71 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce3259c1b6916b1e7395151dd76687cb.jpg d94afeb0b6502c15fbbb931948df7aaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Studnia z żurawiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia studnię z żurawiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.14.6_01 budownictwo elementy zagrody Futoma okolice Rzeszowa studnia studnia z żurawiem https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37832a12741b244e56b7b1f805765940.jpg e8fc65b8e9f1fc3c6c357f4951597d80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Studnia z żurawiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia studnię betonową z żurawiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.16.6_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie elementy zagrody okolice Jarosławia studnia studnia z żurawiem Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ababa00a47556ba47f19d58bad8144f1.pdf 594c3292b1ab9b9835232fa2c939d37e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4618 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource styl ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4289 Title A name given to the resource Styl także w sztuce ludowej / / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;67-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki STYL W SZTUCE TAKŻE LUDOWEJ Każdy pisujący o sztuce usiłuje wielość j e j o b j a w ó w , form i znaczeń ujarzmić przez stworzenie siatki pojęć jednoczących je, sprowadzających j e do mniejszej ilości określonych cech, skatalogowanych form, uzyskanych przez porównanie indywidualnych do ogólnych czy w s p ó l ­ nych, występujących w szerszym zespole dzieł sztuki. Po­ stępuje tak, jak biolog i n t e r p o l u j ą c y k a ż d y kszitałt życia organicznego w siatkę Linneusza czy j a k ą ś i n n ą , mimo niezmierzonego bogactwa form życia i chwiejności p o ­ działów, które zawsze pozostają wobec niego czymś ze­ wnętrznym, narzuconym rzeczywistości przez nasz po­ rządkujący umysł. W szparadh 'tej siatki pozostają zawsze luki, niedomówienia, k r y j ą się w y p a d k i n i e d o o k r e ś l o n e i wątpliwe, a mimo to 'trudno wyrzec s i ę jej użycia, choć można podważać jej zasadność. T a k i m i t e r m i n a m i jedno­ czącymi objawy sztoki s ą pojęcia s t y l ó w historycznych. Ostatnio walczy się z i c h ciasnotą, ale m i m o t o nie można w y r u g o w a ć ich z języka n a u k i o sztuce, w k t ó r y m nadal pełnią p o d s t a w o w ą rdlę p o r z ą d k u j ą c ą mnogość faktów. Nie tu miejsce na -rozważania n a temat filozoficznych podstaw tych trudności, k t ó r e Huizinga p o r ó w n u j e do sporów średniowiecznych n o m i n a l i s t ó w z realistami w sćholastyczinych szkołach. P i s a ł e m o t y m w posłowiu swej książki o teorii historii sztuki Alojzego Biegła. W y ­ starczy, gdy powiem o moŻJliwośoi dwojakiego podejścia do definicji stylu. J e d n ą z najstarszych podaje Buffon w Discours sur le style z r o k u 1753: „ Ł e style n'est que l'ordre et le mouvement qu'on m e t dans ses p e n s é e s " . Opiera się t u jeszcze na retoryce Cycerona, k t ó r y zaleca użycie konwencjonalnych t r o p ó w w y m o w y d l a w y r a ż e n i a przede wszystkim swego indywidualnego kunsztu. O i l e dobrze rozumiem Buf fana, akcent k ł a d z i e on na w ł a s n e myśli, którym p o d p o r z ą d k o w a n y jest ł a d formy. W w i e k później Viollet le Due w Dictionnaire raísonné de l'architecture... (1875) pisze na stronie 477: „Les styles sont les caracteres, o u i font distinguer entre elles les écoles, les époques" i w o l a ł b y m ó w i ć nie o stylach, lecz o for­ mach: greckiej, gotyckiej ozy r o m a ń s k i e j . „ C e s t dans une oeuvire d'art l a manifestation d'un ideal sur un principe" — pisze dalej — a w i ę c styl to ogólna zasada, od której przechodzi się do szczegółu, to zasada w y k l u ­ czająca dowolność i i n d y w i d u a l n ą fantazję. S t y l jest j a k krew dla ciała (s. 480), bez k t ó r e j organizm nie m ó g ł b y istnieć. S t y l jest t y m dla dzieła sztuki, czym gramatyka dla języka, kto m ó w i niegramaitycznie, n i e zna j ę z y k a Każdy styl posiada w i ę c s w ą g r a m a t y k ę f o r m i zadaniem historyka sztuki jest j e j ustalenie i skodyfikowanie. Albo dzieło jest stylowe i wtedy jest dziełem sztuki, albo nie i wówczas nie może ono p o s i a d a ć j a k i e j k o l w i e k w a r ­ tości. Bezstylowość w t y m ujęciu jest z b r o d n i ą . Wyeho warny jeszcze na barokowym rozmachu Buffon akceptuj; indywidualizm wypowiedzi, j a k i p o s ł u g u j e się konwencja stylową dla swych i n d y w i d u a l n y c h potrzeb — V i o l l e t le Due, romantyczny wielbiciel gotyku, ale wychowany w rygorach pseudoklasyeyzmu, przesycony ponadto jesz­ cze historycyzmem X I X w., ma s k ł o n n o ś ć do budowania k a n o n ó w stylowych, k t ó r y c h przekroczenie d y s k w a l i f i k u j ą artystę. Pisząc l a t temu czterdzieści o „stylu l u d o w y m " usi­ ł o w a ł e m z e s t a w i ć „ g r a m a t y k ę f o r m " dla ludowej t w ó r ­ czości plastycznej, p o d a ć „cechy" dla niej charaktery­ styczne, wydedukowane z formalnej analizy jej dzieł. R ó w n o c z e ś n i e jednak u s i ł o w a ł e m połączyć te r o z w a ż a ­ n i a i klasyfikacje z hipotetycznym „ ś w i a t o p o g l ą d e m " t w ó r c y ludowego, k t ó r e g o odbiciem m i a ł a b y ć u ż y t a prze­ zeń farma stylowa. W ten sposób p o z o s t a w i a ł e m o t w a r t ą f u r t k ę dla i n d y w i d u u m artysty, k t ó r y — j a k tego chciał Buffon — mógł s z u k a ć w ł a s n e j myśli w konwencji za­ stanych form. Bardziej rygorystyczny w swych r o z w a ż a ­ niach na podobny temat jest Józef Grabowski, uczony znawca t y l u dziedzin ludowej sztuki. Posiada on gotowy „ k a n o n " ludowego stylu i p r z y k ł a d a go do poszczególnych dzieł — tak, j a k p o s t u l o w a ł to ongiś Viollet le Due. D o d a ć do tego trzeba, ż e ze „stylem l u d o w y m " rzecz komplikuje się jeszcze przez ito, iż przecież a r t y ś c i l u d o w i nie posiadali a n i n i e p o s i a d a j ą ż a d n e g o u ś w i a d o m i o n e g o czy p o d ś w i a d o m i e użytego kanonu stylowego i w ogóle pojęcie formy stylowej jest ;im n a j z u p e ł n i e j obce. Widać to najlepiej, gdy obserwuje s i ę „ l u d o w e n a ś l a d o w n i c t w a " f o r m stylowych, n p . r z e ź b gotyckich. Pozostają z nich w ł a ś c i w i e najogólniejsze schematy kompozycyjne czy i k o ­ nograficzne, niekiedy j a k i e ś dalekie wspomnienie „stylo­ wego detalu" w rzucie f a ł d ó w szaty Madonny itp., i naj­ częściej bez dodatkowej w s k a z ó w k i nie m o g l i b y ś m y dojść do „ s t y l o w e g o " pierwowzoru. Mieczysław Porębski zajmując się „metajęzykiem" k r y t y k i artystycznej wskazuje na jego n i e a d e k w a t n o ś ć w stosunku do zjawisk plastyki. Rzeczywiście nasz zmysł wzroku — a na n i m o p i e r a j ą s i ę nasze analizy form dzieła — dostarcza takiego bogactwa w r a ż e ń i i c h niuan­ sów, że ż a d e n język za n i m i n i e nadążai. Wystarczy w s p o m n i e ć o u b ó s t w i e o k r e ś l e ń kolorów, gdzie jeden t e r m i n ma z d a w a ć s p r a w ę z rzeczy w e w r a ż e n i u zupełnie r ó ż n y c h . Więc t a k ż e s f o r m u ł o w a n i e k a n o n ó w styloznawczych musi n a s t r ę c z a ć piramidalne trudności. A n i „ p ł a s kość p r z e d s t a w i e ń " , a n i „ s y m e t r i a u k ł a d u " , ani „geometryzacja czy rytmizacja" form n i e m o g ą b y ć (jeśli po­ p r z e s t a l i b y ś m y na tych terminach) w y r ó ż n i k a m i „ludo­ wego stytlu" — pojęcia te bowiem o b e j m u j ą ogromne obszary sztuki dawnej i w s p ó ł c z e s n e j , nie mające nic w s p ó l n e g o ze s z t u k ą l u d o w ą w Polsce X I X w . „ P ł a s k o ś ć " złotych t e ł bizantyjskich mozaik, w k t ó ­ r y c h postacie ś w i ę t y c h z a n u r z a j ą się w nieskończonej atmosferze promiennych o b s z a r ó w n i e b i a ń s k i e j Jerozoli­ my, jest czymś i n n y m n i ż „płaskość" o b r a z ó w n p . M o n ­ driana, k t ó r y w s i a t k ę p r z e c i n a j ą c y c h się poziomów i pio­ n ó w usiłuje złowić — wedle jego monografisty Jaffégo — rygorystyczne pojęcie k a l w i ń s k i e g o u k ł a d u wszechrzeczy ziemskich i duchowych. W y n i k a j ą c a po prostu z techniki cięcia złożonego w e dwoje papieru symetria leluji k u r ­ piowskiej jest czymś i n n y m n i ż „ h e r a l d y c z n y s t y l " przed­ s t a w i e ń sumeryjskieh czy assyryjskich, choć t u i t a m w y s t ę p u j e t e n sam m o t y w „ d r z e w a życia". R y t m i k a k a nelur klasycznych kolumn i pilast.rów, ciągnąca wzrok od poziomu stylobatu do poziomów b e l k o w a ń jest czymś i n ­ n y m n i ż (rytmika r ó w n o l e g ł y c h nacięć klocka drewna p a r t i i w ł o s ó w ludowego ś w i ą t k a . W pierwszym w y - 67 �P r z y k ł a d y , jakie tu podaję, m a j ą na celu wskazanie, że sam katalog gramatyki i f o r m jest zbyt ubogi i nie­ wystarczający, by mógł służyć interpretacji dzieła sztu­ k i , że bez równoczesnej analizy sensu f o r m y — u ż y t e terminy takiej gramatyki są wieloznaczne i w ł a ś c i w i e puste. Nie w y s t ę p u j ę więc przeciwko samemu u ż y w a n i u o k r e ś l e ń stylowych i formalnych, bez nich nie m o ż n a się obejść. W humanistyce jednak sam schemat siatki podziałów stylowych, sam kanon f o r m w y d e d u k o w a n y ć h z .porównania dzieł sztuki danego artysty, grupy, k r ę g u regionalnego czy wreszcie danej epoki i klasy społecznej t w ó r c y nie wystarczy, j a k t o bywa w naukach biologicz­ nych czy geologicznych. Jest się zmuszonym p y t a ć o zna­ czenie, o sens użytej f o r m u ł y stylowej, jej w a r t o ś ć infor­ m a c y j n ą , ideową czy i n n ą . Inaczej należy m i e r z y ć odskok form ludowych od oficjalnego stylu epoki we Francji, a inaczej np. w Macedonii. Przychodzi oczywiście zaraz dalsze pytanie, na czym w ł a ś c i w i e m o ż e m y oprzeć odczy­ tywanie sensu formy stylowej: czy t y l k o na i n t u i c j i ba­ dacza? Katalog stylowych m o t y w ó w dekoracyjnych u ż y ­ wanych w meblarstwie X V I I I w. pozwala znawcy na datowanie niemal b e z b ł ę d n i e danego obiektu w ramach już nie dziesięcioleci, lecz pięcioleci; to samo mutatis mutandis dotyczy np. możliwości datowania p a s i a k ó w łowickich wedle katalogu szerokości p a s ó w i przede wszystkim u ż y t y c h b a r w i k ó w i ich kombinacji. S t ą d p ł y ­ nie w ł a ś n i e uzasadniona t ę s k n o t a badaczy do poszukiwa­ nia tego rodzaju pewnych danych. A l e co robić z odczy­ tywaniem „sensów"? tego m o t y w u do k u l t u r y ludowej w Polsce. M ó w i ą c w i ę c 0 i n t u i c j i mam na myśli nie czystą dowolność, lecz umie­ j ę t n o ś ć dostrzeżenia poza „ g r a m a t y c z n ą f o r m ą s t y l o w ą " — jej sensu, jej znaczeń, u w a r u n k o w a n y c h k u l t u r ą ś r o ­ dowiska artysty. B ł ę d e m wydaje m i się z a r ó w n o poprze­ stawanie na katalogu f o r m stylowych i ich w y g l ą d ó w , j a k — z drugiej strony — na „ e t n o g r a f i c z n y m " zestawia­ n i u k u l t u r o w y c h o b j a w ó w i zjawisk bez w n i k a n i a w sens u ż y t y c h ś r o d k ó w formalnych. W sztuce renesansowej i barokowej wszystkie formy, przedmioty i postacie w c h o ­ dzą we wzajemne kontakty ze sobą i — co w a ż n i e j s z e — z p r z e s t r z e n i ą , w jakiej są zanurzone; jest to w i ę c sztu­ ka — m o ż n a rzec — dialektyczna, s z u k a j ą c a w tych re­ lacjach racjonalnych u z a s a d n i e ń więzi wzajemnych całej rzeczywistości ś w i a t a . W sztuce p r y m i t y w n e j k a ż d a for­ ma jest izolowana, istnieje sama dla siebie, a racjonalny związek f o r m zanurzonych w universum z a s t ą p i o n y jest poprzez u k ł a d y , odczuwane przez nas jako dekoracyjne. B y ł b y m s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć tein f a k t jako w y n i k a j ą c y z w i a r y w wyższy, mistyczny, a nie racjonalny p o r z ą ­ dek rzeczy. Ś w i a t p o r z ą d k u j e nie p o r z ą d e k natury, lecz r ó ż n e sztuczne kanony czy schematy dekoracyjne. Wska­ zuje na t a k i sens i n t e r p r e t a c j i m i n . rezultat uzyskany przez s z t u k ę w s p ó ł c z e s n ą , k t ó r a r o z b i ł a racjonalny układ p o w i ą z a ń f o r m wtopionych w p r z e s t r z e ń , ale straciwszy p r y m i t y w n ą n a d z i e j ę „wyższego p o r z ą d k u " (dekoracyjne­ go) demonstruje coraz bardziej w z m a g a j ą c y się chaos wzajemnych o d n i e s i e ń form. P o j a w i a j ą c a się tak często dzisiaj tendencja izolacji p r z e d m i o t ó w i f o r m ma więc c a ł k i e m i n n y sens i inne znaczenie niż w sztuce p r y m i ­ t y w n e j czy ludowej, c h o ć m ó w i się o „ w p ł y w i e " p r y m i t y ­ w u na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę . Chodzi m i t u o ponowne uka­ zanie, że sama gramatyka czysto formalnych czy „stylo­ w y c h " o b j a w ó w sztuki nie nioże b y ć ostatecznym celem b a d a ń i k o n t a k t ó w ze s z t u k ą . Wbrew p o c z ą t k o w y m w r a ż e n i o m z u p e ł n e j dowolności tego rodzaju interpretacji, sprawa nie jest przecież zu­ pełnie beznadziejna, tzn. nie jest zdana jedynie na sa­ m o w o l n ą i n t u i c j ę badacza. J a f f é t ł u m a c z ą c sens miondrianowskiego „ s t y l u " opiera się nie t y l k o na wypowiedziach samego artysty, ale t a k ż e na osobistej jego znajomości, na p e ł n y m poznaniu ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rodziła się sztuka Mondriana. Interpretacja z n a c z e ń mezopotamskiego „stylu heraldycznego" daje się u z a s a d n i ć znajomością mitologii sumeryjskiej czy b a b i l o ń s k i e j i p o d e p r z e ć Wie­ dzą o podobnych u k ł a d a c h formalnych w innych k u l t u ­ rach; sens l e l u j i i powstanie tej f a r m y stylowej jest do w y j a ś n i e n i a z a r ó w n o poprzez znajomość wypowiedzi ży­ jących wycinankarek, j a k i w i e d z ę o drogach penetracji U w a g i moje m a j ą na celu u ś w i a d o m i e n i e , że jakkol­ w i e k badania „ s t y l o z n a w o z e " s ą potrzebne, a nawet ko­ nieczne dla uzyskania m a t e r i a ł u do dalszych rozważań 1 interpretacji, to tak t y l k o j a k konieczne są studia nad społeczną f u n k c j ą sztuki i jej społecznym uwarun­ kowaniem w k a ż d e j gromadzie ludzkiej i w danym cza­ sie. S ą to jednak dopiero d z i a ł a n i a w s t ę p n e , przygoto­ wawcze, jeśli interpretacja nie ma b y ć czystą intuicją. Jest dobrym p r a w e m k a ż d e g o badacza poprzestać nieja­ ko na w s t ę p n y c h stadiach naukowej analizy i dlatego wszystkie — nawet c z ą s t k o w e — odcinki drogi wiodą do Rzymu poznania naukowego. J e d n a k ż e wydaje m i się rzeczą n i e d o b r ą , gdy t a k i badacz nie zdaje sobie sprawy z całości d o c i e k a ń i usiłuje a b s o l u t y z o w a ć swoje racje i c z ą s t k o w e zdobycze. padku idzie o czysto intelektualne u ś w i a d o m i e n i e widzo­ w i r o l i podpory w konstrukcji budowli, w drugim — o zamienienie świata materii w d e k o r a c y j n ą e k p r e s j ę zna­ ku, eliminującą ś w i ą t k a ze ś w i a t a p e ł n e g o p r z y p a d k ó w i przenoszącego go do bajkowej krainy hieratycznego do­ stojeństwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1db57ace79ec27fe3a4601c068c2b10b.pdf 90deb8eb268023cb8da116678d1db79c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6648 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan - konflikty etniczne Darfur Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6216 Title A name given to the resource Sudan - konflikt w Darfurze (2003-2011) Description An account of the resource Sudan t.5; 331 s.il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Karamalla-Gaiballa, Nagmeldin Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Sudan konflikt w Darfurze (2003–2011) �Sudan Konflikt w Darfurze (2003–2011) �Sudan 1. Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2012. 2. Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, red. M. Ząbek, Warszawa 2014. 3. Sudan – archeologia i historia, red. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2015. 4. Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Pelplin 2016. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Sudan KONFLIKT W DARFURZE (2003–2011) Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2017 �© Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Recenzenci prof. UW dr hab. Maciej Ząbek prof. dr hab. Jarosław Różański Korekta Joanna Przypolska Zdjęcie na okładce Abdelaziz Karamalla Łamanie Henryk Kopiczyński ISBN 978-83-7401-613-1 Druk i oprawa WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl �Spis treści Wstęp .......................................................................................     9 Rozdział I Uwarunkowania geopolityczne w zachodniosudańskim regionie Darfur 1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze ..................................    19 2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje społeczne w Afryce . .................................................................................    24 3. Geograficzna charakterystyka Sudanu .....................................    27 4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych na konflikt w Darfurze ...............................................................................    31 5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna w Darfurze ...............................................................................    36 5.1. Degradacja ekologiczna jako przyczyna konfliktu w Darfurze ........................................................................    38 6. Geograficzna specyfika Darfuru ...............................................    43 7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych w regionie Darfuru ...................................................................    46 8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze ...................................    60 Rozdział II Etniczne i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru ..............................................    67 2. Arabowie z Darfuru . ................................................................    77 3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania ..................................................................    82 �6 Spis treści Rozdział III Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego oraz analiza motywów działania grup rebelianckich w Darfurze 1. Definicja, typologia i fazy konfliktu . ......................................    91 2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur . .....    96 3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami etnicznymi w Darfurze ............................................................................. 103 4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu w latach 1984–1985 na sytuację w regionie . .......................................................... 108 5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt a presja na zasoby środowiska ............................................................ 112 6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie ................ 114 7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych w Darfurze . . 119 8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały ................. 128 8.1. Ruch Dawida Bolada ...................................................... 128 8.2. Ruch Wyzwolenia Darfuru . ............................................ 130 8.3. Ruch Sprawiedliwości i Równości . ................................. 132 8.4. Kim są dżandżawidzi? .................................................... 135 9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu ................... 139 10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego i utrzymywanie się kryzysu w Darfurze ................................. 142 Rozdział IV Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze .... 2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia wobec prezydenta Sudanu Omara Hasana Al-Baszira ............ 3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze ............................. 4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze ............................................. 5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki .................................... 6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej .......................................... 151 166 173 178 184 187 �Spis treści 7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego na obszarze Sudanu ................................................................. 8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu w Darfurze ... 8.1. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru ............... 8.2. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze ................. 8.3. Porozumienie z Heidelbergu ............................................. 7 191 200 200 206 215 Rozdział V Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych, politycznych, społecznych i etnicznych konfliktu 1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru dla gospodarki Republiki Sudanu . ................................................................... 1.1. Marginalizacja gospodarcza i polityczna według „Czarnej Księgi” . ............................................................... 1.2. Koncepcja marginalizacji w Sudanie ................................. 1.3. Nieproporcjonalny podział władzy w Sudanie .................. 2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze . .................................. 2.1. Wydatki obronne wojny w Darfurze . ................................ 2.2. Utrata kapitału ludzkiego ................................................. 2.3. Uszkodzenia infrastruktury ............................................... 2.4. Pomoc ekonomiczna organizacji zagranicznych dla Darfuru ....................................................................... 3. Synteza wyników badań empirycznych oraz teoretycznego nurtu rozważań . ...................................................................... 4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę i źródła utrzymania według badań własnych ........................... 5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego i pokoju w Darfurze ............................................................................... 219 221 222 224 230 232 234 236 236 240 250 257 Zakończenie ............................................................................. 263 Bibliografia ................................................................................... 271 Źródła niepublikowane ............................................................ 271 Dokumenty .............................................................................. 272 �8 Spis treści Monografie książkowe ............................................................. Ekspertyzy i raporty ................................................................. Artykuły naukowe i rozdziały w monografiach ........................ Źródła internetowe .................................................................. 273 279 282 284 Wykaz skrótów .............................................................................. 297 Aneksy Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie w kontekście konfliktu w Darfurze ............................................................................... 305 Słownik najważniejszych terminów .............................................. 307 Załączniki . .................................................................................... 310 Fotografie ...................................................................................... 324 �WSTĘP Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu Sudanu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu rozmaitego rodzaju zaniedbań i ich dotkliwych skutków, szczególnie w zakresie upośledzenia w rozwoju gospodarczym. Ponadto ścisła kontrola, jakiej podlegali i brak samorządności, obok ograniczonych zasobów w postaci zdatnych do uprawy pól i wystarczająco licznych źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 roku nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu zbrojnego, prowadzonego przez miejscowe ugrupowania Ruch Sprawiedliwości i Równości (Justice and Equality Movement, JEM)1 i Ruch Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement, SLM)2. Darfurczycy zażądali przede wszystkim większej autonomii dla swojego regionu, jego upodmiotowienia, czyli innymi słowy „sprawiedliwości i równości”. Ruch Sprawiedliwości i Równości (Justice and Equality Movement, JEM) grupa partyzancka pod przywództwem Khalil Ibrahima zaangażowana w konflikt w Darfurze. Wraz z pozostałymi grupami rebelianckimi jak Sudan Liberation Movement (Ruch Wyzwolenia Sudanu) walczy przeciwko wojskom Sudanu reprezentowanym przez Dżandżawidów. Organizacja była członkiem Frontu Wschodniego, koalicji rebeliantów zaangażowanych w konflikt wzdłuż granicy z Erytreą. Za: The History of JEM, 2014, http://jemsudan.org/wp-content/uploads/2014/10/The-History-of-JEM-Referenced1.pdf, [27.02.2015] 2 Ruch Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement, SLM) – grupa partyzancka działająca na terenie Sudanu. Została założona jako Front Wyzwolenia Sudanu przez członków grup etnicznych Fur, Zaghawa i Masalit. Przywódcą ruchu został jego założyciel Abdul Wahid an-Nur. Za: J. F l i n t, A. d e Wa a l, Darfur: A New History of a Long War, London 2008. 1 �Wstęp 10 Rząd w Chartumie z uwagi na niedawno skończoną wojnę domową z Południem, koszty społeczne i materialne, które musiałby ponieść oraz konteksty międzynarodowe (prawa człowieka) nie chciał interweniować bezpośrednio, stąd tylko poparł i dozbroił przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych wywodzące się często z pospolitych band grasujących na pograniczu sudańsko-czadyjskim, zwanych potocznie w regionie dżandżawidami. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie domowej, która dotąd nie została jeszcze zakończona i przynosi wiele ofiar i zniszczeń. Szacuje się, że od momentu rozpoczęcia działań zbrojnych ponad 200 tysięcy osób straciło życie, a wiele musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, uchodźcy ci szukali schronienia w miastach w Darfurze, w głębi Sudanu lub w sąsiednim Czadzie w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 roku konflikt spowodował przemieszczenie z pierwotnych miejsc zamieszkania około 1,2 miliona mieszkańców Darfuru, (w większości należących do niearabskich grup etnicznych, czyli rdzennie afrykańskich). W 2007 roku liczbę tych osób szacowano już na 2–2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie3. Wojna w Darfurze, jak większość wojen domowych na świecie, jest wyjątkowo okrutna, gdyż dotyka nie tyle żołnierzy, co przede wszystkim ludność cywilną (kobiety i dzieci), a nawet mieszkańców obozów dla uchodźców, którzy także nie mogą czuć się bezpiecznie i bywają ofiarami napadów i gwałtów ze strony bojówek rządowych lub pospolitych bandytów. Rada Bezpieczeństwa ONZ od 25 maja 2004 roku wykazuje stałe zainteresowanie konfliktem w Darfurze, wydając w kolejnych latach rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji. W wyDepartament Stanu USA, http://www.state.gov/outofdate/bgn/sudan/130966.htm z 25.02.2013, [27.02.2013] 3 �Wstęp 11 danym po raz pierwszy oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków tej wojny domowej. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum, żądając od niego rozbrojenia nielegalnych milicji pod groźbą interwencji zbrojnej. W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 roku Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto także prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiały się Chiny. Niemniej komisja śledcza ONZ udokumentowała liczne zbrodnie i naruszenia praw człowieka dokonane w Darfurze, publikując je w swoim raporcie 1 lutego 2005 roku. Kolejna rezolucja nr 1591 Rady Bezpieczeństwa ONZ wydana 29 marca 2005 roku nałożyła z kolei embargo zbrojeniowe na wszystkie strony konfliktu w Darfurze. Wcześniejsza rezolucja, z 30 lipca 2004 roku, obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu4. Tragedia w Darfurze zaczęła być porównywana z wojną w Rwandzie w latach 1993–1994, w trakcie której doszło do masowej rzezi i którą zakwalifikowano do zbrodni ludobójstwa. Podobne stanowisko dotyczące sytuacji w Darfurze przyjął koordynator humanitarny ONZ dla Sudanu Mukesha Kapila, jak również początkowo, w 2004 roku, administracja George’a W. Busha w USA i pozarządowa organizacja zajmująca się ochroną praw człowieka „Human Rights Watch”. Pojawiły się jednak opinie, iż nie jest do końca jasne, jaki tak naprawdę był rozmiar zbrodni, a co więcej, przez którą z walcząDepartament Stanu USA, Raport 2012, http://www.state.gov/outofdate/ bgn/sudan/130966.htm, [25.02.2013]; zob. A. d e Wa a l, Famine that kills, Darfur, Sudan, Oxford, 2005. 4 �12 Wstęp cych stron był w zasadzie dokonany, kto za jakie zbrodnie właściwie odpowiada i czy celem zbrodniarzy (zgodnie z definicją ludobójstwa) było całkowite wymordowanie populacji drugiej strony5. Powyższe wątpliwości nie dotyczyły jednak nigdy powagi sytuacji humanitarnej w Darfurze oraz faktu, że chęć niesienia pomocy przez inne kraje i wszelkie organizacje była i jest blokowana przez rząd w Sudanie. Społeczność międzynarodowa na przestrzeni ostatnich lat stale podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawemu konfliktowi, jednakże próby osiągnięcia trwałego porozumienia były i są utrudnione z powodu głębokich podziałów panujących wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka nie jest jednolita, lecz mocno rozczłonkowana i obejmuje w tej chwili już blisko 30 różnych ugrupowań. Podziały te i brak chęci do współpracy między stronami oraz połączenia wysiłków na rzecz pokoju są ważnymi przyczynami istniejącej sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 roku w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe, przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie rebeliantów do armii sudańskiej, część ugrupowań partyzanckich nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja Ruch Wyzwolenia Sudanu pod dowództwem Minni Minnawiego. Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 roku, kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (International Criminal Court, ICC)6 oskarżył prezydenta Sudanu Omara 5 The Worldwide Human Rights Movement (FIDH), The International Criminal Court and Darfur: Questions and Answers, http://fidh.org/en/africa/sudan/ Sudan-Darfur-ICC/The-International-Criminal-Court,5733, [16.12.2014] 6 ICC: Międzynarodowy Trybunał Karny to pierwszy w historii ludzkości stały sąd międzynarodowy powołany do sądzenia pojedynczych osób oskarżonych o popełnienie najcięższych zbrodni, które miały miejsce po 1 lipca 2002 roku. Siedzibą jest Haga. MTK sądzi zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciwko ludzkości, �Wstęp 13 Hasana al-Baszira w związku z konfliktem w Darfurze o zbrodnie ludobójstwa, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne, a 4 marca 2009 roku wydał nakaz aresztowania al-Baszira pomimo braku zgodności co do faktu czy doszło do ludobójstwa i czy są wystarczające dowody w tym zakresie (charakterystyczne było, że z uwagi na te wątpliwości używano w międzynarodowych gremiach sformułowań typu „pełzające ludobójstwo” lub „niedokończone ludobójstwo”). Sytuacja uległa znacznemu uspokojeniu, aczkolwiek nie rozwiązaniu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostaje bez wpływu na państwa sąsiednie: Czad i Republikę Środkowoafrykańską, do których uciekli i gdzie osiedlili się w obozach uchodźcy z Sudanu. Konflikt ten, dzięki zainicjowanej w USA na szeroką skalę kampanii medialnej pod hasłem „Ocalmy Darfur”, stał się jednym z bardziej znanych na świecie7. Na obraz tej tragedii składa się lansowanie tezy o ludobójstwie i przypisywanie mu tła rasowego („biali” Arabowie i „czarni” Afrykańczycy) oraz przedstawianie nieskomplikowanego morału opisującego ofiary (tj. „Afrykańczyków”) jako nieskażone moralnie, a prześladowców („Arabów”) zbrodnie wojenne oraz agresję. Trybunał może sądzić wyłącznie osoby fizyczne i tylko za czyny popełnione po wejściu w życie statutu lub po jego przyjęciu przez dane państwo. Część państw nie ratyfikowało Statutu Rzymskiego (USA, Izrael), lub też w ogóle nie podpisało (Chiny, Rosja). Za: Międzynarodowy Trybunał Karny, http://www.migalski.eu/w-europarlamencie/moj-dzien-w-europarlamencie/ miedzynarodowy-trybunal-karny/14-06-2010, [2.02.2016] 7 Za inicjatora tej kampanii medialnej znanej pod hasłem „Ocalmy Darfur” uważany jest Nicolas Kristof, amerykański dziennikarz z „New York Times’a”, zwany samotnym krzyżowcem tej sprawy. Prawdopodobnie jako pierwszy zaczął publikować dramatyczne artykuły o ludobójstwie w Darfurze. Potem temat ten przyciągnął uwagę innych zachodnich mediów. Różne pisma, stacje telewizyjne i radiowe, o różnej afiliacji politycznej, zaczęły licytować się przede wszystkim podawaną liczbą zabitych, ale ostatecznie przekazywały w gruncie rzeczy te same treści. �14 Wstęp jako z gruntu złych. W tym kontekście domagano się jeszcze kilka lat temu dalszych sankcji, a najlepiej interwencji zbrojnej w Sudanie, aby nie dopuścić do tego, co stało się w Rwandzie. Medialną zaś kampanię „Ocalmy Darfur” przedstawiano jako apolityczną, jedynie moralną, ograniczoną do chęci ocalania życia i niemającą innych ukrytych celów. Dziennikarski przekaz o Darfurze wpisał się dobrze w pewien amerykański styl szokowania i pokazywania problemów za pomocą jasnych i sprawiających wrażenie obiektywnych komunikatów, zgodnych z wymogami rynku. W tym wypadku jednak poza przyciągnięciem uwagi odbiorców miał on jeszcze mobilizować opinię publiczną w ramach podjętej kampanii na rzecz nie tylko pomocy humanitarnej dla uchodźców, ale wymuszenia na rządzących w USA i ich sojusznikach interwencji humanitarnej. Pojawia się jednak pytanie, na ile obraz, który zachodnie media przekazywały, był naprawdę zgodny z rzeczywistością. Czy faktycznie doszło tam do ludobójstwa, a konflikt miał, czy też ma, charakter rasowy lub choćby etniczny? W niniejszej publikacji nie podejmuje się próby udzielenia odpowiedzi wprost na pytanie, czy w Darfurze doszło do zbrodni genocydu, gdyż nie jest to tylko kwestia analizy popełnionych zbrodni w odniesieniu do samej definicji ludobójstwa, a na dotychczasowych opiniach w tej sprawie w zbyt dużym stopniu wciąż ciążą afiliacje polityczne osób ją badających. Uznając jednak, że wiedza o wojnie domowej w Darfurze i jej przyczynach jest niepełna, że występuje tu wiele uproszczeń i generalizacji w wyjaśnianiu jej istoty, autor skupił się na tłumaczeniu jej genezy i różnorodnych politycznych i gospodarczych uwarunkowań. Innymi słowy mówiąc, celem pracy jest analiza wielowymiarowych uwarunkowań konfliktu zbrojnego w zachodniosudańskiej prowincji Darfur silnie bazujaca na specyfice tego obszaru, następnie rozpoznanie czynników ekonomicznych, politycznych, społecznych i geograficznych, co w dalszej kolejnośći wyjaśnienie i ocena determinant �Wstęp 15 endogenicznych i egzogenicznych wpływających na podejmowane próby zaprowadzenia pokoju albo przy udziale miejscowych stron konfliktu, jak też społeczności międzynarodowej. Temu zasadniczemu pytaniu o przyczyny konfliktu towarzyszy oczywiście szereg pytań szczegółowych związanych z jego historią i uwarunkowaniami geopolitycznymi, jak choćby: Czy w okresie poprzedzającym wybuch konfliktu miały miejsce szczególne wydarzenia lub zmiany w regionie? Czy warunki ekonomiczne miały wpływ na wybuch konfliktu? Jakie było zainteresowanie władz Sudanu sytuacją mieszkającej tam ludności? Jak problemy z dostępnością do zasobów naturalnych przełożyły się na problemy społeczne i polityczne? Jaki wpływ na skuteczne zaprowadzenie pokoju w Darfurze ma poznanie rzeczywistych przyczyn konfliktu i motywacji wszystkich jego stron? Poprzez odpowiedzi na powyższe pytania i analizę uwarunkowań: ekonomicznych, politycznych (wewnętrznych i zewnętrznych), społecznych i etnicznych oraz motywacji uczestniczących w nim stron, które doprowadziły do jego wybuchu lub miały na niego poważny wpływ, podjęto starania ukierunkowane na zidentyfikowanie czynnika kluczowego, który stał się źródłem całego problemu dlatego pomocna okazała się też być metoda czynnikowa, która jest metodą analizy dużej ilości danych. W kontekście znalezienia trwałego rozwiązania pokojowego dla Darfuru, ustalenie czynnika kluczowego uznać należy za niezwykle istotne. Jest tak dlatego, że nawet jeśli we współczesnych opracowaniach dotyczących konfliktów odchodzi się od wyszukiwania ich pojedynczych przyczyn na rzecz bardziej kompleksowych analiz ich genezy na podstawie kumulacji wielu czynników, które mogły się do ich wybuchu przyczynić, to nie podważając racji tej metody, należy zauważyć, że może mieć ona negatywne skutki z punktu widzenia efektywności procesu pokojowego. Dzieje się tak, gdyż w praktyce politycznych negocjacji i tak bardzo często wyróżnia �16 Wstęp się jeden z nich, np. czynnik etniczny, jak w przypadku Darfuru, a jeśli nie jest to prawda, to prowadzi to do złej oceny sytuacji i niemożliwości rozwiązania problemu. Stąd, autor jako Sudańczyk zainteresowany sprawą Darfuru, znający specyfikę i kulturę tego regionu nie tylko z literatury czy przekazu medialnego, w niniejszej rozprawie, na podstawie własnych obserwacji i długoletniego uczestnictwa w dyskursie dotyczącym tego konfliktu oraz badań, które podjął, przyjął generalną hipotezę, że wiodącymi uwarunkowaniami w konflikcie w Darfurze są aspekty ekonomiczne, a dopiero w dalszej kolejności uwarunkowania polityczne, społeczne i etniczne. Obejmują one z jednej strony zubożenie mieszkańców regionu wskutek jego degradacji środowiskowej (ekologicznej) z powodów zarówno naturalnych (suszy w strefie Sahelu i postępującego pustynnienia), jak i czynnika demograficznego (stałego wzrostu liczby ludności) oraz jego skutków w sytuacji braku zmian w technologiach gospodarowania, w postaci przepasienia pastwisk oraz nadmiernych upraw w strefie suchej, niedostosowanej do wzrostu tych aktywności. Natomiast z drugiej strony wiążą się z marginalizacją polityczną, przekładającą się na zacofanie gospodarcze regionu, skutkującą właśnie brakiem zmian technologicznych. Przyczyną tego jest nie tylko geograficzne oddalenie Darfuru od stolicy i centrum kraju, czy też generalny brak środków na jego rozwój z powodu niewystarczającego dochodu narodowego, ale panujący system społeczno-polityczny, preferujący od lat nilocentryczny rozwój Sudanu kosztem jego peryferii. System ten, przyjęty od czasów egipsko-tureckiej kolonizacji, kontynuowany był w okresie brytyjsko-egipskiego kondominium oraz wszystkich rządów w okresie postkolonialnym, aż do dziś, wykluczając faktycznie z udziału w rozwoju gospodarczym zachodnie i południowe prowincje Sudanu. Przejawem tej marginalizacji była zarówno dyskryminująca peryferie dystrybucja środków budżetowych, jak i polityka ka- �Wstęp 17 drowa państwa, preferująca na stanowiska kierownicze w wojsku, administracji i biznesie przedstawicieli wyłącznie rolniczych plemion nadrzecznych (tzn. tych z Doliny Nilu), pochodzenia nubijsko-arabskiego (Dża’alin, Danagla i Szajgija). Tym samym jej rezultatem było upośledzenie nie tylko przedstawicieli rdzennie afrykańskiej ludności rolniczej, jak np. ludu Fur, ale i nawet koczowniczych plemion pasterskich pochodzenia arabskiego. Skutkiem tego było narastające zarówno wśród tych pierwszych, jak i tych drugich poczucie krzywdy, które z czasem obróciło się we wzajemną nienawiść. Należy jednak pokreślić co zostało dowiedzione w niniejszej rozprawie, że wynikły z tego problem etniczny był tylko jednym ze skutków tego konfliktu, którego źródeł należy poszukiwać w degradacji ekologicznej i marginalizacji polityczno-gospodarczej regionu. Niniejsza książka, jak już wspomniano wyżej, ma na celu przedstawienie konfliktu w Darfurze w kontekście niedoboru zasobów naturalnych, takich jak woda i roślinność, a przede wszystkim uwypuklenie głównej jego przyczyny, jaką jest zacofanie ekonomiczne regionu. Wydaje się ponadto, iż drogi do rozwiązania tego konfliktu warto poszukiwać poprzez rozpoznanie jego korzeni, co ułatwi podjęcie aktywności ukierunkowanych na zaprzestanie działań wojennych i osiągnięcie porozumienia pomiędzy stronami konfliktu, a następnie stymulowanie rozwoju ekonomicznego. ��Rozdział I Uwarunkowania geopolityczne w zachodniosudańskim regionie Darfur 1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze W ostatnich latach konflikt w Darfurze doświadczył bezprecedensowego globalnego zainteresowania w międzynarodowej opinii publicznej, które jednak koncentrują się na dramatyzacji konfliktu zamiast na poważnej analizie jego przyczyn, którymi są: niedorozwój gospodarczy, nierówny podział bogactwa oraz brak demokracji w polityce. Przypadek konfliktu w Darfurze jest kolejnym dowodem, do czego mogą doprowadzić elity państwowe stosujące ideologie, które nie są oparte na sprawiedliwości w kwestii udziału w życiu politycznym i realizowania równego rozwoju. W szczególności Sudańczycy żyjący na peryferiach mogli być świadkami polityki marginalizacji i wykluczenia w ostatnich latach. Dla większości Sudańczyków działanie państwa jest niekorzystne i doświadczali oni uciążliwości, a nawet cierpień z powodu stosowanej polityki. Można wręcz wyrazić opinię, iż konflikt w Darfurze jest właśnie odzwierciedleniem błędnej polityki i w konsekwencji tragicznych skutków działania elit i zbudowanego przez nie modelu państwa narodowego w Sudanie. Aparat państwowy nie tylko nie hamował podstawowych przyczyn konfliktu, jak marginalizacja społeczno-ekonomiczna, ograniczanie politycznych praw ludności Darfuru oraz wykluczenie �I. Uwarunkowania geopolityczne... 20 ich regionu ze sprawiedliwego rozwoju, ale wręcz utrwalał te nieprawidłowości1. Powstawanie państwa w Sudanie zawsze było problematyczną sprawą dla kolonialnych władców i sudańskiej elity. Miały tu miejsce manipulacje z wykorzystaniem różnorodności etnicznej (ze strony kolonizatorów), jak również podważano konieczność stworzenia odpowiednich instytucji (tak działały elity), które odzwierciedlałyby potrzeby społeczne. Próby utworzenia nowoczesnego państwa Sudanu przez mocarstwa kolonialne (turecko-egipskie oraz brytyjskie) zostały uznana za wielkie niepowodzenie ze względu na posługiwanie się ideologią zupełnie nieprzystającą do istniejących realiów Sudanie2. Jak zatem wspomniano kryzys w Darfurze spowodowany został w dużej mierze przez działania elit państwowych, zainteresowanych walką o władzę. Czując się bezkarne nie zawahały się one przed użyciem wszelkich nieetycznych form działania wbec ludności powodując niesprawiedliwe zróżnicowanie gospodarcze, dyskryminując i marginalizując niektóre środowiska, powodując nierówności, co zawsze było przyczyną sporów pomiędzy „elitarną” władzą a tymi grupami, które chcą równość w Sudanie. Eksploatacja regionów peryferyjnych Sudanu spowodowała zubożenie mieszkających tam populacji, podczas gdy bgactwo i władza zstało skumulowane w rękach „wybranych” nielicznych w Chartumie. Reżim religijno-fundamentalistyczny, łączenie władzy państwej i religii wykorzystywane były do dyskryminacja jednych grup i faworyzowania innych, do odseparowania grup afrykańskich od sprawiedliwego pdziału władzy i majątku narodowego. Sposób E. E l s h e i k h, Darfur: The Violence of Geopolitics, Kirwan Institute, The Ohio State University, 2008, http://www.kirwaninstitute.osu.edu/reports/2008/08_2008_Darfur_Geopolitics.pdf, [19.02.2016] 2 Tamże; zob. także: A b d u l - R a h e e m, Ta j u d e e n, Pan Africanism: Politics, Economy and Social Change in the Twenty – first Century, New York 1996. 1 �1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze 21 sprawowania władzy oparty na przemocy ekonomicznej, politycznej i spłecznej doprowadził do osiągnięcia punktu krytycznego Decydenci z Chartumu walką o władzę i akceptowaniem braku równowagi we wszelkich obszarach spowodowali zapoczątkowanie krwawego kryzysu3. Analiza i zrozumienie tła, na którym pojawił się kryzys mogłaby ułatwić nakreślenie związku przyczynowo-skutkowego w obrębie konfliktu i ukazać geostrategiczne możliwe podejście w jego rozwiązywaniu. Działania w tym zakresie podejmowane są z uwzględnieniem praktycznych celów geopolitycznych określonych podmiotów. Dlatego istnieje luka pomiędzy tym, jak podmioty międzynarodowe opisują daną sytuację i jak działają. Ze względu na dający się zauważyć brak woli politycznej w rozwiązaniu kryzysu, na którym ciąży podejrzenie ludobójstwa, wiele podmiotów międzynarodowych nie podjęło działań w celu zaradzenia ludzkiemu cierpieniu pomimo tego, iż istnieje szereg międzynarodowych reguł i zasad, z których wynika konieczność podejmowania działań w celu powstrzymania zbrodni przeciwko ludności. Ponieważ skala kryzysu jest bardzo duża, wymagająca moralnego potępienia, to działania podejmowane przez kraje afrykańskie nie są po prostu wystarczające. Geostrategiczne znaczenie w rozwiązaniu tego kryzysu jest ogromne. Ważnym krokiem byłoby duze zaangażowanie społeczności międzynarodowej na rzecz powstrzymania ludobójstwa i wspierania prawa międzynarodowego ukierunkowanego na zapewnienie bezpieczeństwa na świecie. Jednakże, zauważalne są praktyki geopolityczne przejawiające się w manipulowaniu 3 H. H a s s a n, Dimensions of the Darfur crisis and its consequences: An Arab perspective, http://estudies.alarabiya.net/content/dimensions-darfur-crisis-andits-consequences-arab-perspective, [9.02.2016]; por. M. S u l i m a n, Ethnicity from perception to cause of violent conflicts: the case of the Fur and Nuba conflicts in Western Sudan, CONTICI International Workshop, London, Centre for African Studies, 8–11 July 1997. �22 I. Uwarunkowania geopolityczne... nakreślaniem kontekstu w jakim pojawił się ten kryzys, przez co sytuacja ludzi w Darfurze pozostaje tragiczna4. Istotne są też uwarunkowania regionalne. Ze względu na powiązania sytuacji plemiennej Darfuru i Czadu, konflikt w Czadzie miał również wpływ na stan społeczny w Darfurze. W rzeczywistości, trzej prezydenci Czadu, a ostatnio Idriss Déby, weszli do pałacu N’Djamena przez Darfur. Alsayed Abdullah Abtar, pierwszy dowódca Frontu Wyzwolenia Darfuru, który wywołał bunt w 2003 roku, był jednym z liderów udanego ataku mającego miejsce w Darfurze w 1990 roku, a także doprowadził Idriss Deby do przejęcia władzy w Czadzie. Podobnie, konflikt w Sudanie Południowym, który jest często postrzegany jako walka wyzwoleńcza pod przewodnictwem zmarłego Johna Garanga, wpłynął na mieszkańców Darfuru. SLM wykroczyła do tego regionu z Republiki Środkowoafrykańskiej, aby wywrzeć większy nacisk na rząd w Chartumie. Element regionalny nadał nowego wymiaru konfliktowi w Darfurze, ponieważ m.in. spowodował ułatwienie uzyskania broń i zdobycia wiedzy jak się nią posługiwać oraz możliwość zawodowego przeszkolenia w tym zakresie5. Ze względu na niestabilność polityczną w krajach sąsiadujących z Sudanem, a szczególnie tych przylegających do Darfuru w zachodnim Sudanie obszary te służyły jako baza wojenna zastępcza. Uzbrojone milicje Czadu miały utrzymanie, wsparcie i możliwość rozmieszczenia żołnierzy w Darfurze. Siły rebelianckie Darfuru utrzymywały bliskie stosunki z rządem Czadu, który zapewniał im schronienie i broń. Prezydent Déby, który wywodzi się z plemienia Zaghawa, 4 C. F l i n t, Introduction to Geopolitics, New York 2006, s. 190–191; zob. A. C o b h a m, Causes of confl ict in Sudan: testing the Black Book, „European Journal of Development Research”, 17(2005), nr 3, s. 462–480. 5 M. P l a u t, Who are Sudan’s Darfur rebels?, May 2006; zob. V. Ta n n e r, J. Tu b i a n a, Divided they fall: the fragmentation of Darfur’s rebel groups, Geneva 2007. �1. Tło geopolityczne wydarzeń w Darfurze 23 był w stanie otwartej wojny z reżimem prezydenta Omara al-Baszira w Sudanie. Pod koniec stycznia 2008 roku rządzący reżim w N’Djamena był przedmiotem niszczącego ataku siły rebeliantów Czadu, którzy otoczyli prezydenta Deby w jego pałacu. Chociaż ta operacja wojskowa nie udała się ze względów wojskowych i logistycznych, jak też dlatego, że Francja opowiedziała się po stronie prezydenta Déby, to jednak relacje Czadu z Sudanem zostały skażone. Sudan, przykładowo, oskarżył rząd Czadu jakoby ten stał za nieudaną próbą ataku przeciwko Omdurmanu w maju 2008 roku, który został przeprowadzony przez siły JEM mające na czele Khalila Ibrahima6. Niestabilna sytuacja w Republice Środkowoafrykańskiej z kolei przyczyniła się do konfliktu zbrojnego, który rozprzestrzenił się w całym regionie aż do Czadu i Sudanu. Po tym jak Republika Środkowoafrykańska uzyskała niepodległość spod panowania Francji w 1960 roku, kraj ten cierpiał od kolejnych przewrotów zakończonych nadejściem Jean-Bédel Bokassa w 1965 roku. Panował on jako cesarz, dopóki nie został obalony przez wojska francuskie w 1979 roku. Najbardziej oczywiste cechy reżimu Bokassa to przyczynienie się do ułatwienia przemieszczania broni i powstańców poprzez Republikę Środkowoafrykańską do sąsiednich regionów. Warto zauważyć, że Libia odgrywa kluczową rolę w próbach uregulowania konfliktu w Darfurze oraz, że była gospodarzem procesu pokojowego. Libia apelowała także, więcej niż jeden raz, aby nie przekształcić kryzysu w Darfurze do rozmiaru międzynarodowego konfliktu politycznego7. 6 R. M a r c h a l, Chad-Darfur: How two crises merge, „Review of African Political Economy”, 33(2006), nr 109, s. 467–482; zob. M.J. B u r r, R.O. C o l l i n s, The long road to disaster in Darfur, Princeton 2006. 7 A widening war around Sudan, The proliferation of armed groups in the Central African Republic, http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/ docs/issue-briefs/HSBA-IB-05-CAR.pdf, [17.02.2016]; zob. S. H a n s o n, Sudan, Chad, and the Central African Republic, 2007, http://www.cfr.org/sudan/sudan-chad-central-african-republic/p12309, [7.02.2016] �24 I. Uwarunkowania geopolityczne... Nigeria również podjęła negocjacje pokojowe dla Darfuru, które miały miejsce w 2006 roku w Abudża. Również Erytrea dostarczała wsparcia logistycznego dla podejmowanych prób konsolidacji wszystkich stron. Egipt był również generalnie zainteresowany sprawami sudańskimi, ale jego rola nie wykracza poza wspieranie pozycji Sudanu i oczekiwanie pokojowego rozwiązania kryzysu. Egipska pozycja odzwierciedla oficjalne stanowisko krajów arabskich, które zostało wyrażone przez Ligę Arabską w sposób ogólny. Nie ma wątpliwości, że konflikt w Darfurze zmienił i konfiguracje, i relacje regionalne między sąsiadującymi krajami arabskimi i afrykańskimi. Każda partia regionalna stara się wpływać na wydarzenia tego konfliktu pod kątem własnych interesów8. 2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje społeczne w Afryce Próba identyfikacji i analizy skutków zmian klimatu może dostarczyć bardzo istotnej wiedzy. Wszak zmiany klimatu, mimo ewidentnych dowodów występowania efektu cieplarnianego i wysokiego prawdopodobieństwa jego antropogenicznego charakteru, są ciągle – niezależnie od odczuwalnych symptomów – zjawiskiem perspektywicznym. Odwołując się jednak do stylistyki stosowanej w czwartym raporcie9 Międzyrządowego Zespółu ds. Zmian Klimatu (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC)10 z 2007 roku można stwierdzić, że jest bardzo prawdopodobne, 8 A. N g w u b e, Nigeria’s Peace Keeping Role in Darfur, http://infinitypress. info/index.php/jsss/article/view/152, [17.02.2016]. 9 IPCC WGI Fourth Assessment Report, 2007, Switzerland, http://web.archive. org/web/20070203164304/http://www.ipcc.ch/SPM2feb07.pdf, [5.02.2016]. 10 Organizacja założona w 1988 przez dwie organizacje Narodów Zjednoczonych – Światową Organizację Meteorologiczną (WMO) oraz Program Środowisko- �2. Przykłady wpływu zmian klimatycznych na relacje... 25 iż zmiana parametrów klimatu, takich jak temperatura, opady, geograficzny zasięg stref klimatycznych, będzie wpływała na warunki funkcjonowania systemów ekologicznych i systemów społecznych, a zarazem zmieniała te oba systemy. Próba identyfikacji zmian tych systemów i warunków ich funkcjonowania służy określeniu skutków zmian klimatu. Jest jednocześnie próbą określenia wrażliwości, podatności i adaptacyjności systemów ekologicznych i społecznych wobec zmian klimatu. Pojęcia wrażliwość i podatność jako terminy stosowane w nauce o stosunkach międzynarodowych zaproponowali Robert Keohane i Joseph Nye już w końcu lat siedemdziesiątych XX w. w odniesieniu do systemów społecznych. Wyzwanie, jakie niesie ze sobą perspektywa zmian klimatu, sprawiło, że terminy te zaczęto także odnosić do systemów ekologicznych. Potwierdzeniem tych żależności są raporty IPCC oraz literatura dotycząca problematyki zmian klimatu i ich społecznych konsekwencji11. Istnieje zgodna opinia co do tego, że wrażliwość i podatność poszczególnych regionów globu na zmiany klimatu jest zróżnicowana. Oznacza to także zróżnicowane skutki tych zmian. Regionem najbardziej podatnym na skutki zmiany klimatu jest Afryka, przede wszystkim ze względu na ubóstwo, liczne problemy i ograniczoną zdolność adaptacji.Tutaj bezpieczeństwo szczególnie dotkliwie może ucierpieć w wyniku zmian klimatu. Mogą one mieć tu negatywne konsekwencje dla lasów tropikalnych, bioróżnorodności, dostępu do wody, procesów erozji gleb oraz mogą powodować wzrost zachorowań. Szacuje się, że ograniczona zostanie produkcja żywności, a wzrost poziomu mórz stworzy zagrożenie dla wy Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP) w celu oceny ryzyka związanego z wpływem człowieka na zmianę klimatu. Siedzibą organizacji jest Genewa. 11 M. P i e t r a ś, Globalny Problem Zmian Klimatu. Analiza Politologiczna, „Teka, Komisji Politologii i Stosunków Międzynarodowych”, 2010, nr 5, s. 28. �26 I. Uwarunkowania geopolityczne... zaludnionych obszarów przybrzeżnych. Zwiększy się powierzchnia obszarów suchych i półsuchych12. Jednakże sytuacja w zakresie zmian klimatycznych i ich skutków jest na tym kontynencie zróżnicowana. W Afryce Północnej, w warunkach intensyfikacji interakcji pomiędzy suszą, niedoborem wody, wzrostem liczby populacji, spadkiem produkcji żywności oraz ograniczonymi możliwościami politycznego rozwiązywania konfliktów, będzie wzrastała liczba i intensywność konfliktów. Zaś w pasie Sahelu coraz większe susze, niedobór wody i zbyt intensywna uprawa ziemi spowodują degradację gleb i mogą doprowadzić do utraty 75% ziem uprawny nawadnianych opadami. W tej strefie zmiany klimatu mogą dodatkowo obciążyć środowisko, którego charakterystyczną cechą jest funkcjonowanie wielu państw upadających. W konsekwencji możliwe jest pogłębianie się destabilizacji życia społecznego, natężenie procesów migracyjnych i konflików. Delta Nilu może być zagrożona zarówno podnoszeniem się poziomu morza, jak i zasalaniem gleby w obszarach rolniczych; w bieżącym stuleciu podnoszenie się poziomu morza może spowodować utratę 12–15% ziem uprawnych, a do roku 2050 jego skutki mogą dotknąć 5 mln osób. Już dziś zmiany klimatu mają bardzo duży wpływ na konflikt wewnątrz i wokół Darfuru13. W Rogu Afryki mniejsze opady i rosnące temperatury będą miały istotny negatywny wpływ na ten region, który jest wysoce podatny na konflikty. Z kolei w Afryce Południowej zmiany klimatu 12 Tamże; por. J. H o u g h t o n, Global Warming: The Complete Briefing, Cambridge 2009, s. 23. 13 Zmiany Klimatu a Bezpieczeństwo Międzynarodowe, Dokument Wysokiego Przedstawiciela i Komisji Europejskiej skierowany do Rady Europejskie, 14 marca 2008, http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/dv/sede310308climatechange_/SEDE310308climatechange_pl.pdf, [6.02.2016]. �3. Geograficzna charakterystyka Sudanu 27 mogą dodatkowo zmniejszyć potencjał gospodarczy państw, które należą do najuboższych na świecie14. 3. Geograficzna charakterystyka Sudanu Sudan do niedawna był największym krajem w Afryce, obejmującym 2,5 miliona km2. Liczba ludności szacowana była na ok. 43 mln. Kraj ten graniczył z Egiptem, Erytreą, Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga, Republiką Środkowoafrykańską, Czadem i Libią. Głównym miastem była i jest stolica – Chartum, wraz z trzema częściami składowymi – Chartumem, Chartumem Północnym i Omdurmanem15. Najbardziej charakterystyczną cechą geograficzną Sudanu jest Nil – najdłuższa rzeka świata (6671 km, czyli 4145 mil długości). Od Jeziora Wiktorii w Afryce Środkowo-Wschodniej – Górski i Biały Nil płynie na północ przez Ugandę oraz Sudan Południowy i Północny, gdzie spotyka w Chartumie Nil Błękitny wypływający z Jeziora Tana w Etiopii. Od zbiegu Białego i Błękitnego Nilu połączone rzeki nadal płyną na północ do Egiptu i do Morza Śródziemnego. Ilość opadów w Sudanie obniża się od południa aż do północy, w południowej części kraju występuje sawanna parkowa i lesista przechodząca na granicy z Demokratyczną Republiką Konga w lasy tropikalne, a w bagna Sudd w części centralnej Sudanu Południowego. Na północ zaś od nich zielona sawanna parkowa przechodzi w coraz bardziej suchą sawannę krzaczastą i sahelską, półpustynie i pustynie Sahary. Kraj jest w większości równinny, choć urozmaicają go wyżyny i górskie formacje na granicy z Ugandą, M. P i e t r a ś, art. cyt. s. 34, zob. S. M c G i n n e s s, Climate Change and The Kyoto Protocol, London 2001, s. 3. 15 Sudan: Maps, History, Geography, Government, Culture, http://www.infoplease.com/country/sudan.html, [16.02.2015]. 14 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 28 Etiopią, nad Morzem Czerwonym i w południowym Kordofanie oraz na zachodzie w Farfurze16. Sudan Północny rozciąga się od granicy z Egiptem aż do bagien Suddu, składa się z dwóch odrębnych części: pustyni i doliny Nilu. Na wschód od rzeki leży Pustynia Nubijska, a na zachód Pustynia Libijska. Są one podobne pod względem krajobrazowym – kamienne, z piaszczystymi wydmami. Nie ma tam praktycznie żadnych opadów. Na Pustyni Nubijskiej nie ma też oaz. W zachodniej części występują wodopoje, takie jak Natrun, gdzie poziom wód gruntowych sięga powierzchni. Wodopoje te przybierają postać dołków, które dostarczają wodę na potrzeby Nomadów i patroli administracji. Są to niewystarczające źródła wody – zbyt skąpe, aby mogła osiedlać się tam ludność. Problem deficytu wody jest kluczowym problem w Sudanie. Przez pustynię przebiega Dolina Nilu. Po obu stronach rzeki, mniej więcej na szerokość dwóch kilometrów występują łęgowe pasy ziemi odpowiednie do zamieszkania i uprawy ziemi. Warunki na tym terenie zależą od powodzi występujących w ciągu roku17. Zachodni Sudan jest ogólnym terminem opisującym obszary położone na zachód od Nilu, takie jak prowincja Kordofan i przede wszystkim interesujący nas tu Darfur. Teren ten obejmuje 850 000 km2. Tradycyjnie został on uznany za jeden z wewnętrznych regionów Sudanu. Charakterystyczną cechą całego tego ogromnego obszaru jest brak zbiorników wodnych i strumieni. Ludzie i zwierzęta nie mają zapewnionych stałych źródeł wody. W związku z tym zaludnienie tego obszaru jest słabe i nierównomierne. Darfur Zachodni jest wyżynny i zdominowany przez The Geography of the Middle East, http://teachmiddleeast.lib.uchicago.edu/ foundations/geography/essay/essay-01.html, [25.06.2014]. 17 S. A l - S h a m i, Dirasat fa jughrafiat alssudan almuasalat walttatawwur alaiqtisadaa fa alssudan (Badania geograficzne Sudanu – transport i rozwój gospodarczy w Sudanie), Kair, 1959, s. 2–7. 16 �3. Geograficzna charakterystyka Sudanu 29 wulkaniczny masyw Dżabal Marra (Jabal Marrah) wznoszący się 900 m n.p.m. Jest to główny obszar wodonośny w tej części kraju, skąd pozyskuje się wody z Dżabal Marra i wykorzystuje dla potrzeb ludności. Darfur Zachodni jest przeciwieństwem północnych i wschodnich krańców Darfuru18. Występują tutaj półpustynie z niewielką ilością wody dostarczanej z okresowych rzek i strumieni znanych jako wadis lub khor albo wykopanych studni, które podczas zimowych miesięcy wysychają. W północno-zachodnim Darfurze, na pograniczu z Czadem znajduje się dość niezwykły region zwany Dżizzu (Jizzu), gdzie zimą sporadycznie występują opady z chmur przygnanych wiatrem z krajów basenu Morza Śródziemnego, co zapewnia możliwość wypasu w styczniu lub nawet w lutym. Natomiast w środkowej części Darfuru i Kordofanu, w strefie sawanny sahelskiej występuje strefa wydm utrwalonych (generalnie porośniętych roślinnością), zwana goz, charakteryzująca się w okresie deszczowym kroczącą pokrywą trawy. Można tu też spotkać zbiorniki retencyjne (hafir19), gromadzące w okresie deszczów spływającą z większego obszaru wodę. Rzeźba terenu w zachodnim Sudanie jest unikalna. W południowo-wschodniej części Kordofanu, w centrum kraju umiejscowione są Góry Nubijskie (Dżabal Nuba), wznoszące się stromo i nagle przechodzące w równinę. Wiele wzgórz występuje tu pojedynczo i rozciąga się na powierzchni zaledwie kilku kilometrów kwadratowych. Istnieje też kilka dużych wzgórz i dolin. A. d e Wa a l, Famine that kills: Darfur, Sudan, Oxford 2005, s. 36. Jest to zwykle sztuczny otwarty zbiornik przeznaczony do magazynowania wody deszczowej spływającej z większego obszaru za pośrednictwem systemu kanałów. Hafiry są zwykle budowane tam, gdzie jest z jednej strony wystarczająco dużo opadów, a z drugiej nie ma wody podziemnej. Zbiornik jest zwykle na tyle duży, aby zaspokoić potrzeby mieszkańców wsi i ich żywego inwentarza na cały sezon. Jest otoczony wałami ziemnymi i chroniony przez ogrodzenie z drutu kolczastego. 18 19 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 30 Kolejnym ważnym regionem Sudanu jest region wydobycia gliny, wykorzystywanej w budownictwie i produkcji ceramiki. Ciągnie się on na wschód od Gór Nubijskich do granicy Etiopii, przerywa go tylko pasmo górskie Ingessana. W centralnej części kraju na równinach między Nilem Błękitnym a Białym leży Al-Dżazira (Jazirah, po arab. wyspa, a także półwysep). Jest to główny obszar uprawy bawełny w Sudanie, z której dochody stanowią ponad połowę zysku z eksportu20. Na wschód od Nilu i na północ od Chartumu, między Nilem Błękitnym a rzeką Atbara, znajduje się półpustynny, równinny obszar zwany al-Butana, dobry do wypasu bydła, owiec i kóz. Na wschód od al-Butana jest obszar geologiczny zwany Qash Delta. Była to pierwotnie depresja, która została następnie wypełniona piaskiem i mułem naniesionymi przez powódź z rzeki Qash. Obszar ten jest porośnięty murawami i korzystny dla upraw z uwagi na zaopatrzenie w wodę. Drzewa i krzewy tworzą tu dobre warunki dla wypasu wielbłądów. Występujące tu urodzajne wilgotne gleby stanowią bogactwo tego obszaru i są bardzo korzystne dla uprawy roślin, w tym także bawełny. Na północy od rzeki Qash znajdują się trudne do zamieszkania tereny. Są to obszary chłodniejsze od otaczających je terenów, różnice te widać zwłaszcza w upalne lato w Sudanie. Jest tu dużo wzgórz. Poniżej nich rozciąga się równina Morza Czerwonego o szerokości od około dwudziestu czterech kilometrów w pobliżu granicy z Egiptem do około pięćdziesięciu sześciu kilometrów na południu w pobliżu Tokar. Równina nadbrzeżna jest sucha i obejmuje nieużytki. Charakterystyczne są tu skały i rafy koralowe. W Sudanie Południowym przepływający tam Nil Biały rozlewa się tworząc największe na świecie obszary bagienne Sudd, stanowiąc A. H a g a r, Albud alsiasi li asraa algabali fi Darfur (Polityczny wymiar konfliktu plemiennego w Darfurze), Chartum 2005, s. 25–27. 20 �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 31 potężny kraj jezior, lagun i roślin wodnych, których obszar przekracza 30 000 km2. Jest to wielkość porównywalna przykładowo z obszarem Belgii. Wody te również tworzą teren zalewowy znany jako toic. Możliwy jest tu wypas bydła, kiedy woda wraca do stałego poziomu21. Tereny występujące na południe i na zachód od Suddu określane są Żelazną Wyżyną (Dżabal al-Hadid). Nazwa pochodzi od występujących tam gleb laterytowych. Wzdłuż strumieni wodnych rosną lasy galeriowe, które biorą początek z równikowych lasów tropikalnych i rozciągają się w głąb Demokratycznej Republiki Konga. Na wschód od Dżabal al-Hadid i Dżabal al-Bahr wznoszą się góry Imatong, Didinga i Dongoto o wysokościach do ponad 3 tys. metrów. Podnóże pasma górskiego rozciąga się wzdłuż granicy Sudanu z Ugandą. Góry te stanowią przeciwieństwo do wielkich równin na północy Sudanu, które dominują w ukształtowaniu powierzchni tego kraju22. 4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych na konflikt w Darfurze Istnieje bardzo silny związek pomiędzy degradacją ziemi, pustynnieniem a konfliktem w Darfurze. Gwałtowny wzrost populacji oraz niekorzystne zmiany środowiskowe stworzyły warunki dla rozwoju konfliktu, który dodatkowo był pogłębiany przez walki polityczne, plemienne czy etniczne. Można zaobserwować na tym przykładzie w jaki sposób czynniki ekologiczne mogą powodować tragiczne w skutjach podziały społeczne. Nie ma cienia wątpliwości, że głód w latach1984–85 i związane z nim przemieszczenia Tamże, s. 21; por. S. A l - S h a m i, Alssudan dirasat jughrafia (Sudan badania geograficzne), Alexandria, s. 102. 22 Tamże, s. 21–25; zob. H. A l i, Darfur’s Political Economy: A quest for development, New York 2015. 21 �32 I. Uwarunkowania geopolityczne... ludności są ważnym wydarzeniem w najnowszej historii Darfuru i są powiązane z późniejszymi wydarzeniami wojennymi w tym regionie. Warto dokonać identyfikacji przyczyn i skutków takiego przebiegu zdarzeń23. Bezpośrednią przyczyną głodu w latach 1984–1985 była wyjątkowo ciężka trwająca od dwóch lat susza. Wartym zastanowienia się jest też, co ową suszę spowodowało, czy była ona skutkiem globalnego ocieplania się. Suszę lat 1983–1985 poprzedziły duże wahania klimatyczne. Miało tu miejsce cykliczne przeplatanie się lach suchych i mokrych a ten okres był trzecim z kolei tak suchym od roku 1900. Zaznaczyć należy, że od początku XX wieku każdy kolejny okres deszczowy było mniej mokry niż poprzedni. Archeologiczne dowody wskazują, że region ten podlega stopniowemu wysychaniu w ciągu wieków. We wcześniejszych okresach obszary te były bardziej dogodne dla człowieka, a obecnie są całkowicie jałowe. Są tu pozostałości starożytnych pałaców, również miały tu miejsce uprawy szeregowe, jednak teraz obszary te są zbyt suche do podtrzymywania życia. Zaghawa mają takie powiedzenie, że „świat umiera od północy”. Powiedzenie do nawiązuje do zjawiska wysuszania się ich terenów i konieczności poszukiwania terenów zielonych, dogodnych na pastwiska, na południu24. Widząc zakres przesuszonych terenów, rozprzestrzeniający się nadal, obserwując wycinanie lasów na opał, można wyciągnąć wniosek, iż również działalność człowieka przyczynia się do degradacji darfurskiego środowiska. Komisja kontynuuje zrobić tak miliony osób wysiedlonych zależeć drewna na opał i mieszkań. Ta 23 A. d e Wa a l, Is Climate Change the Culprit for Darfur?, 2007, http:// africanarguments.org/2007/06/25/is-climate-change-the-culprit-for-darfur/, [28.03.2015]. 