Ow ,ożywi,onej dyskusji - że obl1ady konferencjli uznać należy ZJaważne wyda'rZlenie w polski'ej 6tnQgrafh. Mówił 'o tym ,między innymi w :zalwńczeniu kon:Eerencjli doc. dr E. Pietraszek, .podkr,eślając wielość <omówionyeh ZJagwdnień, wśród który,ch Zlnalazło się sporo ref:.eksji prakty1czny'ch, jak również wiele elementów teoretycznych. Konferencja umożliwiła zatem uświadomienie tego, co już podkreśUłem na początku s}>rawo2'!dania,że konieczne jest ustalenie jednoHteg)o programu badań nad wkładem badaczy polskich w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. Antoni Kuczyński SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GLOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1977 DO SIERPNIA 1'978H. A. Oddziały i członk'owie W okresie sprawozidawczym Towarzystwo posiadało podobnie jak w ub. roku 19 Oddziałów. L:iczba !członków we wszY'stkkh Oddziałach wg stanu na dzień �384 Kronika 3) sierpnia wy/t1Iiosła 762, w tym 3 członków pr.awny'ch. .Jest to o 18 członków więcej niż w ub. okreslie .spmwowawczY'm. Mamy w PTL nadal 6 człOlflKówze Słowa,ck,iego Towarzy'stwa Ludorzmawczego w BratysłaWlie oraz 17 członków honon'wych, w tym 11 za,~.a1!1.icZillych. B. Władze Sklad władz Towarzystwa, wybranych w dniu 13 IX 1976 r. w Krakowie na sprawozdawczo-wyoorczym WZD, uległ zmiaJnie na skutek zgonu 3 osób. Zmarli .dwaj ,czlonkowie Zarządu Głównego, za:słu:ileni dZiałacze naszego Towarzystwa dr Bolesław Łopuszań'ski z Krakowa oraz mgr Piotr Kaleci,ak z Mszany Dolnej, a także wieloletni członek Sądu Koleżeń'skiego dr Tadeusz Prus-Wiśniowski z Myślenie. Na 'ich miejsce dokoolptowano na pos'iedzeniu Iplenarnym ZG w dniu 14 września 78 r. 2 Slpośród zastępców członków ZG. Postanowiono, by do następnych wyborów nie uzupeŁniać składu Sądu K'oleżeńskiiego. Or.ganiz;a'cyjne organy Zarządu Głównego: biu.ro adminis,tracyjne, biblioteka glówna, redak,cj-a LL i "Ludu" we W,rocław.iu, ODiIE PTL w Łodzi o,raz pracownia DWOK w poz'naniu zatrudniają lącznie 17 pracowników. 2. D i.a I a I n '0 ść Za r ząd u GIówn ego jego agend A. Działalność 'ogMno-organiza,cyjna ZG W okresie sprawozdawczym ZG odbył 2 posiedzenia: w dniach 3 IV 78 14 IX 78. Prezydium ZG odbylo pOIsiedzenie w dniu 12 XI 77 w Poznaniu (glównic sprawy wY'dawnkze). Główna KomisJa Rewizyjna prz:eprowadził'a 3 kontrole w dl1iiach 20 - 21 XII 77 w Ośrodku DOIk. ,i IIIlf. Etn. w Łodzi, 17 - 18 III 78 w Redakcji DWOK w POZJoaniu or,az 6 - 7 VII 78 w ZarządZlie Glównym PTL. Sąd Koleżeński w okresie s'prawo-zdawczym -nie ,odbył ż.adnego ·posied·zenia. PTL posia:daswego .przedsiawiciel.a w redakcji "Demosu", który biCEP ·czynny udział w pracach zespolu fedakc) jnego (prof. dr A. Pojnarowa). W.spółpra,ca z Czeskim Towarzystwem Ludoznawczym rozwija sit; nadal po'myślnie, m. in. przez wymianę delega,tów na zjazdach i konfer·ancjach t'/ch towarzystw. Prz.edmiotem obrad ZGi Prezydium były sprawy organizacyjno-naukowe, administra'cyjno-finans,owe :i wydawni,cze. Wiele uwagi poświ<;c'Ono z-aległ,oś-ci-omz tytułu sklad-ek członk'Owsł~i'ch, zalecając Oddziałom nadal maksymalne wys'iłki w celu wyegzekwowania zaległych składek. W lutym 78 r., jak zresztą co roku, wysIano z biura ZG ·do wszyslki-ch Oddziałów ,imienne wy.kazy l:z!-ouków zalegających z opłatą składek ,człoll1.kowskii'ch.Zalegl,oś·ci w składkach, znacZJnie zmniejszone w 1976 r., wzrO'sły niestety i wynoszą wg stanu na dzień 30 VI 78 - 20.685,zł. Szczególnie duże zadłuż'enoie wykazują Oddziały w Warszawie (6.000,zł), we W.f'Ocławiu (3.350 zł), w Sanoku (2.340 zł). Wzorowo 'przedstawia :siG 'Oplacan:i.e skladek w Oddziale KTak'owskim, ·gdzie ·oala zalegl,ość wynosi tylko 30 zl na 80 c1.!cnków oraz w Łańcucie i Zakopanem, gdzie wszYSCy czl-onkow,jc skladki opbcili. Dobrz.e jest t3kże w Łodzi, gdzie zalcgl'Ośe.i wynO'szą 360,zł przy 97 czlonkach i w Toruniu 410 zł na 74 człcmków, N:iektó;re Oddziały przeprowadzJily weryfikac.k członków, skreślając najbardziej pasywnych. Członkowie Prezydium PTL utrzymywali ·kontakty z Zarząd<Jlffii poszczególnych Oddz'i'ałów PTL. Dzięki staraniom prof. dr. D. Simonides reaktywowano prac<; Oddziału w Opol'u li Iprzcprowadzono tam wybory nowcg,o Zarządu. �385 Kronika B. Kontakty naukowe Prof. dr Maria Znamierowska-Rriifferowa i dr Longin MaHck:i zaproszeni ZJDstali na nowootwartą wystawę (18 X 1977 r.) pn. "Rozwój Rybołówstwa" w MuZf!um Ry.bołówstwa, Rolnictwa i Leśnictwa w Hlubokiej k/BudziejoW/ic (Czechosłowacja), która był.a połą,czona z rderatalmi 'i pokazem prostych technik połowu ryb stawowych. Prof. M. PriiHerowa uczestniczyła również w lipou br. w konferencji Folklore Sc>ciety w E_agham pod Londynem, gdzie wygł'osiŁa odczyt pt. Some probLems of sea fisher foLkLore in PoLand. Wygłosiła też odczyt o ochronie zabytków kuHmy ludowej w Polsce w Domu Polonii w Lon dY'nie. W X Sw.iatowym Ko,nkresie Nauk Etnologicznych ~ Antropologicmy,ch, który odbył soję w ~rudll1Jiu 1978 r. 'w Delhi, wzi-ęli ,udz~<ał:,przeowooll1i'czą cyKNE PAN prof. dr J. Burszta m'az pr·ezes PTL doc. dr B. Kopczyń:ska-Jawopska i sekretarz gc·n. PTL doc. dr E, P!ietmszek. 1 C. Działalność badawcza W okresie ,sprawozdawczym kontynuowane były praoe z korespcmdeJ1JtCllmizbierającymi mater'ialy terenowe do prac bada,wczych związanych z problemem węzłowym "Pols'k'a kultura Inalf-od-owa,jejteJ1Jdencj-e 'rozwojowe li peI'cepcja". Przepvowadzono także szkoleni-e lich, doskonalono kwestionariusze ba,dawcZte. W dniach 10 - 11 grudnia 1977 r. odbył się II zjazd ,szkole1l1iowy koy'espondent6w terenowych w Uruit'jowie-Zamku 'Przy współpracy -pracowników li 'studootów Katedry Etnografii UL w Łodzi. Z·osotala·omów.iJona działa1ność Sekcji k'CJ'I'lespond-entów PTL 72 lata 1976/77. W zjeżdzie udział wzięło ponad 30 'osób. Lista kQ'res;pondentów obejmuje obecnie ł51 osób. D. Ośrodek DiIE (spwwoZidanie na -s. 388). E. Biblioteka Zarządu Głównego N a b y t k i B i b l i o t e ki. W okrcS'icsprawozdawczym do Biblioteki ZG wpłyn<;ło 695 egz. dzieł zwarty,ch i czasopism, w' tym: 596 ,egz. z wymiany krajowej i zagranic7lllej, 59 egz. z zakupu, 26egz. z darowizn oraz 14 egz. wydawni'ctw własnych PTL. Zakupi-ono książek na łączną kwotę 20.135 zł, w tym dzieł zag,ranicznych za po·śrcdnictwcm Ośrodka Rozpowszechini'aJlJia Wydawnidw Naukowych PAN n<J kwotG 16.413 zł. W y P o ż Yc z e n i.;1. W -okresie spraworoawczym -odnlQtowa'lloow czyie1ll1JiBiblieteki 2010 oowiedz:ini ł476D v,ol. wYPożycZień na .miejscu. Na zewnątrz Biblioteki wypoży'czono 385 \1'01. W ramach wypoży,czeń międzybibli'Oteczny'ch udostęplnianc są również książki bibliotekQIffi naukowym :i publioc7JllY'mw innych miastach. Biblioteka przesyła ['ównież do Redakcji "Ludu" do P'oznania wydawnidwa do recenzji. Udzielane są także informacje bibliograficzne ustnie i pisemnie za'inter'~sowanym. Bib1ioteka współpra'cuje z Zakładem K,atał'Ogów Cootrałnyc-h Biblioteki Narodowej, do którego przekazuje karty katalogow.e wydawtll~ictw za,g)r.aniocwych wplyw;ljących do Bibliotekli PTL. W listopadzie 1977 T. przep-rowad:z,onoskontrum d;;i·eł zwaM)'ch (12540 pozycji i-nwenta.rzowy-ch). Stw.ieooZiOlnobrak 42 ks'iążek. Z z'arobu drU!ków zbędn,ych przekazano książki do następujących instytucji: 1) Bib1ioteki Instytutu Botall1ic2lJ1oego UllLiw.Wrocl.awskiiego 2) Bi'b1ioteki Instytutu Geografi-cznego Uniw. Wrocławskrl.e-go 25 "Lud" - tom 63 �386 Kronika 3) Biblioteki Instytutu !Filozofii i Socjologi:i Uiniw. W.:'ocławskiego 4) Biblioteki Ins,tytutu F1ilologiJiSłowiańJs'!ti-ejUnJiJw.Wr'ocławskiego 5) Biblioteki Głównej Uniwersytetu im. M. Ko~nika w TlOTuniu 6) Biblioteki Głównej UMCS w Lub~iJnie 7) Biblioteki UnJiWe1'sy,tecki.ejw Łodzi. Ogółem 'pr:oekazan'o ok. 290 vol. W pierwszy'm kwartale br. zak,oń'czono pra'ce zwią='e z przepisyw.a[]jiem ksiąg inwenta,rZlowy,ch cza1sopilSmoraz podS'UJmow,a71iemwartości ik'siąg inwentarz'owych. Ustalono waI1tość linwentarzową Bi'blioteki, 'k!tóra na dzień 30 VI 1978 r. wynosi 1.502.077,90zł. W y'ill ia n ,a w y d a w ni c t w. W okresie sprawozdawczym prowadzono wymianę z 218 instytucjami, w tym z 46 w kraju oraz ze 172 instytucjami za grani,cą. Drogą wymiany BibUoteka otrzymała 596 egz. wydawnictw, z tego 8rfl/o z za,granicy. Są t'o główn,ie 'cza;sop:iJsmai wydawnidw,a ,seryjne trudno dostępne w kr:aju. W za,rnfian wysIaliśmy 505 egz.. wydawnictw PTL. Za p<lŚr'ednidwem wy>mlianywydaW[]i,ctwa Towa'rzystwa dOdierają do .bibUotek 'UJIlJtweT'Syteckii,ch, mUileal!l1ych, instytutów naukowyClh i towarzystw w 36 kraja,ch. F. Działalność wydawni<cza W okresie Is<pI'<awoz<iawczym ukazały 'się dru'kiem :następują,ce publikacje: - 1) "Lud" t. 61 2) "ŁódZikii'eStudio Bt71ografi'czne" t. 19 3) "Literatur,a Ludow,a" 1177 4) "IJiter:atura Ludowa" 2/77 5) ,,Literatura Ludowa" 3177 6) "Literatura Ludowa" 4 - 5/77 7) "Litera'tur.a Ludowa" 6/77 oraz spoila planu P AN 8) "Strój kielecki" - 12,00 Łąc=ie: W druku .ZJnajdują 'się następujące publikacje, a) z planu wydawn1cze~o 19771'oku: 1. DWOK - "Ruś Czerwona" t. 57, cz. II, z. 1 30,00 ark. wyd. 11,50 5,00 6,00 " 5,10 10,00 6,00 zatwierdwne - przez PAN: 2. DWOK - "Ruś Czerwona" t. 57, cz. II, z. 2 b) spoza planu PAN 3. Katalog wydawil1:iJctwP'nL w wersji aJI1g. c) z planu wydawniczego 1978 roku: 4. "Lud" t. 62 5. DWOK t. 62 - "Pisma muzyczne" cz. II 6. DWOK t. 67 - "Oprac. me1od'ii ludowych" 7. DWOK t. 68 - "Utwory instr. i wokalne" cz. 8. "Łódzkiie Studia Et'Ilog'raf'i'czne" t. 20 9. ,,Li;t·eratura Ludowa" 1/78 10. "ui;teratulT<a Ludowa" 2/78 11. "Literatura Ludowa" 3/78 85,60 ark. wyd. 78,80 ,a,rlk.wyd. 3,50 30,00 30,00 30,00 30,00 12,00 5,30 5,25 5,30 Ra'Zem: 230,15 a'rk wyd. �387 Kronika W przygotowanliu znajdują się nil' 4 - 5/78 i 6/78 "Literatury Ludowej", ,,Lud" t. 63 oraz koloejnoetomy DWOK. W oprac-owaniu jest ,też kolejny zeszyt APSL Strój limanowski. Wspomnli-eć należy, że ze zbioru DzieŁ wszystkicl~ O. Kolberga 2 wydawnktwa: Ludowa Spółdzielnia WydaWlThiczai PolskieWydawil1iidwo Muzycz:ne dokonują stale wznowień - wprzygQt,owa:nli.u jest wznowien1e tomów 009 do 17 - .przy merytoryczneji edy,tors-kiej pomocy Redakcji DWOK. Redak,cja DWOK, IXJ uzyskaniu w ub. rOiku z PAN dodatkowy'ch funduszy:i pap:eru, przygotowuje obecnie do wydan:ta po 2 romy ['ocznlie. W związku z podwyżką 'cen usIug poligrafii'cZll1y<chZa'rząd Gł. PTL uchwalił one; posiedzeniu w drniu 3 IV 78 podwyżkę cen wydaJWil'1ictw.Od 1978 r. cena 1 tou;u "Ludu" będzie wY'l10sić 60,- zł, "Literatury Ludowej" - 15 zł (zesz. pQdwójny 25, -zł), DWOK 80,zł (do 30 _ark.) i 100,zł (ponad 30 ark.). Bodwyżka powyższa n.ie o'bejmuje subsk,rybeniów DWOK or_az iprenumerraborów "Litffi~atury Ludowej", abonujących to pismo na pod'stawlie u:oczlI1ych przed·płoat, dokOll1any'ch w 1977 1'. a canto Tuku 1978. Planowe wydawan!ie na'szych publ.ikacji napotyka na pow_awe trudnośoCi wynikające z 'odraczaniatermlinów przez druk!arnie (tłumaczą-ce się m. in. brakiem kwalifikowanyoh drukarzy i nadmi.arem zleoeń) oraz ze WLJTOSltu kos,ztów druku. G. Działalność £ill1all1.S'owa Za tWJierdzony pnez Po1ską Akademię Nauk budżet określa wydatki na p<Jszczególne k,ierunki działalnQ5ci 'Oraz żródla pakry,cia wydatków, przy ,czym poziom dow-cji jes,t uwarunkowany pI"awiidł'Owym 'J}ostęPell11realiza'cji doohodów własnych, a więc sprzedażą i .składk.ami czł<lll1kowskimi, a pon.adto nlloeprzekraczaniem wydatków osobowy,ch. W okresie sprawozdawczym kontrole 'przeprowadzone przez terenowe władze fir!ansowe i Zakładu Ubezpieczeń Społeczny-ch nie 'Stw.ierdzają 'u~hybi-eń, natomiast okI"esowc kontrole Głównej K'omisjli Rewizyjnej podkr-eślają wagę nadmiernych zapasów książek w magazynie, jak również ni-e zawsze for-maIną dokumentację, nadsyłaną z Oddziałów terenow)'ch PTL. Dochody i wydatki 'planowane i wykonane w roku 1977 oraz w I półI"ocZU 1978 r. obrazują lXlniższe tabele: L Dochody w 1977 roku: Plan Wyk'onanie 1.846.000 1.846.000 dotacja budżetowa 42.430 11.433 wpływy ze składek ,członkowsklich 442.454 297.416 wpływy ze sprzedaży wydaWll1i-ctw - dotacje na prace zlocone 243.575 497.794 Razem 2.574.459 2.652.643 W roku 1977 PAN przyznała doda,tkową doia'cję w kwocie 250.000,zł na wyrównal11h~zwiększlonych kosztów druku pozy'cji wydawIlliczych. Niewykona:n-i-e sprzedaży wydawni'etw wynika głównie oz ni'eukoń,cze.nia w porę druku tomów DWOK i Stroju kieleckiego. Badan.ia węzłowe zapoczątkowane w p<Jtow~e['oku "praw:ozdawczegQ prrez redakcję DWOK w Poznan!iu 'Stanowią wart;Qść przekroczenia wpływów za pr-ace zlecuneo Niższe niż -planowano wpływy 'składek 'członkowskich dO'ty'czą w głównej mierze składek zaległych z latpoprzednJkh. 25· �388 Kronika II. Wydat.ki w roku 1977: Plan 1. Dzi.aloalność ma,tutowa 0_- DzJLałalność orga'!1:izacyjna - Od,czyty _o_ ZjaZJdy, konferencje -- Biblioteka wydawnicza 3. Usługi Różnica 30a.049 304.423,82 - 116.496 146.636,29 -I- 30.140,29 36.828,10 - 12.471,90 48.300 165.864 -_.