24 Tamże; zob. M. N o t a r a s, Does Climate Change Cause Conflict?, United Nations University, 2009, http://ourworld.unu.edu/en/does-climate-change-cause-conflict, [20.03.2016]. �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 33 destrukcja jest bardziej konsekwencją zwichnięcia i przemieszczenia niż przyczyna tego, że jest to wskaźnik tego, jak obecny kryzys stawia dalsze obciążenie dla środowiska. Rekonstrukcja wsi Darfuru po konflikcie został rozwiązany wprowadzi dalsze ograniczenia na dostawy drewna regionu. Jeden fakt jest niezaprzeczalny – na zmiany klimatyczne i środowiskowe czynnik ludzki ma znacznie większy wpływ niż w przeszłości. Darfur jest obecnie domem dla wielu innych ludzi co nie pozostaje bez wpływu na środowisko. W 1956 roku liczba ludności wynosiła 1,3 miliona. Obecnie jest to ponad 7 mln25. Powstaje pytanie, czy zmiany klimatyczne spowodowały bezpośrednio konflikt w Darfurze? Najsilniejszym argumentem tej hipotezy byłoby to, że grupy dotknięte obniżeniem się poziomu opadów, przemieściły się na inne, bardziej wilgotne obszary regionu, a tym samym doszło do konfliktu. Migracja bywa powodowana strachem przed zubożeniem i głodem, ale nie zawsze jest wynikiem wizji rzeczywistego głodu. Ludność chce przystosować się do zmian klimatycznych, co jest kluczowym czynnikiem migracji. Przykładowo, niektórzy zamożniejsi arabscy koczownicy przemieszczają się dalej na południe nie dlatego jakoby byli zagrożeni, ale dlatego, że powoduje nimi chęć wykorzystania nowych pastwisk na tamtych terenach. Podobnie było w 1970 i 1980 roku, kiedy nastąpiło przesiedlenie na dużą skalę ludności Zaghawa. Migracja ta miała miejsce głównie podczas opadów, kiedy miały miejsce lepsze, korzystniejsze lata, a zmalała w czasie głodu. Migranci były bowiem bardzie przedsiębiorczy i gotowi do podejmowania dzialań kiedy nie byli tak mocno dotknięci biedą niż ludność w poczuciu niebezpieczeństwa, kiedy konieczne Tamże; por. M.B. B u r k e, E. M i g u e l c, S. S a t y a n a t h d, J.A. D y k e m a e, D.B. L o b e l l b, Warming increases the risk of civil war in Africa, „Pnas”, 106(2009), nr 49, http://i.unu.edu/media/ourworld.unu.edu-en/article/1129/ Warming-increases-the-risk-of-civil-war-in-Africa1.pdf, [28.03.2015]. 25 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 34 było przemieszczanie się na południe jako ucieczka od głodu. Te przemiany w zdobywaniu środków utrzymania i użytkowania gruntów wystąpiły na skalę, która nie miała precedensu w historii Darfuru, tylko dlatego, że populacja jest teraz o wiele większa niż w przeszłości. Wszelkie zmiany tej skali mogą powodować spory i konflikty i są one nieuniknione w każdym dynamicznym społeczeństwie26. Jednak dwa względy przemawiają przeciwko przyjęciu prostej zależności przyczynowo-skutkowej w odniesieniu do gwałtownych konfliktów z ostatnich kilku lat. Jednym z nich jest przesunięcie w czasie: początkowe migracje na południe wystąpiły ponad 30 lat temu, ale problem przemocy na dużą skalę jest znacznie bardziej współczesny. W wyniku migracji etnicznie odrębne populacje znalazły się w bliskim sąsiedztwie, w okolicznościach, które łatwo mogły doprowadzić do konkurencji i roszczeń. Już w 1986 roku zauważono, że kwestia tego, kto jest właścicielem gruntu była bardzo ważna i wokół niej dochodziło do powstania wrogich postaw. Rozstrzygania kwestii własności było równie ważne dla wszystkich stron, też dla Zaghawa we wschodnim i południowym Darfurze. Było wiele punktów zapalnych powodujących nieporozumienia, ale minęło wiele lat zanim konflikt stał się gwałtowny. Ostatecznie można stwierdzić, że czynniki, które doprowadziły do wybuchu przemocy były kombinacją manipulacji politycznej i militaryzacji administracji wiejskiej27. Drugim czynnikiem jest to, że są inne migracje charakteryzujące się przemocą. To była migracja z Czadu do Darfuru, jak i migracje innych Arabów z koczowniczych grup arabskich z dalszego zachoTamże; zob. C. H a v e, Africa and Climate Change, United Nations University, 2008, http://ourworld.unu.edu/en/africa-and-climate-change/, [28.03.2015]. 27 Tamże; zob. C. We b e r s i k, What Will Climate Change Mean for Human Security?, University of Agder, 2010, http://ourworld.unu.edu/en/what-will-climate-change-mean-for-human-security, [8.02.2016]. 26 �4. Analiza wpływu skutków zmian klimatycznych... 35 du. Pierwsze wojny w Darfurze (w latach 1987–1989 i 1994–1998) były bezpośrednio spowodowane przez napływ pasterzy wielbłądów z Czadu. Dobrze uzbrojeni i zazwyczaj nie zważający na darfurskie tradycje byli odpowiedzialni za nadmiar przemocy. Przybyli oni ze względów politycznych, a nie ekologicznych czy klimatycznych. Dziś można usłyszeć, że wielu przesiedleńców liderów społeczności w Darfurze twierdzi, że mogą znaleźć sposobu na zgodne życie razem z historycznymi darfurskimi Arabami, a będzie trudniej to zrobić z nowo przybyłymi28. Powodem, dla którego migracje doprowadziły do przemocy był zły rząd. Kolejne rządy doprowadziły do upadku jedynej formę lokalnego systemu administracyjnego i sądowego, tzw native administracja i nie zastąpiły jej niczym innym. Kryzys udałoby się powstrzymać tworząc bezstronne struktury państwowych, ale nie poprzez wspieranie bojówek i zbrojne kontrolowania Darfuru, bo to jedynie zaostrza problem. Jak wspomniano wczesniej, wielu członków tych milicji nie bylo pochodzenia sudańskiego. To co najbardziej potrzebne Darfurowi od 1970 roku, to taka forma rządów, przy której można by zaradzić problemom wynikającym z konieczności adaptacji Darfuru do ich zmieniającego się środowiska. Potrzebne są instytucje do zapobiegania i rozwiązywania konfliktów, w celu zapewnienia efektywnego gospodarowania zasobami naturalnymi, oraz w celu zapewnienia, że środki na rozwój zostały wykorzystane sprawiedliwie i w sposób zrównoważony. Jednak, to czego Darfur doświadcza to było coś wręcz przeciwnego. Kolejne rządy nie wykazywały żadnego zainteresowania dobrem ludzi i zadbaniem o bezpieczeństwo, a niezadowolenie starały się tłumić poprzez manipulację i represji. J. Tu b i a n a, The Chad-Sudan Proxy War and the ‘Darfurization’ of Chad: Myths and Reality, Small Arms Survey, HSBA Working Paper,Geneva, Switzerland, 2007 r., http://tamlyn-serpa.com/images/Chad_Sudan.pdf, [18.02.2016]. 28 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 36 5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna w Darfurze Region Darfuru leży na dalekim zachodzie Sudanu, rozciąga się od 16 do 10 stopnia szerokości geograficznej północnej i od 22 do 27 stopnia długości geograficznej wschodniej, osiągając łączną powierzchnię 549 000 km2. Jego zachodnia granica stanowi zarazem granicę Sudanu z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską. Szacunkowa liczba ludności wynosi ponad 7 mln osób. Warunki klimatyczne i przyrodnicze w Darfurze Północnym są podobne do pasa ekologicznego sawanny suchej będącej częścią strefy Sahelu w Afryce, wyróżniającego się pod względem przyrodniczym i topograficznym. Sahel (w języku arabskim „wybrzeże”) to wąskie pasmo przejściowe między pustynią a sawanną drzewiastą, które rozciąga się na całej szerokości Afryki, od Senegalu na zachodzie do Morza Czerwonego w Sudanie na wschodzie. Sahel posiada klimat półsuchy, gdzie pora sucha trwa osiem do jedenastu miesięcy w roku, a w jego krajobrazie wyróżniają się baobaby, drzewa akacjowe i rzadkie pokrywy traw ukształtowane w okresie ostatniego półwiecza. Teren ten podlega nadmiernej erozji gleby spowodowanej zarówno naturalnymi fluktuacjami klimatycznymi, jak i nadmiernym wypasem i rolnictwem29. Górski obszar wulkaniczny Dżabal Marra, położony w centralnej części regionu z najwyższym szczytem o wysokości 3071 metrów n.p.m., obejmuje powierzchnię tysiąca metrów kwadratowych. Oddziela obszary górskie na zachodzie od nisko położonych obszarów na wschodzie. Podczas gdy zachodnie regiony charakteryzują się podatnością gleb na erozję, wschodnie obszary są pokryte grubą glebą piaszczystych wydm utrwalonych goz. Według badań naukoH. P o r t o, Alathar albiyiyat lilhrub walnnizaeat (Skutki środowiskowe wojen i konfliktów), http://www.afedmag.com/web/ala3dadAlSabiaSections-details. aspx?id=512&issue=&type=2&cat=[19.05.2014]. 29 �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 37 wych, gleby z podnóża Dżabal Marra pokryte są grubą warstwą osadowego popiołu wulkanicznego, który jest bardzo dogodny do upraw rolniczych, ale ma jednocześnie duże skłonności do erozji i tworzenia głębokich wąwozów. Ludzie z grupy etnicznej Fur zajmowali się przez całe wieki uprawami tych ziem30. W północnej i południowej części regionu panuje gorący i suchy klimat, a w południowej dodatkowo pustynny. Suche, bardzo ciężkie powietrze uniemożliwia nawet prawidłowy wzrost drzew, a tym samym powoduje poważny niedostatek wody w północnym Darfurze i przyczynia się do narastającego problemu ekologicznego na tym obszarze. Jeżeli przyjrzymy się mapom pokazującym poziom opadów w tym regionie Sudanu, to w obszarze Dżabal Marra (wyspie wody deszczowej) poziom ten wynosi od 600 do 1000 mm rocznie. Jest to poziom wystarczający do uprawy ziemi bez sztucznego nawadniania. Dla porównania, na sąsiednich nizinach średnie opady roczne wynoszą w granicach od 200 do 500 mm. Deszcz w porze deszczowej zaczyna padać w kwietniu, a kończy w październiku. Oba te obszary – wilgotny i suchy – charakteryzują się dużą zmiennością opadów w dwóch wymiarach: przestrzennym i czasowym. W sierpniu spada połowa z rocznych średnich opadów, z czego jedna czwarta opadów rocznych spada zaledwie w ciągu pięciu dni31. Sposoby użytkowania gruntów w przeszłości były dostosowane do tych ogromnych wahań poziomu opadów. Ale duży wzrost liczby ludności, wielkości gospodarstw, wykorzystania zwierząt gospodarskich, rozbudowy mechanizacji rolnictwa w ciągu ostatnich czterech dekad spowodowały, że wszystkie regiony stały się podatne na M. S u l i m a n, Civil war in the Sudan: From ethnic to ecological conflict, „The Ecologist”, 23(1993), nr 3. 31 S. A w o k, E. M o h a m e d, H. Ta h i r, Prospects of Community Forestry in Jebel Marra Area, Greater Darfur State, Sudan, „Journal of Natural Resources and Environmental Studies”, 1–2(2013), s. 19–24. 30 �38 I. Uwarunkowania geopolityczne... degradację ekosystemów na bardzo szeroką skalę. Środowisko tego regionu jest wyniszczane z wielu powodów: prowadzonych starć zbrojnych, trwających krwawych konfliktów, zachodzących zmian klimatycznych i innych działań niszczących środowisko naturalne32. 1.5. Degradacja ekologiczna jako przyczyna konfliktu w Darfurze Najnowsze badania wskazały, że degradacja ekologiczna może działać jako przyczyna występowania przemocy. Większość badań i doniesień medialnych na temat przyczyn obecnego konfliktu w Darfurze jest zogniskowana na ekologicznej degradacji i etniczności. Wydłużony okres suszy, a tym samym powiększenie się terenów pustynnych, spowodowały przemieszczenie się północnych plemion Darfuru na jego południowe tereny. Te północno-południowe ruchy grup koczowniczych są obwiniane za intensyfikację zubożenia lokalnych zasobów naturalnych, a w konsekwencji konfrontacje rolników miejscowych z rolnikami osiadłymi w wyniku przemieszczenia. Należy zauważyć, że konkurencja pomiędzy tymi dwoma grupami rolników była kluczowym powodem występowania konfliktów na terenie Darfuru w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci. Pierwszy taki konflikt odnotowany został w historii Darfuru w 1932 roku pomiędzy plemionami Kababish a Berti oraz Kawahla a Medoub. W ostatnich trzech dekadach Darfur był miejscem co najmniej 40 podobnych konfliktów33. Chociaż argument o degradacji środowiska jest ważny w przypadku plemiennych konfliktów i sporów, to jednak nie jest wy32 M. A b d u l - J a l i l, The dynamics of customary land tenure and natural resource management in Darfur, „Land Reform”, 2006, nr 2, s. 9–23. 33 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan and the making of the Darfur tragedy, conflict prevention and development co-operation in Africa: a policy workshop, NEPAD & regional integration division United Nations Economic Commission for Africa, s. 12. �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 39 starczający, by wyjaśnić powody obecnego konfliktu w tym regionie. Ograniczenia w rozwiązywaniu tego konfliktu, trudności ze znalezieniem odpowiednich mechanizmów do opanowania obecnej sytuacji wskazują na przyczyny bardziej techniczne niż ekonomiczne czy polityczne. W takim przypadku istotne problemy gospodarcze, państwowe i polityczne zostały pominięte. Pozostało jednak ważne pytanie związane z zasobami naturalnymi Darfuru w zakresie ziemi, pastwisk i wody34. Wielu innych badaczy wskazuje, że konflikt ten jest typowym konfliktem etnicznym o podłożu rasowym pomiędzy Afrykanami a Arabami35. Istnieje jednak wiele przesłanek i faktów budzących wątpliwości co do prawdziwości tej tezy. Po pierwsze, historycznie różne grupy etniczne zamieszkujące terytorium Darfuru, mimo posiadanych na swój temat stereotypów i uprzedzeń zazwyczaj żyły w pokoju, a pochodzenie etniczne, czy też rasowe, dopiero od niedawno stało się czynnikiem konfliktów na większą skalę. Przykłady to: konflikt między Ma’alia a Rezeigat w 1968 roku, czy konflikt między Arabami Abbala (np. Rezeigat) północnego Darfuru i Beni Halba z Południowego Darfuru, konflikt między Ta’aisha a Salamat oraz konflikt między Gimir i Fellata. Wszystkie one miały miejsce w 1970 roku. Aby potwierdzić tę tezę, zbadano 40 konfliktów plemiennych i sporów, które zaszły w regionie Darfuru w latach 1970–2000. Wyniki przedstawiono na wykresie 1, które wyraźnie wskazują, że w latach 1970–2000, konflikty i spory między samymi Arabami (tzn. różnymi plemionami arabskimi) były dominujące w regionie Darfur i stanowiły ok. 49% ogólnej liczby wszystkich konfliktów, a konflikty pomiędzy grupami etnicznymi afrykańskiego pochodzenia i plemionami pochodzenia arabskiego M. S u l i m a n, Resource access: a major cause of armed conflict in the Sudan: the case of the Nuba mountains, Washington 1989, s. 10–14. 35 K. F u k u i, J. M a r k a k i s, Ethnicity and conflict in Horn of Africa, London – Athens 1994, s. 40–45. 34 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 40 stanowiły zaledwie ok. 31% wszystkich konfliktów. Co więcej, konfliktów pomiędzy samymi afrykańskimi plemionami i grupami etnicznymi było około 20% wszystkich konfliktów36. Wykres 1. Natura plemiennych konfliktów i sporów w regionie Darfur w latach 1970–2000 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% AFR/ARA ARA/ARA AFR/AFR Źródło: Eltigani Seisi M. Ateem: Conflict prevention and development co-operation in Africa: a Policy workshop, United Nations Economic Commission for Africa, s. 13. Jak wskazał Victor Tanner37, granice etniczne w Darfurze są płynne i elastyczne z trzech głównych powodów38: Y.S. Ta k a n a, Report on the tribal conflict in Darfur, Khartoum 1997, s. 25–30. 37 Victor Tanner współpracował z populacjami dotkniętymi wojną w Afryce, na Bliskim Wschodzie i na Bałkanach, zarówno jako pracownik pomocy i badacz, od ponad dwudziestu lat. W 1988 roku mieszkał i pracował w Darfurze, a od 2002 roku prowadzi badania terenowe na temat lokalnej dynamiki społecznych i politycznych w konfliktów w Darfurze, odwiedzając wiele części Darfuru i wschodniego Czadu. 38 V. Ta n n e r, Rule of lawlessness: Roots & repercussions of the Darfur crisis, Inter Agency Report, The Sudan Advocacy Coalition, 2005, s. 13. 36 �5. Położenie geograficzne, klimat i degradacja ekologiczna... 41 – Mieszkańcy Darfuru mają silne poczucie tożsamości „bycia Darfurczykami”. – Istnieje długa historia współpracy politycznej, gospodarczej i społecznej ludów Darfuru w przeszłości tworzących własne państwo. – Mniejsze grupy z czasem łączyły się w większe i ten proces asymilacji dominujących grup nadal trwa. Ponadto trwają również starcia między niektórymi plemionami arabskimi w południowym Darfurze, a w największym stopniu pomiędzy Arabami Aballa i plemieniem Tarjam, z których oba były inicjatorami powstania milicji dżandżawidów. Znacząca jest też konfrontacja między Arabami Abbala (hodowcy wielbłądów) a Arabami z grup Baggara (pasterze bydła) w zachodnim Darfurze, co ostatecznie powinno obalić pogląd, że konflikt ma charakter etniczny. Określenie charakteru konfliktu wiąże się też z oceną reakcji i interwencji politycznej w rozwiązanie konfliktu i utrzymanie pokoju. Z uwagi na działania, jakie stosuje ONZ i AU w rozmowach pokojowych, można uznać polityczny charakter tego konfliktu39. Należy wskazać, że natura plemiennych konfliktów w regionie Darfuru przechodzi z poziomu konfliktów o niskiej intensywności do bardziej typowych konfliktów etnicznych o średniej lub wysokiej intensywności. To zjawisko powstawania konfliktów na terenie Darfuru jest nowe. Prawdopodobnie pierwszy konflikt, który został zidentyfikowany jako etniczny, miał miejsce w 1987 roku. Ale nawet wtedy duże plemiona arabskie Południowego Darfuru nie były stroną konfliktu. W tym zakresie Rex Seán O’Fahey40 wskazuje, E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 14; zob. S. Wa g n e r, Understanding complexity in Darfur: Implications for U.S. foreign policy, Ohio 2008. 40 R. O ’ Fa h e y, UNICEF, 2003. 39 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 42 że etnizacja konfliktu postępuje od momentu dojścia do władzy obecnego rządu wywodzącego się z Islamskiego Frontu Narodowego (National Islamic Front, NIF), który jest nie tylko islamski, ale także i arabski, poprzez zamach stanu w 1989 roku. Kolejne etapy konfliktów podzielono na dwa okresy. Okres 1970–1989 to nasilenie konfliktów pomiędzy plemionami arabskimi a plemionami pochodzenia afrykańskiego. Natomiast okres 1990–2000 wskazuje na jeszcze większą intensyfikację, w porównaniu do poprzedniego okresu, powstawania nowych konfliktów między grupami pochodzenia afrykańskiego a plemionami arabskimi. Wskaźnik ten jest większy o 170%41. Jest prawdą, że zachodząca w Darfurze degradacja ekologiczna w wyniku ruchów grup koczowniczych, nadmierny wypas, konkurencja o zasoby naturalnepodsycały przyczyny kolejnych konfliktów i sporów między nomadami a rolnikami, jednak wyobrażenie, że czynniki te były głównymi przyczynami obecnego konfliktu w Darfurze, jest nieprawdziwe. Podobnie jak wyjaśnienie obecnego konfliktu konkurencyjnością zasobów naturalnych i pochodzeniem etnicznym. W ten sposób pomniejsza się znaczenie politycznych i społeczno-gospodarczych problemów kraju i osłabia zdolność do zajęcia się najważniejszymi przyczynami konfliktu. Poza tym przedstawianie konfliktu w ten sposób wobec społeczności międzynarodowej spowodowało spóźnioną reakcję i pomoc humanitarną42. Dlatego za główną przyczynę uznałem w niniejszej pracy marginalizację gospodarczą oraz polityczną regionu, a nie akumulację etnicznych sporów między plemionami arabskimi a tutejszymi ludami pochodzenia rdzennie afrykańskiego o zasoby – głównie ziemię i wodę. 41 42 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 15. Tamże, s. 16. �6. Geograficzna specyfika Darfuru 43 6. Geograficzna specyfika Darfuru Pod względem geograficznym można podzielić Darfur na cztery główne obszary: północny obszar półpustynny, Dolina Ozum, południowe równiny gliniaste i obszar wokół Dżabal Marra. Północny obszar półpustynny Obszar ten składa się ze stoków i gór oraz rozpościerających się dolin, rosną tu drzewa i krzewy, które zapewniają dobre miejsca na pastwiska. Średnia liczba opadów deszczu na tym obszarze jest mniejsza niż 10 mm w roku, co wystarcza do nawadniania pastwisk, ale nie wystarcza do nawadniania upraw. W północno-wschodniej części tego obszaru znajduje się góra Midob, pośród innych wzgórz wulkanicznych, pierwotnie oddzielonych od siebie przez kilka małych dolin. Wysokość góry Midob to około 1829 m. Żyją tam grupy ludów koczowniczych lub półkoczowniczych, ich utrzymanie zależy przede wszystkim od hodowli wielbłądów. Przemieszczają się na południe, aż do wielkich dolin w Darfurze Zachodnim, takich jak Dolina Ozum i Wadi Barry, gdzie woda jest dostępna w porze suchej. Przebywają również na północy, w regionie piaszczystych gleb, gdzie po deszczu w obszarze zwanym Al-Dżadzu pojawia się trawa, która pozostaje zielona aż do grudnia i nadaje się do wypasu wielbłądów bez potrzeby posiadania dodatkowej wody43. Ziemia zamieszkana przez Fur Leży ona między 14,30 a 12 stopniem szerokości geograficznej na północy. Ludność w tym regionie prowadzi stabilne życie oparte na pracy w rolnictwie. Na tych terenach średnia opadów to 12 mm na rok. Podobnie jak i w zachodniej części Dżabal Marra, występuje Tamże; por. O. S u l i m a n, The Darfur Conflict: Geography or Institutions?, Taylor & Francis 2010, s. 120–142. 43 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 44 tu wiele nawodnionych dolin zapewniających stałe źródła wody. Obszar ten jest jednym z największych terenów zamieszkanych przez plemiona Fur. Ludność ta osiedlona jest w wioskach wzdłuż brzegu doliny, a najważniejsze doliny w obszarach Fur to dolina sezonowej rzeki Ozum, która zasilana jest przez wiele strumieni okresowych niedaleko miasto Zalingei, około 50 km na zachód od Dżabal Marra44. Dolina rozciąga się na około 50 km, następnie spotyka się z doliną rzeki Barry w Mornei, po czym 600 km dalej obie rzeki wpadają razem do jeziora Czad. Dolina Ozum zwykle wypełnia się wodą w porze deszczowej pomiędzy kwietniem a wrześniem. Po ustaniu deszczy, powoli wysycha w styczniu, a woda staje się płytka na głębokość mniejszą niż 0,9 m. Dostępność do wody jest prawdopodobnie jedną z najważniejszych przyczyn obecnego konfliktu w Darfurze pomiędzy półkoczowniczymi grupami półpustyni na północy a osiadłymi plemionami rolniczymi zamieszkującymi żyzne tereny w centralnej części Darfuru45. Południowe gliniaste równiny Rozciągają się one od 12 do 10 stopnia szerokości geograficznej północnej, na południu do granic prowincji Bahr al-Ghazal. Region ten pokryty jest w większości przez gęste krzewy rosnące na gliniastych glebach. Charakteryzuje się dużą ilością opadów do 500 mm rocznie. Żyją tu pasterskie plemiona Baggara, które spędzają zimę na obrzeżu Bahr al-Ghazal, a następnie w porze deszczowej wędrują ze swoim bydłem na północ do ziemi Fur, co jest kolejnym powodem starć między rolnikami oraz plemionami Fur i Baggala46. M. M o h a m m a d e e n, H. A h m e d, Alagaleem aljafaa (Suche regiony), Riyadh 1985, s. 124–130. 45 Tamże. 46 Tamże; zob. także: J. Va i l, Jebel Marra, a dormant volcano in Darfur Province, Western Sudan, „Bulletin Volcanologique”, 36(1972), z. 1, s. 251–265. 44 �6. Geograficzna specyfika Darfuru 45 Część centralna Dżabal Marra Masyw górski Dżabal Marra dzieli region na dwie połowy. Stanowi on granicę między zlewniami Nilu i jeziora Czad. Południowy Darfur leży w strefie objętej wpływem trzech różnych klimatów z temperaturami w okresie od marca do września o średniej pomiędzy 30°C a 40°C, a od października do listopada pomiędzy 16°C a 25°C. Klimaty, pod których wpływem znajduje się omawiany obszar, są to47. Klimat zalewowy Panuje on w strefie Dżabal Marra. Obejmuje obszar północno-zachodni tego regionu, który charakteryzuje się dużą żyznością gleby dzięki mułom spływającym z Dżabal Marra w wyniku powodzi. Klimat ten jest podobny do klimatu śródziemnomorskiego. Klimat ubogich sawann Obejmuje on północno-wschodnią część regionu i północną część od miejscowości Adila i Daein oraz miejscowości Shearia, Ed Alfursan, Rhid Albardi i Nijala. Charakteryzuje się tym, iż poziom opadów sprzyja uprawom zróżnicowanej roślinności, jak również utrzymaniu pastwisk, wykorzystywanych do hodowli zwierząt. Jest tu pozyskiwana także guma arabska. Inna cecha tego regionu to obecność wielu dzikich zwierząt48. Klimat bogatych sawann Obejmuje on południowe części regionu od miejscowości Daein, Ed Alfursan, Rhid Albardi i Nijala oraz Bram. Ta strefa charakteryzuje się tym, że zapewnione są zasoby naturalne do produkcji Tamże; zob. J. B i e l a w s k i, Mały słownik kultury świata arabskiego, Warszawa 1971, s. 464. 48 Tamże; por. M. A l - G a s a s, Altasahur: tadahor al-aradi fi al-manatik al-jafaa (Pustynnienie: degradacja ziemi w suchych regionach), Kuwejt 1999. 47 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 46 rolnej i hodowli zwierząt gospodarskich. Większość ludności w tej strefie zajmuje się wypasem zwierząt, pomimo obecności gruntów rolnych rozciągających się w Goz Dnico. Region ten znany jest ze stawów i dużej ilości ryb, a także z upraw, w tym ryżu. Jest tu też park Alrdom położony w południowej części. Jest to teren zasobny w rudy miedzi i inne minerały oraz wody podziemne. Pod względem ukształtowania to równiny, doliny i wzgórza, wydmy i góry, w tym także góry Dżabal Marra49. 7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych w regionie Darfuru Za wyjątkiem niewielkiego obszaru w północno-wschodnim Sudanie, cały kraj jest zlewiskiem Nilu, najdłuższej rzeki świata i jego dwóch głównych dopływów, Nilu Błękitnego (Al-Bahr al-Azraq) i Nilu Białego (Al-Bahr al-Abyad). Znaczenie Nilu rozciągającego się od Afryki Środkowej do Morza Śródziemnego na długości 6737 km było podkreślane już od czasów biblijnych. W Sudanie od wieków jest rzeką mającą duży wpływ na życie ludzi50. Nil Błękitny płynie z Etiopii przez wyżynę, aby spotkać Nil Biały w Chartumie. Nil Błękitny jest mniejszym z tych dwóch dopływów. Jego przepływy stanowią 1/6 całkowitego przepływu rzeki. W sierpniu jednak deszcze w Etiopii powodują, że wyżyna zaczyna namakać. Zostało skonstruowanych kilka zapór w celu regulowania przepływu rzeki – w Roseires Dam (Ar-Rusayris), około 100 kilometrów od granicy Etiopii, w Meina al-Mak Dam i największa w Sannar Dam, zbudowana w 1925 roku. Nil Błękitny Tamże; zob. M. A l - N a h a a s, Azmat Farfur: Bidaitha wa tatowrha (Kryzys w Darfurze: Początek kryzysu i jego ewolucji), http://meshkat.net/node/14370, [27.02.2013]. 50 Tamże; zob. Scarce water the root cause of Darfur conflict?, http://www. finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [16.06.2014]. 49 �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 47 ma dwa dopływy – Dindar i Rahad. Najwięcej wody odprowadzają one do Nilu Błękitnego, zwłaszcza w porze deszczowej. Nil Biały płynie na północ ze środkowej Afryki, Jeziora Wiktorii i przez tereny Ugandy. Rzeka nie ma dobrze wykształconego koryta, woda płynie wolno poprzez labirynt małych dopływów i jezior, których brzegi porośnięte są papirusem i trzciną. Dużo wody rzeka traci przez parowanie. Aby zapewnić sprawny transport wodny w tym regionie i odpowiednią prędkość przepływu rzeki, a przy tym zmniejszyć jej parowanie, z francuską pomocą rozpoczęto budowę Kanału Dżunkali (Jonglei vel Junqali Canal) z Bor w górę rzeki do Malakal. Budowa jednak została zawieszona w 1984 roku z powodu wybuchu wojny domowej na południu Sudanu i niemożności zapewnienia tam bezpieczeństwa51. W przypadku Darfuru na jego zasoby wodne składają się zarówno wody powierzchniowe, jak i podziemne. Na stan tych wód wpływa wysokość opadów zawierająca się pomiędzy 200 a 1000 mm rocznie. Ponad 344 mln metrów sześciennych rocznie marnuje się albo jest wykorzystywane w bardzo wąskim zakresie. Najważniejszym źródłem wody podziemnej jest dorzecze Baggara, które znajduje się 80 kilometrów na południe od miasta Nijala i ma szacowaną pojemność magazynową około 1000 miliardów metrów sześciennych52. Oprócz opadów, zasoby wodne w Darfurze obejmują rzeki okresowe wadi i wody podziemne. Istnieją w Darfurze dwa wadi zidentyfikowane w Darfurze Północnym i dziewięć w Darfurze Południowym. Wody z wadi są zbierane przy pomocy zapór i wykorzystywane przez ludzi i zwierzęta gospodarskie, jednak istnieją 51 Tamże; zob. S. M o h a m e d - A l i, S. L u s t e r-Te a s l e y, E. N z e w i, Water Resources in Sudan: Enhancing Rainfall Harvesting Methods for Water Supply, World Environmental and Water Resources Congress 2009, s. 1–11. 52 Tamże. M. E l - B u s h r a, Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 15. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 48 ograniczenia w możliwościach pozyskiwania tej wody. Jest tu też duży potencjał wód podziemnych, mogących służyć do nawadniania. Problemy z wodą w Darfurze wynikają jednak z niedostatecznej oceny zasobów tej wody, niewystarczającego finansowania tej dziedziny oraz z charakteru piaszczystej gleby sprzyjającej parowaniu, co ogranicza możliwość zbierania wody, poza geomorfologicznymi zmianami spowodowanymi przez cykliczne susze. Pomimo tych ograniczeń, realizacja programu „Woda dla Darfuru 2000–2004” przynosi pozytywne efekty i znaczne postępy53. Tabela 1. Podział Sudanu w oparciu o klimat i rozmieszczenie obszarów geograficznych Region Pustynia Półpustynia Średnie roczne % powierzchni opady w mm Sudanu 0–75 26,9 75–300 18,4 Sawanna piaszczysta o niewielkim deszczu 300–400 9,8 Sawanna błotnista z niewielkim deszczem 400–900 17,4 Sawanna z ulewnym deszczem 800–1300 10,6 Strefa powodziowa 800–1300 11,6 Różne 5,4 Różne obszary górskie Źródło: M. El-Bushra, Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 31. Główną przyczyną niedoboru wody w wielu częściach regionu Darfuru jest spadek poziomu opadów. Zapisy opadów pokazują spadek o 50% od 1917 roku. Mniejszy poziom opadów deszczu spowodował również opad poziomu wód gruntowych z powodu nieregularnego uzupełniania zasobów wodnych. W ciągu 1960 Tamże; por. M. E l - B u s h r a, O. E l - S a y e d, O. Ta h a, A model for the distribution of waters of international rivers among sharing countries, „Sudan Notes & Records”, 2000, nr 4, s. 159–171. 53 �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 49 roku wykrywalność wilgoci w glebie jest odnotowana na głębokości dwóch metrów w głąb w porze suchej. Natomiast pod koniec 1980 roku zauważono, że ziemia pozostaje sucha do głębokości pięciu metrów. Nieznane dotąd burze piaskowe stały się powszechne. Sani Karaw płynąca na południowy wschód od El Fshirr była podziemną rzeką, z której można było wiadrem pobierać wodę wypływająca na powierzchnię ziemi poprzez rozpadlinę. Przez wieki Sani była głównym źródłem wody dla miejscowej ludności. Niestety pod koniec 1960 roku podziemna rzeka całkowicie wyschła i pokryta została piaskami, zresztą jak większość naturalnych stawów54. Niedobór wód powierzchniowych i podziemnych, zwłaszcza w północnej części regionu spowodowało znaczne zmniejszenie obszarów łąk, traw i lasów. Mieszkańcy zostali zmuszeni do porzucenia swoich ziem i przeniesienia się do lepiej nawodnionych obszarów na południu. Sytuacja ta spowodowała przemieszczanie się ludności. Dobrze uzbrojeni pół koczownicy pasterscy starając się zapewnić przetrwanie swoim osadom, byli w konflikcie z osiedlonymi rolnikami. Ostatni przesiedleni pasterze zostali wysiedleni na południe w rejony dzielnicy JebelMarra. Wielowiekowa tradycja regulująca trasy pasterzy północ-południe w chwili obecnej została osłabiona lub całkowicie nie jest przestrzegana. Istnieją jednak rozwiązania poroblemu niedoboru wody. Eksperci twierdzą, że woda pochodząca z wysokich obszarów centralnej wyżyny, może zapewnić bezpieczeństwo wodne dla regionu, pod warunkiem iż zarządzanie nią bedzie starannie planowane, a następnie przestrzegane55. Podejmuje się także działania w celu gromadzenia wody, przechwytywanie jej oraz skierowanie jej strumienia do obszarów uprawTamże; zob. B. O s m a n E l a s h a, A. E l S a n j a k, Global Climate Changes: Impacts on Water Resources and Human Security in Africa, Addis Ababa 2006, s. 27–36. 55 M.E. A d a m, Some aspects of the environmental problems in Darfur, Oxford 2015, s. 4. 54 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 50 nych, lasów i pastwisk. Um Dafoug w południowo-zachodniej części regionu jest jednym z przykładów. Obszar spływu wody jest blokowany poprzez tamy, co powoduje, że w studniach woda jest dostępna przez kilka miesięcy dla większości mieszkańców pól uprawnych. Innym użytecznym źródłem są wody kopalne. Niektórzy autorzy potwierdzili istnienie podziemnego jeziora na północy Darfuru, które obejmuje 20 000 km2. Wcześniejsze próby doprowadzenia wody do kranów z zasobów kopalnianych z głębokości 700 stóp (czyli ok. 213 m) do nawadniania SAQ El Naam systemu rolnego w pobliżu El Fashirr za pomocą pomp benzynowych nie powiodła się z powodu wysokich kosztów paliwa. Ilość wód kopalnianych w SAQ El Naam szacuje się na ponad 10-krotnie większą od pojemności jeziora Nassera-Nubii na granicy Sudanu i Egiptu. W dzisiejszych czasach nie powinno być trudno wykorzystać tak głęboko leżącą wodę za pomocą pomp zasilanych energią słoneczną. Skutecznym sposobem dla zwiększenia opadów, chociaz bardzo dyskusyjnym, jest tworzenie chmur opadowych. Wiele krajów, przykładowo Chiny, stosuje metodę tworzenia chmur i stymulowania opadów do spłukiwania zanieczyszczeń z atmosfery, a nawet do walki z wichurami. Ta metoda zaleca jednak wstępne próby oceny przydatności tej metody do warunków klimatycznych w danym regionie. Jeśli próby odniosą sukces, minie długi czas w łagodzeniu niedoboru wód powierzchniowych, stopniowe przywracanie pokrywy roślinnej oraz uzupełnianie podziemnych zasobów wodnych. Isnieje możliwość, iż konflikty pasterzy zmuszonych do walk o zasoby wodne zostaną znacznie ograniczone56. Gleby Gleby występujące w Sudanie można podzielić na trzy kategorie, uwzględniając położenie geograficzne terenów, na których wystę56 Tamże. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 51 pują. Można zatem wyróżnić: piaszczyste gleby północnej, zachodniej i środkowej części kraju, gleby z zawartością gliny w regionie centralnym i wreszcie gleby laterytowe na południu. Jest jeszcze czwarta grupa, wprawdzie o wiele mniej powszechna, ale o dużym znaczeniu gospodarczym. Są to gleby łęgowe występujące wzdłuż Nilu, w delcie rzeki Qash w Kassala, a także w Baraka Delta w Tokar w pobliżu Morza Czerwonego57. Rolniczo najważniejsze są gleby iłowe w centralnym Sudanie, które rozciągają się od zachodu Kassala przez al-Aswat i południowy Kordofan. Znane są one jako pękające gleby ze względu na ich właściwości, umożliwiające im po suchych miesiącach przywrócenie przepuszczalności. Na wschód od Białego Nilu napotkać można duże obszary, które są wykorzystywane do automatycznego nawadniania upraw. Na zachód od Białego Nilu gleby te są wykorzystywane na tradycyjne uprawy, takie jak: sorgo, sezam, orzeszki ziemne, a także (w okolicy Gór Nubijskich) bawełnę. Teren z glebą zawierającą gliny leży na szerokiej równinie zalewowej w górnym biegu Nilu wraz z dopływami, obejmuje większość Aali, jeden Nil i górną Bahr al-Ghazal. Obszar ten znajduje się w strefie intensywnych opadów podczas pory deszczowej. Równina zalewowa jest przez cztery do sześciu miesięcy dużym obszarem bagiennym. Podobnie jak Sudd, który wraz z przyległymi obszarami jest zalewany przez jeden lub dwa miesiące. Z tego powodu słabo nadaje się do produkcji roślinnej, ale trawy podczas suchych okresów są wykorzystywane do wypasu58. 57 Tamże, s. 22–23; zob. Darfur. Geografia i ludność, oprac. O. Zin El Abidin, www.ashorooq.net/index.php?option=com_content&view=article& id=1958:2009-08-08-15-23-29&catid=41:2008-07-30-07-11-08&Itemid=33, [16.05.2013]. 58 Tamże; por. Central Intelligence Agency, CIA, The World Factbook, Sudan. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/su.html [14.01.2013]. �52 I. Uwarunkowania geopolityczne... Na piaszczystych glebach w obszarach półsuchych w północnym Darfurze jest roślinność wykorzystywana do wypasu. Hodowla zwierząt gospodarskich jest tu podstawą działalności mieszkańców, ale występuje też produkcja roślinna, głównie prosa. Uprawia się również orzeszki ziemne i sezam. Piaski goz są głównym obszarem, z którego pochodzi guma arabska uzyskiwana poprzez nacinanie i zbieranie żywicy z drzew akacji senegalskiej (Acacia senegal, znanych lokalnie jako hashab). To drzewo ma dogodne warunki dla wzrostu w tym regionie. W regionie gleb laterytowych występują też rozległe wilgotne lasy. Produkcja roślinna jest tu rozproszona, a gleba, gdzie są uprawy, traci swą płodność stosunkowo szybko, co dzieje się nawet w tych bogatszych glebach. Po wyeksploatowaniu leżą odłogiem czasami przez pięć lat59. Gleby w Darfurze są w 60% piaszczyste (goz), generalnie korzystne dla roślin takich jak: proso (dukhun), orzeszki ziemne, arbuz i sorgo. Są tu też rozproszone gleby zawierające glinę i żwir. Szacuje się, że mniej niż 50% z nich służy uprawom. Piaszczyste gleby odpowiednie dla rolnictwa w Darfurze Północnym dają dochód z obszaru około siedmiu milionów feddanów (jednostka miary pola powierzchni stosowana w Egipcie, Sudanie i Syrii, 1 feddan to odpowiednik 4200 m2), z czego mniej niż połowa przypada na hodowlę. Poważnym ograniczeniem rozwoju rolnictwa w Darfurze jest też system własności ziemi60. Rodzaje gleb w regionie to: skały fundamentowe, skały żelaziste, piaszczyste strefy goz i ziemie wulkaniczne61. 59 Tamże; zob. A. O m a r, K. E d i n a m, Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification, Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. 60 Tamże; zob. W. C h a r l i e, M. O s m a n, E. A l i, Construction on Expansive Soils in Sudan, New York 1984. 61 Y. S a t t i, Pastoralists, Land Rights and Migration Routes The Case of West Darfur State, Addis Ababa 2006, s. 262–264. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 53 Grunty rolne w regionie Zaletą południowego Darfuru jest występowanie rozległych gruntów rolnych i ich zróżnicowanie. Począwszy od ciężkich gleb gliniastych (krakingu) są też lekkie oraz osady piaszczystych dolin, szacowane na 24 mln akrów, co stanowi 74% ogólnej powierzchni całego regionu. Obecnie powierzchnia wykorzystywanych i nawadnianych gleb nie przekracza 7 mln akrów, co stanowi 30% powierzchni gruntów ornych, które obejmują ciężką glebę gliniastą, piaszczyste osady, żyzne doliny zalewowe i gleby wulkaniczne. Lasy (tereny zadrzewione, sawanna drzewiasto-krzaczasta) pokrywają 5,7 mln ha, co stanowi 48% powierzchni tego obszaru. Lasy odgrywają istotną rolę w gospodarce regionu ze względu na produkcję gumy arabskiej i pozyskiwanie owoców z drzew leśnych. Przyczyniają się one do zwiększenia dochodów gospodarstw wiejskich oraz stanowią naturalne pastwiska dla zwierząt62. Szata roślinna Informacje z 1870 roku wskazują, że większość regionu była zarośnięta lasem akacjowym, palmami Baobab, gatunkami twardego drewna oraz obszarem zielonym. Sto lat później większość lasów ustąpiła miejsca użytkom zielonym bogatym w dzikie życie. Lasy są ważnym elementem oraz zródłem zapewniającym owoce, drewno, materiały do budowy oraz wyrobu mebli, gumy arabskiej, jak również dla zapewnienia żywności i schronienia dla dzikiej zwierzyny. Większość opisanej fauny w tym regionie jest już wymarła. Oczywistym jest, iż intensywna ekspolatacja lasów w połączeniu ze spadkiem opadów doprowadziły bezpośrednio do stopniowego zaniku większości pokrywy roślinnej pod koniec 1960 roku. Najpowaznieszym czynnikiem tego kryzysu jest niewątpliwie Tamże; zob. Alsudan Aljugrafia alsijasia wa alimkaniat al-zrayia (Geografia polityczna Sudanu i potencjał rolny), http://www.nectarforum.com, [20.03.2014]. 62 �54 I. Uwarunkowania geopolityczne... zmiana klimatu. Niszczenie lasów przybrało na sile tuz na początku obecnego konfliktu. Milicja wraz z pasterzami wycięli dojrzałe drzewa dla zapewnienia wyżywienia dla swoich stad. Armia również przystąpiła do niszczenia. Las dębowy UM Kurdoos na wschodzie Nyala, symbol dumy mieszkańców, został całkowicie wycięty przez żołnierzy, a następnie drewno zostało sprzedane producentom mebli w Chartumie. Wokół obozów wewnętrznych uchodźców, gdzie żyje 3 mln osób, ziemia została całkowicie ogołocona z krzewów, jedynego źródło dostarczającego opału i energii. W prostym szacunku miliony krzewów zostało bezpowrotnie wyciętych63. Przybycie wspólna Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze (United Nations – African Union Mission in Darfur – UNAMID)64 spowodowało wzmożenie prac budowlanych. Cegła stała się towarem najwyższej jakości, jak również drewno jako źródło ognia do pieców. Wszystkie lasy w regione były bezpłatnie dostępne dla kazdego, a wprowadzenie pilarek spowodowało bardziej efektywną wycinkę. Niektórzy rolnicy uznali ścinkę drzewa dla producentów cegły za bardziej lukratywne zajęcię niż uprawa roślin. Powinno się zmodernizować cegielnie, a ich piece powinny być zasilane energią słoneczną. Egipscy delegaci do Darfuru zaproponowali wybudowanie dwóch fabryk cementu do produkcji bloków w zamian za rezygnację z cegieł. Jak najszybciej powinno się uruchomić kampanię sadzenia drzew oraz odbudowy lasów. Władze lokalne muszą zacząć pro63 Tamże; zob. United Nations Environment Programme, Environmental Degradation Triggering Tensions and Conflict in Sudan, [6.02.2015]. 64 Wspólna misja Unii Europejskiej i ONZ dla Darfuru została powołana 31 lipca 2007 poprzez przyjęcie Rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 1769, a jej mandat był kilkukrotnie przedłużany. Głównym zadaniem UNAMID jest ochrona ludności cywilnej, nadzorowanie pomocy humanitarnej, porozumień pokojowych, wspieranie przemian politycznych, promowanie praw człowieka a także śledzenie sytuacji na pograniczu z Czadem i Republiką Środkowoafrykańską. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 55 wadzić kampanię dla zatrzymania destrukcyjnej eksploatacji lasów i pastwisk. Najlepiej nadającym się drewnem do uprawy jest drewno akacjowe, które stosunkowo szybko rośnie a obszary ich wzrostu mogą być łatwo nawadniane poprzez przekierowanie spływu do gospodarstw. Jest to również przydatne, o ile władze lokalne oraz prywatni inwestorzy skoncentrują w gospodarstwach w obszarach wiejskich produkcję drewna opałowego, jako paszy dla zwierząt i źródła gumy arabskiej. Gospodarstwo może stanowić róznież miejsce życia dla dzikich zwierząt. Prywatni inwestorzy mogą być zachęcani poprzez oficjalne dotacje oraz ulgi podatkowe. Najlepszym sposobem do uzyskania koszyści dla ochrony środowiska jest sprzedaż produktów poniżej ceny rynkowej nielegalnie wycinanego drzewa. Istnieje również krajowy kryzys paliwowy w ośrodkach miejskich, gdzie większość ludzi wciąż używa drewna do opału oraz węgla drzewnego. Jednocześnie wzrasta wykorzystanie gazu ziemnego. Władze muszą zwiększyć dostawy gazu po przystępnych cenach. Wykorzystanie energii słonecznej do zasilania domostw to kolejna tania i przydatna opcja65. Zarządzanie ziemią i rolnictwem Rolnictwo to najpowazniejsza działalność w regionie, wykorzystująca do rozwoju głównie deszcz. Woda jest wydobywana ze studni, a nasępnie jest wykorzystywana do nawadniania upraw i potrzeb osad. Dochodowymi uprawami w regionie są: proso, nasiona strączkowe i warzywa. W zalewanej Wadi głównie uprawia się warzywa, tytoń tabaka, melony i owoce sezonowe, a w górskim Jabel Marra – sosny, oliwki, naturalnie rosnące jabłTamże; zob. Sudan Post Conflict Envirnment Assessment, This report by the United Nations Environment Programme was made possible by the generous contributions of the Governments of Sweden and the United Kingdom, Nairobi 2007, s. 22–26. 65 �56 I. Uwarunkowania geopolityczne... ka, owoce, pszenica, rośliny strączkowe, tytoń papierosowy oraz warzywa. Różnorodność spożywanych roślin jest wyznacznikiem zdrowej diety i w odniesieniu do sąsiadów jest dużo lepsza. Darfur nie miał żadnego związku z powtarzającymi się klęskami głodu sprzed 1960 roku, choć rolnictwo było praktykowane na niewielką skalę. Wystarczalność jedzenia była normą, a import żywności był zupełnie nieznany. Jednak od 1965 roku kilka nieurodzajów wynikających z małej ilości opadów spowodowało głod. Rozległe równiny na północy i wschodzie regionu obsypała gruba warstwa przenoszonego piasku. Upadek produkcji zbóż doprowadził do uzaleznienia się od pomocy żywnościowej. Jak już wspomniano wcześniej, podziemny poziom wód uległ obniżeniu w wyniku spadku opadów. Produkcja owoców w wielu dziedzinach również zmalała. W 1970 roku władze w Nyala zakazały wykorzystywania pomp zasilanych benzynowo do nawadniania sadów, ponieważ poziom wód podziemnych drastycznie się obniżał. Tylko w niektórych obszarach wokół Jabel Marra, np. kebkebeya nawadnianie sadów było możliwe66. Mimo tej katastrofalnej sytuacji nie istniał oficjalny plan dla zabezpieczenia zasobów żywnościowych ani nie dokonywano prób zastosowania wcześniejszych rozwiązań. W regionie o wysokim ryzyku braku bezpieczeństwa żywieniowego słusznym jest angażowanie władz w proces produkcji ziarna, przechowywania i stabilizacji rynku zbóż przez okrągły rok, wykorzystując rosnące w wystarczającej ilości zboża z południowej części regionu, w którym suma opadów jest wyższa. Największą plagą dla rolnictwa 66 M. E l Z a i n, The Origins of Current Conflicts: Rural Water Provision and the Reshaping of Human Settlements and Environmental Resources in Western Sudan, Addis Ababa 2006, s. 123–125; zob. A. O s m a n, H. Yo u n g, R. H o u s e r, J. C o a t e s, Agricultural Change, Land, and Violence in Protracted Political Crisis, Oxfam America Research Backgrounder series,2013, http://www.oxfamamerica. org/static/media/files/Darfur-Land-Research-Oxfam.pdf, [11.01.2016]. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 57 w regionie w chwili obecnej jest zastraszanie rolników na ziemiach przez milicję wspieraną przez rząd w celu niezależnego zasiewu pasz dla własnych wielbłądów i koni. Prezentacja ta sprzyja kontrolowanemu zastosowaniu nawozów i wprowadzeniu upraw modyfikowanych genetycznie w celu zwiększenia wydajności. Nowoczesne metody nawdniania, np. kapanie jest skutecznym rozwiązaniem zwłaszcza dla ograniczonych zasobów wodnych w sadach. Sadzenie zieleni zatrzymującej wodę, posypywanie piaskiem pola, mechanizacja, zwalczanie szkodników zwłaszcza szarańczy są równie istotne w planowaniu skutecznych upraw67. Hodowla zwierząt Hodowla zwierząt jest wielkim biznesem w regionie, natomiast pasterstwo jest reliktem epoki brązu i nie jest efktywną drogą dla wzbogacania się. W tak wrażliwym środowisku jak Darfur utrzymanie dużego stada powyżej nośnosci gruntu jest niemożliwe do utrzymania. Zapotrzebowanie na wodę i tereny pastwiskowe jest duże i trudne do zabezpieczenia, co powoduje zwiększenie ryzyka konfliktów wśród osiadłych rolników i pasterzy. Najlepszym rozwiązaniem dla pasterzy bydła, owiec wielbłądów jest osiadłe rolnictwo pod warunkiem niedrogiego dostępu do wody oraz paszy dla zwierząt. Pierwszym krokiem do utworzenia przemysłu paszowego jest odzysk pozostałości rolnych. Stada mogą być kontrolowane poprzez służby weterynaryjne. W ten sposób konkurencja wśród pasterzy i rolników zostanie zmniejszona, a konflikt zbrojny nie będzie już konieczny. W dłuższej perspektywie zaistnieje potrzeba całkowitego zniesienia pasterstwa. Potencjał produkcji zwierzęcej w regionie jest ogromny. Popyt Tamże; por. United Nations High Commissioner for Refugees, Division of International Protection – UNHCR, country of origin research and information, Darfur 2012, s. 191–195. 67 �58 I. Uwarunkowania geopolityczne... na produkty pochodzenia zwierzęcego jest wysoki w Sudanie i w krajach sąsiednich, ma wszelkie podstawy by być podstawą wielkiego przemysłu eksportowego68. Gęstość zaludnienia i zmiany demograficzne Według ostatniego spisu ludności Sudanu (2010) Darfur jest zamieszkany przez prawie 9 mln ludzi, czyli sześć razy więcej niż w 1930 roku. Oczywistym jest, ze gwałtowny wzrost ludności oraz malejące podstawowe zasoby zwiększają konkurencję do zdobywania zasobów koniecznych do podtrzymywania życia. Migracja do obszarów o lepszych zasobach spowodowała konflikty. Rząd przy pomocy utworzonych grup milicyjnych podjął starania uzyskania kontroli nad regionem. Miliony ludzi zostało wypędzonych ze swoich gruntów i osadzonych w obozach dla wewnętrznych uchodźców. Ponadto wprowadzono pasterzy z sąsiednich krajów na zajęte już tereny. Sytuacja ta jest wynikiem trudnej polityki rządu dla utrzymania bezpieczeństwa. W miejsce poprzednich mieszkańców wprowadzono nowych dzierżawców i specjalistów. Polityka przymusowej migracji ma na celu przywrócenie zasobów wodnych i pokrywy roślinnej na zachodzie regionu, co moze zostać utrudnione przez woję domową pomiędzy pierwotnymi osadnikami, a okupantami spowodowaną konfliktami wynikacjącymi z przeszłości69. Klimat Sudan ma generalnie klimat gorący, ale zróżnicowany: od wybitnie suchego na północy do umiarkowanie wilgotnego na 68 Tamże, s. 171–178; zob. A. D a w o u d, O. H a m i d, Impact of Darfur Conflict on Livestock Population in West Darfur State, „Asian Journal Agricutural Research”, 6(2012), nr 1, s. 46–51. 69 Darfur: Land, People, and Conflict, http://www.darfurdevelopment.org/ node/2, [16.12.2015]; por. Beyond emergency relief, longer-term trends and priorities for UN agencies in Darfur, Khartoum 2010, s. 14. �7. Znaczenie zasobów wodnych, gleb i gruntów rolnych... 59 południu. Temperatury nie różnią się znacząco w określonym sezonie w zależności od położenia. Najważniejszą cechą klimatyczną, która podlega zmianom, jest ilość opadów deszczu i długość pory suchej. Różnice w długości pory suchej zależą od tego, czy dominują suche wiatry północno-wschodnie napływające z Półwyspu Arabskiego czy wilgotne wiatry południowo-zachodnie wiejące z dorzecza Konga i znad Zatoki Gwinejskiej70. Od stycznia do marca kraj jest pod wpływem suchego wiatru północno-wschodniego. Nie ma praktycznie żadnych opadów, za wyjątkiem niewielkiego obszaru w północno-zachodnim Sudanie, gdzie wiatry przychodzące znad Morza Śródziemnego przynoszą okazjonalnie lekkie opady. Na początku kwietnia, wraz z wilgotnym wiatrem południowo-zachodnim, występują w południowym Sudanie obfite deszcze i burze z piorunami. Przez lipiec wilgotne powietrze dociera do Chartumu, w sierpniu rozszerza swoje obszary do północnych granic koło Abu Hamad, chociaż w niektórych latach wilgotne powietrze może sięgnąć nawet egipskiej granicy. Przepływ staje się słabszy, gdyż powietrze rozprzestrzenia się na północ. We wrześniu suchy wiatr północno-wschodni wzmaga się i do końca grudnia obejmuje cały kraj. Yambio, blisko granicy z Demokratyczną Republiką Konga, ma dziewięć miesięcy pory deszczowej (kwiecień – grudzień) i otrzymuje średnio 1142 mm deszczu każdego roku. W Chartumie trwa trzymiesięczna pora deszczowa (lipiec – wrzesień) z roczną średnią opadów 161 mm. W Atbarah występują deszcze tylko w sierpniu, a średnia roczna opadów wynosi tylko 74 mm71. 70 K.M. B a r b o u r, The Republic of the Sudan: A regional geography, London 1964, s. 200–212. 71 Tamże, s. 220–225; zob. J. S t u r d i v a n t, Is there a connection between Climate Change and Conflict in Darfur?, Institutionen för geovetenskaper Uppsala Universitet 2012, http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:527614/ FULLTEXT01, [22.01.2015]. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 60 Co kilka lat pojawiają się wiatry południowo-zachodnie, niosące niewiele deszczów. W dodatku do centralnego Sudanu mogą dotrzeć opóźnione lub spaść nie na wszystkich obszarach. Jeśli tak się zdarzy, wówczas następuje czas suszy i głodu. Temperatury są najwyższe na koniec sezonu suchego (w okresie od marca do czerwca), niebo jest zwykle bezchmurne. W Chartumie w najcieplejszych miesiącach, maju i czerwcu, średnia temperatura może osiągnąć poziom od 41°C do 48°C. W północnym Sudanie, z krótką porą deszczową, wysokie temperatury występują w ciągu dnia przez cały rok, z wyjątkiem zimowych miesięcy w części północno-zachodniej, gdzie pojawiają się opady nadciągające od Morza Śródziemnego w styczniu i lutym. Temperatura podczas suchego sezonu w całym środkowym i północnym Sudanie szybko spada po zachodzie słońca. W Chartumie występują w styczniu temperatury średnio 15°C i zdarza się, że spadają do 6°C. W centralnym Sudanie występują gwałtowne burze z pyłem, związane z przepływem wilgotnego powietrza od maja do lipca. Wilgotne, niestabilne powietrze przechodzi w burzę w ciepłe popołudnia. Zdarza się, że zbliżający się sztorm wywołuje ogromny mur żółtego piasku i gliny, które mogą czasowo zmniejszyć widoczność do zera72. 8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze Susze i niewystarczające opady są charakterystyczne dla terytoriów w zachodnim Sudanie, przede wszystkim w Darfurze Północnym i Kordofanie. W ciągu ostatnich stu lat w tym regionie miało miejsce pięć okresów przedłużających się posuch. Dwa z nich wydarzyły się w ciągu ostatnich dwudziestu lat. W tych obszarach H. M e t z, Sudan: A Country Study, GPO for the Library of Congress, http:// countrystudies.us/sudan/33.htm, [11.01.2015]. 72 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 61 średnia opadów waha się od 100 do 600 mm rocznie, co przy jej dolnej granicy powoduje duże prawdopodobieństwo poważnych negatywnych następstw w gospodarce rolnej i hodowlanej. Poziom opadów w latach 1950–1990 spowodował trzy długie okresy suszy, z których jeden miał miejsce w połowie lat sześćdziesiątych i charakteryzował się stosunkowo lekkim przebiegiem. Drugi z tych okresów, który miał miejsce w latach 1972–1975, był jednak już stosunkowo ciężki, natomiast trzeci w latach 1982–1984 był niemal katastrofą. Tym okresom suszy towarzyszył wybuch starć zbrojnych. Najgorsze, najbardziej dotkliwe z tych starć zdarzyło się w połowie lat osiemdziesiątych i przybrało formę konfliktu zbrojnego o dużym natężeniu. Z czasem potyczki przerodziły się w regularne działania wojenne73. Poniższy wykres pokazuje zależności między opadami a konfliktami wybuchającymi na tym obszarze na przestrzeni 40 lat (1950–1990). Wykres pokazuje dwa trendy – są to tempo wzrostu występowania sytuacji konfliktowych i ich powiązanie z warunkami atmosferycznymi, czyli opadami deszczu. Można zaobserwować, że minimalne opady deszczu zbiegają się z nasilonym występowaniem konfliktów w ciągu roku74. Okres niskich opadów obrazuje wpływ suszy na sytuacje konfliktowe. Wykres pokazuje również różnicę między wpływem suszy na sytuację społeczną w połowie lat siedemdziesiątych i w połowie lat osiemdziesiątych XX wieku. Pierwsza z nich była średnio dotkliwa, natomiast druga trwała długo i nie pozostała bez wpływu na nasilenie niepokojów społecznych i zaostrzenie konfliktów 73 M. S u l i m a n, The War in Darfur: The Resource Dimensiont, „Sudanese Journal for Human Rights’ Culture and Issues of Cultural Diversity”, 2008, nr 8, s. 9–17; zob. t e n ż e, The Sudan: Resources, identity and war, Cambridge 2000. 74 J. R e y n o l d s, D. S t a f f o r d S m i t h, Global Desertification: Do Humans Cause Deserts?, Berlin 2002, s. 211–220. �I. Uwarunkowania geopolityczne... 62 Opady deszczu w mm (0 -200 mm) Wykres 2. Korelacja między opadami i konfliktami w Darfurze Północnym (1950–1990) 600 500 400 300 200 100 0 1950r 1955r 1960r 1965r 1970r 1975r 1980r 1985r 1990r Konflikty Opady deszczu Źródło: Opracowanie własne na podst. M. Suliman, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004. zbrojnych. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku nastał w regionie czas suszy, głodu i konfliktów zbrojnych. Nasiliły się migracje. Susza przyczyniła się do upadku gospodarki wiejskiej. Wiele zwierząt padło. Pasterze często w pośpiechu pozbywali się pozostałych zwierząt za niskie ceny. Życie ludności było trudne. W takim momencie społeczność wiejska podatna jest na dezintegrację, poddawanie się niepokojom i popadanie w konflikty zbrojne, a w końcu wojny. To właśnie miało miejsce w północnym Darfurze w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku75. O. A b d i, E. G l o v e r, O. L u u k k a n e n, Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. 75 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 63 Wiele lat później w 2007 roku Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych (The United Nations Environment Programme – UNEP) opublikował kompleksową analizę głębokości kryzysu ekologicznego różnych części pasa Sahelu. Okazało się, że w Darfurze w latach 1973–2006 została utracona 1/3 powierzchni zadrzewionych. Na podstawie tych badań można dojść do wniosku, że tego rodzaju skala suszy i okres braku opadów wystarcza, aby środowisko przyrodnicze zmieniło się znacząco, niezależnie od wpływu człowieka. Wynikiem tego było przesunięcie na 40 lat w kierunku południowym klimatu pustynnego o około 100 km. Taka skala historycznych zmian klimatu jest niemal bez precedensu. Zmniejszenie opadów zmieniło miliony hektarów terenów marginalnie półpustynnych w pustynne. Proces ten spowodował zmianę północnej części Sahelu w teren niemal całkowicie pustynny. Spowodowało to także przemieszczenie się społeczności pasterskiej na tereny południowe w celu poszukiwania terenów pod pastwiska76. Darfur został bardzo dobrze zbadany i istnieje kilka znakomitych dostępnych opracowań, które szczegółowo analizują związki pomiędzy źródłami utrzymania, konfliktami i zasobami. Jest wniosek, że wpływ zmian klimatu na konflikty i warunki życia może być zrozumiany tylko wtedy, gdy instytucje i polityka są częścią analiz, która została wczesniej wykonana. Hipoteza, że zmiany klimatyczne są bardzo znaczące jest wystarczająco wiarygodna. Nie ma wątpliwości, że susza jako zjawisko klimatyczne, była głównym powodem klęski głodu w latach osiemdziesiątych, a z kolei głód był istotnym czynnikiem upadku starego porządku w Darfurze. Środowiska sudańskie, w tym naukowcy, od dawna J. M u n d y, Introduction: Securitizing the Sahara, Association of Concerned Africa Scholars Review, 2010 r., http://concernedafricascholars.org/bulletin/ issue85/mundy/, [19.02.2015]. 76 �I. Uwarunkowania geopolityczne... 64 twierdzili, że w Darfurze ma miejsce katastrofa ekologiczna. Ale poza tym, powiązania przyczynowo-skutkowe są skomplikowane77: – Argument że istnieje związek przyczynowy między zmianą klimatu przez człowieka i suszą w latach 1983–1985 jest niesprawdzony. – Susza i degradacja środowiska naturalnego doprowadziły do niedoboru produkcji żywności, w Darfurze nie było rozwoju gospodarczego ani możliwości dla jego mieszkańców, aby bardziej efektywnie wykorzystywać produktywne zasoby regionu. – Kryzys dostępu do żywności doprowadził do klęski głodu z powodu zaniedbania rządu. – Darfur pokazał niezwykłą umiejętność przetrwania i odporność na głód w latach 1984–85, ale było to kosztem jego rezerwy kapitału produkcyjnego i społecznego. – Susza i degradacja środowiska naturalnego spowodowały zmiany migracji i dostępność środków do życia, tworząc faktyczne, otwarte oraz utajone konflikty, które później stały się przyczynkiem do wybuchu konfliktu zbrojnego. – We wszystkich przypadkach, znaczący, gwałtowny konflikt wybuchł z powodu czynników politycznych, zwłaszcza postawy rządu Sudanu, przejawiającej się w reagowaniu na lokalne problemy poprzez wsparcie grup milicji w celu powstrzymywania wszelkich oznak oporu. Susza, głód i niepokoje społeczne ułatwiły rządowi realizację takiej strategii. Na pytanie czy zmiana klimatu jest sprawcą katastrofy w Darfurze odpowiedź nie jest prosta. Wydaje się, że czynniki klimatyczne i środowiskowe zmusiły mieszkańców Darfuru aby w celu uzyskania dogodnych warunków życia migrować w kierunku A. d e Wa a l, Is Climate Change the Culprit for..., dz. cyt.; zob. J. B o r g e r, Darfur conflict heralds era of wars triggered by climate change, UN report warns, Theguardian, Saturday 23 June 2007, http://www.theguardian.com/environment/2007/jun/23/sudan.climatechange, [17.03.2015]. 77 �8. Susza i proces pustynnienia w Darfurze 65 południowym. Zmiany te są już od wieków, ale w ciągu ostatnich trzydziestu lat, miały miejsce w szybszym tempie i na większą skalę. Jednak zubożone zasoby naturalne i zmiany bytowe nie mogłyby jako jedynedoprowadzić do konfliktu, nie mówiąc już o konflikt zbrojnym. Najważniejszą sprawcą przemocy w Darfurze jest rząd, który nie tylko nie wykorzystuje instytucji lokalnych i centralnych w celu rozwiązania problemów środowiskowych w Darfurze, ale w rzeczywistości jeszcze pogorszył jego sytuację przez zmilitaryzowane interwencje i wprowadzenie zarządzania kryzysowego gdy powstały spory polityczne. To co obecnie potrzebne jest w Darfurze, to nowy ład, który brałby pod uwagę wyzwania nadchodzącego stulecia, w tym wpływ przyszłych zmian klimatycznych78. Chociaż na pewno, zmiany klimatyczne wywarły znaczący wpływ na życie w Darfurze, nie wydaje się, że mogą one być jako jedyne odpowiedzialne za wydarzenia, które miały miejsce w Darfurze. Zmiany klimatyczne zapewne doprowadziły do suszy, która spowodowała głód w latach 1984–1985. Z powodu głodu wiele ludzi przeniosło się z północnej części Darfuru do wilgotnej części południowej. Przy tak dużej skali przemieszczeń na nowe obszary, gdzie spotykają się ludzie o różnych przekonaniach i sposobach życia nieuchronnie musi dojąć do napięć między nimi. Zatem nie tylko zmiany klimatyczne, ale interakcje wynikające z bliższych kontaktów osób z różnych grup odegrały tu rolę. Porażką rządu jest fakt, iż nie zadziałał we właściwy sposób. Kryzys w Darfurze zaczął się od działań rządu, który nie traktował wszystkich swoich obywateli jako równoprawnych. Region Darfur potrzebuje pomocy ukierunkowanej na skutki wynikające z sytuacji środowiskowej, natomiast rząd Sudanu jako sposób „rozwiązania” problemu wybrał akcje militarne. H. C r o s h a w, Darfur, Conflict, and Climate Change: Identifying Opportunities for Sustainable Peace, 2008, s. 20–55, http://dukespace.lib.duke.edu/dspace/bitstream/handle/10161/554/MP_hrc4_a_200805.pdf?sequence=3, [18.03.2015]. 78 ��Rozdział II Etniczne i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru Na terenie dzisiejszej prowincji Darfur istniało w okresie od 1650 do 1874 roku silne suwerenne państwo zwane Sułtanatem Darfuru. Było to niezależne królestwo islamskie, rządzone przez sułtanów, mające własną walutę oraz ustrój państwowy zbliżony do federalnego. Sułtanowi podlegali poszczególni przywódcy plemienni, którzy jednak na własnych obszarach rządzili samodzielnie i byli całkowicie niezależni aż do okresu włączenia w obręb Sudanu, prowincji utworzonej przez Egipt w 1821 roku, będącej wraz z nim częścią Imperium Osmańskiego1. Obszar Darfuru przez wiele lat był zaniedbywany, co przyczyniało się do coraz większej izolacji od reszty kraju. Różnice w poziomie rozwoju dotyczyły nie tylko płaszczyzny ekonomicznej, ale także praw politycznych i rozwoju kulturowego. System regionalny, istniejący w Sudanie od roku 1982, doprowadził w praktyce do podtrzymania zacofania gospodarczego Darfuru i zwiększenia jego izolacji politycznej2. F. A l - A r a d i, http://www.alsharq.net.sa/2012/05/20/295543, [24.02.2012]. M. S u l i m a n, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004, s. 356; zob. także: Z. A b d e l m a g s u d, Albea wa Alinsaan (Człowiek i środowisko), Aleksandria 1997. 1 2 �68 II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze Z uwagi na różnorodność klimatu i warunków przyrodniczych w Darfurze, poszczególne ludy osiedlały się w różnych częściach tego obszaru. Tak np. plemiona Fur Tora osiedliły się w Dżabal Marra, a Tundżur, Zaghawa i Khazam zadomowiły się w północnym Darfurze. Każdy z przywódców plemiennych rządził niezależne od władzy centralnej. Samodzielnie też regulowali oni stosunki pomiędzy sobą. Brak barier naturalnych sprzyjał tu od wieków sukcesywnym, trwającym przez lata migracjom. Napływ kolejnych ludów pasterskich, zarówno od wschodu, jak i zachodu, poszukujących bezpieczeństwa i nowych terenów z lepszymi zasobami wody i paszy dla chowu zwierząt, sprzyjał rozprzestrzenianiu się znajomości wytopu żelaza i kowalstwa oraz innych rzemiosł i roślin uprawnych. Rozwijał się tu też handel dalekosiężny i kontakty kulturowe między różnymi regionami i grupami etnicznymi, przyczyniając się do powstawania miast i tworzenia państwowości. Intensywne migracje, które charakteryzują region Darfuru w związku ruchem plemion arabskich i afrykańskich, mają wyraźny wpływ na jego historię, zwyczaje i tradycje. Migracje te niosły ze sobą wpływy kulturowe, społeczne, ekonomiczne i religijne oraz powodowały radykalne zmiany. Zdaniem historyków, Darfur był znany w świecie jeszcze przed islamem. Już starożytni Egipcjanie i Rzymianie mieli z tym krajem kontakty. W górach Meidob przebywał ponoć nawet jeden z dowódców faraonów o imieniu Hrkov, a Rzymianie starali się utrzymać stosunki handlowe dzięki znanemu szlakowi transsaharyjskiemu zwanemu „drogą czterdziestu dni” (Darb al-Arba’in), łączącemu miasta Kutum w Darfurze i Asjut w Egipcie. Początki państwowości w Darfurze wiążą się jednak z ludem Dadżo (Dajo), który osiedlił się w południowo-wschodniej części Dżabal Marra. Historia Dadżo nie została jednak zapisana i udokumentowana w sposób uporządkowany i wiarygodny. Istnieje �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 69 jedynie w zwyczajach ooraz pamięci ludzi, którzy znając wydarzenia historyczne, przekazywali ją w formie opowieści. Według tej ustnej tradycji Dadżo rządzili Darfurem od II do XIII wieku. W państwie tym panowało sześciu władców. Pierwszy z nich to sułtan Abdullah Dag, a ostatni to sułtan Omar Ibn Amen, znany jako „Ksavro”. Niektóre grupy plemienia Dadżo zamieszkiwały także Kordofan (Góry Nubijskie), Darfur i Czad. Członkowie tego plemienia znani byli ze swojej pasji do muzyki i zabawy. Uważa się ich za wynalazców starych sudańskich instrumentów muzycznych. Niektóre z nich są ciągle jeszcze używane w Sudanie, przykładowo TomTom „podudzia” i gwizdek heban3. Ludem, który przejął władzę w regionie Darfuru w końcu XIII wieku, byli Tundżurowie (Tunjur). Panowali oni do pierwszej połowy XV wieku. Niektórzy zaliczają Tundżurów do plemion arabskich z konfederacji Bani Hilal i uważają ich za pierwsze plemię, które wprowadziło język arabski w Darfurze. Istnieje też pogląd, że są częścią plemienia Fur lub należą do zarabizowanych ludów nubijskich z Doliny Nilu, których część wyemigrowała do Darfuru. Trzeba pamiętać, że zasięg geograficzny tych państwowości nie pokrywał się ze sobą. Sułtanat Tundżur znajdował się w Darfurze Północnym, podczas gdy panowanie ludu Dadżo dotyczyło raczej Darfuru Południowego. Po upadku państwa Dadżo, Tundżurowie rozszerzyli swoje wpływy w Darfurze, a ich stolicą stało się miasto Arwa na górze o tej samej nazwie. Tundżurowie znani byli z handlu, a ich stolica była jednym z najbardziej dynamicznie rozwijających się miast w tamtym czasie. Gubernator miasta Arwa zdołał nawiązać stosunki gospodarcze z Turkami osmańskimi panującymi w Egipcie, a kupcy z Kairu dostarczali mu Tamże s. 371; zob. B. H a r o u n, N. A d a m, Ethnic Composition, Economic Pattern, and Armed Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8, s. 9–10. 3 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 70 broń w zamian za złoto. Tundżurowie znani byli także ze swojego z jednej strony silnego przywiązania do religii muzułmańskiej, a z drugiej elastyczności w sprawowaniu władzy i nieuciekania się do okrucieństwa w zarządzaniu swoim państwem. W tym ostatnim byli przeciwieństwem tego, co robili Dadżo. Byli znani również za swojej dobrej architektury i budowy dróg. W Arwa nadal istnieją ślady utwardzonej drogi4. Uważa się ich także za twórców państwa Wadaj, istniejącego na zachód od Darfuru i włączonego do francuskiego Czadu5. Lud Fur dawniej nazwano „Altora”, co miało znaczyć „wielcy”, „gigantyczni”. Nazwa wzięła się z tego, że są bardzo wysocy i dobrze zbudowani. Altora budowali okrągłe domy pod nazwą bturnq tonqa, co oznacza „domy gigantów”. Zamieszkiwali w górach Dżabal Marra i nie mieszali się z innymi ludami, przez co, jak twierdzili, zachowali swoją „czystą” krew i charakterystyczne cechy budowy fizycznej. Uważa się, że było to spowodowane faktem zamieszkiwania w górach i pewną izolacją zewnętrzną. Kiedy dotarł do nich islam i zadomowił się na ich obszarze, zaczęli być nazywani Fur. W późniejszym czasie pomiędzy nimi a Tundżurami zostało zawartych wiele małżeństw mieszanych, skąd wzięła się sugestia, że wywodzą się z jednego rodu Altora. Sułtan Suleiman Solondż, zwany również Salomonem Arabii, był pierwszym sułtanem, który ustanowił muzułmański Sułtanat Darfuru w 1445 roku. Udało mu się objąć swoim panowaniem 37 mniejszych królestw. Brał udział w 32 bitwach, a jego królestwo składało się z muzułmanów i pogan. Rozpoczął budowanie silnej władzy w Darfurze, zdjął przywódców na szczeblu lokalnym i powołał nowych liderów ze swoich rodów. W ten sposób rozpoczął Zob. A. A b u Z i a d, Darfur: nahr aldam wa naar algabael (Darfur: rzeka krwi i ognia plemion), Khartoum 2008, s. 39–40. 5 Tamże s. 19–21; zob. R. O l i v e r, A. A t m o r e, Medieval Africa 1250–1800, Cambridge 2001, s. 106. 4 �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 71 rządy klan Kayra (Kira) w Darfurze. Określenie „Kira” oznacza dobrych wnuków. Przywódcy Tundżurów pozostali niepocieszeni po stracie kontroli nad rządem w Farfurze6. Dzieje Darfuru wypełniają liczne wojny prowadzone z Wadajem na zachodzie i Fundżem na wschodzie. Zwykle kiedy Wadaj zyskiwał przewagę, władcy Darfuru kierowali swą ekspansję na wschód, rywalizując o Kordofan z Fundżem. Stolicę państwa na stałe umieszczono w Al-Fashir. Władcy Darfuru wykorzystywali dla swoich celów z powodzeniem migrację kupców i religijnych szejków z Doliny Nilu. Przedstawiciele ludu Fur sprawowali rządy w Darfurze bez przerwy przez prawie 430 lat, od 1445 do 1875 roku. Państwo nie zostało podbite przez Egipt w trakcie kampanii w 1821 roku i utrzymało swą niezależność do roku 1874, gdy ponowny atak egipski położył kres jego niezależności7. Dekadę później, w 1884 roku, został on włączony do państwa mahdystów, przy którego powstaniu Darfurczycy dość aktywnie uczestniczyli. Nawiasem mówiąc, okres panowania mahdystów to jedyny okres z historii Sudanu, w którym Darfurczycy mieli poczucie równości we wspólnym państwie. Po jego upadku w 1899 roku zostali włączeni do powstałego kondominium brytyjsko-egipskiego. Do tego czasu państwo to dość skutecznie potrafiło zachowywać pewną niezależność. Pamiętać należy, że rządy turecko-egipskie i anglo-egipskie nad Darfurem były rządami pośrednimi, a dynastia Solondżów panowała tam aż do 1917 roku. Ostatni z sułtanów Ali Dinar rządził od 1898 do 1916 roku, po czym Darfur został włączony do anglo-egipskiego Sudanu dopiero z początkiem stycznia 1917 roku. Stało się to po tym, jak Ali Dinar próbował w 1916 roku uniezależnić się Tamże, s. 22. M. Ty m o w s k i, Dar Fur, w: Historia Afryki do początku XIX w., red. M. Tymowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996, s. 881–883. 6 7 �72 II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze od kondominium. Od tego czasu Darfur znalazł się pod obcym panowaniem i znajdował się pod nim aż do roku 1956, czyli uzyskania przez Sudan niepodległości8. Z punktu widzenia jednak wielu Darfurczyków nie było to uzyskanie niepodległości przez Darfur, lecz tylko wcielenie go do obcego im państwa (Republiki Sudanu) na zasadzie piątego regionu. Od tego czasu obserwujemy nieustanne dążenia niepodległościowe ludności Darfuru oraz działania rządu sudańskiego mające na celu uniemożliwienie im zdobycie kiedykolwiek szerszej autonomii9. Państwo w Darfurze, nazywane muzułmańskim Sułtanatem Darfuru, zostało podzielone na cztery prowincje. Rządzone było przez sułtana, wspieranego przez dwunastu ministrów. Do ich obowiązków należały przede wszystkim czynności związane z wyborem nowego sułtana po śmierci poprzednika. Prace te były wykonywane w porozumieniu i przy współpracy z Radą Doradczą „Szura”. Składała się ona z 12 członków, w tym z czterech gubernatorów. Szura posiadała też kompetencje do wspierania sułtana w kierowaniu sprawami kraju oraz prowadzenia przygotowywań do wyboru nowego sułtana10. Tabela 2. Wykaz sułtanów, którzy rządzili Sułtanatem Darfuru w latach 1445–1916 Imię sułtana Okres panowania Sulejman Solonj 1445–1476 Omer 1476–1492 Abdurahman 1492–1511 Mahmoud 1511–1526 8 M. Z ą b e k, Historia Sudanu do 1989 roku, w: Róg Afryki. Historia i współczesność, red. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Warszawa 1999, s. 110–124. 9 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, Toruń, 2014, s. 37. 10 S. H a r i r, Racismin islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru Sosol 1526–1551 Dalil 1551–1569 Sharaf 1569–1584 Ahmed 1584–1593 Idriss 1593–1505 Salih 1505–1627 Mansur 1627–1639 Shosh 1639–1658 Naser 1658–1670 Tom 1670–1683 Kuru 1683–1695 Sulejman II 1695–1715 Musa bin Salman 1715–1726 Ahmed AbubakrMusa 1726–1746 Mohammad Dra bin Ahmed 1746–1757 Omer Lail bin Ahmed 1757–1764 Abu Algassim bin Mohammad 1764–1768 Tirab bin Ahmed 1769–1787 Abderahman Al-Rashid 1787–1802 Mohamad Al-Fadul Abderahman 1802–1839 Hamed Hussien Mohammad Al-Fadul 1839–1874 Ibrahim bin Mohammad Hassan 1874–1875 Ali Dinar bin Zakaria 1898–1916 73 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: N. Barszam, Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008. Poza wspomnianym wyżej handlem z Egiptem, handel dalekosiężny z Darfuru rozwijano także na kierunku wschód-zachód, na tzw. drodze sudańskiej (‘tariq Sudan) prowadzącej z Sawakinu nad Morzem Czerwonym przez Darfur do kraju Hausa. Handlowano przede wszystkim wydobywaną tu miedzią, dostarczaną do Kano i Bornu w zamian za tkaniny hausańskie i orzechy kola ze strefy �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 74 leśnej Afryki Zachodniej11. Pobudzały go też migracje poszczególnych plemion i ludów (szczególnie Fulbe-Mbororo, Hausa, ludów Bornu i Uadaju) z zachodu na wschód, czego wyrazem może być znaczna diaspora potomków tych imigrantów, znanych w Sudanie pod ogólną nazwą Fellata, będących w percepcji Arabów sudańskich jednocześnie potomkami dawnych pielgrzymów do Mekki, którzy zdecydowali się nie powracać do swych krajów pochodzenia. Wspomniane pielgrzymki, odbywane pieszo lub karawanami na osłach i wielbłądach, zaczęły się zapewne już w pierwszych wiekach występowania islamu w tym regionie (niestety brak na ten temat źródeł) i trwały nieprzerwanie przynajmniej do lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to zostały powoli wyparte przez transport lotniczy. Podkreślić trzeba, że do Darfuru przybywali również przedsiębiorcy i badacze z różnych regionów świata. Powstała tam jedna ze stacji misji gospodarczych na kontynencie afrykańskim, w górnym dorzeczu Nilu12. Mieszkańcy regionu są podzieleni na dwa główne zespoły grup etnicznych: pierwsza jest pochodzenia arabskiego (co sugeruje jej imigracyjne pochodzenie), a druga uznana za lokalną, pochodzenia niearabskiego, uważana jest za rdzennie afrykańską. Znaczenie tego podziału uwypukliło się później, kiedy nałożyła się na niego struktura ekonomiczno- zawodowa ludności w tym regionie. Nie bez znaczenia jest tu jeszcze rozmieszczenie geograficzne ludności i jej podziały społeczne i plemienne. Źródła utrzymania się ludności w Darfurze odpowiadają podziałom etnicznym. Grupa pochodzenia arabskiego to nomadzi, zajmujący się chowem bydła i wielbłądów, podczas gdy ludność grup niearabskich, z wyjątkiem ludu Zaghawa, prowadzi tryb życia R. K a r p i ń s k i, Sudan Centralny do końca XVI w., w: Historia Afryki do początku XIX w., dz. cyt., s. 498. 12 Tamże; zob. O. Z e e n a l - A b d e e n, http://www.ashorooq.net/net, [15.03.2012]. 11 �1. Zróżnicowanie etniczne Darfuru 75 oparty w dominującej części na tradycyjnym rolnictwie. Mimo że cały region nosi nazwę Darfur (Dar Fur), czyli dosłownie dom (dar) albo ziemia czy też ojczyzna ludu Fur, to jednak dzieli się on na inne jeszcze podobszary. Zatem każdy dom (dar) stanowi określoną tożsamość społeczną, polityczną i kulturową. Istotne jest tu zbiorowe dziedzictwo kulturowe usytuowane w przestrzeni. Dlatego, mimo formalnego podziału regionu na prowincje, rady i inne jednostki, to jednak tradycyjny podział na „domy” (dary) pozostaje najważniejszym w kontekście grup etnicznych. Prowincja Darfur tradycyjnie dzieli się na trzy główne domy: Dar Zaghawa na zachodzie i północy, Dar Fur w centrum i Dar Rizeigat na południu. Poza nimi są też inne małe „domy” należące do mniejszych plemion13. Dar Zaghawa zamieszkane jest przez pasterzy wielbłądów (Abbala), w Dar Fur żyją społeczności rolnicze (Hakurat14), a w Dar Rizeigat, pasterze bydła (Baggara). Degradacja środowiska miała jednak znaczący wpływ na życie tych grup, z których każda miała na nie swój własny sposób, uwarunkowany ekologicznie, odróżniający się od innych. Z powodu tych różnic w sposobie życia i wykorzystywania zasobów naturalnych, prawdopodobieństwo konfliktów pomiędzy mieszkańcami tych obszarów zawsze było dość duże, a w czasach niedostatku ulegało zwiększeniu15. M. A b u E l b a s h a r, The tribal war in Darfur: A resources fight developed into ethnic and political conflict, London 1993. 14 Metoda podziału gruntów w Sułtanacie Darfuru. System podziału gruntów opierał się na hakurat, dokumencie wydawanym przez sułtana. System ten został wprowadzony w Darfurze w okresie panowania Kuuru, drugiego sułtana z dynastii Keira. Osoba posiadająca hakurat uprawniona była do objęcia określonego obszaru ziemi. Zwykle wiązało się to z nadaniem prawa własności. Czasami jednak było to w formie lenna w zamian za daninę, a czasem jako wynajem. Posiadaczami hakurat byli zazwyczaj zamożni arystokraci, a pracę wykonywali dla nich niewolnicy lub słudzy. Za: J. M o r t o n, Managing Political and Economic Claims to Land in Darfur, 2008, s. 2, http://www.jfmorton.co.uk/pdfs/PolEconDfurLand.pdf, [15.03.2015]. 15 Tamże; M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 352. 13 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 76 Z uwagi na wspomniane podziały etniczne w lutym 1991 roku Darfur został podzielony na Darfur Północny ze stolicą w Al-Fashir, Darfur Południowy ze stolicą w Nijala oraz Zachodni ze stolicą w El Geneina. Struktura administracyjna przejawia się w podziale na stany, każdy ze stanów jest podzielony na kilka prowincji, a dalej każda prowincja na rady miejskie i wiejskie. Mimo tej skomplikowanej i zhierarchizowanej struktury administracyjnej, Darfur nadal pozostaje jedną z najmniej zintegrowanych części Sudanu i jest najtrudniejszy do zarządzania. Spowodowane jest to jego odległością od centrum i słabym połączeniem komunikacyjnym ze stolicą kraju. Wyboiste drogi łączące ten region z innymi częściami kraju i stan linii kolejowych, rozciągających się poprzez Darfur Południowy, podkreślają izolację Darfuru od reszty kraju16. Społeczność i grupy etniczne w jałowym regionie północnym Pierwszy z tych trzech obszarów na północy, będący przedłużeniem Pustyni Libijskiej, zamieszkany jest przez grupy koczowniczych pasterzy wielbłądów (określane mianem Abbala) pochodzenia arabskiego, jak Bideyat, Rizeigat czy Beni Hussein, jak i niearabskich Zaghawa. Jest to obszar najbardziej narażony na klęski żywiołowe i brak stabilności ekologicznej. Fakt ten wyjaśnia, dlaczego tego typu warunki sprzyjają konfliktom17. Społeczność i grupy etniczne w bogatym regionie centralnym Do regionu centralnego należy środkowa część masywu Dżabal Marra. Jest to obszar najbogatszy ze wszystkich w Darfurze pod względem żyzności gleby i dostępności do wody, zarówno jeśli chodzi o opady, jak i zasoby wód podziemnych oraz inne zasoby Tamże, s. 355; zob. M. M u k h t a r, Darfur: Min azmat dawlat iilaa sirae alquaa aleuzmaa (Darfur od kryzysu państwa do walki wielkich mocarstw), Al Jazeera 2009, s.151–162. 17 Tamże; O. Z e e n a l - A b d e e n, http://www.ashorooq.net/net, [15.03.2012]. 16 �2. Arabowie z Darfuru 77 naturalne. Mieszka tu wielu tradycyjnych rolników. Generalnie większość mieszkańców tego regionu stanowi ludność niearabska. Lud Fur to główna grupa etniczna regionu, ale na jego obrzeżach zamieszkują także mniejsze ludy niearabskie, jak: Masalit, Alberti, Albrko, Albrgid, Tama i Tundżur. W przeciwieństwie do arabskich pasterzy, są to społeczności rolnicze, pokojowo koegzystujące ze sobą. Mimo różnic między tymi grupami etnicznymi nie dochodziło do poważnych starć zbrojnych18. Społeczność i grupy etniczne we wschodnim i południowym regionie suchej sawanny Na obszarach południowego Darfuru, które obejmują części przy wschodniej granicy z sąsiednim Kordofanem, zamieszkują głównie hodowcy bydła z koczowniczych plemion arabskich określanych mianem Baggara. Obszary te są mniej stabilne klimatycznie niż region centralny, ale zwykle nie nawiedzają ich tak dotkliwe susze, jak na północy. Jednak w ciągu ostatnich dwudziestu lat wiele wycierpiały z powodu suszy, zwłaszcza w latach 1984–1985, do tego stopnia, że niektóre populacje pasterzy krów, jak Rizeigat, Habbaniya, Beni Halba, Ta’aisha i Misseriya, uważane za najważniejsze plemiona arabskie spośród hodowców bydła (Baggara), zostały zmuszone do migracji do miast lub przemieszczenia się w kierunku nawadnianych centralnych regionów zamieszkanych przez ludność Fur19. 2. Arabowie z Darfuru Aby wyjaśnić, kim są Arabowie z Darfuru i jakie miejsce zajmują na mapie etnicznej i kulturowej Sudanu, należy przedstawić choćby M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 354–356. Tamże s. 356; zob. M. S u l i m a n, The war in Darfur, Institute For African Alternatives, IFAA, http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/wardar. htm, [19.03.2014]. 18 19 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 78 w zarysie procesy etniczne w tym kraju od momentu rozpoczęcia kolonizacji arabskiej. Arabowie po zdobyciu Egiptu w 641 roku i nieudanej próbie podboju Nubii zwrócili się na zachód (w stronę Maghrebu), nie interesując się więcej Sudanem. Graniczące z Egiptem chrześcijańskie królestwo Makuria zmusili tylko do płacenia daniny. Po zajęciu Egiptu dochodziło jednak do stopniowej imigracji pojedynczych grup Arabów na teren dzisiejszego Sudanu. Przybywali oni w sposób niezorganizowany, jako polityczni uchodźcy, kupcy, pasterze i muzułmańscy duchowi, znajdując tam więcej swobód politycznych i lepsze warunki do rozwoju pasterstwa. Imigracja plemion pasterskich nasiliła się zwłaszcza po roku 1272, kiedy to sułtan Egiptu Beibers I za odmowę płacenia daniny zorganizował ekspedycję karną przeciwko królestwu Makuria, niszcząc jej stolicę Dongolę20. Ostateczny upadek chrześcijańskiej Dongoli w XIV wieku otworzył szerzej drzwi do arabskiej penetracji Sudanu. Istniejące jeszcze na południu chrześcijańskie państwo Alwa nie przeciwstawiało się temu. W tym okresie rozpoczął się proces stopniowej arabizacji Sudanu. Plemiona pasterskie zajmowały rzadko zaludnione tereny Butany i Al-Dżaziry albo udawały się wprost do Kordofanu i Darfuru, gdzie środowisko przyrodnicze sprzyjało rozwojowi pasterstwa. Wielu Arabów osiedlało się także na rolniczych obszarach nad Nilem. Nie mając uprzedzeń rasowych, często zawierali oni związki małżeńskie z kobietami pochodzącymi z rodzin miejscowych władców, zdobywając tą metodą prawa do ziemi i kraju. W ten sposób wiele miejscowych plemion przechodziło pod kierownictwo arabskich szejków. Jednocześnie plemiona te nawracały się na islam. Zmieniały też system pokrewieństwa z matrylinearnego na patrylinearny, stopniowo się arabizując. Z drugiej jednak strony, M. Z ą b e k, Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa 1998, s. 25–27; zob. H.A. M c M i c h a e l, A History of the Arabs in the Sudan and some account of the people who preceded them and of tribes inhabiting Darfur, London 1967. 20 �2. Arabowie z Darfuru 79 Arabowie także przejmowali styl życia i niektóre zwyczaje miejscowej ludności. Proces ten nasilił się po przejęciu islamu przez władców państwa Fundż, które zostało prawdopodobnie utworzone niezależnie od dotychczasowej tradycji meroickiej i chrześcijańskiej przez nigryckie ludy z południa ze stolicą w Sennarze21. Fundż podbił w 1501 roku królestwo Alwa, co było bezpośrednią przyczyną całkowitego upadku chrześcijaństwa w Sudanie, a następnie podporządkował sobie terytoria na północ do Trzeciej Katarakty i Morza Czerwonego, na zachód do Darfuru, a na południe prawdopodobnie do rzeki Bahr al-Ghazal i Sobat. Istnienie tego państwa odegrało ważną rolę w procesie powstawania współczesnej narodowej świadomości Sudańczyków i ich afroarabskiej kultury. Połączyło ono różnorodne tradycje kulturowe mieszkańców Sudanu z północy i południa, z jednej strony poprzez islamizację i arabizację ludności afrykańskiej, a z drugiej strony – poprzez afrykanizację Arabów. Zmiany te zachodziły powoli i nieregularnie, aż do upadku Sennaru w 1821 roku. Jest faktem, że niektóre z plemion uważanych dziś za arabskie, jak np. Bederija, jeszcze na początku XIX wieku nie używały języka arabskiego. Współcześni Arabowie sudańscy pochodzą właśnie w większości z plemion, których udziałem były opisane tu procesy. Mimo to nie stanowią – z punktu widzenia ich genezy – jednorodnego etnosu. Większość arabskich plemion dzieli się na dwie zasadnicze grupy: Dża’alin-Danagla i Dżuhajna-Fezara. W związku z tym, że wśród mieszkańców Darfuru można spotkać przedstawicieli obu tych grup, należy bliżej wyjaśnić ich pochodzenie. Przybycie arabskich plemion pasterskich na teren Darfuru i Kordofanu było z jednej strony uwarunkowane możliwościami Por. M. M a h m o u d, Inside Darfur: Ethnic Genocide by a Governance Crisis, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East”, 24(2004), nr 2, s. 3–17. 21 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 80 rozwoju chowu zwierząt, z drugiej dawało ważne dla nomadów poczucie niezależności od scentralizowanej władzy państwowej. Środowisko przyrodnicze strefy Sahelu, ze względu na wyższy poziom opadów, dawało na pewno większe możliwości rozwoju pasterstwa aniżeli półpustynne okolice Hidżazu i Egiptu, skąd przybywały wspomniane plemiona. Czynnikiem ograniczającym była niewielka liczba stałych źródeł wody, które z tego względu – w przeciwieństwie do pastwisk – stanowiły własność określonych plemion i były pod kontrolą ich szejków. Szejkowie arabscy, mimo zjednoczenia pod sztandarami Proroka, ciągle nie mieli poczucia wspólnoty narodowej i nie poddawali się władzy państwowej22. Konflikt w Darfurze jest wynikiem złożonego zestawu czynników, w tym konfliktów w celu uzyskania zasobów naturalnych oraz kontroli i nierównej dystrybucji siły gospodarczej i politycznej oraz braku silnej sprawiedliwej gospodarki, militaryzacji i rozprzestrzeniania broni. Konflikt między grupami arabskimi lub tymi, które określa się jako Arabów, nie jest czymś nowym. Plemiona Rizeigat i Maalia walczyły między sobą w południowo-wschodnim Darfurze w latach sześćdziesiątych o prawa administracyjne. Także Rizeigat i Beni Halba walczyły ze sobą zarówno o dostęp do wody, jak i o pastwiska w Darfurze w pasie południowo-zachodnim w latach siedemdziesiątych. W połowie lat osiemdziesiątych problem wszedł w śmiertelną kombinację czynników ekonomicznych między rolnikami, pasterzami, Arabami i nie-Arabami. Dodatkowo oddziaływały czynniki suszy z lat 1984–1985 oraz reperkusje wojny w Czadzie i supremacji „arabizmu” – nowej ideologii politycznej, głoszącej zasadę wyższości „rasy arabskiej”, głoszonej w Libii rządzonej przez Muammara Kaddafiego – i jej wpływu na rząd centralny w Chartumie23. Zob. M. Z a r r o u g, The Kingdom of Alwa, Calgary 1991, s. 24. J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, Geneva 2009, s. 17. 22 23 �2. Arabowie z Darfuru 81 Konflikt w Darfurze jest często przedstawiany w ten sposób niezwykle uproszczony. Z reguły uważa się, że afrykańscy rebelianci chwycili za broń i stanęli w obronie swoich praw przeciwko rządowi w Chartumie. Reakcją rządu było z kolei uzbrojenie arabskiej milicji, która poprowadziła krwawą walkę na miarę ludobójstwa dokonanego na Afrykanach w Darfurze. Nawet jeżeli obraz ten oddaje część prawdy, to jednak wyjaśnienie sytuacji jest o wiele bardziej skomplikowane. Na przykład rozgraniczenie na ludność afrykańską i arabską jest zbyt dużym uproszczeniem, ponieważ po każdej stronie są liczne grupy etniczne. Największą grupą etniczną w Darfurze jest Fur, która to nazwa jest związaną z nazwą regionu Darfur. Fur to plemię afrykańskie, które wraz z dwoma innymi afrykańskimi grupami etnicznymi, Zaghawa i Masalit, stanowią największe grupy uczestniczące w buncie, który pojawił się w roku 2003. Bycie Arabem lub Afrykaninem jest kwestią tożsamości i nie jest czymś jednoznacznym z pochodzeniem etnicznym, a granice między tym, kto jest Afrykaninem, a kto Arabem bywają nieco płynne. Identyfikacja ta może przykładowo zmienić się w przypadku zmiany stylu życia lub poślubienia osoby o określonej przynależności etnicznej. Innym uproszczeniem jest też ogólny pogląd, że Arabowie są nomadami podczas gdy Afrykanie są rolnikami. Jest to prawdziwe w pewnym stopniu, ale istnieją również pewne wyjątki. Na przykład afrykańskie plemnie Zaghawa to ludność głównie koczownicza24. Konflikty między różnymi grupami etnicznymi są częścią historii Darfuru od co najmniej 75 lat. Wynikało to głównie z konfliktów związanych z wypasem zwierząt i dostępem do wody, ale również z polityki lokalnej i granic administracyjnych. Większość z tych konfliktów nie doprowadziła do wystąpienia tych grup przeciwko sobie, J. B r o s c h é, DARFUR: Dimensions and Dilemmas of a Complex Situation, Uppsala 2008, s. 9. 24 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 82 ale jest kilka wyjątków od tej generalizacji. Krytycznym czynnikiem powodującym nasilenie tych konfliktów była degradacja środowiskowa, która rozpoczęła się w Darfurze w 1970 roku i stała się już bardzo dotkliwa w 1980 roku. Pomimo poważnych problemów w Darfurze, żadne kroki nie zostały podjęte przez zarządzających dla ochrony funkcjonowania ludności w tym regionie. Jednocześnie napływ ludności z Czadu spowodował wzrost populacji w Darfurze, co pociągnęło za sobą jeszcze większą konkurencję w dostępie do zasobów, które i tak już były niewystarczające. Konflikt o dostęp do zasobów jest postrzegany przez wielu jako podstawowy czynnik powodujący eskalację przemocy w Darfurze25. Rządowe wsparcie dla arabskich grup etnicznych w różnych społecznych konfliktach miało miejsce od końca 1980 roku do 1990, a jednym z najpoważniejszych z tych konfliktów była wojna plemienia Fur z ludnością arabską pod koniec lat osiemdziesiątych. Konflikt Fur z grupami arabskimi został powstrzymany w połowie 1989 roku, gdy Narodowy Front Islamski przejął władzę w Chartumie. Powodem rozwiązania tego konfliktu była praktyka powstrzymania konfliktów plemiennych, w czasie, kiedy zmienia się rząd, tak, aby sprawdzić działanie nowego systemu. Jednak konflikt pomiędzy Fur i Arabami ponownie pojawił się, kiedy nowy rząd zaczynał promować interesy określonych grup etnicznych na szkodę innych, wywołując nowe konflikt społeczne. 3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania Zróżnicowanie etniczne w Darfurze, a także w Sudanie na ogół nie jest jasne i wyraziste. Mieszkańców Darfuru można podzielić – J. F l i n t, Darfur’s armed Movements, w: A. D e Wa a l, War in Darfur and the Search for Peace, Cambridge 2007, s. 142–143. 25 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 83 jak wspomniano wcześniej – na potomków pochodzenia arabskiego oraz na lokalne grupy niearabskie. Mimo że niektórzy członkowie grup arabskich twierdzą, że tylko one są grupami arabskimi „czystymi pod względem rasowym”, to należy jednak zauważyć, że arabskość odnosi się głównie do dziedzictwa kulturowego, a nie „pochodzenia rasowego” czy przynależności etnicznej. Tak więc nazwa „Arab” zazwyczaj oznacza ludność mówiącą po arabsku w wyniku oddziaływania procesów historycznych w różnych grupach lokalnych z pochodzenia niearabskich afrykańskiego Sudanu26. Lud Fur jest największą grupą etniczną pochodzenia afrykańskiego w regionie Darfuru. Składa się z osiadłych rolników zajmujących się rolnictwem z wykorzystaniem metod tradycyjnych (tzn. kopieniactwa). Członkowie tego ludu, jak już wspomniałem wyżej, są założycielami Sułtanatu Fur i historycznymi władcami tego regionu. Inne niearabskie grupy w regionie to: Meidob, Zaghawa, Masalit, Berti, Tama, Alemrarit i Tundżur.Te niearabskie grupy etniczne utworzyły w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku Powstańczy Front Darfuru, w obliczu powszechnych praktyk wykluczania rdzennych grup etnicznych wewnątrz Darfuru. Głównym celem Frontu była ochrona interesów rdzennej ludności Darfuru wobec konfliktów i rywalizacji politycznej, do której mieszał się centralny rząd w Chartumie27. Ludy arabskie w Darfurze to głównie plemiona koczownicze: Habbaniya, Beni Hussein, Ziyadiyah, Beni Halba, Dżawama, Rizeigat, Almhiria. Poza nimi są jeszcze arabscy kupcy, mieszkańcy miast, urzędnicy państwowi nazywani często „Synami Dżallaba”, 26 H. Yo u n g, Livelihoods, migration and remittance flows in times of crisis and conflict: case studies for Darfur, Sudan, September 2006, http://www. odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/404.pdf, [19.02.2016]. 27 A. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan (Rozmieszczenie ludności w Darfurze i w Sudanie) Chartum 2006, s. 166–167. �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 84 co jest określeniem synów kupców z północy Sudanu28. Wspomniane grupy społeczne utworzyły w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku tzw. „Sojusz Arabski”. Miał on na celu uzyskanie oficjalnego wsparcia i pomocy finansowej od rządu centralnego oraz sudańskich partii politycznych na rzecz Arabów w regionie Darfuru29. Zdaniem badaczy sudańskich Ghaffara Mohammeda Ahmeda i Sheriffa Silka, mieszkańców Darfuru Północnego można podzielić również według innych klasyfikacji. Popularna jest klasyfikacja według tożsamości gospodarczych na cztery grupy: Baggara (arabskich pasterzy hodujących bydło), Abbala (arabskich pasterzy hodujących wielbłądy), Zarga (nazwa lokalna, oznaczająca „czarnych” niearabskich rolników) oraz ludność miast, kupców i rzemieślników. Istnieje także jeszcze inny podział, dokonany w oparciu o wymiar kulturowy, przyjęty przez sudańskiego badacza Fouada Ibrahima. Wyróżnia on grupy na podstawie ich związków z arabskością (czyli według kryterium etnicznego) i relacji do arabskiej kultury i języka. Mówi zatem o: Arabach, mieszanych Arabach, nie-Arabach mówiących po arabsku i nie-Arabach nie mówiących po arabsku. Badacz ten mówiąc „Arabowie”, ma na myśli populacje Arabów mówiące po arabsku jak Rizeigat, Ziyadiyah, Beni Hussein i pasterzy Dżawama, którzy jako potomkowie ze związków mieszanych z ludnością lokalną mają kolor skóry ciemniejszy niż Sudańczycy pochodzenia arabskiego. Natomiast nie-Arabowie mówiący po arabsku to grupy, które zrezygnowały z języka ojczystego i przyjęły język arabski. Do tej kategorii należą: Alberti i Tundżur. Trzecia kategoria to mieszani Arabowie, do których zalicza się tutaj tych, Termin pochodzi od typowego dla nich stroju: dżalabiji, będącej rodzajem długiej białej koszuli. 29 A. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan, dz. cyt., s. 168; zob. S. S h u a i b, Saraeat alqabayil alearabia fi Darfur (Konflikt plemion arabskich w Darfurze), http://www.sudantribune.net/6284, [29.03.2014]. 28 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 85 którzy używali swoich ojczystych języków, ale dodatkowo jeszcze mówili w dialektach arabskich. Do tej grupy badacz zaliczył plemiona Fur, Zaghawa, Meidob, Albrgid, Mima, Tama i Kenana30. Z kolei inny badacz Rex Sean O’Fahey31 przyjął podział ludności Darfuru oparty na twierdzeniu, że jest to obszar zróżnicowany genealogicznie i etnicznie, a klasyfikacja i podział na Arabów i nie-Arabów dokonuje się w sposób losowy i sprawia, że przyjęte klasyfikacje nie są rozstrzygające. O’Fahey proponuje więc klasyfikację w oparciu o imigrację i czynniki językowe oraz sposoby zarabiania na życie jako podstawowe elementy struktury ludności w Darfurze. Zgodnie z tym hybrydycznym trendem można wyróżnić trzy grupy ludności, uwzględniając ich drzewa genealogiczne, działalność, którą się zajmują, jak również zamieszkiwanie w określonych granicach geograficznych oraz elementy kulturowe. Zgodnie z tak przyjętymi kryteriami, pierwszą grupę można określić jako pasterzy wielbłądów i bydła, którzy uważają się za Arabów. To przekonanie wyraża się w tym, że występują jako Arabowie i posiadają taki status. Mają też poczucie, że są Beduinami (koczownikami), znani są ze swego poczucia wyższości i skłonności do przemocy. Uznają grupy rolników i inne grupy wiejskie za ludność o niższym statusie. W ich rozumieniu są to grupy gorsze i to nie tylko w sensie etnicznym, ale także na poA. A b d e l K a r i m, Altawzeei alsukani wi Farfur wa alsudan, dz. cyt., s. 170–175; zob. M. S u l i m a n, The Sudan: Resources, identity..., dz. cyt., s. 353–354. 31 Profesor Rex Sean O’Fahey, profesor historii na Uniwersytecie w Bergen w Norwegii, specjalizuje się w historii Afryki i Bliskiego Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem intelektualnej i literackiej historii islamu w Afryce, pre-kolonialnych dziejach Sudan, Sufizmu i współczesnych ruchów islamskich w północno-wschodniej Afryce. Profesor O’Fahey Opublikował wiele książek dotyczących tych obszarów, przykładowo Państwo i społeczeństwo w Darfurze, za: M. K i n g, M. O s m a, Environmental Degradation as a Cause of Conflict in Darfur, Khartoum 2004, s. 109. 30 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 86 ziomie kultury i sposobu utrzymania się. Określają ich mianem Altkl od słowa „kuchnia” w odniesieniu do ich stabilnego trybu życia. Istotne znaczenie ma dla nich określenie: Dar – dom – jako odzwierciedlenie statusu ich przodków, ich tożsamość odróżniająca ich od innych grup. Aby zabezpieczyć siebie, czyli Dar, przed intruzami, posiadają oddziały, organizacje wojskowe prowadzone przez wojowników-przywódców. Te grupy wojskowo-pasterskie nie wahają się przed dokonywaniem inwazji i ataków na rolników, których mają w pogardzie. Zwłaszcza w czasach niedostatku i ograniczonych zasobów zdarzają się zbrojne najazdy na inne grupy, przede wszystkim na mieszkańców wiejskich obszarów rolniczych. Jest to jeden ze sposobów działań ukierunkowanych na uniknięcie nędzy i ubóstwa w trudnych czasach. Jak podkreśla jednak brytyjski badacz Alexander de Waal, jest faktem, że głód i nędza nie są czynnikami najmocniej oddziałującymi na funkcjonowanie tych grup. Znaczenie mają bowiem też społeczne i psychologiczne konsekwencje oddalenia się od własnego terytorium dar, gdyż jest to istotne dla członków tej grupy. Badania de Waal pokazały, że mieszkańcy wsi w zachodnim Sudanie chociaż są zwykle bardziej zagrożeni głodem, to jednak mniej się go obawiają niż zagrożeń związanych z załamaniem się struktur społecznych „domu”32. Grupa druga składa się z rolników prowadzących uprawy sezonowe i stałe. Są to stali mieszkańcy wsi, potomkowie głównie niearabskiej ludności, zazwyczaj z plemienia Fur. Grupa ta w przeciwieństwie do pasterskich, które przedstawiono wcześniej, nie ma charakteru paramilitarnego. Dla członków tej grupy Darfur jest ich „domem”, podczas gdy wszystkie inne są według nich obce Zob. A. A b d e l a a t i, Darfur: Judhur wamalat alssira almusallah, http:// www.aljazeera.net/home/Getpage/6c87b8ad-70ec-47d5-b7c4-3aa56fb899e2/ 04515945-482b-46b4-96c1-7f384f32bcbb, [22.052014]. 32 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 87 w tym regionie. Rolnicy z Fur generalnie przejawiają skłonność do życia w pokoju, choć zdarza się, że sporadycznie angażują się w starcia z pasterzami bydła i wielbłądów. Robią to w obronie swoich upraw i gospodarstw. W wyniku tych konfliktów pomiędzy tymi dwiema grupami narasta nieufność, a nawet wrogość wobec siebie nawzajem. Trzecia grupa, wyodrębniona na podstawie wspólnych cech regionalnych, kulturowych i zawodowych, składa się z przedsiębiorców, urzędników państwowych i właścicieli gruntów, pracujących mieszkańców miast. W przeciwieństwie do omówionych powyżej grup, posiadających ograniczone znaczenie polityczne, ta trzecia grupa odgrywa ważną rolę w życiu politycznym i gospodarczym regionu. W rozdziale tym podjęto próbę przedstawienia historycznych i środowiskowych czynników, które złożyły się na procesy etniczne (struktura społeczno-etniczna Darfuru) i osadnicze (rozmieszczenie ludności według sposobu zarobkowania i źródeł utrzymania w Darfurze), mające znaczenie dla współczesnego Darfuru. Oba czynniki należy brać stale pod uwagę, gdyż tylko w taki sposób można wyjaśnić wspomniane procesy. Życie w Sudanie, jak i w innych częściach kontynentu afrykańskiego, rozpatruje się w kontekście zachowania równowagi ekologicznej i gospodarczej. W ciągu ostatnich czterech dekad dochodziło do wielokrotnego naruszenia tejże równowagi, zwłaszcza na dużych obszarach suchych i półsuchych w północnej części Sudanu33. Trwająca susza, nieodpowiednie metody wykorzystania gruntów, takie jak wzrost wprowadzania na szeroką skalę metod zmechanizowanego rolnictwa w zakresie nawadniania i intensywny wypas, powodowały zniszczenia ekosystemu – pasa sawanny Sudanu N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 33 �II. Etnicznie i społeczne uwarunkowania konfliktu w Darfurze 88 zamieszkanego przez 70% ludności kraju. Miliony ludzi musiało opuścić swoje domy i zostało wysiedlonych, a ich liczba wzrosła do tego stopnia, że Sudan w rzeczywistości stał się największym krajem wysiedleńców na świecie. Przepływ ludzi i ich zwierząt ze stref zagrożonych w miejsca już zajęte przez inne grupy etniczne to prosty sposób na wywołanie napięcia i wrogości. Ludzie czasami zmuszeni są do wspólnego użytkowania ziemi na określonych warunkach. Dawniej obejmowało to krótsze okresy. Jednak wraz z pogarszaniem się warunków naturalnych sytuacje te trwają przez długie okresy i naciski stają się silniejsze. Trudności te, zwłaszcza we wschodniej części Sudanu i na obszarach dotkniętych suszą w Darfurze i Kordofanie, stają się coraz większe34. Podziały etniczne, religijne i kulturowe mają duże znaczenie dla właściwego zrozumienia motywacji ludzi angażujących się w krwawe konflikty. Przedłużające się konflikty powodują powstawanie coraz większych etnicznych barier i zwiększają prawdopodobieństwo wzrostu znaczenia podziałów etnicznych jako głównej przyczyny konfliktu. Większość konfliktów zbrojnych w Darfurze została zapoczątkowana z powodu ograniczonych zasobów naturalnych, rzeczywistych i wyobrażonych. Z biegiem czasu do różnic przynależności etnicznej, kulturowej i religijnej dołączono argumenty ideologiczne i społeczne. Wszystkie te przyczyny prowadzą do pojawiania się konfliktów politycznych, które z czasem przekształcają się w konflikt zbrojny35. Skutki uboczne, powodowane przez różnice etniczne i poziom rozwoju kulturalnego i duchowego, mogą stać się wraz z rozwojem i pojawieniem się innych punktów zapalnych trudnym do rozwiązania konfliktem. Wojna w Darfurze rozpoczęła się od spoSudan: Post-conflict Environmental Assessment, Natural Disasters and Desertification, United Nations Environment Programme, 2012, s. 58–62. 35 Tamże, s. 63–68; zob. I. A h m e d, Causes of Tribal Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8, s. 24. 34 �3. Klasyfikacja ludności Darfuru według sposobu... 89 ru między rolnikami i pasterzami o zasoby naturalne, pastwiska i źródła wody. Wraz z upływem czasu, zaognianiem się konfliktu, wzrostem poczucia krzywdy z tytułu utraty życia i mienia, wymiar etniczny zarysował się jako drugi najważniejszy punkt zapalny tego konfliktu. Z czasem, w związku z coraz większymi stratami, paniką i wzrostem dramatyzmu działań wojennych, wymiar etniczny wysunął się na czoło jako najważniejszy motyw konfliktu. Tak więc konflikt zasobów przerodził się w konflikt tożsamości. Konieczność dostosowania się do różnorodnych środowisk ekologicznych niesie ze sobą ujawnianie się różnic w kulturze, wytworach materialnych oraz aspektach organizacji społecznej, takich jak język i tradycje społeczne, sposób ubierania się i odżywiania, które są kluczowymi kryteriami pojawiania się dyskryminacji rasowej. Różnice te stają się poważne, gdy zaistnieje spór o zasoby materialne. W rezultacie na granicy terenów o różnych warunkach przyrodniczych pojawiają się punkty zapalne i prowadzą do różnych form konfliktów między sąsiadującymi grupami, a rywale używają własnego pochodzenia etnicznego jako argumentu w tych sporach. ��Rozdział III Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego oraz analiza motywów działania grup rebelianckich w Darfurze 1. Definicja, typologia i fazy konfliktu Konflikt – to proces społeczny zachodzący między jednostkami, grupami, państwami lub organizacjami. Wynika ze sprzeczności interesów, celów, poglądów czy obowiązków, powoduje powstanie wrogości między nimi1. W literaturze opisane są różne podejścia do wyjaśniania podstaw tego zjawiska. Warte podkreślenia wydają się ujęcia wskazujące na nierówność w dostępie do dóbr. Wraz ze wzrostem świadomości niesprawiedliwego podziału, można spodziewać się tego, iż grupy dyskryminowane będą kwestionować istniejący porządek. U podstaw konfliktu może też leżeć nierówny dostęp do władzy. Konflikt przybiera na sile, gdy zbiorowości w niego zaangażowane stają się spójne wewnątrz i solidarne w walce przeciwko stronie reprezentującej odmienne podejście i inne wartości. Tradycyjny pogląd traktuje konflikt jako zjawisko jednoznacznie negatywne, którego źródłem są błędy decydentów, a zatem należy go bezwzględnie unikać, a jeżeli powstanie, to niezwłocznie likwidować. Natomiast współczesne podejście do konfliktu przewiduje, iż może on też przynieść korzyści, o ile we właściwy sposób rozezna się przyczyny, pokieruje nim, 1 J. S t ę p i e ń, Socjologia pracy i zawodu, Poznań 2001. �92 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... a następnie znajdzie dobry sposób rozwiązania. Można w ten sposób doprowadzić do lepszej efektywności podmiotu, którego konflikt dotyczył. Rozważania te w literaturze przedmiotu dotyczą przede wszystkim funkcjonowania organizacji, jednak pewne elementy można zastosować do konfliktów przebiegających na większych obszarach, jak konflikty społeczne, które charakteryzują się zmaganiami między ludźmi, których celem jest nie tylko zdobycie i posiadanie środków produkcji, danej pozycji społecznej, władzy, czyli wartości cieszących się społecznym uznaniem, ale też pozyskanie, a nawet eliminacja rzeczywistego lub domniemanego przeciwnika2. Można dokonać podziału konfliktów przyjmując różne kryteria. W literaturze przedmiotu spotykanych jest wiele różnych typologii. Poniżej dokonano wyodrębnienia najbardziej istotnych kryteriów podziału. Zatem3: 1. z uwagi na podmiot konfliktu możemy mówić o konfliktach pomiędzy jednostkami, grupami, instytucjami w różnych ich konfiguracjach; 2. ze względu na zasięg wyróżnić należy konflikty w skali mikro, makro lub mega; 3. biorąc za kryterium przedmiot są konflikty: ekonomiczne, polityczne, klasowe, ideologiczne, kulturowe, wartości i celów; 4. według kryterium sposobu przejawiania się można mówić o konfliktach: jawnych i ukrytych, kierowanych i spontanicznych, łagodnych i ostrych; 5. konflikty rozróżnić można też ze względu na czas trwania na długotrwałe i krótkotrwałe. 2 Tamże; zob. H. B i a ł y s z e w s k i, Teoretyczne problemy sprzeczności i konfliktów społecznych, Warszawa 1983. 3 P. J e r m a k o w i c z, Konflikt społeczny, zagadnienia teoretyczne, w: Rozwiązywanie sytuacji konfliktowych w wymiarze jednostkowym i społecznym, red. M. Plucińska, Poznań 2014, s. 31–35; zob. M. H o l s t e i n - B e c k, Konflikty, Warszawa 1983. �1. Definicja, typologia i fazy konfliktu 93 Warto, też wskazać, jakie są główne źródła konfliktów. Można się ich doszukiwać w trzech sferach funkcjonowania poszczególnych grup: w komunikacji (wszelkiego rodzaju nieporozumienia) w strukturach organizacyjnych (wyznaczanie ról społecznych, podział i koordynowanie działań) oraz w zachowaniach ludzkich (odmienne normy i wartości). Z tych właśnie wymienionych powyżej sfer wywodzą się źródła konfliktu, które są zazwyczaj związane z koniecznością dzielenia się ograniczonymi zasobami, różnicą celów stawianych sobie przez poszczególne podmioty konfliktu, wzajemną współzależnością grup i jednostek oraz różnicami w wyznawanych wartościach i postrzeganiu pewnych istotnych dla stron spraw4. W przebiegu konfliktu wskazuje się na pewne fazy, które zazwyczaj można wyróżnić w każdym konflikcie5: 1. Faza powstania konfliktu Konflikt rozpoczyna się od odczucia niezadowolenia, poczucia, iż druga strona jest przeszkodą na drodze do realizacji celów oraz jest konkurencją w dostępie do zasobów. 2. Faza wybuchu konfliktu Postępujące niezadowolenie może z kolei rodzić frustrację i doprowadzić do wybuchu otwartego konfliktu, czemu towarzyszy narastająca niechęć do przeciwnej strony, aż do przekonania, iż przeciwnik nie posiada takich samych praw, jest też wielka wola walki podjęta w celu osiągnięcia pozycji wygranego. 3. Faza przebiegu konfliktu Charakterystyczne cechy tego etapu to postępująca zwartość w poszczególnych grupach, wysuwanie na czoło przywódców – osób Zob. R.W. G r i f f i n, Podstawy zarządzania organizacjami, Warszawa 1996. J. K i s i e l n i c k i, Podstawy organizacji i zarządzanie, http://edu.pjwstk.edu.pl/ wyklady/poz/scb/index66.html, [18.02.2016]; zob. F. G l a s l, Conflict Stages and Dynamics, http://www.irenees.net/bdf_fiche-analyse-656_en.html, [18.02.2016]. 4 5 �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 94 znaczących, silnych, agresywnych, przekonujących itp., wypaczanie poglądów – ocena własnej grupy zmienia się na korzyść, a postrzeganie przeciwnej – na niekorzyść, pojawianie się negatywnych stereotypów wobec przeciwnika, wybór przedstawicieli do negocjacji oraz zaślepienie- w obawie przed klęską może pojawić się upośledzenie zdolności do prawidłowego, racjonalnego myślenia. 4. Rezultat konfliktu Korzyści, umocnienie pozycji dla wygrywającego, a niezadowolenie po stronie przegranych, gdzie wewnątrz grupy może dojść do wzajemnych oskarżeń. Bywa, że rezultatem konfliktu jest kolejny konflikt. Na przebieg oraz możliwości rozwiązania konfliktu mają wpływ różne okoliczności. Duże znaczenie mają wcześniejsze relacje i wynikający z tego stopień gotowości do podjęcia współpracy. Od tego w dużej mierze zależy możliwość, kierunek i sposób rozwiązania konfliktu. Istotne są też cechy stron zaangażowanych w konflikt: ich poglądy, wartości, ideologia, jak też ich postrzeganie własnych szans na wygraną i ocena jakie jest ryzyko przegranej. Nie sposób też nie wspomnieć o tym, iż często w konflikcie uczestniczy oprócz stron przeciwnych, uwikłanych w konflikt – strona niezaangażowana w konflikt, czyli mediator. Jego możliwości, umiejętności i zaangażowanie w dużym stopniu mogą wpłynąć na przebieg i sposób rozwiązania konfliktu. Oczywiście wiele zależy też od samego charakteru, natury i rodzaju konfliktu. W literaturze przedmiotu wskazuje się na różne podejścia do klasyfikowania i wyróżniania metod rozwiązywania konfliktów. Można zatem mówić o następujących metodach6: 1. Wyłączanie – w zależności od rodzaju konfliktu, sposobem jego rozwiązania może być zerwanie kontaktu (relacji) ze stroną 6 J. K i s i e l n i c k i, Podstawy organizacji i zarządzanie, dz. cyt. �1. Definicja, typologia i fazy konfliktu 95 przeciwną. Jest to w zasadzie ucieczka od znalezienia rozwiązania, a nie rzeczywiste rozwiązanie konfliktu. 2. Poddanie się – strona silniejsza wykorzystuje swoją pozycję i dalej postępuje się zgodnie z jej interesem. Nie jest to skuteczna metoda, gdyż strona przegrana jest nieusatysfakcjonowana i może ponownie rozpocząć konflikt. 3. Zmuszenie do ustąpienia – strona zmuszająca do ustąpienia stosuje wszelkie środki, aby osiągnąć cel, w tym manipulacje, nieakceptowane traktowanie innych osób. 4. Kompromis – częściowo są zaspokojone interesy obu stron, ponieważ każda strona z czegoś rezygnuje na rzecz roszczeń przeciwnika, strony oceniają na ile ważne są własne interesy, a na ile dobre wzajemne relacje i podejmują decyzje, co do możliwości ustępstw. 5. Współpraca – opiera się na znalezieniu rozwiązania, które może być satysfakcjonujące dla obu stron, zaakceptowane zostają cele przeciwnej strony bez konieczności rezygnacji z własnych. Jest to metoda efektywna, gdyż obie strony wkładają wysiłek, aby poprawić komunikację, rozwiązać przyczynę sporu i znaleźć korzystne rozwiązanie konfliktu. Jak wcześniej wspomniano, niegdyś konflikty były postrzegane jako zdecydowanie negatywne zjawisko. Współcześnie jednak dostrzega się pewne jego pozytywne elementy. Co do negatywnych konsekwencji, to konflikty niestety często różnicują, rozbijają grupy, powodują demonstrowanie wrogości, sprawiają przykrość, a często też cierpienie. W sytuacji konfliktowej przeciwnicy w zależności od formy jego przebiegu, tracą siły, energię, czas i inne cenne zasoby, które mogłyby być spożytkowane przykładowo na rozwój, realizację celów itp. Można też jednak dostrzec pewne pozytywne konsekwencje konfliktu. Może być on inspirujący do poszukiwania nowych, korzystnych rozwiązań, lepszych od dotychczasowych, a przez to prowadzić do postępu i rozwoju �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 96 gospodarczego, ekonomicznego, politycznego czy społecznego. Proces konfliktowy wymusza też zidentyfikowanie i wyrażenie własnych postaw, poglądów, wartości, sprzyja integrowaniu się z osobami o podobnych postawach, jak też – w zależności od przyjętego rozwiązania konfliktu – może uczyć akceptowania odmiennych postaw7. 2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur Region Darfur, który znajduje się na dalekim zachodzie Republiki Sudanu, ma powierzchnię około 549 tysięcy km2 i zamieszkuje go ponad 6 milionów ludzi (w 2004 roku). Długie lata region ten cierpiał z powodu deficytu środków i warunków istotnych dla życia, braku dostatecznej infrastruktury drogowej, środków transportu i komunikacji. W dodatku Darfurczycy mieli poczucie całkowitego lekceważenia ich problemów przez kolejne rządy sudańskie od momentu uzyskania niepodległości państwa w 1956 roku. Do braku stabilności przyczyniało się także dziedzictwo epoki kolonialnej, dostrzegalne nie tylko w Sudanie, ale też w całej Afryce. Implementowane, w ramach procesu przechodzenia do niepodległości na grunt afrykański, zachodnie instytucje polityczne i gospodarcze, mające być podstawą procesów modernizacyjnych, okazywały się bardzo często dysfunkcyjne wobec lokalnych tradycji i potrzeb8. Wśród negatywnych skutków wymienić można m.in.: rozbicie tradycyjnych struktur społecznych i politycznych, zainiTamże; D.C. L e e g e, K.D. Wa l d, B.S. K r u e g e r, P.D. M u e l l e r, The politics of cultural differences, Cultural Theory and Political Conflict: General Components, 2001, ss. 55–62, http://users.clas.ufl.edu/kenwald/pos6292/pcd. pdf, [18.02.2016]. 8 W. L i z a k, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012, s. 452. 7 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 97 cjowanie procesu przekształceń w sferze tożsamościowej, rozbudzenie nacjonalizmów, zanegowanie tradycyjnych systemów wartości, przekształcenie systemów gospodarczych oraz wymianę elit politycznych, społecznych i kulturalnych. Wszystko to działo się w sytuacji ciągłego utrzymywania się tradycyjnych struktur społecznych9. W efekcie wkrótce po dekolonizacji rozpoczął się proces ewolucji afrykańskich systemów politycznych w kierunku autorytaryzmu10. Innym problemem były trudności wynikające z warunków geograficznych i cech charakterystycznych tego regionu, jak przykładowo brak opadów. Tereny te były narażone w drugiej połowie ubiegłego stulecia na kolejne fale suszy, które doprowadziły do poważnych trudności z dostępem do źródeł wody dla upraw rolniczych i wypasu. Kryzysy środowiskowe były natomiast czynnikiem sprzyjającym pojawieniu się konfliktów zbrojnych i potyczek pomiędzy różnymi plemionami rywalizującymi o pastwiska i wodę, szczególnie między pasterzami a rolnikami. Spory te w przeszłości były jednak rozstrzygane bez doprowadzania do większych tragedii, jak to zdarza się współcześnie, kiedy między innymi różnice rasowe są pretekstem do długotrwałych kryzysów. Ważnym czynnikiem stabilizującym była wspólna religia muzułmańska i język arabski. Grupy porozumiewające się własnym językiem, posługiwały się bowiem również arabskim jako językiem kontaktowym, co ułatwiało nawiązywanie wzajemnych relacji11. Sporadyczne starcia były skutecznie rozwiązywane zarówno przez władze lokalne w regionie, jak i plemiennych liderów według zwyczajów regulujących tego typu spory zgodnie z odwieczA. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 37. 10 W. L i z a k, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, dz. cyt., s. 452. 11 S. A l - B a d a w i, Alsiag aljgrafii li Darfur (Darfur, kontekst geograficzny), Kair 2005, s. 3–4. 9 �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 98 nymi tradycjami i prawem muzułmańskim kisas i dijja12. Kisas przewidywało co prawda prawo pokrzywdzonego do „sprawiedliwego odwetu”, czyli zemsty zgodnie z zasadą „życie za życie”, prawo do odpłaty, czyli dijja, jednak skutecznie je ograniczało. Zakładało bowiem możliwość przebaczenia poprzez naprawienie szkód i rekompensatę za wyrządzoną krzywdę. W czasach, gdy używano broni tradycyjnej (włóczni, mieczy, starych strzelb typu Remington), zabijanie było ograniczone, a zabójcę można było względnie łatwo zidentyfikować. Tym samym możliwe było naprawienie szkód i przywrócenie pokoju. Prawo do odwetu nie było realizowane zbyt często. Dopiero wówczas, gdy podstawową bronią stały się karabiny AK 47, te zasady zostały zmienione. Zaczęło dochodzić do masakr, których nie można już było załagodzić za pomocą okupu. Nie było też tak prosto dojść, kto kogo zabił. Użycie kałasznikowów, które masowo napływały do Sudanu z Libii i Czadu, powodowało niespodziewane skutki. Jak wspomniałem wcześniej, region był zaniedbany przez brak dostatecznej troski i uwagi ze strony kolejnych rządów, jak też z powodu słabego rozwoju infrastruktury, transportu i dróg. Zwrócił uwagę na ten fakt także polityk uważany na Zachodzie za czołowego islamistę w Sudanie dr Hassan al-Turabi, który zapytany przeze mnie o przyczyny wybuchu konfliktu w Darfurze, odpowiedział: „To, że problem Darfuru przybiera na sile, spowodowane jest tym, że są tu zaangażowane czynniki międzynarodowe, na które oddziałuje wizja „okrutnej wojny”. Podstawa tego problemu jest jednak taka, że Darfurczycy historycznie mieli kiedyś swoje państwo i są z tego dumni oraz nie akceptują obecnej marginalizacji, a także tego, że koczownicy arabscy weszli do Darfuru i zajęli Tamże; J. M u h a m m a d, Scarce water the root cause of Darfur conflict?, 2010, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808. shtml, [20.02.2016]. 12 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 99 najlepsze miejsca pracy i odgrywają czołową rolę w jego systemie gospodarczym. Oprócz tego Darfur został skrzywdzony brakiem edukacji i systemu opieki zdrowotnej. Rozwój tych dziedzin jest słaby, a dotychczasowe rządy nie wprowadziły w Darfurze systemu federalnego, zwłaszcza w okresie rządów wojskowych”13. Czynniki te zaostrzył kryzys środowiskowy, susze i zjawisko pustynnienia, co razem doprowadziło do pojawienia się ruchu oporu, który wezwał do walki z władzami centralnymi. Powstały w Darfurze takie ugrupowania jak Ruch Sprawiedliwości i Równości czy Armia Wyzwolenia Sudanu, a następnie jeszcze wiele innych. Oba ugrupowania w ramach ruchu oporu dążyły do osiągnięcia sprawiedliwszego podziału środków budżetowych i większego zainteresowania Chartumu Darfurem. Tak zaczęła się walka opozycji darfurskiej z rządem, co doprowadziło do osiągnięcia znaczących sukcesów. Rząd w Chartumie nie był w stanie pokonać walczących. Nie potrafił też zainicjować rozwoju w regionie z powodu braku rzetelnego i jasnego programu rozwojowego. Po tym jak rządowi sudańskiemu nie udało się rozwiązać problemu z ruchem oporu w tym regionie, dążył do wykorzystania konfliktu o zasoby naturalne, aby osiągnąć swoje własne cele polityczne i podporządkować sobie ten region i jego zasoby, a w szczególności przyszłe wydobycie surowców naturalnych, a przy tym osłabić ruch oporu. Aby osiągnąć te cele, rząd w Chartumie powołał milicje dżandżawidów, uzbrojonych band, pierwotnie uchodźców z Czadu, wyspecjalizowanych w rabunku i kradzieży. Powstały one z uzbrojonych grup arabskiego pochodzenia, działających poza prawem. Oddziały te używały broni, której dostarczał im rząd w Chartumie. Dokonywały podpaleń, morderstw i rabunWywiad przeprowadzony przez autora pracy z Hassanem al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego, w Chartumie w 2011 r.; zob. A. A n - N a i m, Causes and solutions for Darfur, 2014, http://www.sandiegouniontribune.com/ uniontrib/20040815/news_lz1e15darfur.html, [20.02.2016]. 13 �100 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... ków w wioskach, wśród plemion rolniczych lub zajmujących się rzemiosłem, należących do ruchu oporu, w większości z plemion pochodzenia rdzennie afrykańskiego, takich jak Fur. Te działania doprowadziły do katastrofy humanitarnej w Sudanie bez precedensu we współczesnej historii14. Należy podkreślić, że oddziały dżandżawidów nie stanowią trzonu plemion arabskich w regionie, są one bowiem tylko grupami zajmującymi się rozbojem i wykorzystywanymi przez rząd w Chartumie do zatrzymania ruchu oporu. Po nieudanej próbie siłowego rozbicia ruchu oporu, zaczęły uciekać się do innych form jak masowy terror: gwałty, palenie wiosek, porwania kobiet i dzieci. Rząd w Chartumie dążył przede wszystkim do eliminacji oddziałów ruchu oporu w regionie, takich jak Ruch Sprawiedliwości i Równości oraz Armia Wyzwolenia Sudanu, które domagają się sprawiedliwości, równości i demokratyzacji we wszystkich regionach Sudanu, a nie tylko w Darfurze. W związku z tym Armia Wyzwolenia Darfuru zmieniła ostatecznie nazwę na Armia Wyzwolenia Sudanu. Z obawy przed oskarżeniem o separatyzm organizacja ta stara się nie wykorzystywać czynników etnicznych jako strategii walki i realizacji celów. Priorytety w ich działalności i negocjacji z rządem, to zaprowadzenie we wszystkich częściach Sudanu demokracji, sprawiedliwości, równości i sprawiedliwego podziału bogactwa i władzy15. Wielu badaczy próbowało ustalić najczęstsze czynniki, które wywołują i zwiększają ryzyko występowania wojen. W tym kontekście analiza przyczyn konfliktów i motywów ekonomicznych przyciąga coraz większą uwagę. Najwybitniejszymi w tym zakreS. A l - B a d a w i, Alsiag aljgrafii li Darfur, dz. cyt., s. 4; zob. A. A b d e l a a t i, http://darfurcurentcrisis.blogspot.com/2005/02/blog-post_18.html [18.02.2012]. 15 Zob. R. C r i l l y, Saving Darfur: Everyone’s Favorite African War, London 2010. 14 �2. Próba identyfikacji przyczyn konfliktu w regionie Darfur 101 sie są uczeni Paul Collier16 i Anke Hoeffler17, którzy przedstawili zależność wojen domowych od struktur i organizacji rebelii. Stwierdzili oni, że podczas buntu mają miejsce grabieże zasobów naturalnych, wymuszenia na miejscowej ludności, przy wsparciu etnicznych przywódców. Na podstawie danych o wojnach w latach 1960–1999 stwierdzili również, że aspekt ekonomiczny wydaje się być wiodącym wyjaśnieniem dla genezy większości wojen domowych, tak jak nierówność polityczna i etniczna. Natomiast różnice religijne są na ogół słabym wyjaśnieniem przyczyn wojen domowych. Ponadto można zauważyć, że im wyższy dochód kraju czy regionu, tym mniejsze jest ryzyko wojny domowej, ze względu na duże koszty związane z konfliktem, a w parze z dużymi zasobami naturalnymi danego regionu idzie większe ryzyko konfliktu18. Podobnie James Fearon i David Laitin na podstawie analizy 127 wojen domowych, przede wszystkim w Afryce Subsaharyjskiej i Azji, stwierdzili, że niezależnie jak etnicznie jest niejednorodny dany kraj, prawdopodobieństwo wojny domowej zmniejsza się wraz ze wzrostem bogactwa danego kraju. W miejscu, gdzie nie 16 Paul Collier jest profesorem ekonomii i dyrektorem Ośrodka Studiów Gospodarek Afrykańskich na Uniwersytecie w Oxfordzie. Był też dyrektorem Badań Rozwoju w Banku Światowym i doradcą rządu brytyjskiego Komisji ds. Afryki. Jest jednym z wiodących światowych ekspertów w dziedzinie gospodarki afrykańskiej i współautorem książki razem z Nicholasem Sambanis: Understanding civil war, Washington 2005, za: Paul Collier’s home page at the Blavatnik School of Government, http://www.bsg.ox.ac.uk/people/paul-collier, [28.03.2015]. 17 Anke Hoeffler jest ekspertem ds. badań w Centrum Badań Gospodarki Afrykańskiej i pracownikiem naukowym Kolegium św. Antoniego, University of Oxford. Jest także pracownikiem naukowym w Międzynarodowym Instytucie Badań nad Pokojem w Oslo. Za: Centre for the Study of African Economies (CSAE), http://www.csae.ox.ac.uk/members/biogs/hoeffler.html, [28.03.2015]. 18 P. C o l l i e r, A. H o e f f l e r, Greed and Grievance in Civil War, Washington 2001. �102 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... jest widoczny wzrost dochodu, według przedstawionej tezy istnieje poważne ryzyko powstania konfliktu19. Tezy i poglądy te nie zostały przyjęte przez wszystkich badaczy. W 2002 roku Ahmed Ali i Ibrahim Elbadawi określili 17 czynników ekonomicznych, politycznych i etniczno-religijno-kulturowych oraz zewnętrznych, wskazując je jako przyczyny powstawania konfliktów. Na podstawie analizy wojen z lat 1960–1999 Elbadawi i Nicholas Sambanis stwierdzili, że powodem konfliktów wojennych w Afryce jest przede wszystkim rozdrobnienie etniczno-językowe oraz wysoki poziom ubóstwa, a nie instytucje polityczne czy ekonomiczne uzależnione od zasobów naturalnych20. W podobny sposób Frances Stewart zauważył, że poziom nierówności jest ważnym elementem dobrego samopoczucia i może mieć szkodliwe konsekwencje dla dalszego rozwoju21. Wiele już napisano na temat konfliktu w Darfurze po wybuchu wojny w 2003 roku, próbując na różne sposoby wyjaśniać przyczyny konfliktu. Większość z tych wyjaśnień mylnie interpretuje dwa rodzaje czynników, a mianowicie pierwotne przyczyny konfliktu oraz obecne przyczyny trwania konfliktu, a także jego dynamikę. Konflikty etniczne czy plemienne opierają się na międzygrupowych konfrontacjach, które od dawna charakteryzowały Darfur i to głównie między osiadłymi rolnikami a pasterzami. Tego rodzaju konflikty były jednak rozwiązywane w drodze mediacji w ramach tradycyjnej lokalnej rady pojednania i rekompensaty wyrządzonych krzywd. 19 D. Fe a r o n, D. L a i t i n, Ethnicity, insurgency and civil war, „American Political Science Review”, 97(2003), s. 75–90. 20 A.G. A l i, I. E l b a d a w i, A. E l - B a t a h a n i, The Sudan’s civil war: Why has it prevailed for so long?, Paper prepared for case study project on civil wars, on the causes, consequences, and resolution of the civil war in Sudan, March 2003. 21 F. S t e w a r t, Horizontal inequalities: A neglected dimension of development, Oxford 2004. �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 103 Obecny konflikt był jednak wynikiem relacji pomiędzy rządem centralnym i jego aparatem bezpieczeństwa a grupami rebelianckimi. Często niektóre przyczyny konfliktów plemiennych były przypisywane bieżącej sytuacji politycznej, która ma konsekwencje dla sposobów rozwiązania danego konfliktu. Rozróżnienie to ma istotne znaczenie dla lepszego zrozumienia podstawowych przyczyn konfliktu oraz planowania odpowiednich interwencji. Chociaż przyczyny tych dwóch rodzajów konfliktów mogą się różnić, to nacisk na pracę w celu zrozumienia przyczyny konfliktu politycznego czy plemiennego jest bardzo istotny. 3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami etnicznymi w Darfurze W konflikcie zbrojnym w Darfurze między grupami etnicznymi, spostrzeganymi często jako „rasowe”, można dopatrzeć się dwustopniowego przebiegu i wyróżnić dwa główne nurty. Pierwszy to konflikt typowo „plemienny”22, przejawiający się w okazjonalnych starciach, które były charakterystyczne dla lat pięćdziesiątych i dużo wcześniejszych, a które ciągnęły się aż do lat siedemdziesiątych XX wieku. Drugi nurt obejmował spory głębsze, o szerszym zakresie, bardziej nowoczesne. Pojawiły się one od połowy lat osiemdziesiątych. Podczas gdy w przeszłości powstające konflikty łatwo znajdowały satysfakcjonujące rozwiązania, to kolejny rozdział w historii konfliktów okazał się być bardziej złożony, ponieważ pojawiły się trudności w rozwiązywaniu tych konfliktów tradycyjnymi metodami, które w przeszłości sprowadzały się do rekompensat finansowych. Starcia występujące od połowy lat osiemdziesiątych, spowodowane rywalizacją o wodę Słowa „plemię” używam tu w znaczeniu zespołu blisko spokrewnionych rodów, organizacji politycznej, a nie grupy etnicznej. 22 �104 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... i pastwiska, zaczęły rozszerzać się, aż ich charakter nabrał cech wojny na pełną skalę w 2003 roku. Życie straciło wówczas kilkadziesiąt tysięcy ludzi, przestały istnieć całe wsie, wiele zostało spalonych, ludzie potracili swą własność, a ogromna liczba ludności została zmuszona do przesiedlenia23. Kolejne rządy prowadziły cały szereg strategii w celu rozwiązania różnych konfliktów, ale ich wysiłki okazały się nieskuteczne, a w wielu przypadkach powstały nawet oskarżenia o stronniczość władz centralnych i nierówne traktowanie stron konfliktu. Spory występujące przed połową lat osiemdziesiątych cechuje mała ostrość i lokalny charakter. Rzadko były to spory dwóch grup etnicznych. Przykładem takich konfliktów są spory, które miały miejsce pomiędzy Zaghawa i Almhiria w 1968 roku oraz pomiędzy Almaalaa i Rizeigat w tym samym roku, a także pomiędzy Rizeigat i Misseriya od 1972 do 1974 oraz Beni Halba i Almhiria od 1975 do 1977 roku, a między Altaihh i Salamat od 1978 do 1981 roku. Konflikt w Darfurze rozpoczął się w połowie 1980 roku. Znany był jako wojenny zryw plemion arabskich. W 1984 roku, w okresie suszy, wojna ogarnęła cały region. Głównym punktem zapalnym, który doprowadził do wybuchu, był rozpad dotychczasowych więzi gospodarczych między rolnikami Fur a pasterzami z grupy Zaghawa. W przeszłości pozwalano pasterzom wchodzić ze stadami do strefy Dżabal Marra i wypasać zwierzęta na pozostałościach z pól uprawnych w grudniu i styczniu, gdy inne pastwiska były jeszcze mało wydajne. Nomadzi mogli tam pozostawać aż do początku pory deszczowej, która zaczynała się w kwietniu i maju. Rolnicy zezwalali im na to, ponieważ po pierwsze dostawali część A. A l b a t a h a n i, Azmat al. Hukm wi alsudan: Azmat himana am himanat azma? (Kryzys zarządzania w Sudanie: kryzys dominacji czy dominacja kryzysu?), Khartoum 2011, s. 50–64; zob. M.W. D a l y, Darfur’s Sorrow: A History of Destruction and Genocide, New York 2007. 23 �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 105 zwierząt od pasterzy, a po drugie pozostałości i odpady zwierzęce wspomagały nawożenie. W latach 1987–1989 doszło do wyciszenia konfliktów, gdy demokratyczny rząd w Chartumie został obalony i islamscy przywódcy wstrzymali walki w Darfurze. Ten prosty fakt powinien przypominać nam, że konflikt w Darfurze rozpoczął się jako wojna domowa, której rząd nie był stroną. Władze stały się stroną konfliktu dopiero po 1989 roku. Natychmiast po przejęciu władzy obiecano wyjście z kryzysu. Faktycznie zarówno przedstawiciele Fur, jak i Arabów szybko doszli do porozumienia. W mniej niż tydzień przeciwnicy podpisali protokół pokojowy i deklarację powrotu do sytuacji sprzed zamachu. Na dłużą metę ich inicjatywa jednak się nie powiodła i wojna wybuchła na jeszcze większą skalę. Gdy rząd stał się stroną konfliktu, stracił swoją pozycję rozjemcy. W rezultacie lokalny konflikt w Darfurze przekształcił się w konflikt regionalny, kiedy zainteresowały się nim państwa sąsiadujące z Sudanem (Czad, Libia, Erytrea), a następnie został umiędzynarodowiony poprzez włączenie się z pomocą finansową, materialną i wojskową państw spoza regionu (Chin, Rosji, USA). Stąd klasyfikuje się go jako umiędzynarodowiony konflikt wewnętrzny24. W latach 2002–2003 ponownie doszło do walk, gdy siły antyrządowe w Darfurze podjęły aktywną współpracę z opozycją w centrum kraju. Od tego czasu konflikt lokalny zaczął się zmieniać w ogólnokrajowy. W roku 2003, w przeciwieństwie do lat 1987–1989, objął cały Sudan i problem nie dotyczył już tylko Darfuru. Z punktu widzenia plemion arabskich problem rozpoczął się w momencie, gdy rolnicy Fur zaczęli głosić swoje prawo do terenów należących do plemion arabskich. Kiedy zaczęli się określać według terminologii kolonialnej (zachodniej), jako A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 50–51; zob. G. P r u n i e r, Darfur: The Ambiguous Genocide, Ithaca 2005. 