- Razem: 2. Działalność Wykonanie 638.709 1.459.575 332.175 2.430.459 ------~ 147.520,-- -------- 3.625,18 18.334,- 639.408,21- 3.300,79 1.153.370,80 415.451,60 +- 2.204.231,61 - 306.204,20 83.276.40 226.228,50 Ad 1. Wydatki 'na dzi.ałalnośćstatutową wykazują w poszczególnych pozycjach przekroczenie lub oszczę<:l'!1oś-di,wSUlmie jednak powstała oszczędność 3.300 zł. Ad 2. Z braku mocy przerobowej druka!l'ń mie ukazały się 4 pO'zy·cje wydawnicze, w wY\l1;irku 'czego 'I1IiewylkOTIaIl1ie ,koSlz'iówwYll10si306.204,- zł. Ad 3. Przek!I'ocnenie nakladów usług ma ,pełne uzasadll1ienie w zawartych umow,"c'h na wykonanie o!kreśl:onych badań węzłowy'ch, co 'PotWlierdzają wpływy za te usługi wyk,azall1e w części I. W pierwszym półroczu żadna z plalnowa,ny,ch pozycji wydawniczych nie wstała zakończona druki,em, wobec czeg'o nie wykonano planu splt'Zedaży. Sprzc>daż usług nalstąpi dopiero w końcu roku, Sciąganiie składek członkowskich na'potyka na t,rudności, p<micw'aż w każdym przypadku wypadałoby dotrzeć do zainteresowanej osoby, wobec tego ,okl'esowo wysyłane są 'Pi~ma do Za;rządów Oddz!iałów z wykazaJmiimiennymii zaległy,ch :skladek. Realiza'cja wnioS'ków poprzedni·ego Walnego Zgr-omadzenia w Łodzi. Obydwa wnios!ki dotyczące: przyznania ;honorowego czro.nkow'Stwa PTL prof dr K. Ziwistowicz-Adamski-ej oraz z-organizowania WZ w Toruniu zostały zreali-' zowane, postulaty -nat-omia'st 'są uwzględniane w bieżą'c-ej działa1ności Towarzystwa. SprawoZJdania z dzial'alnośoCi,organizacyjnej, ,badawcZJej i popularyZlat'Ofskiej nadesłało 12 Oddzji,ałów 'oraz Sekcja Muzealna PTL, Sekcja Korespondentów Terenowych PTL i Redakcja DWOK. Na podkreślenii'e wsługuje :interesują'c.a dZJiał,aln,ośćOddziału w ŁaJ1cucie, który skupia m. in. kilku wybHll1ych pisaJ.'zy i twórców ludowych, a także sum:ien.na praca nowego Zarządu OddZliału w Opolu. Bardzo 'owoona 'była praca Sekcji Muzealnej na:swgo Towar:zy·s"twa, a zwłasZJcza j'ej przewodniczącej prof. dr Marii Znamierowskiej-Priiff€!l'owej, co· sZJCZJegóIni'e milo jes't .na,m w tym spmwozd·a'D'iu podkreślić. H, Vhoclaw, dnia 29 VIII 1978 r. SekretaJ"Z Generalny PTL Pietruszek doc. dr hab. Edward SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU PRAC OŚRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ W 1977 - 1978 R. W roku 1977 w Ośrodku Dokumentacji 'i In.fonmacj.i Etnograficznej PTL, pro'\,\,<ldzonym opod kieruIlJki€'ffi doe. dr ha'b. B. J.aworskiej, z'atTuo-nJionebyły dWlie 050- �Kronika 389 by na pół ciatach (etnograf i sekr'etaI'1ka) o~az j,ednaos,oba na całym etade (etno~ graf). W okresi€ 'sprawoZJdawczym działalność ODiIE kon<C€In,trowała się na zagadnieniach dokumentacjli bibł iogra fk z:ncj, przy czym część tych pcr-ac finansowana byla przez KNE PAN. W r.amach tych prac: - mgr Ewa Ka,rpióska przygotowal,a do pubLikacjii bibliografię etnograficzną za lala 1970 - 1975; 'pra,ce są jesz,cze w toku, ich zakoń'czenie przewidziane na grudzieiJ br.; - jak co l"<J'ku,przygo\o.wano wyb6r 'p()Zycji ,bibEo,gra£icmyc'h za pak 1977 dla międzynarodowej bibliografii nauk spo.jec~nych, wydawanej ,przez Comite Intennational :pour la Documentation 'et la Informati'on des Science.s Sociales (E. Kanpińska); - kontynuowano współpracę z naczelną redakcją kw,a'rltaJonika "DEMOS", przek,lzująC niemie·ckim kolegom stresz,czeIJjia polskich prac etnografi.cznych i f.olklorystycznych. W ramach działalnoś,c'i Ina uży.tek wla.smeg'o środowi'ska etnografi'cz;n,ego Ośrodl'k, na 'Podst.awie zaproszeó przysł'anyeh ~zez organizatQrów,pnekazywał poszczególnym ·osobomi 'placówk,om inf'ol1macje o zjazda,ch i konfer'cncj.ach zagra!nieznych. Ponadto, podobnie j'ak w la,tach ubiegłych, opra,cowa,no za 1977 rok zestaw informacji do k:rondkii "Ludu". E. Karpióskaopra,cowala wykaz z,G-rganiwwanych w PoLs,ce sympozjów, kongr.es.ów i inrny'ch spotkań naukowy.ch z udziałem etno~rafów 'o,raz wykaz 'pru,c magis,terskkh, dokto~s-kich i haJ:jilitacyjny,c.h. L Wiktor przygotowała wykaz eza'Sowyeh wystaw etno grafi'cm y'oh. Zródłem informa,cjii były zaproszenia przesyłan.e do ODiIE z Za'fZądu Głównego PTL, wy,cink'i .pras'owe oraz ankiety ro'zsyła1ne przez OŚ[,<Jdek. Organizacyjnie z ODi'IE związa,na jest Sek>cj.a K'or'espondentów Terenowych PTL, której -pracami kieruje mg'r Z. NeymanowG, w Imiarę potrzeby k<Jnsu1tując dZ.i.ałaln<Jśćz kierownikiem Ośrodka. AJmJinistra'cyj.no-jjiJIlans'OJwe sprawy Sekcji pr<Jwadzone są w Ośrodku. Pracowm/ky ODiIE bra,li udział w zorganizow.aniu II Zj.azdu Kores'pondentów Terenowych, który odbył Isię w grudniu 78 w Uniejowie. W iistopadz,ie 1977 Komitet Nauk Etnol-ogkznych PAN IPowołał Zespół d.s,. Dokumentaej,i BtlO<Jłogiicznejpod lI»"zcwooo'iotwem doc. dr hab. B. Jaworskiej. Zespół ten, w ścisłej współpracy z ODilE, ,podjął natychmiast(J·wą działalność, organizując w Łodzi w dniach 21 - 22 III 78 zebranie ·członków oraz osób w,s;półpracujących do tej ,pory z Oś'r,odkiem. Celem zebrania bylo spowodowUlniie dy,s.kU'sji nad różnymli formami do!ku'ffien\:'lcji, kolejnoŚ·c:ią podej;mowa,nych pr.a'c w tej dziedzinie O'fGZ nad współp~acą polskiego środOW!i:skaetn(Jgraficznego z redakcją ,eza:sopisma "DEMOS". Wstępny r€ferat na temat dziaJ.a.l:ności ·OśTodka przedstawiła T. Zakrzewska. N.a'stę-pnie E. Karpińska wygłosli\.a rdera't rna temat współpracy z lI'edakcją "DEMOSU". W toku dyskusji, z osób uczcstniczą'cych w zebraniu została utworzona sieć kores'pondentów, którzy zobowiązal:i slię systematycmie dostarlCzaćdo ODiIE s,tresZJczel1'i'apra'c dla "DEMOSU". Wchodząc" w 'skł,ad Z€S'połu: B. J.aworska (pTzewodnJj'cząoa), T. Zakrzewska (,'ekretarz) i E. Karpińska (-członek) pTZygotow.ały na VII plenarne posiedzenie KNE PAN, które odbylu siG 2 VI 78 w Warszawie, eks!pozycję pt. Problemy dok:;,mentacji i informacji etnograficznej. W zwiqzku z pr,o,pozycją redakcji francuskiego czasqp.isma etnograficznego "Objets et Mondes", wydawanego przez Musee de l'Homme w Pa-ryżu, Ośr,odek podjął p:-aCe organiz:lcyjlle zwiiąwne ze zgromadzeniem, tłu:m.a'czeniem maz p;rzes.yłaniem dn Francji artykułów ilustrujących kulturę -ludową nas.zego kraju. �390 Kronika Kontynuowana był,a wspóŁpraca z CIDSS UNESCO w Paryżu oraz wymiana materiałów z PracowiDtią Dokumenta,cji. Instytutu Etnografii Srowackdej Akademii Nauk w Bmtysł,awie. Bronisława Jaworska, Grażyna Ewa Karp1J'!ska KONFERENCJE, ZJAZDY l INNE SPOTKANIA Z UDZIAŁEM ETNOGRAFOW W 1977 ROKU S e s j a O ,g ó lo 'P O' l s k a pt. "Tradycje i wspókzesność kultury polsk,icj" (Opole Dąbr1Qwa NiiemooHńska, 6 - 8 V). Organizat'orzy: Zakład FoJkkl'rystyki Wy~szej Szkoły Pedagogi'cZll1ej w OpoJu, Komi,sj.a Kultury Ludowej Opolskiego Towarzystwa K!Ultm:'alno~Oświatowego, Opolski Oddział Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej. Referaty: D. S!imonides, Rola kultury ludowej w utrzymywaniu polskości na Sląsku; W. Nawrocki, Otwarta koncepcja kultury socjalistycznej; J. Damrosz, Społeczno-wychowawcze zagadnienia rowoju kultury ludowej; M. Walińoski, Folklor folkloryzm kultura masowa; S. Gawlik, Spoleczny ruch kultnralny jako forma uczestnictwa w kulturze; S. Czech, Rola Uniwersytetów Ludowych w upowszechnianiu kultury; D. Czubala, Legenda i prawda. Na rr1.arginesie opowieści wspomnieniowych; E. Kosowska, Legenda. Z problematyki gatunku; J. Ługow.ska, Folklor i literatura; T. Smolińska, Współczesne gawędziarstwo ludowe na przykładzie Opolszczyzny; B. Ogr·odowska, Rola Muzeum Etnograficznego; Z. J,aJstrz~bski, Funkcje kulturotwórcze Muzeum EtnGgraficznego. Ucze.stni'cy sesji zwiedz;iJi skans'eJD w Bierkowi·calch oraz wzięli udział w spotkaniu z działaczami kulturalny;mi PirudnJi'ck,i-ego Towa,rzys.twa Kultury w Prudniku. 52 Walone Z g 'l' o lID a d z e n i e D e l e g a t ó w P o l 's k i e g o T o war z y st waL u d o·z n a w c z e g o i s e s j a n a u k o w a pt. "Etnografia ośr·odka p,rzemys~owego" (Łódź, 12 - 13 IX) Orga[lizątorzy: Polsk!ie Towarzystwo Ludoznawcze - Oddział w Łodzi, Katedra Etnografii UŁ. Referaty: B. Kopczyńska-JaworsKa, Kultura środowiska robotniczego w Łodzi; O. Skalnikova: Specyfika kult1ny ludowej w ośrodkach przemysłowych Czech. i Moraw. Komunikaty: E. Pietraszek, Odmienność robotniczego etosu; E. Horvathova, W. Rusnakova, DzisiejSZa koncepcja i dotychczasowe A. Dyga'cz, Folklor badania ludoznawcze kultury robotniczej na SŁo- A. W02Jniak, Stan badań nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Zyrardowa; A. Kuczyńska-Skrzypek, Niektóre elementy tradycyjnej kultury robotniczej; J. P. Dekow;s,j"i, Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego; W. Now-osz, Przekształcenie warsztatu T2( mieślniczego w ośrodek przemysŁowy; H. .r'ohnov'a, Dokumentacja etnografic:na w muzeach czeskich; B. Baziel<i'ch, Zbiory etnograficzne w rejonie wielkoprzemysłowym; S. Łysilk, Obraz kulturowo-spoŁeczny le.~nych wsi górnośląskich (po::a mecką węglową) w dobie ich industrializacji i dezindustriali.::acji; K. Kaczko, wacji; Współczesny stan Katowic; tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysŁowym Gap. Uczestnicy sesji wz:ięli udział w UT<Oczys·tośc,jjubileuszowej 50-locia pra·cy naukowej prof. dr. K. Zawi's:tJo'wi'cz-Adamsk:iej połą.czonej z zebraniem t'owarzyskim. Impreza towarzyszą'ca: wy,cieczka do Tomaszowa M-azoowieck'i,ego·. K ,on f e l' e !fi c j a pt. "Elementy wspólne w kultu'rze Słowian południowych i północno-wsehodnkh ,oraz ,i-ch zna'czenie dla etnograficznych badaJ1 nad etnoge- �391 Kronika nezą Słowian" pośWlięcona ~a2limierZJowi Moszyńs>kliemu . .lózefowU Obrębskiemu (WarsZiawa, 2'5 - 27 X). Organwzator: FQrska Akademia Nauk, Komite,t SłowianoznawstWla. Ref.eraty: N. P.avković, Z prob~ematyki prawa obyczajowego współczesnej Jugosławii; B. Ristovski, Z badań etnograficznych w Macedonii; Z. Sokolewkz, Znaczenie związków między południowymi i północnymi Słowianami dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego; A. Kutrz0ba-PojnaJ'orwa, Józef Obrębski i jego wkład w badania proCeSÓw etnicznych; A. Czekanowska-KuMińska, Trudności łącznej interpretacji wyników cech morfo~ogicznyclt i funkcjonalnych; Z. Benedyktowiez, Kategorie swój K - obcy Kubiak, i diabe~skie ernicznego pogranicza kiego); w kulturze Wyróżniki swego (na ~udowej obcości i przyk~adzie Z. Sta'szczak, a niektóre bajce i prob~emy ~egendzie identyfikacji białoruskiej. etnicznej; Cechy boskie Mróz, Swiadomościowe wyznaczniki dystansu stosunku do Cyganów); M. Pokropek, Metody badania obcego; etnograficznego w (na L. przykładzie Z metodyki pogranicza wyznaczania pogranicz po~sko-~itewsko-białoruskuLtu,rowych (na przy- A. GóraJoski, Metody badania centrum leoria "resu"; Z. S'O'kolewlicz, A. Góralski, Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między e~ementamt kultury (na przykładzie Atlasu L. Frobeniusa); Z. Sokolewi'cz, Wnioskowanie "ljer ana~ogiam" w etnografii. Przeniesienie wniosków płynących z ana~izy wspólczesnego materiału etnograficznego w głąb historii; M. Stomma-Opalska, Egzemp~ifikacja prob~emu na materia~e norweskim ze szczegó~nym 'uwzględnieniem związków między osadami; L. Stomma, zasadzie rekonstrukcji struktur obr,:ędowyeh Slowia11szczll:my; R. Tomi,cki. Porównywanie strukt'ury i schematu kładzie pogranicza po~sko-niemieckiego); ° kosmogonic:::nego Kv;estie mitu słowiańskiego .ze strukturą i schematem mit~t Samojedów. czasu i przestrzeni. S e s j a p o l s k o - r ,a d z i e c k a 'pt. "OcsiągnJięcia pań:s,twa socjaJoistycznego w dzil'<lzil1Jiemecenatu nad folklo.rem i sztuką ludową" (Poznań 4 - 5 Xl). Orga'niza1orzy: Ministe'fstwo Kultury i Sztuki Departament Bibliotek i Pra'cy K-O, Centralny Ośrodek Metodyki DpQwszechnliania Kultury, Instytut Kultury. Referaty: S. W. Titow.a, R.o~a amatorskiego ruchu artystycznego w Związku Radzieckim; E. A. Szumilowa, Fo~klor wspó~czesny 'UJ życiu i na scenie; B. M. Mali-ckaja, Zadania domów kultury w upowszechniani'u nawdowej twórczości; W. M. SZCZUl'OW, Fo~k~or i amatorski ruch muzyczny w Związku Radzieckim; W. Sandecki, Współpraca ku~Wralna Polski i ZSRR; ,T. BUI'szt,a, Mecenat państwa nad fó~k~orem i sztuką ~'udową w Polsce; .J. Kos'sak, Leninowska koncepcja kultury i jej realizacja w PRL. K o n f e r e n ,c j a na u k o wa p.t. ,iF u n kc j e s p o l e ,c z n e e t n -olog i i" (Pozn.ań, 11 - 12 XI). Organ;iza-tor: Katedlra Etnografii DAM w Poznaniu, Komit.et Nauk Etnologi,cznych PAN, Wliclkopolsk'ie TowaTzystwo Kulturalne. Ref.eraty: J. Burszta, Etno~ogia po~ska w służbie społecznej. Dokonania i perspektywy; Z. Sokolewioez, Badania podstawowe w zakresie etnologii a praktyka społeczna. Komunikaty: R. .Jerabek, Formy, metody i ce~e akademickich studiów etnograficznl,'ch; K. MakuhkL, Potrzeby współczesności a zakres i definicja etnografii; S. SlQpień, Etnografia w dziala~ności WieLkopolskiego Towarzystwa Kultura~nego. Po cz<;ści ofi,cjalnej 'Uczestni'cy 'konfer.encjli obradow,ali w IV sekcjach. Sek'cja I Etnologia a potrzeby życiaspoleczne.go, .przewodniczący: E. Pie1ra'szek. Komunikaty wygłoslil:i: K. Braun, Z. BryJlli:k1owski,.J. Damrosz, T. Ka,rwkka, F. Kotula, R. Kukier. Z. Neyman, A. Paluch, L. Pelka, E. Pietraszek, .J. Pólćwiartek, Cz. Robotycki, W. Sadowski, A. Stawarz, M. Suboczowa, H. Swli,enko, Z. Szromba-Ryoowa, D. Tylkowa, Z. Wierzbicki, K. W'ołos', M. Wożniak; Sekcja II - E1..nolo~ia'a sy,stem oświa- �392 Kronika towy, przewodniczący: K. MakuIski. Komunikaty wygłosili: B. Baranowsk1, .T. Czajkowski, R. Jez'ierska, J. Kamocki, B. Kołodziejska, F. Midura, J. NJiedźwiccki, B. Pol'Oczkowa, M. Shllpecka, L Sochaoka, M. Zn<łmie['owska -Pl'iiffcrowa, A. Gólski. Sekcja III Et'nologia a uczestniotw.o w życiu kulturalnym, p'rzewod!J1łiczący: B Kopczyń,;ka-JawoT'ska. Komunikaty wygłosili: T. Ambroż·ewicz, T. BaTaniuk, B. Bazielkoh, A. Bełz, A. Błachowski, L Bukowska-Fłoreńska, A. Bukowski, R. KantVI', B. L-inette, H. Łoś, M. Meres, A. M,oniak, M. Orl'C'wicz, M. P'iotrowski, O. Podlewskli, K. Ruszel, B. Turn·o,. Sekcja IV - Etnologia a współpraca mit;dzynarodow<l, przewodn~czą'cy: Z. ,J,a'siewicz. Komunikaty wygłosili: P. Burchard, L. Dz.it;giel, M. Gawęckii, P. Kaleciak, J. Łapott, T. Nemere, S. Szynkiewia. UczC'stnricy konferencji wzięli udział w uroczystości jubileuszowej 40-le'Cia pracy n,lukowej r:rof. dra J. Burszty 'Połą'czonej z zebraniem torW<lrzyskim. P o s i e d z e n i e n o<J u k'O we z o k a z j i 40 - l e c i a p r a c y n a u k o \II e j p 1'0 f e s,o l' a dok t 0['<1 J ó ze fa B u r s z t y (poznań, 11 XI). Organ.izator: Dziekan i Rada Wydzialu Historycznego DAM. Referat: Z. Jas-iewi,cz, Profesor Józef Burszta - badacz dawnej i współczesnej kultury ludowej. S e s j a n a olik o w ad l a u c z ,c z e wi a o g lo s z o.n e g ,o p r z e z 1\1 i n is l e r s t woK u ł t 'li I' Y i S z t u k i "R 'o k u P o l s k i e j M u z y k.i L u d 'OW e j" (Słupsk, 1'9 Xl). Or~aniZiator: Polski Związek Chórów i Orkiestr. Referaty: J. Kołaczkowski, Chóralne pieśni kurpiowskie Karola Szymanowskiego; M. Obst, LudoWe pieśni chóralne w twórczości Feliksa Nowowiejskiego; W. Kirstein, Ludowa pieśń kaszubska. SYMPOZJ A, POSIEDZENIA, KURSY K o n f e l' e n c j a f a l k ł -ol' y s t y c z n apt. "Adaptacja' sceniczna folkloru" zo.rga:nizowana z okazji III Międzywojewódzkiego K,onkursu "Praca w obrzl;dach i zwyczaj,a'ch ludowy,ch" (Rzeszó\v, 4 - 6 II). Org.a.nizai-o-r: Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie. Referaty: A. Ka.l'cz.m-a'rzews'ki, Obrzędy i zwyczaje związane z pracą te tradycyjnej kulturze wsi; M. Bobrowska, Problemy adaptacji scenicznej ludowego widowiska obrzędowego. Uczestl1<i,cy konferencjri -oglądali występy zespołów folklorysty,cznych. M i ę d z y n a r o d o we Wa r s z t a t y F o I k l 'o r y s l y c z n e "A r t a m a 77" (Rzeszów, 10 - 13 III). Organizator: Robotnicze Centrum Kultury. Referaty: S. Dzieran, ZaŁożenia i formy mecenatu socjalistycznego państwa nad ku!'urq ludową; R. Reinffus, Rola i funkcja kultury ludowej w rozwoju kultury polskiej. UcZC'stnicy "Artamy 77" wysluchaLi wykl.adów na tema't tańców ludowy,ch oraz odbyh praktyczne zajęóa z ·choreo~rafami. Imprezy towarzysz<.jce: zwiedzanie Muzeum Ins,tU'u.mentów Ludowy,ch w Szydł-ow:cu .oraz Zamku w Łańcu·C'ie. p l e ,n -a·r n e p ,o s i e d z e -li ie K l' a k ,o w·s k i e go K o m i t e t u Z S L "K u itura lud,owa - trw.alą wartoŚ'Cią narodu" (Grobla, 29 Ifl). Omawiano kierunki ~o:zwoju kultury na wsi kU'a1kowskicj do 1980 !foku. Plenarne posiedzeil1!ie Komitetu Nauk Etnolog[cznych P o I s k 'i e jAka d e ill i i N a u' k (Wa,rszawa, 5 