24 �106 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... „Afrykańczycy”, którzy są zagrożeni przez „Arabów”, w kraju, gdzie tego typu podziałów nie znano, gdzie odnoszono się do wszystkich grup według ich nazwy etnicznej bądź plemiennej. Fur z kolei uważali się za ofiary politycznej dominacji arabskiej, skutkiem czego był rasizm. Przytoczyli oni treść listu 27 plemion do premiera Sadiqa al-Mahdiego, w którym jego autorzy nazywając się „Arabskim Zrzeszeniem” zwracają się do niego o wsparcie w konflikcie25. Wojna ta poprzez swą brutalność, brak zahamowań i ograniczeń, faktycznie nabrała w końcu cech rasistowskich. Hordy dżandżawidów napadały na wioski Fur, zabijając wszystkich bez wyjątku, przywłaszczając sobie mienie i ziemię rolników. Fur zaczęli również organizować własne milicje, odpowiadając w podobny sposób. Po walkach trwających od 1987 do 1989 roku obie strony spotkały się w końcu w Al-Fashir na zorganizowanej przez regionalne władze konferencji, trwającej od 9 maja do 8 lipca 1989 roku. Ujawniła ona wzajemną wrogość. Arabowie twierdzili, że to Fur rozpoczęli cały konflikt, próbując rozszerzyć tzw. „pas Negrów” (al-hizam Zandżi), zmierzając do wykluczenia Arabów, którzy jako równoprawni obywatele mają prawo do dostępu do zasobów naturalnych, szczególnie w okresie kryzysu. Stanowisko Zrzeszenia Arabskiego wyraził sekretarz ich delegacji, mówiąc: „Nasze plemiona wraz z plemieniem Fur współistniały kiedyś pokojowo. Sytuacja destabilizacji powstała pod koniec lat siedemdziesiątych, kiedy Fur zaczęli głosić hasło, że „Darfur jest tylko dla Fur”. Zbiegło się to z faktem, że pierwszy regionalny rząd Darfuru był prowadzony przez osoby z Fur, które nie zrobiły nic, by zmienić tę sytuację. Arabowie byli przedstawiani jako obcokrajowcy, którzy powinni zostać eksmitowani z Darfuru. Darfur: Too Many People Killed For No Reason, Amnesty International, London 2004. 25 �3. Geneza konfliktu zbrojnego pomiędzy grupami... 107 Stworzona przez Fur milicja została przeszkolona pod nadzorem gubernatora Darfuru. Jest zatem uzasadniona nasza potrzeba samoobrony i będziemy bronić naszego prawa do dostępu do wody i pastwisk. To Fur zaczęli tę wojnę, w dążeniu do rozszerzenia al-hizam Zandżi, chcąc usunąć wszystkich Arabów z tego terenu”. Z kolei przedstawiciele Fur wskazywali, że celem Zrzeszenia Arabskiego jest poszerzenie „pasa arabskiego” (al-hizam al-Arabi) i całkowita zagłada ludności Fur. Sekretarz ich delegacji oświadczył nawet, że jest to: „Brudna wojna, która wyniknęła z wojny ekonomicznej mającej na celu ludobójstwo oraz zabór naszych ziem ojczystych w celu osiągnięcia określonych celów politycznych”26. W sytuacji gdy każda ze stron broniła wyłącznie swoich racji, ich wywody zaczęły nabierać tonu rasistowskiego. Jedni i drudzy widzieli siebie jako ofiary. Po jednej stronie stali pasterze wielbłądów z północnego Darfuru i bezrolni uchodźcy z Czadu zamieszkujący Darfur, którzy widzieli swych protektorów w silnych przywódcach arabskich, jak w pułkowniku Kaddafim i w rządzie islamskim w Chartumie. Z drugiej strony były grupy osiadłych w Darfurze i siły niearabskie w Czadzie pod wodzą Hissena Habre oraz zachodni sojusznicy, tacy jak Francja, Izrael i USA. Polaryzacja przeciwstawnych narracji karmiła rosnące napięcie. W maju 1989 roku konflikt rozprzestrzenił się poza ziemie wokół Dżabal Marra. Po raz pierwszy prawie wszystkie plemiona pasterskie Darfuru, arabskie i niearabskie, zebrały się pod wspólnym sztandarem, mając za sobą libijskie poparcie. Tradycyjny system rozwiązywania konfliktów uległ całkowitemu rozkładowi, gdy obie strony zaczęły otwarcie lekceważyć dawne konwencje. Sprzeczne z praktyką było M. M a m d a n i, Saviors and survivors. Darfur, politics, and the war on terror, Dakar 2010, s. 277; zob. T. D a g n e, Sudan: The Crisis in Darfur and Status of the North-South Peace Agreement, Congressional Research Service, 2011, s. 18, https://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33574.pdf, [11.02.2016]. 26 �108 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zwłaszcza zbojkotowanie przez wodzów Baggara konferencji w Al-Fashir. Gubernator Darfuru dr Eltigani Ateem zwrócił uwagę, że masowe zbrodnie popełnione przez obie strony sprawiły, że konflikt ma obecnie zupełnie nowy charakter. Jego zdaniem, został on narzucony Darfurczykom przez siły zewnętrzne. Połączenie suszy, nieudanej próby zreformowania systemu kolonialnego i napływu broni przyniosło szereg wojen, bardziej katastrofalnych niż jakiekolwiek inne konflikty regionalne w historii27. Walki wznowiono w ciągu kilku dni z niezwykłym okrucieństwem. Więcej niż 50 tys. ludzi z ludu Fur szukało schronienia w Nyali. Rząd sudański tylko ubolewał nad powyższą sytuacją w Darfurze i krytykował wpływ obcych sił w tym konflikcie. Zmiana nastąpiła nagle 30 czerwca 1989 roku, gdy dotychczas nieznani oficerowie pod dowództwem generała Hasana Ahmada al-Baszira obalili rząd cywilny premiera Sadiqa al-Mahdiego. Rząd al-Baszira starał się ustabilizować sytuację przez zreformowanie istniejącego sytemu, ale bez kwestionowania jego podstawowych przepisów, co tylko na chwilę przywróciło pokój. 4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu w latach 1984–1985 na sytuację w regionie Konflikt rolników z pasterzami w Darfurze to także konflikt pomiędzy grupami z prawami do ziemi a tymi nie mającymi do niej praw, z podziałem na plemiona osiadłe i koczownicze. W efekcie suszy nastąpiło zjawisko gromadzenia się wszystkich plemion na terenach z dostępem do wody i zwiększenie popyM. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 279; zob. J. F l i n t, The Other War: Inter-Arab Conflict in Darfur, http://www.operationspaix.net/ DATA/DOCUMENT/4503~v~The_Other_War__Inter-Arab_Conflict_in_Darfur. pdf, [17.12.2014]. 27 �4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu... 109 tu na ziemię. Wszyscy chcieli mieć do niej prawo. Koczownicy domagali się na równi z właścicielami ziemi prawa dostępu do zasobów naturalnych. W latach wielkiej suszy 1984–1985, gdy zwierzęta zaczęły padać z braku wody, rolnicy z plemienia Fur natychmiast zaczęli je sprzedawać, nawet po niskiej cenie. Gdy zaczął się następny sezon wypasu i jak zwykle w górach pojawili się znowu pasterze z plemienia Zaghawa i Almhiria, rolnicy nie pozwolili im podejść do pól uprawnych. Wobec takiej sytuacji pasterze postanowili wejść przy użyciu siły na tereny, z których dawniej korzystali. W ten sposób rozpoczął się konflikt w północnym Darfurze. Dwie trzecie obszaru Sudanu na północy i w centrum sklasyfikowane są jako regiony suche i półsuche. Poziom opadów deszczu wynosi od zera na obszarach pustynnych do ponad 1500 mm w południowej części kraju. Można dokonać rozróżnienia pomiędzy obszarami sklasyfikowanymi jako gorące pustynie, gdzie opady deszczu są mniejsze niż 250 mm, a sawanną parkową, gdzie opady deszczu są większe niż 800 mm. Region Darfuru Północnego położony jest w suchym i półsuchym pasie znanym jako Sahel (dosłownie: wybrzeże) afrykański, który rozciąga się w poprzek kontynentu ze wschodu od Morza Czerwonego na zachód do Oceanu Atlantyckiego i obejmuje południowy pas Sahary28. W historii Sahelu doszło do wielu tragedii z powodu ubogich opadów. Brak deszczu doprowadził do pojawiających się fal suszy i głodu. Sytuacja ta spowodowała trudne położenie zamieszkującej ludności, jej cierpienie w wyniku niedostatku zasobów ziemi, wody, roślin i braku możliwości rozwoju rolM. S u l i m a n, Alharb fi Darfur: Tathir eunsur almawarid, (Konflikt w Darfurze: wpływ elementu zasobów) http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/DarfurpaperinArabic1.htm [10.12.2012]. 28 �110 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... nictwa. Potwierdzenie trudnego położenia ludności przyniosła ostatnia wielka susza w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1984–1985), kiedy z głodu zmarła ogromna liczba ludzi oraz zwierząt, a ocalała ludność zmuszona została do ucieczki do innych części Sudanu29. Region Darfuru Północnego charakteryzuje się występowaniem płaskowyżu wyżynnego. Płaskowyż ten dochodzi do wysokości 500–1000 m n.p.m., z wyjątkiem strefy Dżabal Marra, gdzie wysokość wynosi 1000–1500 m n.p.m., a szczyty najwyższych gór dochodzą do 3150 m n.p.m. Średnie opady w roku są tu nie mniejsze niż 500 mm i ilość ta zmniejsza się w kierunku północnym nawet poniżej 250 mm rocznie. Stąd region północny Darfuru można sklasyfikować jako suchy i półsuchy. Natomiast rośliny są tu z gatunku roślin pustynnych i półpustynnych, jak również roślin charakterystycznych dla terytorium sawanny. Występują też krzewy na obszarach z nielicznymi opadami, rosnące w gliniastej lub piaszczystej ziemi. Ponieważ region ten charakteryzuje się niskimi opadami i wahaniami oraz wysokimi temperaturami nie spadającymi poniżej 30°C przez cały rok, rzeczywista ilość deszczu jest jeszcze niższa z powodu parowania – transpiracji30. Deszcz jest głównym źródłem wody w regionie, na nim głównie opiera się życie roślin, ludzi i zwierząt. Budowane są tu przez władze studnie zwykłe i głębinowe oraz powierzchniowe zbiorniki retencyjne. Również mieszkańcy regionu sami dla własnych po29 Tamże; M. E l - B u s h r a, Alsraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005, s. 15–16. 30 K.M. B a r b o u r, The Republic of the Sudan... dz. cyt., s. 113–129; zob. M.E. A b u s i n, Environmental Causes and Implications of Population Displacement in Sudan, w: War and Drought in Sudan: Essays on Population Displacement, ed. E. Eltigani, Gainesville 1995, s. 11. �4. Wpływ wielkiej suszy w strefie Sahelu... 111 trzeb wykopują płytkie studnie. Niestety te instalacje wodne nie są wystarczające do zaspokojenia potrzeb rosnącej liczby ludzi i zwierząt. Region Darfuru Północnego, jak pozostałe regiony Sudanu, cierpi z powodu braku dokładnych badań hydrologicznych w celu określenia stanu i poziomu wód podziemnych i gruntowych. Badania takie mają podstawowe znaczenie dla realizacji procesów rozwojowych. Mieszkańcy opierają się tylko na tradycyjnych, prymitywnych metodach w poszukiwaniu wody. Brak wystarczającej ilości wody jest tu czynnikiem decydującym i ma znaczny wpływ na ograniczony rozwój gospodarczy, oparty tutaj przede wszystkim na rolnictwie i wypasie31. Niedostatecznie przemyślany rozwój rolnictwa, nadmierny wypas i zużywanie drewna opałowego na szeroką skalę były bezpośrednią przyczyną niszczenia środowiska. Rolnictwo rozszerzyło swój zasięg na tereny, w których ilość opadów deszczu waha się między 250 a 350 mm. Są to obszary, w których uprawa nie jest gwarantowana, a jednocześnie ziemie są przeznaczone na pastwiska. Co do nadmiernego wycinania drzew, niektóre badania sugerują, że każde gospodarstwo domowe w Darfurze Północnym jest w stanie wyciąć 325 drzew i krzewów w roku, nie troszcząc się o ich odnowę. Drewno stanowi w Darfurze podstawowe źródło energii (służy do gotowania i przerobu na węgiel drzewny), jest materiałem do budowy domów i zagród oraz paszą dla zwierząt. Wycinanie drzew w suchym środowisku bez dbałości o zalesianie bez wątpienia prowadzi do katastrofy ekologicznej i szkodzi w końcu samemu rolnictwu i pasterstwu, powodując erozję gleby oraz ogólne pogorszenie się środowiska naturalnego. Wszystko to, oczywiście, A. K o z i S a e e d, Al-rahii almutanagil wa asarhu wi al bia wa almujtamaa wi wilaja shamal Darfur (Ruchomy tryb wypasu i jego wpływ na środowisko i społeczeństwo w Darfurze Północnym), Khartoum 2004, s. 16. 31 �112 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zwiększa rywalizację między poszczególnymi grupami ludzkimi o zasoby ziemi. Co bardzo istotne, region ten w ostatnich dekadach odnotował wzrost liczby ludzi i zwierząt, co tylko zwiększyło presję na dostępność zasobów, a w konsekwencji prowadzi do konfliktów, walk i wojen między rywalizującymi grupami32. 5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt a presja na zasoby środowiska Dane wskazują, że liczba ludności w regionie Darfuru Północnego wzrosła od 1973 roku z 530 tysięcy do 1,15 mln w 1993 roku. Według ostatniego spisu w 2009 roku, liczba ta wynosiła już około 2,1 mln osób. Oznacza to, że liczba ludności zwiększyła się prawie cztery razy w ciągu ostatnich trzydziestu lat. Przykładowo liczba ludności miejscowości Kabkabiya wzrosła od 89 000 do 270 000 w okresie 1973–2003, a gęstość populacji wzrosła z 8 km2 do 23 km2 w tym samym czasie. Te liczby pokazują, że w tym okresie populacja wzrosła trzykrotnie. Natomiast powierzchnia użytków rolnych w całym Darfurze wynosiła 760 tysięcy hektarów w 1961 roku i wzrosła do 2002 roku tylko w regionie Darfuru Północnego do 2,5 mln hektarów33. Wzrost ten nastąpił wskutek przekształcania gruntów rolnych w pastwiska, zwiększając tym samym tarcia pomiędzy pasterzami i rolnikami. Ponadto uprawa ziemi w suchych regionach, o niedostatecznych opadach, doprowadziła do zjawiska erozji gleb, co zwiększyło proces degradacji środowiska i spowodowało niską wydajność plonów. Spadek produktywności gruntów doprowadził do tego, że rolnicy tym chętniej zaczęli szukać możliwości ekspansji swoich gospodarstw Z. A b d e l m a g s u d, Albea wa Alinsaan (Człowiek i środowisko), Aleksandria 1997, s. 40. 33 A. K o z i S a e e d, Al-rahii almutanagil wa asarhu..., dz. cyt., s. 16. 32 �5. Zwiększenie liczby ludności i zwierząt... 113 w celu uzyskania plonów niezbędnych do wykarmienia większej liczby ludzi. Wzrost populacji i związany z tym wzrost liczby zwierząt wygląda następująco: ilość bydła zwiększyła się z 3,7 mln sztuk w 1976 roku do 13 mln sztuk w 2002 roku. Oznacza to, że liczba zwierząt hodowlanych zwiększyła się więcej niż trzykrotnie w ciągu 26 lat. Z tego można wywnioskować, że jest coraz większa liczba ludzi i zwierząt, a zatem i konkurencja o zasoby rzadko występujące nasila się, a sprzeczne interesy stanowią zarzewie konfliktów i utarczek między pasterzami a rolnikami w tym regionie34. Skutkiem wzrostu populacji i pogłowia zwierząt było z kolei to, że rolnicy zaczęli coraz częściej rozszerzać powierzchnie swoich upraw oraz wykorzystywać także pozostałości z pól i przeznaczać je dla paszę dla swoich zwierząt (których także mieli coraz więcej) lub przeznaczać na sprzedaż. Odbywało się to oczywiście wszystko kosztem pasterzy. Koncentracja zwierząt nomadów w obszarach suchych przyniosła zwiększoną śmiertelność inwentarza z powodu braku dostępu zarówno do paszy, jak i do wody. W dalszej perspektywie dochodziło coraz częściej do wzajemnej grabieży zwierząt i sprzedawania ich na szlakach handlowych, które stawały się także coraz mniej bezpieczne. Konflikty rozpoczynają się zwykle lokalnie, dopiero potem przekształcają się w ogólnoplemienne czy etniczne spory, aby ostatecznie przejść w stadium poważnego konfliktu regionalnego o charakterze politycznym, gdy włączają się do walki grupy zbrojne wspierane przez rząd35. 34 Tamże, s. 16–17; zob. M. E l - B u s h r a, O. E l - S a y e d, O. Ta h a, A Model for the Distribution of Waters of International Rivers Among Sharing Countries, „Sudan Notes & Records”, 4(2000), s. 159–171. 35 Tamże; por. Desertification as a Source of Conflict in Darfu, Worldwatch Institute, Vision for a Sustainable World, http://www.worldwatch.org/node/5173, [19.12.2014]. �III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 114 6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie Należy przypomnieć, że zanim doszło do otwartego konfliktu w Darfurze, wcześniej brak bezpieczeństwa i wydarzenia polityczne w krajach sąsiadujących z Sudanem, zwłaszcza z Czadzie i Republice Środkowoafrykańskiej, doprowadziły do przemieszczeń wielu tysięcy mieszkańców tych państw. Większość uchodźców osiedliła się na terytorium Sudanu, w Darfurze. Wpływ na tę decyzję, poza naturalną bliskością geograficzną tego regionu, miały również powiązania rodzinnie i wspólnota językowa między plemionami po obu stronach granicy. Ważnym czynnikiem była też wspólna historia pasa Bilad as-Sudan rozciągającego się od Senegalu i Gambii na zachodzie do Etiopii na wschodzie w poprzek całego kontynentu afrykańskiego. Wydarzenia w sąsiednim Czadzie ukazują nam nakładające się na siebie kryzysy ekologiczne i polityczne. Szacuje się, że od 1973 roku 70% bydła w Czadzie padło lub zostało poddane wcześniejszemu ubojowi. Plemiona Baggara z prowincji Uadaju w Czadzie popadły z tego powodu w straszliwe ubóstwo, co wzmocniło ich poczucie krzywdy i chęć odwetu. Tysiące koczowników Baggara i Tubu pozbawionych żywności uciekło z Czadu do sudańskiego Darfuru i dalej na wschód, w kierunku Nilu, w poszukiwaniu wody, jedzenia i pracy. Natomiast bardziej dumni synowie wojowniczych plemion Gourane, Zaghawa Bedeyat powrócili do swojego zajęcia z trudnych czasów – czyli bandytyzmu. Sprawiło to, że podczas lat suszy w Sahelu niewiele było bezpiecznych terenów na pograniczu Czadu i Sudanu dla kupców i pielgrzymów, a nawet dla żołnierzy36. Grupy zbrojne z Czadu brały udział w najważniejszych wojnach w Darfurze od połowy 1980 roku. Pierwsza wojna między M. E l - k l y a n y, Mushkilat Darfur wa’athariha eali alealaqat alttashadiat alssudania (Problem w Darfurze i jego wpływ na stosunki Sudan z Chadem), http:// www.sudaress.com/sudaneseonline/4433 [19.03.2014]. 36 �6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie 115 Arabami a Fur (1987–1989) została rozpoczęta przez szejka Ibn Omara i Rada Demokratyczno Rewolucyjna (Conseil Démocratique Révolutionnaire, RDR37). Także w wojnie arabskiej z Massalit uczestniczyła duża liczba Arabów czadyjskich. Rebelianckie działania wojenne, które rozpoczęły się w 2001 roku, również dotyczyły działań grup zbrojnych pochodzenia czadyjskiego. Walki te były napędzane przez napływ nowoczesnej broni do regionu. Aby zrozumieć wpływ Czadu na działania w Darfurze, należy szukać ich przyczyn zarówno w regionie Sahelu, jak i poza nim. W Sahelu okrucieństwo walk wynikało z drastycznej sytuacji, w jakiej znalazły się plemiona pasterskie walczące w okresie suszy o przetrwanie i dostęp do pastwisk i źródeł wody. Ilustracją tej determinacji może być odpowiedź udzielona przez jednego z szejków na zapytanie szefa Komisji ds. Uchodźców z Sudanu, kiedy zamierzają oni powrócić do swych domów: „Gdziekolwiek jest ziemia i deszcz, tam będzie nasz dom, nasza ojczyzna”38. Wspomniany już wyżej w rozprawie dr Hassan al-Turabi tak podkreślał rolę Arabów z Czadu w konflikcie w Darfurze: „Sudan jest teraz krajem otwartym na Afrykę, więc weszło tu ponad milion Arabów z pasa afrykańskiego Sahelu, którzy są wykorzystywani przez rząd, ponieważ władze nie mogą teraz wykorzystywać armii sudańskiej przeciwko mieszkańcom Darfuru. Obecnie liczą [Arabowie z Czadu] około miliona osób, a liczba ich stale rośnie. Oni są zasadniczo Arabami, ale brutalnymi i obojętnymi wobec zabijania dzieci, kobiet i każdego, kto wpadnie w ich ręce. Są oni muzułmanami, ale w rzeczywistości nie mają nic wspólnego z religią, a nawet potrafią zabijać dzieci w szkołach religijnych i dokonywać gwałtów na dziewczynkach. Darfur we współczesnym Sudanie od czasu odConseil Démocratique Révolutionnaire: Rada Demokratyczno-Rewolucyjna, założona w 1984 roku jako skrzydła intelektualnej opozycji w Chadzie, za: Chad: Government and Politics,http://countrystudies.us/chad/46.htm, [28.03.2015]. 38 M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 247. 37 �116 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... zyskania niepodległości Sudanu został skrzywdzony. Wszyscy jego władcy byli spoza Darfuru. Problemem jest to, że wojska rządowe są z Północy [tzn. znad Nilu] Sudanu. Protest ludności Darfuru narodził się z powodu problemu z systemem władzy. Przykładowo, Chalil Ibrahim został zabity przez rząd. Darfur było kiedyś państwem i nie akceptuje ucisku i wojny przeciwko sobie. Taki sposób traktowania Darfuru zraża ludzi, ale rząd nie dba o Darfur”39. Dodatkowo istniał jeszcze międzynarodowy kontekst tych wydarzeń. Zimna wojna, szczególnie w latach siedemdziesiątych, zaostrzała lokalne konflikty w Afryce, wpisując je w szersze tło polityki międzynarodowej, co z kolei przyczyniło się do porzucania dotychczasowych tradycyjnych środków, za pomocą których rozwiązywano w Sahelu konflikty między rolnikami a pasterzami. Istotną rolę w tym regionie odgrywał Muammar Kaddafi, który przyjął koncepcję autorstwa Gamala Abdela Nasera z Egiptu „trzech kręgów geopolitycznych: arabskiego, muzułmańskiego i afrykańskiego, które powinny się zjednoczyć”40. Zaczął wdrażać ten program, pierwszą unię proponując Egiptowi, a następnie Sudanowi i Czadowi. Domagał się też szybkiego wycofania obcych wojsk z regionu. W kilka miesięcy po dojściu do władzy zaczął też wspierać rebeliantów z ludu Tubu w Czadzie. Po objęciu władzy w USA przez Ronalda Reagana w 1981 roku, Czad znalazł się w centralnym punkcie „zimnej wojny”. Amerykanie zerwali z Libią stosunki dyplomatyczne, a CIA nazwała Kaddafiego: „najbardziej widocznym sponsorem i uczestnikiem w międzynarodowym terroryzmie”, a tym samym wrogiem Stanów Zjednoczonych. Reagan otwarcie wspierał wysiłki watażki Hissena Habre (wroga Libii) w dążeniu do przejęcia rządów w Czadzie. Amerykanie rozpoczęli Wywiad przeprowadzony przez autora pracy z Hassanem al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego, w Chartumie w 2011 roku. 40 Naser przedstawił je w swojej książce pt. Egypt’s liberation: The philosophy of the revolution. 39 �6. Wpływ uchodźców z Czadu na konflikt w Sudanie 117 tu budowę trójstronnego sojuszu z Egiptem i Sudanem. W sierpniu 1983 roku armia Sudanu dołączyła do ćwiczeń wojskowych „Bright Star”, odbywających się na zachodniej pustyni w Egipcie. Związek Sudanu i USA przekształcił się w tym czasie w bliski sojusz wojskowy i gospodarczy. Rozpoczął się wówczas regularny napływ broni amerykańskiej do Sudanu, w tym granatów M-40 i wyrzutni Stinger ziemia-powietrze. Najbardziej znaczącym wkładem ówczesnego prezydenta Sudanu Numajriego w ten sojusz było zapewnienie dostaw tej broni do Darfuru dla sił Hissena Habre. Dopóki ten watażka wykazywał zdolność do zarządzania Czadem, Stany Zjednoczone udzielały mu wsparcia, dzięki czemu niemal dekadę pozostawał przy władzy41. Obalony został przez dowódcę Zaghawa, Idrissa Deby42 i ostatecznie zbiegł do Senegalu. Dopiero jednak we wrześniu 2005 roku został oskarżony o tortury, zbrodnie przeciwko ludzkości i zbrodnie wojenne popełnione w latach 1982–1990, podczas pełnienia funkcji państwowych43. Tymczasem wojna domowa w Czadzie sprawiła, że trwał napływ Czadyjczyków do Darfuru, uciekinierów zarówno ekonomicznych, jak i politycznych, cywilnych i umundurowanych, osób zagrożonych M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 256. Idriss Deby, podobnie jak Habre doszedł do władzy w Czadzie dzięki interwencjom w Darfurze. Różnica polegała na tym, że Deby doszedł do porozumienia z reżimem w Chartumie, tak aby obie strony nie ingerowały wzajemnie w sprawy wewnętrzne. 43 Ofiary Habre najpierw próbowały szukać sprawiedliwości w sądach Senegalu, ten jednak orzekł, że Habre nie może być sądzony w Senegalu, zwracając się z tą sprawą do Belgii, która w latach 1993–2003 przyjęła uniwersalną jurysdykcję. Po czterech latach dochodzenia sąd belgijski wydał międzynarodowy nakaz aresztowania. Parlament Europejski zażądał od Senegalu, gdzie Habre przebywał na wygnaniu przez siedemnaście lat, o oddanie go pod sąd belgijski, ten jednak odmówił rozstrzygnięcia przedmiotowości wniosku o ekstradycję. Ogłosił, że zwróci się do Unii Afrykańskiej o wskazanie właściwego miejsca celem osądzenia Habre. Ostatecznie 2 lipca 2006 roku Unia Afrykańska wezwała Senegal do ścigania Hissena Haber, za: M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 266. 41 42 �118 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... represjami, jak i ludzi, którym groził głód. Już w 1973 roku, w wyniku wojny domowej w Czadzie i suszy, do Darfuru Zachodniego przybyło ponad 200 tys. tego typu „uchodźców”. Do 2004 roku ludność regionu w wyniku napływu uciekinierów z Czadu wzrosła do około 6,5 mln. Ocenia się, że co najmniej 10% ludności Czadu zamieszkało wówczas w Sudanie. Trudno oszacować prawdziwą liczbę, gdyż „uchodźcy” przybywali tu zarówno indywidualnie, jak i w grupach rodzinno-rodowych. Poszczególne jednostki mające krewnych po drugiej stronie granicy wtapiały się w społeczności darfurskie niezauważalnie. Przy braku silniejszej tożsamości narodowej (w sensie przynależności państwowej), nie było dla nich problemem przeniesienie lojalności z naczelników grup pochodzących z Czadu na liderów pokrewnych im plemion z Sudanu. Umożliwiło to także dołączanie do sił paramilitarnych, takich jak np. popularne Siły Obronne, co z kolei ułatwiło nabywanie obywatelstwa Sudanu. Dawało to możliwość władzom sudańskim szacowania liczby młodzieży przybyłej z Czadu, stanowiącej główne źródło rekrutów dla milicji plemiennych powstających w Farfurze44. Między bandami zbrojnych uchodźców a osiadłymi rolnikami stale dochodziło do konfliktów. Rolnicy Fur praktykując wypalanie pozostałości pól, zmuszali arabskich pasterzy do przenoszenia się na inne tereny, tym samym ograniczając ich dostęp do źródeł wody. Powstała milicja Fur, która nazwała się Federalną Armią Darfuru. W maju 1988 roku liczyła już ok. 6 tys. uzbrojonych milicjantów. Ich ośrodki szkoleniowe umieszczono w południowo-zachodnim Darfurze, najwięcej w zachodniej części Bahr al-Ghazal i na granicy z Republiką Środkowoafrykańską. W obronie przed rolnikami koczownicy utworzyli „Arabskie Zrzeszenie”, które stało się w DarM. I d r i s, Jumhuriat tushad... almadi walhadir walmustaqbal (Republika Czadu... przeszłość, teraźniejszość i przyszłość), http://www.alukah.net/world_muslims/0/63215/, [18.09.2015]. 44 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 119 furze bazą dla rozwoju nacjonalizmu arabskiego, nowej ideologii, która artykułowała potrzeby plemion arabskich i nawoływała do jedności w celu obrony wspólnych interesów oraz zastosowania nowych metod obronnych w walce z wrogiem. Ten ruch wśród plemion arabskich, wsparty ideologią, podkreślał migrację arabską w tym regionie i nawoływał do mobilizacji arabskich nomadów do uzyskania niezależności w Czadzie45. Darfur dla Czadu stał się w latach siedemdziesiątych tym, czym Demokratyczna Republika Konga dla Rwandy – miejscem schronienia opozycji, która otrzymywała również wsparcie logistyczne ze strony władz sudańskich. Bez względu na kierunek polityki amerykańskiej wobec Libii i jej polityki co do Czadu i Sudanu, każda ze stron starała się tworzyć zbrojne oddziały. Wewnętrzne konflikty w Czadzie istniejące od początku lat siedemdziesiątych, a także walki, które trwały w Sudanie Południowym przez ostatnie dwie dekady, spowodowały łatwy dostęp do różnego rodzaju broni. Problem z czasem pogłębiał się, kiedy zaczęło się wykorzystanie nowoczesnej broni przez różnego rodzaju bandy. Stało się to ogromnym problemem i wymagało stanowczości ze strony organów państwowych odpowiedzialnych za wyśledzenie sprawców i pociągnięcie ich do odpowiedzialności46. 7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych w Darfurze Konflikt w Darfurze rozwijał się etapami. Pierwsza jego faza w latach 1983–1987 to przede wszystkim starcia między plemionaM. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 260. P. D o o r n b o s, Some aspects of smuggling between Chad and Sudan, Development Studies and Research Centre, Faculty of Economic and Social Studies, Khartoum 1983, s. 19. 45 46 �120 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... mi Zaghawa i Arabami Almhiria, ogólnie rzecz biorąc pasterzami wielbłądów, zamieszkującymi północną część Darfuru, a osiadłymi rolnikami z grupy etnicznej Fur. W tej fazie konflikt był ściśle związany z suszą, która nawiedziła ten region, szczególnie na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. W tym okresie wielu koczowniczych pasterzy Zaghawa i Arabów opuściło obszary dotknięte posuchą i pustynnieniem, przybywając na tereny zamieszkane przez lud Fur. Rolnicy mieli jednak uzasadnione obawy, że pasterze zamierzają tym razem pozostać na dłużej, a być może nawet na stałe na ich ziemiach, dlatego postanowili pokazać im, że nie są mile widziani. Z kolei pasterze, obawiając się o byt swój i stad zwierząt będących ich jedynym majątkiem, weszli siłą na teren Dżabal Marra. Zanim doszło do walk, początkowo próbowano rozwiązać problem na drodze prawnej i politycznej. Władza lokalna w Darfurze w osobie gubernatora prowincji opowiedziała się jednak za rolnikami, nakazując natychmiastowe opuszczenie przez pasterzy okupowanych ziem Fur, nie znajdując dla pasterzy żadnej alternatywy. Tymczasem Zaghawa już wcześniej mocno cierpieli ze strony sił rządowych, które oskarżały ich o kradzież zwierząt i bezprawne zajęcie nie swoich terenów. Kilkakrotnie siły rządowe (policja i wojsko) dokonały podpaleń wiosek Zaghawa, mordując przy tym ich liderów plemiennych. Pasterze nie mieli w tej sytuacji wyboru, jak tylko zorganizować własną milicję i uzbroić się, aby móc stawić czoła represjom żołnierzy rządowych47. W następstwie tych wydarzeń sytuacja wymknęła się spod kontroli u wszystkich stron zaangażowanych w konflikt (Almhiria, Zaghawa, Fur oraz armia), w powszechnym użyciu znalazła się nowoczesna broń. Napływ broni do Darfuru spowodował jego całkowitą militaryzację. Kraj został zalany dostawami broni zarówno z Libii, jak i z Ameryki. W 1986 roku karabin szturmowy AK-47 47 M. S u l i m a n, Alharb fi Darfur: Tathir eunsur..., dz. cyt. �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 121 (kałasznikow) z akcesoriami był sprzedawany za mniej niż 40 USD. Stał się w Darfurze bronią wszechobecną. Mówiono: „Kałasznikow daje pieniądz, bez kałasznikowa jesteś nikim”. Wykorzystywano także karabiny G-3, a także RPG, materiały wybuchowe oraz ciężką artylerię i samoloty bombowe Antonow. Szacowano, że w 1990 roku w Darfurze było dostępne około pięćdziesięciu tysięcy sztuk nowej broni. Każda osoba w wieku powyżej 16 lat była zaopatrzona, co najmniej w pistolet, a nierzadko karabin AK-47. Wszystkie strony tego sporu miały dostęp do nowoczesnej broni, którą zakupywano najczęściej w Libii lub Czadzie. Wykorzystanie nowoczesnej broni powodowało zwiększenie się liczby ofiar i podsycało konflikt, tak że stał się on wyjątkowo dramatyczny. Od momentu zaangażowania się stron zewnętrznych, konflikt zaczął nabierać charakteru etnicznego: afrykańsko-arabskiego. Próby zrozumienia jego przyczyn są co prawda podejmowane, ale nie jest to zadanie łatwe. Konflikt związany z zarządzaniem deficytowymi dobrami przyrodniczo-gospodarczymi przekształcił się bowiem w konflikt typowo polityczny o podłożu etnicznym48. Druga faza konfliktu, obejmująca lata 1987–2003, przejawiała się w szeregu starć pomiędzy niearabskimi rolnikami mieszkającymi na obszarze Dżabal Marra a szeroką koalicją składającą się z niemal wszystkich plemion pasterskich pochodzenia arabskiego. Od tego czasu, pomimo wysiłków stron (władz wojskowych i cywilnych) konflikt ma charakter permanentny, czasowo ulegając tylko przygaszeniu lub ponownemu zaognieniu. Przybrał on formę etnicznej polaryzacji. Okazał się bardziej zjadliwy i brutalny niż w pierwszym etapie. W rezultacie walczące strony oraz niezależni obserwatorzy nie są już w stanie określić, jakie były Tamże, s. 4; zob. HSBA – The Human Security Baseline Assessment for Sudan and South Sudan, Darfur Peace Process & Chronology, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/facts-figures/sudan/darfur/ darfur-peace-process-chronology.html, /, [9.09.2015]. 48 �122 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... rzeczywiste jego przyczyny. Ta faza wojny w Darfurze ma jednak duże znaczenie dla wykrywania ekologicznych korzeni konfliktu. Zgromadzone dowody wskazują bowiem, że celem pasterzy była ziemia rolników i o nią toczył się spór. Jak wskazano w raporcie Organizacji Unii Afrykańskiej (African Union – AU)49 i Human Rights Watch – HRW w 1990 roku arabscy pasterze dawali zwykle jedno- lub dwudniowe terminy mieszkańcom wiosek Fur na natychmiastowe ich opuszczenie, nazywając tak zdobytą ziemię „terenami wyzwolonymi”50. W przeciwieństwie jednak do lokalnych starć w przeszłości z powodu deficytu wody i pastwisk, konflikty, które wybuchły po 1985 roku, wykazywały dążenie pasterzy do zajmowania ziemi w centralnej części Dżabal Marra. Podczas gdy poprzednie konflikty były spontaniczne, w przeciwieństwie do nich nowe charakteryzowały się planowanym z góry, niespotykanym dotąd okrucieństwem i stałością tych praktyk. Napływ pasterzy z biednych i suchych terenów północnych do centralnych rolniczych regionów zasiedlonych przez rolników Fur przyczynił się do zaognienia trwającego konfliktu. Była to rozpaczliwa próba przejęcia urodzajnych terenów przez tych, którzy ponieśli straty związane z posuchą i pustynnieniem. Do konfliktu tego doprowadziła konkurencja o kurczące się zasoby w regionie cierpiącym na Unia Afrykańska (UA) – Organizacja międzynarodowa o charakterze politycznym, wojskowym i gospodarczym, obejmująca swym zasięgiem wszystkie państwa afrykańskie (oprócz Maroka), powołana w miejsce Organizacji Jedności Afrykańskiej 9 lipca 2002 roku na szczycie w Durbanie. Jej siedzibą jest Addis Abeba (Etiopia). Za: J. R o n o w s k i, Komu i czemu służą armie prywatne we współczesnych konfliktach regionalnych?, w: Bezpieczeństwo narodowe i międzynarodowe w regionie Bliskiego Wschodu i Północnej Afryki (MENA) u progu XXI wieku, red. R. Bania, K. Zdulski, Łódź 2012, s. 111. 50 Tamże, s. 4; zob. S. H a r i r, Arab belt versus African belt: Ethnic-political conflict in Darfur and the regional cultural factors, w: Short-cut to decay: The case of the Sudan, eds. S. Harir, T. Tvedt, London 1993. 49 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 123 niedostatek terenów nadających się do uprawy i wypasu zwierząt. Konflikt ten może służyć jako wręcz model klasycznego konfliktu ekologicznego51. Należy pamiętać, że druga faza konfliktu, która rozpoczęła się w 1987 roku, z udziałem około 27 plemion arabskich w sojuszu „Arabskie Zrzeszenie” (o którym wspomniałem już wyżej), nie wywołała wojny wyłącznie przeciwko rolnikom z ludu Fur, ale w zasadzie przeciwko wszystkim rdzennym niearabskim grupom w tym regionie (wyjątek stanowili Zaghawa). Uzbrojone bojówki wojowników pasterskich plemion arabskich (dżandżawidów) stały się narzędziem agresji przeciwko rolnikom Fur, a następnie wszystkim innym grupom etnicznym w Darfurze afrykańskiego pochodzenia. W odpowiedzi na to Fur natychmiast organizowali własne jednostki zbrojne na potrzeby obrony, a niektóre z nich starały się stworzyć polityczne i wojskowe więzi z Ruchem i Armią Ludową Wyzwolenia Sudanu (SPLA), działającą w Sudanie Południowym. Nie było to trudne, gdyż SPLA od początku swej działalności próbował znaleźć wsparcie także w innych regionach Sudanu, poprzez rekrutację członków miejscowych plemion i ich uzbrojenie. Ówczesny przywódca tego ruchu John Garang silnie podkreślał ogólnonarodowy charakter organizacji, odcinając się od tendencji separatystycznych. Konflikt spowodował ogromne szkody w zasobach i ludności regionu. Szacuje się, że do czasu zwołania konferencji pokojowej w 1989 roku ponad 5 tysięcy osób z grupy etnicznej Fur i 400 z plemion arabskich zginęło w jej drugiej fazie. Liczba zaś osób, które zostały zmuszone do przesiedlenia się, sięgnęła dziesiątków tysięcy. Doliczono się też czterdziestu tysięcy spalonych domów i ok. 700 schronień wykonanych ze słomy, a setki osób zostało na stałe okaleczonych. Zginęło ponadto Tamże, s. 3; zob. S. H a r i r, Militarization of conflict, displacement and the legitimacy of the state: A case from Darfur Western Sudan, Bergen 1992. 51 �124 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... wiele zwierząt. Ogólnie wyrządzone szkody wyceniano na miliardy funtów sudańskich52. Pomimo jednak wysokiej liczby ofiar śmiertelnych i znacznych strat materialnych, problem wynikający z konfliktu nadal pozostawał poza zainteresowaniem władz i nie był w tym czasie zauważany na poziomie międzynarodowym. Przyczyniły się do tego dwa fakty: po pierwsze, powszechna wiara, że to, co się dzieje, jest nadal mało znaczącym sporem grup plemiennych na dalekich peryferiach. Po drugie, przeświadczenie, że wojna domowa na południu Sudanu, przez jej złożony charakter etniczny i religijny jest dużo bardziej istotna i pozostawia w cieniu inne konflikty w Sudanie, co powodowało bagatelizowanie konfliktu w Farfurze53. Powszechny brak zrozumienia natury konfliktu wraz z brakiem wzięcia pod uwagę wpływu czynników ekologicznych i środowiskowej degradacji w regionie, powodowały, że rząd utrzymywał politykę siły i wysyłał dodatkowe wojska do Darfuru, co miało doprowadzić ostatecznie do zakończenia konfliktu w regionie. W marcu 2002 roku Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (SPLA) rozpoczęła szkolenie 1500 młodych zwolenników z Darfuru, przygotowując w ten sposób grunt do wywołania rebelii. Istnieją wiarygodne doniesienia potwierdzające, że SPLA zapewniły rebeliantom w Darfurze także wsparcie w uzbrojeniu i logistyce. Przywódcy rebeliantów w Darfurze – którzy spotkali Johna Garanga w Erytrei54 – oświadczyli, że chcą „zmienić reżim w Chartumie”55. Tamże, s. 4; zob. S. H a r i r, Racism in Islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. 53 Tamże, s. 4; zob. B. H a r f f, Ethnic Conflict in World Politics, Boulder 2000, s. 102–150. 54 Erytrea od chwili uzyskania niepodległości popierała rebeliantów z Południa Sudanu (SPLA) i chętnie udzielała schronienia różnym dysydentom z tego kraju, wydając im paszporty w celu ułatwienia podróżowania. 55 Tamże, s. 76; por. J. P r e n d e r g a s t, C. T h o m a s - J e n s e n, Darfur, Crimes of War Project, http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/darfur/, [22.07.2015]. 52 �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 125 Konflikt jeszcze jednak nie przekształcił się w wojnę na dużą skalę. Dopiero kiedy 19 lipca 2002 roku uzbrojona grupa z ludu Fur, którzy sprzymierzyli się z Zaghawa, zajęła miasto Golo (stolicę prowincji Dżabal Marra w Darfurze Zachodnim), wtedy po raz pierwszy ogłoszono, że powstał darfurski ruch zbrojny. Rozpoczęto też akcję polityczną, między innymi poprzez rozprowadzanie politycznych ulotek w imieniu Armii Wyzwolenia Darfuru. Ustalono, że celem nowego ruchu jest wyzwolenie regionu spod kontroli Chartumu, któremu zarzucono pogorszenie usług na rzecz regionu i jego marginalizację. Podkreślić trzeba, że Darfur doświadczył głębokiego spolaryzowania politycznego w okresie rządów demokratycznych w Sudanie, kiedy to różne partie polityczne, zwłaszcza Umma i Unia Demokratyczna, wykorzystywały go dla swych partyjnych celów. Spolaryzowanie to miało charakter etniczny i polegało na wspieraniu jednej grupy kosztem innej, co zagroziło spójności struktury społecznej w tym regionie, wpłynęło na jej osłabienie i stworzyło klimat nieufności do siebie nawzajem wśród grup etnicznych56. Na początku 2003 roku dobrze przygotowane wojska rebeliantów, Ruch Wyzwolenia Sudanu z Ruchem Sprawiedliwości i Równości, zaatakowały garnizon wojsk rządowych w Al-Fashir, stolicy Darfuru, rozpoczynając tym samym trzecią, najbardziej krwawą i najbardziej znaną fazę konfliktu, trwającą do podpisania porozumienia pokojowego między rządem w Chartumie a partyzantką z Południa SPLA w Nairobi w styczniu 2005 roku i zawarcia drugiego zawieszenia broni w Abudży (5 maja 2006 roku)57. Atak 56 Tamże, s. 79–88; zob. International Crisis Group, Sudan and South Sudan’s Merging Conflicts, Brussels, Belgium, Africa Report N°223, 2015, http://www. crisisgroup.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/south%20sudan/223-sudan-and-south-sudan-s-merging-conflicts.pdf, [29.07.2015]. 57 Załącznik nr 4, Kopie oryginalnych podpisów porozumienia pokojowego w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006, znanego jako umowa z Abudży – Darfur Peace Agreement Abuja – May 2006. �126 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... ten był niespodziewany dla rządu i przewagę zyskały w nim siły rebelianckie. Do końca 2003 roku siły rebelianckie zdobyły kilka wsi i miasteczek, sięgając swymi wpływami aż do Południowego Kordofanu58. Działanie tych dwóch grup było reakcją na przymusowe przesiedlenia setek tysięcy ludzi pochodzenia afrykańskiego, głównie z pleminia Fur, Zaghawa i Masalit. Rząd zareagował na tę sytuację naciskiem na szkolenia i włączeniem do działania oddziałów dżandżawidów. Wysłał też dużą liczbę dodatkowych żołnierzy i sprzętu wojskowego, co doprowadziło do tego, że strona rządowa zaczęła zyskiwać przewagę59. Schemat działań militarnych był za każdym razem podobny. Najpierw lotnictwo rządowe za pomocą samolotów Antonow bombardowało bez ostrzeżenia strefy gęsto zaludnione, jak np. targi, tereny wokół studni, gęsto zabudowane wsie i miejsca koncentracji osób przesiedlonych, a następnie do akcji wkraczały milicje dżandżawidów lub inne naziemne formacje wojskowe. Ataki te charakteryzowały się ogromnym okrucieństwem nie tylko wobec mężczyzn, ale też kobiet i dzieci. Rozpowszechnione były masowe gwałty, które stały się elementem taktyki sił rządowych zmierzających do upokorzenia osób przesiedlonych i powstrzymania ich przed oddalaniem się od obozów dla uchodźców60. Armia kontynuowała ataki, mimo że 8 kwietnia 2004 roku rząd podpisał w Ndżamenie pierwsze porozumienie z rebeliantami z Ruchu Sprawiedliwości i Równości i z Ruchu Wyzwolenia Sudanu o zawieszeniu broni. W lipcu 2004 roku Unia Afrykańska podjęła 58 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 38. 59 M. S u l i m a n, Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah, dz. cyt., s. 4; zob. A. A l b a t a h a n i, Azmat al..., dz. cyt., s. 3. 60 A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 39. �7. Fazy konfliktu i powstanie ugrupowań zbrojnych... 127 decyzję o utworzeniu misji obserwacyjnej w Sudanie (Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie, African Mission in Sudan, AMIS)61 w celu monitorowania zawartego w Ndżamenie porozumienia. Do Sudanu wysłała jednak tylko kilkuset żołnierzy (z Rwandy i Nigerii). Kontyngent tych sił został później zwiększony do 3300 żołnierzy, ale bez możliwości jakiegokolwiek interweniowania, a zatem ich wpływ na załagodzenie konfliktu, zdaniem różnych obserwatorów, był żaden. Dnia 30 lipca 2004 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję (nr 1556)62, grożąc Sudanowi dalszymi sankcjami (dyplomatycznymi i gospodarczymi) w przypadku nierozbrojenia milicji dżandżawidów i zobowiązywała sekretarza generalnego ONZ do zbadania skali naruszeń. Próby wywierania nacisku na Sudan okazywały się jednak nieskuteczne, gdyż przeciwstawiały im się Chiny. Do połowy 2005 roku skutkiem konfliktu było wysiedlenie ponad miliona Darfurczyków, z czego 130 tys. stało się uchodźcami w świetle prawa międzynarodowego, przekraczając granicę z Czadem. Dnia 9 listopada 2004 roku w Abudży podpisano kolejny protokół o zawieszeniu broni, ale niestety już dwa tygodnie później 61 Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie (AMIS); misja humanitarno-wojskowa obejmująca obszarem terytorium prowincji Darfur. W latach 2005–2007 wspierana była m.in. przez misję cywilno-wojskową Unii Europejskiej. Mimo zwiększenia liczebności żołnierzy ze 150 do ok. 7 tys., nie była ona w stanie wypełnić swego zadania, którym było monitorowanie podpisanego w kwietniu 2004 r. zawieszenia broni. Zakończona z dniem 31 grudnia 2007, kiedy jej działalność przejęła UNAMID – hybrydowa operacja Organizacji Narodów Zjednoczonych i Unii Afrykańskiej (UN / African Union Mission in Darfur). Zob. „Wspólne działanie Rady 2005/557/WPZiB z dnia 18 lipca 2005 r. w sprawie cywilno-wojskowego działania Unii Europejskiej wspierającego misję Unii Afrykańskiej w regionie Darfur w Sudanie”, Dz.U. L 188, 20.07.2005.). Więcej: A. E k e n g a r d, The African Union Mission in Sudan-AMIS:Experiences and Lessons Learned, Stockholm 2006, s. 17–20. 62 Załącznik nr 5: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556z dnia 30 lipca 2004 r. �128 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... doszło do kolejnej eskalacji konfliktu. Dopiero 5 maja 2006 roku, po długich negocjacjach, nastąpił przełom, jakim było podpisanie porozumienia zakładające rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie rebeliantów do armii sudańskiej63. Od tego momentu można mówić o czwartej, mniej nagłośnionej i zasadniczo wewnętrznej fazie konfliktu, trwającej aż do rewolucji w Libii i porozumienia pokojowego w Doha z 14 lipca 2011 roku. 8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały W obliczu arabskiej siły, która została wsparta przez władze w Chartumie w czasie rządów Sadiqa al-Mahdiego, Fur podjęli próbę ożywienia ruchu „Sony”. Organizacja ta została założona jako tajna w 1965 roku. Skupiała wszystkich intelektualistów darfurskich w Chartumie, jednakże tym razem przedstawiciele Fur nie zdołali wskrzesić organizacji ze względu na brak doświadczenia wojskowego i nacisk ze strony plemion arabskich oraz rządu64. 8.1. Ruch Dawida Bolada Dawid Bolad był jednym z liderów Islamskiego Frontu Narodowego, którego założycielem i przywódcą był szejk Hassan al-Turabi. Przewodniczył również Unii Studentów Uniwersytetu w Chartumie, był pierwszym studentem z zachodniego Sudanu, który przewodniczył tej Unii w jej długiej historii. Warto wskazać, że Unia Studentów Uniwersytetu w Chartumie w tym czasie była nie tylko ciałem związkowym reprezentującym interesy studentów, ale też rozwijała się w kierunku politycznym, A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 40. 64 N. B a r s z a m, Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008, s. 21. 63 �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 129 biorąc udział we wszystkich konfrontacjach występujących na szczeblu krajowym65. Następnie na początku lat dziewięćdziesiątych Dawid Bolad, z powodu zmiany stanowiska przywódców Islamskiego Frontu Narodowego w plemiennym konflikcie między plemionami Fur i niektórymi grupami arabskimi, wstąpił do Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (SPLA), kierowanego przez Johna Garanga. Poprowadził w listopadzie 1991 roku grupę ochotników walczących o objęcie kontrolą obszaru Dżabal Marra. Rząd użył wówczas milicji w celu stłumienia buntu, w zamian próbując zaspokoić ich oczekiwania poprzez nadanie im ziemi. Dawid Bolad został aresztowany i stracony przez pluton egzekucyjny. Po zabiciu Bolada przedstawiciele Fur rozpoczęli działania ukierunkowane na powołanie własnej organizacji wojskowej. Nawiązano też kontakty z Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu pod przewodnictwem Johna Garanga oraz z ich przywódcami politycznymi za granicą. Dla wielu ludzi w Darfurze było oczywiste, że iskrą tego najnowszego sporu, rozpoczętego w 1986 roku, były czynniki polityczne odgrywające ważną rolę w zaognianiu tych konfliktów, które pierwotnie były w zasadzie jedynie walką o pastwiska i wodę. Na przebieg konfliktu ogromny wpływ miał rząd centralny, podejmując decyzję zniszczenia dawnego podziału administracyjnego i wprowadzając w życie nowy układ regionalny oraz powołując nowe władze wywodzące się z plemion pasterskich, w dodatku pochodzących z Czadu, na ziemiach rolników. W wyniku tych decyzji konflikt zbrojny wybuchł między rdzennie afrykańską grupą etniczną Masalit a niektórymi plemionami arabskimi. Na terenie Dar Masalit doszło bowiem również do spalenia i zniszczenia wielu wsi oraz przepędzenia z nich tysięcy mieszkańców66. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 79–88; zob. O. A l t y i b, Aljudhur alttarikhiat limushkilat Darfur (Historyczne korzenie problemu Darfurze), http://news.bbc.co.uk/hi/arabic/ middle_east_news/newsid_3601000/3601730.stm, [12.02.2015]. 65 66 �130 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... 8.2. Ruch Wyzwolenia Darfuru Bitwa o miasto Golo, stoczona 7 września 2002 roku, o której wspomniałem wyżej, uważana jest za pierwszy zapłon i prawdziwy początek akcji zbrojnej w Darfurze, który spowodował rozpoczęcie działalności Ruchu Wyzwolenia Darfuru. Jego nazwę zmieniono później na Ruch Wyzwolenia Sudanu. Wielu ludzi wierzyło, a jest to przekonanie poparte wieloma faktami, iż Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Army, SPLA)67 kierowana przez Johna Garanga, była prawowitym „ojcem” Ruchu Wyzwolenia Sudanu w Darfurze. Istnieje też przekonanie, że ruch, który rozpoczął Bolad w 1999 roku w Bahr el-Ghazal i wokół Dżabal Marra, był zarządzany i wspierany przez SPLA z Południowego Sudanu, a nawet że tak naprawdę jest to tylko SPLA w Darfurze. Faktem jest, że założyciel SLM Abdel Wahed Mohamed Nur spotkał się w Erytrei z byłym przywódcą Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu Johnem Garangiem, po czym towarzyszył mu w Kenii, Ugandzie i w Sudanie Południowym. Natomiast na początku 2003 roku wraz z rozpoczęciem regularnych działań wojennych w Darfurze, SPLA wysłał przodujących dowódców wojskowych do Dżabal Marra w celu przeprowadzenia szkolenia rekrutów do SLM. Wysyłano też jednostki z Darfuru na szkolenia na Południe i dopiero po jego przejściu odsyłano je z powrotem do Dżabal Marra w celu wzmocnienia sił Ruchu Wyzwolenia Sudanu68. Liczba bojowników Ruchu Wyzwolenia Sudanu w okresie jego świetności sięgała ponad pięć tysięcy ludzi rozmieszczonych w ca67 Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu (ang. Sudan People’s Liberation Army, SPLA) – sudański ruch partyzancki działający na południu kraju, posiadający reprezentację polityczną (Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu). Za: M a w u t A c h i e c q u e M a c h G u a r a k, Integration and Fragmentation of the Sudan: An African Renaissance, Bloomington 2011, s. 252–253 68 Tamże, s. 23–25; zob. Sudan Liberation Movement (SLM), GlobalSecurity.org, http://www.globalsecurity.org/military/world/para/darfur.htm, [18.03.2014]. �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 131 łym Darfurze, z wyjątkiem jego głównych miast. W jego składzie znajdowali się członkowie ludów Fur, Masalit, Zaghawa, Alberti, Almidob i niektórych innych plemion arabskich. Mimo zróżnicowania plemiennego i etnicznego, oddziały SLM dowodzone przez Abdela Waheda Mohameda Nura i Mani Arko Minawi, jej sekretarza generalnego, były w stanie utrzymać spójność i jedność przez ponad trzy lata, aż do rozłamu w końcu 2005 roku. Doszło do niego na Konferencji Haskanita, odbywające się w dniach od 28 października do 5 listopada 2005 roku, kiedy to odsunięto dotychczasowego lidera, a jego zastępca Mani Arko Minawi przejął władzę. Abdel Wahed Nur i jego zwolennicy nie uznali jednak ważności Konferencji Haskanita i wynikających z niej ustaleń i decyzji. Uznali ją za nieudaną próbę obejścia prawa i nadal działali jak dotychczas. Konferencja Haskanita, pomimo że została zbojkotowana przez kierownika ruchu Abdela Waheda Nura i jego zwolenników, prowadziła jednak swoje prace pod kontrolą i przy obecności przedstawicieli organizacji międzynarodowych i regionalnych. Było to jednak równoznaczne z rozłamem SLM na dwa skrzydła: pierwsze – prowadzone przez Abdela Waheda Nura, założyciela tej organizacji oraz drugie – kierowane przez Mani Arko Minawi, jej byłego sekretarza generalnego, który 5 maja 2006 roku podpisał odrębną umowę pokojową z rządem Sudanu, zwaną umową z Abudży, dzięki czemu został powołany na stanowisko starszego asystenta sudańskiego prezydenta Omara al-Baszira69. Ruch Wyzwolenia Sudanu Abdela Waheda Nura i Ruch Sprawiedliwości i Równości odrzucili umowę z Abudży. Dodać trzeba, że odrzucili ją także uchodźcy i przesiedleńcy z powodu braku odpowiednich zabezpieczeń dla zapewnienia im bezpiecznego powrotu Tamże, s. 25–27; Harakat tahrir alssudan (Ruch Wyzwolenia Sudanu) http:// www.aljazeera.net/specialfiles/pages/d31b66a5-6408-4e34-b1df-5c61a560251b, [18.03.2014]. 69 �132 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... do ich wiosek pochodzenia, z których zostali przesiedleni przez bojówki dżandżawidów, wspierane przez rząd. Ruch nie zdołał jednak utrzymać już jedności, szybko doszło do kolejnych podziałów w szeregach Ruchu Wyzwolenia Sudanu, a liczba powstałych frakcji po dawnym SLM sięgnęła kilkunastu. Najważniejsze z nich to70: – Ruch Wyzwolenia Sudanu pod przywództwem Abdela Waheda Mohameda Nura; – Ruch Wyzwolenia Sudanu pod przywództwem Mani Arko Minawi; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa Wolnej Woli; – Ruch Wyzwolenia Sudanu przywództwo Unity; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa 19, prowadzona przez Khamisa Abdallaha; – Ruch Wyzwolenia Sudanu, Field Command; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Grupa Ahmeda Abdul Szafih; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Jednostka Dżuby; – Ruch Wyzwolenia Sudanu Generalna Linia; – Ruch Wyzwolenia Sudanu, prowadzony przez Abu al-Qasima Imama; – Ludowy Front Sprawiedliwości i Rozwoju; – Armia Wyzwolenia Sudanu dla demokracji Aliego Karpiengo. 8.3. Ruch Sprawiedliwości i Równości Pierwsza iskra akcji zbrojnej prowadzonej przez Ruch Sprawiedliwości i Równości kierowany przez Khalila Ibrahima Mohammeda71, zapaliła się w marcu 2003 roku, czyli po roku od 70 Tamże, s. 26; zob. O. I s m a i l, M. F i c k, Darfur Rebels, Enough Project, Washington, DC, 2009, http://www.enoughproject.org/publications/darfur-rebels-101, [18.02.2016]. 71 Khalil Ibrahim Mohammed; lekarz, polityk sprawujący wcześniej szereg stanowisk w rządach regionalnych (był ministrem spraw społecznych w prowincji Błękitny Nil w 1997 r., potem ministrem zdrowia i edukacji w prowincji Darfur �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 133 rozpoczęcia działalności Ruchu Wyzwolenia Sudanu w terenie. W przeciwieństwie do SLM, Ruch Sprawiedliwości i Równości zrzeszał również członków z plemion arabskich, w tym z plemienia Mesiriya, co dawało nadzieję na większą spójność ideologiczną tej formacji. Ruch Sprawiedliwości i Równości był też organizacją bardziej zdyscyplinowaną i lepiej zorganizowaną. Złożyły się na to następujące przyczyny72. 1. Większa jednorodność jego oddziałów pod względem etnicznym, gdyż od początku 2006 roku składał się przede wszystkim z członków plemienia Zaghawa. 2. Ruch posiadał znaczne, choć niejawne źródła wsparcia finansowego. Sytuacja ta różniła go od rewolucyjnego ruchu opozycji regionalnej, zwłaszcza pod względem wydawania dużych kwot pieniędzy na pokazy wierności i konferencje, a także płacenie dużych kwot korespondentom niektórych medialnych stacji arabskich dla promowania haseł Ruchu. Inne ruchy zbrojne w Darfurze nie miały takich możliwości. 3. Polityczne i organizacyjne doświadczenie przywódców Ruchu było znacznie większe. Wielu z nich zdobyło doświadczenie w szkole Islamskiego Frontu Narodowego, kierowanego przez szejka Hassana al-Turabiego. Byli poza tym wspierani przez niejawnych doradców działających nieoficjalnie za kulisami. Powszechnie uważa się jednak, że istnieje związek i powiązanie pomiędzy Ruchem Sprawiedliwości i Równości a rządową Partią Kongresową oraz szejkiem Hassanem al-Turabim. Niektórzy interw połowie lat dziewięćdziesiątych, doradcą gubernatora Południowego Sudanu w Dżubie w 1998 r.). 72 Zob. Justice and Equality Movement (JEM), Human Security Baseline Assessment (HSBA) for Sudan and South Sudan, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-JEM.pdf, [18.02.2015]. �134 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... pretatorzy polityczni idą tu znacznie dalej z zarzutami, opisując Ruch jako niemal skrzydło wojskowe Kongresu. W każdym razie zarzuty wobec Ruchu Sprawiedliwości i Równości opierają się na wielu faktach, z których najważniejsze to73: 1. Większość przywódców Ruchu Sprawiedliwości i Równości, jeśli nie wszyscy, byli wcześniej prominentnymi członkami Islamskiego Frontu Narodowego, kiedy był jeszcze zjednoczony pod wodzą al-Turabiego, a niektórzy z nich byli nawet przywódcami i założycielami tej organizacji, należąc do najbardziej fanatycznych i radykalnych obrońców Rządu Ocalenia Narodowego i jego przywódców. Dopiero po podziale Islamskiego Frontu Narodowego w 1999 roku część jego przywódców stanęła po stronie Kongresu Ludowego. 2. Ruch Sprawiedliwości i Równości miał ogromny potencjał finansowy i posiadał bogate źródła finansowania, o których pochodzeniu nikt nie wiedział oprócz garstki przywódców stojących na jego czele. Mimo sprzyjających warunków działania, Ruch Sprawiedliwości i Równości również doświadczył wewnętrznych podziałów. Najważniejsze skrzydła wywodzące się z niego to74: 1. Ruch Sprawiedliwości i Równości – Skrzydło Khalila Ibrahima Mohammeda; 2. Ruch Sprawiedliwości i Równości, wspólne przywództwo; 3. Narodowy Ruch na rzecz Reform i Rozwoju, przywództwo Idrissa Azraga; 4. Ruch Sprawiedliwości i Równości, przywództwo polowe (Harba); 5. Ruch Sprawiedliwości i Równości Skrzydło Pokoju (Abu Risha); Tamże, s. 28; zob. Harakat aleadl walmusawa (Harakat Ruch Sprawiedliwości i Równości) http://goo.gl/Zo1TcS, [18.03.2014]. 74 Tamże, s. 30; zob. The Sudanese press after separation. Contested identities of journalism, Berlin 2012, s. 42–43. 73 �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 135 6. Ruch Rewolucyjnych Sił na rzecz Demokracji i Praw (Hisham Noreen i Khamis Sharon). 8.4. Kim są dżandżawidzi? Milicja dżandżawidów stała się widocznym elementem na społecznej i wojskowej mapie Darfuru. Oskarżana była przez rebeliantów ze zgromadzeń takich jak Ruch Wyzwolenia Sudanu oraz Ruch Sprawiedliwości i Równości, że jest wojskowym ramieniem władzy centralnej w Darfurze. Rząd z Chartumu zaprzeczał tym zarzutom i utrzymywał, iż jest to grupa zbrojna działająca niezależnie i nie podlegająca żadnej jednostce państwowej. Po wybuchu konfliktu w Darfurze na wielką skalę, to właśnie o tej organizacji mówiło się najwięcej w mediach zainteresowanych rozwojem sytuacji w Sudanie75. Nie ma zgodności co do wyjaśnienia pochodzenia samego słowa dżandżawid. Najczęściej przyjmuje się, że pochodzi od określenia „demona, czyli dżina na koniu” (koń po arab. dżawad), które w lokalnej wymowie Darfurczyków przybiera formę dżandżawid. Są jednak i tacy, którzy twierdzą, że pochodzi ono od połączenia aż trzech słów, a mianowicie: „dżin”, „koń” i „G3”(znana broń rozpowszechniona w Sudanie). Słowo to wiązane też było z nazwiskiem jednego z arabskich rozbójników z Darfuru – Hamidem Dżandżoat. Kierowana przez niego banda zasłynęła atakami na afrykańskie wioski w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, siejąc przerażenie i grozę wśród ich mieszkańców. Znaczenie ma jednak nie tyle pochodzenie tego słowa, co faktyczne pochodzenie tych oddziałów i rola, jaką odegrali w Darfurze76. O. Ta y e b, Historyczne korzenie problemu Darfuru, BBC, Bliski Wschód, 2004 r. 76 Zob. A. H a g g a r, The Origins and Organisation of the Janjaweed in Darfur, w: A. d e Wa a l, War in Darfur and the Search for Peace, dz. cyt., s. 113–114. 75 �136 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... Dżandżawidzi wywodzą się z arabskich plemion pasterskich, o których pisałem wyżej, dotkniętych w większym lub mniejszym stopniu przez suszę w Sahelu. Na początku było to tylko pejoratywne określenie odnoszące się do biednych włóczęgów z koczowniczych plemion. Życie koczownicze było trudne, a susze stanowiły dodatkowe utrudnienie, co skłaniało te grupy do popełniania przestępstw. Przyłączały się do nich grupy młodych ludzi pozbawionych własnych pastwisk i stad oraz zwykli bandyci (wielu zwolnionych z więzienia). Nie było w tym czasie doniesień o dżandżawidach uzbrojonych i szkolonych przez rząd. Pochodzili oni zarówno z plemion darfurskich, jak i z Czadu. W czasie wojny domowej przybyli w znacznej liczbie do Sudanu, ale zamiast wegetować w obozach dla uchodźców zajęli się rozbojem. Słowa dżandżawid w tych latach nie wiązano z nikim więcej jak tylko z pospolitymi, choć wyjątkowo niebezpiecznymi przestępcami. Później osiadłe grupy zaczęły używać określenia dżandżawid także w stosunku do koczowniczej milicji, zwanej również „jeźdźcami”, gdyż do poruszania się wykorzystywali konie i wielbłądy. Stali się oni symbolem kryzysu gospodarczego, w tym przede wszystkim koczownictwa na całym terenie Sahelu i podobnie jak nastoletni żołnierze w innych krajach afrykańskich, takich jak Sierra Leone, Liberia, Uganda, czy wschodnia część Demokratycznej Republiki Konga, byli źródłem rekrutów do różnych grup milicyjnych. W 1987 roku dżandżawidzi weszli jednak także do szerokiej koalicji obejmującej wszystkie plemiona pochodzenia arabskiego. Po raz pierwszy zebrały się one pod jednym sztandarem. Powstało wówczas, jak już wspomniałem, „Arabskie Zrzeszenie”, obejmujące łącznie 27 plemion, które miało na celu zmniejszenie wpływów plemion rolniczych pochodzących znad Nilu, uznawanych za Arabów, ale mających tak naprawdę korzenie nubijskie, takie jak Dża’alin, Szajgija czy Danagla, których przedstawiciele od �8. Darfurskie ruchy zbrojne, ich ideologia i podziały 137 początku niepodległości Sudanu mieli największy udział w sprawowaniu władzy w Sudanie. Ten front został poszerzony i objął plemiona pochodzenia arabskiego także w regionie Kordofanu, po czym przyjął nową nazwę al-Kurejsz. Nawiązano w ten sposób do ideologii arabizmu, według której tylko Arabowie z pasterskich plemion hodowców wielbłądów są prawdziwymi Arabami, wywodzącymi się z plemienia al-Kurejsz z Mekki, z którego pochodził sam Prorok. Stąd tylko oni są „prawdziwymi muzułmanami” i to oni są naznaczeni, aby rządzić arabskimi ziemiami od Nilu aż po Jezioro Czad. W latach osiemdziesiątych oskarżono ówczesny rząd Sadiqa al-Mahdiego, tak jak później rząd al-Baszira, o sponsorowanie tej organizacji, podczas gdy oskarżony Ruch na Rzecz Wyzwolenia Sudanu pod wodzą Johna Garanga zamierzał uzbroić plemię Fur w Darfurze, aby mogło stanąć do konfrontacji z rządem w Chartumie. W tym kontekście pojawiają się oskarżenia, że milicje dżandżawidów nie są już tylko bandami kryminalistów bez politycznego znaczenia, ale militarnym ramieniem plemion arabskich w Darfurze frontu al-Kurejsz. Niektórzy obserwatorzy łączą też powstanie dżandżawidów z bojówkami obecnego prezydenta Czadu Idrissa Debby, w milicji dżandżawidów pojawili się bowiem przedstawiciele Zaghawa zamieszkujący wschodni Czad77. Z tego co wiadomo, milicja dżandżawidów jest podzielona na dwie części. Północna część obejmuje Darfur, jest mniejsza liczebnie i składa się z kilku bojówek arabskich plemion. Niektóre źródła wspominają, że dżandżawidzi na północy są odpowiedzialni za zniszczenie miasta Kutum na przełomie lipca i sierpnia 2003 roku. Druga, większa część tych milicji jest na południu, a jej członkami są Tamże, s. 54; Pro. B. K o e r n e r, Who Are the Janjaweed? A guide to the Sudanese militiamen, http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/07/who_are_the_janjaweed.html, [19.03.2014]. 77 �138 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... przedstawiciele plemion arabskich znanych jako Baggara (hodowcy krów). Milicję tę oskarża się, że uczestniczyła obok armii sudańskiej w kampanii przeciwko Ruchowi Dawida Bolada i doprowadziła do buntu w 1991 roku we współpracy z Johnem Garangiem, liderem SPLA i separatystyczną NIF, kierowaną przez Hassana al-Turabiego. Rada Bezpieczeństwa ONZ, w rezolucji w sprawie Darfuru z początku sierpnia 2004 roku, zażądała od sudańskiego rządu rozbrojenia milicji dżandżawidów i wytropienia osób zaangażowanych w dokonywanie zabójstw, grabieży i gwałtów. W tym kontekście pojawiło się w mediach nazwisko szejka Musy Hilala z klanu Umm Dżalul z koczowniczego plemienia arabskiego Rizeigat w Darfurze Północnym, jako przywódcy dżandżawidów. Pisano, że Musa Hilal78 we współpracy z rządem w Chartumie dokonał najazdu na Czad, gdzie wcielono do oddziałów dżandżawidów dwadzieścia tysięcy Czadyjczyków, w zamian oferując im inwentarz konny, broń i obietnicę nieograniczonej grabieży. Według relacji rebeliantów, był on wymieniony w wykazie sprawców czystek etnicznych, których sprawcami byli dżandżawidzi. Stany Zjednoczone przyjęły nawet rezolucję oskarżającą szejka Musę Hilala jako jednego z wiodących przywódców dżandżawidów, czemu sam Musa Hilal zawsze zaprzeczał79. Musa Hilal jest głównym liderem i twórcą milicji Dżandzawid. On jest chyba najważniejszą osobą w stworzenia Dżandżawid i jest dumny ze swojej roli „agenta rządowego”. Hilal twierdził że, on tylko walczy z siłami rebeliantów w Darfurze, ale faktycznie został zauważony na wielu nalotów i ataków Janjaweed. Jego idea dżihadu jest ukryta za maską prostego „agenta rządowego”. Jego prawdziwe intencje, jednak zostały już ujawnione w dyrektywie z 2004 roku wysłanej do służb wywiadowczych i bezpieczeństwa wojskowego „Zmiany demograficzne w Darfurze i opróżnianie go z plemion afrykańskich”. Za: J. F l i n t, A. d e Wa a l, Darfur: A Short History of a Long War, London 2005. 79 Tamże, s. 89–90; zob. S. S a l i m, Janjaweed (Dżandżawid), http://www. aljazeera.net/specialfiles/pages/9FD23AF4-0E79-4725-8F7E-851B26EBD2AF, [18.03.2014]. 78 �9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu 139 9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu Jednym z głównych politycznych celów rebeliantów w Darfurze było przeciwstawienie się marginalizacji politycznej. Pomimo wysiłków politycznych dokonywanych przez rząd centralny w Chartumie, rzeczywiście przyczyną tej sytuacji, zgodnie ze słowami Khalila Ibrahima80, jest historyczna niesprawiedliwość wobec większości ludności Sudanu. Oskarżenie to jest sprecyzowane bardzo wyraźnie w oświadczeniu wydanym przez darfurskich rebeliantów. Ich sojusz w tej części Sudanu, w tym Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu Południowego, został określony mianem: „zmarginalizowani przeciwko władzy centrum”81. Rebelianci w Darfurze skarżyli się zawsze na dyskryminację wobec nich praktykowaną przez rząd z powodów ich rdzennie afrykańskiej kultury i zajęć przez nich wykonywanych. Trzeba podkreślić, że elity polityczne w postkolonialnym Sudanie składają się tylko i wyłącznie z ludzi znad Nilu, wywodzących się z centrum i północy kraju. Natomiast mieszkańcy zachodniego Sudanu, a w szczególności z Darfuru, nie obejmowali władzy w Sudanie od czasów upadku powstania mahdystów, czyli od przeszło stu lat. Mimo powołania urzędników państwowych z Darfuru, którzy objęli wysokie stanowiska, ich działalność ograniczała się do stolicy i opierała się na współpracy z politykami z centrum, a nie dotyczyła kwestii Darfuru. Sytuacja ta wiele wyjaśnia, jeśli chodzi o powody działalności rebelianckiej w Darfurze. Początkowo celem rebeliantów było odparcie ataków, 80 Zamordowany przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, przez rok także członek rządzącej Partii Kongresu Narodowego i minister w Rządzie Ocalenia Narodowego. 81 Z. A l b o u h t r i, Musklat Farfur aljuzur altarikhia – al-abaad aligtimayia – al-tatawrat al-siysia (Problem Darfuru, historyczne korzenie, społeczne wymiary rozwoju sytuacji politycznej), Kair 2006, s. 89. �140 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... następnie oczekiwali wydalenia plemion arabskich koczowników z regionu i obarczenia rządu odpowiedzialnością za słaby rozwój tej prowincji, aby wreszcie zażądać niepodległości i powrotu do silnej władzy i przyznania kilku kluczowych ministerstw przedstawicielom tego regionu82. Odmienne wymagania towarzyszą również intelektualnym ruchom politycznym rebeliantów Darfuru. Pojawiały się poprzez sprzeczne oświadczenia zarówno Ruchu Sprawiedliwości i Równości, który dokonał operacji wojskowych przeciwko państwu w Darfurze, jak i Ruchu Wyzwolenia Darfuru, który zmienił nazwę na Ruch Wyzwolenia Sudanu. Można tu argumentować, że ta rozbieżność potrzeb i oświadczeń wynika z powodu braku programu politycznego, a to oznacza, że problemem jest nie tylko chęć osiągnięcia pewnych wewnętrznych, ale i zewnętrznych celów, związanych z niezależnością i samodzielnością prowincji, podobnie jak w przypadku Sudanu Południowego83. Operacja „długie ramię” W październiku 2007 roku odbyła się konferencja IV Powszechny Zjazd Ruchu Sprawiedliwości i Równości, na którym podjęte ostały istotne decyzje. Tłumy skandowały hasła wzywające do tego, aby siły JEM wyprowadziły wrogów z Chartumu, i spowodowały zaniechanie popełniania zbrodni ludobójstwa i prowadzenia wyniszczających walk. Uczestnicy konferencji zjechali się z teren Sudanu oraz zagranicy, kobiety i mężczyźni. Ze względu na liczne powody i okoliczności decyzja o powołaniu operacji wojskowej została zlecona sudańskiemu ruchowi równości i sprawiedliwości, zwanej operacją długiego ramienia ze względu na zasięg 1200 km. Tamże, s. 89–90. H. A b d u l A z i z, R. M a ’ i n, http://ssnp.net/content/view/574/141/, [9.05.2012]. 82 83 �9. Postawy, cele i motywy działania stron konfliktu 141 Operacja wojskowa rozpoczęła się na terenie Sahary, miejsca pozbawionego drzew i bunkrów84. Głównym celem Ruchu Sprawiedliwości i Równości jest sprostanie aspiracjom ludności zmarginalizowanej z terenu Sudanu w kwestii podziału władzy i dzielenia się bogactwem ziemi Hawakeer. JEM reprezentuje również prawa i interesy ludności przesiedlonej, uchodźców i osób przeniesionych na teren diaspor. Głównym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa w regionie, ograniczenie zaistniałego chaosu i zaprzestanie dręczenia narodu ze strony reżimu. Założeniem Ruchu Równości i Sprawiedliwości jest osięgnięcie gwarancji, że w kolejnym innym regionie ludność nie chwyci za broń, by domagać się słusznych sobie praw85. Sudański Ruch Równości i Sprawiedliwości Ruchu Sprawiedliwości i Równości jest krajowym programem myśli politycznej. Uważa, że przyczyną kryzysu w Darfurze jest szerzenie się konfliktu etnicznego, rozprzestrzenianego przez rasistowski reżim rządzący w Chartumie. Nakaz jednolitej kultury, języka, wiary, rozmycie i zatarcie tożsamości kulturowej, monopolizacja władzy, zagarnianie bogactw, hegemonia i dominacja ponad wymiarem sprawiedliwości w służbie cywilnej dla wyższych rangą urzędnikow, wojska i policji są bezwzględnie niemozliwe do akcpetacji. JEM zrzesza w swych szeregach członków różnych częsci Sudanu należących do 67 różnych grup plemiennych z terenów Darfuru, Kordofanu, regionu Centralnego, w tym członków Gór Nuba i Sudanu Południowego. Dlatego obalono medialną propagandę głoszącą, iż JEM jest zmonopolizowny przez członków Zaghwa. Ponadto członkowie ruchu 84 Darfur rebels commemorate 2008 ‘Battle of Omdurman’, https://www. dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-rebels-commemorate-2008-battle-of-omdurman, [20.05.2015]. 85 M. S u l e i m a n, Seventh Anniversary of the Operation Long Arm by JEM, https://thussudan.wordpress.com/2015/05/10/seventh-anniversary-of-theoperation-long-arm-by-jem/, [20.05.2015]. �142 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... przed zrzeszeniem się reprezentowali różne myśli polityczne od lewej do prawej orientacji. Ruch Równości i Sprawiedliwości jest ruchem nacjonalistycznym, szeroko rozmieszczonym we wszystkich regionach Sudanu i prowadzi skoordynowane zmiany w Sudanie, dalekie od fanatyzmu. Ponadto JEM w odpowiednim momencie przedstawił swoją gotowość do negocjacji i uzgodnień dla pokojowego współistnieni w ramach jednego państwa, w którym wszyscy obywatele mają równe prawa i obowiązki86. Operacja „długie ramię” wskazała w jak dalekim stopniu JEM wniosło swoje zaangażownie dla poszanowania międzynarodowego prawa humanitarnego. Nieagresja wobec obywateli i poszanowanie gruntów było zobowiązaniem cywilnym JEM. Główne cele JEM zawierają zbudowanie państwa demokratycznego, w którym obywatele korzystają z wolności, uczciwej i sprawiedliwej szansy na miejsca pracy bez dyskryminacji, zapewniona jest godna egzystencja dla kazdego, sprawiedliwość niezależnia od koloru skóry, wyznania, płci, wieku, kultury i języka oraz politycznej przynależności danego regionu. 10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego87 i utrzymywanie się kryzysu w Darfurze Przez lata trwała wierność polityczna mieszkańców regionu Darfuru dla państwa Mahdystów (1884–1898) z powodu darfurskiego pochodzenia zastępcy Mahdiego kalifa Abdullaha Altashi 86 Tamże; por. W. A l n n u r, Asrar jadida fi eamaliat aldhdhirae alttawil (Nowe tajemnice operacji „długie ramie”), http://almeghar.com/permalink/25750.html, [20.05.2015]. 87 Partia Kongresu Narodowego (National Congress Party, NCP), oficjalnie rządząca partia w Sudanie, powstała w 1998 r., kierowana przez prezydenta Omara al-Beszira, programowo nawiązująca do Islamskiego Frontu Narodowego (NIF). �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 143 i przynależności większości ludności Darfuru do ugrupowania Al-Ansar, zdominowanego przez rodzinę Mahdiego. Ta lojalność trwała nawet po jego upadku i zmianie na partię polityczną pod nazwą Partia Umma, kierowaną przez Al-Sadiqa al-Mahdiego (wnuka historycznego przywódcy). Od tamtego czasu rząd Sudanu i inne strony na próżno starają się przeniknąć w region Darfuru, który jest okręgiem zamkniętym dla Partii Umma. Sytuacja ta utrzymała się aż do 1986 roku, kiedy to islamski ruch był w stanie w wyborach parlamentarnych skutecznie wprowadzić do sudańskiego parlamentu trzech deputowanych z regionu88. Pomimo sukcesu Islamskiego Frontu Narodowego kierowanego przez Hassana al-Turabiego w postaci wejścia do rządu Numajriego, w Darfurze pojawił się kryzys. Oczekiwano, że prezydent Sudanu Numajri (1969–1985) o wiele więcej środków przeznaczy dla tego regionu. Niestety sytuacja nie uległa większym zmianom, a w partii zaczęły się rozłamy. Stracił on w pierwszym etapie Davida Yahya Bolada, a następnie zrezygnowało dwóch z trzech członków partii w parlamencie i przyłączyło się do rywalizujących stron. Bolad przyłączył się do Ruchu Ludowego na rzecz Wyzwolenia Sudanu, prowadzonego przez Johna Garanga i sam poprowadził pierwszą zbrojną rebelię przeciwko islamskiemu rządowi, co zakończyło się jego egzekucją w 1991 roku89. Po buncie Bolada rząd traktował Darfur jako centrum stałej opozycji wobec rządu. Podstawowym zadaniem rządu było osłabienie sił w tym regionie. Główną przeszkodą była administracja cywilna. Rozpoczęto zatem realizację zaplanowanych celów. Rząd 88 A. H u s s a i n, http://epdmsite.org/modules/publisher/item.php?itemid=90, [14.02.2014]. 89 Tamże; zob. H. M o h a m e d, A. d e Wa a l, Late Jaafar Nimeiri – Reflections on his Life, http://africanarguments.org/2009/05/31/reflections-on-the-life-ofthe-late-jaafar-nimeiri/, [14.02.2015]; zob. Theguardian, Jaafar Nimeiri, http:// www.theguardian.com/world/2009/jun/05/obituary-jaafar-nimeiri, [15.02.2015]. �144 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... podzielił region na większą niż dotychczas liczbę małych jednostek administracyjnych i w 1995 roku wydał decyzję o podzieleniu Dar Masalit w zachodnim regionie na 34 lokalne jednostki administracyjne, a następnie postanowił utworzyć 6 „Amodiat” – grup administracyjnych arabskich plemion. Proces podziału terytorialnego kontynuowano, tak aby z 9 stanów osiągnąć 26, a z 19 prowincji – 121 oraz z 126 administracji lokalnych – 67490. Rząd jednak nie zatrzymał się na tych podziałach. Wymyślano i ustanawiano również nowe tytuły i stanowiska w administracji lokalnej, jak przykładowo tytuł „amira”. Osoba zajmująca to stanowisko miała szerokie uprawnienia, aby przeciwdziałać inicjatywie administracji dyrektorów i lokalnych liderów obywatelskich. Rezultatem takich zmian było ogromne zamieszanie i zakłócenie struktury plemion poprzez wprowadzanie funkcji i tytułów nie mających podstaw w dotychczasowym systemie. Można oczywiście zaakceptować chęć stworzenia nowoczesnego państwa, stopniowo wykraczając w pewnych kwestiach poza granice dotychczasowych obyczajów i ustaleń plemiennych, ale przyjęte tutaj rozwiązania spowodowały tylko dodatkowe konflikty. Po czasach, kiedy rząd zajmował się reorganizacją plemiennej administracji, okazało się, że w plemionach z powodu braku innych sił politycznych to one stały się realną władzą. Doprowadziło to do zupełnego zerwania z tradycjami plemiennymi. W tych okolicznościach problemy Ruchu Islamskiego ciągnęły się dalej. W 1996 roku na konferencji założycielskiej rządzącej Partii Kongresowej starano się zbudować blok na rzecz Darfuru i wystawić własnego kandydata. W przypadku powodzenia takich działań można by to określić bezkrwawym zamachem stanu w rządzie. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych wśród islamistów wybuchł konflikt, Tamże; zob. J. T k n h, Darfur: Alttaqsimat al’iidariat walnnizae alqabli (Darfur: podziały administracyjne i konflikty plemienne), Chartum 2014, s. 2–14. 90 �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 145 spowodowany głębokimi różnicami politycznymi. Przez ponad dekadę wydawały się one być uśpione, ale w końcu ujawniły się z całą mocą. Ostatecznie doszło do rozłamu na dwa skrzydła: rządzący Kongres Narodowy oraz Kongres Ludowy kierowany przez al-Turabiego. Po rozpadzie pojawiły się oskarżenia pod adresem ruchu al-Turabiego o wspieranie ruchów rebelianckich w Darfurze. Pomimo wielokrotnych zaprzeczeń, istnieją dowody na związek pomiędzy tym, co dzieje się w Darfurze a działalnością Kongresu Ludowego91. W marcu 2016 roku z wizytą oficjalną był obecny w Warszawie Minister Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahim Ghandour. Jest on jedną z najważniejszych postaci rządzącej Partii Kongresu Narodowego. Minister udzielił autorowi pracy krótkiego wywiadu. Stwierdził, iż jego rząd od początku starał się dążyć do rozwiązania tego konfliktu drogą pokojową natomiast, jego zdaniem, brak było takiej gotowości ze strony rebeliantów. Na potwierdzenie swoich slów stwierdził, że rząd zgodził się na podjęcie rozmów z rebeliantami w Abudży w Nigerii. Rebelianci (Ruch Sprawiedliwości i Równości) zaatakowali lotnisko w Al-Faszer i zniszczyli znajdujące się tam samoloty. Zaatakowane zostały też posterunki policji należące do rządu. Wydarzenia te skomplikowały sytuację. Rząd wyczuł, iż rebelianci nie są grupami etnicznymi walczącymi o swoje prawa, ale dążą do obalenia rządu. Konieczne było sprowadzenie wojska do zaprowadzenia porządku. Zapanowała destabilizacja stając się zachętą dla innych grup plemiennych do podejmowania walk i „rozliczeń” między sobą. Pomimo tego rząd podtrzymał zgodę na rozmowy pokojowe w Abudży w 2006 roku. Dwa skrzydła SLM – jedno z Minni Minawi i drugie pod przewodnictwem Abdulwahida zobowiązały Tamże; por. J. Tu b i a n a, V. Ta n n e r, M. A b d u l - J a l i l, Traditional authorities peacemaking role in Darfur, Washington 2012, s. 80–85. 91 �146 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... się do podjęcia negocjacji z rządem. Jednak tylko jedna tylko frakcja z Ruchu Wyzwolenia Sudanu, pod przewodnictwem Minawi podpisała porozumienie, natomiast Abdulwahida stojący na czele innej frakcji, odmówił rządając uprzednio w zamian za ugodę 100mln dolarów. Minawi został mianowany doradcą prezydenta Sudanu. W 2010 po wyborach powszechnych prezydenckich i parlamentarnych w Sudanie Minawi odmówił rozwiązania swoich oddziałów wojskowych mimo, iż mógł nadal pełnić funkcję doradcy prezydenta. Wolał on jednak przemieścić się do Południowego Sudanu. Rząd kontynuował rozmowy z partyzantami również z Ruchem Sprawiedliwości i Równości w Doha (2011). Prezydent Sudanu sam osobiście pojechał do Doha, aby podpisać to porozumienie. Jednak przywódca Ruchu Chalil Ibrahim wrócił z Doha nie podpisując porozumienia, chociaż 19 innych frakcji walczących podpisało je. Minister oświadczył, iż obecnie władze dobrnęły do końcówki realizacji porozumień z Doha. Odbędzie się referendum w sprawie ewentualnego połączenia regionów Darfuru lub pozostawienia obecnego ich podziału. Minister stanowczo poświadczył, iż obecnie żaden ruch rebeliancki nie ma bazy na terytorium Darfuru. Przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości Jibril Ibrahim przebywa obecnie w Południowym Sudanie, Minawi natomiast na południu Libii. Rozmówca autora stwierdził, iż Darfur jest aktualnie w trakcje prawdziwego rozwoju. Powstaje między innymi Bank Darfurski współfinansowany przez Bank Katarski. Rząd Kataru dostarczył ponadto kwotę 80 mln dolarów. Minister potwierdził otwartość rządu i stałą gotowość do rozmów z rebeliantami, ale zastrzegł się, że nie będzie to na ich warunkach lecz na warunkach pokojowych. Rząd przyjął strategię prowadzenia negocjacji (jako jedyny z rządów prowadzi dialog z rebeliantami) gdyż w jego opinii wojna nie niesie z sobą żadnych korzyści. Minister podczas �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 147 rozmowy podkreślił też zainteresowanie rządu polskiego sytuacją w Sudanie, zwłaszcza w regionie Darfuru92. Rządząca Partia Kongresu Narodowego (NCP) w Sudanie przyczyniła się znacznie do zaostrzenia kryzysu w Darfurze. Region Darfuru doświadczył z jej strony najwięcej cierpienia i zniszczeń. Takiej tragedii nie widziano w tym regionie od czasu upadku sułtana Ibrahima Garada, pokonanego przez osmańskiego gubernatora Zubaira Paszę93 w 1874 roku i upadku Sułtanatu oraz zniszczeń w regionie Darfuru w okresie Mahdiji. Islamiści byli bardzo zorganizowani w swoich działaniach, zanim zdobyli władzę w wyniku wojskowego zamachu stanu w 1989 roku. Odgrywali ważną rolę w wydarzeniach w Darfurze po stronie opozycji i rządu. Interweniowali w plemiennych konfliktach, popierając arabskie plemiona i pomagając ich organizacjom, mając na celu zwiększenie swoich wpływów w Darfurze, tworząc tam przy okazji zaplecze polityczne94. Strategia rządowa Partii Kongresu Narodowego w Darfurze cechowała się sprzecznościami i była bardzo szkodliwa dla regionu i jego mieszkańców. Celowo dążono do osłabienia regionu i jego ludności poprzez odcięcie północnej części prowincji i dołączenie jej do terytorium północnego. Ostatecznie Darfur podzielony został na trzy stany (regiony), a wkrótce potem podzielono go jeszcze na kilka prowincji, nie uwzględniając w tychże podziałach dziedzictwa i historii tych ziem95. Wywiad przeprowadzony przez autora z Ministerm Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, 18.03.2016 roku, podczas jego oficjalnej wizyty w Warszawie, w Polsce. 93 Zubair Pasha to były gubernator prowincji Bahr al-Ghazal w Sudanie w 1869 roku. W 1874 roku podbił Darfur dla „Kedywa Egiptu”, gdy jednak udał się do Kairu w 1876 roku w celu uzyskania gubernatorstwa Darfuru, został tam zatrzymany; za: R.O. C o l l i n s, A History of Modern Sudan, Cambridge 2008, s. 18. 94 N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 95 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 23. 92 �148 III. Przebieg i przyczyny konfliktu zbrojnego... Przystąpiono również do rozbijania i osłabiania roli tradycyjnych przywódców i administracji cywilnej. Władzę ich natomiast przekazywano własnym ludziom. Uznano, że tradycyjnie przywództwo w regionie należy do Partii Umma, która również posiadała przedtem wielu czołowych przywódców spoza prowincji, słynących z przemocy i arogancji. Tymczasem rozwój Darfuru i sprawy jego obywateli pozostawały w cieniu i nie były przedmiotem zainteresowania nowej władzy. Rząd Kongresu Narodowego dążył również do wykorzystania Darfuru i jego militarnej siły, poprzez zaangażowanie mieszkańców prowincji w wojnę w Sudanie Południowym. Powołano więc siły obrony cywilnej oraz kawaleryjskie oddziały milicji. Czasem udzielano poparcia plemionom w Darfurze Południowym i milicjom pasterzy arabskich, aby skłonić SPLA do walki na rzecz rządu na innych obszarach. Z drugiej strony Rząd Kongresu Narodowego ignorował konflikty plemienne w Darfurze, a czasem stawał po jednej ze stron przeciw innym i przede wszystkim milczał, kiedy trzeba było interweniować w kwestiach dokonywania masowych mordów i wypędzeń. Starano się złamać tradycyjne struktury w Darfurze i osłabić Partię Umma tak, aby ludność nie domagała się swoich słusznych praw w uwzględnianiu regionu w planie rozwoju i zezwolenia na samodzielność w rządzeniu96. Rząd Partii Kongresu Narodowego zajmował zdecydowane stanowisko wobec kwestii rozbojów w regionie i próbował zrzucać odpowiedzialność na określone grupy. Nie przewidywano podjęcia działań ukierunkowanych na przeciwdziałanie tym negatywnym zjawiskom i zachowaniom. Nie posiadano stosownego planu wobec Darfuru, który przewidywałby osiągnięcie bezpieczeństwa w tym regionie97. N. B a s h a r i, Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. 97 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 21–24. 96 �10. Reżim rządzącej Partii Kongresu Narodowego... 149 Podsumowując, można stwierdzić, iż strategia rządzącej Partii Kongresu Narodowego dla ratowania Darfuru polegała na odsuwaniu od siebie odpowiedzialności za odbudowę i rozbudowę infrastruktury, czy rozwiązanie kwestii kryzysu środowiskowego. Szerzono jedynie kulturę wojny i dawano przyzwolenie na stosowanie przemocy, przyczyniając się do powstawania dodatkowych konfliktów pomiędzy ludnością poprzez niesprawiedliwe i nierówne ich traktowanie, a także wykorzystywano miejscową ludność i jej przekonania religijne dla wsparcia celów militarnych i politycznych wobec przeciwników SPLA i innych sił opozycyjnych. Tymczasem Hassan al-Turabi pytany o to, w jaki sposób można by rozwiązać konflikt i przywrócić pokój w Darfurze, na zakończenie rozmowy ze mną powiedział tak: „Konieczna jest decentralizacja i federalne władze w regionie Darfuru [czyli autonomia dla tego regionu]. Straciliśmy Sudan Południowy właśnie z tego powodu. Południe od czasu deklaracji niepodległości żądało autonomii, co zostało mu obiecane, ale ignorowaliśmy to, ponieważ uważaliśmy, że są to ludzie niewykształceni. Przykład Południa miał wpływ na Darfur, bo Południowcy bronią niektórych swoich praw, a Chalil i jego rodzina rządzi Czadem. Rząd wysłał siły wojskowe do Czadu, po czym Chalil został wydalony z tego kraju, więc udał się do Libii, a po upadku reżimu Kaddafiego zabrał swoją broń i powrócił. Rząd używa różnych złych metod w Darfurze, których skutki nie znikną przez wieki”. ��Rozdział IV Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze Darfur przez lata nie był przedmiotem troski centralnego rządu Sudanu urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju gospodarczego oraz ścisłej kontroli, jakiej podlegali. Czynniki te, obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 roku nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne Ruchu Sprawiedliwości i Równości i Ruch Wyzwolenia Sudanu. Darfurczycy zażądali między innymi większej autonomii dla swojego regionu. Rząd w Chartumie wystawił przeciwko rebeliantom, jak wspomniałem wcześniej, uzbrojone oddziały milicji plemiennych, tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie, która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar. Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób straciło życie, a wiele musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 roku konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców �152 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców. W 2007 roku liczbę tych osób szacowano na 2–2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami napadów i gwałtów dokonywanych przez przedstawicieli strony rządowej1. Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 roku wykazała zainteresowanie konfliktem, wydając w następnych latach kolejne rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją. W rezolucji nr 15642 z 18 września 2004 roku RB ONZ zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. 1 lutego 2005 roku komisja śledcza ONZ przedstawiła w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 roku nałożyła rezolucją nr 1591 embargo zbrojeniowe na tym razem wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 roku obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu. 1 J. F l i n t, Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, dz. cyt., s. 22–24; zob. K. W i a t r, Darfur – ginąca prowincja,portal spraw zagranicznych, 06 kwiecień 2008r., http://www.psz.pl/116-bezpieczenstwo/katarzyna-wiatr-darfur-ginaca-prowincja, [18.07.2015]. 2 Załącznik nr 6, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 r. �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 153 Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 roku w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów, część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM pod dowództwem Minni Minnawiego3. Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia sił pokojowych dla tego regionu. Oddziały wojskowe wchodzące w skład tych sił miały liczyć 22 tysiące osób. Dokumentowała to postanowienie rezolucja RB ONZ z 31 sierpnia 2006 roku (RB nr 1706)4. Wojsko to miałoby zastąpić dotychczasowe oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności i morale pozostawiały dużo do życzenia. Rząd centralny w Chartumie odrzucił jednak tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną ważną datą był 16 kwietnia 2007 roku, kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA, jak również Chin (sojusznika Sudanu) udało się nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ, na które składało się 3 tysiące żołnierzy, Tamże; zob. A. S ł o w i k, Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, dz. cyt., s. 55–60. 4 Załącznik nr 9, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 r. 3 �154 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze śmigłowce bojowe oraz środki logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca 2007 roku – Sudan wyraził zgodę na wprowadzenie sił pokojowych pod połączonym dowództwem, jak i z udziałem wojsk Narodów Zjednoczonych i sił afrykańskich5. Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej UNAMID w liczbie 26 tysięcy żołnierzy, które 31 grudnia 2007 roku zajęły miejsce dotychczasowych sił Unii Afrykańskiej (dokonało się to na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1769 z 31 lipca 2007). W zakres działania tych wojsk miała wchodzić obrona pracowników misji humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być największa misja pokojowa na świecie, ale jej realizacja nie była łatwa z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 roku liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane siły pokojowe stawały się celem ataków ze strony niektórych grup rebeliantów. 29 września 2007 roku 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej z takich grup na obóz we wsi Haskanita w Darfurze. W odpowiedzi wojska rządowe podjęły ataki, w wyniku których śmierć poniosła znaczna liczba ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce 9 lipca 2008 roku, kiedy to siedmiu żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 roku rebelianci z Ruchu Sprawiedliwości i Równości podjęli zuchwały atak na Chartum, zakończony śmiercią kilkuset osób6. Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 roku: „Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, http://www.italianblogsfordarfur.it/adverts/Darfur_Briefing_Paper.pdf, [25.06.2014]. 6 Tamże, s. 5–6. 5 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 155 cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 roku, a prawie 3/4 mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej. W samym 2006 roku dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń, na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz przetrwania i ochrony milionów osób”. Pomimo tych zadowalających efektów działalności organizacji humanitarnych niestety nie było możliwe całkowite, długotrwałe uchronienie ludności przed skutkami działań wojennych, o czym mówi dalsza część oświadczenia: „Tej działalności nie da się jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 roku dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004 roku. Ponawiające się ataki militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów, którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania”. Jednym z dotkliwych skutków działań wojennych jest właśnie przemoc, która dotyka też ludność cywilną. W Darfurze, jak wynika z dalszej części oświadczenia, ofiarami przemocy stali się też działacze organizacji humanitarnych. �156 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze „Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych w lipcu 2006 roku w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach dla uchodźców wewnętrznych (Internally Displaced Persons, IDPs)7. Dziewięciu pracowników rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 roku – pięciu z nich nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad 400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów, w tym placówek w stolicach Al-Fashir i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze. Dziesięć dni wcześniej, w mieście 7 IDPs: uznaje się osobę, bądź grupę osób zmuszoną do opuszczenia swoich domów bądź miejsc zamieszkania, zwłaszcza w efekcie konfliktów zbrojnych, przemocy, łamania praw człowieka a także wywołanych przez naturę bądź aktywność człowieka klęsk żywiołowych, nie przekraczających jednak uznanych międzynarodowo granic państwowych. Za: B. Te r m i ń s k i, Przesiedlenia inwestycyjne, Nowa kategoria migracji przymusowych, Warszawa 2012, s. 112. �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 157 Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do Al-Fashir po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu pogorszeniu”. Niemożność prowadzenia akcji pomocowych przez organizacje humanitarne może przynieść wiele negatywnych skutków dla ludności. Brak lub ograniczenie pomocy oznacza zagrożenie niedożywieniem, spadek poziomu higieny, większa zachorowalność, zwłaszcza na choroby zakaźne, co w efekcie znacznie utrudni prowadzenie działalności zarobkowej. „Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru, gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery, która w ciągu 2006 roku zaatakowała 2768 osób, zabijając 147. Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania. Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiąza- �158 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze niu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych. Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania, porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom, w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy humanitarne Organizacji Narodów Zjednoczonych i organizacje pozarządowe nie będą w stanie prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru, dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”8. Do istotnego przełomu doszło 14 lipca 2008 roku, kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hasana al-Baszira o ludobójstwo, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem w Darfurze, a 4 marca 2009 roku wydał nakaz aresztowania al-Baszira pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo są wystarczające. Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie, obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 roku bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze, przystępując też do rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, Republikę Środkowoafrykańską i Czad, Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209, [17.06.2014]. 8 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 159 w których osiedlili się uchodźcy z tego terenu. 25 września 2007 Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie (United Nations Mission in Central African Repulic and Chad, MINURCAT), której zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze9. Zastój zmian pokojowych wprowadzanych przez ONZ w Darfurze został spowodowany przez społeczność międzynarodową. Trzyletni plan dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się zbyt małe i tym samym nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie10. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 170611 przedłuża mandat misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się to również za zgodą reżimu, natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu. Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie Sudanu od 2003 roku wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych wobec ludności cywilnej, zwłaszcza kobiet i dzieci. Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu. Środki, które 9 O. C u n n i n g h a m, Return: Right, need or obligation: Can Chad reasonably facilitate the return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1–7. 10 J. We s c h l e r, UN response to the Darfur crisis, The responses from the Arab world, 2010, s. 6–8. 11 Załącznik nr 9, Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 r. �160 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wskazano, miały jednoznacznie przeciwstawiać się działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały się zaliczać między innymi zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 roku. Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu. W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło w większym zakresie działania ukierunkowane na wprowadzenie w życie zasad ogłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Szczególny nacisk kładziono na zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu osłabienie reżimu. Głównym celem w nowej strategii ONZ było wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz moralnego upadku, to również nowa metoda osłabiająca działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 161 też sankcje, takie jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży dla głównych liderów reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie, tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, które są wykorzystywane do uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu. Co najważniejsze, egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem12. Rezolucja z 6 lutego 2006 roku ujawniła, iż 17 osób działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces pokojowy13. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw. Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju. Urzędnicy Komisji Europejskiej pod przewodnictwem Jose Manuela Barroso wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone, by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet działań w tym czasie. Istotne jest PKW Chad, Geneza kryzysu w Darfurze, http://pkwczad.wp.mil.pl/pl/31. html, [17.06.2015]. 13 Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1657, uchwalona 6 lutego 2006 w Nowym Jorku. 12 �162 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze też powstrzymanie działań wzniecających konflikty wewnętrzne i dalszych podziałów społecznych. Pomimo wykrytych w Darfurze nadużyć, społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 roku z inicjatywy prezydenta George’a Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta Sudanu, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji, jakie wówczas ogłoszono za pośrednictwem sekretarza stanu USA Condoleezzy Rice, wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami z tym związanymi14. Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodów. Społeczność międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono też sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym ciągu stanowiło główne źródło dochodów finansowych. Zadecydowano, że podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym działaniu innych krajów15. R. C z a r n e c k i – Wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego, Projekt rezolucji nr 4 W sprawie Darfuru, http://www.ryszardczarnecki.pl/2007/02/52/#,[16.06.2015]. 15 Tamże, s. 5–10; zob. K. A l e x a n d e r, B. R a f t o p o u l o s, Peace in the Balance: The Crisis in the Sudan, Cape Town 2006, s. 151–163. 14 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 163 Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny. Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu był mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy naftowej w Sudanie, jest głównym wetującym takie wnioski. Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są członkami Rady Bezpieczeństwa, rzadko podejmują próby przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu byłaby koalicja państw chętnych do nałożenia blokady morskiej na transport ropy z Sudanu16. Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu mogłyby oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem przy zastosowaniu tej metody, jest negatywny wpływ na humanitarną Tamże, s. 5–7; zob. L.A. P a t e y, State Rules: Oil companies and armed conflict in Sudan, „Third World Quarterly”, 28(2007), nr 5, http://www.sudantribune. com/spip.php?article22901, [20.06.2015]. 16 �164 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne przepisy, zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć energetyczną oraz niemiecki Siemens, który dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum wydobywczego ropy naftowej w Sudanie17. Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwia kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też egzekwowanie zamrażania aktywów nawet indywidualnych jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym umacnianiu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała się celem ekonomicznych reperkusji18. Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. DotychczaTamże, s. 17–18; zob. H. Ve r h o e v e n, Black Gold for Blue Gold? Sudan’s Oil, Ethiopia’s Water and Regional Integration, Africa Programme, AFP BP 2011/03, https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse/19482_0611bp_verhoeven.pdf, [20.06.2015]. 18 Tamże, s. 7. 17 �1. Obecność Organizacji Narodów Zjednoczonych w Darfurze 165 sowe działania militarne nie były wystarczające, lecz stanowiły jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie. Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu. Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej. Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych, które jako jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Rebelianci skupili się na działaniach rozpoznawczych drogą lądową, co nie zagrażało bezpośrednio bezpieczeństwu ludności cywilnej19. W czerwcu 2006 roku pod presją międzynarodową podjęto dialog na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrzrządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli powiązanych z rebeliantami. W tym czasie międzynarodowe wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodu wewnętrznych podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają istotną rolę w rozmowach, a z powodu oskarżeń o swe działania są wykluczani z rozmów i negocjacji20. Tamże, s. 7–10; zob. D.E. M i x, The European Union: Foreign and Security Policy, Analyst in European Affairs,April 8, 2013,https://www.fas.org/sgp/crs/ row/R41959.pdf, [20.06.2015]. 20 Getting the UN into Darfur, „Crisis Group Africa Briefing”, nr 43, 12.10.2006, s. 16–17. 19 �166 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 roku ogłosili podjęcie „Zadania zapewnienia ochrony według rozumienia społeczności międzynarodowej”. Istotą tego zadania jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie przeciwko zbrodniom. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to międzynarodowa wspólnota ma obowiązek przeciwdziałania takim czynom21. W tym czasie sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak rząd jest skłonny do dalszej współpracy, działając w najlepszym interesie swoich obywateli, by ograniczyć działalność wojsk rebelianckich. Swoje działania, mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa, opiera głównie na misji pokojowej ONZ, wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość z nich to działania niemilitarne, a te, które mają taki charakter, są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju. 2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia wobec prezydenta Sudanu Omara Hasana Al-Baszira Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Luis Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 roku. Dnia 27 kwietnia 2007 roku ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera niesławnej milicji dżandżawidów działającej w Darfurze Tamże, s. 17; G. B a r n e s, The International Criminal Court’s Ineffective Enforcement Mechanisms: The Indictment of President Omar Al Bashir, „Fordham International Law Journal”, 34(2011), nr 6, [20.06.2015]. 21 �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 167 oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu. Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun był w tym czasie ministrem resortu ds. humanitarnych22. Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego Luis Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 roku złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Baszira, oskarżając go o trzy przypadki ludobójstwa, pięć przypadków zbrodni przeciw ludzkości i dwa przypadki zbrodni wojennych. Następnie 4 marca 2009 roku Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Baszira o zamiar zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne (kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)23. Należy zauważyć, że prezydent Al-Baszir jest trzecią urzędującą głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone) i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii)24. ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow. org/?mod=res1593, [10.07.2013]; zob. N. B u r n i a t, B. A p p l e, Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, nr 37: November 2008 – April 2009; L. M o r e n o - O c a m p o, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008). 23 Tamże. 24 L. B u z z a r d, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The legality and enforceability of the ICC’s arrest warrant for Sudanese president Omar Al-Bashir, www. auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf, [10.08.2013]. 22 �168 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Decyzja Międzynarodowego Trybunału Karnego spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Baszira za „poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając, że w sytuacji, gdy władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości, Międzynarodowy Trybunał Karny „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Baszira sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”25. Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję Międzynarodowego Trybunału Karnego. Czeska prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca 2009 roku potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla Międzynarodowego Trybunału Karnego i jego „kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”. Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji Międzynarodowego Trybunału Karnego i „zareagowania w odpowiedni sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji, jeśli chodzi o sprawę al-Baszira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału, uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja Busha, także obecna administracja 25 Tamże. �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 169 Baracka Obamy chce współpracować z ICC w wyjaśnianiu i osądzaniu zbrodni w Darfurze. Ambasador USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca 2009 roku, że USA „popierają działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent Al-Baszir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie [...] i zakwestionować [oskarżenie]”. 4 marca 2009 roku „The Wall Street Journal” doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do „pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając możliwość przystąpienia USA do ICC26. Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Baszira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Darfurze, a nawet zdestabilizować cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji Międzynarodowego Trybunału Karnego 4 marca 2009 roku, władze Egiptu natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania swoich uprawnień zawartych w artykule 16 Statutu Rzymskiego ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Baszirowi na dwanaście miesięcy. Swój sprzeciw szybko wyraziły Chiny, utrzymujące bliskie związki gospodarcze z Sudanem – Ministerstwo Spraw Zagranicznych tego kraju 4 marca 2009 roku zaprotestowało przeciwko „wszystkiemu, co mogłoby C. G u l e r, http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736 [10.08.2013]. Zob. Prokuratura ws. Omar al-Baszir, sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja o oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omara Hasana Ahmada al-Baszira, s. 209-223, (4 marca 2009); http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/ doc639096.pdf [17.07.2013]; zob. Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90 (przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnie ludobójstwa, (b) zbrodnie przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne i (d) zbrodnie agresji”). 26 �170 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze zakłócić starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało ICC do porzucenia sprawy al-Baszira27. Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielali niektórzy zachodni eksperci osobiście znający sytuację, jak np. Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu, który skrytykował oskarżenie prezydenta Sudanu przez Międzynarodowy Trybunał Karny jako „równoznaczne z żądaniem zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demokracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”28. Podkreślić trzeba, że Międzynarodowy Trybunał Karny nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych. Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie prezydenta Sudanu zależy całkowicie od współpracy innych państw. Al-Baszir stale sprawia wrażenie pewnego, że w wielu państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca 2009 roku władze sudańskie zapowiedziały wzięcie przez al-Baszira udziału w szczycie Ligi Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych międzynarodowych spotkaniach. Prawdopodobieństwo ustąpienia al-Baszira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem byłoby odsunięcie al-Baszira i przejęcie władzy w Chartumie przez rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem. Teoretyczna możliwość 27 N. B a k r, E. A b d e l - S h a f i, Arab Official Positions Towards President Al bashir’s Indictment, w: Darfur: The Responses From the Arab World, Fride, March 2010, http://fride.org/download/OP_Darfur_President_alBashir2_ENG_mar10. pdf, [10.08.2015]. 28 J. N z e l i b e, The Unintended Effects of Humanitarian Intervention, 2008, http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1167&context=facultyworkingpapers, [10.08.2015]. �2. Międzynarodowy Trybunał Karny i jego oskarżenia... 171 wewnętrznego przewrotu wydaje się być jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od tego, jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich wokół al-Baszira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC, tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem29. Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji. Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu. Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez Międzynarodowy Trybunał Karny nakazu aresztowania al-Baszira było wycofanie zgody na działalność co najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości30. Z drugiej strony napiętnowanie al-Baszira przez Międzynarodowy Trybunał Karny może ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszInternational Criminal Court Investigations Sudan, https://www.globalpolicy. org/international-justice/the-international-criminal-court/icc-investigations/ darfur-sudan.html, [19.10.2015]. 30 H. J e o n g, Conflict Management and Resolution An introduction, London 2010, s. 82–90 29 �172 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze cza najsilniejszy Ruch Sprawiedliwości i Równości, który w maju 2008 roku przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i zagroził powtórzeniem tej akcji. Atak Ruchu Sprawiedliwości i Równości spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan stosunków z sąsiadującym Czadem. W tej sytuacji Czad, utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność ICC, może uznać, że opłaci się zwiększyć wsparcie dla rebeliantów z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider Ruchu Sprawiedliwości i Równości Khalil Ibrahim powiedział londyńskiemu „The Times” 24 lutego 2009 roku, że nakaz aresztowania będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Baszira do bycia prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane 17 lutego 2009 roku w Katarze porozumienie między JEM a rządem sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może bardzo szybko upaść31. Sprawa al-Baszira jest też z pewnością przełomową w krótkiej historii Międzynarodowego Trybunału Karnego. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać supermocarstwo do przyjęcia Statutu Rzymskiego, co znacząco zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich, np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 roku uznał Trybunał za przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie N. H a s b a n i, The choices facing Sudan after the arrest warrant for Bashir, Al-Hayat- 05/03/09,[23.10.2015]. 31 �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 173 zaszkodzić, gdyby Al-Baszir przyjechał do któregoś z państw będących członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać32. 3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze W lipcu 2010 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych UNAMID w Darfurze, powołana w dniu 31 lipca 2007 roku, miała na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów33. Mimo ogromnego potencjału, jakim dysponował UNAMID, kryzys, jaki objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod szczególnym nadzorem34. Starcia pomiędzy rządem Sudanu a ruchami powstańczymi zwiększyły agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpośrednim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję egzystencji ludności, z powodu ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania, zabijanie pracowników humanitarnych – stały 32 D. D o n o v a n, International Criminal Court: Successes and Failures, http:// www.internationalpolicydigest.org/2012/03/23/international-criminal-courtsuccesses-and-failures-of-the-past-and-goals-for-the-future/, [25.10.2015]. 33 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/ misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. 34 J. A b d e l b a g i, Past and Future of UNAMID: Tragic failure or glorious success?, Geneva, July 2010, s. 2. �174 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze się środkiem do przejęcia kontroli na terenie Sudanu. W owym czasie działania ONZ były bardzo ograniczone z powodu toczących się walk wewnętrznych, jak również zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co hamowało w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na akcje humanitarne dla ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to działania doraźne, niemożliwe do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych35. Bezradność UNAMID wiąże się z tym, iż ma do pokonania między innymi taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne, nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu. Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju 2006 roku podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jest jednak dokumentem istniejącym jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych, tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu36. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany dotychczasowych działań przeciwko akcjom humanitarnym dla Sudanu. UNAMID nie miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór 35 Tamże, s. 2; zob. They Came Here to Kill Us: Militia Attacks and Ethnic Targeting of Civilians in Eastern Chad, Human Rights Watch, 9 January 2007, http://www.refworld.org/docid/45a4dd8b2.html, [27.10.2015]. 36 Internal Displacement Global Overview of Trends and Developments in 2010, Internal Displacement Monitoring Centre Norwegian Refugee Council, 2011, s. 52–53. �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 175 rządu Sudanu, który w dalszym ciągu otrzymuje duże wsparcie ze strony afrykańskich krajów muzułmańskich. Działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców wewnętrznych dotkniętych wojną domową objęły co najmniej 2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Ciągłe zwiększanie liczby aktów przemocy wobec przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców37. W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 roku odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego pochodzenia, niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony UNAMID, dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny. W sierpniu 2008 roku rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nijala w Darfurze Południowym. Około 1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło do tragicznych wydarzeń, w wyniku których śmierć poniosło ponad 30 osób, a wiele zostało poważnie rannych38. Mimo tak brutalnego ataku wymierzonego w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla liczącej ponad 4,7 mln społeczności uchodźców wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami. Faktem stały się nasilone ataki na siły obronne UNAMID, które zostały powołane Report of the Secretary-General on the deployment of the African Union-United Nations Hybrid Operation in Darfur, http://www.un.org/en/ga/search/view_doc. asp?symbol=S/2008/781, [27.10.2015]. 38 The Darfur conflict and civilian protection, Conference Report, 2007, Kair, s. 9. 37 �176 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze dla zapewnienia bezpieczeństwa ludności cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców wewnętrznych w miastach Darfuru. Zadaniem tej organizacji miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru, ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety, organizacja ta czasem okazuje się bezsilna, jeśli chodzi o podjęcie działań i realizowanie misji określonych w swym statucie. Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo trudna i wymaga nie tylko działań wojskowych, ale również zastosowania innych metod wywierania nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na ludność cywilną. Metody dotychczas zastosowane przynoszą krótkotrwały skutek i nie daje to długoterminowej stabilizacji, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami39. Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia broni oraz odbudowania zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami szczególnej ochronie miała podlegać ludność cywilna, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym również ludność z Darfuru, na terenie którego znajdują się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych przez rząd Sudanu. W obliczu E. Fe r r i s, R. W i n t h r o p, Education and Displacement: Assessing Conditions for Refugees and Internally Displaced Persons affected by Conflict, Background Paper for the Global Monitoring Report, 2010, s. 38. 39 �3. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze 177 bezsilności UNAMID, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ, które miały wspierać działania pokojowe i humanitarne, obejmujące teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza działaniami rządu i wojsk Sudanu, odpowiedzialnych za ataki na ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ z UA dla operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych. Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych wpływała też na większe respektowanie praw człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID, doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem. UNAMID odpowiedzialne było także za wspieranie działań mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia broni na terenie Darfuru40. Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie całego Sudanu, wsparcie społeczności międzynarodowej nie przynosi wymiernych efektów. Wprowadzone zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Darfuri refugees exposed to increased attacks if UN withdraws from Chad, Amnesty International, 2010, http://zs-tuchowicz.home.pl/kreator/page58. php, [28.10.2015]. 40 �IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 178 Sudanu posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe siły UNAMID czy też organizacje humanitarne. Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i do naprawienia. Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu krwi i niepokojów na wiejskich terenach Somalii w 1993 roku nie była mniejsza niż w Darfurze. Tymczasem 30-tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych nie potrafiła odzyskać kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał się go podjąć, pomimo dysponowania dużymi siłami i wsparciem lotniczym41. Wojska Unii Afrykańskiej w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zapewniały ochronę, lecz nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Darfurze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania. Tymczasem według ONZ, sytuacja w Sudanie może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień zawartych w porozumieniu. 4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze Mimo iż bardzo wiele rozmów było zainicjowanych przez Ligi Państw Arabskich (League of Arab States, LAS)42, sama Liga nie stała A. d e Wa a l, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/ democracy,africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. 42 Organizacja międzynarodowa utworzona 22 marca 1945 w Kairze na mocy Paktu ustanawiającego Ligę Państw Arabskich przez państwa powiązane wspólnotą języka, historii, kultury i religii. Powstanie Ligi zostało poprzedzone 41 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 179 się instytucją stanowiącą odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu. Od Ligi Państw Arabskich oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Państw Arabskich swój mandat wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestiach arabskich. Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ i Unię Europejską, jednak Liga jawnie wyraża swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych43. Liga Państw Arabskich swe działania skupiła również wokół trwającego konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego. Liga Państw Arabskich zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar w Darfurze, głównie kierując wobec rządu oświadczenia. W 2003 roku, gdy konflikt w Darfurze się nasilał, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Państw Arabskich. Bardzo poważnym problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie i Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu SPLA. Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność. Natomiast konflikt w Darfurze nie był wydarzeniem zaskakującym, z tego powodu, że rząd sam wspierał się siłami militarnymi podpisaniem przez 7 krajów założycielskich Protokołu Aleksandryjskiego na konferencji przygotowawczej w Aleksandrii (25 września – 5 października 1944), której przewodniczył premier Egiptu. Obecnie jej członkami są 22 państwa oraz Organizacja Wyzwolenia Palestyny. Siedzibą LPA jest Kair (w latach 1979–1990 był nią Tunis). Za: T. Ł o ś - N o w a k, Organizacje w stosunkach międzynarodowych: istota – mechanizmy działania – zasięg, Wrocław 1999. 43 The Darfur conflict and civilian protection, dz. cyt., s. 9. �180 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze celem uzyskania kontroli od czasu co najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy północnym a południowym Sudanem przyniósł blisko dwa miliony ofiar, co przykuło uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka oraz brak zaangażowania w obronę ludności cywilnej44. W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć Ligi Państw Arabskich okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru. Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie w Chartumie w 2006 roku sekretarz generalny Amr Moussa wyraził opinię, że Liga Państw Arabskich nadal dominuje z braku jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też liczba negatywnych komentarzy pod adresem Ligi Państw Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze45. W reakcji Liga Państw Arabskich wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Według opinii LAS reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i nadmiernym zainteresowaniu działaniami LAS, zamiast na konflikcie w Darfurze. Wykorzystując poszczególne kontakty polityczne, można było skutecznie włączyć LAS do działań, a nie traktować ją jak Tamże, s. 8; zob. A. We b e r, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab league in Darfur, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 2–20. 45 Tamże, s. 8; zob. International Response – Eyes On Darfur, http://www. eyesondarfur.org/response.html, [18.03.2015]. 44 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 181 konkurencję we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LAS jako konkurenta, zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LAS powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria, Liban, Arabia Saudyjska oraz Egipt. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański, który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym, z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Państw Arabskich działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich, ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich z resztą świata46. We wszystkich działaniach Liga Państw Arabskich miała do czynienia z problemami, które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LAS nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich, ale również opierać się na współpracy z organizacjami niezrzeszonymi w strukturach LAS. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LAS nie będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na szczycie. Deklaracje LAS dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej działania na tym terenie. Choć LAS przyznała, że bardziej aktywną rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań Unii Afrykańskiej i Ligi Darfur conflict – Thomson Reuters Foundation, http://news.trust.org// spotlight/Darfur-conflict, [18.05.2015]. 46 �182 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Państw Arabskich. Spójność działań może mieć bardziej trwały efekt i głębsze znaczenie niż działania prowadzone w pojedynkę47. Stosunki Ligi Państw Arabskich z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa, natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”, którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Dodatkowo Sudan wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów Zjednoczonych i Izraela48. Konflikt w Darfurze nie był postrzegany przez Ligę Państw Arabskich tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski. Co najważniejsze nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia odpowiedzialności, komentując krytycznie jego poczynania, ale poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie został zaatakowany przez uzbrojonych H. Yo u s s e f, Mediation and Conflict Resolution in the Arab World: The Role of the Arab League, https://ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/13/ Youssef-en.pdf, [28.03.2015]. 48 Tamże. 47 �4. Rola Ligi Państw Arabskich w rozwiązywaniu... 183 rebeliantów, chcących przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne49. W maju 2004 roku Liga Państw Arabskich wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono. Z dokumentów, które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie wynikało, że w czasie trwania konfliktu były łamane prawa człowieka. W wyniku powstałego raportu Liga Państw Arabskich postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu w celu podjęcia działań zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami Liga Państw Arabskich ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej współdziałanie z Unią Europejską, Unią Afrykańską i ONZ stanowiłoby silny front dla poprawy sytuacji w Darfurze. Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji LAS i innych państw została wykorzystana do zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i brak spójnej polityki wobec naprawienia sytuacji w Sudanie. W ocenie LAS konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia konfliktu, który według ceny LAS był sprawą lokalną50. The Crisis in Darfur, http://www.responsibilitytoprotect.org/index.php/ crises/crisis-in-darfur, [18.05.2015]. 50 Empty Promises? Continuing Abuses in Darfur, A Human Rights Watch Briefing Paper August 11, 2004, https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/ africa/sudan/2004/sudan0804.pdf, [28.05.2015]. 49 �184 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze Brak przejrzystych funkcjonowania umożliwiającego takim organizacjom jak ONZ działania na rzecz pomocy ludności cywilnej i przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia Ligę Państw Arabskich w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło to również kolejny aspekt istnienia LAS. Konflikt sudański pokazał rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym, jak to ma właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LAS działała zgodnie z interesem politycznym i społecznym, umocniłaby swą pozycję nie tylko w działaniach wobec krajów arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej. 5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki Konflikt, który wybuchł w 2003 roku w Darfurze, wywołał poruszenie w polityce międzynarodowej Stanów Zjednoczonych. Należy tu wspomnieć o nawiązaniu ponownej współpracy między rządem w Chartumie a USA po atakach z 11 września 2001 roku. Zaczęto od ścisłej współpracy kontrwywiadu oraz wspólnego stanowiska Sudanu wobec państw, które działały przeciwko Stanom Zjednoczonym. W owym czasie konflikt pomiędzy północnym a południowym Sudanem pogłębiał się bardzo szybko. Wojska rebelianckie przejmowały coraz większe obszary Południa, co spowodowało bardzo szybką reakcję ze strony Stanów Zjednoczonych, które swym stanowiskiem wsparły działania ONZ. Polityczne działania USA skoncentrowały się na niesieniu wsparcia dla południowej części Sudanu, natomiast w 2003 roku eskalacja przemocy nastąpiła głównie na terenie Darfuru. Koncentracja działań wspierających rząd w Chartumie miała na celu głównie pośpieszne wprowadzenie pokoju na terenie całego Sudanu, a tym samym USA chciały zachować dobre stosunki z Sudanem. W wyniku tego USA nie były w stanie dokonać obiektywnej oceny sytuacji zaistniałej w Darfurze. Co gorsza, decyzje �5. Rola Stanów Zjednoczonych Ameryki 185 te doprowadziły do braku jakichkolwiek działań zapobiegających ludobójstwu w Darfurze oraz dalszym działaniom buntowników. Podczas eskalacji przemocy w Darfurze, Chartum w znaczący sposób utrudniał dostęp do pomocy humanitarnej w tym regionie. Zmiana tej trudnej sytuacji nastąpiła dopiero, gdy zniesiono blokadę na działania humanitarne na tamtym terenie w lutym 2004 roku51. Dopiero w kwietniu 2004 roku, gdy odnotowano spadek przemocy na terenie Darfuru, sytuacja północnego Sudanu zdecydowanie mocniej przykuła uwagę mediów. To media zmusiły Waszyngton do zajęcia stanowiska w trwającym konflikcie. Niemniej jednak, mimo określenia konfliktu mianem ludobójstwa, interwencja USA pomiędzy 2004 a 2008 rokiem nie wyszła poza krąg oświadczeń o konieczności powstrzymaniu terroru i nawoływania do otwarcia się na pomoc humanitarną. Po zamachach z 11 września 2001 roku Chartum zaczął współpracować z USA w sprawach kontrwywiadu, a wyrazem tego był opublikowany oficjalny list rządu Sudanu, iż opowiada się po stronie Stanów Zjednoczonych w działaniach przeciwko państwom, które działały zbrojnie atakując USA. Co więcej, wojna domowa pomiędzy Północą a Południem zdobyła uwagę społeczności międzynarodowej, co doprowadziło do formalnego porozumienia pokojowego, które w radykalny sposób zmniejszyło stosowanie przemocy wobec ludności cywilnej52. W tym czasie konflikt przybrał na sile do tego stopnia, że dokonywane masakry zaczęły przykuwać uwagę mediów. To właśnie wtedy nakłoniono rząd w Waszyngtonie do zajęcia bardziej rady51 A. R o h e, Role, realigning us foreign policy with reality in Darfur: formulating a whole-of-sudan policy, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, 03.2010, s. 8. 52 A. K a v a l e r c h i k, American Response to Darfur, American Response to Darfur, International Justice Project, HARP, 2013r., http://www.internationaljusticeproject.com/american-response-to-darfur/, [28.05.2015]. �186 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze kalnego i jednoznacznego stanowiska w trwającym konflikcie. Sam fakt uznania sytuacji w Darfurze za ludobójstwo nie spowodował bezpośredniego zaangażowania Stanów Zjednoczonych i nie skłonił do podjęcia bardziej intensywnych działań pomocowych czy negocjacyjnych. W owym czasie rząd USA pośrednio wspierał postulat postawienia przed Międzynarodowym Trybunałem Karnnym urzędników sudańskich oraz rząd prezydenta al-Baszira za zbrodnie przeciwko ludzkości. Darfur stał się wspólnym celem dla wielu humanitarnych organizacji pozarządowych, sporej grupy aktywistów oraz politycznej grupy ekspertów. Wszelkie kampanie na terenie Darfuru przyczyniły się również do zmiany w polityce USA. Dużym ułatwieniem dla działań humanitarnych byłaby zwiększona pomoc finansowa dla działań organizacji humanitarnych działających niezależnie od organów państwowych. Z jednej strony mamy działania mobilizacyjne ruchów społecznych, a z drugiej nieskoordynowane działania pomocowe USA. Reakcje polityczne muszą nie tylko stabilizować sytuację bezpieczeństwa, ale i zapobiegać problemom z podejmowaniem działań humanitarnych wśród przesiedleńców z regionów objętych konfliktem zbrojnym. Ponadto większy nacisk powinien być położony na kampanię informacyjną. Takie działania powinny skupiać się na kwestii łagodzenia skutków ludobójstwa, a nie na dążeniu do ustalenia ich przyczyn53. Od 2009 roku stanowisko USA w sprawie Darfuru wobec Sudanu jest bardziej jednoznaczne i konsekwentne. Wszelkie sprawy, jak również doniesienia dotyczące wciąż trwającego konfliktu konsekwentnie traktowane są z należytą uwagą. Polityka USA stała się bardziej radykalna w niesieniu pomocy humanitarnej, jak również w podejmowaniu działań sprzyjających rozmowom i negocjacjom pokojowym. Nowa polityka USA przedstawia trzy główne aspekty i cele w zakresie omawianego tu tematu: 53 Tamże. �6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej 187 – doprowadzenie do zakończenia konfliktu; – realizacja ogólnego postanowienia pokojowego; – radykalne egzekwowanie od rządu Sudanu nieudzielania schronienia terrorystom. Kluczem do rozwiązania kryzysu było tu bowiem wdrożenie odpowiedniej strategii54. Dla USA sprawa Darfuru nie jest kwiestią strategiczną z punktu widzienia polityki zagranicznej tego kraju, tym bardzej że państwo to nie ma w tym regionie ani w Sudanie na ogół żadnych intersów ekonomicznych. Po drugie rząd Sudaniu ściśle wysplpracował z rządem USA w kwiestii zwalczania terroryzmu zwłasza po 11 listopada 2001. Po trzecie USA nie są stroną Statutu Rzymskiego ICC, na podstawie którego powołany został ICC, zatem USA nie ma żadnej legitymacji prawnej do podjęcia znaczących działań. 