IV). Referat: .l. Burszla, RO:ll:Ój nauk etnologicznych w 25-leciu P AN. IV Se j m i k Ł ę c z y ck ic h T w Ó l' oC Ó w L u d o w y oC h (Lt;czyca, 12 V ). Org.anizator: Muzeum w Łęczy,cy. Referat: B. KohLl,tnicki, Sztuka ludowa a rzemiosŁo artystyczne. Wn;czOU1o nagrody uczestnikom konkursu "Rolnik Q jego pr'-lca w rzeźbie li mala'rs'twi.c ludowy,m". S y m p o z j u m pt. "Inspira'cje ludowe wc wspókzc,sncj t wórczoś·c.i i wy( wórczości" (K.raków, 6 IX). Sympozjmn od·byl.o o,iię w ra,mach imprez towarzyszących �393 Kronika TargDm Sztuki Ludowej. Rdemty: W. TelaJ<owska, Twórczość ludowa a przemysŁ; T. Więckowski, nola "Cepelii" w zachowaniu sztuki i rękodzieŁa ludowego w Polsce; A. Jackowski, Współczesne przemiany zachodzqce w sztuce ludowej. Z j a z d T wór c ó w L u d o w yoch K:a s z u b ~ K o c i e w i a (ZblewD, 3 Xl). Organizatorzy: W'OjcwódzMi OŚTodek Kultury w Gdań'sku, Gminny Ośrodek Kultury w Zblewie. Referaty: L. Mahcki, Zwyczaje ludowe na Kooiewiu; W. Błaszkorwski, Kultura i sztuka ludowa Kociewia; S. Skórowa, O stanie sztuki ludowej i jej warunkach artystycznych. Imprczy ,towarzyszące: wystawy ,rz·eźby i ha,Hu, inauguracja kursu haftu k()ciews~iego, występ kapeli ludowej ze Staro1ga'rdu. II Zjazd Korespondentów Terenowych Polskft,ego Towarzystwa Ludoznawcz'e,go (Ultliejórw Zamek, 10-11 Xl'll. Organizator: Pol'sk'ie Towa'rzystwo Ludoznawcze, Zo<l'rząd'Główny. Rcler.a1ty: Z. Neym:anowa, Działalność Sekcji Korespondentów PTL w latach 1976 -1977; B. Ko'pczyń:ska-Jawors·ka, Etnograficzne znaczenie badań nad środowiskiem wiejskim; S. Blaszczyk, Artystyczna twórczość łudowa; E. Nowill1a-Sroczyńs'ka, Badanie aspektów widowiskowych w obrzędach cykłu zimowego; V. Krawczyk, Potrzeby badań nad współczesnq literaturq ludową; H. Nowicka, Tematyka materiaŁów z badań korespondentow terenowych PTL oraz ich przydatność dla opracowań etnograficznych. Pos~edzei!1ia Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii N a u k w K:rakorwie. Organizator: Oddział PAN w KJrakowie. Referaty: 24 V M. Vasović, Współczesne badania etnograficzne prowadzone w Serbii, 2 VI L. ChramcD'wa, Australia kraj i ludzie, 13 X-P. Raybaut, Organizacja studiów etnologicznych we gicznego w Nicei, Francji. 28 XI - Prace badawcze E. .F:01des, Pisanki (tematyka i metody) Z materiałów OniIE Grażyna ETNOGRAFICZNE ośrodka STOŁECZNE opmcowała Ewa WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE PRZEZ MUZEA I JNŃE INSTYTUCJE WOJ. etnolo- węgierskie. W Karpińska 19'77 ROKU WARSZAWSKIE M u zea War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnogr,aficzne "Tlrzydziestolecie Kwartal:nlika Polska Sztuka Ludowa" S.cenariusz: Aleksander J'a'ckowsk.i, 'o'prawa plasty,czna: J,adwiga Ja,rnuszkiewiczowa, 362 ekspo,n,aty oraz 55 fotogramów J,ana Śwlidersk·iego. Ekspozyoeja: 19.01- 14.04. Współor,ganizator: I'llJstytut Sztuki PAN. "Kolekcj.a dzwonów pani Ewy Śliwińsktiej w zbiorach Pań'Stwo·wego Muzeum 'grafkzne~o w W'aTszawie" Etno- Scena['liusz i opm w.a plast)'czna: EWG Sl>owińska, 138 ek$JpclillJatów.Ekspozycja: w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy (folder), 15.09 - 10.12 w Muzeum Kupiectw.a w Swidnoicy. 27.05 - 26.08 �394 Kronika "Broń dalekJi'Ch ludów" Scenariusz i oprawa pla'styc~oo: zespół pracowników Państwowego Muzeum Etnol1og)ircZJnegow DreŹini'e, k;onsultacjla naukowa: Lydlia-Schwalbe (Drezno), 411 eks pOil1at ów. Ekspozycja: 4.02 - 3.03 Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnologiczne w Dreźnie. Ka'tałQg. "BolSikie sltroj'e rudowe" Scena:riusz [ oprawa plastycZil1a: Barbara Kaznorwska, Małgo:rz'aia Pol, Elżbieta PiskOirZ, 472 ekSJPQnaty. Ekspozy'cj.a: 11.02- 16.03 w C=trum Kultury Robotniczej w Mielcu, 30.06 - 25.08 w M'UJzeUlm w Kae'iJmie:rzu Dolny.m, 2'87 eksponatów. Ka,talog. "Trony li i;nsYl?Jniawodz,o'wskie Afryki" SCe'l1'alriuszli opra,wa plasty'czna: Jolanta Koziorowska, 77 eksponatów. Ekspozy.cja: 28.04 - 15.05 w Klubie MPiK w Zduń'skiej Woli, 3.06 - 31.08 w Muzeum Archeolol?Ji'czn'ylffiw Gdańsku, 2.09 - 2.1.1 w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy. Folder. "Twórc:wść nieprofesjon:alna w grafice ,i plaka<:lie włoskim" Scenariusz: M'ar'co QUeT1el,'k'omisarz wystawy: Joanna Tlom~'cka, 112 eksponatów. Ekspozycja: 14.04- 20.05. Wspólorganiwior: Galepia "La Feluca" -- Rzym. Foldex, plakat. "Tuaregowie - koczowni1cy ,centralnej Sahary" Scenalriusz: Jol~ta Koziorowska, opr.awa plasty'czna: Stanisław Duda, 110 eksponatów. Ekspozycja: 23.04- 25.05. Współorganizator: Towa:rzystwo Przyjażni Polsko-Afrykań'sk1iej. "RzeŹiba lpol>itm,a Użkumisa" Scenal1iusz i oprawa plastyczna: Ma,gdalena Parnowska, 52 eksponaty. Ekspozycja: 14.05- 4.07. Współorganizator: Zarząd Główny TPPR "Z Ihi·storliidomowego ogniska" SCelIl'auiusz: Piotr Sza1cki, Ul'szula Gma1chowska, 28 eksponatów. 17.05- 27.12 w Bi.bliote.ce P.eda,go.gi<cznejoW Wa'flszawie. Ekspozycja: "Rodzina w polsiki'ej l;z'tuc'e ludowej" Soetna,r~U1S:z Ii olpraiWa IPlas1ty'czna. HaIJina OIQdzka, KQ·zysżt.of Bumatowkz. 173 ek,spOll1aty.Ekspozycja: 26.05 - 9.08 w Muzeum w Warszawie, 25.08 - 15.09 w Biurze Wystaw A!rtystycZJDyc:hw LesZJD'ie, 18.11- 10.12 w Wojewódzkim Ośrodku Kultu:ry we Wnocł.awiu. Folder. "WlSpókzes:ne formy ,obrzędowości pOllski-ej- wyst.awa fotogramów" Seemalfiusz: Ewa Bar-c::'ikow.skai Zdzisł.aw SOlsnowski. Ekspozycja: 2.06 - 20.08. Współorganiza,tor: Zarząd Główny Towarzystwa Krzewienia Kultury ŚWj.c'ckiej. Folder, plak'at. "Natura - człowiek - ku1tura" - wys1.>awaplakatów Scena,uiusz li oprawa plas;tyczna: Magdalena Parnowska, Krzysztof Burnatowicz - plastyk, 40 eksponatów. Eksporzy,cja: 6.06 - 15.09. Współolflgall'lizato.r: Ogólnopol-ski Komitet Fron:tu JOOiJ1'Oś<Ci Nalrodu. ,;Ludow<c skrzynie wi,a:nne" Scena,riusz i oprawa 'pla'SltycZJl1'a: Urszula Gma1chowska, 24 cksponaty. cja: 2.07 - 30.09 w Muzeum WsIi Opolskiej. Ekspozy- "Malarstwo .niepl'Ofesj<ollJa1ne" Scenariusz i oprawa plastycZJDa: Anna Kurzątkowska, 82 eksponaty. Ekspozycja: 16.07 - 16.08 w Robotmkzym Centrum Kultury w Midcu. Współorganizator: Robotnicze Centrum Kultury w Mielcu. F,older. �395 Kronika "I!r'an dZJisi'aj" Scenariusz: zc.spół PI'la'ooWnli'ków'll.a'ukowylChz Iranu. Komisalrz wystawy: Tere.sa W.ałendzi.ak, oprawa plastY'cz:na: Czesław Łąc:zJm, 340 fOltognlmów li 120 obiektów. E:kspozy'cja: 20.08 - 30.08. WspółorganiwitQr: Minristers,two Kultury i Sztuki oraz AJmbasada lra.nu w Polsce. Folder. "Folklor llTluzy'cz:nycWiIlnej A:£ryk>i" ScenaTiusz i oprawa pIa!s,tycma: Jolanta KoziOlI'Owska, 81 eks.potr1a,tów. Eksp<Jzycja: 20.09 - 15.09 w Klubie MPiK w Zduńskiej Wołi. "Tęcza ma śniegu" Scenaniusz: ze9pół .praoowników Pań9twowego Mu"Z€'um Etnografii Narodów ZSRR w Lerui·ngradzie. Komisarz wys,tawy: JaniJlla Skrzyńs:ka, opmwa pl:a"tY'czna: Krzysz;tof Bumatowicz, 261 ekspOlrtatów. Ek.spozy,cja: 22.09 - 31.12. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnografi'czne Narodów ZSRR w Leningradzie. "Dawna i wspó1czesnJa sztuka MongoJii" SCC'l1ariusz: D. Das:z:bałgan, oprawa plastycZJl1Ja:C:cesław Łączka, 300 eksponatów. Ekspozycja: 19.10 - 3.11. Współor.ganlizato1': Mitnist'erstwo Kultury i Sztuki. '\Iluwum Azj,i i Pacyfiku w Warsz'awie. "lndi,anie Andów Środkowych" Scenariusz: Teresa Walendziak, oprawa plastyczna: Małgorzata Kosek, 115 ekspon.atów. Ekspozycja: 7.11-10.11. "WIoskie złotnictwo ludowe" ScC!nariusz: .Ja·copo Recupero. Komisarz wystawy: Piotr Sza'cki, oprawa plastyczna: Krzysztof Burnatowicz, 600 eksponatów. Ekspozycja: 15.11 - 18.12. Współo'rganizator: WłO'ski Instytut Kultury w WarSZlIwie. Folder. "Indonezja" Scenanius,z i oprawa plastyema: Zbigniew ,F1ilarski, 25 eksponatów. Ekspozycjla: 20.11.76 - 7.05.77 w Biibliotec·e Beda'gogicznej w Warszawie. "P.olski'e i:l1Jstr um ent y loudowe" Scenariusz li oprawa pJ.a.styczna: Teresa Ambroż,ewicz, 90 eksponatów. zycja: od 3.12 w Muzeum Okręgowym w Białymstoku. Katalog. W <J r s z a w a, Muzcum Azji i Pa'cyfiku Ekspo- ,,8ztuk,a zdobni,cw Af.g.aruistanu" Sccnariusz: ZbigJn.iew Sier'szula, Hal1lna .Jankowska, opr.awa pla~tyczna: Henryk Grocho,Js.ki, Emilia Kunowi,cz, kon~ulta<cja: Zbigniew J'asiewicz, 350 eksponatów. Ekspozycja: 11.06 - 14.08 w Muzeum Ard,eologiczn'Y'm we Wiroclawiu, 21.08- 18.09 w Muzcum Ślężańs~im w Sobótc.e, 24.09 - 7.12 w Muzeum w Oleśnicy, Oddzial Muzeum Al'cheolog)kz'nego, we Wrocławi·u. Ka<ta'log, 'Plakat. WOJ. BIAŁOSTOCKIE Mu zea B 'i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe "Faj,ans włocławski" Sceruariusz: Zenobia :Ridrzykowska, oprawa pla!>tyczrna: Józef eksj:onatów. Ekspozycja: 13.01 - 27.02. F'older, plakat. Stolarz, 540 "Zabytki etnografi'czne w zbiora<:h Szkoły GmiJnnej w Janowie" Kombarz wy's.tawy: Haruna Chołodowska, kOJlsultaJcja: AIeksamder Chomczyk, oprawa plasty.cz:na: Hałina Jakubowska, 114 eklsponatów. Ekspor.;:ycj'a: 1.03- 11.04. �396 Kronika "Tlkanina ludowa półil1ocno-wschodnkh terenów Polsli:i" Scenariusz: G<Emowefu Tkaczyk, konsultacja: Halina J'akubowska, natów. Ekspoz)'lcj,a: 3.05 - 19.06. Plaka1. 200 ekspo- "Kultura ludow,a Bliałos:tocczymy" Komisalrz: Ha~ina Jakubowska, apfiawa plas,tyczma: Adam Sokolowski, 157 eksponatów. Ekspoz)'lcja od 27.05 w Rat'uszu w Bielsku Podbs.kim. Współorganizator: Towarzystwo Przyj.adół Bielska Podlask~ego. "Sztuka ludowa Bi'alo-stooC-czyzny" K,omisa;rz: EWia Smólska, 53 eksponaty. Ekspozycja: 17.06 - 20.0fi Ogólnoksz,tałc~cYlm im. M. Kopernika w Sakółce. w Liceum "K:.l!tura Afryki Za'chodniej" Scenariusz ~ oprawa rla.stycL:na: Bogusław SzeI'ruiewicz, Habina Chołodowska, 800 eksponatów. Eksr;ozycja: 20.09-20.11. Informator. "Zabytki etnograficzne na Białcsto,cczyźnie" Komisarz: Irena Stankfiewi,cz, konsulta'cja: Hali:na Jakubowska, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4.04 (o,twar-cie) w III Li,ce-um Ogól,noksztaJ.cącym w Białymstoku. "Polskie bnstru'menty ludowe" Scenariu'SZ: Terosa Ambrożewicz, opmwa plastyczma: Małgo.rzata Pol. 93 eksponaity. Ekspozy'cj'a: 3.12 (otwarcie). W:spółior,galnliza'tor:WydZJial KuI.tury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, 'Pań'stwowe Muzeum EtnograficUle w WalrsZJawie.Ka,talog. WOJ. BIALSKOPODLASKIE Inne in'stytucje B i a ł a P o d l a s k a, Wojewódzki Dom Kultu.fY "Malall'stwo Macieja FalkiewicZJa" Oprawa plastyczna: Madej ,Falk1e'Wli'cz, 25 ekSiponatów. - 28.02 w Domu Kultury. Fol.de[', plakat. WOJ. Ekspozycja: 15.02- BIELSKIE M uz e a Biels ko Bliała, Muzeum Okręgowe "Ludo·we zwyczaje zimowe w Bes'k.idZlieŚląskim i Żywi'0ckim" Scenariusz: Bennadeit,ta Tur:no, Kry&tyna Kaczko" 68 eks'pOl1Jatów. Ekspozycja: 18.12.76 - 6.02.77 w Muzeum w Zabrzu. Współonganizator: Muzeum w Zabrzu. Folder. "Trndy,cyjna tkanina beskli.dzk<l w zbi'orad1 mu·z'ców {)kn~gowy'Ch w Biels;ku-Bialym li Bytomiu" Scene,riusz li O'Pr<lwa plastyczna: BernadeHa Tur.no, B. Go.styiJska-Bil'!icka plastyk, 65 eksponatów. Ekspo'zycja: 6.08 - 18.09. "Tkanina wilamowicka ZJasto6owana w stnoju oraz w:;póJ.czoonych adaptacjach" Scenarliusz: Bernadeit:a Turno, 51 ,eksponatów. Eks>pozy'cja: 9,09 - 30.11 w Muz2um w Stry's-z:owie - Oddział Państwowy.ch Zbiorów Sztuki na Wawelu. W.spólorganizator: Muzeum w Stryszowie. "W'sopólcz'csna tWÓl1CWŚĆ Iudowa w województwie bi.elskim" Scenea:'iusz: Ber.nad-etta Tu.rUoo,40 eksponatów. Ekspozycja: 23.09 - 26.09 w Domu KultUJfY "KuŹ1r1l.i,k" w Us,trOlniu. �Kronika 397 "Zimowe zwyczaje li obrzędy w ,plastyce ludowej woj. b1elskiego" Scena,riusz: Bel'nadetta Turno, 30 'eksponatów. Ekspozy,cja: 29.11.77- 4.02.78 w zespole 'szkół zawo()dowy~h w Bie1sku-BUalej. "Wystawa wz'oIlD'ictwa'Spóldz. "Mak,owi.alJ1ik,a" Oprawa plasty,cz:na: Helena Czerny, ok. 60 eks.po[],;atów. Ekspozycja: s1eIlplień w lokalu Spóldzielni "Makowi'anka" w Ma,ko'Wiie. Inne in'stytu'cje S u c h ,a B c s k i d z k a, Towarzystwo Miłośniików Ziemi Suskliej .,Wy'stawa ,rzeź'by, lmalarstwa, zabawek ludowych" Scenariusz i oprawa 'plastyczna: Aleksander Krzeszowiak, Helen'a Matysiak, kOlrlsulla·cja: Alicja Paduch, 280 ek1s.ponatów. Ekspozy'cja: 1.08 - 30.08 w Urzędzie Miejs'l~im. Plakat. S zc z y r k, Urząd Miejskli i Gimill1Jny "Wystawa prac tWÓIlCÓWludowych dzialający,ch przy koła'ch ~ospodyń wiejskich" Scenariusz i opr.awa plastyczil1Ja: KrUlplińSlcy,300ekJspo.n.atów. Ek:spczy'cj·a: 4.08- 31.08 w r,emizie w Godziiszku. Współ'OTganiwtor: Komitet Qrganinacyjny Tygodni,a Kultury Bes1kickiej. "Wystawa prac twór'cy ludowego St€'I'l1ala" Scena['iusz i oprawa 'plaSlty'cMa: Sternal, 24 'ekSlpon'uty. Ekspozycja: 6.08 - 14.08 w Buczkowicach. "Wystaw.a .pcr-ackół ·go'spodyń wiej:skich" Scenariusz li oprawa p].CIJsiYJczJni<l: Krupińska, 50 ekspona,tów. EksipozYJCja: 6.08- 14.08 w God~iszkach. "Mini wystawa haftu r'e<g11ona'lnego" Scenariusz i opraw<.l ,plalstyczJl1t<ł: W'iktoni,a LasZJczak, 24 ekspolt1Ja,ty.Ekspozycja: ti.08- 14.08 w W<PT "Bcskidy" SZJczyI'k.Afiisz. Wad'O W i c c, Miejs.kii Dom Kult'UTy "Wystawa zbiorowa grupy twór,ców nlieprofesjon:alnych "Beskidy" Scenaniusz: Zbigniew Jurcrok, ok. 200 eklsponaiów. Ekspozy'cja: 6.05 - 17.05. WOJ. BYDGOSKIE M u z,c a C h oj i c e, Muzeum RegionalJ1{~ "Sztuka ludowa Kaszub" Scenalriusz: Wanda Tyborska, kOlnsiul-ta1cja:M'uzeum EUJ1Iografi.cz:n'e w TOl'U<ll.iu, 96 ekspoll1,atów. Informa,tor. I n a w r o c I a w, Muzeum 'i'm. J!ana Kals.prowicZJa "Haft kujtaw.ski" Scenariusz: Halina Mikulows.k:a, 23 eksipG1naty. Ek'spozycj,a: 18.09- 18.10. Współo.rganizat-or: Muzeum Etnografi'cz.ne w Toruniu. 11 WOJ. CIECHANOWSKIE Muzea P u I t u s k, Muzeum Rt'g1ioll1a1ne "Sztuka Ludowa P:us,zczy Bialej" Scenariusz: .Józef Sniegockii, 300 eksponatów. EJks:po:zy{:joa: 30.07 - 30.08. Plakat, folder. WOJ. Muzea C z ę s t oO'C h c wa, CZĘSTOCHOWSKIE Muzeum Okręgowe �398 Kronika "Zapasikla >częstochowska" Scenar~U:Slz:Domill1lik,aMarchewk,a, opl'law:a Ip1als1t)"CZJlla: Mariusz eks pOlrla1t ów. Ek'spozycj.a: 5.06 - 15.07 Grądman, 20 WOJ. ELBLĄSKIE Muz ea E l b l ą g, Muzeum "Wielcy Pola,cy" Scenariusz: Aleksander Bła:chowski, op["'awa plastyczna: Elżb~eta Sobocińska, Józef Łapiński, 98 eillS'pona1tów.Ekspozycja: 2.01 - 16.01. Współorgjanizator: Muzeum Et!ilogl1afkz.t1Je w Toruniu. "Rzeźba tWÓI1CÓW ludowych Do1nego Powiśla" Oprawa p1a;styczna: Józef Łapińs1kii, 131 eklsponatów. Ekspozy'cja: K w i d z y ń, Oddział Muzeum Z'amkowe'go w Malborku 18.06- 9.09. "Hajjt ludowy Ina Dol:ny:m Powiślu" Scenalr:iusz: Hali!t1laSa,mpłaWlsika, oprawia Ipla'styczma: St'alnisław Czerny, 60 eksponatów. Ekspozycja: 15.06- 30.12. Kata1o,g. WOJ. GDAŃSKIE Muzea G d a ń s k, Muzeum Narodowe "Snopki klaiszubs:kUei kociewskie" Scena:riusz: Teresa PrZJała, Krystyna Szałaśna, ,oprawa plaS'ty'czn:a: Dorota Borowska, 30 ekspolnartów. Ekspozycja: kontynuacja z 197,6 r. do 1.03. 77 "Ryb<l!ckie narzędzia kome" Scenariusz: Ter'esa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa rowska, 22eks:ponaty. Ekspozycja: 2.03 - 8.04. pla,styczna: Dorota Bo- "Pisalllk!i ludowe w zbiorach Działu Etnograficznego" Scenariusz: Teresa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa pl<l!styczna: Dorota Borowsk,a, 87 eksponatów. Ekspozycja: 9.04 - 29.05. "Pomorskie zabawki ludowe" "Scenariusz: Teresa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa plastyczna: Dorota Borowslm, 23eksponaity. Ekspozycja: 31.05- 12.07. Współoq~ani,zator: Bałtycka A!ge:ncja Al1ty!stycZJll'a z Sopotu "Obrzędy zimowe, rzeźba, haft Kaszub ,i Kociewa" Scemmrusz: Teresa Plrzała, Krysty!na Szałaśna, oprawa p1asty'cZJI1a:Dorot'a BorOWiska, 200 ekspona,tów. EksipozY'cja: od 13.12. W d z y d z e, KasziUbski Park Etnograficzny "Gulgowslki ch dz~eło wciąż żywe" Scenariusz :MałgorZJa:ta Buczkowska, Edmund Kaimińskii,' 90 eksponatów. zY'cja: 23.07 - 15.09. Inne !inistytucje W e j h e r owo, Miej'ski Dom Kultury 1 Ekspo- "Pokaz sztukii ludowej ziemi wejhel1ows,kiej" Scenariusz 'i oprawa 'Plas'tyc~n:a: Szymon Gl1egor, Zygmunt L,eśniowskii - pla'S,tyk, kO[]J~ultla'cj!a:K,ryS'tyU1Ja Makow~k!a, 480 eksponatów. Eks;pozY'c}a: od lipca do grud'ma 1977 r. �Kronika 399 WOJ. GORZOWSKIE Muzea G o" z Ó w W i e ,lk o p o l s k i, Muzeum Okręgowe "Bo1ska ceraJmika ludow,a" Scenaniusz i ,oprawa pla'styczna: RQslaw Lewandowslri, Grzegorz SkatlskJi, 160 eksponatów. Eks'Pozy>Cj-a:27.03 - 30.04. WspółQrgani2Jabor: Muzeum EtnQ·graficzne w Poznaniu. Koa,talog, plakat. "Ceramika mcksy;k,ańska okJre~mprzedkolu:mbijs.kl1eg()," Scena'lliu1sz i oprawa pla'sty>CZlllJa:.Air1na S'Ulrzyńska-Błas2jCzyk, 174 eksponaty. Ekspozycja: 27.11.77- 4.01.78. Współ'organiza,to'r: MUZJeum Etnograficzne w Poznaniu. Katalog, plakat. M i ę d z y c h ó d, Muzeum RcgiJonalu1.e "Ludowe ~nsLrumenty Wielkopolskii" Scena,l'i'usz, Zbigniew Towński, ,opllaw1a .plaJstycZID.,a: B. Kosmowska, 62 eksponaty. Eks:poczy,cja: 1.01- 1.06. Wspó~org<lJniza,toif:Muwum w PoznaiI1Jiu. Folder. "Sztuk'a ,ai'ry:kańsk,a" Scenariusz: Wojciech Sadowski, opDawa IplastycZJl1Ja:Grażyna Ner'onowkz-StQliń'ska, 30 eksponatów. Ekspozycja: 1.01 - 1.03. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Gor2Jowie Wielkopolsk~m. Pla,k'at. "Indie 76" Scenaniu>S'zi opria'wa plastycZlllJa: Anna Bła:S2jCZlak,88ekisponatów. Ekspozycja: 19.10- 25.11. W'spółorga'nivator: Muzeum Narodowe w Poznaniu. Fo1der, plakat. MiGdzyrzecze Wielkopo1:sk'ie, MuzeUlm "Pokaz pisanek wielkanocnych" Scenal,iusz: Joanna Pa tor:s;k,a, opmwa plaJstycZlna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorskii, 64 eksponaty. Ekspozycj,a: 1.04 - 15.04. "Wyroby wiklinia.Iisklie Tegionu" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plaSlty'czm.a: Lech K'l[mkiewicz, Ryszard Patorski, 75 eksponatów. Ek.spozy,cja: 20.09. - 1.10. "Starop:olski piernik świątec2Jny" SC0nariusz: Joa.nna Pat'orska, oprawa pla's.tylczna: Lecz KUmkiewli'cz, Ryszard Patorskli, 82 eksponaty. Ekspozycjla: 17.12- 8.01. WOJ. KALISKIE M u z ea Kro t o s z y n, Muzeum Ziemi K.r'otol>zyńskiej "RobotniJcZla izba :kiro1t{)s'zyńska(1870 r.)" Scenariusz: Hieronim ŁawniJczak, 80 ek.'S:pOll1Ja1tów. EkS\porzycja: 00 1.05 w domu robotniczym z pocz. XIX w. WOJ. KATOWICKIE M u zea B y t o 111, MuzeUim Górnośląskie "T'radycyj.ne zło,tJni'ctwode'Szyńskie" S.cenariusz: Maria Lipa-Kuczyńska, oprawa pl'astY'cmla: Rys,zard Kowa>!, 125 ekspolllatów. Ekspozycja: 1.01- 9.03, w Muzeum Śląska Opo.lskiego w Opolu. Współ,orga:n:izator: Muzeum Ś'lą'sIm Opolskiego w Opolu. Kamlog. "Timdy,cje kultury ludowej w PoiLsce" ScenaJl'iusz: Barbara Bazi'elich, 45 eksponatów oraz 95 :floto~.Cl'mów.Ekspo;z;ycja: 22.02- 3.05 w Zakładowym Domu Kultury w Knurowie, 10.08- 5.09 w Miejsk~ej �400 Kronika Biblioteoe miu. w Bytomiu, 6.09 - 30.09 w Domu Kultury Kopalni R0zbark w Bylo- "SztuJm ludowa Górnoślą~k!ie.go Okł'ęgu Przemysłowego" Autor 45 fotogramów - Stefan Deptuszew\SkJi. Ekspozycja: 7.09 - 30.09 w Miejskiej Bibliotece w BytomliJu. "Nepal] - Kraj - Ludzjie" Scenariusz: Jan Białas,OIprawa -pJ.a-sty'czna:Zbig:niew Czajkowski, kOlrKs-ultacja: Ja:nusz KamO'cki" 267 eksponatów omz 100 fotogramów. Ekspozycja: 5.10 - 21.11. "Ludowe ozdoby i kl'ejnol1;yChorwacji" Scena'riusz: Ira\l1ka Vrbovec, komrslarz: Madia IJipa-Kuczyóska, oprawa plastyczna: Zbi~nilew Czajkowskli, kons'Ultalc}a: Jelk,a Ra'daus, 234 eksponaty. Ekspozycja: 19.10 - 27.11. WSipółorga\l1lizator: Etnografski Muzej w Zagrebiu. Plakat, afisz, info-nmator. G l i w'i c e, Muzeum "Tradycyjne rZ€lmiJosł-o].ud!o'wellil Śląsku" SoenarillJSz: GrażYllil Przybył, ok. 300 ,e!<'sponatów. Ekspozycj.a: 10.12.77 - 31.01.78 R. a c i bór z, Muz-cum "Obrzędyzirrnowe \I1awsi doł:Iliośłąsłciej" 13 ek'sponatów. Eks'Pozy,cja: 17.12.76 - 15.01.77. Współorganiza-tor: Muz~um Etnografitczme we Wrocławiu. "Thatdycyj= obróbka drewna" 47 eks.pomatlów. Ekspozycja: 5.02 - 31.03. "Po1ska ~aj)ik.a ludowa" 29 eksponatów, Ekspozycja: 12.06 - 11.09. W's'półoif'gani'Z<ltor:Muzeum ELnografii.CZII1J€ w K,r,akowie. "Szopki krakowskie" 9 eksponatów. Ekspozycja: 24.12 (otwarcie). Współorganizator: Muzeum Historyczone m. Krakowa. "Sztuka jawajska" Scenari-usz: .Janusz Kamocki, -oprawa plastyczn-a: Marian ZawisŁa, 136 eksponatów, Ekslpozycja: 30.12 (otwarcie). Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowi,e. Fo1der. Z a b r z e, Muzeum "Ludowe zwyczaje zi,mowe w Beskidzie Śląs·krm i ŻYWli0ckim" Scenariusz: BCl1nadotta Turno, Krys1.yna KaiC:uko,oprawa plastycLJna: Krystyna J<;drzejows:ka-Nowak, ok. 150 e.kspo\l1la'lów. Ekspozycja: 17.12.76 - 6.02.77. Folder. Innc/ins1.ytucj-e B ę d z i n, Miej;ski Dom Kultury "Wystawa dorobku artysty,cznego indywidua'lnych ,członków Będzińsbego Klubu Twórców Ludowych" Scenariusz: Mic'czyslaw Krzemień, oprawa 'p131slty'czOla: Mieczy.sław Łazarz, kOIl1sult:a'cja: Ma'r.diak, B. BazieliJch, 600 ~k~poruaiów. EkSlpozycja: od 1 - 28 każdego miesią·ca (lO wystaw ;po.święC'OOy·chpo's~czególnym twórcom). lnf,o:rmator. WOJ. KIELE.CKIE Mu ze a K i e l c c, Muzeum Nal'odowe "Dawny sprzęt w wiLejlskim·gospodalf\stwie domowym" "Scenari'usz: Barbara Erber, oprawa plas-tylcma: Jerzy Wron iewski , 95 ek~pona- �Kronika 401 tów. Ekspozycja: 15.03 - 5.04. Współorganizator: Wojewódzki Związek Spółdzieln)i RolJnkzych "Samopo-moc Chłopska". "Plas.tykaobrzędowa" Scenariusz: J·ani;na Sko·til1li·cka,oprawa 'Pla!Styczn·a: Jerzy Wroniewski. Eks'pozycja: 30.12.77 - 15.02.78. WSJpółorgarruizator: Wydział Kultury .j Sz,tuki Urzędu Wojewódzkli,e-gow Kieloca·ch. Plakat. Inne instytucje K i e l c e, Wojewódzki Dom Kultury, T-owarzystwo Przyjaciół Górni'otwa, hutnictwa i Przemysłu Staropols.k1iego "Wys,tawa twórcz-oki ludowej KieJ.ec-czyZJIlY" Scenariu'sz i oprawa plastY'cZJIla: Krys,tyna Ściwiarska, Gr-aży.na Łongowik, 230 ekspo,natów. Ekspozycja: 17.09 - 18.09 w Nowej Słupi. Ws,półorganiZJatm: WojewódZJki Dom Kultury w KJdca,ch. K i e l c c, Wojewódzki Oddział Stowarzysze:nia PAX "Ws.półczesll1a d'.eligijna .sZJtUikaludowa" Scena;rtiusz: Andrzej Krzcpicki, oprawa plastyczna: Jerzy Wroniewski, konsulta,cja: Barbara Erber, 450 eksporualów. Ekspozycja: 8.06 - 15.08. Folder, plakat. WOJ. KOSZALIŃSKIE M u zea K <J~ Z a l i n, Muzeum Archcol·ogi'cZJn·o-Hi.s-tory·czme "Tkactwo ludowe Pomorza" Scenariusz: Juliiusz Sicnkioew.iicz, 140 eksponntów. E-ksp<Jzycja: 16.02 - 5.04 w Muzeum Okr<;gowym w Koszalinie. Plakat . .,Indie 76" Scenariusz: Andrzcj Moniak, 120 ekspon-atów. Ekspozycja: 7.04 - 21.05 w Muzeum Okn;gowym w KosZ::llinie. WOJ. MIEJSKIE KRAKOWSKIE M u z ea K n k ó w, Muzeum ArcheoJ.ogiczne "I~ona w ikOll1oSltasie" Scenariusz: ze&pół pracowników Muzeum, oprawa plastycZJIla: Mari'a Michajlow, konsultacja: .Jadwiga MatLnowska, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4.12.77 - 15.01.78. Współorganiwtor: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Plakat, folder. K I' a k ó w, Muzeum Hist<Jryczne M. Krakowa "K,rzysztoiory" "Szopki krakows~ie 1977" ScenaTi'usz i oprawa pl.as-ty,czna: Tadeusz Wroński, konsultacja: Alek::laJ1dra Jakhńska, 73 eksponaty. Ekspozycja: 10.12.77 - 2.02.78. Afisz, plakat. Kra k ów, Muz·('um Etnoografi-czne "Wielcy Pola,cy" Scenariusz i oprawa plastycZ1na: Leszek Wajda, 66 ekslpoll1'atów. Ekspozycja: 28.09 - 13.12. WspÓlor.ganh.atoT: Muzeum Etnogr.afi,czne w ToOTun,iu. Kra k ó w, Muzeum Narodowe "P.olsik'a - Cz..echQslowa'cja. Wńeki sąsńedztw'l i przyjaźni" Dzial XIV: "Żul.tura i sz,tu.ka ludowa 'pograll1i,cza" Scenariusz: Halina Bittner-Szewczyk, Józef VlachoiVic, oprawa pla-styczna: Jan Kolnn'owski, kon.sultacja: Edward Waligóra, 92 eksponaty. Eks'Pozy'cja: 16.12.7715.01.78. WspólolI'ganizatOil': SlovensKe Narod:ne MuzeUJm w Bratislave. Katalog, plakat. I' 26 "Lud" - tom 63 �402 Kronika Inne instytucje Kra k ó w, BiuI'O Wystaw Ar:tytstyCZil1y'ch "Międzynarodowe Ta.r~i SZJtuki Ludowej - Cepel'ia COQpex,im" E'kspo'zycj'a: 4.09 - 28.09 w BawlHon1e Wy,stawQwym Biuu-a Wys'taw Artyslycznych. Współ'O,rgan'iz.ator: Biuro Organiza'cyjne Targów i Wystaw w Poznaniu WOJ. LOMZYŃSKIE Muzea C i e c h a n 'Ow i e 'c, Muzeum R'Olniolwa im. K<rzyszt,ofa Kluka "Rybołówstwo dorz.ecza Bugu li Na'rwi" Scena.rrilUsz: GrażYll1:a C:uerWlińs:ka, opraw,a pla:styczna: Wojdech BoguckIi, konsuHJacj'a: Ma'liarn P'O'k:ropek, ok 60 ,eksponatów. Ekspozycja: 23.01 - 9.03. "Haft białoruski" 30 ek'S'ponatów. Ekspozycja 26 maj'a. "Podlasklie ,meble ludowe" Scenariusz i o:pr:awa plaslyczna: Tomasz Czerw:iński, Wojciech Bogucki - konsultacja: Marian Pokropek, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 28.07 - 15.09, "Wień'ce dożynkowe" 7 ek6poll'1ćl,tów.EJkspozycja pokOlIlkul'SQWa:18.09- 30.09. "Narzędzi.a ol'a,ckie na pQdlaSliu" Scenaa:liusz: Toma'sz Czerwińs.k!i, opwwa pla'sly'czma: Sołtysik, 58 ek's.ponalów. Eks,pozycj.a: pażdziennik w Si,edlca'ch. WSipó].o,pga.nizalo[':Na'czelna Organizacja Techn'ie1Jllia. Ł o m ż a, MuzeUJm Okręg!o'we "Rzeżba ludowa z;iemi łomżyńs.kiej" Scenarj,usz: Joi1all1ta Deptuł'a, Iwona Szptalińska, oprawa plastyczna: Henryk Osiekli, Mi'eczysław Mazur, 33ekspona:ty. Ekspozycja: od 21.01. "Tkaniny z P.USz.czyZi'elonej" Scenariusz i oprawa plaSltycZJna: Br,ol!lii'sława Naleśniak, 20 eksponatów. Ekspozycja: od 21.01. "Dawne sprzęty wiejskiego gospoda,pstw,a domowego" Scenariusz: Wiesł,aw Pawlak, oprawa plasty,cZlna: Bronisława Naleśniak, 91 eksponatów. EkS'pozy'cja: 1.06 - 21.06 w Domu Ku1tury w Grądach Woniecko WQj. łomżyńskie), 15.09 - 30.09 w Domu Kultury w Wy~okich Mawwieckich (WQj. lomżyń:skJi.e). "InstrUJm'enty ludowe" Scenariusz: Wiesław Pawlak, oprawa plasty,czna:: Bronisława Naleśniak, 51 eksponaltów. Ekspozy1cj'a: 22.07 - 1.11. "Stlrój ludowy kU'r1pliowsikiejPU6ZiCZY Zlielonej" Scenaliusz: Wlieslawa Pawlak, oprawa plasty,cZlDa: Bronisława eksllxmatów. Ekspozycja: od 22.07. Nakśniak, 40 "Wień'ce dl()żylt1lkowez woj, łomżyńskiego" SCE."l1,arius,z:Wiesława Pawl1ak, oprawa plastyczna: Bronbława Naleśniak, 11 eksponatów. Ekspozycja od 20,09 - ,kontynuowana w Pau'ku E,tnogmficz.nym w NowognodZlie. WOJ. MIEJSKIE LODZKIE Muzea Ł ód ź, Muzeum Archeo].ogi.czJl1e Et,nolgra:fii,cZlne �403 Kronika "Australia - świat sztuki plemienJnej" Oprawa pla,stycnna: J'a'cek Kul'i'gowi'Cz, ok. 800eksponatów. - 28.08 (wspóIorganizator Muzeum Morawsk,ie w Brnie). Ekspozy'cja: 3.03- "S:z.tuka huculska" Soenariusz: Boże!lJlJa W'róblewsk,a, oprawa 'p1as:tycz1na: Ralin:a Czurko, ok. 280 eksponatów. Ekspozycja: 27.10 - 18.12. Przewo<ini[<. "Sztuka 1udow.a i robotn!kw miejskiego województwa łódzkiego" opr,awa pla'sty'cZlna: Haliil1Ja Cwrko, ok. 400 ekspona1ów. EkspozycJa: - 15.03.78. 1'5.12- WOJ. NOWOSĄDECKIE Mu zea 1\1us z y n a, Muzeum Regionalne "WYlfoby artysiyczm€ z gliny Aleksand,ry li Fehksa Tylusiów" Scenariusz i oprawa plastyc.zna: WJieslawa Czern1iec, k,onsultacja: Okręgowe w Nowym Sąc'zu, 85 ekspo[ljatów. Ekspozycja: 20.08 - 31.08 WOJ. Muzeum OPOLSKIE M uze a O p o l e, Muzeum Śląska OpoJ.skiego "OgóLnopo!Js'kipQ'zegląd tWÓl"lcZ;O,ści ludowej" Scenariusz: Ewa Bacrońska-Kureik, oprawa 'plars:tyczna: Maria Rampel, ok 250 eksponatów. Eks1porz.ycja:15.12.76- 25.01.77 w UrzędZJie Wojewódzkim w Opolu. Scenariusz: eksponaty. zamku. "Izba Rafała Urbana" Ewa Baczańska-Kurek, opraw,a plastyczna: Ryszard Ekspozycja: ·od 15.05 kontynuowana w Głogówku Kowal, 72 w baszcie "Nieprofesjonalna plastyka na Śląsku" Scena,riusz: Ewa Jęczalik, Ewa Baczańska-Kurek, oprawa .plastyczna: Ryszard Kowal, ·ok. 400 eksporuatów. Eks'pozycja: 2.07 - 20.09 W·spółorganizatorzy: Muzeum Na'l'odowe, Oddziiał Etnogr. we Wrocławiu, Muz·eum Górnośląs'kie w Bytomiu, Muzeum w Zabrzu. Katalog. O p o l e - B i er k o w ic e, Muzeum Wsi Opolskiej "P,lastyka obrzędowa Lachów Sądeckich" Scenariusz: MaTia Zasłuska-Brylak, oprawa plastycz.na: Elżbieta ekSJpo'l1a·tów.Ekspozycj·a: 4.04 - 10.06. Ill1f'ormator. Scenartiusz i oprawa - 15.06. Infolrmator. Scenariusz 4.04- 15.10. Długosz, 131 "Śląs'kJie ludowe 'malarstwo na sZJk1e" plasty.czma: Euz·ebiusz Gil, 52eksporua1y. Ekspozy'cja: 4,04- oprawa "Rzem'i'01słowi'ejs~ie OpolsZic,zyzmy" plastyc=: Euzebiusz Gil, 980 eksponatów. Ekspozycj'a: "Wsipółczesna sztuka ludowa Opolszczyzll1Y" Sccnarius'z i opil'.aw,a ;plaSlty'cZl1Ja:Barbara Mor.aj-kro, Ahcjia Kwi,atkowska, 560 ekslpOlI1atów.Ekspozy,c}a: 19.06- 1.08 w Sądeckim Parku EtnlQgrafi=ym w NQwym Sączu. Ws·półoQ·g'all1iJzatOirzy: Muzeum Okręgowe w Nowy.m SąCZiU,Cepelia. Informatorr. "M'a'lo'Waneslkrzynie "w:ianne" Scenariusz i oprawa plasty·czna: Urszula Gmachowska, 65 ekspona·tów. Ekspo26' �404 Kronika zycja: 1.07 - 15.10. WspółOrgia11li.zator:Państwowe MuzeUJm Etlllograbczne w Wars'zawie. I'I1form'ator. "WslpókzesnJ<i ~tWÓrlCZiOŚĆ ludowa woj. piotrkowskJiego" Scenaniusz: Maria Błaszczyk, qprawa /plastyczna: Barbara Morajko, 350 ekspo<natów. Ekslpozy'cja: 3.09 - 15.10. Współotr.ga!Ilizator: Muzeum Ok'ręgowe w Piotrkowie Trybunal'skim. Plakat. WOJ. PILSKIE Muz'ea T r zc i a n k a, Muzeum im. W,i'ktora Sta,chowiJaka "Polska c,eramiika ludowa - jej fOll1myi zdobruidwo" Scenarius,z i oprawa pl.asty,czna: Bolesław Lewandowski, G. Skalski, konsulta'cja: Sta'l1.islaw Jasil1Jos!z,176 eksponatów. Ekspozycja: 27.01 - 13.03. W.s;półorganizat'or: Muz'cum Etno,graficzJne .OddzJial Muzeum Na'rodowego w Poznaniu, Folder. "Raemioslo ar:tysty1czn.e plemi'O!Ilausltralijskich" Sce'l1<Uliu5Z:StanilSław Jasnos,z, op~'awa plastyczna: Stanislaw Macudzll1ski, 110 eksponatów. Ek,spozycja: 7.10 - 15.12. Pl,alkat. "Lndie 76" Scena'riusz Ii olpI'awa ,plastycZJ!lJa: A. Blaszak, 100 eksponatów. Ekspoczycja: 20.12,77 - 28.02.78 WspóŁorganizator: Muzeum Etnograficzn'~ w Poznaniu. WOJ. PIOTRKOWSKIE M u z ea P i o t r k ó w T r y b u n a l s k d, MUZJeumOkre~gowe "Sztuka ludowa w Piotrkowskiem" Sc·cnariusz i o.pr·awa ,pla·s·tycZJ1la:Zo·ha Falkowska, ok. 150 eks,ponatów. Ekspozycja (pokonkursowa): 5.05 - 29.05. "Pokonkursowa wy.