6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej Chiny również przejawiały chęć działania w sprawie konfliktu w Sudanie, choć była i jest ona ograniczona w znaczący sposób przez interesy ekonomiczne Pekinu, a mające bezpośredni wpływ na gospodarkę tego kraju. Działania Pekinu są z uwagi na te uwarunkowania bardziej ukierunkowane na stymulowanie prowadzenia rozmów i negocjacji pokojowych niż na bezpośrednie zaangażowanie w działania pomocowe czy zbrojne. Co najważniejsze, odbywa się to na własnych warunkach, tak aby nie stracić możliwości osiągnięcia korzyści dla swoich własnych interesów i celów, co zwróciło uwagę Stanów Zjednoczonych, które oczekiR. M e d o f f, D. C a l l e r, The Obama administration’s troubling Darfur policy, http://dailycaller.com/2012/07/09/the-obama-administrations-troublingdarfur-policy/, [9.07.2013]. 54 �188 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wały pełniejszego zaangażowania Chin. Pomoc humanitarna ze strony Chin jest ograniczona głównie do pomocy w naturze, bez większego zaangażowania w inne inwestycje55. Pekin dystansuje się od intensywniejszych działań na tym polu ze względu na ich potencjalnie negatywny wpływ na stosunki gospodarcze, w tym eksport ich broni. Ogólnie jednak stosunki Sudanu z Chinami są dużo ważniejsze w regionie niż polityka wobec Stanów Zjednoczonych z racji korzyści ekonomicznych obu krajów. Chiny podjęły dyplomatyczne działania dla rozwiązania konfliktu w Darfurze poprzez zwiększenie nacisków z zewnątrz i wewnątrz Sudanu. W związku z ciągłym zapotrzebowaniem Chin na ropę zaistniała jednak bezpośrednia konieczność głębszego zaangażowania się tego kraju w działania pokojowe. Połączenie chińskiej pomocy humanitarnej z zaangażowaniem się w działania pokojowe stanowiło swoiste zabezpieczenie ich własnych interesów powiązanych ściśle z terenem objętym konfliktem. Działania Chin ukierunkowały się na bezpośrednie poparcie dla działań ONZ oraz UNAMID. Chiny dążyły do zaakceptowania przez rząd Sudanu działań pomocowych UNAMID56. Potencjalny wpływ Chin na podtrzymanie rozmów pokojowych wydaje się być trudnym i długotrwałym procesem. Główny punkt dla dalszych działań w polityce pomocowej opierał się na decyzjach pokojowych zawartych w maju 2006 roku, udzielając tym samym poparcia dla takich organizacji, jak Unia Afrykańska i ONZ. Chociaż Chiny w pewnym stopniu zaangażowały się w negocjacje pokojowe pomiędzy Północą a Południem w Sudanie, to 55 D. L a r g e, Sudan’s foreign relations with Asia, China and the politics of ‘looking east’, 2008, s. 1–3. 56 D. L a r g e, China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, OSLO forum 2008, The OSLO forum Network of Mediators, https://www. osloforum.org/sites/default/files/Dan%20Large%20China%20in%20Africa%20 WEB.pdf, [9.07.2015]. �6. Rola Chińskiej Republiki Ludowej 189 nie odgrywają w tym procesie znaczącej roli. Ogólnie Pekin nie wykazywał większego zaangażowania we wspieranie inicjatyw pokojowych z wyjątkiem wsparcia ukierunkowanego na Unię Afrykańską. Choć istniały przesłanki do większego zaangażowania się ze strony Pekinu w ramach działań pomocowych czy mediacyjnych, to jego rola polegała głównie na zabezpieczaniu własnych interesów ekonomicznych, w tym na zachowaniu ciągłości dostaw ropy z terenu Sudanu. Wbrew powszechnej opinii stosunki afrykańsko-chińskie są dużo bardziej złożone. Istniejący konflikt może mieć również negatywny wpływ na dalszą kondycję finansową Sudanu. Rząd w Pekinie konsekwentnie nie ingeruje w interesy narodowe Sudanu, lecz broni tylko swych własnych interesów, pilnując zachowania ciągłości dostaw ropy, a tym samym stawiając się jednak w roli potencjalnego negocjatora w rozmowach pokojowych. Otwarta pozostaje więc kwestia bardziej zdecydowanych nacisków w procesach politycznych lub pozostanie w roli nieoficjalnego mediatora, wspierającego działania Unii Afrykańskiej i ONZ57. Sytuacja może jednak zmusić rząd w Pekinie do bardziej zaangażowanych działań. Jednak bardzo trudno stwierdzić, czy taka ewentualność będzie działała na korzyść sprawy w Darfurze, czy też nie. Istnieje bowiem rozbieżność pomiędzy interesem ekonomicznym Chin a zaistniałym konfliktem pomiędzy Północą a Południem w Sudanie. To stawia politykę zagraniczną Chin w konflikcie z własnymi interesami i z innymi państwami, z którymi rząd w Pekinie obecnie współpracuje. Trwający konflikt może jednak doprowadzić do sytuacji, w której Chiny zostaną zmuszone do zajęcia stanowiska w sposób bardziej jednoznaczny. Chiny muszą postawić sobie pytanie, czy opowiedzieć się po stronie obrony G. A h m e d, The Chinese Stance on the Darfur Conflict, South African Institute of International Affairs, China in Africa Project, 2010, s. 4–20. 57 �190 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze tylko własnych interesów, czy jednak, także z uwagi na te interesy, zaangażować się jako rozjemca w trwającym konflikcie58. Chiny poszukują dojścia do zasobów ropy poprzez zbliżenie z Al Bashirem. Przywódca reżimu Al Bashir nadal pozostaje spraawcą odrażających zbrodni popełnionych w zchodnim regionie Sudanu w Darfurze. ICC oskarżył Al Bashira i wydał nakaz aresztowania uznając go jako uciekiniera z Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w 2009 roku. Zaproszenie dla przestępcy Al Bashira było wynikiem chciwości gospodarczej. Chiny osiągnęły w ten sposób otwartą drogę do najlepszego rynku zbytu dla swoich produktów o niskich standardach i słabej jakości towarów. Sudańska ludność w Darfurze bez wątpienia pozostaje w solidarności z ludnością chińska, ocalałą z okrutnych tortur i potwornych zbrodni popełnionych przez faszystowskie Cesarstwo Japonii w czasie II wojny Światowej, zakończonej 70 lat temu. Mimo to ludność Sudanu jest oszolomiona stanowiskiem prezydenta Chin, Xi Jinpinga, kóry uścisnął dłoń Al Bashira, zapominając o jego haniebnych czynach, powitał go odrzucając na bok wiedzę o dokonanych zbrodniech Al Bashir w Darfurze. Tak więc Jinping zignorował fakt zasiadania Chin w miejscu stałego członka Rady Bezpieczeństwa ONZ59. Warto zastanowić się, czy chińskie władze miały pełną wiedzę o stopniu przemocy prowadzonej przez sudańskie siły zbrojne na ludności cywilnej, o naruszeniu wolności dziennikarzy, atakowaniu pokojowych demonstrantów we wszystkich częściach Sudanu. Czy chiński przywódca zwrócił uwagę na kierowany przez reżim Al Bashira system łamania międzynarodowych praw człowieka i czy Xi Jinping miał wiedzę o prowadzonej operacji Narodowej D. L a r g e, China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, dz. cyt. 59 China’s Position on the issue of Darfur, Sudan, http://www.china-un.org/ eng/xw/t415999.htm, [19.07.2015]. 58 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 191 Integracji Sudanu i służb bezpieczeństwa zatrudnionych do prowadzenia operacji milicji wspierającej siły Janjweed? Być może Xi Jinping jest nieświadomy, niepoinformowany i nie dotarły do niego doniesienia. Xi Jinping musi zastanowić się nad istotą tych faktów i zacząć działać na ich rzecz jako mąż stanu, jako przywódca polityczny reprezentujący populcję chińska. 7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego na obszarze Sudanu W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska, chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazywała w ostatnich latach zupełny brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu60. Głównym zarzutem, jaki był stawiany pod adresem UE, jest brak jednolitej polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego już konfliktu. Zainteresowanie UE skupia się głównie na aspekcie rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla Unii Afrykańskiej, tak, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcie dla rozwoju i pomocy humanitarnej61. Na fakt ten mogło wpłynąć, jak pisze gen. Bogusław Pacek, że „w latach 2009–2011 wspólna polityka bezpieczeństwa i obrony Unii Europejskiej CSDP (Common Security and Defence Policy) znajdowała się w trudnym okresie. Brak było konkretnych wizji dalszego rozwoju CSDP. Na ten impas wpłynął niewątpliwie kryzys strefy budżetowej euro, który spowodował większe zainteresowanie przywódców i polityków państw członkowskich sprawami finansowo-gospodarczymi niż obronnością”; B. P a c e k, Nowe misje Unii Europejskiej, „Zeszyty Naukowe Akademii Obrony Narodowej”, 2012, nr 4(89), s. 20. 61 G. G y a, The EU’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 2010, s. 7–8. 60 �192 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze W ocenie specjalnego wysłannika Unii Europejskiej do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie istnieje możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską. W 2006 roku Liga Państw Arabskich obiecała 150 mln dolarów wsparcia dla misji pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te nie zostały spełnione. UE utrzymuje jednak ścisłe stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euro-Mediterranean partnership, Euromed)62. Mimo że jednym z deklarowanych celów jest tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód63. Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji Słowenii w Unii Europejskiej w 2008 roku, była sprawa zmniejszenia dotychczasowego finansowego wsparcia. Państwa członkowskie UE rozważały możliwość znalezienia korzystnego rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji sprawę Sudanu potraktowano nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych Carl Bildt spotkał się w tej sprawie z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit. Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostaPartnerstwo Eurośródziemnomorskie, Proces Barceloński – platforma współpracy państw członkowskich Unii Europejskiej oraz 12 państw basenu Morza Śródziemnego (Maroko, Algieria, Tunezja, Egipt, Izrael, Autonomia Palestyńska, Liban, Jordania, Syria, Turcja) zainicjowana w Barcelonie w 1995 roku. Współpraca obejmuje trzy dziedziny: kwestie polityczne i bezpieczeństwo, gospodarkę i finanse, partnerstwo społeczne, kulturalne i humanitarne. Za: J. Z a j ą c, Partnerstwo Eurośródziemnomorskie, Warszawa, 2005. 63 E. Fe r h a t o v i ć, Implementing Peace in Sudan: Lessons for the EU Common Foreign and Security Policy, http://www.atlantic-community.org/app/webroot/ files/articlepdf/Ferhatovic%20Sudan.pdf, [19.07.2015]. 62 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 193 wały na etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób współpracy zadeklarowanej w formie umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi jedynie wsparcie dla ludności cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu64. Na początku 1990 roku Unia Europejska nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu, co było odpowiedzią na wojskowy zamach przeprowadzony przez Al-Baszira. W efekcie tego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu w 2003 roku. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców z Czadu spowodował, iż dla przedstawicieli UE stało się oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 roku UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie posuwała się do aż tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu. Jeden z wysokich przedstawicieli UE w oświadczeniu stwierdzał nawet wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione wątpliwości co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się w pełni z obowiązku zapewFactsheet, Council of the European Union, July 2006, http://www.consilium. europa.eu/uedocs/cmsUpload/060714-Darfur_Update2.pdf, [16.05.2013]. 64 �194 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze nienia ochrony dla ludności cywilnej i działań zapobiegających dokonywaniu ataków na nią65. Dopiero pod koniec 2004 roku Parlament Europejski stwierdził, iż w wyniku działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego Unia Europejska zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru. W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania na takie sytuacje i władnym do podejmowania decyzji mających na celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy66. Ponadto rząd Sudanu utrudniał działania Unii Europejskiej poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu z Europy. Unia Europejska zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań. Unia Europejska postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowane na stymulowanie rozwoju. Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak między innymi zastosowanie blokad handlowych i zakazów wymiany towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych reakcji ze strony Unii Europejskiej. W październiku 2009 roku 65 G. O l s e n, Sub-Saharian Africa. A priority region EU conflict management, w: R. W h i t m an, S. Wo l f f, The European Union as a Global Conflict Manager, London 2012, s. 67–69. 66 Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte 6 kwietnia 2006 r., Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc. do?pubRef=-, [16.05.2013]. �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 195 UE starała się nakłonić rząd Sudanu, by położył kres bezkarności sprawców pogromów w Darfurze i postawił przed sądem osoby za nieodpowiedzialne. Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych, ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i są wykonywane zgodnie z zaleceniami Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach zewnętrznych. Stąd właśnie państwa członkowskie są główną siłą napędową dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych na skutki wojny. Jak już napisano wyżej (s. 95) wsparcie wojskowe udzielone dla misji AMIS II (lipiec 2005–grudzień 2007) przez UE było znacznie mniejsze niż w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie. Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE w niesienie pomocy terenom objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie dla jej terytorium67. W tym czasie wsparcie państw członkowskich Unii Europejskiej dla działań UNAMID było bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia J. Z w a n, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan, Sudan and South Sudan Case Study, Initiative for peacebuilding, 2011, s. 16–26. 67 �196 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze dla działań AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej. Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych, które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ. Dopiero w 2007 roku kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu68. Krytyka działań Unii Europejskiej ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów, środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod kierunkiem UE jest spowodowana głównie zaniechaniem zwiększania zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze, w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo. Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE. Wspomniane już wcześniej działania Unii Europejskiej są działaniami krótkoterminowymi, natomiast oczekiwano z jej strony planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano pomoc przy tworzeniu dokumentów prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian Sudan and South Sudan – Permanent mission of France to the United Nations in New York, http://www.franceonu.org/Sudan-and-South-Sudan-8713, [29.05.2015]. 68 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 197 związanych nie tylko z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale również prowadzących do poprawienia relacji z rządem Sudanu. Priorytetem jest realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego w 2005 roku, które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego już 23 lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem w Sudanie. Oprócz działalności komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla Dyrekcji Generalnej ds. Rozwoju (Directorate General for Development, DG DEV), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego Przedstawiciela UE (European Union Special Representative, EUSR)69 w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami Unii Afrykańskiej, ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy Północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem regionalnych aspektów tego konfliktu70. W ocenie społeczności międzynarodowej Specjalny Przedstawiciel UE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na Specjalnimi Przedstawicielami Unii Europejskiej (European Union Special Representative, EUSR) są wysłannicy Unii Europejskiej z konkretnymi zadaniami za granicą. Podczas gdy ambasadorami UE są odpowiedzialni za sprawy jednego kraju, specjalni Przedstawiciele do rozwiązania konkretnych problemów obszarów konfliktowych lub regionów państw. Za: G. G r e v i, The EU Special Representatives, Paris 2007. 70 S. A b d u r r a h i m, Cooperation between the African Union (AU) and the European Union (EU) with regard to peacemaking and peacekeeping in Africa, https://ujdigispace.uj.ac.za/handle/10210/2274, [29.05.2015]. 69 �198 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze terenie Darfuru, poprzez wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo- i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ. Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, między innymi poprzez podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć ogromny wpływ na wprowadzanie zmian z racji swoich powiązań ekonomicznych z tym rejonem. Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego, jak również na wniosek Rady Bezpieczeństwa ONZ powstał szereg nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. Międzynarodowy Trybunał Karny, z racji nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego, ma możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić przed Trybunałem Karnym osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo71. Współpraca Unii Europejskiej opiera się między innymi na relacjach z Rządem Jedności Narodowej (Government of National Unity, GONU)72 w Chartumie, jak również z Rządem Sudanu PołuG. C u m m i n g, The European Union in Sudan: A Missed Opportunity?, „The Round Table”, 104(2015), nr 2, s. 473–488, http://www.tandfonline.com/doi/ pdf/10.1080/00358533.2015.1063842, [29.05.2015]. 72 Po podpisaniu porozumienia pokojowego w 2005 roku między rządem Omara al-Baszira i Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA), Rząd Jedności Narodowej został umiejscowiony w Sudanie, zgodnie z Konstytucją Tymczasową przy czym obok wiceprezydenta Sudanu Północnego zostało utworzone stanowisko Viceprezydenta reprezentującego Południe. Pozwoliło to na podział złóż ropy naftowej w równym stopniu, ale nadal zarówno na północy jak i na południe pozosałay armie. Za: M. M u f t i, Some Reflection on Upcoming Division of Sudan, 2011. 71 �7. Rola Unii Europejskiej w rozwiązywaniu konfliktu... 199 dniowego w Dżubie73. W związku z podpisanym porozumieniem pokojowym w 2005 roku Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla przeprowadzenia reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zadeklarowane nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln euro. Fundusze te ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność, edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 roku Komisja przekazała 3 mln euro do Funduszu Powierniczego ONZ w celu dofinansowania prac Unii Afrykańskiej i ONZ jako wsparcie dla Zespołu Mediacyjnego. Mając na uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków działania UE powinny również w większym stopniu polegać na zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych. Wiele z działań Unii Europejskiej, jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, nie przynosi oczekiwanych efektów. Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć przenoszenia się walk zbrojnych. Mimo wszelkich ostrzeżeń Przykładem może być misja cywilna EUAVSEC South Sudan. W jej ramach Komisja Europejska finansuje zakup sprzętu i wyposażenia portu lotniczego w Dżubie, a jej współpraca z partnerami w Płd. doprowadziła do wzajemnego uzupełniania się zamierzeń z działaniami Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji ONZ IOM (International Organization for Migration), która szkoli personel portu lotniczego z procedur imigracyjnych oraz z działaniami Japońskiej Agencji Współpracy Międzynarodowej JICA (Japanese International Cooperation Agency), która prowadzi szkolenia z procedur celnych; B. P a c e k, Nowe misje Unii Europejskiej, art. cyt., s. 24. 73 �200 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze w kierunku UE, która powinna mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu74. Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu Unii Europejskiej związany jest między innymi z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych, również dlatego, że powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie silniejszych nacisków na rząd Sudanu, która formalnie nie jest do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA, a UE powinna podjąć zadanie wspierania owych działań. Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, kraje arabskie i państwa afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych i ekonomicznych na rząd Sudanu. 8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu w Darfurze 8.1. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru Podjęte w 2005 roku negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pocho74 Tamże, s. 19, więcej G. C u m m i n g, The European Union in Sudan, dz. cyt. �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 201 dziły od wysoko postawionych urzędników, między innymi brytyjski minister spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli, że społeczność międzynarodowa przekazała ogromne fundusze, czas i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów, ale ich cierpliwość nie jest nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu Stanów Zjednoczonych Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji, jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce pojawiło się niebezpieczeństwo wstrzymania rozmów. Dopiero wobec zaciętych walk w Darfurze postępy stały bardziej prawdopodobne, gdy przedstawiono kompleksowe porozumienie pokojowe, którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie deklaracji pomocy humanitarnej oraz podjęcie decyzji o zawieszeniu broni, zmniejszeniu poziomu przemocy i poprawieniu klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki skierowano na zespoły negocjacyjne, a nie strony konfliktu, aby podtrzymać komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami, które nie były reprezentowane na konferencji. Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje międzynarodowe nie są miejscami osiągania porozumienia za pomocą przedłużających się publicznych negocjacji, ale jako miejscami uroczystego ratyfikowania i ogłaszania wyników zakulisowych rozmów i negocjacji75. W dniu 5 maja 2006 roku ostatecznie podpisano Darfurskie Porozumienie Pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży (Darfur Peace Agreement, DPA). Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju dla ochrony niewinnych M. M a m d a n i, Saviors and survivors..., dz. cyt., s. 306–308; zob. R.B. Z o e l l i c k, Deputy Secretary of State, Briefing on Abuja Peace Agreement for Darfur, May 5, 2006, Abuja, Nigeria,http://2001-2009.state.gov/s/d/former/zoellick/ rem/2006/65933.htm, [18.03.2015]. 75 �202 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze stron konfliktu. Umowa (porozumienie) wymusza na sudańskim Rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Dla ludności Darfuru został wprowadzony proces demokratyzacji w celu wyboru własnych przywódców mających stanąć na czele danego regionu. W lipcu 2010 roku przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej dla Darfuru. Na okres trzech lat umowa przyznała ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych, 1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana w tę tematykę wezwała darczyńców do ofiarowania dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów76. Zadaniem Rządu Jedności Narodowej jest zagospodarowanie 300 mln dolarów rocznie w okresie dwóch kolejnych lat w celu odbudowy regionu. Joint Assessment Mission powstał w celu jednolitej odbudowy dwóch regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również w celu określenia konkretnych potrzeb odbudowy i rozwoju Darfuru. Wokół obozów Darfur Peace Agreement, United States Department of State, Washington DC 2006, http://2001-2009.state.gov/p/af/rls/65932.htm, [18.03.2014]; zob. Roadmap for Peace in Darfur A Roadmap for Peace in Darfur, The Enough Project,February 2011r.,http://www.enoughproject.org/files/darfur_roadmap%20 %281%29.pdf, [18.02.2016]. 76 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 203 dla uchodźców miały powstać strefy buforowe w celu budowy wewnętrznych korytarzy dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Powołano też Komisję do spraw bezpośredniej współpracy z ONZ, aby nieść pomoc wysiedleńcom powracającym na swoje tereny. Umowa stwierdzała, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla ofiar konfliktu. Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 roku i z początku 2004 roku. Nie miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z techniczną obsługą rozwiązań, które sugerowano wprowadzić. Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds. Sudanu Alex de Waal, stwierdził 5 lipca 2006 roku, że selektywna eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu podlegają dżandżawidzi, i do dalszego powiększania skali konfliktu77. Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania, który byłby zgodny z Darfurskim Porozumieniem Pokojowym. Wymagał on zaangażowania armii sudańskiej w działania pokojowe. Prace te miały obejmować: utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz zainicjowanie procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną. W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec działań pokojowych, wdrażanie poszczególnych procesów pokojowych było jedynie idylliczną wizją dalszych działań na terenach objętych głębokim kryzysem zaufania i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych żyjących na terenie Sudanu. W przypadku interwencji NATO możliwe jest też doprowadzenie do rozszerzenia konfliktu G. P r u n i e r, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013]. 77 �204 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze zbrojnego i tym samym odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład podał sytuację z Iraku78. Istnieje wiele powodów do krytyki porozumienia pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską. Następnie po tej akceptacji powinna nastąpić kontrola procesu rozbrojenia przez Unię Afrykańską oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności79. Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęciu procesu rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że żadna z grup nie jest faworyzowana, to proces pokojowy może być wdrażany niemal bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych Darfur Peace Agreement, the United Nations, http://www.un.org/zh/focus/ southernsudan/pdf/dpa.pdf, [14.03.2014]. 79 Darfur Peace Process & Chronology, http://www.smallarmssurveysudan.org/ facts-figures/sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology.html, [15.03.2014]. 78 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 205 z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia, są partyzanci i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii i Somalii, a także w innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość przy kontynuacji żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również wsparcie przy dalszych etapach procesów pokojowych80. Według niektórych ekspertów nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju81. Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 roku ze względów strategicznych w okresie „wielkiej wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie, zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał aż do 1970 roku. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał D. L a n z, Sudan-Darfur, Abuja Negotiations and the DPA,Unpacking the Mystery of Mediation in African Peace Processes,https://www.wiltonpark.org.uk/ wp-content/uploads/darfur-overview-summary.pdf, [17.03.2015]. 81 Tamże. 80 �206 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze większego znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami. Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie82. Na podstawie opinii wielu obserwatorów rozmów pokojowych w Abudży rozpoczęto korzystne działania ukierunkowane na integrację głównych zmian w regionie Darfuru. Dwa skrzydła SLM– jedno z Minni Minawi i drugie pod przewodnictwem Abdulwahida na drodze skoordynowanych działań zobowiązały się do rozwiązania problemów negocjacyjnych. To prawda, że każdy ruch miał własny zespół negocjacyjny, prowadzony przez głównego negocjatora. Wszyscy pracowali w ramach jednego zespołu z zespołem rządowym. Zaangażowano się w szczegółowe dyskusje w celu podjęcia uchwały w spornych kwestiach z rządem Sudanu, co stało się przy pełnej koordynacji członków ruchu. Poszukiwania metodologii rozwiązania spornych kwestii w negocjacjach zostały skonstruowane i szeroko omówione. Negocjacje skupiły się na trzech głównych obszarach: podziału władzy, dystrybucji bogactw i uzgodnień dotyczących bezpieczeństwa państwa. Omówiono takie zagadnienia, jak dialog z Darfurem, odbudowa i rzwój, powrót uchodźców i osób przesiedlonych do swoich wiosek, układ zbrojny i indywidualne odszkodowania, rozbrojenie milicji plemiennych prorządowych i innych powiązanych kwestii83. 8.2. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze Katar starał się pośredniczyć w rozmowach między stronami konfliktu w Darfurze. Konflikt wybuch w 2003 roku, Ligi Państw A. d e Wa a l, Darfur’s fragile..., dz. cyt., http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [z 17.03.2013]. 83 N. N e t a b a y, The Darfur Peace Process: Understanding the Obstacles to Success, http://www.beyondintractability.org/casestudy/netabay-darfur, [12.03.2014]. 82 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 207 Arabskich i Unia Afrykańska zgodziły się we wrześniu 2008 roku na podjęcie współpracy w celu zakończenia trwającego od sześciu lat konfliktu. Obie zgodzily się, by Doha było gospodarzem. Za pośrednictwem Unii Afrykańskiej i ONZ, Katar zaangażował się mocno w ngocjację jako pośrednik. Grupy rebelianckie zachowały daleką ostrożność oraz sceptycyzm wobec arabskiej mediacji, dostrzegając to jako sposób ochrony prezydenta Sudanu Omar Hassana al-Baszira przeciw przed możliwością oskarżenia go o zbrodnie wojenne przez Międzynarodowy Trybunał Karny. Od tego momentu katarski minister do spraw zagranicznych Abdullah Al-Mahmood podjął intensywne zaangażowanie w spotkania stron. Rząd Sudanu, Ruch Sprawiedliwości i Równości, rząd Czadu i Kenii, podjęły działania w celu ułatwienia procesu pokojowego84. W Doha udało się także zwołać różnego rodzaju inne szczyty arabskich oraz afrykańskich ministrów, mediatorów, specjalnych wysłanników do Sudanu i partnerów międzynarodowych, w celu podjęcia kolejnych kroków w mediacji porozumienia pokojowego dla Darfuru. Katarskie dobre stosunki z rządem Sudanu i jego rozległe dostarczanie pomocy humanitarnej dla ludności Darfuru, oznaczało, iż decydenci Katarscy cieszyli się wysokim poziomem zaufania w oczach obu stron negocjacji działając na rzecz zakończenia konfliktu w Darfurze. Ta reputacja bezstronności nie pozostała jednak w pełni niekwestionowana – byli też krytycy, w przypadku Darfuru byli częściowo związani z Chartumem85. Katar jest kluczowym partnerem gospodarczym Sudanu, a także jego rola polityczna w Darfurze przyczyniła się do powstania Darfurskiego Banku Rozwoju tworząc przykładowo rozwojowe I. I b r a h i m, A High Devolution Region (HDR): A Community Based Political Solution for Darfur, http://works.bepress.com/ibrahim_ibrahim/1, [12.03.2014]. 85 S. B a r a k a t, The Qatari Spring: Qatar’s emerging role in peacemaking. Kuwait Programme on Development, Governance and Globalization in the Gulf States, LSE, 2012 r. 84 �208 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze wioski w pięciu stanach Darfuru, którym przewodniczy dzisiaj Międzynarodowy Komitet Rozwoju. Zawarta umowa z Doha obejmuje zobowiązania zapłacenia 500 mln dol na odbudowę Darfuru. Dodatkowo obserwatorzy zauważyli, iż Doha jako neutralne miejsce może mieć pozytywny wpływ na dalsze negocjacje. Twierdzono też, że miasto będące w bliskiej więzi z Sudanem, ułatwiało by mediację poprzez głębsze zrozumienie problemu w Darfurze. Takie argumenty były równoważone przez tych, którzy dostrzegają większą trwałość w bezstronności Kataru. Analitycy zauważają, że neutralne terytorium jest lepiej przygotowanym miejscem dla otwartego dialogu na temat kluczowych problemów związanych z konfliktem86. Dokument pokojowy dla Darfuru został podpisany w maju 2011 roku w Doha. Dnia 14 lipca Rząd Sudanu i Ruchu Sprawiedliwości i Równości podpisali protokół ustaleń o stworzeniu ram dla kompleksowego procesu pokojowego w Darfurze (Doha Document for Peace in Darfur, DDPD). DDPD jest wynikiem dwóch i pół roku negocjacji, dialogu oraz konsultacji stron konfliktu, wszystkich zainteresowanych stron i partnerów międzynarodowych. Dokument zapewnia rozwiązanie biorące pod uwagę przyczyny konfliktu oraz jego konsekwencje w tym również podział władzy. Jest również źródłem wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania w odniesieniu do wewnętrznego dialogu między stronami. W czerwcu, sekretarz generalny ONZ Ben Ki Moon przywitał dokument z Doha jako zapowiedź końca trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są odniesieniem dla Unii Afrykańskiej i Ligi Państw Arabskich. UNAMID przewodniczy komitetowi na rzecz zawieszenia broni, o którym mowa w dokumencie DDPD. Potwierdza swoje zaangażowanie w KrajoR.M. A b u s h a r a f, Debating Darfur in the world, „Annals of the American Academy of Political and Social Science”, 632(2010), nr 1, s.67–85. 86 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 209 wą Konstytucję Rzeczypospolitej Sudanu od 2005 roku poprzez pełne wdrożenie umowy pokojowej ze stycznia 2005 roku, wraz z przestrzeganiem osiagnięć politycznych w rozwiązanie konfliktu w Darfurze w szczególności porozumień w sprawie zawieszenia broni i pomocy humanitarnej87. Dokument z Doha dla pokoju w Darfurze został podpisany w lipcu 2011 roku przez rząd Sudanu. Tylko jedna opozycyjna partia wyraziła swój sprzeciw – Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości uznając od samego początku DDPD jako wadliwą umowę, która nie odnosi się do kwestii politycznych i bezpieczeństwa. Jednak DDPD było ogromnym krokiem dla zakończenia trwającego dzisięć lat konfliktu w rozległym regionie zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie, niestety konsekwentnie odmawiał sensownych działań związanych z wykonaniem tej umowy, która została ustalona na tak chwiejnym fundamencie. Należy też zauważyć, że sama umowa była wadliwa i nie pełna. Nie bierze pod uwagę podstawowych kwestii bezpieczeństwa i politycznych, które stanowiły przyczynę chwycenia za broń przeciwko reżimowi w Darfurze. Co więcej, nie powstrzymuje milicji od dalszych działań, które skutecznie uniemożliwiają powrót przesiedleńców oraz uchodźców. DDPD jest niezwykle podobna do porozumienia pokojowego podpisanego w Budźy w 2006 roku, która była katastrofą dyplomatyczną. Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu w Chartumie tj. marginalizcji społeczności żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich ludzi w Sudanie nie jest kompleksowo wdrożona, ewentualne późniejsze porozumienie pokojowe przyniesie tylko porozumienie regionalne, tak jak w przypadku Darfuru. Zarówno rząd USA i inne kluczowe organizacje humanitarne muszą zmieThe Doha Document for Peace in Darfur (DDPD), http://unamid.unmissions. org/Portals/UNAMID/DDPD%20English.pdf, [12.03.2014]. 87 �210 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze nić swoje zachowanie w stosunku do Darfuru jako oddzielnego projektu politycznego, oddzielając ją od reszty Sudanu. Następnie Darfur musi zostać wyłączony od przyszłej polityki planowania w Sudanie88. Jest kilka różnych rodzajów mediacji, np. te, które mogą być określone jako mediacje, gdzie stosuje się bodźiec jako zachętę dla stron umowy. Niektóre oparte są na zainteresowaniu, zachęceniu do mediacji, która koncentruje się na technicznym rozwiązywaniu problemów, ku zadowoleniu każdej ze stron. Wreszcie może być przekształcenie mediacji w przedsięwzięcie długoterminowe, które wymaga interwencji wielopoziomowych dla zmian relacji i fundamentalnego zrozumienia stron89. Jak dotąd Katar opierał swoją mediację na ogromnych zasobach finansowych jakie oferowano dla zachęty stronom konfliktu, w celu osiągnięcia porozumienia. Dokument ten idzie jednak dalej, sugerując iż katarska mediacja posuwa się dalej dzięki rzadkiej legitymizacji zarówno wśród państw arabskich jak i zachodnich90. Dokument z Doha zareagował na potrzeby mieszkańców Darfuru, co może być wyjaśnione w dalszej części: – przyjęcie reprezentacji mieszkańców regionów na wszystkich szczeblach administracji rządowej, w tym na prezydent państwa; – przyjęcie granic prowicji z resztą Sudanu z 1956; – ustanowienie Komisarza z uprwnieniami nt. gruntów i ich wytycznych; O. I s m a i l, A. L a R o c c o, Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, Washington, August 2012. 89 D. L a n z, M. W ä h l i s c h, L. K i r c h h o f f, M. S i e g f r i e d, Evaluating Peace Mediation: Initiative for Peacemaking, http://initiativeforpeacebuilding.eu/ pdf/Evaluating_Peace_mediation.pdf, [12.03.2014]. 90 D. M o r a n, Qatar Steps into the Breach. Security Watch, ISN Zurich: International Relations and Security Network, 24 March, www.isn.ethz.ch/isn/ Current-Aff airs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=9814, [16.03.2015]. 88 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 211 – zatwierdzenie odszkodowań dla wysiedlonych i uchodźców, indywidualnie i zbiorowo dla ochrony ich bezpieczeństwa i zapewnienia im dobrowolnego powrotu do swoich wiosek; – uszczegółowienie środków dla rozwoju i świadczenia usług socjalnych na rzecz usunięcia niesprawiedliwości w odniesieniu do zacofania, stworzenie funduszu i zgromadzenie sumy 5 mld dol na ten cel; – przyjęcie prawej strony mieszkańców regionu do centralnej władzy; – zobowiązanie do nacjonalizmu instytucji państwowych; – stworzenie poszczególnych uprawnień dla zorganizowania dobrowolnego powrotu osób wysiedlonych i uchodźców; – utworzenie funduszu na cel odszkodowań i zadośćuczynienia; – utworzenie biura prawdy, sprawiedliwości i pojednania; – postanowienie w spawie szczegółowych warunków zawieszenia broni, kontroli i odpowiedzialności za ich naruszenie; – powołanie mechanizmu monitorowania i wdrażania czego nie było w umowie w Abudży. Pomimo faktu, ze Katar podejmował wysiłki pokojowe w Darfurze, były one czasem krytykowane, ale jednak praca ta była postrzegana w pozytywnym świetle. W regionie i światowej społeczności roi się od walki o władzę, gry o własne interesy, a Katar jest jednym z niewielu, który do niedawna wydawało się że wznosi się do rangi bezstronnej instytucji, która zobowiązała się do pracy na rzecz pokoju w trudnych sytuacjach. To starannie skonstruowana dla siebie pozycja bezstronnego, wiarygodngo i hojnego mediatora na Bliskim Wschodzie. Te wysiłki choć nie zawsze udane mają jednak spolidne podstawy dla powstania kraju, jako globalnego gracza w przywracaniu pokoju na rzecz zakończenia konfliktu. Rząd Kataru nie zatrzymał się na mediacji w sprawie konfliktu w Darfurze wraz z jego końcem po podpisaniu umowy w 2011 roku. Od tego czasu, jednym z celów jego polityki zagranicznej �212 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze w stosunku do Darfuru było monitorowanie sytuacji dla utrzymania stabilności i przestrzegania warunków porozumienia pokojowego. Z tego powodu między innymi w dniach 7–8 kwietnia 2013 roku, Katar jeszcze raz zorganizował międzynarodową konferencję darczyńców na rzecz odbudowy i rozwoju Darfuru. Konferencja odbyła się z przedstawicielami rządu Sudanu, jej podstawowym elementem było przyjęcie strategii odbudowy i rozwoju Darfuru na lata 2013–201991. Mimo międzynarodowej i regionalnej zgody co do dokumentu Doha dla Darfuru, wielu obserwatorów zgadza się, że dokument napotka wiele przeszkód i wyzwań, które można podsumować w następujący sposób. Największe wyzwania i braki stojące przed Umową Doha to odmowa głównych ruchów uczestniczenia w umowie i podpisania go, w szczególności Sprawiedliwości i Równości Ruch i Oswobodzenie Armii, siły Arko Minawi i Abdel Wahid Mohamed Nur. Dlatego Ruch Sprawiedliwości i Równości widzi siebie jako kluczowego gracza na mapie Darfuru, który nie może być zwalczny ale musi dostać odpowiednią okazję do dialogu z rządem w otwartym dokumencie gdzie omówiono wszystkie kwestie dotyczące negocjacji. Umowa Doha nie zawiera wyraźnego wskazania indywidualnego odszkodowania, podczas gdy Jadwit wdrażał przejściowe odszkodowania wg administracji obywatelskiej. Podobnie do negocjacji pokojowych w Abudży z 2006 roku, społeczeństwo obywatelskie zostało w dużej mierze wykluczone z Doha z wyjątkiem kilkudziesięciu liderów społeczeństwa obywatelskiego i wodzów plemiennych, którzy odegrali rolę doradczą. Mediatorzy planowali zgromadzić około 300 liderów społeczeństwa obywatelskiego do The International Donor Conference for Reconstruction and Development in Darfur, April 2013, http://darfurconference.com/, [16.03.2015]. 91 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 213 Doha, celem zabezpieczenia swojego udziału w rozmowach pokojowych pomiędzy grupami rzadowymi, a rebeliantami jako bardziej stałe, ale nadal istniało duże prawdopodobieństwo, ze grupy te nie będą wspierać umów negocjonowanych przez rebeliantów92. Coraz bardziej chaotyczny proces negocjacji w Doha odzwierciedla podstawowe błędy w strukturze rozmów. Wstępna umowa między rządem Sudanu a Ruchem Sprawiedliwości i Równości lub JEM, ujawniła zacieranie przejrzystości i otwartości. Takie podejście dało możliwość rządowi Sudanu do umiejętnego manipulowania wewnętrznymi tarciami między grupami rebeliantów z Darfuru dbającymi o swoją przyszłość, w ten sposób unikając międzynarodowego potępienia dla poważnego naruszenia praw człowieka. Początkowo mediatorzy wierzyli, że uda się zjednoczyć gupy non-Jem początkując negocjacje z myślą o połączeniu dwóch odrębnych tworów. Niestety, spowodowało to pojawienie się dwóch dodatkowych jednostek walczących o włączenie do porocesu pokojowego w Darfurze na własnych warunkach: Ruchu Wyzwolenia i Sprawiedliwości (Liberation and Justice Movement, LJM)93 i grupy Roadmap. Napięcia między i wewnątrz tych grup są nadal bardzo wysokie. W dniu 20 marca 2010 roku LJM podpisał porozumienie o zawieszeniu broni z rządem Sudanu i zgodził się na rozmowy, które mogły doprowadzić do ostatecznego porozumienia pokojowego. W negocjacjach pokojowych z Doha, które odbyły się w grudniu 92 L. J o n e s, Doha agreement could actually worsen chances for peace in Darfur, 2011, http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/0719/ Doha-agreement-could-actually-worsen-chances-for-peace-in-Darfur, [16.03.2015]. 93 Ruch Wyzwolenie i Sprawiedliwość to grupa rebeliantów uczestnicząca w konflikcie w sudańskim Darfurze, kierowana przez dr Tijani Sese. Jest to sojusz dziesięciu mniejszych organizacji rebelianckich Darfuru, które utworzyły nowe ugrupowanie w dniu 23 lutego 2010 roku. Za: Darfur new rebel group announces formation of its structure, „Sudan Tribune”, 2011. �214 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 2010 roku i w styczniu 2011 roku, przywódca Ruchu stwierdził przyjęcie podstawowych propozycji dla Darfuru zawartych w dokumencie pokojowym proponowanym przez wspólnych mediatorów. W dniu 29 stycznia 2011 roku, przywódcy Ruchu i rywal Ruchu wydali wspólne oświadczenie potwierdzające ich zobowiązanie do negocjacji z Doha i zgodzili się wziąć udział w Forum w Doha w lutym 2011 roku. Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości w lipcu 2011 roku podpisał porozumienie pokojowe dla Darfuru z nowym rządem sudańskiem. Z Ruchem Sprawiedliwości i Równości połączyły się też inne frakcje. Pomimo upływu czasu od podpisania porozumienia w Doha na rzecz pokoju w Darfurze wciąż wiele problemów i pytań pozostaje bez odpowiedzi. Przede wszystkim ostre pomiędzy kolejnymi kryzysami oraz róznice między elementami Wyzwolenia i Sprawiedliwości sygnatariuszy z Doha nasuwa coraz większe obawy co do potencjalnego wpływu na przebig wdrażania konwencji konstytucji kruchej koalicji między ich twórcami. Ruchy te reprezentują grupy rebliantów podzielonych na dwa obozy: jeden pod przewodnictwem przywódcy ruchu Darfur Transitional Authority Tijani Sisi, a drugi kierowany przez sekretarza generalnego, a obecnie ministra zdrowia Sudanu Bahr Idriss Abu Garda94. Wydaje się, iz porozumienie z Doha na rzecz pokoju w Darfurze jest njlepszą opcją na dzień dzisiejszy dla rozwiązania obecnego kryzysu w regionie Darfuru i najbardziej opowiednią propozycją społeczności międzynarodowej, dla rozwiązania tego złożonego problemu. Wysiłki rzadu Kataru są bezcenne, jak również inna opcja dla rozwiązania tego problemu poprzez Organizację Narodów Zjednoczonych, któremu udało się rozwiązać problem w Abobja i N’Djamena. The Darfur Peace Process: Recipe for a Bad Deal? Update from Doha, Enough Project, 2010, www.enoughproject.org/publications/updatedoha, [10.12.2014]. 94 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 215 8.3. Porozumienie z Heidelbergu Od 2008 roku przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowali się w dialog uwzględniający przyczyny konfliktu w Darfurze. Dialog ten został zainicjowany przez Instytut Maxa Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie, a przede wszystkim w Heidelbergu w Niemczech, w związku z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu95. W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb Haj Ateya, który opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych prawników i mediatorów, takich jak: książę Raad bin Zeid (Jordan), dr Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof. Rahmatullah Khan (Indie), dr Thomas A. Mensah (Ghana) i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal). Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia pokojowego z Heidelbergu, w postaci dokumentu końcowego Heidelberg Darfur Dialogue, przedstawiono szerszej publiczności za pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 roku96. Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie. Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy, 95 Secretary-General Hails Civil Society Commitment to Heidelberg Darfur Dialogue, in Message for Official Presentation of Outcome Document, 19 May 2010, http://www.un.org/press/en/2010/sgsm12897.doc.htm, [27.03.2015]. 96 Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Max Planck Institute for Comparative Public Law and International Lawand the Peace Research Institute of Khartoum University, Berlin 19.05.2010. �216 IV. Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego, zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy, terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz instytucjami w ramach rządu Sudanu. Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu ma zostać zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze97. Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego. Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych, dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem. Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy Heidelberg Institute for International Conflict Research at the Department of Political Science, University of Heidelberg, Conflict Barometer 2010r., http://www. hiik.de/en/konfliktbarometer/pdf/ConflictBarometer_2010.pdf, [27.03.2015]. 97 �8. Inicjatywy pokojowe i próby rozwiązania konfliktu... 217 dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje w celu ułatwienia pokojowego rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. ��Rozdział V Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych, politycznych, społecznych i etnicznych konfliktu 1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru dla gospodarki Republiki Sudanu Prowincja Darfur jest jednym z najważniejszych regionów dla gospodarki Republiki Sudanu. Jej naturalnym bogactwem są żyzne gleby, położenie geograficzne oraz klimat, co sprawia, że ma to ogromne znaczenie dla całości gospodarki Sudanu. Region ten zajmuje pół miliona hektarów, co stanowi 20% całości powierzchni. Posiada również bogate zasoby mineralne oraz zwierzęce. Klimat tego regionu nie jest całkowicie uzależniony od pory deszczowej, co sprawia, że rolnictwo i hodowla stanowią dwa główne filary gospodarki tego regionu. Hodowla zwierząt przyczyniła się do 50% bilansu płatniczego Sudanu w latach 1976 i 1984, co stanowi 20% produktu krajowego i 25% całkowitej hodowli zwierząt w kraju. Badania gospodarki potwierdzają, iż sam Darfur jest w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na żywność populacji liczącej 300 mln osób. Te same badania wskazują, że jest to możliwe przy stabilnej sytuacji politycznej dla zapewnienia dalszego rozwoju tego regionu1. Zasoby bogactw rozmieszczone są w trzech regionach – północnym, zachodnim i południowym Darfurze: African Economic Development Institute (AEDI), www.africaecon.org/index. php/africa_ business_reports/read/30, [28.03.2015]. 1 �220 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Północny Darfur: Obszar geograficzny, obejmujący 270 tys. km2, jest najbogatszą częścią Darfuru. Jego żyzna gleba i rozległe grunty orne czynią go wyjątkowym miejscem w Sudanie. Obejmuje obecnie 8 milionów akrów uprawnych, na których jest hodowanych 12 000 zwierząt, co stanowi 10% żywca całego Sudanu. Ponadto z tego regionu pochodzą takie bogactwa naturalne jak: żelazo, ołów, chrom, granit, marmur. Są to bardzo bogate zasoby. Występują one w milionach ton, ale nie są wydobywane na większą skalę. Zachodni Darfur: Obszar geograficzny obejmujący 175 tysięcy km2, zawiera 8 mln hektarów ziemi uprawnej, z czego 3 miliony są faktycznie uprawiane. Ta część regionu posiada najbardziej żyzne grunty, zwłaszcza wokół Góry Mora. W związku z tym większość projektów umiejscawianych jest właśnie w tym rejonie. Ponadto region posiada wiele dolin i wód podziemnych, gdzie co roku jest pobierane około 3 mld metrów sześciennych wody, a co najmniej 75% całego regionu jest silnie zadrzewione. Południowy Darfur: Ta część regionu jest najbogatsza w surowce mineralne. Zawiera ogromne ilości miedzi, żelaza, cementu i kamiennego surowca wapiennego. Ponadto zawiera duże zasoby ropy naftowej, zatem inwestycje w przemysł wydobywczy mogą okazać się najbardziej dochodowe i opłacalne. Region Darfuru był dla Sudanu zawsze głównym źródłem zaopatrzenia w żywność dla całego kraju. Elity polityczne w kraju jednakże nieustannie pomniejszają wkład Darfuru we wzrost gospodarczy i rozwój Sudanu. Tymczasem ten region jest w stanie rozwiązać problem niedoboru żywności w całej Afryce. Jest też doskonałym miejscem dla rozwoju inwestycji dla zamożnej części mieszkańców Sudanu2. J. S h a o, http://www.sudantribune.com/spip.php?article5226, [28.03. 2013]; zob. P.W. G o r e, Poverty versus affluence: The fiasco of rainfed mechanized agriculture in Renk District Southern Sudan, 1987. 2 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 221 1.1. Marginalizacja gospodarcza i polityczna według „Czarnej Księgi” Wspomniane nierówności w dostępie do ogólnonarodowych środków skłoniły niektórych działaczy politycznych w Darfurze do napisania książki nazwanej „Czarną Księgą” (Black Book)3. Dzieło to, wydane w 1997 roku, stanowiło pierwszą próbę udokumentowania nierówności wobec dostępu do władzy – od czasu uzyskania niepodległości w 1956 roku przez kolejne rządy, świeckie i teokratyczne, demokratyczne czy autokratyczne, aż do dnia dzisiejszego. Dokument ten mówił o braku równowagi władzy i dostępu do bogactw w Sudanie. Był dystrybuowany potajemnie w 2000 roku w Chartumie. Druga zmieniona wersja „Czarnej Księgi” pojawiła się w 2002 roku. Dokumentowała uprzywilejowaną pozycję nadnilockich Arabów (Dża’alin, Danagla, Szajgija) i marginalizowanie muzułmanów z zachodu Sudanu, między innymi tych, którzy popierali rebeliantów w Darfurze należących do SLA i JEM4. „Czarna Księga”, poprzez odsłonięcie poziomu niesprawiedliwości praktykowanej przez władze, podejmuje temat zmiany dotychczasowych rządów w Sudanie. Dokument ten dowodzi, że przyczyną obecnego konfliktu w regionie Darfuru są zakorzenione nierówności między centrum kraju, położonym nad Nilem, a jego peryferiami na jego zachodzie, co nie znalazło się dotąd w cenCzarna Księga: Brak równowagi władzy i bogactwa w Sudanie, znany powszechnie jako Black Book, jest opisem szczegółowo przedstawiającym kontrolę polityczną sprawowaną przez ludzi w Północnym Sudanie i marginalizację reszty kraju. Została ona opublikowana w dwóch częściach, pierwsza w maju 2000 roku, a druga w sierpniu 2002. Choć opublikowane zostały anonimowo, to później ujawniono, że pisarz miał silne powiązania z Ruchem Sprawiedliwości i Równości, grupą działającą w konflikcie, który wybuchł później w Darfurze na zachodzie. Za: International Commission of Inquiry on Darfur Report to the Secretary-General, Geneva, 25 January 2005, s. 23 [20.02.2016]. 4 W. Wa l l i s, The Black Book history or Darfur’s darkest chapter, „The Financial Times”, 20 August 2004. 3 �222 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... trum uwagi badaczy. Precyzując, dynamika dominacji głównych elit politycznych i gospodarczych oraz marginalizacja peryferii jest głównym powodem konfliktu w Darfurze. Z tego też punktu widzenia analizuję argumenty przemawiające za koncepcją „marginalizacji i wykluczenia” prowincji Darfuru i jej mieszkańców w nilocentrycznym Sudanie5. 1.2. Koncepcja marginalizacji w Sudanie Marginalizacja to termin, który w ostatnim czasie zakorzenił się w sudańskim żargonie politycznym w odniesieniu do praktyk wykluczania ludzi i spraw nie należących do głównego sudańskiego centrum politycznego. Termin ten oznaczał też zbiór zasad przyjętych przez kolejne rządy nilocentrycznego Sudanu, które sprzyjały koncentracji działalności gospodarczej, głównie w regionie północnym i centralnym, tym samym powodując nierówny podział dóbr naturalnych i dochodów. Marginalizacja w Sudanie nie jest jednak zjawiskiem nowym. Początki jej można odnaleźć już w czasach turecko-egipskich rządów (1820–1885). To właśnie rządy turecko-egipskie, poprzez ustanowienie stolicy całego kraju w Chartumie, zainicjowały politykę koncentrowania działalności gospodarczej głównie w centrum nad Nilem, prowadząc w praktyce politykę, która doprowadziła do nierównego podziału gospodarczego i rozwoju ludności w Sudanie6. W procesie przygotowywania Sudanu przez rząd brytyjski do niepodległości w 1940 roku zastąpiono kolonialnych urzędników nową administracją wywodzącą się z elit miejscowych plemion rolniczych znad Nilu (Dża’alin-Danagla, czyli zarabizowanych w przeszłości Nubijczyków). Spośród ośmiuset stanowisk adminiThe Black Book, 2002. A. E l -To m, The Black Book of Sudan: Imbalance of power and wealth in Sudan, „Journal of African National Affairs”, 2(2003), nr 1, s. 25–35. 5 6 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 223 stracyjnych, które zostały obsadzone w 1954 roku, tylko niewielka część tych stanowisk została przydzielona osobom ze zmarginalizowanych peryferii (Darfuru, Kordofanu, czy kraju Bedża, nie mówiąc już o chrześcijańsko-tradycjonalistycznym Południu). Stało się tak poniekąd dlatego, że po uzyskaniu niepodległości elity te były najlepiej przygotowane do przejęcia władzy i kontroli politycznej z racji posiadanego wykształcenia. W konsekwencji pojawiły się grupy polityczne dziedziczące władzę polityczną niczym kasty, ale też kontynuujące politykę marginalizacji obrzeży. W miarę upływu lat Darfur stał się terenem, którego sytuacja jest dobrym odzwierciedleniem pojęcia marginalizacji, do czego przyczynił się również kompleks gospodarczy i polityczna historia tej prowincji. Według raportu sporządzonego w 2007 roku postulat niezależności Darfuru w Sudanie stanowił punkt zwrotny w świadomości politycznej regionu, zmieniając tradycyjne mechanizmy rządzenia i podziału władzy regionalnej. Ten podział władzy był jednym z powodów decentralizacji i powstania przepaści pomiędzy Chartumem a rządem w Darfurze. Podkreślić należy, że wykluczenie Darfuru i podział władzy rozpoczęły się natychmiast po uzyskaniu niepodległości oraz w wyniku procesu kwestionowania wyborów parlamentarnych w Darfurze. Oprócz tego marginalizacja na poziomie lokalnym została ograniczona w stosunku do tych, którzy przybyli z północy i z centrum Sudanu7. Marginalizacja przyczyniła się do zburzenia świadomości politycznej w danym rejonie, co w konsekwencji doprowadziło do niekontrolowanych reakcji ludności Darfuru wobec trwającego procesu. Ukierunkowano działanie na zaprzestanie odgórnego narzucania parlamentarnych kandydatów oraz rozpoczęto kampanię na rzecz sprawiedliwego podziału władzy i bardziej zrównoważoT. A l i, R. M a t t h e w s, Civil wars in Africa: Roots and revolution, London, 1990. 7 �224 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... nego rozwoju. Powodem procesu marginalizacji było zmonopolizowanie władzy przez elity z Doliny Nilu, które spowodowały nieproporcjonalny podział władzy między centrum a peryferiami i przyczyniły się do stworzenia warunków nierównego rozwoju i powszechnego ubóstwa na obszarach wiejskich. Wszystko to spowodowało u mieszkańców Darfuru poczucie niesprawiedliwości, co doprowadziło do wojskowej rebelii przeciwko władzom centralnym8. 1.3. Nieproporcjonalny podział władzy w Sudanie Północny i centralny obszar Sudanu miał 81,8% udziałów w obsadzeniu stanowisk ministerialnych, a przedstawiciele obszarów zmarginalizowanych posiadali zaledwie 17,4% udziałów we władzy. Region zachodni został całkowicie wyłączony. Podczas kolejnych kadencji w latach 1964–1985 polityczne wykluczenie polityków z obszarów peryferyjnych kontynuowano i pogłębiano na poziomie regionalnym. W tym okresie udział przedstawicieli z obszarów zmarginalizowanych we władzy spadł do 13,9%. Po realizacji regionalnej ustawy rządowej z 1981 roku Sudan został podzielony na sześć regionów. Region Darfuru miał swojego zewnętrznego reprezentanta, natomiast w innych regionach reprezentanci wywodzili się z ludności miejscowej. To spowodowało właśnie silny protest i powstanie ludowe w Darfurze, które zmusiło rząd centralny do zmiany swojej decyzji i wyznaczenia w Darfurze gubernatora. W 1999 roku zmarginalizowana reprezentacja w rządzie federalnym wynosiła 33,3%, podczas gdy z prowincji północnych i środkowego Sudanu reprezentacja wynosiła 60,1%9. Korzystając z monopolu nilocentryczne władze polityczne zaczęły manipulować zasobami państwowymi, a tym samym wy8 9 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 19. A. E l -To m, The Black Book of Sudan..., art. cyt., s. 25–35. �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 225 paczyły możliwości rozwoju gospodarczego na swoim terytorium. Ostatecznym rezultatem są dysproporcje gospodarcze i w strukturach społecznych, które spowodowały poważne konsekwencje dla rozwoju ekonomicznego kraju. Sytuację pogarsza jeszcze sposób realizacji polityki makroekonomicznej, co pogłębia nierówność i ubóstwo na obszarach peryferyjnych i zmarginalizowanych, a szczególnie w regionie Darfuru. Częstym problemem w Sudanie jest brak danych dotyczących wskaźników ekonomicznych, w szczególności poziomu ubóstwa, nierówności dochodów, jak również wskaźników rozwoju. Dostępne dane na temat ubóstwa i nierówności pochodzą z roku 1992. Warto zauważyć, że od czasu odzyskania niepodległości gospodarka Sudanu przechodziła różne fazy polityki makroekonomicznej10. Po wojskowym zamachu stanu w czerwcu 1989 roku rząd wprowadził program liberalizacji jako część strategii Ocalenia Narodowego. Główne elementy tego programu nie były negocjowane ani wspierane przez Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW): – deregulacja importu, wymiana walut i cen; – stabilizacja kursu walutowego; – polityka oszczędności budżetowych i ścisła kontrola środków pieniężnych w budżecie; – prywatyzacja nieregularnych przedsiębiorstw publicznych; – zachęcanie do oszczędzania poprzez reformę systemu finansowego. Wyniki tych programów były bardzo słabe. Konsumpcja spadła o około 11 punktów procentowych, a inflacja osiągnęła rekordowy poziom 118,7 punktów stopy procentowej. W okresie 1996–2001 rząd zobowiązał się do wprowadzenia pakietu reform mających na celu liberalizację gospodarki. Zbiegło się to z zewnętrznym napływem bezpośrednich inwestycji zagranicznych związanych 10 E.S.M. A t e e m, The root causes of conflicts in Sudan..., dz. cyt., s. 21. �226 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... z komercyjnym zastosowaniem ropy naftowej. Sektorowe dane dla tego samego okresu wskazują na spadek udziału sektora rolnego, podczas gdy składniki przemysłu i usług odnotowały pewien wzrost. Ogólne długoterminowe trendy wskazały znaczący udział sektora produkcyjnego w całkowitym PKB w latach 1980 i 1990. Szybki i stabilny wzrost sektora rolnego stanowi podstawę gospodarki wiejskiej. Pod względem ubóstwa i nierówności implikacje polityki makroekonomicznej były ogromne, zwłaszcza dla obszarów zmarginalizowanych. Opierając się na szacunkach ubóstwa w Sudanie stwierdzono, że bieda wykazywała tendencję wzrostową11. Analiza wskazuje również, że tempo rozpowszechniania się biedy wzrasta znacząco na obszarach wiejskich, ale obszary miejskie też zostały w pewnym stopniu dotknięte ubóstwem. Wzrost biedy miejskiej był napędzany przez wewnętrzne migracje w wyniku pogarszającej się sytuacji na obszarach wiejskich z powodu wojen i słabego popytu na pracę. W roku 1990 można było zaobserwować przyspieszony wzrost nierówności. Ponadto nierówność na obszarach wiejskich wzrastała znacznie szybciej w latach 1970 i 1980, natomiast w 1990 roku wzrost objął również obszary miejskie. Chcąc chronić słabsze grupy przed negatywnymi skutkami programu liberalizacji, zainicjowano szereg środków wsparcia społecznego, aby zwiększyć bezpieczeństwo socjalne. Należą do nich: Fundusz Solidarności, Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, wsparcie dla studentów, Narodowy Fundusz Emerytalny, Fundusz Ubezpieczeń Medycznych i Fundusz Pomocy Pracownikom Dotkniętym Prywatyzacją. Ponadto rząd powołał Ministerstwo Opieki Społecznej i Rozwoju, aby podjęło pracę nad redukcją ubóstwa. Pomimo tych środków i przy tak minimalnych instrumentach, United Nations Development Programme, The analysis in this section are based on UNDP, „Macroeconomic Policies For Poverty Reduction: The Case of Sudan”, Sudan, June 2006. 11 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 227 poziom wzrostu ubóstwa nadal utrzymywał się na obszarach zmarginalizowanych12. Z uwagi na fakt, że wzrost gospodarczy nie został poparty polityką społeczną i nie był sprawiedliwie rozłożony, wskaźniki ubóstwa nie uległy poprawie, a nawet ciągle się pogarszały. Ciężar obsługi długu stanowił dodatkowe obciążenie dla budżetu. Pomimo przynależności Sudanu do grupy krajów głęboko zadłużonych, kraj ten kwalifikuje się do wsparcia oraz redukcji zadłużenia w ramach inicjatywy Program Redukcji Zobowiązań Najbiedniejszych i Najbardziej Zadłużonych Państw Świata. Jedną z możliwych przyczyn słabych wyników jest to, że taka polityka nie była związana z redukcją problemu szerzącego się ubóstwa przy jednoczesnym wzroście gospodarki Sudanu. Ponadto problemem był niski wskaźnik gromadzenia dochodów publicznych, ograniczony dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania oraz fakt, iż rząd nie skupił się na cięciu wydatków publicznych. Przyjęty system w 1992 roku zaostrzył problem peryferii. W ramach tego systemu Sudan został podzielony na 26 stanów. Dostarczanie podstawowych usług, takich jak edukacja, zdrowie, kanalizacja, drogi lokalne, rolnictwo, zostało delegowane do poszczególnych stanów, które nie miały wystarczających przychodów, ani zdolności do zarządzania administracyjnego. W 1998 roku całkowity budżet przyjęty przez stany i społeczność lokalną wynosił 2,4% PKB. Liczba ta wzrosła zaledwie do 4% w 2001 roku. Pomimo zwiększenia przychodów z szybko rozwijającego się sektora naftowego, obszary ubóstwa wciąż się powiększały i pomimo wzrostu dochodów z handlu ropą naftową wrosły również wydatki na cele wojskowe, pochłaniając 60% dochodów z handlu ropą. Wzrost Tamże; zob. K. A l n n u r, Together We Stand Divided We Fall: Understanding Tribal Conflicts In Darfur, Peace Reseach institute, 2014, http://pri.uofk.edu/multisites/UofK_pri/images/stories/pri/papers/Darfur-War-Economic.PDF, [27.03.2015]. 