ó>tawa sztuki ludowej województwa pi'otrkowskliego" Scenariusz: Zofia Falkowska, oprawa plasty·czn.a: Czesław Rutkowski, ok. 350 eksponatów. EkspozY,cfa: 4.06 -30.06. Katalog. Współorganizator: cztery muzea woj. piotrkowskiego. "Wystawa rękodZJiela ludowego i artysty,cznego Spółdzielni "Cepelia" woj. piotrkowskiego" ScenariuiSz: "Cepelia", OIpr,awa plastycZll1Ja: Czesław Rutkowski, ok. 200 ek5pon,atów. Eks'pozycja: 17.09 - 30.09. WspółoQlrganlizatorzy: Spółdzielnie Cepelii z woj. piotrkO'wsildoego'i Za,rząd Cepelii w L'odzi. "WytwóTCZiOŚĆ Tękodz5el nicza Sp~ni 'cepeliowskich woj. piotrkowskicg'o" Scenariusz: "Cepelia", opr.awa .plas'tyczna: Cz. Rutkowski, Elżbieta Marciniak. ok. 350 ekl.;ponatów. Ekspozycja: 28.11 - 29.11 w Domu Nauczy'Ciela. Współorganizatorzy: Sp-ll1IieCepehi". Tomaszów Maz'owie'cki, Muzeum "Ludowe dyw·ainy dwaoSinowowe" Scenariusz: Aleksander Blalchowski, oprawa płals'tyczna: HaHna Mikulowska. 23 ekSlponaty. Ekslpozycj.a: 7.10 - 4.11. Ws'pólorganizator: Muzeum Etnograf'icz:ne w 'Dorull1li'u. "S;z;tu'ka ludow,a dla dzi'ecka" Scena,rius'Z :i oip,rawa plas,ty'cZJna: Akksander Bł8'chowski, .Joanna Strzelecka, 340 eksponatów. EkspozY'cja: 11.12 - 31. 12. Ws.pólorgani7.ator: Muzeum EtnogI'afi'cm€ w Toruniu. 1 �Kronika 405 R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Wiieky Polacy w rzeźbie ludowej" Sc<.'na-riu&z:Aleks,ander BlachoW\Ski, ,oprawa pIG'styoZlIla: Piotr Pawłowski, 56 ek.<;Jpona,tów.Ekspo.zycj,a: 2.01- 13.01. Współorgalt1!imtor: Muzeum Etnograficzne w Tou-uniiu. "Sztuk,a ludow,a Ziemli Radoms'ZJczańskiej" Scenariusz: .Taill/ina K'Uoha-r'Ska-Paw~olwska, oprawa plastyczna: Piotr Pawł'Owski, ok. 150 eksponatów. Eikospozycj,a:6.05 - 30.06. WOJ. PŁOCKIE M uze a L r; c z yc a, MuzeUlm "Ro·1Jnikl Jego .pmlCa w .rreź<bie ó. malarSltwlie" Scooarium: AIlllla .DłużewSlka-So>bcza.k, oprawa pl'astyczna: A:nd'fzej Klein, 55 ek:spolla'tów. Ekspozycja: 1.06 - 6.06. K.aLalog. p I o c k, Muzeum Mawwi·cckie "Trony i insygJnli,a wod:llOw,ski.edawnej Afry'kli" Scenariusz i Oipjfaw'a plas,ty'czn,a: .T'Olant'a KOIZI.iowrwska,77 ekL'>lYOrna,tów. Eks:pozycja: 11.03- 19.04. Współorganizatorzy: Piań.sitwowe Muz-cum Etno~afojczne w WUf'Sza-Wfie, Pola<technó'kaPlock'a. InfOlfma1x>.r,!plakat. "Wieś w Jtl«ur:dme i rzeźbie ludowej" Scemuiu'sz li oprawa Ip1a'S tyCZil'lJa: Wanda DalanowilCz, 72 ekspO!11aty. Ekspozycja: 25.04 - 28.04. Wispółou-gail1lL2Jator: Politec<hrrilillaPłocka. "Laurea'oi "Barw" ;nalgrOOyim. OsKaT'a Kolber!1ia" Scenariusz: Tadeusz BaTan'iuk, oprawa p1aSlty.cz:n,a:Zofi-a 2)aU"Elmba,ok. 210 eksponatów. Ekspozycja: 24.06 - 13.07. WIs!pÓłoll'ganli2R<uorzy: Federacja Stow.arzys.zenia Sztuk Plastyczmych w Pols'oe, Redakcja "Barw". Pl~at, katalog. S l e r p c, Muzeum i Pairk EtnogU'aii'czmy "Sztuka ludowa i zdobnidwo w zbiofe..ch Muzeum Etnograficzmeg;o w Si1erpcu" Scenariuse.: Olga Kmieć, oprawa p1als,t)"cZIrua:EliJb1eta Ohrui,s,2Jcz,kon'sultacja: Bohdan KohutTIli,cki, 88 eKspOlnatów. EkSipozycja: 19.09 - 25.10. l WOJ. POZNAŃSKIE Muzea p z n a 11, l\fuzcum Etno-graflioczne ° ,.Wystawa ludowych ins<1.:rumentów muzycZA1Y'ch,i rzeźb ludowych o tema.ty(:e muzyc2JIlJej" Scenariusz: Z. Toroński, W. Kamiński, opu-<łwa ,p1a'sJtyczna: I.r'elllJaJarzyńska, 297 ekspOIJ1atów. Ekslpozy'cj,a: 30.06 - 10.07 W SiedzJib1e Poznańskiego TO'wa,rzySitwa Muzyczne!1io, i!m. W·1enia1wskaego. WiSipóło,rgani>za'torzy: Wydział Kultury Urzęod-uMicjskii,ego w Poznamu, Pozn·ańskie Towarzystwo Mluzyc2J!11'e im. H. W'ieniawskó'-ego. "Indie 76" ScenariUlSrz;,i oprawa pl'astY'c'ZJl1Ia: A. Bł-a-srz;akd Zbi'gni'ew TorońSlki, konsuLtacja: K. Wolski, 100 ekspona1:ów. EkspozY'cja: 5.08 - 19.09 w Muzeum Areheologicznym w P'orzn,aniu. WSipółorgani2Jatorzy: U['Z'łd Woj'ewódzki, MU2Jeum Al'oheo'logicznc w Po=n>iu. Folder, ,afasz. Scenariusz: "PoLskl1e'ludu-we ]ns_tIl'umerutyJffiuzyc'Zll'1e" Zbigniew ToI'oński, QProawa plia.styczna: Irena Ja,rzyń-sk'a, 90 ek,s,po- �Kronika 406 natów. wkach. Eks;po·zycj-a: 27.08 - 12.10 w Gminnym Ośrodku Kultury we Włos'wko- "Motyw muzy'cmy w rzeźb~e ludow·ej" Soenal1iu5z: Zbigniew TOlroński, oprawa plastyczna: Irena Jarzyńska, 105 eksponatów. Ekspozycj-a: 12.11.77 dQ 31.01.78. S z a ·m o t u ł y, Muzeum Ziemi SZaJmv,tu]:skiej "TWÓTCYl'udow:i Wi-elk,opolski" Scenariusz: Piotr Paweł PrulS, opr,awa plas.ty'czna: Ka~ał'ZYIlID Zmarzlińska, konsu1ta'cja: Zbi~niew T'orońsk:i, 50 eksp0nJatów. Ekspozycja: 1.05 - 31.06. Plakat. W r z e ś n i a, Muzeum im. Dzieci Wrześni,eńskich "W y>ciJnanka ku'l'paowska" Scenariusz: Ros.ław Lewandow·ski, ok. 50 ekslponatów. Ekspozycja: 12.10.77 do 31.01.78. Współorganizator: .Muzeurrn Etno'gmf1.czne w FOZ!l1arnau. WOJ. RADOMSKIE Muzea K 'O Z i e n i ,c e, Mu:zeUJll Re.gion'G,li11e "Sztuka l'UdoWlaIne~oQ1jukoz:i.enioki·eg{)" Oprawa .pIasty'cm,a: MirosŁaw M<aJ1:era,100 ekspon.atów. EklSlpozycja: 4.06 - 10.06 W Miejskim Ośrlodku SpOlf\tu Tmy'Sltyki i WypoczYll1ku w Kozienkach. R a d 'O m, Muzeum Okręgow-e "Ludowa ;rzeźba Ka,rpa,t Polskich" Scenariusz: Mani'a-T.er·esa M.as,zczak, OIpmw,a plas.ty'czna: Jan Oriencki, ok. 300 ekspOl!1atów. Ekspozycja: 5.07 - 28.08. Współ()'l'gall1i.za,tor: Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. Foldar. I n n e li n s' t y t u e j e Ił ż a, SpółdzieLnia ChałU!pni,k~' "Ludowa laLka i zabawka 'cera.macma" Scenariusz j kom'lulta1cja: stefan R'CASański., oprawa plais1ycnn,a: Longin Plińk'Owski, 150 ekSlp'Oll1atów. EJkspozycj.a: czerwiec w Urzędzie Miasta i Gminy. Folder, plakat. R a d 'O m, Klub Stowa,rzys,Zlenia Pax "Re~i'olnalll1a s:akra·Jna sztuka ludowa" 250 eksponatów. EkSipOlZY1cja: 17.05 - 17.07. Współocgall1oiw,torzy: W{)jewódzki Oddział StoWlarzysZlerria PAX, Zes1pół Hand1:u "VeriItais". WOJ. RZESZOWSKIE Mu ze a R z e s z ó w, M'lIzeurrn Okręgowe "Motyw pr,a'cy w !twórczoŚiCliludowej" Soen.ari!1.m.z:Krzysz1Jof Rusz;el, ok. 250 ek5p<matów. Eks-pozycj,a: 5.02 - 1.03. talog. WOJ. Ka· SIERADZKIE Mu zea S i e r a d z, Muzeum "Saarad:zk.a wydn.anka luo{)w.a" Soenarriu:sz: EIŻlbieta DelJida, oprawa pl,astY'cma: ZQfia Fiszer, konsultacja: Zofia Neyrmalnowa, 60 eksponalt6w. Ekslp'o,zy'cja: 3.01 - 29.01 w Klubie Związku Na'u<czy,ai1e'I,stwa Folskiego W Si,er,oozu. �Kronika 407 ,,'I1kJaJilIiny i rzeźby iSieradZlkiie" Scenadusz: Elż,bi'eta Delida, 'oprawa rpl'aslty,cZllla:Zoiila Fiszer, ok 25 eksponatów. Ekspozycj,a: 21.04 - 22.04 w Kom~teoi'e WojewódiZkilm Zjednioczonego Stmn!lliciwa Ludowego. "Meble i sprzęty łudowe" Scenariusz: Elżbi·eta Delida, olpr.aw.a ;p:1a!S'tycZltlJa: ZQlf.ia FllisJZi&,.ok. 70 eksponatów. Eksrpozycja: 2.06 - 14.08. "KoliQl'1olWe sLi.€l1adzkie('stlfój ludowy)" SOenaTlłUsz: Elżbieta Delida, oprawia plas,tylcma: Zoefj~a F1~Slzer,ok. 95 e:lmponatów. Ekspozycja: od 2,6.12.77 w Galerii BiUlra Wylstaw A,r,tystylczny,ch wSieradZlU. W:i e l u ń, MuWUllll Ziemi WIi'eluń<Ski'ej "Ludowe obrzędy rzi.mowo;-'wiQlsenn€w Wieluńskiem" Soooariusz ii oprawa IpllaatY'CZIlle:Bo'~sława Wlil'llś, Barbar.a MrUlgała, ok. 40 ekS1ponatów. ElkSJpozycj.a: 2.02 - 9.03 (wystawa objazdowIa). "LUldowy hajjt i tk.anina ool§ilon'lliSieradzkiego" SeelrJJadlUlsz:Elżbieta Delida, oprralWJ<l plastycizna: ZoefiilaFiszer, ok. 60 eksponatów. Ekspozycje: 22.03 - 31.04. WiSpólor,gan'iza'toll': Muzeum OkTęgoJWIe w Sieradzu. "WspókZiesn,a sztuka ludowa WQjewództw.a sieradzkiego" SoenalI'.i'Ulszi oprawa Jp;las,tY'Czme:BOIgusław,a WLi.louś,Balf,baira Mrugała, ok. 200 ekslpolnatów. Ekspozy,cja: 7.05 - 4.07. WSlPóło["ganiizaltolI':MuzeUlm Okiręgowe w Sieradzu. "Malarstwo nla slzkle i r.zeźba ludowa" Scenariusz li opu'awa rplasltY'czna: BoguiSława Wiluś, Ba.rbara Mrugała, kOllllS'ultacja: Ma,ria Bu jakowa, ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: 20.10 - 8.12. Afisz. WOJ. SKIERNIEWICKIE M u zea B T Z e zli lJ1 y, Muzeum R:egi'OIl1.alrJJe "Ludowa tkanina brzeziń:ska" Scena.l1iusz: Elżbieta Purtyńskia, opmwa pla'stycma: Jadwii.ga. Wiklak. EJkispozycj,a: 28.01 - 25.02. W:spółorganlizatolI': Muzeum w Tomasz'Owie MaZlowieck1im. "Kulotura J,aponJii" SoeoolI'i'usz: W'itold Nowosz, oprawa ,pla'srtY'C2lI1a:Jadwiga WikLaJk. Eks:pozy.cj.a: 5.03 - 30.04. W~półorg·aniz;atm: MuzeuJm A'rchoollogicZJI1eLi.EtIl1Joigraf:i'CZll1Je w Łod·zi. "Ceraunika i 'OZldobyhuculskie" Scenal1iusz: Bożenna W'róblewsk1a, oprawa IplaiS'tY'CZJI1a: Jatd:wliga W:iklak Ekspozycja: 8.05 - 30.06. Współor.ga.rriZialtor: Muzeum Ar,cheologkme i E1mogra:f1kzne w Łodzi. "Odzież i el.ementy zdobnkze WIl1ętrz,a z daWll1'ej 'tk.all1JinyżyraTdowlsldej" Scena'1~ius7.: Elżbieta Putyń's'ka, opraWia q:JlastY'Czme:Jadwig.a Wildak. Ekspozycja: 2'6.08 - 29.(}9. W:spółorga:nizato[': Muzeum OkTę-gowe w Zy.nardowie. "T'c,aMzyki ,mechan:iocm'€ twórcyamatolI'a Jer:zegto' Piotrowskiego" Scenariusz: Elżbieta Wladyka, oprawa pl.a,srtyczna: Jadwi'ga Wik,la:k. Eks;pozycj,a: 1.10 - 31.10. W'Slpóło,rgan]za1tor: Muzeum Arlciheologkzme i Etnogmfi'czne w Łodzi. R.a waM a z o woje c k a, Muzeum Ziemi R,a'wskiiej �408 Kronika "Tmctycyjna krulltum 1udowa regi<Jmu rawski·ego XIX Ii XX Wlielm" SCerułTius.z: Bożeruna Wróblew~ka, opraWIa plastyczna: Malogorr:ro1taDaszyńska, ok. 150 €iIrnpoll1Jaitów. Ekspozycj,a: 16.06 - 15.08. S ,o c h a c z e w, Muzeum Ziemi Sochaczewskiej "Wojsko Polskie w rzeźbie ludowej" Scenau"iu~z ,i oprawa plasrtY'Czna: Halma Olędrzka, 30 eksponatów. EkspozycjiCI: 8.05 - 31.05. WiSlPół=g.a.nizatorr: Pańsltwowe Muzeum Etnogr.afic'llne w WarszaWlie. Z y If a r d ó w,Muzeum Okręgowe "Kolekcja dzwoll1ów pall1liEwy Sliwiń'Slkiiej w zbiora'ch Pańs:twO'wego MUZi0Uiffi Etnogra.fticznego w W,a<rszawi'e" Scen.arriusIZ i oprawa plastY'CZl1ia:Ewa Słowiń'sk,a, 138 eksponatów. Ekspozycja: 2.02 - 27.02. "S2Jtuka ludowa dla dzi·ecka" Scena,riulsz: Aleksa.nder BłaJC1l!owISIkIi, opl.'la'wa ,plaSltyczma: Halina MikułQ<Wskia, 340 eIDSiponatów. Eksipozy,cja: 25.05 - 20.06. W,spółorganJiZia'tor: Muzeum Etnografi'czne w TOTuniu. WOJ . SUWALSKIE Muzea Suwałkli, MiUizeUlmOkręgowe "Wysta.wapopularryzująca o,ZJiał,al'11ośćdz[ału .etnogvafi i Muzeum Okręgowego w Suwałkach" ScetnaI'iUsIZ: T,eresa Romanowska. Eikspozy'cja: 29.05 - 4.06 w Księgarni "Domu Ksiątki" w SuwałJkalC'h. "KultUIm ludowa wIOj.ewództwa 'SJ\lwaIsldego" ScenaJ"iusIZ: T,err,esa RQmanowska. Eksrpozycja: 9.09·- 15.12 w Miejsk<J-Gminmym Ośrodku Kul.tury w WęgorzeWlie. "Prrzyrroda w sz:tuoe 1udow,ej" ScenariusIZ: Teresa Ro.ffiaI!lQ<Wska. Ekspozy·cja oc! 8.12.1977. Imne instytucje: S e j n y, Miejsko-Gminny OŚI'odek Kultury "Wys,tawa tkantiny litewskiej z terenu Sej,neńszczymy" ScetnaiI1i:uszli oprawa plas,tyCUlJa: Ma['lek KarpowJ,cz, 36 ekSlponialtów. Ekspozy,cja: 15.07 - 10.09. W'S1półoI'ganizatorr: IJitewskie Towarzystwo S>połoozn<J-Kulturame w Sejmach. WOJ. SZCZECIŃSKIE Mu zea S ,t a r g a r d S z 'c z e c i ń s k i, Muzeum "Rzemiosloo ail'ty<s.tYCmlle plemi10m austmlijskrich" 114 .eikSlpoota,tów.Bk\sipozyrcja: 15.12.77 do 31.01.78 r. WSlpółorga'nizator: NaI'odowe'W S:oczeci!nie. K,a,talog. S z c z e c i n, Muzeum Narodowe "Kuchnia sta,ropamorska" SCerlmium: J~·cek Łapolt<t, opraw.a ,p1a1stycZina:Danuta natów. Eksrp.oz)'lcja: 1.01 - 10.U. Folder. Boehlke, Muzewm ok. 300 ekspo- ,,sztuka Ludowa :połudnJitOwej Szwecjd." Scena,niusz: Ii <Jpr,awap,las1Y'Cm'a: Ba['lbro A,sMad, ok. 400 ekspona'tów. Eks'pozy- �409 Kronika cja: 4.02 - 20.04. Katalog. WSlpółorg,ani'zator: KuUulrhiWteriska Museet "K'lI1Jt'llren" w LUJlld. "Dogonowie i ,inni" Scenari,UJSz: .J,aoek Łapott, opr.awa Iplas;1;y,czlna:Da[J.'wta B<oehlik,e,ok. 550 ekspoIDatów. Ekspozyej.a: 18.11.77 - 15.02.78. KartaltOg. Inne instytucj.e Szczecin, Wojewódzki Dom KUJltury - Zamek "Wojewó<:bka wystawa ,pla:s,tyc·znej twórc2Jośai ludowej i amatoIDs<ki,ej" Scena.riuslZ: Ha'l1rn.a Orzka, O{IDaw,a plasty'cZllla: Ewa K,rólikow,silm, k'OITSlultacja: EliJbieta Adamek ,LUlido Reick, 780 ek,,,pon1atÓ'W.Ekspozy'cja: 11.12 - 28.12. W~półorganaz.atoor: Rada Związ.ków Zawodowych w Sz'oZJeOilnie.Flakalt, j;oldecr:. WOJ. TARNOWSKIE Muzea T a r n ó w, Muzeum Okręgowe ,,Koolęda z rturoniem" ScenUirciusz: Adam Ba,rtosz, oprawa plasoty<CZJna:Magdal,ena KDU'k, 65 eksponatów. Elmpozy'cja: 1.01 - 30.01. "Kobi'ecy strój ludowy" Scenar'i;usz i opq"awa p1astyc2Jilla: Adam Ba:r:tos-z, 30 e'!rnpon.a,tów. EkSlpozycja: 15.02 - 15.03, w Dam'll Kultmy Zakładów Azotowyoh. "M:otyw pracy w rtwÓIr.cz.ośdludowej" Scenariuslz: KJrzys2Jtof Ru:sZieI, oprawa plas:tycZiilla: Adalm Bar,ooS'z, 80 e~sipona· Łów. Eks,poz)"cj.a: 1.06 - 30.06. Wstpólol119arnQ.Ziaitor: MUZJeum Okręgowe w fueswwic. "SztuJm ludowa 80wiśla Ta.rnow,g;kJ~ego" Scenar<iursz: Adu:m Ba I'Itosz, oprawa plas.tyczna: .rer,zy Papuga, kJOIl1ISultacja: Anna Harrtas.z. Ekspozycja: 20.09 - 31.12. W:SlpółODganvza'oor:Za,rzą.d WojewódzkU PTTK w T:annloWlie.Walorowa 'lllort.ka. Inne instytucje N o w y W i ś l i c z, G.minny Ośrodek Kul1.1Uł'y "Przegląd do,roQlbku1;wÓlreZioś,ei lrudow,ej li sta~oci" Oprawa 'pla::;tyczna: M&r~a SZJczepall1Ji'ak. EJkspozy'cj'a: 27.02 - 5.03 "Kon:kuTs wi'€ń1Ców do·ży.nkowych" Oprawa ·pl.a::;t)"cZina: Mmia SzczepaniJak. ElkSlpDzY'Cja: 28.08 - 14.09. Kul,tury w LJipnii<cu. w Domu WOJ. TORUŃSKIE Muzea B r o d n i C a, Muzeum Regionalrne "DyWlalIly dwuOSiI1.ow'orwe" SCCJIl·ari'Usz:Elż,bieta KotbińJs.ka, <opr.awa pl<łs'ty,crzJl1Ja: Edward C-z.erwińskii, 20 eksponatów. Ekspoz)"cj.a: 2.01. - 14.02. W:spółorgamzator: MUZieum EtnograricZlll€ w To.rUJlliu. "T;mdycyjne łowiectwo regi·OID'UbJ'loomlickiego" Scenar.iusz. Elżbieta Kotlińska, W~bdeilliar Gąsi,oki, opr,aw~ 'PlastycZina: Starn~sław Lackowski, kOrlsultacj.a: .Jan Woj1oiechmv:ski, 2S,3 ekspol1laJty.. Elkspozycja: 2.06 - 30.10. Współ:or19anuza,torzy: Zarząd WojerwódlZJkiiPolskiego ZWiąz.k'u Ło~ wieckiegl() w Toruniu, Za;rząd Kół Łowiieckich Re.g;iOlIlI\.l Brodrndcldego, DY;l'ekcja �Kronika 410 Okręgowa Przyrody, Lasów Państwowy.c'h Topuń. Folder. "Toruń", Zarząd Wojewódzkli Ligi Ochirony "Rzeźba wojewódr.dw,a ,wlrullskiego" Scenari'usz: HallicrlJa Mikułowsika, oprawa plastycZlIlta: Joa[]J'Va Strzelecka, 32 ekSlpcmaty. Ekspozy'cjoa: 2.01 - 14.01 w Muwum PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. W.spółO['·gian~'ZJat{)lr: Mu.reum PTTK w Golubiu-Dobrzyn'iu; 5.03 - 30.03 vi Chełmskim Domu KultUlTY w Chelill1Ji,e;4.11 - 16.12 w "Elanie" - Klub w Toruniu. "Malria Curie-Skłodowsk,a w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa pla51ty.'Cijna:A. BłalchowsklL Ek:Slpozycja: 2.01 - 19.01 w Muneum Marii OU!r1ie-Skłodowskiej w W,ars:zawie. Współ'Oirganizator: Muzeum Marii CUI'li'e-Skłodows:k:iej w War sm wi,e. "W~elcy. Polacy w rze7ibi'e ludowej" Scenariusz: AlekJSlal11derBła,chiowski, 42 ekstp<Xl1a'ty..Ekspozy'cja: 5.05 - 30.05 w Ohebm!>k~m Domu ~u1t'U!ry w CheŁmie, 10 eksponatów; 27.05 - 19.08 w Zakładowym Domu Kul,toull'y. "Prząśm.kzka" w TOiI'UII1i'u,61 ekspOll1a,tów; 2.06 - 26.06 w Wojewód.zkrim Domu Kułtury w Ko'szal'iJnJie. "Oni wa'lczyli - rz;eźba ludowa z cY'klu "WlieJ.cy Poll<łcy, i,ch życie i dzieł,a" Scenariusz: Alelmander Bla'ohowskli, oprawa pJ.a,s.lycznu: Halina Mikułowska, 107 eksponatów. EkSlpozycja: 23.01 - 25.04 w Mu:wum X Pawilonu Cytoadeli Warsnawski'ej. Katalog. "Obrazy. intalrsjonowane Edmunda Kapłońsikiego" Scena,riuisz: Alekoonder Bł,adlo·ws:ki, 10 eksopona1tów. Eks.po,zycja: 27.01 - 27.05 w GaITlJinonowy.JmKlubie Ofi,cersk.i:m w T'Oirull1:i!u; 27.05 - 19.08 w Z<l'kladowym D0mu KUltUTY."RrząŚ<l1li,e.zka" w TOI'luniu. "Przykłady. 's.zt'uki ludowej" Scena.riusz: HaliillW Mikułowsik.a, 10 ekiS:pOll1a,tów. Ekslpoozycja: 1.03 - 10.03 w SzkoIe Pod.slt.awowej nlr 1 w ToI!'UJI1Ii<u. "S'ntuka I'udowa K~zub" Haliml. Mikułowska, Janma Łuka:Sli-ewicz, 108 . ScenarilUsz i opr.alWa plas:1:yCZJrLa: ekspon.a,tów. EksPQlzy,cj,a: 24.03 - 14.04 w Nalni.elsk~m Domu Kultury w Na'klc (n. No.tecią.). "Sz,tuka ludowa dla d7iiecka" Scenaniusz: Aleksander Błaichowski, oprawa plasty.,cijl1a: Alt!ksander Błacho'wskii, J()<Ul!1na StI'lZe,leeka, 340 ekSlp<IDa'tów.EktSipozy,cja: 16.04 - 15.05 w P.ałacu Kultury w Pomaniu. WSPÓfOT~anJiDaJtOtT: "III B!iennale Sijwki dla DzJi'eck<l".Plakat. "Kulb.H"a ludowa Pałuk" Scenariusz i oprawa pLa,sstycma: Irena WII"OIl1'ko'Wska, Iwona Swięch, 108 ekspona,tów. Ekspozycja: 17.04 - 30.10 w MUlZeum w Bisku:pinie. "Rzeżba StanltsłaWJa ZagajewoSlkj,ego" Scenariusz: Hali!illl. lVIJi,kułowsk,a,OIPI!'awaip1a'5tycma: Joanna Sl.r:wlcocka, 14 eksponaitów. EkspozY'cja: 23.04 - 14.05 w Zl<łkładowym Domu Kulttury "Prząśniczkia" w Toruni'u. "Rz,eźba Stanu:sława Z,a.g,ajewslk/iego" Scen.ariusQ:: Hallin.a Ma:k:ułOiwska,LllltbomiiI'aTy.'Czyńs'k'a,o.p['aWlaplastyczJna: Joanna StmeIecka, 30 ekSlpolIKI.JtóW. EikslpO'Z.y.cja:21.05 - 30.11 w Muzeum PTTK w Golu:bi u-Dobrzyniu. "Wueś .pol'ska w l'Zoeźbie ludowej" SoonariJusz: Aleksaooer Błachowski, 42 eks:pona,ty. Eksporzycja: 5.05 - 30.05 w Chełmsk.iJm Domu Kulw['y.. �Kronika 411 "Kujarwska sztuka lludQwa" Scenarius;z: Halina Mikułowska, LubomiJra Tyczyńslm, 32 eksponaty. EkSlpozycj,a: 14.07 - 28.07 w Ro.aota1i'czym Domu Kultury w Chełmży. "M.al'awa!I1kJikujawskii'e" Scena.niusz: Luboiffii:ra Tyczyń:s;k,a, 24 ek'Sipon1aty. Eks<pozy,cja: 6.10 - 24.10 w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu; 1.12 - 31.12 (9 eklSlp1onatów) w Kl'ulbie Komuna'I'11Y1mw Toruniu; 18.12.77 - 18.01.78 (16 ekSl{lQna'tów) w Klu~ bie "E-lana" w TO'I'uniu. WOJ. WLOCLA WSKIE Mu zea W ł DC ł a wek, MuZ€1\.lJffi Ziemi K'ujaw.skiJej i Dobnzyńskiej "Haft 'k!ujawski" Scen,a:r:iusz 'i k!onsultacja: Zenobi:a Pli,ertrzykowsika, opr,awa IplastymJl1Ja: Aleksandra Domanow&ka, 75 eksipOn'a,tów. E'kspozy'cja: 19.12.76 - 15.01.77. Wsrpółonganuzatoe Spółdzielnia "SZJtuka Kujawslim" we Włocławku. Plaka<1:. "BodlaSlkie tkatrliiny d wuo'slllowowe" Scel[l:a<ri'uiSz: Ha:bn<l .j,a<k:ubowS'ka,oprmwa plaSltY'croa: Józef stolarz, k:Oll1Jsultacja: Z'eJrlobia Pi'etrzyk'owska, 44 eksporn:aty. Ekspozycja: 23.01 - 15.03. Katalog, plakat. "Kobieta w ,rzeź,bi,e ludowej Kuj,aw i ziemi dohrzyńskiej" Scena'nius'z i oprawa pla5tY'cZ!na: JamuSlz Nobierskli, !kOIJJSlul:tacj'a:Zeil1JObiaPtietrzykow,ska, 25 ekSJjJona,tów. Bkslpozycj'a: 8.03 - 31.12 w K'lubie MPiK we Włoclawku. "Rzeźba ludQwa wQ:j,ewócl:z;twawłocłaWlSlki,ego" Scenariusz: Zetrliohia Piet<rzykows1ka, opr:awa pla..,tY'czna: Józef Stolarz, 35 eksponatów. Eks'pozycja: 1.06 - 31.09 w Piawilonie PalI'ku Zdrojowym w C~echoci,llku (wystawa {lQ!ko:nku.rsowa).Katal0'g. "Sztuik'a ludowa Kujaw" Scenarilusz i oprawa plastyczna: K!rY'5:tyna Si wińSIka, kOł'lsul,ta'cja: Zooolbi'a Plietrzyk'owska, 64 ekslpom:vty. Ekslpozycja: 5.11.77 - 31.01.78 w IIZJbii'eRegi'ona~ncj przy Urzędzie Mia&ta i Gminy w Brz€'Ś·ciu KujalWslkim. Inne instytucje C i e c h o c i 11e k, Urząd Miejski "Sztuka ludowa na K'uj1aw,a<CIh" Sc'cl1ar'iusz: Aleksander KO<CIiołowi:cz, opnłwa plaSltY'czna: ZenQbi,a Pliet.rzY'kowska, 100 eksponatów. E'k:s:{lQrzycja:4.06- 30.06 w Parku Zdwj,owyrrn. Ws\póIOlI'g)aniza·tor: 'T'ow:a.rzystwo Przyjaciól Oie,chocill1ka, Uirząd WojewódZlki WydZJilał KultUTy i DKTK. KatallQg (Wys;ta'wa pokonJm;rsowa). WOJ. WROCŁAWSKIE Muzea W r o c ł a w, Muzeum EIUno,grafli'czme "Wslpółczeroa rz.eźba i malarstwo ludow,e - z.e zbiorów Muzeum Btnogr.aficz;nego we Wrocł'alwiu" Scenariusz: Ewa .JęC2JaIii'k,38 ek50ponatów. EklSlpo'zy'cj·a: 2.05 - 30.06 w Mu;zeum Tka<Ctwa Do·j.nośląskiJego w Kaimiennej GÓr.ze. ,.RodiZlina w po<lskiiej S'ztuce ~udowlej" Scen.aruusz: Halin.a OlędZJka, oprowa pla-stycZlI1Ja:Tiadeusz WlTońs,j{'i,82 ekspona.ty. Ek:spo'zycja: 18.11 - 12.12. llU:lior:ma1tor. �412 Kronika "II Ogólnopolskie Trienale Plastyki Nieprofesjon.alnej" Scena1rius:z: Alek'sandm- JoackoWl:>kii, Z'ofi'a Bisi,ak, ,oprawa plalSltyczma: Emil OieśLar, dk. 1.200 ek:stpolll'a,tów.Ekspozycj1a: 27.11 - 12.12. Wspó~or~anizatorzy: Centt'l.1ny Ośrodek Metodyki UipowSIZJeChn.1anJ.ia Ku li U'I'y, Iil1'stytut S~tukJi PAN, Wojewód:zki Dom Kultury. K1a:t.alog. WOJ. ZAMOJSKIE Muzea T () m a s z ó w L u b e l s ki, MUZJeUJm RegiJona1Jne "MaIarSltwo ludowe Werroll1.ikiRaty;ny" Sc€inariUJs.z:Boleslaw Fus, 'oprnwa rp1'l.siycZJlla:Roman Wa1iwander, Jan Gumk, 29 ,ekJsponatów. E:kispozycja: 2.01 - 31.01. KJa'talrog. WYSTAWY ZAGRANICZNE k'Oil1S1ultacja: W 1977 ROKU CZECHOSŁOW ACJ A Bratysł.awa "Wsrpó~czeSlnasztuka ludowa w Folsce" ScenaiIiiu:sz: F.r<ł[JCiiszekMidulfa, komi'sarz wystawy: Ha:runa Raczyńska, 101 eksponaiów. Ek,Slpoz,Y'cja: 14.06 - 24.08 w OślflOdiku Iruol1macji li KuIotU'I'YPolskiej w Br'l.iyslawie. W'Slpólorga1IlńzJatQr:Pań'&twowe MuzeUJm w WalI1SzaWli,c. Katalog. "Wystaw.a gobelinów" Scooariu.sz ,i opr,awla plastyczna: Graży;na Basisita, 20 gobelinów E,ks'Pozycja: 1.12 - 28.12 W Ośrodku Kul,tu:ry Polski'ej w Bmtysławie. Pokaz tkarui,a. Współorganizatorzy: Spóklziell!1ia Rę·kodZJi,elaLudowegQ ri ArotystYCZJl1Jego ii!l\l.St. Wyspiańskliego w Krakowie, Ośrodek Kul,tUlTy Po1sk,iej w B:naityslawie. KaTlowe Wary "Drui Kul,tu;ry P'OI1sktiej" Soenariusz li oprawa p1.a:s,tyCZlJ1a: J. Chojlllaaka, k,o'I1:sul!ta,cja:G;rażyna Basis,ta, ok. 150 ek:Sipor1GtóW.Ekspozycja: 20.07 - 10.08 w hioroelu Thermal w Karlowy(:h Vara'ch. PokJaz tkaJniagobelinu li pows1ta;wan:ia rzeżb w dr,ewnie. Wspólorgani<mtorzy: Spółdzielnia Em·cy Ręk,odllieł,a Ludowe.go i A,l1tystycznego 10m.St. WySlpiańskJtiego w KJrakowtie, Ośrodek Kultuil'y Polskiej w Cz:echosł'owa,cji. Lewice ,,MaloWlalllki Iudowe IZZalipia" Scoo:arLus,z: A=a Ball.'OOs.z, OIpr·awa p1JastyCZJlla:Vii-era Stev,akowa k,ol1S'ultacja: Adam BairrtJ=, 80 ek.'Spona~ów. Ekspozy'cja: 15.01 - 31.01 w Tekov::.ke Muzeum. Organ!izal1:or: Muzeum Okn~gowe w Ta;pnowie. Nit r a "W>spółcZiesna,s7JtuJkaludowa w Pio1.'łce" Sceinariusz: Fl1arndlSzek Mliidu:ra, komisarz wystawy: Hanna Ra'czyńsk.a, 161 eksrpOlllaJtóW.Eks,pozY'cj,a: 4.08 - 30.10 w Nitm Muzeum: Orlg.an~zator: Państwowe Muzeum E1Jno'gr,aficZJlle w W'a;r,szawtUe. Praga "Ludo1we zdoblIJJ1oclwo w d!rewnie IlIa Śląsku" Scenariusz: BairbaJ'ia Ba,zieIioh, oprawa p1asitycZJna: Marian Labuda, 201 eksiPQnatów. Elmpozy'cjta: 25.05 - 10.06 w Ośrod!kJu Informacji i Kultury Polski-ej w Pradze. OrgalIlliza.tor: MU7Jeum GÓTI!1oślą:,skie w B,Y'tomi'U. �Kronika 413 "Rzeźba 'w węgłu" Sc·enarti'U'S'z:Barba.ra Bazie1ich, 66 ek.Siponatów. Ekspozy,cj'a: 2.12 - 31.12.77 w Ośrodku 1Jnfo.nrna.cjii Kultu~'y PQlskJ~ejw Pr·adze. W:SIpółorganliJza.1;orzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informa'cjlii KJuHury Polskiej w Pmdze. Rozenberg "Wspókzesna s;z;tuka ludoW'<lw Polsoe" Scenariusz: Franciszek Mid'UiT'a,komisarz wystawy: Ha;l'JInaRaczyń'ska, 161 ekspon.atów. Ekslpozycja: 1.07 - 31.08 w Rozenberg Muzeum. OI"gan:izator: Pmwtwowe Muzeum Elnografioczne w Warszawie. NRD Anklam "Int(lrsje Edmunda Kaplońs.k.iego" Scena.riusz opmwa plaISllY'clln,a:Aleksander BlachowoSki, 33 eksponaty. Ekspozycja: 18.10- 20.11 w Kulturband de.r DDR. Organizator: Muzeum Etnografi'c2lI1e ...• '1 Toruniu. B cr l in "Mikołaj Koper:nik w 'O'czac,hpolskli.ch twórców ludowy,eh" Scenariusz: Aleksander Blachowsiki, 143 ,eksponaty. Ekspo,zY'cja: 2.01 - 30.03 OrganiZ<ltor: Muzeu,m Etnogm.ficzne w TOl1uniu. "lintar.sj·e Edmunda KJapłońskiego" Secn.ar:iusz i opr.awa plasty'cz,na: AI'cks,ander Bła<:howsk.i, 33 eks pon"-lty. Ekslpozycja: 31.08 - 7.10 w Oś.wdku hlformacji u Kultury Polski·ej w Berhl1J~e.Współorganizatorzy: Muzeum Etnografi.czne w ToOI"UIlJiu, Ośrodek Ilt1ofo~,ma'cji i Ku1:lury P'olskiej w Berlinie. "Dziecko- w polskiej sztuce ludowej" Scenariusz i oprawa 'plastyczna: Aleksander Bla'chO'wski, 393 eksponaty. Eksp07.ycja: 14.12.77- 8.01.78 w Ośr·odku Informacjli :i Kultury Polskiej w BerJi.ni·e. Wspólorganizalor: Muzeum Etnog.rafic2lnC w T,()['U1rIiu, Ośrodek I'l1fonna.cj,i i Kul:ury Polskiej w Berlinie. Drezno "Dziecko w polskiej sztuce ludnwej" Scenariusz i opmwa .plastycT.na: Aleksaooer Bła'chowski, 393 ·eksponaty. Ekspozycja: 25.02- 15.05 w Museum FUIr Volk.skuil:Slt. Organizator: Muzeum Etnogra~'iczne w Toruniu. Plakat, katalog. Karl-Mal'x-Stadt "Mikolaj KO'Peru1Ji'k w o'cz.<Lch polskiich twÓl'CÓWludQwy,ch" Scenariu,",:i.: Aleksander Blaehowsk'i, 143ek&pOll1ia,ty. Ekspozy'cj.a: 24.08 - 16.10 w Stii.dtlische Museum. Clrganiza'lor: Muzeum Etno.graficzne w Toruniu. Lipsk "Polska zabawka ludowa" S'Ccnariusz: Anna Darnrosz, Toeres'a Lewińska, oprawa pla'sty'czna: Anna Kurzątkawska, 258 eks,ponalów. EkspozY'cja: 24.05 - 29.06 w Ośrodku I:nforma,cj'i i Kultury Pobkiej w Lipsku. Organizator: Pań's,twowe Muzeum Etnograficzme w Warszawie. Poczdam "Twór·czość ludowa OpoIs.z,czyzmy" SccnaI'iusz: Ewa Ba'czań~ka-K'llrek, oprawa plasty'czna: RyszaPd Kowal, 600 cks-I:Qnalów. Ekspozycja: 16.04- 25.06 w Muzeum Okręgowym w Poczdamie. Organizator: Muzeum ŚląSlk'a Opolskie·go Opole. �Kronika 414 Sonneberg "Bolska zabawka ludowa" Scenarirusz: Arma D.aml'os,z, Teres-a Lewliń'sJm, >oprawa p1astY<OZJ1a: AIl1JnaKurzątkowsk,a, 258 eksponatów. EkoSlpo'Zycja: 1.08 - 22.08 w S.pielzenl?/museum Scmneberg. Organu'zutor: Raństwowe MuzeUJm Ebnografic2'Jl1ew W'arlsz,awie. Wandl>itz "Dziecko w PQlsklej sztuce ludowej" Scenariusz li <lIpT<łWa plas,tyczua: AJ.eksander Bł-alohowski, 393 ,eks.polnaty. EkspocZycja: 3.06 - 9.12 w Muscum der Ag.raren Produ:ktikrafte WandlMz. Organizator: Muzeum Etnogr;arioczne w Toruniu. Wei;maT "M:ikołaj Kopernik w ccz.ach j::olskieh twÓI'CÓWludowych" Scenariusz: ALeks-ander Bła.chowski, 143 ekSipon1aty. Ekspozycj,a: 2.04 -10.07 w Stadtmu:seum :iJll Woimar. Org.anizator: Muzeum E,tnog.mficme w Toruniu. JUGOSŁAWIA Lublana "Ludowe zdobnictwD w drewnie na Sląsku" Soenariusz: BaDbara BazieLioch,oprawa .plas'ty,czna: Marian Labuda, 201 ,ekspolliłtÓW. Eks:pozy'cja: marzec-kwiooień w Slovenskim Etnografskim Muzeju w Lublalnlie. Org.aIllJi'za1tor:Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. ZiU.grzeb "NaiWiITi77" SCerKl;ni,uSlZ li oprawa p.Ja:srt;yc2'Jl1a: Aleksander Jackowski, 21 'eksponatów: Eks'pozycja: 24.06 - 5.09 w Galerije Gradu Zagreba. Organizator: Pallstwowe Muzeum Etnol?lraficzn·e w Warszawie. MEKSYK MexicD City "BoLskie rękodzieło ludowe" Scenariusz i oprawa pl.asty'cZJna: M. Jenner, konsultacja: Dalnuta Tracz, ok. 200 ekspona,tów. Ekspozycja: 1.11 - 21.11 w Ambasad:ZJie Polskiej w Meklsyku. Organi'zator: 81półdZlhelin1ia Pralcy Rękodzieła Ludowej?io i Artys:ty'cznego im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. PORTUGALIA Lizbona "Polska wtuka l'udow,a" oprawa plastyczna: Halhna Olędzkia, 842 eksporLty. Ekspozy-cja: 7.11 - 28.12 w Lizbonie. Orl?lanizator: P.ańs,twowe Muzeum EtnograJii'cznc w Warszawie. Scena,riusz RFN "Dawna po,lskasztu:ka ludlOwa" Soena11iusz i opr,awa plas>tyc2'Jlla:Halma Ol<:dz:ka, 308 ·ekspcma.tów. Eks'PO'zycja: 5.06 - 7.07 'Vi: Museen der Stadt Recklingharus,en. Ol'~anizato:r: Pań,s,twowe MuZ€UlmE:t\nografic;zil1ew Warszawie. �415 Kronika SZWAJCARIA ZUrich "SZJtuka ludow,a z Po1skJi" Scena.riusz: AJrma Ku rzątk'owska, Si.ng'rid Bar:ben, opmwa iploalsitycZJI'1a: Rene Gaum, 3512 'ekslponatów. Elmpoz}"Cj,a.7.12.77 - 5.02.78 w Muzeum BeHerive w Ziir:ichouoraz 'ok. 20 .ek'SlpoIlCcltóW w Galerii Nioohne Bon W Zurtichu. Or·gail1Ji.zator: Poań'stwowe M'uzeum Etnogr·af:l'cZlnew Wans='wti.'e. K'3'1Ja1og,plakalt. SZWECJA Herby - Lund "Polska zabawka ludowa" Scena'!1i'usz: Anna Da'mros'Z, Teresoa LeW'iń'sJm, oprawa p1a.so1yczna: Anna Kurzątk'owska, 258 MSlpOnatów. EkJspazycja: od 1.12 w Muzeum Ku1turen Lund. ZSRR Kij ó w "Polskie stroje ludowe" Scenalriusz ,i oprawa plastY'czna: Barbar,a Kaza:nowska, J'adwiga Koszutska, 600 ekspoll'lla,tów.Ekspozycj,a: 19.04 - 1.05 w Galerili Artys'tów Malarzy Ukrainy. 