12 �228 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wydatków na cele wojskowe jest nieporównywalny z wydatkami na cele społeczne, edukacyjne czy zdrowotne. Chociaż nastąpiło odkrycie złóż ropy naftowej, to jednak nie miało ono większego wpływu na poprawę sytuacji finansowej, jak również nie miało wpływu na rozwój społeczny i gospodarczy kraju, a poziom ubóstwa i nierówności między poszczególnymi stanami ulegały dalszemu utrwaleniu. Wcześniej już wykazano, że polityczna marginalizacja spowodowała nieproporcjonalny podział we władzy na korzyść elit z Doliny Nilu, które koncentrując działalność gospodarczą na ich obszarach, powodują powstawanie różnic pomiędzy obszarami centralnymi i peryferyjnymi. Zastosowane zasady makroekonomiczne pogłębiają ubóstwo i nierówność w zakresie zaspokajania takich potrzeb człowieka, jak edukacja i służba zdrowia. W przypadku Darfuru tylko kilka projektów i programów rozwojowych realizowano przy wsparciu instytucji międzynarodowych13. Regionalne uprzedzenia w Sudanie są widoczne również w podziale wydatków na rozwój gospodarczy, co przedstawiono na wykresie 3. Widoczne są tam wyniki rozwoju regionalnego w Sudanie w latach 1996–2001. Jak widać, okres ten charakteryzował się ogromnymi dysproporcjami w podziale wydatków na rozwój gospodarczy. Chartum sam stanowił 75% całkowitych wydatków na ten rozwój14. Różnicom w działalności gospodarczej, stronniczości w alokacji wydatków i zasięgu ubóstwa towarzyszyły rozbieżności w poziomie rozwoju człowieka, w szczególności w zakresie zdrowia i edukacji. Dostępne dane dotyczące wskaźników społecznych ujawniają różnice pomiędzy centrum i peryferiami oraz różnice w zależności od płci. Tamże. The Ministry of Finance and National Economy, Directorate-General. National Accounts United Nations Population Fund, Sudan 2003. 14 Tamże. 13 �1. Ekonomiczne znaczenie terenów Darfuru... 229 Wykres 3. Podział wydatków na rozwój regionalny w Sudanie w latach 1996–2001 Północny 7% Wschodni 7% Centralny 7% Darfur 2% Kordofan 2% Chartum 75% Źródło: The Ministry of Finance and National Economy, Directorate-General. National Accounts, United Nations Population Fund, Sudan 2003. Dane z okresu 2002–2003 w dalszym ciągu ujawniają znaczące różnice między centrum a peryferiami. Sytuacja w Darfurze uległa pogorszeniu w wyniku wojny i braku dostępu do usług edukacyjnych, szczególnie w obozach dla uchodźców wewnętrznych, w części pozostawionych samym sobie przez organizacje pozarządowe. Ze względu na niski poziom wydatków publicznych jakość usług edukacyjnych na peryferiach ogólnie spadła i tylko 64% nauczycieli posiada dobre doświadczenie w swojej dziedzinie, a jedynie 7% nauczycieli w ogóle podejmuje pracę w edukacji. Wskaźniki zdrowotne na obszarze całego kraju również zostały naznaczone różnicami regionalnymi. Wskaźniki te są najgorsze w Sudanie Południowym, w regionie wschodnim nad Morzem Czerwonym, w Darfurze i Kordofanie. Śmiertelność niemowląt w tym obszarze jest także wyższa niż na obszarach środkowego i północnego Sudanu15. Tamże; zob. D. G o l d b e r g, Measuring the Cost of War in Darfur, http:// www.africa.com/blog/measuring_the_cost_of_war_in_darfur/,[23.02.2016]. 15 �230 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Polityka rządu wprowadzająca prywatną opiekę zdrowotną tym bardziej nie zmniejsza podatności na marginalizację obszarów zagrożonych. Niewiele osób z wiejskiej biedoty ma dostęp do bezpłatnej opieki medycznej, a świadczenie płatnych usług medycznych jest zjawiskiem trudnym do wdrożenia na terenach objętych tak znaczącym ubóstwem. 2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze Wojna w Darfurze – podobnie jak każda inna – wygenerowała wysokie koszty, zarówno w sferze ekonomicznej, jak i humanitarnej. Szacunki wykazały, że rząd Sudanu wydał na wojnę w Darfurze ok. 24,07 mld dolarów, co stanowi równowartość 162% PKB w latach wojny. Obejmuje to 10,08 mld dolarów w formie bezpośrednich wydatków wojskowych i 7,2 mld dolarów w formie straty produktywności wysiedlonych z terenu Darfuru i 2,6 mld dolarów w formie utraty oszczędności ofiar wojny, a 4,1 mld dolarów to straty wynikające z uszkodzenia infrastruktury. W czasie, gdy państwo przez ponad dwie dekady przekazywało tylko 1,3% budżetu na zdrowie publiczne i 1,2% na edukację, wydało 23% rocznego budżetu na prowadzenie działań wojennych w Darfurze16. Według Raportu o Rozwoju Świata w 2011 roku, wzrost liczby osób przesiedlonych w obrębie poszczególnych krajów, w tym w Sudanie, spowodował znaczny spadek rozwoju człowieka17. Wojna, która miała miejsce w Darfurze, dotknęła ponad 30 tysięcy osób, do przemieszczenia się zmusiła 3 miliony ludzi. Podpalonych zostało około 3 tysięcy wsi, przy czym utracono uprawy i zwierzęta gospodarH. A l i, Altaklufa Aligtisadyia Li harb Darfur (Koszt ekonomiczny wojny w Darfurze), Doha 2011, s. 1–3. 17 Human Development Report 2011, United Nations Development Programme (UNDP), 2012. 16 �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 231 skie o wartości milionów dolarów. Według Biura ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs, OCHA)18, nie da się oszacować wynikających z wojny strat psychologicznych, społecznych i moralnych, w tym utraconej reputacji państwa. Ucierpiały też priorytety gospodarcze Sudanu. Stosunkowo słaby kraj hojnie wydawał środki na działania wojenne, więcej niż na żywność. Dla niezamożnego kraju jest to duże obciążenie, pochłaniające coraz większe ilości PKB19. Przeprowadzono światowe badania naukowe, mające na celu oszacowanie kosztów konfliktu zbrojnego na poziomie globalnym. Celem takich badań jest zwykle oszacowanie straty dochodu narodowego za pomocą matematycznych technik modelowania. Są one jednak zróżnicowane i niespójne. Większość badań odzwierciedla ekonomiczne skutki wojny jako procent PKB. Często oszacowania te obejmują koszty związane bezpośrednio z konfliktem, ale pomijają efekty pośrednie. Istnieją dwa sposoby obliczania kosztów wojny. Pierwszy polega na obliczaniu kosztów zniszczonych materiałów. Metoda ta wylicza straty bezpośrednie i pośrednie koszty konfliktu na podstawie teorii ekonomicznej lub dowodów empirycznych. Drugi sposób obliczania kosztów wojny, to modelowanie znane jako analiza i ocena, która wyznacza oczekiwany alternatywny wzrost gospodarczy i poziom ogólnego dobrobytu państwa w przypadku braku zaangażowania w konflikt20. Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA) jest organem Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), utworzonym w grudniu 1991 roku rezolucją Zgromadzenia Ogólnego 46/182. Uchwała miała na celu wzmocnienie reakcji ONZ na złożone sytuacje kryzysowe i klęski żywiołowe. Za: United Nations General Assembly Session 46 Resolution 182, Strengthening of the coordination of humanitarian emergency assistance of the United Nations, http:// www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/46/182, [21.03.2015]. 19 Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA). 20 World Development Indicators, World Bank, 2011; zob. D. G o l d b e r g, Measuring the Cost of War in Darfur, http://www.africa.com/blog/measuring_ 18 �232 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Pomimo wykorzystania tych metod, nie jest łatwo zmierzyć rzeczywisty koszt konfliktu, ponieważ każdy przypadek jest inny i posiada swoiste cechy. W przypadku Sudanu trudno jest zebrać i sklasyfikować dane, dotrzeć do wszystkich elementów konfliktu, aby wyliczyć wiarygodnie koszty. 2.1. Wydatki obronne wojny w Darfurze Wydatki na cele obronne w Sudanie mogą przybierać wiele form, bywają bowiem zakamuflowane w celu zachowania poufności. Nie ma danych poszczególnych elementach wydatków rządowych w tym zakresie. Złożoność problemu wynika również z tego, że armia zajmuje się handlem i jest właścicielem szpitali i przedsiębiorstw handlowych, stąd rzeczywiste wydatki wojskowe są zawsze znacznie niższe niż teoretyczne szacunki. Ponad to obiekty wojskowe są zaangażowane także w sektorze naftowym, który posiada wystarczające środki na pokrycie kosztów. Jak pokazano w tabeli nr 3, wydatki wojskowe w Sudanie systematycznie rosną. Przed rozpoczęciem konfliktu w Darfurze w 2003 roku, państwo wydawało średnio rocznie 773 mln dolarów na pokrycie wydatków wojskowych. Od tego czasu jednak stopa wydatków wojskowych wzrosła ponad dwukrotnie. Poziom wydatków wojskowych w ciągu następnych sześciu lat (2004–2009) szacuje się na 10 mld dolarów, co stanowi ok. 1,7 mld dolarów rocznie skierowane bezpośrednio na działania wojenne w Darfurze21. the_cost_of_war_in_darfur/, [28.03.2014]; zob. United Nations Environment Programme, Environmental and socioeconomic impacts of armed conflict in Africa,http://www.eoearth.org/view/article/152607/, [28.03.2014]. 21 H. A l i, Altaklufa Aligtisadyia Li harb Farfur..., dz. Cyt., s. 5–6; zob. World Development Indicators, World Bank, 2011; zob. B. Ru b i n, The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture, London 2015, s. 181–182; zob. H. A l i, Military Expenditures and Inequality in the Middle East and North Africa, „Defence and Peace Economics”, 23(2012), nr 6, s. 575–589. �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 233 Tabela 3. Wydatki wojskowe w Sudanie i Darfurze (szacowane w milionach dolarów) Rok Wydatki wojskowe w Sudanie Oszacowanie wydatków wojskowych w Darfurze 2003 773,00 — 2004 2 198,00 1 352,71 2005 1 797,00 951,71 2006 2 113,00 1 267,71 2007 2 676,00 1 830,71 2008 3 228,00 2 382,71 2009 3 148,00 2 302,71 Suma 15 933,00 10 088,26 Źródło: Bank Światowy, 2011. Tabela 3 dostarcza dowodów, że konflikt w Darfurze spowodował największy udział w wydatkach wojskowych po 2003 roku. Sytuacja w Sudanie Południowym była względnie opanowana pod nadzorem ONZ, a działania militarne w regionie szybko ustały. W tym samym okresie rząd Sudanu podpisał porozumienie pokojowe z państwami sąsiadującymi, w tym z Etiopią, Erytreą i północną opozycją znaną jako Narodowy Sojusz Demokratyczny (National Democratic Alliance, NDA)22. Wrócono do dialogu w ramach porozumienia politycznego, w którym mediatorem był Egipt. Podobnie konflikt, który rozgorzał we wschodnim 22 Narodowy Sojusz Demokratyczny (NDA) to grupa sudańskich partii politycznych, która powstała w 1989 roku, aby sprzeciwić się nowemu systemowi Omara Hassana al-Baszira, po tym jak przejął on władzę w wyniku zamachu stanu w dniu 6 czerwca 1989 roku, NDA podpisał umowę z rządem Sudanu w dniu 18 czerwca 2005 roku, w wyniku porozumienia pokojowego do drugiej sudańskiej wojny domowej 9 stycznia 2005 r. Za: S. H a s s a n, The Sudan National Democratic Alliance (NDA): The Quest for Peace, Unity and Democracy, „Issue: A Journal of Opinion”, 21(1993), nr 1–2, s. 14–25. �234 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Sudanie, został rozwiązany poprzez porozumienia pokojowe podpisane w 2006 roku. Można powiedzieć, że wydatki wojskowe, co jest związane z przemysłem naftowym i pośrednictwem firm należących do instytucji wojskowych, spowodowały zniszczenie sektora eksportowego poprzez wyłączenie go z tworzenia kapitału w przemyśle cywilnym. W 1999 roku przykładowo eksport ropy stanowił 15% całości eksportu Sudanu. Po dziesięciu latach udział ten wzrósł do 93%, przy czym eksport ropy utrudnia eksport innych produktów, ponieważ rząd skierował dochody z ropy bezpośrednio w kierunku zamówień wojskowych i importu sprzętu wojskowego, a nie w kierunku poprawy sektora eksportu innych produktów. Rząd żył z pieniędzy ze sprzedaży ropy naftowej, a nie opierał się na branżach produkcyjnych, takich jak przemysł spożywczy i lekki. Badania wykazały, że z każdego dolara otrzymanego przez rząd od dochodów z ropy naftowej wydano 0,21 dolara na zbrojenia. Polityka ta doprowadziła do spadku eksportu dóbr innych niż ropa. Nie było znaczącej zmiany tej tendencji w okresie pomiędzy 1997 i 2009 rokiem. Zostało to osiągnięte dzięki stabilności krótkoterminowej eksportu towarów innych niż ropa naftowa w 2004 roku przez sprzedaż usług dla sieci bezprzewodowych za granicę, ale średnia wartość eksportu była w przedziale 600 milionów dolarów. 2.2. Utrata kapitału ludzkiego Według Raportu o Rozwoju Świata, ogłoszonego przez Bank Światowy w 2011 roku, ludzie żyjący w państwie dotkniętym konfliktami zbrojnymi są zazwyczaj bardziej narażeni na ubóstwo i pozbawienie edukacji szkolnej czy podstawowej opieki. Takie zagrożenia mają wpływ w dłuższej perspektywie na możliwości zarobkowania w codziennym życiu, co z kolei daje określony efekt w zakresie rozwoju gospodarczego. Wcześniejsze badania wykazały, że jeden z rodzajów pośrednich kosztów woj- �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 235 ny, to taki, który odzwierciedla się w zmniejszonej wydajności pracy w wyniku odpływu kapitału i zniszczenia sił wytwórczych człowieka. Tabela 4 pokazuje liczbę uchodźców wewnętrznych i ludności dotkniętej wojną, a także pokazuje, że w 2009 roku konflikt w Darfurze miał niekorzystny wpływ na 1,5 mln ludzi w Darfurze Północnym, 1,9 mln w Darfurze Południowym i 1,2 mln w Darfurze Zachodnim. Wojna spowodowała przemieszczenie 0,5 mln mieszkańców Darfuru Północnego, 1,4 mln mieszkańców Darfuru Południowego i 1,2 mln mieszkańców Darfuru Zachodniego. Na bezpośredni koszt konfliktu zbrojnego w Darfurze składa się też utrata zysków życia codziennego wysiedlonych23. Tabela 4. Liczba osób wewnętrznie przesiedlonych i ludności dotkniętej konfliktem w Darfurze (od 2005 do 2009 r). Darfur Północny Rok Darfur Południowy Darfur Zachodni Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba Liczba dotkniętych uchodźców dotkniętych uchodźców dotkniętych uchodźców 2005 725736 393750 824346 603719 854388 662000 2006 1307025 475257 1413099 722922 1276087 776348 2007 1355594 461399 1546173 862385 1263956 779226 2008 1516680 508499 1913518 1410704 1293394 766363 2009 1518064 508499 1913518 1410704 1283124 746912 Źródło: Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA). Jak widać wojna w Darfurze, podobnie jak wszelkie inne działania wojenne, zmusiła dużą liczbę ludności do zmiany miejsca zamieszkania, co skutkowało zagrożeniem ubóstwem, utrudnieniem dostępu do edukacji czy utratą źródła zarobkownaia. D. G u h a - S a p i r, Darfur: Counting the Deaths, Mortality Estimates from Multiple Survey Data, Cred 2005, s. 10–35. 23 �236 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 2.3. Uszkodzenia infrastruktury Darczyńcy zagraniczni i rząd Sudanu uruchomiły programy pomocowe w celu wsparcia uchodźców w zakresie edukacji, opieki zdrowotnej, zaopatrzenia w wodę i żywność. Pomoc obejmowała też ochronę i poprawę bezpieczeństwa oraz odbudowę infrastruktury. Udzielone wsparcie miało na celu złagodzenie cierpienia ludności i przywrócenie obszarów dotkniętych konfliktem do normalnego życia. Jak wiadomo, rząd Sudanu ze względów politycznych odmawia czasami organizacjom humanitarnym dostępu do obszarów dotkniętych katastrofą. W ten sposób szacunkowa wartość szkód w infrastrukturze jest znacznie niższa niż w rzeczywistości. Stany Zjednoczone i ich sojusznicy przeprowadzali zbieranie danych na temat tej ludności Darfuru, zaczęli to robić dopiero w 2004 roku, nie ma zatem wiarygodnych danych za lata 2003 i 2004. Zgromadzone dane przedstawiają wartość utraconych dochodów w okresie, w którym rząd był zaangażowany w walki w celu pokonania ruchów rebelianckich. Okres ten cechuje drastyczne naruszanie praw człowieka. 2.4. Pomoc ekonomiczna organizacji zagranicznych dla Darfuru Według danych rządowych w Darfurze działa ponad 150 organizacji zagranicznych, co pociąga za sobą koszty powyżej 500 mln dolarów rocznie (oprócz sił UNAMID, które potrzebują ok. 150 mln dolarów miesięcznie). Organizacje te zatrudniają ponad 50 tys. pracowników, w tym 8 tys. zagranicznych. Z tego tej ogromnej kwoty (500 mln dolarów) pieniędzy zostanie wydane w formie kosztów administracyjnych. Zaznaczyć należy, że ponad 60% osób przesiedlonych oraz uchodźców nie korzysta z tej działalności. Ponadto organizacje te są związane z krajami zachodnimi, czasami reprezentują interesy jednostek, co jest kolejnym dylematem. Tak �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 237 więc nasuwa się pytanie, jakie są perspektywy rozwiązania tego problemu24. Bezpieczeństwo ludności cywilnej w Darfurze, w tym przesiedleńców wewnętrznych i pomoc humanitarna to jest jeden z najważniejszych celów organizacji pozarządowych w Darfurze wobec odnotowanego dramatycznego wzrostu liczby ataków na ludność cywilną i bezprecedensowego wzrostu grabieży dostaw humanitarnych oraz ataków na pracowników organizacji humanitarnych. Rząd Sudanu wspiera bojówki dżandżawidów i, w mniejszym stopniu, zbuntowane frakcje w Darfurze, które są winne ataków na cywilów i utrudniania dostarczania pomocy humanitarnej. Jednak ciężar odpowiedzialności za kryzys humanitarny spoczywa przede wszystkim na Sudanie. Ochrona cywilów pogorszyła się w wyniku intensyfikacji przemocy i szybkiej ekspansji geograficznej konfliktu w Darfurze. Jest zatem potrzeba, aby przywódcy Sudanu i zbuntowane frakcje zobowiązały się do przestrzegania w Darfurze przepisów międzynarodowych w zakresie prawa humanitarnego, w tym umożliwienia organizacjom humanitarnym wykonywania pracy w sposób bezpieczny i nieskrępowany. Użycie w Darfurze sił ONZ i UA oraz sił pokojowych musi być rozpatrywane w świetle głębokich, złożonych przyczyn konfliktu. Jako takie użycie siły do interwencji humanitarnej w Darfurze pozostaje ograniczone. Krótkotrwałe rozwiązanie tego problemu, czyli przymusowa humanitarna interwencja (tj. przeprowadzona bez zgody Sudanu) w Darfurze niesie ze sobą niebezpieczeństwo spowodowania dalszej destabilizacji w Sudanie i regionie. Dlatego wszelkie działania, które są podejmowane w zakresie pomocy humanitarnej w Darfurze, mogą spowodować więcej szkody niż pożytku, o ile nie odbywają się w szeroko akceptowany sposób, który jest zgodny z prawem międzynarodowym. 24 The Darfur conflict and civilian protection, dz. cyt., s. 3. �238 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Wszystkie działania powinny być wykonywane w celu wzmocnienia i wsparcia istniejących sił pokojowych AU i AMIS w Darfurze. W związku z tym, organizacje pozarządowe i inni powinni dążyć do zwiększenia rozmiaru i wzmocnienia cywilnego mandatu ochrony życia. Jednocześnie są naciski ONZ w celu zapewnienia hojnego wsparcia finansowego na potrzebne operacje. Ponadto Sudan powinien być poddany dużej presji, aby umożliwił działanie siłom UA i ONZ w Darfurze, które mogą zapewnić skuteczną ochronę cywilną. Rząd Sudanu otrzymuje wsparcie od rządów krajów arabskich widoczne również w wielu arabskich mediach, co jest postawą niezwykle nieodpowiedzialną i nieetyczną. Rządy arabskie mają prawny i moralny obowiązek zagwarantować, że zbrodnie nie będą popełniane na ludności cywilnej w Darfurze i że rząd Sudanu zrobi wszystko, co możliwe, aby otoczyć cywilów ochroną i zapewnić bezpieczeństwo. Ten brak woli wśród rządów arabskich co do zastosowania odpowiedniego nacisku na Sudan jest symptomatyczny dla ogólnego braku wiedzy lub zrozumienia sytuacji w Darfurze przez świat arabski. Ma tu miejsce odrzucenie lub minimalizowanie wagi zaistniałego humanitarnego kryzysu. Urzędnicy z Sudanu i przedstawiciele niektórych ruchów opozycyjnych w Darfurze wyrazili chęć odnowienia procesu negocjacji i doprowadzenia do pokoju i to wyłącznie w przejrzysty sposób. Ponadto rząd Sudanu odnowił swoje zobowiązanie do rozwiązania konfliktu w Darfurze poprzez proces dialogu zawarty w porozumieniu pokojowym Darfur Peace Agreement (DPA). Następnie Sudan obiecał współpracę z Kairskim Instytutem Studiów Praw Człowieka (Cairo Institute for Human Rights Studies, CIHRS)25 i z innymi organizacjami. 25 Założona w 1993 roku, Kairski Instytut Studiów Praw Człowieka (CIHRS) jest niezależną regionalna organizacja pozarządowa, której celem jest propagowanie poszanowania zasad demokracji i praw człowieka w regionie arabskim. W tym celu CIHRS skupia się na analizie trudności stojące stosowania między- �2. Koszty ekonomiczne wojny w Darfurze 239 W 2003 roku ludobójstwo i zbrodnie popełnione przez rząd Sudanu osiągnęły największą skalę. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej rozpoczęło rejestrację dotacji darczyńców dla Darfuru w roku 2004. Nie ma żadnych dostępnych danych za okres przed tą datą. Jak pokazano w tabeli 5, rząd Sudanu wydał 24,07 mld dolarów na wojnę w Darfurze, w tym 10,08 mld dolarów w formie bezpośrednich kosztów wojskowych, a 7,2 mld wynoszą straty wydajności spowodowane przez wewnętrzne przemieszczenia ludności. W stratach uwzględnić należy też 2,6 mld jako utratę środków do życia, które miały być osiągnięte przez zmarłe ofiary, gdyby nie wybuch wojny. Kolejne 4,1 mld dolarów to uszkodzenia infrastruktury26. Tabela 5. Udział kosztów wojny w Darfurze w PKB ($USD) Rok 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Produkt krajowy brutto (PKB) 14820630 15578510 16564420 18434410 20307410 22002150 22002150 Koszty wojny w Darfurze (% PKB) 03,21 18,70 16,30 19,87 20,32 23,20 23,57 Wydatki wojskowe w Darfurze 0000000 1352710 0951710 1267710 1830710 2382710 2302710 10088260 Całkowity koszt wojny 0476410 2815360 2699330 3662560 4127120 5103800 5186900 24071480 Źródło: Organizacja Narodów Zjednoczonych i jej partnerzy, praca planu wsparcia finansowego dla Sudanu. Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej. narodowego prawa praw człowieka, upowszechnianie kultury poszanowania praw człowieka w tym regionie, a zaangażowanie się w dialog między kulturami dotyczące różnych międzynarodowych traktatów dotyczących praw człowieka i deklaracji. Za: Cairo Institute for Human Rights Studies – CIHRS,http://www. cihrs.org/?page_id=48&lang=en, [29.03.2015]. 26 The cost of future conflict in Sudan, The Institute for Security Studies (ISS), 2010, s. 2–22, https://www.frontier-economics.com/documents/2014/03/ frontier-report-the-cost-of-future-conflict-in-sudan.pdf, [29.03.2014]. �240 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Jak można odczytać z tabeli koszty wojny rozpoczęły się na poziomie 3% PKB i osiągnęły 24% w 2009 roku, co jest ogromnie niekorzystne dla gospodarki Sudanu, gdyż traci ona co najmniej jedną czwartą wartości towarów z powodu wyniszczającej wojny. 3. Synteza wyników badań empirycznych oraz teoretycznego nurtu rozważań Badania przeprowadzone przeze mnie miały na celu zbadanie warunków gospodarczych i skutków z nich wynikających. Obserwacji poddano też podział na grupy, relacje pomiędzy nimi, jak też obecne w Darfurze wzorce życia. Założono, że czynniki ekonomiczne odgrywają istotną rolę w zmianach w sferze społecznej, kulturalnej i w procesie tworzenia tych społeczności, ale czasami też warunki ekonomiczne kształtują się w wyniku zmian w zakresie warunków społecznych. Tak więc zróżnicowane czynniki mogą być po stronie przyczyn i skutków. Oznacza to, że związek między wzrostem ekonomicznym i procesami społecznymi jest w znacznym stopniu skomplikowany i jest to zależność nieliniowa, która jest efektem występowania różnych zmiennych, takich jak: polityka, poziom rozwoju instytucjonalnego i inne warunki środowiska. Głównym celem badania było przeprowadzenie oceny uwarunkowań ekonomicznych oraz analiza społecznych i politycznych aspektów konfliktu w Darfurze. Przedmiotem badania były główne wskaźniki odnoszące się do gospodarstw domowych na poziomie wspólnoty w regionie. Metodologia badań W niniejszej pracy wykorzystane zostały przede wszystkim opisowe metody oparte na analitycznym zestawieniu faktów i informacji. Zgromadzone dane zostały przeanalizowane i zin- �3. Synteza wyników badań empirycznych... 241 terpretowane, aby osiągnąć akceptowalne uogólnienia. Metody opisowo-analityczne polegają na dokładnym opisie cech i zdarzeń, będących przedmiotem badań, w ujęciu statystycznym, dynamicznym lub geograficznym. W tej grupie metod wyróżnia się metodę opisową zwykłą i metodę opisowo-porównawczą. Polegają one na wyodrębnieniu określonego zjawiska z dotychczas znanej całości, jego opisaniu, analizie porównawczej z podobnymi zjawiskami, wyróżnieniu czynników wspólnych i różnicujących. Metody te najczęściej charakteryzują cechy i zdarzenia w sposób ilościowy i jakościowy. Słowny opis przeplata się z informacjami liczbowymi. Metody te mają za zadanie wierne przedstawienie rzeczywistego obrazu przedmiotu badań. Opisowe porównanie cech i zdarzeń dotyczących przedmiotu badań w tym samym czasie jest przedmiotem metody statystyczno-porównawczej. Opis z punktu widzenia czasu ma za zadanie porównanie cech i zdarzeń podlegających zmianom w czasie. Ta metoda obejmuje wiele form, a mianowicie: badanie danej sytuacji, analizę funkcji i działania, opis kontynuowany przez długi okres (badań dla niektórych etapów wzrostu lub rozwoju), co oznacza, że podejście to zależy od zestawienia faktów i informacji, a następnie porównania, analizowania i interpretowania. Jest to znana procedura metody opisowo-analitycznej, w której opisuje się środowisko poprzez wyciągniętą z niego próbkę. Moje badania są unikalne w tym sensie, że zebrane dane z wybranych wiosek są reprezentacyjne dla całej ludności wiejskiej w południowo-zachodnim Darfurze. Organizacja, która gromadziła dane, miała zadanie zebrać materiał z wiosek w danym regionie. Dlatego w przeciwieństwie do wielu innych mikroanaliz, analizuję kwestie dotyczące zebranych danych i reprezentatywności ich w kluczowej analizie wniosków. Zebranie danych i ich reprezentatywność są kluczową i unikalną cechą badania. Pobieranie próbek przeprowadzono na dwóch poziomach. �242 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 1. Na poziomie koordynacji między lokalnymi wspólnotami: Wybranych Grup Dyskusyjnych (Focus Group Discussion) miało miejsce zgromadzenie danych w Biurze Koordynacyjnym Obszarów Wiejskich w Al-Fashir (El-Fasher Rural Network Office) z udziałem komitetu koordynacyjnego, gdzie zostały omówione kwestie związane z sytuacją gospodarczą, problematyką środków utrzymania i skutków konfliktu dla każdej z wiosek. Podjęto też problem konkurencji przy wykorzystywaniu zasobów naturalnych. Oprócz tego uzyskano również informacje dotyczące społecznych i politycznych aspektów związanych z konfliktem między różnymi grupami etnicznymi i plemionami. Wyjaśniono również, jak konflikt wpłynął na wydajność gospodarowania i zdobywanie środków do życia i inne zakłócenia. 2. Na poziomie społeczności pojedynczej wsi: Dane terenowe zebrano w trzech wioskach w północnym Darfurze należących do sieci Al-Fashir: Magzoob, Shabab i Shagra. Odsetki próbek były w zakresie od 10 do 20%, co daje w sumie 118 gospodarstw. Tabela 6 przedstawia frekwencję według wsi, w których zostało dokonanie badania. Tabela 6. Frekwencja według wsi, w których zostało dokonane badanie Nazwa Magzoob Shbab.tkelat Shbab.gry Shbab.gmees Shbab Shagra.B Shagra.G Shagra.A Suma Liczebność zbadana 40 16 6 6 13 5 4 28 118 Liczebność oczekiwana 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 14.8 Różnica 25.2 1.2 –8.8 –8.8 –1.8 –9.8 –10.8 13.2 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. �3. Synteza wyników badań empirycznych... 243 Kwestionariusz, którego użyto podczas badań, obejmował kwestie związane z osobistymi cechami, gospodarstwami domowymi, gospodarstwami rolnymi i dochodami z własności gruntów, prawem własności bydła, skutkami konfliktów dla tradycji, rynkami pracy i sytuacją społeczną. Oprócz relacji małżeńskich i stosunków międzyplemiennych, kwestionariusz zawierał również zagadnienia roli organizacji pozarządowych w budowaniu pokoju. Dane zostały zorganizowane i zestawiane przy użyciu programu komputerowego, a następnie analizowane przy użyciu pakietu statystycznego (Statistical Package for the Social Science, SPSS)27, co pozwoliło na uzyskanie tabeli częstotliwości i procentów. Głównym celem zbierania danych było dostarczenie rzetelnych informacji w zakresie ogólnych danych demograficznych: wiek, płeć, stan cywilny oraz ekonomicznych: źródło utrzymania (zarobkowanie), posiadanie ziemi, ilość posiadanych zwierząt i ich rodzaje, informacje dotyczące dostępu do opieki zdrowotnej, edukacji i urządzeń wodnych. Stwierdzono w badaniach, że liczba kobiet, które uczestniczyły w badaniu, zbliża się do liczby mężczyzn, co oznacza, że rola kobiet i ich pozycja w społeczeństwie darfurskim oraz ich znaczenie w życiu gospodarczym i społecznym nie różnią się zasadniczo od mężczyzn. Te wyniki potwierdzają przekonanie, że społeczeństwo darfurskie daje kobietom większą rolę w sferze publicznej w stosunku do roli, jaką posiadają kobiety w innych regionach Sudanu28. W tabeli 7 27 SPSS (Statistical Package for the Social Sciences), oprogramowanie do statystycznej analizy danych. Poza badaniami naukowymi jest często wykorzystywane w badaniach rynku i opinii, badaniach epidemiologicznych. Za: B. K o s s a k o w s k a, S. B e d y ń s k a, Wprowadzanie danych i podstawy pracy z programem IBM SPSS Statistics, Warszawa 2007. 28 A. M o h a m e d, From instigating violence to building peace: the changing role of women in Darfur Region of Western Sudan, „African Journal on Conflict Resolution”, 4(2004), nr 1, s. 11–26. �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 244 zestawiono wyniki badania, które pokazuje, jak kształtuje się udział kobiet na tle udziału mężczyzn. Tabela 7. Odsetek kobiet biorących udział w badaniu ukazany na tle udziału mężczyzn Płeć Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Mężczyźni 66 58.5 7.5 Kobiety 51 58.5 –7.5 Suma 117 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Istnieje wiele przykładów na dużą rolę darfurskich kobiet we wszystkich sferach życia ekonomicznego i społecznego, również w rolnictwie i poprzez poświęcenie swojego życia do różnych prac domowych. Wykonywanie przez nie ciężkiej pracy dowodzi, że nie ma różnicy w zdolnościach umysłowych oraz kondycji psychicznej i fizycznej pomiędzy kobietami i mężczyznami. Jednak w przeszłości kobiety nie były dopuszczone do edukacji, co było wynikiem ówczesnej mentalności tamtejszych ludzi, czy w ogóle ludzi Wschodu, ich pojmowania roli kobiety, skoncentrowanej tylko na rodzeniu i wychowywaniu dzieci oraz na pracy w domu. Jednak obecnie, jak ukazują badania, ten wzór uległ zmianie, również w zakresie dostępu do edukacji. Badania wykazały, że pośród 94 osób, które zostały zbadane, liczba dziewcząt, które pobierają naukę w szkole, nie jest mniejsza od liczby chłopców (tabela 8) Tabela 8. Kto chodzi do szkoły? Płeć Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Chłopcy 13 31.3 –18.3 Dziewczyny 5 31.3 –26.3 �3. Synteza wyników badań empirycznych... Obie płcie 76 Suma 94 31.3 245 44.7 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Jest jeszcze inny przykład statusu kobiet w życiu społecznym w Darfurze. Odgrywają one ważną rolę w tutejszym rzemiośle w dziedzinie rękodzieła domowego. W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku konkurencja darfurskich kobiet z mężczyznami miała miejsce również w dziedzinie handlu takimi towarami, jak odzież, meble i naczynia. Jak można zauważyć, wszelkie zmiany społeczne, zwłaszcza te zachodzące pod wpływem wojny domowej, w większym stopniu niż mężczyzn dotykają kobiet, powodując ich cierpienie, mimo że nie są zawsze bezpośrednio zaangażowane w walkę. Ponoszą jednak ofiary: giną lub zostają ranni ich krewni i bliscy oraz one same, a przede wszystkim są narażone na gwałty, porwania, ogólnie napaści na tle seksualnym. Doznają rozpadu rodziny, przymusowych przemieszczeń i utraty własności. Kobiety cierpią też z powodu lęku i zaburzeń psychicznych oraz poczucia beznadziejności. Żyją na uchodźstwie w warunkach uniemożliwiających zaspokojenie często podstawowych potrzeb. Niedogodność życia kobiet jest w tej sytuacji cięższa z uwagi na fakt, iż to one ponoszą odpowiedzialność za opiekę nad dziećmi i osobami starszymi. Kobiety zatem podczas wojny stają się często łatwym celem oddziałów przeciwnej strony. Wyniki badań opublikowanych przez UNICEF pokazują, jak duża jest liczba kobiet zamordowanych w wyjątkowo brutalny sposób, zabitych lub zgwałconych. Miało to miejsce między innymi także wśród muzułmanów w Bośni i Kosowie. Kobiety chociaż mniej wpływowe i aktywne politycznie, czy zaangażowane osobiście w wojnę, bywają celem wielu działań przeciwko nim. Kobiety cierpią też z powodu niedoboru dostaw żywności, zanie- �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 246 czyszczonych źródeł wody i zagrożenia chorobami. Narażenie na przemoc i ataki brutalności mogą zostawić traumę na całe ich życie. Poniższe wyniki badań pokazują, jaki jest wpływ konfliktu w Darfurze na sytuację kobiet. Rodzina w Darfurze jest wartością bardzo istotną, podstawą społeczeństwa, które ceni relacje rodzinne i kontrolę społeczną, jaką zapewnia. Jest szczególnie ważne dla ludności Darfuru ze względów także religijnych, społecznych i ekonomicznych. Przeprowadzone badania pokazują, że odsetek małżeństw szacuje się na 81% wśród tych, którzy byli ankietowani, podczas gdy wskaźnik rozwodów jest bardzo niski, nie przekracza 5%. Pokazuje to znaczenie statusu rodziny w społeczeństwie Darfuru (tabela 9). Tabela 9. Stan cywilny Stan Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Wolny 13 29.5 –16.5 Mężatka/ żonaty Rozwiedziona/ Rozwiedziony Wdowa/ wdowiec Suma 95 29.5 65.5 6 29.5 –23.5 4 29.5 –25.5 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Kluczowym zasobem naturalnym w Darfurze jest przede wszystkim uprawa roślin, między innymi takich jak proso będące podstawą tutejszego wyżywienia oraz hodowla zwierząt, np. krów, owiec, kóz i wielbłądów. Główną formą prawa do ziemi w Darfurze jest prawo zwyczajowe, oznacza to prawo użytkowania ziemi na działkach wyznaczonych przez danego naczelnika (szejka) wsi, a nie prawo własności prywatnej w dosłownym tego słowa znaczeniu �3. Synteza wyników badań empirycznych... 247 (tj. możliwość kupowania i sprzedawania tej ziemi, czy zastawiania jej w banku pod pożyczki). Jeżeli gospodarstwo domowe przestaje użytkować jakiś kawałek ziemi, to przywódca społeczności może przydzielić tę ziemię jakiejś innej rodzinie, która będzie jej używała i jest jej dużo bardziej potrzebna. Podobnie dzieje się w przypadku nowych przybyszów w wiosce. Im również może być przekazana działka, jeśli wykazują swoją gotowość do działań na rzecz wioski. Innym ważnym elementem zwyczajowym własności ziemi w Darfurze jest to, że po zbiorach jest ona dostępna dla wypasu zwierząt. To prawo zwyczajowe dotyczy również koczowniczych grup pasterskich, którym pozwala się wypasać zwierzęta po uprzednim powiadomieniu dotychczasowego użytkownika i naczelnika wsi w zamian za mleko lub mięso. Z kolei osiadłe grupy rolników hodujące bydło czasami oddają zwierzęta pod opiekę nomadom. Ten podstawowy model nie tyle własności co zwyczajowego użytkowania ziemi ulegał szybkim modyfikacjom. W czasie gdy Darfur był zdominowany przez niezależny Sułtanat Fur, system zwany hakura dawał możliwość udzielania praw do ziemi nauczającym islamu nauczycielom religijnym (fakih) lub innym ważnym osobom. Istniał też system administracyjny hakura, w którym sułtan przydzielał ziemie przywódcom niektórych plemion. Prawo hakura było powszechnie określone jako dar dla największych plemion Darfuru, posiadających formalne prawo własności, np. plemion Fur, Masalit, Zaghawa i Rezeigat. Jeżeli większość wioski będzie zdominowana przez Masalit, to plemię to będzie przewodzić wiosce. Przybysze z innych plemion byli także mile widziani, jeżeli przyczyniali się do dobrobytu społeczeństwa i ostatecznie mogli w praktyce posiadać daną ziemię. Opisane tu zasady użytkowania ziemi w dalszym ciągu są powszechnie stosowane. Te złożone normy użytkowania i posiadania ziemi zostały zatwierdzone przez rząd w Sudanie w 1970 roku, który stwierdził, iż grunty nie będą rejestrowane jako własność państwowa. Powtarzające �248 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... się susze spowodowały ogólny niedorozwój, połączony z manipulacjami politycznymi dokonywanymi przez grupy w Czadzie i innych sąsiednich krajach, co przyczyniło się do trudnej sytuacji w Darfurze w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Ludy rolnicze, takie jak Fur i Masalit stoczyły kilka gwałtownych wojen z plemionami koczowniczymi. Użytki rolne zostały ograniczone, tym samym pozostawiając koczowników samym sobie wraz z ich zwierzętami. Rolnictwo jest głównym źródłem utrzymania i zarobkowania oraz dochodów w Darfurze. Zgodnie z wynikami badań, w rolnictwie pracuje około 83% ludności spośród biorących udział w badaniu (tabela 10). Tabela 10. Główne źródła dochodu Liczebność Liczebność zbadana oczekiwana Uprawa ziemi 96 19.3 Różnica 76.7 Hodowla 5 19.3 –14.3 Zatrudnienie w przemyśle 6 19.3 –13.3 Inne 1 19.3 –18.3 Uprawa ziemi/hodowla 5 19.3 –14.3 Uprawa ziemi/zatrudnienie w przemyśle 3 19.3 –16.3 Razem 116 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Wyniki pokazały również, że około 87% zajmujących się rolnictwem posiada własne grunty rolne, a tylko 13% po prostu pracuje na tej ziemi, co wskazuje na znaczenie posiadania ziemi w społecznościach grup etnicznych w Darfurze. Kwestia własności i utrzymania gruntów rolnych jest jednym z głównych powodów, które doprowadziły do wybuchu konfliktu w tym regionie (tabela 11). �3. Synteza wyników badań empirycznych... 249 Tabela 11. Prawo własności do uprawianej ziemi Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica 103 59.0 44.0 Brak prawa własności 15 59.0 –44.0 Suma 118 Posiada prawo własności Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Badania miały też na celu obserwację warunków tradycyjnych systemów gospodarczych na konflikt w zakresie stosunków międzygrupowych (tabela 12). Tabela nr 12. Wpływ tradycji na konflikt Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Zauważalny wpływ 54 49.5 4.5 Brak wpływu 45 49.5 –4.5 Suma 99 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Mimo że czynniki ekonomiczne odgrywają istotną rolę w zmianach społecznych i sferze kulturowej, to czasem również warunki społeczne zakłócają warunki gospodarcze tak, że mogą być trudności ze zidentyfikowaniem i rozdzieleniem czynników i skutków. Różnorodność społeczności w Darfurze pod względem przynależności do grupy etnicznej i plemienia oraz życia w różnych środowiskach geograficznych, spowodowała zróżnicowanie popytu i konsumpcji, co z kolei powoduje różnorodność w działalności gospodarczej. Doprowadziło to do wzrostu zapotrzebowania na pracowników, gdyż trzeba było zwiększyć produkcję, aby sprostać �250 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... rosnącym i zróżnicowanym potrzebom społeczeństwa w wielu dziedzinach. Zapotrzebowanie na produkcję dotyczyło takich dziedzin jak: rolnictwo, wypas i tradycyjne rzemiosło. Wzrosło też zapotrzebowanie na skorzystanie z bogactwa terenów zadrzewionych, gdyż pojawiło się wiele rynków na drzewo i węgiel drzewny oraz szlaków handlowych zarówno wewnętrznych (krajowych), jak i zewnętrznych (zagranicznych, zwłaszcza do pobliskiego Czadu). Zaczęli przybywać do Darfuru przedsiębiorcy znad Sudanu Nilowego. Wielu z nich osiadło tu na stałe i stali się częścią społeczności darfurskiej, a inni wrócili po krótszym lub dłuższym okresie. Jeszcze inni podróżują stale w obie strony w celu sprowadzania towarów do i z Darfuru. 4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę i źródła utrzymania według badań własnych Przed konfliktem gospodarka w Darfurze była oparta na trzech filarach: handlu zbożem (głównie proso i sorgo), uprawie i ogrodnictwie (pomidory, cebula, bakłażany, okra) oraz handlu zwierzętami (kozy, owce, krowy, wielbłądy). Wcześniej dochody Darfuru pochodziły także z wymiany zagranicznej. Sprzedaż mięsa i skór zwierząt dawał Sudanowi 20% krajowych dewiz przed odkryciem ropy, a ponad 20% zwierząt pochodziło tylko z Darfuru z hodowli pasterskich. Od momentu konfliktu handel zagraniczny produktami zwierzęcymi upadł prawie całkowicie, przenosząc się w całości na rynki lokalne. Produkcja zbóż również upadła, a obecny rynek jest podtrzymywany tylko przez handel produktami pochodzącymi z pomocy żywnościowej z zagranicy. Wcześniejszy handel regionalny oparty był na uzupełnianiu się i wymianie źródeł utrzymania rolników i pasterzy. Od 1970 roku zarówno pasterze, jak i rolnicy w obliczu długoletniej suszy stworzyli system współpracy pomiędzy sobą. Badania wykazały, że 92% spośród ankietowanych twierdzi, �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 251 że konflikt ma negatywny wpływ na ich dochody i możliwość utrzymania się, co jest przedstawione w tabeli 13. Tabela 13. Wpływ konfliktu na dochody rolników Zauważalny wpływ Brak wpływu Suma Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica 109 59.0 50.0 9 59.0 –50.0 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Region znalazł się pod ogromną presją. Niektóre grupy pasterskie zareagowały dywersyfikacją swych działań gospodarczych, podejmując się niektórych upraw. Niektóre grupy plemienne miały dostęp do bardzo żyznych ziem uprawnych, inne zaś, zwłaszcza te, które miały swoje pastwiska daleko na północy, zostały ich w sytuacji posuchy pozbawione i zmuszone do migracji na południe w poszukiwaniu gruntów uprawnych. Pomimo wcześniejszych konfliktów pomiędzy grupami Zaghawa i północnymi Rezeigat sytuacja ekologiczna doprowadziła do tego, że obie grupy przeniosły się na południe. W tym samym czasie hodowlę rozszerzono poprzez tradycyjny wypas w centralnym pasie Darfuru. W wyniku tego Arabowie zostali ograniczeni z obu stron. Po pierwsze stracili pastwiska na północy, a po drugie poprzez zwiększenie areałów upraw w środkowym rejonie ograniczono ich dostęp do pastwisk od strony południa. Do tych zmian należy dodać również brak działań ze strony władz centralnych celem dywersyfikacji działań wobec Arabów. Proces ten przebiegał w nieco odmienny sposób na południu i na zachodzie Darfuru, ale jego istota była taka sama – wzajemna presja środowiskowa, zaogniający się problem praw własności do ziemi, a właściwie �V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... 252 jej użytkowania, co zaczęło prowadzić do konkurencji między różnymi systemami gospodarowania, między rolnikami a hodowcami przede wszystkim wielbłądów. Miało to negatywny wpływ na rozwój gospodarczy i potęgowało dalszy konflikt w regionie. W tej sytuacji im więcej zmarginalizowanych grup pozostawało bez dostępu do gruntów uprawnych i pastwisk oraz edukacji, tym bardziej warunki sprzyjały powstawaniu napięć i grup rebelianckich, z drugiej strony zaś motywacji do zwalczania partyzantów, a ostatecznie do wojny domowej i porażek dotychczasowych rozmów pokojowych (tabela 14). Tabela 14. Wpływ konfliktu na poszczególne dziedziny gospodarki Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Rolnictwo 26 6.9 19.1 Pasterstwo 5 6.9 –1.9 Pozostałe dziedziny 3 6.9 –3.9 Handel 15 6.9 8.1 Pozostałe 3 6.9 –3.9 Rolnictwo – pasterstwo – handel 8 6.9 1.1 Rolnictwo – handel 3 6.9 –3.9 Wszystko 23 6.9 16.1 Pracownicy rolni 2 6.9 –4.9 Rolnictwo – pasterstwo 3 6.9 –3.9 Pracownicy rolni i pastwisk 3 6.9 –3.9 Pracownicy handlu 1 6.9 –5.9 Pozostali pracownicy pastwisk 1 6.9 –5.9 Pracownicy rolni i handlu 5 6.9 –1.9 Pastwiska i handel 2 6.9 –4.9 Dziedziny gospodarki Suma 103 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 253 W trakcie wojny domowej w Darfurze nastąpiła utrata oraz upadek lokalnych rynków dla kupujących i sprzedających zwierzęta i zboża. Pierwotne rynki wiejskie stanowiły podstawę handlu w Darfurze, zwłaszcza wymiana produkcji rolniczej i pasterskiej, a zakupione towary pośrednicy wprowadzali na szerszy rynek. Tak szerokie załamanie rolnictwa i lokalnych rynków zbóż, na których obecnie opiera się handel ziarnem, zmusiło do masowego przemieszczania się grupo różnych źródłach utrzymania (tabela 15). Tabela 15. Wpływ konfliktu na handel Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Zauważalny wpływ 113 58.0 55.0 Brak wpływu 3 58.0 –55.0 Suma 116 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. W czasie wojny nastąpiło zamknięcie głównych transsaharyjskich szlaków handlowych do Libii i Egiptu dla eksportu i importu zwierząt, żywności i surowców spożywczych. Widoczny był wzrost cen na rynku podstawowym z powodu narastającej niepewności i ograniczonego transportu. Wyjątek stanowiły produkty zbożowe i mięsne, które produkowano na miejscu, ale pozostałe towary znacznie podrożały. Wcześniej, przed wybuchem konfliktu zbrojnego, Darfur posiadał tradycję migracji zarobkowej i przepływu pieniądza przez Libię i Egipt oraz inne kraje arabskie, które w wyniku konfliktu zaprzestały wymiany handlowej lub w znacznym stopniu ją ograniczyły. Blokada dróg migracji w wyniku niepewności co do możliwości uprawy ziemi spowodowała ograniczony dostęp do produktów pochodzenia rolniczego w miastach, a tym samym zamknięcie się gospodarstw w kręgu produkcji wyłącznie na własny użytek oraz wzrost zacho- �254 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... rowalności zwierzyny. Migracja zwierząt przy hodowli pasterskiej stanowi podstawowy element utrzymania systemu hodowli i produkcji. Ograniczając tę możliwość, doprowadzono do upadku niemalże całego systemu chowu zwierząt i produkcji pasterskiej. Konflikt w Darfurze, oprócz pogorszenia warunków życia, zniszczenia domów i zwierząt gospodarskich oraz zabójstw i gwałtów niewinnych cywilów, miał również znaczący wpływ na kulturę. Zrozumienie kultury Darfuru jest kluczowym elementem do zrozumienia ludzi i konfliktu. Badania pokazują, że aż 104 na 115 ankietowanych osób zdecydowanie uważa, że konflikt miał duży wpływ na ich kulturę (tabela 16). Tabela 16. Występowanie efektów kultury napływowej Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Widoczny efekt 104 57.5 46.5 Brak efektu 11 57.5 –46.5 Suma 115 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Przedstawiciele i eksperci wspólnoty międzynarodowej opisują zagadnienie kultury napływowej wyłącznie w kontekście zaspokajania potrzeb życiowych wewnętrznych przesiedleńców i uchodźców, pomijając wpływ tej sytuacji na inne grupy zaangażowane w handel. Jednoznacznie przedstawia to brak zrozumienia dla złożoności problemu gospodarki Darfuru. Zrozumienie wspomnianych wyżej powiązań pomiędzy gospodarką, utrzymaniem, zarządzaniem oraz dynamiką konfliktu są kluczowe dla zapewnienia wsparcia i planowanej pomocy humanitarnej. Ważne jest to również w aspekcie obiektywnego informowania społeczności międzynarodowej dla zapewnienia lokalnych procesów pokojowych, planowania odbudowy i dalszego rozwoju (tabela 17). �4. Tło konfliktu w Darfurze, jego wpływ na gospodarkę... 255 Tabela 17. Wpływ organizacji pozarządowych na zaprowadzenie pokoju Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Różnica Silny 44 39.3 4.7 Średni 65 39.3 25.7 Brak 9 39.3 –30.3 Suma 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Szacuje się, że 46,5% ludności znajduje się obecnie poniżej granicy ubóstwa oraz przewiduje się, że zjawisko to występuje dwukrotnie częściej na wsi niż w mieście. Ocenia się też, że w Chartumie ubóstwem dotknięte jest tylko ok. 25% populacji, podczas gdy w regionie Darfuru jest to ponad dwie trzecie29. Zdecydowana większość tych, którzy uczestniczyli w badaniu, odpowiedziała, że wojna miała wpływ na funkcjonowanie ubogich rodzin. Spośród 118 aż 115 respondentów odpowiedziało „tak” na to pytanie, co stanowi ok. 97% ogółu badanych (tabela 18). Tabela 18. Wpływ konfliktu na życie ubogich rodzin Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Tak 115 59.0 56.0 Nie 3 59.0 –56.0 Suma Różnica 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. W warunkach konfliktu nawet te rodziny, które mieszkają w stosunkowo bezpiecznych miastach, mogą zdecydować się na przeproNational Household Survey: Badanie przeprowadzone przez GUS Republiki Sudanu, w okresie od maja do czerwca 2009 r., aby ocenić aktualny poziom życia ludności. 29 �256 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wadzkę własnych członków rodziny do innych miejsc, aby uniknąć kontroli aparatu bezpieczeństwa państwa autorytarnego. Dochodzi do tego szczególnie w przypadku, gdy pojawia się podejrzenie przyłączenia się któregoś z członków rodziny do ruchów zbrojnych lub grup, których interesy są przeciwstawne interesom grup rządzących30. W konsekwencji brak bezpieczeństwa może być jednym z elementów konfliktu, który ma wpływ na rodzinne relacje. Podczas badań 112 ze 118 zapytanych odpowiedziało twierdząco (tabela 19). Tabela 19. Wpływ konfliktu na rodzinne relacje Liczebność zbadana Liczebność oczekiwana Tak 112 59.0 53.0 Nie 6 59.0 –53.0 Suma Różnica 118 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011, Kwestionariusz Badań Terenowych Ludności Darfuru. Stopień, w jakim miało miejsce pokojowe współistnienie w przeszłości i mechanizmy, które zostały wykorzystane do ułatwienia współistnienia, różnią się w zależności od miejsca. Ludność wiejska rolnicza i arabska (nomadyczna) miały harmonijnie ułożone kontakty aż do rozpoczęcia konfliktu. Były liczne związki małżeńskie między różnymi grupami etnicznymi i plemionami, a ludzie zapraszali się wzajemnie na uroczystości weselne31. W tabeli 20 pokazano liczebność związków małżeńskich międzyplemiennych i międzyetnicznych. 30 A. B r a n c h, Gulu Town in war... and peace? Displacement, humanitarianism and post-war crisis, Crisis States Working Paper 36 (Series 2), London 2008; zob. J. B e a l l, T. G o o d f e l l o w, D. R o d g e r s, Cities, conflict and state fragility, Crisis States Working Paper 85 (Series 2), London 2011. 31 S. J a s p a r s, S. O ’ C a l l a g h a n, Challenging choices: Protection and livelihoods in Darfur, HPG Working Paper, December 2008. �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 257 Tabela 20. Związki małżeńskie międzyplemienne i międzyetniczne Liczebność zbadana 76 Liczebność oczekiwana 51.0 Różnica 25.0 Nie 26 51.0 –25.0 Suma 102 Tak Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych zebranych w trzech wioskach w północnym Darfurze, listopad 2011. Według badań, które zostały przeprowadzone przez autora, aż 75% ankietowanych uważa, że konflikt miał wpływ na zmniejszenie się gotowości do zawierania związków małżeńskich pomiędzy osobami pochodzącymi z różnych plemion. Widać zatem, iż konflikt przyniósł skutki w wielu aspektach życia społecznego. 5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego i pokoju w Darfurze Konkurencyjne źródła utrzymania w przypadku braku dobrego zarządzania doprowadziły ostatecznie do niszczycielskiego konfliktu wokół dostępu do zasobów naturalnych. Brak kompleksowej analizy źródeł utrzymania przed przystąpieniem do rozmów pokojowych i pomocy humanitarnej pogłębiają tylko ryzyko konfliktu w Darfurze. Analiza źródeł utrzymania jest niezbędna, aby mieć pewność, że środki te są lokowane we właściwe miejsca, w zależności od potrzeb grup konkurujących o te same zasoby. Chodzi o zapewnienie obiektywnej pomocy humanitarnej, wykazanie odpowiedzialności w planowaniu, w celu doprowadzenia do ożywienia gospodarczego i stymulowania rozwoju. Do tej pory wsparcie faworyzowało pewne grupy, przy jednoczesnym marginalizowaniu innych. Na podstawie intensywnych badań terenowych i konsultacji, powstała teoria wyjaśniająca tło powstawania konfliktu w Darfurze, która określa także sposoby jego rozwiązania. �258 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... Arabowie (głównie Abbala, pasterze wielbłądów) znaleźli się w sytuacji społecznej i gospodarczej marginalizacji w wyniku niskiego poziomu praktycznych umiejętności przydatnych we współczesnym świecie i niskiego poziomu ogólnej edukacji oraz ograniczeń w dostępie do służby zdrowia i innych usług publicznych. Konkurencja pomiędzy rolnikami i pasterzami zwiększyła się w ciągu ostatnich trzydziestu lat i wzmocniła presję na plemienne mechanizmy integracyjne i pojednawcze, które mogą być utrwalane w obliczu ingerencji rządu. Arabowie byli bardzo podatni na manipulacje rządowe w zamian za obietnice darowizn ziemskich lub innych wynagrodzeń. Ich wyłączenie z szerszego procesu pokojowego zwiększało poczucie marginalizacji i braku wsparcia32. Nieświadoma społeczność międzynarodowa wyklucza tę grupę z procesu pokojowego, co zagraża dalszym działaniom pomocowym i samo w sobie ma ogromny wpływ na bezpieczeństwo. W chwili, gdy sytuacja ta została zauważona i uznana przez obserwatorów międzynarodowych na ziemiach Darfuru, okazuje się, że grupy te są coraz trudniejsze do opanowania i zaspokojenia ich potrzeb w celu wyrównania poziomu ich rozwoju. W lipcu 2007 roku ponad 180 lokalnych i międzynarodowych podmiotów zebrało się w celu opracowania wspólnego porozumienia i wznowienia działań pokojowych oraz poprawy życia codziennego i gospodarki w Darfurze. Na podstawie tego opracowano bardziej strategiczne podejście do wspólnej pracy. Działania te zostały wsparte przez mały zespół z Uniwersytetu z Tufts, który został zaangażowany w analizę podstawowych potrzeb miejscowych populacji począwszy od 2004 roku. Wyniki ich pracy były spójne dla poszczególnych regionów i odzwierciedlały wcześniejH. Yo u n g, A. O s m a n, R. D a l e, Strategies for economic recovery and peace in Darfur; Why a wider livelihoods approach is imperative and inclusion of the Abbala (camel herding) Arabs is a priority, Feinstein International Center, lipiec 2007 r. 32 �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 259 szą analizę źródeł dokonaną przez Tufts i pozostałych analityków. Opracowano listę następujących rekomendacji33. 1. Postuluje się eliminowanie braku spójności przepływu informacji o procesach politycznych i wspieranie pomocy humanitarnej i rozwoju. Proponuje się wspieranie kompleksowego zarządzania zasobami naturalnymi, aby zapewnić bardziej strategiczne i spójne podejście do źródeł utrzymania. Analiza ta prowadzić ma do szerszego zakresu wsparcia dla konkretnego działania ukierunkowanego na wzmocnienie aktywów gospodarstw domowych, a także dla wsparcia dalszych procesów politycznych i instytucji. W ramach powyższej analizy wpływu konfliktu na rynek, handel i lokalną gospodarkę, łatwej będzie zrozumieć, gdzie jest źródło problemu, porażek i sukcesów oraz opracować strategię promowania równego dostępu do rynków i poprawy warunków dla kupujących i sprzedających. 2. Podkreśla się konieczność precyzyjnego określenia powodów wykluczenia i marginalizowania poszczególnych grup oraz określenia priorytetów udzielania pomocy humanitarnej dla zaspokojenia potrzeb plemion arabskich. Potrzeby te różnią się od potrzeb przesiedleńców, a muszą być rozpatrywane w kontekście długoterminowych procesów integracyjnych. Skrupulatna ocena będzie zobowiązywała do zapewnienia każdej akcji humanitarnej bezstronności i nie przyczyniania się do lokalnych konfliktów. Konieczna będzie także identyfikacja zaangażowanych stron w rządzie Sudanu i partnerstwo w procesie polityki zagadnień partnerskich w Darfurze, w celu wprowadzenia pozytywnych zmian politycznych. Powinno to obejmować uczestnictwo społeczności lokalnej w odrębnych akcjach humanitarnych, co opisano powyżej. Zmiany w polityce partnerskiej w danym regionie powinny zostać sporządzone na podstawie doświadczeń Unii Afrykańskiej. W ramach trwających procesów pokojowych powinno się także propagować 33 Tamże, s. 4. �260 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... wspólne zrozumienie omawianych działań i presji wywieranych na grupy arabskie, zaniechania marginalizacji społecznej i gospodarczej w oparciu o ich obecną sytuację. Cel ten powinien być osiągnięty poprzez proces uczestnictwa w propagowaniu dialogu i identyfikacji potrzeb i źródeł dochodu. 3. Należy zapewnić także płynność akcji humanitarnych, bliskość między konkurencyjnymi źródłami dochodu i utrzymanie jawności procesów humanitarnych, czyli bezstronność, neutralność i niezależność. Wzmocnienie strategicznej koordynacji przywództwa i koordynacja źródeł utrzymania musi być ustabilizowana w ramach obecnych struktur ONZ, np. przez rozszerzenie prac istniejących grup roboczych, obejmowanie szerszego zakresu źródeł utrzymania, podejmowanie inicjatyw sektorowych poprzez promowanie konkretnych grup tematycznych. Choć ONZ ds. Wyżywienia i Rolnictwa (Food and Agriculture Organization of the United Nations, FAO)34 odgrywa wiodącą rolę w koordynacji, musi zostać rozszerzone o inne agencje, jak Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej. Konieczne jest ponadto, zdaniem międzynarodowych obserwatorów, promowanie zrównoważonych metod gospodarowania zasobami. Zrównoważone zarządzanie musi być ściśle zintegrowane z programem źródeł utrzymania, a zwiększenie wsparcia humanitarnego ukierunkowane na ochronę i utrzymanie zasobów naturalnych. To wymaga wzrostu świadomości, oceny skutków i odpowiedniego działania w celu zgłaszania negatywnych skutków35. 34 Organizacja wyspecjalizowana ONZ utworzona z inicjatywy 44 państw koalicji antyhitlerowskiej uczestniczących w konferencji poświęconej problemom rolnictwa i wyżywienia, która odbyła się w maju 1943 roku w Hot Springs. Konferencja powołała do życia komisję, której celem było opracowanie projektu umowy założycielskiej FAO. Siedzibą FAO jest Rzym. Za: A short history of FAO, http://www.fao.org/about/en/, [28.03.2015]. 35 H. Yo u n g, A. O s m a n, R. D a l e, Strategies for economic recovery and peace in Darfur, dz. cyt., s. 5. �5. Strategie na rzecz ożywienia gospodarczego... 261 4. Podkreśla się także, że należy mieć na uwadze uprzywilejowane budowanie wpływów lokalnych podmiotów, w tym międzynarodowe organizacje pozarządowe, komitety programowe i krajowe dla pracowników. Trzeba promować rozwój potencjału lokalnego, instytucji oraz zasobów ludzkich, które muszą być priorytetem, biorąc pod uwagę nieprzewidywalne przyszłe zapotrzebowanie lokalnej ludności. Wśród metod pracy muszą być promowane dialog i silniejsze partnerstwo między sąsiadującymi grupami. Tworzenie organizacji społecznych i komitetów programowych powinno być szeroko zakrojone i nie ograniczone do specyficznych działań projektowych. Kryzys w Darfurze jest wynikiem marginalizacji peryferyjnej z punktu widzenia Chartumu prowincji pod względem politycznym i ekonomicznym w wielu obszarach i sektorach. Dialog ukierunkowany na przyjęcie pokojowych rozwiązań nie jest wystarczającym rozwiązaniem, gdyż przyczyny konflitku nie mogą być w ten sposób usunięte. Konieczne są działania o charakterze politycznym mające na celu usunięcie prawdziwych korzeni konfliktu. Rozwiązanie pokojowe z realną szansą powodzenia wymaga: – przyjęcia i przestrzegania zasady demokratycznej transformacji na poziomie krajowym i regionalnym, z poszanowaniem praw człowieka, gwarantowanymi przez konstytucję obejmującą prawa i wolności obywatelskie, delegowanie uprawnień, niezależne sądownictwo, zakaz dyskryminacji ze względu na rasę, religię, płeć, czy kulturę, oraz niewykorzystywanie religii w polityce; – równego udziału na wszystkich szczeblach administracji rządowej, zobowiązania do wprowadzenia zasady decentralizacji i rządu federalnego z podziałem władzy pomiędzy centrum i regiony; – sprawiedliwego podziału bogactwa pomiędzy centrum i regiony w celu osiągnięcia zrównoważonego i trwałego rozwoju; – przyjęcia zasad odnoszących się do własności ziemi w Darfurze w oparciu o prawa różnych pokoleń, biorąc pod uwagę dobro wspólne w tym regionie; �262 V. Ocena i analiza uwarunkowań ekonomicznych... – szerzenia zasady pojednania i zgodnego, harmonijnego współistnienia między plemionami w Darfurze, mającej na celu ochronę czynnika społecznego. Działania zmierzające do zakończenia wojny w Darfurze muszą zacząć się od położenia kresu aktom prowadzenia wojny. Prawdziwy rozejm, nadzorowany przez afrykańskie siły rozszerzonej Unii i ONZ, dobrze wyposażone i obsługiwane, musi być przestrzegany, konieczne jest natychmiastowe i rozbrojenie milicji Dżandżawid. Należy rozpocząć dialog w celu osiągnięcia sprawiedliwego rozwiązania opartego na zasadach wymienionych powyżej. Nie wydaje się, aby jedyną drogą było odbudowywanie zniszczonych wsi i zapewnienie powrotu do nich ich pierwotnych mieszkańców. Warto też postawić na budowę nowoczesnych miast wiedlug aktualnych standardów. Kryzys w Darfurze wywodzi się także z braku praworządnych elit państwowych, które nie są skupione jedynie na walce o władzę. Tymczasem władza korzystając z bezkarności wdraża ludobójcze kampanie przeciwko obywatelom, pogłębia zróżnicowanie gospodarcze, kontynuuje działania dyskryminujące środowiska, powodujące marginalizację i nierówności. To właśnie było zawsze przyczyną sporów pomiędzy elitarną władzą a tymi ugrupowaniami, które pragną równości w Sudanie. Eksploatacja regionów peryferyjnych Sudanu spowodowała zubożenie tamtejszych populacji, podczas gdy bogactwo i władza zostały skumulowane w rękach wybranych nielicznych w Chartumie. Reżim religijno-fundamentalistyczny, łączący władzę państwową z religią powoduje dyskryminację jednym, a faworyzowanie innych grup,nierówny dostęp do władzy i niesprawiedliwy podział majątku narodowego. Przemoc strukturalna i ekonomiczna stosowana przez władzę, w postaci dyskryminacji i marginalizacji społeczeństw, osiągnęła „punkt krytyczny” i w ten sposób brak równowagi i walka o władzę w Chartumie doprowadziły do krwawego kryzysu. �zakończenie Wiadomo, że wojny nigdy nie kończą się tak szybko, jak się zaczynają, a zwłaszcza wojny domowe, gdzie strony konfliktu i ich interesy nakładają się na siebie i nie są do końca jasno określone. Tak jest i w tym przypadku. Konflikt w Darfurze trwa w dalszym ciągu, choć niektóre wydarzenia, które zaszły, spowodowały zmianę sytuacji politycznej i militarnej w tym regionie. Proces badawczy został zakończony w roku 2015, co sprawia, że tytułem uzupełnienia chronologicznego warto zasygnalizować także niektóre z najbardziej istotnych wydarzeń, które nastąpiły w przedziale czasowym nie objętym analizą, czyli od 2011 roku. Przede wszystkim pod koniec 2011 roku nastąpił upadek reżimu pułkownika Muammara Kaddafiego w Libii, jak wiadomo głównego protektora ruchów rebelianckich w Darfurze, a zwłaszcza Ruchu Sprawiedliwości i Równości, mającego największy wpływ na bieg wydarzeń w tym regionie. Po jego śmierci szef Ruchu Sprawiedliwości i Równości Chalil Ibrahim w dniu 22 grudnia 2011 roku uciekł z Libii. Rząd sudański z pomocą libijskich rebeliantów doprowadził jednak do jego zgładzenia. W ten sposób JEM utracił silnego i charyzmatycznego lidera, co miało znaczący wpływ na morale jego bojowników. Wiązało się to z faktem, że Czad wszedł w dialog z rządem Sudanu, który obiecał nie wspierać buntowników przeciwko rządowi Idrissa Deby w Czadzie. Wcześniej, 11 listopada 2011 roku, przedstawiciele czterech zbrojnych ugrupowań opozycyjnych Ruch Sprawiedliwości i Równości, Ruch Wyzwolenia Sudanu, Ruch Wyzwolenia Sudanu-Frakcja Abdela Waheda, Ruch Ludowego Wyzwolenia Sudanu �264 Zakończenie Północnego w mieście Kauda w Górach Nubijskich) zjednoczyli się w ramach Sojuszu Rewolucyjnego Frontu Sudanu. Dwa z tych ruchów były stroną porozumienia pokojowego podpisanego z rządem sudańskim. Pierwszy z nich to Ruch Ludowy kierowany przez Malika Agara, gubernatora Regionu Nilu Błękitnego, usuniętego przez prezydenta Omara Al-Baszira ze stanowiska po wybuchu walk między jego siłami i armią sudańską, a drugi to Ruch Wyzwolenia Sudanu prowadzony przez Mani Arko Minawi, byłego asystenta prezydenta Sudanu. Nowo powstałe ugrupowanie (Sojusz Rewolucyjnego Frontu Sudanu) wystosowało deklarację, która głosiła, że jego głównym celem jest „obalenie wszelkimi środkami rządzącej ekipy Kongresu Narodowego i restrukturyzacja państwa, zgodnie z nową konstytucją”. Głoszono hasła: Sudan demokratyczny, decentralizacja, liberalizm, zjednoczenie na zasadzie dobrowolności. W styczniu 2012 roku uwaga polityków w Sudanie skupiła się na małżeństwie prezydenta Czadu Idrissa Deby z córką przywódcy milicji dżandżawidów Musy Hilala (będącego na liście Międzynarodowego Trybunału Karnego), wspieranej przez rząd Sudanu podczas wojny w Darfurze. Wiele środowisk w Darfurze uznało to małżeństwo za rodzaj przymierza pomiędzy al-Baszirem i Debim. Niektóre źródła mówią nawet, że prezydent Czadu, który należy do grupy etnicznej Zaghawa (czyli tej samej, do której należał Chalil Ibrahim), ma prawdopodobnie coś wspólnego z jego zabójstwem. Stąd wielu Sudańczyków odbiera to małżeństwo jako „małżeństwo rekompensujące” morderstwo przywódcy Ruchu Sprawiedliwości i Równości, zwłaszcza że powszechnie było wiadome, iż Deby był za usunięciem Khalila z Czadu. Ruch Sprawiedliwości i Równości oskarżył nawet państwa regionalne o zabicie ich lidera. Oficjalni obserwatorzy międzynarodowi odrzucili jednak tę skargę, nie uznając tego małżeństwa za wydarzenie polityczne. Także sam Musa Hilal w jednym z wywiadów prasowych zdecydowanie �Zakończenie 265 odpierał zarzut wiązania małżeństwa jego córki z jakimikolwiek porozumieniami między reżimami w Sudanie i Czadzie. W 2013 roku Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej ogłosiło w swoim raporcie, że liczba wewnętrznie przesiedlonych w Darfurze do maja 2013 roku wyniosła 300 tysięcy osób, natomiast całkowita ich liczba w roku 2013 wyniosła już około pół miliona osób, czyli więcej niż w ciągu poprzedzających dwóch lat. Ogólnie rzecz biorąc w rezultacie konfliktu, który rozpoczął się w 2003 roku, ponad dwa miliony osób mieszka obecnie w obozach dla uchodźców. W lutym 2014 roku w Addis Abebie, pod przewodnictwem byłego prezydenta RPA Thabo Mbeki, rozpoczęły się negocjacje rządu sudańskiego z ugrupowaniami zbrojnymi z Darfuru. Ruch Wyzwolenia Sudanu kierowany przez Mani Arko Minawi i Ruch Sprawiedliwości i Równości na czele z Dżibrilem Ibrahimem zgłosiły jednak sprzeciw, wskazując na „powtarzające się błędy” w odniesieniu do poprzednich dwustronnych porozumień pokojowych, podpisanych przez niektóre ugrupowania Darfuru z rządem w Chartumie, takich jak dokument z Doha. Podkreślili, że rozwiązanie dla kryzysu w Darfurze i w innych regionach powinno powstać na szczeblu krajowym. Natomiast delegacja rządowa pod przewodnictwem Amina Hassana Omara uważała, że dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze stanowić będzie jedynie przedmiot negocjacji. Sesje mediacyjne, po kilku próbach podjętych przez Mbekiego, doprowadziły do uzgodnienia poglądów między obiema stronami. W czerwcu 2014 roku Sudański Front Rewolucyjny kierowany przez Malika Agaar podpisał z liderem Partii Umma Sadiqiem Al-Mahdim Deklarację Paryską, w celu zjednoczenia sił opozycji, zatrzymania wojny i budowania państwa obywatelskiego. Był to pierwszy tego rodzaju dokument pomiędzy dwoma stronami, w którym podkreślono, że wojna domowa w Sudanie to ostatecz- �266 Zakończenie ność. Ogłoszono, że Front Rewolucyjny, który walczy w Darfurze i prowincjach Błękitnego Nilu i Kordofanie Południowym, podpisze rozejm. Obie strony zgodziły się na podjęcie nowych wspólnych działań między wszystkimi siłami politycznymi. Podkreślono także potrzebę zawarcia umowy regionalnej i międzynarodowej. W czerwcu 2015 roku podjęto próbę aresztowania Omara Hasana al-Baszira, na którym ciąży od 2009 roku zarzut zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości, podczas jego wizyty w RPA, na szczycie Unii Afrykańskiej w Johannesburgu. Pomimo decyzji Sądu Najwyższego RPA o zakazie opuszczania tego kraju Al-Baszir jednak z niego wyjechał, prawdopodobnie za wiedzą władz RPA. Prowadzone badania pozwalają stwierdzić, że sytuacji w Darfurze nie poprawia ogólnie zły stan gospodarki panujący w całym kraju od czasu secesji Sudanu Południowego. Gospodarka kraju była do tego czasu uzależniona od ropy naftowej, a tracąc główne jej źródła, znalazła się na skraju upadku. Pomimo funkcjonowania w dalszym ciągu ropociągu zgodnie z umową w Chartumie, fakt istnienia ugrupowań zbrojnych w Darfurze i Kordofanie Południowym osłabia państwo. Region Darfuru, żyjący w niepokoju od kilkudziesięciu lat, obecnie stoi przed ryzykiem kolejnej, nowej wojny, która w zasadzie nawet już się rozpoczęła, co potwierdzają niezależni obserwatorzy. Z punktu widzenia niniejszej rozprawy wydarzenia te nie wnoszą jednak już nic nowego do odpowiedzi na zasadnicze pytanie o przyczyny tego konfliktu. Odpowiedź na to pytanie jest zgodna z przyjętymi na wstępie założeniami, że wiodącymi uwarunkowaniami konfliktu w Darfurze są aspekty ekonomiczne w połączeniu z ekologicznymi, a dopiero w dalszej kolejności uwarunkowania polityczne, społeczne i etniczne. Konflikt zbrojny w Darfurze można porównać do trzeciej zasady dynamiki Newtona, która mówi, że akcja wywołuje reakcję. �Zakończenie 267 Kryzys środowiskowy, lata zaniedbań i marginalizacji tej prowincji przez rząd centralny, a z drugiej strony kolejne nieudolne próby podporządkowania sobie Darfuru przez Chartum, odbierane były przez Darfurczyków jako głęboka niesprawiedliwość oraz atak i pogwałcenie ich praw, co w efekcie wywoływało reakcję i obronę autonomii swojego regionu. Regionu mającego w dodatku własne, pamiętane dotąd, tradycje państwowości. Przez ostatnie dziesiątki lat w mieszkańcach tego regionu Sudanu narastało niezadowolenie i nienawiść wobec nilocentrycznej polityki, zarówno wśród miejscowych plemion nomadów arabskich, jak i miejscowych nigryckich rolników. Złość mieszała się z bezradnością i świadomością wyalienowania. Dla Darfurczyków dysponujących ograniczonym dostępem do ziemi i źródeł wody była to sytuacja, która nie tylko utrudniała im życie, ale wywoływała bunt przeciwko takim warunkom i takiemu traktowaniu. Pozostawieni sami sobie, Darfurczycy nie zgadzali się na egzystowanie w tym upośledzonym gospodarczo regionie. Konflikt w Darfurze to wojna wyjątkowo okrutna. Jak każda wojna domowa na świecie to wojna bratobójcza, gdyż, jak zostało to już podkreślone, określenie Arab i Afrykanin (biały i czarny), to określenia względne i symboliczne, po części wywodzące się z kolonialnych narracji. Nie ma tu ostro przebiegających granic między tymi grupami. W praktyce jedni mogą być drugimi, ale wszyscy są na pewno Darfurczykami, a w szerszym sensie również Sudańczykami. Z powodu tej wojny cierpią wszyscy, żołnierze i ludność cywilna. Walczący po wszystkich stronach konfliktu nie oszczędzają nikogo i nie liczą się z nikim. Głównymi ofiarami są kobiety i dzieci oraz mieszkańcy obozów dla uchodźców, które nie zapewniają im bezpieczeństwa. Bojówki rządowe i pospolici bandyci nadal bezprawnie napadają i gwałcą uchodźców na terenach, na których powinni być chronieni. �268 Zakończenie Społeczność międzynarodowa w okresie ostatnich lat stale podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawemu konfliktowi, jednakże próby osiągnięcia trwałego porozumienia były i są utrudnione z uwagi na głębokie podziały panujące wśród różnych stron zaangażowanych w ten konflikt. Wielu obserwatorów zagranicznych przygląda się tej sytuacji, ale niewielu stara się dotrzeć do sedna tego konfliktu. Wiele organizacji reaguje schematycznie, jak przy wszystkich innych tradycyjnych walkach zbrojnych. Tymczasem w przypadku tej wojny ta schematyczność nie pomaga, lecz wprost przeciwnie, pogłębia problem. Tylko nieliczni mają świadomość, że kluczem i warunkiem do powstrzymania tych okrutnych walk jest odnalezienie kluczowych przyczyn tego konfliktu. Analizy wskazujące na mnogość czynników, które mogły się do wybuchu danego konfliktu przyczynić, mają oczywiście swoje zalety. Autor starał się w tej rozprawie również je zauważać i brać pod uwagę. Z drugiej jednak strony, takie podejście może mieć negatywne skutki z punktu widzenia efektywności procesu pokojowego, ponieważ w praktyce politycznych negocjacji i tak bardzo często wyróżnia się jeden z nich, czyli np. czynnik etniczny, jak w przypadku Darfuru. Tak się składa, że akurat ten czynnik w sprawie Darfuru jest bardzo często podnoszony, co sprawia, że prowadzi to do złej oceny sytuacji i w efekcie uniemożliwia rozwiązanie problemu. Tymczasem, zdaniem autora tej pracy, nie tyle czynnik etniczny jest tu kluczowy, ile to, co Paul Williams nazywa źle przeprowadzoną lub niedokończoną dekolonizacją1, co ma związek z czynnikiem etnicznym w tym sensie, że Darfur był w okresie przed kolonialnym odrębnym państwem i został wbrew swej woli przyłączony do reszty Sudanu, w którym rządziły i rządzą przedstawiciele elit 1 P.D. W i l l a m s, War & conflict in Africa, Cambridge 2011, s. 11. �Zakończenie 269 wywodzących się znad Nilu, potomkowie dawnego państwa Fundż, z którymi tenże Darfur zawsze rywalizował. Kluczową przyczyną konfliktu, wokół której powinny koncentrować się negocjacje pokojowe, jest jednak kwestia niesprawiedliwej alokacji zasobów dokonywanej przez rząd centralny w Chartumie, innymi słowy mówiąc preferowanie rozwoju nilocentrycznego, będącego przedłużeniem polityki gospodarczej jeszcze z okresu kondominium. To ta polityka doprowadziła do kryzysu gospodarczego, który stał się przyczyną protestów i żądań zmian wyjątkowo nieefektywnego ekonomicznie systemu politycznego. Konstatacje te nie są sprzeczne z ogólnym poglądem na przyczyny kryzysów w Afryce, że szukać ich należy w niewydolności afrykańskich rządów autorytarnych, opartych na biurokracji na wzór zachodni popełniających wiele błędów w swej polityce gospodarczej i społecznej2. Inny wniosek, który nasuwa się przy analizowaniu takiego konfliktu, jak wojna w Darfurze, to słabość międzynarodowego systemu bezpieczeństwa czy też niemożność jego zbudowania siłami tylko afrykańskimi (czego dowodzi próba podjęta przez Unię Afrykańską w Darfurze), z powodu finansowej słabości i wzajemnego skonfliktowana państw afrykańskich. Stąd zasadna jest konkluzja o konieczności wsparcia ich ze strony państw i organizacji zachodnich. Jednakże w tym przypadku należy zwrócić uwagę na fakt, iż zachodnie misje dyplomatyczne są zwykle spóźnione, stąd byłoby lepiej, aby pokojowe działania polityczne oddać jednak w ręce Afrykańczyków, a siłom zachodnim przeznaczyć zadania w ramach misji pomocowych. Na koniec należy stwierdzić, że kluczową kwestią w zrozumieniu przyczyny konfliktu w Darfurze jest także zrozumienie słabości Sudanu. Słabości nie tyle wojskowej, co biurokratycznej i możliwości wpływania na swoje społeczeństwo przy pomocy systemu 2 Tamże. �270 Zakończenie propagandowego i edukacyjnego. Władze Sudanu, podobnie jak wielu innych państw afrykańskich, nie potrafią sobie poradzić z konfliktem nawet o niewielkim zasięgu, gdyż szybko wykorzystany zostaje jego kontekst etniczny lub religijny, co prowadzi do jego eskalacji. Podkreślić jednak należy, że czynniki te pojawiają się dopiero w trakcie trwania konfliktu i nie one są jego przyczyną. To słabość rządu sudańskiego (będąca konsekwencją słabości ekonomicznej) prowadzi do zbyt pospiesznego stosowania represji, gdyż władze widzą w nich jedyną szansę utrzymania pokoju. �bibliografia 1. Źródła niepublikowane Badania sondażowe prowadzone przez autora przy pomocy kwestionariusza „Badania Terenowe Ludności w Darfurze”. Rozmowa autora z dr. Hassanem Al-Turabim, uczonym i politykiem, odgrywającym także praktyczną rolę w tym konflikcie, przeprowadzona 5.11.2011 roku, w Chartumie w Sudanie (dr H. Al-Turabi zmarł w 2016 roku). Rozmowa autora z zastępcą dyr. Fashirskiego Biura Sieci Wiejskiej, 15.11.2011 roku, w Północnym Darfurze. Rozmowa autora z Hajdrem Ibrahimem, sudańskim badaczem i naukowcem, znawcą problematyki Sudanu, a w szczególności Darfuru i Sudanu Południowego 12.04.2014 roku w Londynie, w Wielkiej Brytanii. Rozmowa autora z Mahmoudem Abbakerem Suleimanem, lekarzem, pisarzem i badaczem sytuacji w Darfurze, 4.09.2014 w Bedford w Wielkiej Brytanii. Rozmowa autora z Ahmedem Ibrahimem Diraige, który stworzył (Darfur Development Front, DDF), 10.03.2012 roku, w Oksfordzie w Wielkiej Brytanii. Wywiad przeprowadzony przez autora z Ahmedem Hussainem Adamem, sudańskim politykiem, byłym rzecznikiem darfurskiego Ruchu Sprawiedliwości i Równości, specjalistą akademickim w dziedzinie prawa międzynarodowego, 3.04.2012 w Londynie, w Wielkiej Brytanii. �272 Bibliografia Wywiad przeprowadzony przez autora z Ministerm Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, 18.03.2016 roku, podczas jego oficjalnej wizyty w Warszawie, w Polsce. 