01',ganirotoII': Pań'SJ1Jwow€Muzeum Etnografti.cz;ne w Wiarsza wie. "Szt,uka ludowa PolSIki półnoon.ej" Scena!r~usz i opmwa .pla\>ty'czn.a:Ba!rba'w Koa:z:anowsk,a,ok. 300 ,eksporutów. Ekspazy,cj'a: 16.09 - HUO w PolskJim KOIl1JS,ulac:ie w Kijowi€. O~gall1li'ro.tor:Państwowe Muzeum Etnogr.aficzne w W'<:lrswwre. Z m:alteri.ał,ów ODHE Oiplracowała Iwona Wiktor MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU W LATACH 197'6 - 1977 Rok 1916 PRACE ETNOGRAFII MAGISTERSKIE U.niwersytet Jag'ielloński Kraków BUJNOWSKI Jacek, Koompos,esorat Byłyoh Urbarów pod koniec XIX i w XX wieku w Jurgowie nJa Polskim SpisZlu. Funk,cjonowall1lie kompoSlesora,tu, dr Z. Biały. DANCZYSZYN Maria, Odzież ludo'W,a we wSlialchJurgów, RZlepi'ska, Czaa:-na Góra na Polskim SpilSlzu.Próba an.alizy s'emioty,cZlnej, dr Z. Biały. KAFEL Benedyk,t, KontalMy Cy,ganów z Cza'Mej Góry na ,P'olskJ~mSpils,ZiU, dr Z. Biały. KRUPA MaI1ian, Komposesor,at Byłych U:r'barów pod koniec XIX i w XX wieku w Jurgowie Ina Spiszu p{)I~skim,dr Z. Biały. MAŁETA ALicja, Kami,eDiDJCl meźha ludowa z okOQlicWieliczki, Dobczyc, Myślenie, prof. dr R. Reinfuss. RZONCA Emilia, W,idowi:s.ko obrzędowe "M'ikołai" ~ "BaSltuszków" w Slpołeczności wsi Bukowiec w Beskidzie Slą.skim w XX wieku, prof. dr J. KliJmalSZ€wska. �416 Kronika SIWEK Lucy.rua, Obrędy i zWY'czaje WJieroudziieCJięcegow Choboci~, prof. dr J. Klim-aszewslm. SZ.FJFER A11ina, ~radycyjn,y teatlr ludowy w je~o Śirodkach wymzu artystycznego i zmaczen!iJUna ,przykładZIile "Herodów" z okolac Kr-ak'owa, pDm. dr J. KlimaszeW1ska. WOJTKIEWICZ ZenOlll, Bowia.ty: brzeski, dąbrowski i t.aI'./1IOwsk;j w publikacjach etnografiCZlIlY'chdo r,oku 1974, prof. dr J. Klima-sz~ska. Uil"L'iwerSiytet Łódzki - Łódź KABAT-DOMINIAK Ewa, Anala'za sltrukitury diramatY'cznej obrz<;du na podstawie "Herodów", doc. dr hab. B. Kopczyń'ska-Jaworska. U n i w e r s y ,t,c,t i m. A d a m a M i c k lie w i c z a - P ° z :n a ń ruchu społeczno-kulturalnego Mari,a, BE'IMCIK Ja'cek, Uwapunkowarna w Wielkopolsce na przykladzie społeczJllioś'ci miejskJiej Środy W~€lkopolskiej i wiejsk[.ej Pięczkowa, pro-f. dr J. BU'l'szta. BERO Marek, Wkład Leona Bar~ezewsk.iego do poznania kultury ludów Azji Środkowej, dQc. dr hab. Z. Jasiewicz. BŁASZKIEWICZ Bogdan, JOŹWIAK-BARTOSZEWSKA Jolanta, Uwarunkowania ruchu slpołe'OZm'O~kultura!Jn,eg'O w Wie~kop'OJsc.e. Na 'przykładzie społeczności -miasta K;oła li wsi Ba.J::iiak,prof. dr J. Burszta. GRAD Jan T,adCl\1sz,Osobowość kulturo-wa ,chłopów małopolskich. Wybra'ne zagadnienia, -prof. dl' J. Burszta. GRAD T,eJI'·esa,W-kład Karola Bohdanow:icza w 'po7lnan:ie ludów Azji Środkowej_ doc. dr hab. Z. Jasiewicz. HAŁA,DUDA Marianna, MAJCHRZAK Stanisław, Uwarunkowania ruchu społeczno-kulturalnego w Wielkopolsce. Na 'przykładzie społeczności miejskiej Krobi i W1iejskiej Pudlis'zek, prof. dr J. Burszta. MARCINIAK Maria, Bronisław Grąbczewskii jego wkład w poznani,e kultury ludów Azji Środkowej, doc. dr ha-b. Z. JaS'iewicz. NAMYSŁ Ewa, ZIĘTEK Ryszard, Uwarunkowania ruchu społeczno-kulturalnego w Wiielkopolsce. Na przykładzjie społeczności miejskiej Trzci'anki i wiejskiej Białej, prof. dr J. Burszta. STRZECHOWSKI Mi,eczysław, Wkład Wladyslawa Mass0.lskiego w poznanie kultury }udów Azji Środkowej, doc. dr h<:l!b.Z. Ja,siewi,cz. BEBA U,niweTsyte'tWarszawsk1i - Warszawa CHOMICZ Kinga, Koibieta w społ ccZIl10Ś ci Indii. Wzory z.achowań na podstawie literatury starożytnej, pDOf.dr Z. Sokolewicz. CZERWIŃSKI Tomasz, Zagr,oda i zmiany w Zlakres'ie jej funkcji we wsi PiętkJi od k·ońea XIX wieku do -chwili abeClIlej, pr-o.f. dr W. Dynows,ki. DERLATKA Iwona, Zakres społecznego uczestnictwa wobrz<;dach J"odZlinnych u Imuzułmanów polskirch, prof. dr Z. Sokolewicz. HA.JEK-iWŁODARZ Anit1la, Źródł.a ideo.}ogJiliregionalizmu podhalańsk,iego. prof. dr W. Dyno-wski. JAKUBOWSKA Longina, Ormiań'sk'Ćl grupa Aug i jej funkcje (XIX wiek),pro'f. dr W. DY'll0wski. KOSIBA Grażyna, Podstawy ;i aspi,ra1cje młodzieży wiejskiej na przykładzie wsi podwa'Tsz'3lwskiej, prot: dr A. KUlt['zeba-Pojn1arO'wa. �Kronika KRAKOWIAK Elżbieta, Funkcje IDodzinyw prooesie socja~iza'cji dzi'ecka na przykładzie wsi Piotrowioe, prof. dr Z. Sokolewkz. PREWENCKA Grażyna, Stosunek ludności wiejskiej do pra'cy na przykładzie dwóch wSli: Gromin woj. cie.c:hanowskie i TrZieśn:iów woj. kT'ośn!ieńskie, prof. dr A. Kuirzeba-Pojnarowa. SADKOWSKA Ewa, Problemy adapta1cji Ispołeczno-kulturowej ludnośoi napływowej we wsi WyszembOTk woj. olsztyńskie, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. WŁODARZ Stanislaw, Kris jakochrakterystyczny element kultury indonezyjskiej, prof. dr W. Dynowski. U n i we r s y t et im. Bo l e s ł a waB i er u t a W ro c ł a w DZIUROWICZ Małgorzata, Podstawowe zasady etyczne wielkich religii Wschodu, doc. dr hab. E. PlieLraszek (prof. dr A. L. Godlewski). Gl'.WLIK MałgOTzata, Urządzenie i funkcjonowa'nie wnętrza mieszkalnego we wsi Zachowice, doc. dr hab. E. Pietrasz,ek. GORNY Lech, Instytucja cZJarownika Indian Prerii, doc. dr hab. E. Pietraszek (p,rof. dr A. L. Godlewski). KMIEC Olga, Tradycyjne budownictwo ludowe we wsiach: Wólka Duża i Łąkie na Ziemi Dobrzyńskiej, doc. dr 'hab. E. Pietraszek. KULIJEWICZ Krystyna, Wierzenia religijne wybranych społeczeństw zachodnioafrykańskich: Aszalnti, Joruba i Fon, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). KUNKIEWICZ Stanisław, WykorzystaTIlieczasu wolnego od pra'cy !przez młodzież pmcującą Gryfowa Śląskiego, doc. dr hab. E. P!ietraszek. MIGAWA Bogusł'awa, Produk1cyjne zajęcia kobiet windywidualny,ch go.spodarstwalch rolnych wsi Zachowice, doc. dr hab. E. Pietraszek. NAROWSKI Piotr, Przedmioty kultu religijnego w zagrodzie chłopskiej (na przykładzie wsi Zachowice w gminie Kąty Wrocławskie), do'c. dr hab. E. Pietraszek. NAWALANY Jan, Determinanty i przejawy więzi sąsiedzkiej wśród mieszkańców ulicy małego miasta, doc. dr hab. E. Pietraszek. POCZATKO Marek, Kopieniactwo Oceanii ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Wysp Trobriandzkich, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). WIETESKA-LIS Jolanta, Symbole i mity w sztuce Australii i Oceanii, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). PRACE DOKTORSKIE· Un;iwersytet Jagielloński KANTOR Ryszard, Recepcj,a i funkcje artysty'cznej twórczości ludowej na Polskiej Orawie w drugiej połowie XIX i w XX wieku. BroImotor: prof. dr J. Klimas!zewska. Praca poświęcona jest zmianom funkcj:iartystycznej twórczości ludowej na polskiej Orawie w c1iągu minionYich 100 lat oraz jej ,recepcji w środowiisku wiejskim. KWASNIEWICZ Krystyna, DorocZJne :i rodzinne zwycZiaje ludowe wobec współczesnych procesów przemian. Studium ,monografkZJne wsi Niegoszewke w woj. krakowskim. Promoto'r: prof. dr A. Kutrzeba-Pojna'rowa. * W wykazie pmc dokiorskiich za 1974 rok, "Lud" 1976, t. 60, s. 352 - 353, pomyłkowo zostały umieszcZ!OlI1!e pra,ce Iwony K'abzińskiej-Stawarz a Andrzeja Stawarza, któI1e są pralcami magisterskimi wykolllan)'lmi na UW w 1974 roku. 27 "Lud" - tom 63 �418 Kronika Konkretne Irozważania Ipop,rzedZJono skrótO'wyun opisem walfUnlkoÓw-geogmflcZII1ych, hiistory'cmy,ch i .społ-ccz:nych, pod k,tóryoh wpłYWillIl kSZJtaltowała -się kultura lud-ow.a p<ilskiej Orawy owz zarysem tradycyjnej twór,czości ludowej (glównie plastyki i wybranyc,h działów folk].o.ru). Anaóhza WpłyWiU gos'r;odaTcz'o-sp'ołecZ'ny{~h,i kultur'owych !pr2Jemian, k,tóre d'ok,onały .sIi.ęna p<ilskliej Or.awi-c w okresie Imiędzywojelllnym, na t.r.ady,cyjną iwó.rczoŚć ludo'wą dały auiOO'-o'WIi pełną podstawę do wyczerpującej oharakt'erys,tyki wspókz:esnej twórczości ludowej na~ntcrcsującyrn go teren.i,e. P'rzedmiote>m prroacy l'>ą zwy'czaje dor'olcZJneli rodZJinne mieszkańców r-obo,tniczej 'Nsi podkra1kowskiej, Niegos:zJOwi'ce.Główny .nadsk 'poł'o'ż,ono na przebadanie p:rzemian za,chodzących w 'tej sferZJe kultury w okl':esie od przełomu XIX/XX wieku po dzień dz:i.siejny, ze sz:czegól:nym uwzględnieniem procesów ekonomiczno-społcczny'ch dokonują'cych się w okresie PoLski Ludowej. Przestrzennie ścisłą płas-ZJczyznę porównawczą .stanowią Ip'Oz-cs'lalews-ie 'WIchodząoe w -skład ,tej .samej gminy (Rudawa). Wy<:h<Jdząc 'od założeń teorety1cznych i metodologicznych związanych z problematyką badań nad :z;wy<czajami ludowymi, w częśoi empiry-czncj (do kiór'cj załączony j'est 'obszermy <:!In€ksmateriaŁowy) _!'Q-z'budowanesą ko.Jej'no pr-o,blemy dolyczą'ce modelu zacbowanli'a zwyczajowego-, kryieni-ów kla:s,yfiKuc}i zwyczajów oraz podłoży . i czynnlików war-unkujących przeoobra-ŻJe!l'1ia za,chodzą'c€ w tej dziL'<lZJiniena przestrzeni objętego bada!l1liarni,cz,a:sokresu. SPISS Anna, Dzieje elno-grailiczJllego muzealnidwa skanscn,owskieg,o w Europie .. Promolor: prof. dr M. Gładysz. W pm,cy omówiolI1Y j.est rozwój his,tolfyICZJlly, zna'czellJi,enaukowe i s'połecz:ne etnografi,cZll1'ego muzealnlidwa Slkaonseno'Wskiego w Europie, począwszy od pli-erwszy,ch prób twolI'z€lI1:iakole:.~-cji starych budcwli ludowy,ch w II polowie XIX wieku aż po cza'sy wSlpók'zeJSm,e.K,olejno więc 'olmów!i-olI1yjest pr-oces tworz,cnia 'Się i r'o-zwoju muz1eów skansenows·kJj,ch gromadzą'cych wytwory !kultury przcdrndustrrialncj wraz z ,określenliem l'oli jaką pełniły one w żyóu spolecznym i 'nar-odowym poszcz-ególnych państw europejskich, struktuna i 'or,ganiza'cja s,kansenów, moLody realizacji założeń naukowy'ch oraz niektóre techniczneza-gaJdllJi,cnia tworzenia obieklów muzealny'ch. Zaprezentowa,ny jes't równi'eż dowbek ,naukowy muzeów skan'scnowskiich oraz prowadzona przez nie dzialaLno-ść dydaktyczno-,oświatowa. TY.LKOWA Danuta, Sjp{)'sobyZidobywamia i użytkowalllia wody we wsiach Beskidu Śląski-ego. Promotor: T:Q'Of.dr M. Gładysz. Praca ma na celu 'pr.ZJeśledzelI1i'e ipl!"zemlianw sposobach zaopatrywania s1i<:w wode:: o.raz w formaoh jej k'on'S'umpcj,i z uWZJględUliC!l1liem ,przy'cz)'lJl warulI1kujący,ch wprowadza.nie i przyswajanie innowacji. Punk·tem wyjściowym 'Powyższych rozważ,ań jest pr.z,ełom XIX -i XX wieku. W -ZJakr.esli'e zaopa,trywail1!ia 'siG w wodę uwzględniono zarówno umieję1Jnoścli wykrywania wód pod:uiemny'ch, jak też wys'tępujące 11<1 tym <teren'i,e'l"odzaj-eujęć wody, k'tórych liloo,śći oha'rrakter zdetel'lminowanc są 10k<:lnymi warun,kami Ihydrorgeo'].o-gi'cznymli.Omawiając zag)adnlieni'a dotyczące konsumpcji wody, zwrócono uwa,gę na jej ZII1aczeniew dziedzinie zwyczajów, obrzędów oraz w sferze wireIlzjeń. Uniwers.ytet i ,m. Ad'arna Mick:iew-ircza Po.znań BUKOWSiKA-FLOREN"SKA Irena, W:spółczeslllJa twórczość pLastycZll1la śiI'odowliska roootmiczeg'o w rejonie GÓmoślą.skJi,eg)o,Oklfę.gu Przemysłowego oj Ry'bnkkiego Okręgu Wę-glo'wcgo - na przykład-ZJie rzeź'by. Promotor; [lifO£.odr J. BursZJta. �Kronika 419 Praca sta,O'oW1ipróbę przedsbaW1ieniJa:nieprlOf€lSjOlrlalnejbwórcwśC'i plastycznej "', wybranym środowis'ku. W centrum uwagi autorki znalazł się przede wszystkim n:zultat dzj'alalnośc'i twórczej, t,o jest fZJeżba w węglu, natomiast sylwetki twórców oraz środowisko inspirujące i odbierające dzi·ałaniaartystyczne stanowią tło jej rGzwiązań. Praca jest wyposażona w bardzo bogaty materiał ilustracyjny. ŁOS Henryk, Kowalstwo wiejskie dorzecza GÓTIlej Warty i Lidzwarty w procesJie przemian pod kOlnie'cXIX i w XX wieku. Promotor: doc. dr hab. Z. J,asiewicz. Przedmiotom pracy jest kowalstwo pojmowanie jako zajęcie zw.iązane z nadawaniem 7k1mierwrrlych form przedmiotom staloowym i żelaznym poprzez ude,rzani,e w nie mlo,tem. Autor o'mawia ró!\vnież inne, 'poza kuci,em, teochnik.iISltiO'SOWane w kuź-, niach wiejsk,kh. U n i wer s y t e t i m. B o I e s ła waB 'i e r u t a W l' o c ł a w KŁODNICKI Zygmunt, Reliktowe formy transportu nasobnego ,i 'ręcznego w kultu-o r2ch ludowych Środkowej Europy. Promotor: prof. dr J. Gajek. Celem pracy jest analiza reliktowych fOoI'm;przanoszeni,a dężarów i próba określer;ia ich roE na po.sz·cze.gó1ny'cheta!pach rozwoj-u go'spociapczego- ludów Śr.odkowej Euro.py. Praca składa się z dwóch -części. W cz<;śd pierwszej omówiOno zależność' form transportu n;czmego ,i nas,obnego od s,topnia rozwoju gospodarki, począwszy OG ludów "ni'ccywiliZJowany,ch" (przyklady z ojJl1nychkontynentów), kończąc zaś na kultura'ch ludowych Sl'odk,owej Europy. W rczęści drugiej omówiono śmdk;i i sposoby przenoszel1lia ciężaTów w tr,ady,cyjnej gos.pociarce wiejskiej Swdkowej Europy. Poslugiwarn.ie sic: w pracy metodą kartograficzną pocaągnęłoza sobą poglębii'enie systematyki .naorzędzi i spooso'bów transportu. PALUCH Adam, Zamierzoneokaleczeruia ciała i ich znaczenie w kulturze rdzenil".ye'hmieszkańców Aruskalii w XIX i XX wieku na ,tle .porównawczym. Bromoto'!': prof. ·dr A. L. Godlewski, doc. dr hab. A. Dygacz. Celem pracy jest wykrycie związków zachodzących między konkretnymi formami okalcczeóa ich miejscem i znaczeniem w kulturze. Technika, forma i funkcja okaleczeń ukazane są w aSI:ekcie porównawczym, na tle innych kultur świata. W pracy zawarte Sci rówruicż infor;macje o środowisKu naturalnym, w którym żyją rdzenni mieszkańcy Aus.tral,ii, ich pochodzeni'u, strukturze antropologicznej, języku i warunkach spolc:czno-gQspodar'czych. ROIVIANSKA Henryka, Ballada ludowa ,o siostrze trucicieloce. Folklorystyczne studium porównawcze. Promotor: doc. dr hab. A. Dyga'cz. Fra,ca pc~wil;'eo'na jest balladzie o s.iostrze trudcieIce brata, należącej dD cyklu ballad o kobietach trucioCielkach. Autorka wyznacza za,sięg tery tor ia lll1'y analiwwanego utworu, wykazuje jego zróżnicowau'ie tematyczne i f,o'lima.Jnc,wy}aśnia genezę, procesy migracyjne i integracyjne. W aneksie jes;( około 400 wariantów ballady pochodzi\'cy,ch z obsza.ru SI'owiańszczyzny oraz Rumunii :i Litwy. I n s t y t u t H i s t ,o r.i i K u l t u r y M a t e l' fia l n e j PAN - War s z a wa DROZD-PIASECKA Mirosława, WS'PóJ.czesll1cZJmiany tradycyjnego 'stosunku do, ziemi. Studium wybrall1ych wsi 'pow. otwockiego. Promotor: ,prof. dr A. K'utrzeba-p.ojnarowa. 27· �420 Kronika Praca omawia 'pro'ble:mal1ykę :lJmi,anpostaw ludnoś"Ci wiejskiej w ,s.tosun.ku do 'Ziemi jako własnoś,ci i Woa~sztatu plI1a'CY w kilku wSlia,ch południowo-wschoclniego Mazowsza w okr'es·ie O'statniego IDO-lecia oraz od,twarza konkretne zachowania, które Eą efektem ty'ch postaw wraz z czy.nnika!ffii je determinującymi. W swych rozważaniac,h autorka nawiązuje do obowiązujących ak,tów no~matYWll1ychi przepisów szczegółowych, którym chłop jako właściciel ziemi mus'iał się podporządkować oraz analizuje procesy sądowe "o 'Ziemię". PRACE HABILITACYJNE U n 'i w e r s y t e t i ,m. A d a m a M i c 'k :i e w i 'c 'Z a P oz n a ń SZYFER Anna, Prz;emiany społeozno-kulturowe na wsi wa,pmińskiej w latach 1945- 1970. Praca poświęcona jes.t przemianom 'kultury wsi wanmiń'skiej w minionym 25-lec';u. Obserwacje i analliz'a ZJmilandotyczy więc okresu zamklnięte~o, który charakteryzuje sięspecy£iczną s,t'rukturą ludnościową. Szczegółowa analiza sytuacji kulturowo-społecZJnej w:Sli w,armirl1skiej pozwoliła autor,oe ona określenie mechaniZJmu i przyczyn zaohodzący'oh Zlmian oraz u;moż1iwiła w.skazanie drogi rozwoju kultury wsi tego regionu. Rok 1977 PRACE MAGISTERSKIE U:n i wers y t e t Ja.g i e I I o ń s k,i K l" a k ó w BENAL Ewa, Funkcja matrymonialna obrzędów dorocZJny'ch w Czarnym Dunajcu, prof. dr J. Klimaszewsk.a. DZIER2EK Barbaro, Zwyczaje i obrzędy doroczne w życiu wsi ws.póJ.czesnej na przyklad:lJi,e K'OIl1,iakowaw BeskidZlie ŚląskiJm, prof. dr J. KL~maszewska. FIJAK Zbigruiew, Analiza systemu wymiany daJf6w (na przykładzie wybranej 9polecznoś'ci lokaLnej Podhala), prof. dr J. Kl,imas,newska. FIRLA Wiesława, Wnętrze domu a sposób życia. (Studium na wsi Sucha Górna l1a Zaolziu), proOf.dr J. Klimaszewska. GODECKA HaLina, Zarys muzealnidwa etnogmflicznego na Śląsku Cieszyńskim na tle proocesów kultunowo-!l'1ar,odowcśdowych, 'prof. dr J. Kl.iomaszewska. KSIĘSKA Anna, Ośwdek gar:ncaroki w Rędocinlie, prof. dr J. Klimaszewska. MŁOCEK K.ysl1yna, K'S'2'Aa~towanlie się państw plem~enlilY'chw okresi.e przedkolouialonym na teren·ie dzisiejszej Zambii, dr L. Dzięgi'el. NOWAK St.alil~sław, T'Cif'aipialudowa w Czarnym Dunajcu ze sz'czególn)'lm uwzględnieniem osoby leczącego, proof. dr J. KllimaszewSlka. TURSCHMID SOIl1ia,Zdobnidwo w żelazi'e onoatererui'e polskiej Orawy, pro,f. dr J. Klli,maszewska. STWORA Wojociooh, Problema,tyk'aetnografoicznych wystaw stałych oraz konkursów i wyst.aw pokonkursowy'c,h or.ganiZiOwany'chprzez wybrane placówki muzealne województw: n,owoLSądeckiego i bielsko-bi'ałogo (w latach 1950- 1977), prof. dr J. KlJim.aszewska. Uniwersytet Łódzki -Łódź BOGURAT Wiesława, Funk.cjei nola T'egi'OIl1alnegozeslpołu ludowego w slpołecznośd lokalnej (Ina przykładzie "Regionalnego Zespołu Plieśni i Tań,ca" Gminnej �421 Kronika Spókhielni Swrnopotmoc Ohlopska w Rzeczycy), doc. dr hab. B. Kopczyń-ska-Jaworska. GAUL Jadw,iga, Wplyw pra'cy w zespole f.olklory.Slty,cznyrn n.a życie rodziny wiejs,k,iej na przykladzie LJipiec Reymontowskich, doc. -dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. KLOPOTOWSKA Ka-talfZyna, KODicer;cja 'kultury Leslie A. White'-a, doc. dr hab. B. Kor;czyńska-Jaworska. MARKIEWICZ Grażyna Ewa, Zmiany struktury i, funkcjli domu wi1ejski,ergookohc Gluchowa, doc. dr hab. B. Kopczyń-Slk.a-J'awOiI'ska. NOWICKA Ha,nna, Rola i wartość Ilnetody autobi.ogroaficz:nej w -badaniu -osobowośd ,j kultury, do'c. dr <hab. B. Kopczyi1ska-Jaworska. RUDAWY Anna, KultuTow<l 1'Ola r-e~ionalnego stroju ludoweg,o z oko.lj-cWysok'ienic, dc-c. dr hab. B. Kopczyi1ska-J-<lWODska. SULIGA Jan, Obrzt;dbUidovJY domu 'w Indiach SltaTcżytnych w świetle nak.azów religijnych, do'c. dr hab. J. Kucharska. Sl'WINSKA KTystyna, Widowisko "Wesele Bory.ny" - elementy autemty,cZJne i zapożycz-one, do'c. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. WRONSKA Mari-a, Etnogeneza wyspy Sulawesi (Celebes), doc. dr hab. J. Kucharska. U n li w e r s y te t i m. A d a rn ,a M i c k lie w i c za - P oz oil -ań DRZEWIECKA ~nllli1, Etnologia w Szwecji. Od "badania żyoia ludu" do współczesnej etnologii, prof. dr J. Bur.szta. KAMINSKA Ewa, FoJikloT pa:mięt,any a iPra:ktykowany we wsli Modrze, prof. dr J. Hur,szta. KOLASA Mona, Hi/stona .e1JnografiJiw Austrii li jej współczesne p~oblemy, prof. dr J. Burszta. OSTROWSKA Maria, Literatura loudowa a kultura i życie społ,ecz:ne Mongołów Chakha 'i Buriatów, prof. dl!"Z. Ja'SieWli,cz. OKONIEWSKA Teresa, Kobieta w ży1ciu 'spolecznyun li kulturze społecznoś'ci lokalnych śrcdkowego li półno,onego Afgan.is-tanu, prof. dr Z. J'as'iew~cz. PAŁKA Jan, Rybołów,sltwo jeziorne we WS'PókZJeSil1yrnżyóu mieszkańców wsi Sarniny na Ka-szubaoch, prof. dr J. Bu-liszta. SZCZEPANsKI Matrok, Regio!l1<a1nezjawiliSIka foilk.liQlI'yrzJmu. N.a ptrzY'kladZiie Pałuk. _prof. dr J. Burs:zota. SZOPKA Teres.a Ma'I'Iia, Regionalna etnologia s~ocka. Rozwój -historycmy .i ws>pół-czesne problemy, prof. dr J. Burszta. UniwersytetWar-szawskJ - Warszawa CALA ALINA, Stosunek do ObCOiŚ,e:i w kulturze wiejskiej, prof. dr ~nna Kutrzeba-PojnarO'wa. DOMANSKA-KUBIAK Ir,ena, Wegeta'cyjny sens chodzentia 'PO 'kolędz.ie z unaszkarami i z He<rod,wm1,prof. dr Z. Sok ole w icz. FILIPOWICZ Anna, NOI1rny mo["-a1nefun.kcjo'ill\.lją'ce we w_SJpółcZ€lSll1ej 'l"Qdzina-ew'i-ej-skiej, 'Prof. dr A. Kutrze<ba--Pojnarowa. KALINOWSKA Danuta, Użytkowanie 'Wybranycih p'l"zoomiotów k'u'l1!uwe współczesnej kul,turz.e ludowej, prof. d'r A. Kutrzeba-.Pojnarowa. KUBIAK Krzy.sztof, Swięt'ojm~Slka ,głowa - przyczynek do badań nad obrzędowośdią, prof. dr Z. Sokolewi,cz. �Kronika -422 KUNICKA Barbara, Organizacja przestrzeni w tradycyjnych wyobrażeniach ludowych, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. NOWIK Ma łgo r-z.ata , Miejsce :i rola komizmu w ży'Ciu społeczności wicjskiej na przykładzie wsi Trześników woj. krośnieńskiego, 'Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnapowa. REG ULSKA Elżbieta, Problemy kulturowo-spoleczne ludności łemko·wskiej na terenie Dukielsz.czyzny (antagonizm .ia'symi1acja), prof. dr A. Kutrzeba-Pojn.arowa. ROGlJ1.SKA Grażyna, Obraz współ'czesnego aTtysty ludoweg,o 'fi·a ,podstawie kelllkursowych pamiętników twórców ludowych li próba jego konfrontacji z wizerunkiem artysty wiejskiego XIX wieku, prof. dr W. Dynowski. SAPIŃSKA Alicja, Wpływ zmian społecznych na kształtowanie się tematyki współczesnej rzeźby ludowej, prof. dr W. Dy;nowski. SEWERYN Andrzej, Paulina Hołyszowa -poetka ludowa Chełmsz,czyzny. Monografia twórcy, 'prof. dr Z. Sokolew;icz. 'TOMASIK MQIJ.;j.k a, Maskii Afryki za·chodniej w zbi'ora,ch Muzeum Elnog;rafi.cznego w Sz.czeciInie, prof. dr Z. Solwlewj·cz. :ZIELEZIŃSKI Adam, Scinanie śmier,ci w Jedl,ińsku - obrzęd czy widowisko?, prod'~dr A. Kutrzeba-Pojnar.owa. U nii w e r s y te t i:m. B. B iie r u t ,a W:r {)o C ł a w CHOMIAK Danuta, Zwyczaje ludowe na Opolszczyźnie od Zapustów do Wielkanocy w świetle źródeł publikowany'ch i rqkopiśmiennych XIX i XX wieku, doc. dr hab. A. Dyga'cz. CZYZEWSKA Alicja, Tradycyjna obrzędowość świąt Bożego Narodzenia na K'ujawach i jej WspóIcZiesne przemiany, doc. dr hab. A. Dyg.acz. JANUSZ Krystyna, Tradycyj,na kultura s.poleczna ludności cygań:skiej w Koamiennej GórZie, doc. dr hab. A. Dyga1cz. MĄCZYNSKA Anna, Wspókzesne ludowe zabawki drewniane na Zywiecczyźnie, <lac. dr hab. A. Dyga·cz. POŁTORAK Zbigniew, Rybołówstwo ludowe dorzecza górnej Odry na Śląsku Opolskim, doc. dr hab. A. Dy,ga·cz. ROZYCKA Katarzyna, Obrzęd inicjacji w Indiach Starożytnych, do·c. dr hab. A. Dyga'cz. PRACE DOKTORSKIE Uniw·ersytet Jagielloński Kraków ROBOTYCKI Czesław, Tradycj.a, oby,c:z:aji 'moralność w środowisku wiejskim (studium ebn101ogi,cZJne wsi Jurgów na Spiszu). Promotor: ppof. dr M. Gladysz. Przedmiotem .pracy jest opis oby,czajów ,i poglądów moralnych małej społoczności. Podstawową kategorię anal'ityc.zną stanowi w niej pojęcie syndromalyczne "eto's", które w propozycji .autora obejmuje łącZJnie moralność w sensie neutralnym oraz obyczaj. Autor dokQll]uje ilu:s1tra,cji 'posZiczególnych Tela,cj1i modelu "etosu" i kszta1tują'cych je mechanizmów. HustI'1acja, ta dokonana na podstawie mater.i,ałów 'terenowych 'ze wsi Jurgów na Spiszu, jest :równocześnie opis.em etnologkzuym QCKOnanym z pr'zyjętej modeloowej 'peI';xpektywy. Uniwersytet Warszawskii Warls'za wa WASILEWSKI Jerzy S-ł'awomir, Rzecz li rY'tuał. Symbo·li~a czasu .j przestrzeni ci·e1mong<Jlskliej. Promolbor: .proof.dr W. DYIl<owski. w jur- �423 Kronika W pracy ZJawafita jest semiQty'CZJl1o-sŁ;rukturalistynna aonali:z:asymboliki ,tradycyjnego domostwa mongolskiego, j'u-riy, ,opar,ta na nnaterial,e Jterenowyim .zebr'alIly;rTI w ciągu kilkuleŁnkh 'badań w Morugolili. Autorr dokonuje interpretacjli wierz.eń szamanistycznych i lamaistycznych, stanowią,cych duchowe zaplecz·e jurty, analizuje podział przes,trz'enny jurty, rekonstruuje archaicZJl1Ysy'S'tem 'Po's.trz.eg,ania czaootprzeslrzenti jurty ze s'z.c?Jegó1nymuwzględnieruiem ruchu obI'otoweg<o oraz wydziela podstawowe kategorie określające trady.cyjny model św;i'a'ta. U n:i w c r s y t e t im. B. B·i e r u t a W:r o c ł a w CZARNICKI Józef Tomasz, Aspekt społeczny kultu świętej Barbary w ludo.wej tradycji gómj'ków .pol'skich. Promo1or: doc. dr hab. A. Dyg,acz. Społeczny ,uspekt !kultu św. Barbary prześledził autor w zarysie dziejów tego kultu ()Imz w pols:kic'h pieśniach ludowych z nim związanych. Praoa \Składa slię z dwóch 'czG~ci.CZ<;ŚĆpierw,sza po,święcona jest dziejom kultu barbórkowego w Polsce i w Eurropie. W częś·ci dru'giej, ukazującej ~ud{}wy kult św. Barbary na Iprzykladzi'e samorodnych ,p'ieśnii,fI(J',zpatrzono 'problemy ,sY'sitematyki, środki tr.:llnsmisji, pieśni obrzędowe i 'zwy,czajowe, Ipieśni :?Jawod-owe.Autor sta~'ał się wyklryć momenty genetyczne poszczególny'c,h utworów, zjawi:ska Imi·gracyjne oraz procesy przemian. OZGOWICZ Edwa["d, Motyw Chrystus,a F[",aSO'bliwego w PQls'ki-ej rzeźbie ludowej. Pr,omotor: doc. dr A. Nasz, doc. dr B. Gal·yga. Praca prz.cdstawia motyw Chrystusa Fra1sob1iwego w rzeźbie ludowej w drewnie, z uwzględnieniem Ha kultur'owego oraz hi'srt:ory,cznego, które walI'unkowało określony rozwój f.olrmy i idei tego tematu od czasów najdaWll1j'ejszy,ch do chwiLi obecnej. Bad<llIliami objęto okres od XVIII wieku po czalsy współczesn€. Z imatel1iałów ODIE opracowała Grażyna Ewa Karpińska IZBA PAMIĘCI WINCENTEGO POLA Od pięciu lut duała w Gdańsk'u-80,ba'E!'Szowie Iziba PkllillUęd Win.cenrl:ego Pola społeczna placówka okruj'oznawczo-kultuT.alll1Ja (adres: 80-680 Gdań's:k, ul. Tury:stycz.l1J>a 3). Powstał.a w 1974 T., zainicjowana dw,a lata wcześni,ej prrzez działacza gdańskiego, mgl'a Czesława Skonkę, który dotąd jest jej spirźtus movens. Upamiętnia 3D-lecie PRL,a jednocz.eśnie setną roczni'cę śmiel'·ci W. Pola ·i 100-le6e zorganizowanej turystyki polskiej. Ow przyczułek kultury, jedyny tego rodzaju w Polsce półnO'cnej, powstał w pięknym, lecz ogołoconym w przeszłości ze śladów kultury terenie, eksplorowanym nauk,owo prz.ez W. Pola w 1842 r. (rezultat powstalego w 1840 T. zjawiska hydrologicznego nazwał on Wisłą Śmiałą). Placówka znalazla pOp<lTCaespołeczeństwa i op,iekę władz, ,spr1awow.aną m. lin. za puśrednidw.em Rady Opiokuńczej. Nie ma jeszcze ustalon'ego sit.atu.tu. J·ej ,głównym celom jest gromadzenie ws'zystkiego, co wiąże slię z życiem i twór'czością W. Pola dlH zachowania w społeczeńs,twie pamięci a tym wielkim Poluku i roozbudzania zaJinteresowania jego dor-obkiem. Początk.i dziaŁania Izby były nader skromne. najmowało się nią dwó'ch działC1czy- wspomnJi.any Cz. Skon.ka oraz J<I[l. Bogucki. OwczeSiI1Ydyrektor mjejscowej Szkoły Poo\Stawowej, W,a<C!awG:rzalIlka, 'lidZlielił placówce gościny na czas odbywanych imp-riez. Stopniowo powiększ.ał się stan posi,adrania, klrąg d21iała,czy i sylm- �424 patyków Kronika oraz współdziałają'cy,ch organizacji. Izba dopraeowała siG 'oryginalnego przejawu swej działalnQści, tj. urządzanych okresowo tzw. seminariów krajoozn.awczo-kultu:ralnych lub ,,'spotkm'1 sobieszewskioch" z udziałem zazwyczaj 40 - 50 <os'ób,z dość uroz.maj,conyJn programem, który stal siC;ni·ejako tradycją. Składa się :nań: ur,oczys-ie zagaj'enie, ;ref.eralt te.matycz,ny (powierzony .naukowcom), wyrażeni'e tiZnaULa d;z,i'alaczom (lIlagrooy, dY'plomy), ;zwiedzenie nowej ekSlpozycji, obrady Rady Opiekuń'cz.ej, wycieczka 'pies.za brzegiem morza. Referaty, jako trwałe przy,czynki do wiedzy na określony .temat ~ działalności Izby, .przewaŻIlie są pubhk'owalne. Semlinalria 'U11f'wa'1anesą okohcz[lO'śóawymi zaproszeniami i pam.iątkowymi graf:ikiami. Dotychcz,as odbyło 'się 9 seminariów i 'imprez:6 X 1974 z okazji otwar,cia Izby, 16 III 1975 n1. W. PoL jako poeta (ref. prof. dr Andrzej Bukowskoi), 9 XI 1975 nt. Zasługi W. PoLa w dziedzinie geografii (ref. prof.dr .Jerzy SzukaIskil, 22 II 1976 powołanie Rady Opiekuńcz,ej, 19 XII 1976 nL Zasługi W. PoLa w dzied<.inie etnografii (ref. dr Longin Malickii), 27 XI 1977 nt. W. FoL a Warmia i Mazury (ref. doc. dr Janusz Jasiński), 30 IV i 10 XII 1978 narady Rady OpiekuJ1czej w·spóln.ie z Polskim Towarzys'twem Turystyczno-Krajoznawczym n.ad rozwojem Izby, pro'gramem działalności i in. W lutym 1979 r. odbylo siC; kolejne "spotkanie sob[eszeWiSkie" 'Pt. Góry poLskie w życiu i działaLności W. PoLa z referatem tytułowym opra,cowanym przez dr Marię Pelczar (tekstem referatu zainteresowala się redakcja "Wier,chów"). W impreza,ch współdzi:ałały i 'U'czerstni'czyły różne ofiga'll:izacj.e i zakl,ady: Polskie Towarzysrtwo Turystyczno-Krajoznawcze, Stocznia Gdańska, Klub "Gościniec", Komitet OsiedlQwy, P'olslk;i'eTowarzy.stwo Geograficzne, Polskiie Towarzy.stwo Ludoznawcze, TlOwarzy••two Pomorsko-Kaszubskie, Polsk,i Związek Motorowy, szkoly, prasa i lin. Od maja 1975 r. Ipatronat nad Izbą objął Oddzial PTTK w Stoczni Gdańskiej, który wniósł wraz z Komi,tetem o.s,iedlowym zna,czny wkl,ad środków ;j I::Tacy w rozwój i s,tan p<lsiad.ami.aplac ówkii. W 1976 1'. Izba malazła pomieszczenie eks.pozycyjne w siedzibie Komitetu Osied10wego, którego ,członkowi,e stali .się działaczami Izby: mgr inż., Jan Sidorczak (przewodniczący RadyOpieklUń'czej) ,i mgr Ryszard Sykisz (goSlpodarz ekspozycji). Urz~dzenie i wystrój Izby c'Pfoa'cował.a d·r M. Pekzar -(wioepaewodniczą'ca Rady Opiekuńcz.ej),a realizacją zajęli się dzi'ałacze Oddziału PTTK w StOCZll1U Gdańskiej -- J. Bogucki, H. Kąsik i J. Orzechowskri. Rozpoczęto więc dZJialalnośc' ekspozycyjną. W 1977 r. Izbę zwiedził,o' (głównie w sezonie - wczasowicZle, kolonie młodzieżowe, harc'erze, studenci, wyóeczki, woj'sko, obcokrajowcy) 2500 osób, a w 1978r. już 5820 osób. Zbiolfy, zgrounadzone dziękii ofiar.ności obywateli i instytucji, są jeszcze skromne. St.anowią je rÓŻIle książki, m .. in. monografie, ,obrazy, .plansze, ·mapy Otraz ostatnie zdobyte ·sprzęty regionalne 'Z ubiegŁego wieku. Łączni·e pl-a,cówka .po'siada aktualnie prze'Szło 200 zinwentaryz'owarlY'Ch eksponatów. Niektóre są rzadkie i oryginalne. Sz.czególnie wartościowe są monograf,ie tematyczne z własnoręcZll1ymi dedykacjami dla Izby ieh autorów oraz luminarzy nlauki i kultury. Opracowan'o o,bjaśnienia naj,ciekawszych ,eksponatów. CzłonikolW,ieRady O:pi.ekuń'czej 'Usilruiezabie.gają o pO'Pu[arYZJacjęipl,a'cówki. Istnienie i działalność Izby (Jd'llotowano już w prz,es'zło 40 'pozy'cjoa'ohbiblliografilc'znych, przy czym największe osią~ięcj,e w tym w.nględzie ma Cz. Sk'onka. Nawiązywane są ciekawe ko.ntakty z iJ1JStytucjami(Polskim Towarzystwem LudoznawcZY'm, Pol-skim Towarzystwem Geografticznym, OSlSoli'llellJm,Insty,tutem Badań Litera<Cltikh PAN, Uniwersytetem Gdańskiim, Zarządem WojewódzkLm PTTK w T,arnow,ie ·ill1.)oraz looolbami zailIltereslQwaJlly,miIzbą. Kontakty te przez wymianę linfori cJekawego �425· Kronika macji poszerzają wiedzę tematyczną i dQświ.adczenie. Czyn.ione 'są 'próby SpJ"lostowania bł<;dnych infol1macji, np. w przewodnikach turystycznych. Powstały ·utwo;'Y rymowa'nc zWliązane z Izbą. Oddz.iał PTTK w Stocmi Gdań1sbej przy,g'otowuje wydanie informa,tora o Izbic. Członkowie Rady Opiekuńczej podjęli wydawanie drobnych ineditów z materiałów po Wincentym Potu. W 1978 To Zarząd Główny PTTK r'rzyznał Izbic n<.lgrodQ picniężmą w konkursie "Pchk;a Inaszy'ch dni". Jak widać - działalność Izby 'l1Ii'eogranicza siQ jed)'1nlie do dydaktyki .i rozrywki, ale uwzgl<;dnia równ.ieźdbałość 'o ·orygli.nalność tematyczną, jak i turystyczną {unikalność przyrodnicza Wyspy Sobiesz·ewskicj), nierozerwalnie związaną przy tym ze swojskością ś'l'odowiska. Jej związki ,z mikroregionem i tradycjami kulturalnymi nic maj"! nic wspólnego z -e1i,tarnośoią, gdyż p1a'cówka jest związana z najzwyklejOizymi ludżmii sł·użyeakmu społeczeń'stwu, a wymaga nikły'ch nakładów, pohyw,:nych !S]:ołecznie. Jej rozwój uzaleiJI1i.c);Dy jest od irrlte.gr'a,cjiz :miejscowym ,'::'O!c:czclistwcm i wadCiplowaonia j,ako oryginalnej osobliwości oraz ź'l'ódła zadośćuczynienia własnym potrzebom kulturalnym. Zainlcrcsow<.l'nic społeczeństw.a efektami dotychczasowej działałnośc:i Izby, jej dQrobkiem ukazuj'l'cym w nowym świetle sylwetkę W. Pola, wskazuje na pootrzebQ dalszego rozW1ijania pracy. CZłOB'lpk Rady Opiekuń'czej Adam Pol �