2. Dokumenty Decyzja Rady 2012/312/WPZiB z dnia 18 czerwca 2012 r. w sprawie misji Unii Europejskiej w dziedzinie WPBiO dotyczącej ochrony lotnictwa w Sudanie Południowym (EUAVSEC-South Sudan), Dz. U. L 158, 19.6.2012. Porozumienie w sprawie humanitarnego zawieszenia broni w konflikcie w Darfurze. Podpisana w dniu 8 kwietnia 2004 roku w Ndżamenie, w Czadzie, między rządem Sudanu, SLM oraz JEM. Porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006 roku, znane jako Umowa z Abudży. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556 z dnia 30 lipca 2004 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1590 z dnia 24 marca 2005 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1672 z dnia 25 kwietnia 2006 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1881 z dnia 30 lipca 2009 roku. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1945 z dnia 14 października 2010 roku. Umowa o warunkach powołania Komisji ds. zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze. Podpisana w dniu 28 maja �Bibliografia 273 2004 roku w Addis Abebie w Etiopii między rządem Sudanu, SLM oraz JEM. Umowa ramowa w celu rozwiązania konfliktu między rządem Sudanu (GOS) i Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości (LJM). Podpisanie umowy nastąpiło 18 marca 2006 roku, za pośrednictwem Kataru i mediacji AU-ONZ w ramach cyklu spotkań w Doha. 3. Monografie książkowe Abdel Karim A., Altawzeei alsukani wi Darfur wa Alsudan (Rozmieszczenie ludności w Darfurze i w Sudanie), Chartum 2006. Abdelmagsud Z., Albea wa Alinsaan (Człowiek i Środowisko), Aleksandria 1997. Abdel-Rahman A., Hawl altagdum lmuhraz biszaan alwdea alinsani fi farfur (O postępach w sprawie sytuacji humanitarnej w regionie Darfuru), tom 1, Kair 2006. Abdul-Jalil M., The dynamics of ethnic identification in Northern Darfur, in The Sudan ethnicity and national cohesion, Bayreuth 1984. Abu Elbashar M., The tribal war in Darfur: A resources fight developed into ethnic and political conflict, London 1993. Abu Ziad A., Darfur: nahr aldam wa naar algabael (Darfur: rzeka krwi i ognia plemion), Khartoum 2008. Ahmed S., Sudanese rural society: Its development and dynamism, Khartoum 1982. Ahmed A.M., Rural production systems in the Sudan: A general perspective, w: Beyond conflict in the Horn, ed. C. Doornbos, London 1992. Al-Badawi S., Alsiag aljgrafii li Darfur (Darfur, kontekst geograficzny), Kair 2005. �274 Bibliografia Albatahani A., Azmat al Hukm wi alsudan: Azmat himana am himanat azma? (Kryzys zarządzania w Sudanie: kryzys dominacji czy dominacja kryzysu?), Khartoum 2011. Albouhtri Z., Musklat Darfur aljuzur altarikhyia – al-abaad al-igtimayia – al-tatawrat al-siysia (Problem Darfuru, historyczne korzenie, społeczne wymiary rozwoju sytuacji politycznej), Kair 2006. Al-Gasas M., Altasahur: Tadahwor al-aradi fi al-manatik al-jafaa (Pustynnienie: degradacja ziemi w suchych regionach), Kuwejt, 1999. Al-Shami S., Alssudan dirasat jughrafia (Sudan badania geograficzne), Alexandria, 2002. Al-Shami S., Dirasat fa jughrafiat alssudan almuasalat walttatawwur alaiqtisadaa fa alssudan (Badania geograficzne Sudanu – transport i rozwój gospodarczy w Sudanie), Kair 1959. Ali H., Darfur’s Political Economy: A quest for development, New York 2015. Anderson J., Williams A., Head V., Rzezie, masakry i zbrodnie wojenne od starożytności do współczesności, Warszawa, 2009. Apsel J., Darfur: Genocide before our eyes, New York 2007. Bachler G., Spillmann K., How to cope with environmental conflicts, Zurych, 2011. Barbour K.M., The Republic of the Sudan: A regional geography, London 1964. Barszam N., Al-Janjaweed Rusul Alsher wa Jund alshietan (Posłańcy zła i żołnierze szatana), Kair 2008. Beshir M., The Southern Sudan from conflict to peace, Khartoum 1975. Beshir M., The Southern Sudan: Background to conflict, Khartoum 1970. Bielawski J., Mały słownik kultury świata arabskiego, Warszawa 1971. Blaker L., Heart of Darfur, Stoughton 2008. �Bibliografia 275 Buchanan-Smith M., Mohammed M.I., Regional policy food insecurity: The case of Darfur, Khartoum 1991. Buzan B., People, States and fear, London 1983. Charlie W., Osman M., Ali E., Construction on Expansive Soils in Sudan, New York 1984. Cheadle D., Prendergast J., Not on our watch: The mission to end genocide in Darfur and beyond, New York 2007. Cockett R., Sudan. Darfur and the failure of an African State, Hampshire 2010. Crilly R., Saving Darfur: Everyone’s Favorite African War, London 2010. Czapliński W., Odpowiedzialność za naruszenia prawa międzynarodowego w związku z konfliktem zbrojnym, Warszawa, 2009. Daly M.W., Darfur’s Sorrow: A History of destruction and genocide, Cambridge, 2007. Djimeli T.A., Darfour. Au-delà de la guerre, Yaounde 2007. El-Bushra M., Al-sraa ala almawareed: Abaadhi al almia wa aliglimyia wa almalyia (Konflikt o zasoby: globalne, regionalne i lokalne wymiary), Khartoum 2005. El Zain M., The Origins of Current Conflicts: Rural Water Provision and the Reshaping of Human Settlements and Environmental Resources in Western Sudan, Addis Ababa 2006. Fearon D., Laitin D., Ethnicity, insurgency and civil war, „American Political Science Review”, 97(2003), s. 75–90. Flint C., Introduction to Geopolitics, New York 2006. Flint J., Beyond ‘Janjaweed’: Understanding the militias of Darfur, Geneva 2009. Flint J., Waal de A., Darfur: A short history of a long war, London 2006. �276 Bibliografia Hagar A., Albud alsiasi li asraa algabali fi Darfur (Polityczny wymiar plemiennego konfliktu w Darfurze), Khartoum 2005. Hari D., Dans L’enfer du Darfour, Paris 2008. Harir S., Arab belt versus African belt: Ethnic-political conflict in Darfur and the regional cultural factors, w: Short-cut to decay: The case of the Sudan, eds. S. Harir, T. Tvedt, London 1993. Harir S., Militarization of conflict, displacement and the legitimacy of the state: A case from Darfur Western Sudan, Bergen 1992. Harir S., Racism in Islamic disguise? Retreating nationalism and up-surging ethnicity in Darfur Sudan, Bergen 1993. Hassan S.M., Ray C.E., Darfur and the crisis of governance in Sudan: A critical leader, Ithaca 2009. Holstein-Beck M., Konflikty, Warszawa 1983. Houghton J., Global Warming: The Complete Briefing, Cambridge 2009. Ibrahim F.N., Ecological imbalance in the Republic of the Sudan: With special reference to desertification in Darfur, Bayreuth 1984. Johnson D.H., The root causes of Sudan’s civil wars, Bloomington 2003. Kahn L., Alter J., Darfur: Twenty years of war and genocide in Sudan, New York 2008. Keen D., Targeting emergency food aid: The Case of Darfur 1985, w: S Maxwell, To cure all hunger, Exceter 1991. Kibeida G., Background of the conflict, w: Darfur Report 2006, Khartoum 2006. Kościółek J., Konflikt w Darfurze, Toruń 2010. Kozi Saeed A., Al-rahii almutanagil wa asarhu wi al bia wa almujtamaa wi wilaja shamal Darfur (Ruchomy tryb wypasu i jego wpływ na środowisko i społeczeństwo w Darfurze Północnym), Khartoum 2004. �Bibliografia 277 Kukułka J., Teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2000. Lampen G.D., The Baggara Tribes of Darfur, „Sudan Notes and Records”, 15(1933), nr 11. Large D., Sudan’s foreign relations with Asia, China and the politics of ‘Looking East, Pretoria 2008. Lizak W., Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012. Łoś R., Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013. Łoś-Nowak T., Współczesne stosunki międzynarodowe, Wrocław 2010. MacMichael H.A., A History of the Arabs in the Sudan, vol. 1, London, 1967. Mahdi H., Security problems in Darfur: A study of armed robbery and tribal conflicts, Omdurman 1999. Malwal B., People & power in Sudan: The struggle for national stability, New York 1981. Mamdani M., Saviors and survivors. Darfur, politics, and the war on terror, Dakar 2010. McGinness S., Climate Change and The Kyoto Protocol, London 2001. Mohammadeen M., Ahmed H., Alagaleem aljafaa (Suche regiony), Riyadh 1985. O’Fahey R.S., State and society in Darfur, London 1980. Oliver R., Atmore A, Medieval Africa 1250–1800, Cambridge 2001. Prunier G., Darfur: A 21st century genocide, London 2008. Prunier G., Darfur: The Ambiguous Genocide, Ithaca 2005. Reeves E., A long day’s dying: Critical moments in the Darfur genocide, Toronto 2007. Rubin B., The Middle East: A Guide to Politics, Economics, Society and Culture, New York 2015. �278 Bibliografia Salih M., Understanding the conflict in Darfur, Copenhagen 2005. Silverman D., Interpretacja danych jakościowych: metod analizy rozmowy, tekstu i interakcji, Warszawa 2007. Słowik A., Konflikt w Darfurze w świetle prawa międzynarodowego, Toruń 2014. Steidle B., Wallace G., The devil came on horseback: Bearing witness to the genocide in Darfur, New York 2008. Suliman M., Sudan: Resources, identity and war, Cambridge 2000. Suliman M., Darfur harb al-mawarid wa-al-hawiyah (Darfur, wojna zasobów i tożsamości), Cambridge 2004. Suliman O., The Darfur Conflict: Geography or Institutions?, New York 2010. Tajudeen A., Pan Africanism:Politics, Economy and Social Change in the Twenty first Century, New York 1996. Totten S., Markusen E., Genocide in Darfur: Investigating the atrocities in the Sudan, New York 2006. Tymowski M., Sudan Wschodni od XVI do początku XIX w. Fundż i Dar Fur, w: Historia Afryki do początku XIX wieku, red. M. Tymowski, Wrocław – Warszawa – Kraków 1996. Waal de A., Emergency food security in Western Sudan: What is it for?, w: S. Maxwell, To cure all hunger, Exceter 1990. Waal de A., Famine that kills: Darfur, Sudan, Oxford 2005. Waal de A., The Wars of Sudan, „The Nation”, 2007. Waal de A., War in Darfur and the search for peace, Harvard 2007. Waal de A., Who are the Darfurians? Arab and African identities, violence and external engagement, w: Darfur Report 2006, Khartoum 2006. Williams P.D., War & Conflict in Africa, Cambridge, 2011. �Bibliografia 279 Zarroug M., The Kingdom of Alwa, Calgary 1991. Ząbek M., Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa, 1998. Ząbek M., Prawa człowieka a prawa ludów „tubylczych” w kontekście sytuacji społeczności rdzennych i zmarginalizowanych na kontynencie afrykańskim, w: Pierwsze narody, Warszawa, 2002. Ząbek M., Prawo do wolności wypowiedzi w ONZ-owskim systemie ochrony praw człowieka a znaczenie słowa w tradycyjnej kulturze Afryki, w: Horyzonty antropologii kultury, Warszawa, 2005. Zięba R., Kategoria bezpieczeństwa w nauce o stosunkach międzynarodowych, Toruń 2005. Żurkowska K., Bezpieczeństwo międzynarodowe – przegląd aktualnego stanu, Warszawa 2011. 4. Ekspertyzy i raporty Abdelbagi J., Past and future of UNAMID: Tragic failure or glorious success?, Geneva 2010. Abdul-Jalil M., The dynamics of customary land tenure and natural resource management, w: Land Reform, Land Settlement and Cooperatives (FAO), 2006. Ahmed G., The Chinese Stance on the Darfur Conflict, South African Institute of International Affairs, China in Africa Project, 2010. Ahmed I., „Causes of Tribal Conflicts in Dar Fur”, „Sudanese Human Rights Quarterly”, Number 8, July 1999. Alexander K., Raftopoulos B., Peace in the Balance: The Crisis in the Sudan, Institute for Justice and Reconciliation, 2006. Ali A.G., Elbadawi I., El-Batahani A., The Sudan’s civil war: Why has it prevailed for so long?, Paper prepared for case study project on civil �280 Bibliografia wars, on the causes, consequences, and resolution of the civil war in Sudan, Montreal, March 2003. Ali H. Military Expenditures and Inequality in the Middle East and North Africa, „Defence and Peace Economics”, 23(2012), nr 6, s. 575–589. Ali H., Altaklufa Aligtisadyia Li harb Darfur (Koszt ekonomiczny wojny w Darfurze), Doha 2011. Barakat S., The Qatari Spring: Qatar’s emerging role in peacemaking. Kuwait Programme on Development, Governance and Globalization in the Gulf States, LSE, 2012. Beyond emergency relief, longer-term trends and priorities for UN agencies in Darfur, Khartoum 2010. Collier P., Hoeffler A., Greed and grievance in civil war, World Bank Policy Research Collier P., Sambanis N., Understanding civil war, evidence and analysing, Washington 2005. Elasha B., El Sanjak A., Global Climate Changes: Impacts on Water Resources and Human Security in Africa, Addis Ababa 2006. El-Bushra M., El-Sayed O., Taha O., A Model for the Distribution of Waters of International Rivers Among Sharing Countries, „Sudan Notes & Records”, 2000, nr 4, s. 159–171. Ferris E., Winthrop R., Education and Displacement: Assessing Conditions for Refugees and Internally Displaced Persons affected by Conflict, Background Paper for the Gl obal Monitoring Report, 2010. Guha-Sapir D., Darfur: Counting the Deaths, Mortality Estimates from Multiple Survey Data, Cred 2005. Haroun B., Adam N., Ethnic Composition, Economic Pattern, and Armed Conflicts in Dar Fur, „Sudanese Human Rights Quarterly”, 1999, nr 8. �Bibliografia 281 Internal Displacement Global Overview of Trends and Developments in 2010, Internal Displacement Monitoring Centre Norwegian Refugee Council, 2011. Ismail O., LaRocco A., Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, Washington, August 2012. Jeong H., Conflict Management and Resolution An introduction, New York 2010. Mahmoud M., Inside Darfur: Ethnic Genocide by a Governance Crisis, „Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East”, 24(2004), nr 2, s. 3–17. Olsen G., Sub-Saharian Africa. A priority region EU conflict management, w: R. Whitman, S. Wolff, The European Union as a Global Conflict Manager, New York 2012. Plaut M., Who are Sudan’s Darfur rebels?, May 2006. Satti Y., Pastoralists, Land Rights and Migration Routes The Case of West Darfur State, Addis Ababa 2006. Stewart F., Horizontal inequalities: A neglected dimension of development, Oxford 2004. Sudan: Post-conflict Environmental Assessment, Natural Disasters and Desertification, United Nations Environment Programme, 2012. Suliman M., Civil war in the Sudan: From ethnic to ecological conflict, „The Ecologist”, 23(1993), nr 3. Tanner V., Tubiana J., Divided they fall: the fragmentation of Darfur’s rebel groups, Geneva 2007. The Sudanese press after separation. Contested identities of journalism, Berlin 2012. Tknh J., Darfur: Alttaqsimat al’iidariat walnnizae alqabli (Darfur: podziały administracyjne i konflikty plemienne), Chartum 2014. �282 Bibliografia Tubiana J., Tanner V., Abdul-Jalil M., Traditional authorities peacemaking role in Darfur, Washington 2012. United Nations High Commissioner for Refugees, Division of International Protection – UNHCR, country of origin research and information, Darfur 2012. Zwan J., Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan, Sudan and South Sudan Case Study, Initiative for peacebuilding, 2011. 5. Artykuły naukowe i rozdziały w monografiach Abdi O., Glover E., Luukkanen O., Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification: Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. Abu sin M.E., Environmental Causes and Implications of Population Displacement in Sudan, w: War and Drought in Sudan: Essays on Population, ed. E. Eltigani, Gainesville 1995. Awok S., Mohamed E., Tahir H., Prospects of Community Forestry in Jebel Marra Area, Greater Darfur State, Sudan, „Journal of Natural Resources and Environmental Studies”, 1–2(2013), s. 19–24. Burniat N., Apple B., Genocide in Darfur: Challenges and opportunities for action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, nr 37: November 2008 – April 2009 Burr M. J., Collins R.O., The long road to disaster in Darfur, Princeton 2006. Cobham A., Causes of confl ict in Sudan: testing the Black Book, „European Journal of Development Research”, 17(2005), nr 3, s. 462–480. El-Tom A., The Black Book of Sudan: Imbalance of power and wealth in Sudan, „Journal of African National Affairs”, 2(2003), nr 1, s. 25–35. �Bibliografia 283 Hassan S., The Sudan National Democratic Alliance (NDA): The Quest for Peace, Unity and Democracy, „Issue: A Journal of Opinion”, 21(1993), nr 1–2, s. 14–25. Jermakowicz P., Konflikt społeczny, zagadnienia teoretyczne, w: Rozwiązywanie sytuacji konfliktowych w wymiarze jednostkowym i społecznym, red. M. Plucińska, Poznań 2014. Karamalla-Gaiballa N., Darfur. Spojrzenie historyczne i społeczne, problemy dostępności zasobów naturalnych, struktura społeczno-etniczna, w: Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2012. Karamalla-Gaiballa N., Geneza konfliktu i ruchów zbrojnych w Darfurze, w: Bilad as-Sudan – Kultury i migracje, red. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. Karamalla-Gaiballa N., Hal sajhil Alsalam Fi Rubua Alsudan (Czy będzie pokój w całym Sudanie), „Review of Archaeological & Anthropological Current Research in the Sudan”, 2005. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Podejście systemowe jako podstawa projektowania i zarządzania organizacją wirtualną, w: Komputerowo zintegrowane zarządzanie, t. 2, red. R. Knosala, Warszawa 2003. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Rozwiązanie Business Intelligence a hurtownie danych, w: Metody i systemy komputerowe w badaniach naukowych i projektowaniu inżynierskim, red. R. Tadeusiewicz [i in.], Kraków 2003. Karamalla-Gaiballa N., Matouk K., Symulacja komputerowa jako narządzie wspomagające podejmowanie decyzji ekonomicznych w przedsiębiorstwie, w: Modelowanie procesów ekonomicznych, Kielce 2002. Karamalla-Gaiballa N., The European Union role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur, „International Journal of Sudan Research”, 5(2015), nr 1. �284 Bibliografia Marchal R., Chad-Darfur: How two crises merge, „Review of African Political Economy”, 33(2006), nr 109, s. 467–482. Omar A., Edinam K., Causes and Impacts of Land Degradation and Desertification, Case Study of the Sudan, „International Journal of Agriculture and Forestry”, 3(2013), nr 2, s. 40–51. Reynolds J., Stafford Smith D., Global Desertification: Do Humans Cause Deserts?, Berlin 2002. Suliman M., The War in Darfur: The Resource Dimensiont, „Sudanese Journal for Human Rights’ Culture and Issues of Cultural Diversity”, 2008, nr 8, s. 9–17. Wallis W., The Black Book history or Darfur’s darkest chapter, „The Financial Times”, 20 August 2004. Wybranowski D., Uwarunkowania, przebieg i konsekwencje kryzysu humanitarnego w Darfurze w latach 2003– 2006, w: Kryzysy humanitarne wywołane działalnością człowieka. Solidarność humanitarna, red. J. Dobrowolska-Polak, Poznań 2012. 6. Źródła internetowe Abdelaati A., Darfur: Judhur wamalat alssira almusallah, http://www. aljazeera.net/home/Getpage/6c87b8ad-70ec-47d5-b7c4-3aa56fb 899e2/04515945-482b-46b4-96c1-7f384f32bcbb, [22.05.2014]. Abdelaati A., http://darfurcurentcrisis.blogspot.com/2005/02/blog-post_18.html [18.02.2012]. Abdul Aziz H., R. Ma’in, http://ssnp.net/content/view/574/141/, [9.05.2012]. Abdurrahim S., Cooperation between the African Union (AU) and the European Union (EU) with regard to peacemaking and peacekeeping in Africa, https://ujdigispace.uj.ac.za/handle/10210/2274, [29.05.2015]. �Bibliografia 285 African Economic Development Institute (AEDI), www.africaecon.org/ index.php/africa_ business_reports/read/30, [28.03.2015]. Al-Aradi F., http://www.alsharq.net.sa/2012/05/20/295543, [24.02. 2012]. Al-Nahaas M., Azmat Farfur: Bidaitha wa tatowrha (Kryzys w Darfurze: Początek kryzysu i jego ewolucji), http://meshkat.net/node/14370, [27.02.2013]. Alnnur W., Asrar jadida fi eamaliat aldhdhirae alttawil (Nowe tajemnice operacji „długie ramie”), http://almeghar.com/permalink/25750. html, [20.05.2015]. Alnnur K., Together We Stand Divided We Fall: Understanding Tribal Conflicts In Darfur, Peace Reseach institute, 2014, http://pri.uofk. edu/multisites/UofK_pri/images/stories/pri/papers/Darfur-War-Economic.PDF, [27.03.2015]. Al-Nour A.A., Darfur, 10 Years On: No Closer to Peace, February 28, 2013r.,http://www.al-monitor.com/pulse/security/2013/02/darfur-conflict-no-peace.html#, [23.03.2015]. Alsudan Aljugrafia alsijasia wa alimkaniat al-zrayia (Geografia polityczna Sudanu i potencjał rolny), http://www.nectarforum.com, [20.03.2014]. Altyib O., Aljudhur alttarikhiat limushkilat Darfur (Historyczne korzenie problemu Darfurze), ttp://news.bbc.co.uk/hi/arabic/middle_east_news/newsid_3601000/3601730.stm, [12.02.2015]. Barnes G., The International Criminal Court’s Ineffective Enforcement Mechanisms: The Indictment of President Omar Al Bashir, „Fordham International Law Journal”, 34(2011), nr 6, [20.06.2015]. Bashari N., Epistemological Enlightenment Centre, http://tanweer.sd/ arabic/modules/ smartsection/item.php?itemid=96, [15.03.2013]. Burke M.B., Miguelc E., Satyanathd S., Dykemae J.A., Lobellb D.B., Warming increases the risk of civil war in Africa, vol. 106, 2009, http://i. �286 Bibliografia unu.edu/media/ourworld.unu.edu-en/article/1129/Warmingincreases-the-risk-of-civil-war-in-Africa1.pdf, [28.03.2015]. Buzzard L., Holding an arsonist’s feet to the fire? – The legality and enforceability of the ICC’s arrest warrant for Sudanese president Omar Al-Bashir, www.auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf, [10.08.2013]. Chad: Government and Politics, http://countrystudies.us/chad/46. htm, [28.03.2015]. China’s Position on the issue of Darfur, Sudan, http://www.china-un. org/eng/xw/t415999.htm, [19.07.2015]. Croshaw H., Darfur, Conflict, and Climate Change:Identifying Opportunities for Sustainable Peace, 2008r., http://dukespace.lib.duke. edu/dspace/bitstream/handle/10161/554/MP_hrc4_a_200805. pdf?sequence=3, [18.03.2015]. Cumming G., The European Union in Sudan: A Missed Opportunity?, „The Round Table”, 104(2015), nr 4, s. 473–488, http://www.tandfonline. com/doi/pdf/10.1080/00358533.2015.1063842, [29.05.2015]. Czarnecki R., Wiceprzewodniczący Parlamentu Europejskiego, Projekt rezolucji nr 4 W sprawie Darfuru, 13 lutego 2007r, http://www. ryszardczarnecki.pl/2007/02/5-2/#,[16.06.2015]. Darfur conflict – Thomson Reuters Foundation, http://news.trust.org// spotlight/Darfur-conflict, [18.05.2015]. Darfur Peace Agreement, the United Nations, http://www.un.org/zh/ focus/southernsudan/pdf/dpa.pdf, [14.03.2014]. Darfur Peace Process & Chronology, http://www.smallarmssurveysudan. org/facts-figures/sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology. html, [15.03.2014]. Darfur rebels commemorate 2008 ‘Battle of Omdurman’, https://www. dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-rebels-commemorate-2008-battle-of-omdurman, [20.05.2015]. �Bibliografia 287 Darfur: Geografia i ludność, oprac. O. Zin El Abidin, www.ashorooq.net/ index.php?option=com_content&view=article&id=1958:200908-08-15-23-29&catid=41:2008-07-30-07-11-08&Itemid=33, [16.05.2013]. Darfur: Land, People, and Conflict, http://www.darfurdevelopment. org/node/2,[16.12.2015]. Darfuri refugees exposed to increased attacks if UN withdraws from Chad, Amnesty International, 2010r., http://zs-tuchowicz.home. pl/kreator/page58.php, [28.10.2015]. De Waal A., Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy,africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. Departament Stanu USA, http://www.state.gov/outofdate/bgn/ sudan/130966.htm z 25.02.2013, [27.02.2013]. Desertification as a Source of Conflict in Darfu, Worldwatch Institute, Vision for a Sustainable World, http://www.worldwatch.org/ node/5173, [19.12.2014]. Donovan D., International Criminal Court: Successes and Failures, http://www.internationalpolicydigest.org/2012/03/23/international-criminal-court-successes-and-failures-of-the-past-and-goalsfor-the-future/, [25.10.2015]. El-klyany M., Mushkilat Darfur wa’athariha eali alealaqat alttashadiat alssudania (Problem w Darfurze i jego wpływ na stosunki Sudan z Chadem), http://www.sudaress.com/sudaneseonline/4433 [19.03.2014]. Elsheikh E., Darfur: The Violence of Geopolitics, Kirwan Institute, The Ohio State University, 2008, http://www.kirwaninstitute.osu.edu/ reports/2008/08_2008_Darfur_Geopolitics.pdf, [19.02.2016]. Empty Promises? Continuing Abuses in Darfur, A Human Rights Watch Briefing Paper August 11, 2004, https://www.hrw.org/legacy/ backgrounder/africa/sudan/2004/sudan0804.pdf, [28.05.2015]. �288 Bibliografia Factsheet, Council of the European Union, July 2006, http://www. consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/060714-Darfur_Update2. pdf, [16.05.2013]. Ferhatović E., Implementing Peace in Sudan: Lessons for the EU Common Foreign and Security Policy, http://www.atlantic-community.org/app/ webroot/files/articlepdf/Ferhatovic%20Sudan.pdf, [19.07. 2015]. Flint J., The Other War: Inter-Arab Conflict in Darfur, http://www. operationspaix.net/DATA/DOCUMENT/4503~v~The_Other_ War__Inter-Arab_Conflict_in_Darfur.pdf, [17.12.2014.]. Glasl F., Conflict Stages and Dynamics, http://www.irenees.net/bdf_fiche-analyse-656_en.html, [18.02.2016]. Goldberg D., Measuring the Cost of War in Darfur, http://www.africa. com/blog/measuring_the_cost_of_war_in_darfur/,[23.02.2016]. Górniak J., Analiza czynnikowa i analiza głównych składowych, ASK, 1998, nr 7, s. 83–102, https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/69494/ASK_1998_83_102.pdf, [2.02.2016]. Guler C., http://www.isn.ethz.ch/isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736 [10.08.2013]. Hanson S., Sudan, Chad, and the Central African Republic, 2007, http://www.cfr.org/sudan/sudan-chad-central-african-republic/ p12309, [7.02.2016]. Harakat aleadl walmusawa (Harakat Ruch Sprawiedliwości i Równości) http://goo.gl/Zo1TcS, [18.03.2014]. Harakat tahrir alssudan (Ruch Wyzwolenia Sudanu), http://www. aljazeera.net/specialfiles/pages/d31b66a5-6408-4e34-b1df5c61a560251b, [18.03.2014]. Hasbani N., The choices facing Sudan after the arrest warrant for Bashir, Al-Hayat-05/03/09, [23.10.2015]. �Bibliografia 289 Hassan H., Dimensions of the Darfur crisis and its consequences: An Arab perspective, http://estudies.alarabiya.net/content/ dimensions-darfur-crisis-and-its-consequences-arab-perspective, [9.02.2016]. Have C., Africa and Climate Change, United Nations University, 2008, http://ourworld.unu.edu/en/africa-and-climate-change/, [28.03.2015]. Heidelberg Institute for International Conflict Research at the Department of Political Science, University of Heidelberg, Conflict Barometer 2010, http://www.hiik.de/en/konfliktbarometer/pdf/ ConflictBarometer_2010.pdf, [27.03.2015]. HSBA – The Human Security Baseline Assessment for Sudan and South Sudan, Darfur Peace Process & Chronology, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/facts-figures/ sudan/darfur/darfur-peace-process-chronology.html, [9.09.2015]. Hussain A., http://epdmsite.org/modules/publisher/item.php?itemid=90, [14.02.2014]. Ibrahim I., A High Devolution Region (HDR): A Community Based Political Solution for Darfur, http://works.bepress.com/ibrahim_ibrahim/1, [12.03.2014]. Idris M., Jumhuriat tushad. Almadi walhadir walmustaqbal (Republika Czadu. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość), http://www.alukah. net/world_muslims/0/63215/, [18.09.2015]. International Commission of Inquiry on Darfur Report to the Secretary-General, Geneva, 25 January 2005, s. 23, [20.02.2016]. International Criminal Court Investigations Sudan, https://www.globalpolicy.org/international-justice/the-international-criminal-court/ icc-investigations/darfur-sudan.html, [19.10.2015]. International Crisis Group, Sudan and South Sudan’s Merging Conflicts, Brussels, Belgium, Africa Report N°223, 2015,http://www.crisisgro- �290 Bibliografia up.org/~/media/Files/africa/horn-of-africa/south%20sudan/223-sudan-and-south-sudan-s-merging-conflicts.pdf, [29.07.2015]. International Response – Eyes On Darfur, http://www.eyesondarfur. org/response.html, [18.03.2015]. Ismail O., Fick M., Darfur Rebels, Enough Project, Washington, DC, 2009, http://www.enoughproject.org/publications/darfur-rebels-101, [18.02.2016]. Jones L., Doha agreement could actually worsen chances for peace in Darfur, 2011, http://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2011/0719/Doha-agreement-could-actually-worsenchances-for-peace-in-Darfur, [16.03.2015]. Justice and Equality Movement (JEM), Human Security Baseline Assessment (HSBA) for Sudan and South Sudan, Small Arms Survey, Geneva, Switzerland, http://www.smallarmssurveysudan.org/ fileadmin/docs/facts-figures/sudan/darfur/armed-groups/opposition/HSBA-Armed-Groups-JEM.pdf, [18.02.2015]. Kavalerchik A., American Response to Darfur, American Response to Darfur, International Justice Project, HARP, 2013, http://www. internationaljusticeproject.com/american-response-to-darfur/, [28.05.2015]. Kisielnicki, Podstawy Organizacji i Zarządzanie, Fazy i dynamika konfliktu, http://edu.pjwstk.edu.pl/wyklady/poz/scb/index66. html, [18.02.2016]. Koerner B., Who Are the Janjaweed? A guide to the Sudanese militiamen, http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/07/who_are_the_janjaweed.html, [19.03.2014]. Lanz D., Sudan-Darfur, Abuja Negotiations and the DPA, Unpacking the Mystery of Mediation in African Peace Processes, https://www. wiltonpark.org.uk/wp-content/uploads/darfur-overview-summary. pdf, [17.03.2015]. �Bibliografia 291 Lanz D., Wählisch M., Kirchhoff L., Siegfried M., Evaluating Peace Mediation: Initiative for Peacemaking, http://initiativeforpeacebuilding.eu/pdf/Evaluating_Peace_mediation.pdf, [12.03. 2014]. Large D., China’s role in the mediation and resolution of conflict in Africa, OSLO forum 2008, The OSLO forum Network of Mediators, https://www.osloforum.org/sites/default/files/Dan%20Large%20 China%20in%20Africa%20WEB.pdf, [9.07.2015]. Leege D.C., Wald K.D., Krueger B.S., Mueller P. D., The politics of cultural differences, Cultural Theory and Political Conflict: General Components, 2001r. s. 55–62, http://users.clas.ufl.edu/kenwald/ pos6292/pcd.pdf, [18.02.2016]. Medoff R., Caller D., The Obama administration’s troubling Darfur policy,http://dailycaller.com/2012/07/09/the-obama-administrationstroubling-darfur-policy/, [9.07.2013]. Metz H., Sudan: A Country Study, GPO for the Library of Congress, http://countrystudies.us/sudan/33.htm, [11.01.2015]. Mix D.E., The European Union: Foreign and Security Policy, Analyst in European Affairs,April 8, 2013,https://www.fas.org/sgp/crs/row/ R41959.pdf, [20.06.2015]. Modele bezpieczeństwa międzynarodowego w oparciu o wybrane teorie, http://www.nowastrategia.org.pl/modele-bezpieczenstwa/, [20.02.2016]. Mohamed H., de Waal A., Late Jaafar Nimeiri, Reflections on his Life, http://africanarguments.org/2009/05/31/reflections-on-the-lifeof-the-late-jaafar-nimeiri/, [14.02.2015]. Moran D., Qatar Steps into the Breach. Security Watch, ISN Zurich: International Relations and Security Network, 24 March, www. isn.ethz.ch/isn/Current-Aff airs/Security-Watch/Detail/?lng=en&id=9814, [16.03.2015]. �292 Bibliografia Moreno-Ocampo L., Report of the Prosecutor of the ICC, to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow. org/?mod=res1593, [10.07.2013]. Muhammad J., Scarce water the root cause of Darfur conflict?, 2010, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [20.02.2016]. Mundy J., Introduction: Securitizing the Sahara, Association of Concerned Africa Scholars Review, 2010r, http://concernedafricascholars. org/bulletin/issue85/mundy/,[19.02.2015]. Nelson B., The concept of realism in political theory, https://www. academia.edu/7780093/The_concept_of_realism_in_political_theory_2012_, 2012r., [18.02.2016]. Netabay N., The Darfur Peace Process: Understanding the Obstacles to Success, http://www.beyondintractability.org/casestudy/netabay-darfur, [12.03.2014]. Ngwube A., Nigeria’s Peace Keeping Role in Darfur, http://infinitypress. info/index.php/jsss/article/view/152, [17.02.2016]. Notaras M., Does Climate Change Cause Conflict?, United Nations University, 2009, http://ourworld.unu.edu/en/does-climate-change-cause-conflict, [20.03.2016]. Nzelibe J., The Unintended Effects of Humanitarian Intervention, 2008, http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/cgi/viewcontent. cgi?article=1167&context=facultyworkingpapers, [10.08.2015]. Osman A., Young H., Houser R., Coates J., Agricultural Change, Land, and Violence in Protracted Political Crisis, Oxfam America Research Backgrounder series,2013, http://www.oxfamamerica.org/static/ media/files/Darfur-Land-Research-Oxfam.pdf, [11.01.2016]. Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index. php?news=2209 [17.06.2013]. �Bibliografia 293 Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa OperacjaUnii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http:// www.unic.un.org.pl/misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. Patey L.A., State Rules: Oil companies and armed conflict in Sudan, „Third World Quarterly”, 28(2007), nr 5, http://www.sudantribune. com/spip.php?article22901, [20.06.2015]. PKW Chad, Geneza kryzysu w Darfurze, http://pkwczad.wp.mil.pl/ pl/31.html, [17.06.2015]. Porto H., Alathar albiyiyat lilhrub walnnizaeat (Skutki środowiskowe wojen i konfliktów), http://www.afedmag.com/web/ala3dadAlSabiaSections-details.aspx?id=512&issue=&type=2&cat=[19.05.2014]. Prendergast J., Thomas-Jensen C., Darfur, Crimes of War Project, http://www.crimesofwar.org/a-z-guide/darfur/, [22.07.2015]. Prokuratura ws. Omar al-Baszir, Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja o oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omara Hasana Ahmada al-Baszira, s. 209–223, (4 marca 2009); http://www. icccpi.int/iccdocs/doc/doc639096.pdf [17.07.2013]. Report of the Secretary-General on the deployment of the African Union-United Nations Hybrid Operation in Darfur, http:// www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/2008/781, [27.10.2015]. Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte 6 kwietnia 2006 r., Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/ sides/getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013]. Roadmap for Peace in Darfur A Roadmap for Peace in Darfur, The Enough Project,February 2011r.,http://www.enoughproject.org/ files/darfur_roadmap%20%281%29.pdf, [18.02.2016]. Salim S., Janjaweed (Dżandżawid), http://www.aljazeera.net/specialfiles/pages/9FD23AF4-0E79-4725-8F7E-851B26EBD2AF, [18.03.2014]. �294 Bibliografia Scarce water the root cause of Darfur conflict?, http://www.finalcall.com/artman/publish/World_News_3/article_6808.shtml, [16.06.2014]. Secretary-General Hails Civil Society Commitment to Heidelberg Darfur Dialogue, in Message for Official Presentation of Outcome Document, 19 May 2010, http://www.un.org/press/en/2010/ sgsm12897.doc.htm, [27.03.2015]. Shuaib S., Saraeat alqabayil alearabia fi Darfur (Konflikt plemion arabskich w Darfurze), http://www.sudantribune.net/6284, [29.03.2014]. Sudan Liberation Movement (SLM), GlobalSecurity.org, http://www. globalsecurity.org/military/world/para/darfur.htm, [18.03.2014]. Sudan: Maps, History, Geography, Government, Culture, http://www. infoplease.com/country/sudan.html, [16.02.2015]. Suleiman M., Seventh Anniversary of the Operation Long Arm by JEM, https://thussudan.wordpress.com/2015/05/10/seventhanniversary-of-the-operation-long-arm-by-jem/, [20.05.2015]. Suliman M., Alharb fi Darfur: Tathir eunsur almawarid (Konflikt w Darfurze: wpływ elementu zasobów), http://new.ifaanet. org/wp-content/uploads/2011/12/DarfurpaperinArabic1.htm [10.12.2012]. Suliman M., The war in Darfur, Institute For African Alternatives, IFAA, http://new.ifaanet.org/wp-content/uploads/2011/12/wardar. htm,[19.03.2014]. The cost of future conflict in Sudan, The Institute for Security Studies (ISS), 2010r, s. 2–22., https://www.frontier-economics.com/ documents/2014/03/frontier-report-the-cost-of-future-conflictin-sudan.pdf, [29.03.2014.]. The Crisis in Darfur, http://www.responsibilitytoprotect.org/index. php/crises/crisis-in-darfur, [18.05.2015.]. �Bibliografia 295 The Darfur Peace Process: Recipe for a Bad Deal? Update from Doha. Enough Project, 6 April 2010r., www.enoughproject.org/publications/updatedoha, [10.12.2014]. The Doha Document for Peace in Darfur (DDPD), 2011, http://unamid. unmissions.org/Portals/UNAMID/DDPD%20English.pdf, [12.03. 2014]. The Geography of the Middle East, http://teachmiddleeast.lib.uchicago.edu/foundations/geography/essay/essay-01.html, [25.06. 2014]. The History of JEM, 2014, http://jemsudan.org/wp-content/uploads/2014/10/The-History-of-JEM-Referenced1.pdf, [27.02.2015]. The International Donor Conference for Reconstruction and Development in Darfur, April 2013, http://darfurconference.com/, [16.03.2015]. The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, http://www.italianblogsfordarfur.it/adverts/Darfur_Briefing_Paper.pdf, [25.06.2013]. The Worldwide Human Rights Movement (FIDH), The International Criminal Court and Darfur: Questions and Answers, http://fidh.org/ en/africa/sudan/Sudan-Darfur-ICC/The-International-Criminal-Court,5733, [16.12.2014]. They Came Here to Kill Us: Militia Attacks and Ethnic Targeting of Civilians in Eastern Chad, Human Rights Watch, 9 January 2007, http://www.refworld.org/docid/45a4dd8b2.html, [27.10.2015]. Tubiana J., The Chad – Sudan Proxy War and the ‘Darfurization’ of Chad: Myths and Reality, Small Arms Survey,HSBA Working Paper,Geneva, Switzerland, 20007, http://tamlyn-serpa.com/images/ Chad_Sudan.pdf, [18.02.2016]. United Nations Environment Programme, Environmental and socioeconomic impacts of armed conflict in Africa, http://www.eoearth.org/ view/article/152607/, [28.03.2014.]. �296 Bibliografia Verhoeven H., Black Gold for Blue Gold? Sudan’s Oil, Ethiopia’s Water and Regional Integration, Africa Programme, AFP BP 2011/03, https://www.chathamhouse.org/sites/files/chathamhouse /19482_0611bp_verhoeven.pdf, [20.06.2015]. Webersik C., What Will Climate Change Mean for Human Security?, University of Agder, 2010, http://ourworld.unu.edu/en/what-will-climate-change-mean-for-human-security, [8.02.2016]. Young H., Livelihoods, migration and remittance flows in times of crisis and conflict: case studies for Darfur, Sudan, September 2006, http:// www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/404.pdf, [19.02.2016]. Youssef H., Mediation and Conflict Resolution in the Arab World: The Role of the Arab League, https://ifsh.de/file-CORE/documents/ yearbook/english/13/Youssef-en.pdf, [28.03.2015]. Zoellick R.B., Deputy Secretary of State, Briefing on Abuja Peace Agreement for Darfur, May 5, 2006, Abuja, Nigeria, http://2001-2009. state.gov/s/d/former/zoellick/rem/2006/65933.htm, [18.03.2015]. �wykaz skrótów ADB – African Development Bank (Afrykański Bank Rozwoju) AMIS – African Union Mission in the Sudan (Misja Unii Afrykańskiej w Sudanie) AU – African Union (Unia Afrykańska) CFA – Ceasefire Agreement (Porozumienia o zawieszeniu broni) CFC – Ceasefire Commission (Komisja Zawieszenia Broni) CIVPOL – Civilian Police (Policja Cywilna) CMO – Chief Military Observer (Główny Obserwator Wojskowy) CPA – The Comprehensive Peace Agreement (Wszechstronne Porozumienie Pokojowe) CPC – CivPol Commissioner (Komisarz Policji Cywilnej) CRC – Convention on the Right of the Child (Konwencja o prawach dziecka) DAEC – Darfur Assessment and Evaluation Commission (Darfurska Komisja Oceny) DDDC – Darfur-Darfur Dialogue and Consultation (Darfurska Komisja Dialogu i Konsultacji) �298 Wykaz skrótów DDPD – Doha Document for Peace in Darfur (Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze) DDR – Disarmament, Demobilization and Reintegration (Komisja ds. Rozbrojenia, Demobilizacji i Reintegracji) DFC – Deputy Force Commander (Zastępca Dowódcy Sił) DMZ – Demilitarized Zone (Strefa Zdemilitaryzowana) DOP – Declaration of Principles (Deklaracja Zasad) DPA – Darfur Peace Agreement (Darfurskie Porozumienie Pokojowe) DRDF – Darfur Reconstruction and Development Fund (Fundusz Odbudowy i Rozwoju Darfuru) DRRC – Darfur Rehabilitation and Resettlement Commission (Darfurska Komisja Rehabilitacji i Przesiedlenia) DSAIC – Darfur Security Arrangements Implementation Commission (Darfurska Rada Bezpieczeństwa i Wdrażania Ustaleń) DSIRC – Darfur Security Institutions Restructuring Commission (Darfurska Komisja Bezpieczeństwa i Restrukturyzacji) FC – Force Commander (Dowódca Sił) FAO – Food and Agriculture Organization of the United Nations (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa) FFAMC – Fiscal and Financial Allocation and Monitoring Commission (Alokacja Fiskalna i Finansowa oraz Komisja Monitorowania) �Wykaz skrótów 299 GNU – Government of National Unity albo National Government (Rząd Jedności Narodowej, Rząd Narodowy) GOS – Government of Sudan (Rząd Sudanu) GOSS – Government of South Sudan (Rząd Sudanu Południowego) ICC – International Criminal Court (Międzynarodowy Trybunał Karny) ICD – Integration Commission of Darfur (Darfurska Komisja Integracyjna) ICRC – International Committee of the Red Cross (Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża) IDB – Islamic Development Bank (Islamski Bank Rozwoju) IDPs – Internally Displaced Persons (uchodźcy wewnętrzni, dosł. osoby wewnętrznie przesiedlone) IGAD – Inter-governmental Authority on Development (Międzyrządowy Organ ds. Rozwoju) IOM – International Organization for Migration (Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji) JAM – Joint Assessment Mission for Farfur (Wspólna Misja Oceniająca dla Darfuru) JEM – Justice and Equality Movement (Ruch Sprawiedliwości i Równości) JHFMU – Joint Humanitarian Facilitation and Monitoring Unit (Wspólna Organizacja Humanitarna i Jednostka Monitorująca) �300 Wykaz skrótów LAS – League of Arab States (Liga Państw Arabskich) LCC – Logistics Coordination Committee (Komitet Koordynacyjny i Logistyczny) LJM – Liberation and Justice Movement (Ruchu Wyzwolenia i Sprawiedliwości) MINURCAT – United Nations Mission in Central African Repulic and Chad (Misja ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i w Czadzie) NCP – National Congress Party (Partia Kongresu Narodowego) NDA – National Democratic Alliance (Narodowy Sojusz Demokratyczny) NEC – National Election Commission (Krajowa Komisja Wyborcza) NGO – Non-Governmental Organizations (organizacje pozarządowe) NRF – National Revenue Fund (Fundusz Dochodu Narodowego) OCHA – Office for Coordination of Humanitarian Affairs (Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej) ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych (United Nations) PSC – Peace and Security Council (Rada Pokoju i Bezpieczeństwa) RSSI – Reform of Selected Security Institutions (Reforma Wybranych Instytucji Bezpieczeństwa) �Wykaz skrótów 301 SAT – Security Advisory Team (Zespół Doradczy ds. Bezpieczeństwa) SLM – Sudan Liberation Movement (Ruch Wyzwolenia Sudanu) SPLA – Sudan People’s Liberation Army (Ludowa Armia Wyzwolenia Sudanu) SPSS – Statistical Package for the Social Sciences (oprogramowanie do statystycznej analizy danych) SSS – State Security Service (Państwowa Służba Bezpieczeństwa) TDRA – Transitional Darfur Regional Authority (Tymczasowe Władze Regionu Darfur) UE – European Union (Unia Europejska) UNAMID – United Nations-African Union Mission in Darfur (wspólna Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze) UNDP – United Nations Development Programme (Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju) UNESCO – United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury) UNHCR – United Nations High Commissioner for Refugees (Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców) UNICEF – United Nations International Children’s Educational Fund (Międzynarodowy Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci) �302 Wykaz skrótów UNIFEM – United Nations Development Fund for Women (Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Kobiet) UNSCR – United Nations Security Council Resolution (Rezolucja Rady Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych) USA – United States of America (Stany Zjednoczone Ameryki) WB – World Bank (Bank Światowy) WFP – World Food Programme (Światowy Program Żywnościowy) WHO – World Health Organization (Światowa Organizacja Zdrowia) �ANEKSY ��Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie w kontekście konfliktu w Darfurze Omar Hasan Ahmad Al-Baszir (ur. 1944) W armii sudańskiej był od 1960 roku, nieustannie awansując. W latach 1975–1979 pełnił obowiązki attaché wojskowego w Zjednoczonych Emiratach Arabskich, następnie w latach 1979–1981 był dowódcą garnizonu. Od 1981 do 1987 roku dowodził brygadą spadochronową w Chartumie. 30 czerwca 1989 roku wraz z grupą oficerów przeprowadził zamach stanu przeciwko premierowi Sadiqowi Al-Mahdiemu. Zamach ten miał na celu zapobiec ugodzie z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA). Generał Al-Baszir sprzeciwił się realizacji porozumienia, które umożliwiało wprowadzenie prawa świeckiego na południu kraju. Jako zwolennik prawa szariatu w marcu 1991 roku był zwolennikiem wprowadzenia tej zasady. W kolejnych latach 1996, 2000, 2004, 2010 został wybrany prezydentem Sudanu w pseudodemokratycznych wyborach. Khalil Ibrahim (1957–2011) Był przywódcą partyzantów zrzeszonych w ramach JEM. Wywodził się z ludu Zaghawa. Był zagorzałym zwolennikiem przejęcia władzy przez Islamski Front Narodowy z Hassanem Al-Turabim na czele. W latach 1991–1994 pełnił obowiązki regionalnego ministra edukacji w Darfurze Północnym. Ahmad Ibrahim Diraige (ur. 1935) W grudniu 1963 roku, jako młody polityk (wcześniej członek Partii Umma), stworzył Darfur Development Front (DDF) celem opracowania �306 Aneksy wspólnego programu wsparcia regionu Darfuru. W okresie rządów Numajriego Diraige został aresztowany, ale już w styczniu ten sam Numajri powołał go na stanowisko gubernatora Darfuru. 23 grudnia 1983 roku Diraige udał się do Chartumu przedstawić swoją sprawę osobiście, gdzie został aresztowany. Uciekł do Arabii Saudyjskiej. W Londynie stanął na czele Sudańskiego Federalnego Sojuszu Demokratycznego (Sudan Federal Democratic Alliance – SFDA), którego celem jest obalenie rządów Al-Baszira i daleko posunięta decentralizacja z przyjęciem struktury federalnej w Sudanie. Ahmed Haroun (ur. 1964) Jeden z trzech Sudańczyków ściganych przez Międzynarodowy Trybunał Karny za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości w Darfurze. Pomimo międzynarodowego nacisku na rząd Sudanu w celu wydania jego osoby Ahmed pełnił urząd ministra ds. humanitarnych do maja 2009 roku, kiedy to został mianowany gubernatorem Kordofanu Południowego. We wrześniu 2007 roku został przewodniczącym komisji rządu sudańskiego do prowadzenia śledztwa w kwestii pogwałcenia praw człowieka na terenie Darfuru. Suliman Arcua Minnawi – Minni Minnawi (ur. 1968) Pod przewodnictwem Minnawiego jego frakcja SLM podpisała porozumienie pokojowe z rządem sudańskim w maju 2006 roku. Minnawi został mianowany przewodniczącym Tymczasowego Urzędu Regionalnego w Darfurze jako starszy asystent prezydenta Al-Baszira. W grudniu 2010 roku Ruch Wyzwolenia Sudanu wycofał się z porozumienia pokojowego. Minni Minnawi uciekł do Sudanu Południowego i dołączył do innych frakcji rebelianckich w Darfurze, w tym SLM Abdel Wahida. Al-Sadiq Al-Mahdi (ur. 1935) Studiował ekonomię na Uniwersytecie w Chartumie. Następnie wyjechał do Wielkiej Brytanii, gdzie w 1957 roku ukończył ekonomię �Leksykon najważniejszych postaci w Sudanie... 307 na University of Oxford. W 1957 roku powrócił do Sudanu, pracując przez rok w Ministerstwie Finansów. W 1958 roku zrezygnował z pracy w urzędzie, by skupić się na wzmocnieniu Partii Umma, której został członkiem. Po przywróceniu demokracji w kraju w 1964 roku, został jej przewodniczącym. W 1966 roku dostał się do parlamentu i został premierem Sudanu. Jego rząd przetrwał jednak tylko 9 miesięcy i w maju 1967 roku został obalony w wyniku uchwalenia przeciw niemu wotum nieufności w następstwie wewnątrzpartyjnego konfliktu. W latach siedemdziesiątych XX w., w czasie dyktatury prezydenta Numajriego, był przez kilka lat więziony i zmuszony na udanie się na uchodźstwo. Sprzeciwiał się bowiem polityce prezydenta, w tym wprowadzeniu w całym kraju szariatu. W 1985 roku powrócił do Sudanu, aby w 1986 roku zostać po raz drugi premierem. Po niecałym roku premier rozwiązał rząd, gdyż nie był w stanie uchwalić nowego prawa karnego w miejsce szariatu, osiągnąć porozumienia z Międzynarodowym Funduszem Walutowym ani zakończyć wojny domowej. Drugi gabinet przetrwał jednak również tylko rok i został rozwiązany w sierpniu 1987 roku, trzeci został powołany w 1988 roku. Rządy Al-Mahdiego zakończyły się 30 czerwca 1989 roku, po zamachu dokonanym przez Al-Baszira. Zaraz po zamachu stanu został umieszczony w areszcie domowym, w którym przebywał do czasu dramatycznej ucieczki do Erytrei w 1996 roku. Przebywając za granicą przewodniczył opozycji wobec rządów prezydenta Al-Baszira. Do kraju powrócił w listopadzie 2000 roku. Mahmoud Mohammed Taha (1909–1985) Myśliciel religijny. W 1985 roku Taha został aresztowany za rozpowszechnianie ulotki wzywającej do zakończenia prawa szariatu w Sudanie. Następnego dnia został skazany na karę śmierci wraz z czterema innymi jego zwolennikami. Ali Osman Taha (ur. 1944) Pierwszy wiceprezydent Sudanu. Stanowisko to zajmuje od 1998 roku, z przerwą pomiędzy sierpniem 2005 a lipcem 2011 roku, kiedy �308 Aneksy to pełnił funkcję drugiego wiceprezydenta Sudanu. Pełnił również funkcję ministra spraw zagranicznych w latach 1995–1998. Jest członkiem Partii Kongresu Narodowego. Taha był odpowiedzialny za pogłębienie kryzysu w Darfurze w latach 2003 i 2004. Liderzy społeczności darfurskich oskarżali Tahę o powiązania z Musą Hilalem i że miał wpływ na jego uwolnienie z więzienia w 2003 roku. Taha koordynował pomoc rządową dla dżandżawidów. Hassan Abd Allah Al-Turabi (ur. 1932) Założyciel i przywódca Islamskiego Frontu Narodowego (National Islamic Front). W 1979 roku został ministrem sprawiedliwości, a w 1996 roku został wybrany do Zgromadzenia Narodowego i był jego przewodniczącym. Po wprowadzeniu stanu wyjątkowego w Sudanie został aresztowany. Współpracował z wieloma ugrupowaniami islamskimi. Oskarżany o wspieranie zamachów terrorystycznych. Za te podejrzenia został ponownie aresztowany w 2008 roku. �Słownik najważniejszych terminów Dżandżawidzi – zbrojne milicje muzułmańskie, działające w Darfurze, zachodnim Sudanie i we wschodnim Czadzie. JEM – Ruch Sprawiedliwości i Równości, Harakat Al-adil wa Al-musawa (Justice and Equality Movement) – grupa partyzancka pod przywództwem Chalila Ibrahima, zaangażowana w konflikt w Darfurze. Wraz z pozostałymi grupami rebelianckimi jak SLM walczyła przeciwko siłom Sudanu reprezentowanym przez dżandżawidów. JEM przyjmuje ideologię islamu, jednak pomimo uznania przez rząd sudański bezpośredniego związku z przywódcą religijnym i politykiem Hassanem Al-Turabim, grupa, jak i on sam zaprzeczają tym twierdzeniom. Al-Turabi oskarża rząd o „zaostrzanie sytuacji”, natomiast wielu jego zwolenników dołączyło do JEM. W 2006 roku JEM zadeklarował połączenie z Ruchem Wyzwolenia Sudanu (SLM) wraz z innymi rebeliantami w Związek Sił Rewolucyjnych Zachodniego Sudanu. W 2008 roku rebelianci JEM przeprowadzili nieudany atak na Chartum i Omdurman. W lutym 2010 roku liderzy JEM podpisali rozejm z rządem Sudanu. Rząd sudański zarzucił JEM wspieranie wojsk Sudanu Południowego w konflikcie granicznym z 2012 roku. NIF – Islamski Front Narodowy (The National Islamic Front) – organizacja polityczna islamistów, założona i kierowana przez Hassana Al-Turabiego. Posiadała wielki wpływ na rząd sudański od 1979 roku i dominowała go od 1989 roku. Wspiera utrzymanie islamskiego państwa opartego na prawie szariatu i odrzuca koncepcję państwa świeckiego. �310 Aneksy NCP – Partia Kongresu Narodowego (National Congress Party) – jest oficjalną partią rządzącą w Sudanie. Na jej czele stoi prezydent Omar Al-Baszir, który pełni ten urząd od momentu przewrotu wojskowego w 1989 roku. Partia Kongresu Narodowego została ustanowiona jedyną legalną partią polityczną w 1998 roku z taką samą ideologią jak poprzedzające ją Islamski Front Narodowy (NIF) oraz Rada Rewolucyjna dla Ocalenia Narodu, którym Al-Baszir przewodził do 1993 roku. Członkowie NCP zdominowali parlament sudański pod kierownictwem Al-Turabiego. Skłoniło to Al-Baszira do rozwiązania parlamentu i wprowadzenia stanu wyjątkowego. Al-Turabi został odwołany z szefostwa w Kongresie Narodowym, którego część członków zmieniło nazwę na Ludową Partię Kongresu Narodowego. Odłam ten zmienił niedługo potem nazwę na Ludowa Partia Kongresu (PCP), a następnie podpisał porozumienie z Ludową Armią Wyzwolenia Sudanu (SPLA). SLM/SLA – Ruch/Armia Wyzwolenia Sudanu (Sudan Liberation Movement/Army) – ugrupowanie założone jako Front Wyzwolenia Darfuru przez członków trzech rdzennych grup etnicznych w Darfurze: Fur, Zaghawa i Masalit na czele z liderami Abdelem Wahidem i Minni Minnawi. Główne frakcje to: – SLA – kierowana przez Minni Minnawi, który podpisał porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru w maju 2006 roku. – SLA Al-Nur – grupa powstała w 2006 roku, kierowana przez Abdela Al-Nur Wahida. Odrzuciła porozumienie pokojowe w Darfurze. – SLM – grupa dowodzona przez Osmana Ibrahima Musę, który podpisał porozumienie pokojowe w styczniu 2011 roku. – SLM (General Command) – grupa utworzona w listopadzie 2010 roku przez byłych członków SLA al-Nur i byłych członków JEM. Grupa ta jest kierowana przez Mohameda Az-Zubeira Khamisa. �Załączniki 311 Załączniki Załącznik nr 1: Porozumienie w sprawie humanitarnego zawieszenia broni w konflikcie w Darfurze (Ndżamena, kwiecień 2004) – The April 2005 N’DjamenaHumanitarian Ceasefire Agreement the conflict in Farfur. Podpisane w dniu 8 kwietnia 2004 roku w Ndżamenie, w Czadzie, między rządem Sudanu, SLM/A oraz JEM. �312 Aneksy Załącznik nr 2: Umowa o warunkachpowołaniu Komisji ds. Zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze – Agreement on the Modalities for the Establishment of the Ceasefire Commission and the Deployment of Observers in Farfur. Podpisana w dniu 28 maja 2004 roku w Addis Abebie w Etiopii między rządem Sudanu, SML/A oraz JEM. �Załączniki 313 Załącznik nr 3: Umowa ramowa w celu rozwiązania konfliktu między rządem Sudanu (GOS) i Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości (LJM)– Framework Agreement to Resolve the Conflict Between the Government of Sudan (GOS) and the Liberation and Justice Movement (LJM). Podpisanie umowy nastąpiło 18 marca 2006 roku, za pośrednictwem Kataru i mediacji AU-ONZ w ramach cyklu spotkań w Doha. Umowa stanowi ogólne zasady rozmieszczenia broni, ogłasza amnestię generalną, wyraża porozumienie co do konieczności uznania roli społeczeństwa obywatelskiego. �314 Aneksy Załącznik nr 4: Kopia oryginalnych podpisów porozumienia pokojowego w sprawie Darfuru z dnia 5 maja 2006 roku, znanego jako umowa z Abudży – Darfur Peace Agreement Abuja – May 2006. �Załączniki 315 Załącznik nr 5: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1556 z dnia 30 lipca 2004 roku. Wzywa rząd Sudanu do natychmiastowego spełnienia wszystkich zobowiązań zgodnych z komunikatem z 3 lipca 2004. Szczególnie dotyczy to ułatwień w realizacji zadań mających zapobiec lub ograniczyć katastrofę humanitarną. �316 Aneksy Załącznik nr 6: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1564 z dnia 18 września 2004 roku. Działając na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych Rada,wyraża głębokie zaniepokojenie, że rząd Sudanu nie wypełnił swojego zobowiązania, na które zwrócono uwagę w rezolucji nr 1556 (2004) i komunikacie sekretarza generalnego z 3 lipca. �Załączniki 317 Załącznik nr 7: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1590 z dnia 24 marca 2005 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie nadal stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �318 Aneksy Załącznik nr 8: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1672 z dnia 25 kwietnia 2006 roku. Rada Bezpieczeństwa, przywołując swoje wcześniejsze rezolucje w sprawie sytuacji w Sudanie: 1665 (2006) z dnia 29 marca 2006 roku; 1651 (2005) z dnia 21 grudnia2005; 1591 (2005) z dnia 29 marca 2005 roku; 1556 (2004) z dnia 30 lipca 2004 roku, podkreśla ponownie swoje zdecydowane zaangażowanie na rzecz pokoju w całym Sudanie. �Załączniki 319 Załącznik nr 9: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1706 z dnia 31 sierpnia 2006 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie nadal stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �320 Aneksy Załącznik nr 10: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1881 z dnia 30 lipca 2009 roku. Rada Bezpieczeństwa uznaje, że sytuacja w Sudanie stanowi zagrożenie dla międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. �Załączniki 321 Załącznik nr 11: Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1945 z dnia 14 października 2010 roku. Rada działając na podstawie rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych, podejmuje decyzję o przedłużeniu do dnia 19 października 2011 roku. mandatu Panelu Eksperckiego, pierwotnie powołanego na mocy rezolucji 1591 (2005), a wcześniej przedłużonego przez rezolucje 1651 (2005), 1665 (2006), 1713 (2006), 1779 (2007), 1841 (2008) i 1891 (2009), i zwraca się do sekretarza generalnego o podjęcie niezbędnych środków administracyjnych tak szybko, jak to możliwe. �322 Aneksy Załącznik nr 12: Położenie Darfuru na mapie Sudanu Źródło: AFP. �Załączniki 323 Załącznik nr 13: Mapa Darfuru Źródło: Radio Dabanga, https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/camps-facecritical-living-conditions-as-winter-approaches, [12.08.2015]. �324 Aneksy fotografie Autor z Hassanem Al-Turabim, liderem Partii Kongresu Ludowego w Chartumie, listopad 2011, fot. Ishrag Alhilo �Fotografie 325 Autor z Hajdrem Ibrahimem, sudańskim badaczem i naukowcem, znawcą problematyki Sudanu, a w szczególności Darfuru i Sudanu Południowego, Londyn 2014 fot. Nazar Al.-Taher Autor wraz z Ministrem Spraw Zagranicznych Sudanu Ibrahimem Ghandourem, Warszawa 2016, fot. Kafy Kooli �326 Aneksy Autor wraz z dyr. Fashirskiego Biura sieci wiejskiej, Północny Darfur, Al-Fashir, listopad 2011, fot. Abdelaziz Karamalla Autor wraz z zastępcą dyr. Fashirskiego Biura sieci wiejskiej, Północny Darfur, Al Fashir, listopad 2011 roku, fot. Abdelaziz Karamalla �Fotografie 327 Spotkanie mieszkańców z miejscowości na obrzeżach Al Fashir, Północny Darfur, listopad 2011, fot. autor �328 Aneksy Hafir (zbiornik przeznaczony do magazynowania wody deszczowej) na obrzeżach Al Fashir, Północny Darfur, listopad 2011, fot. autor �Fotografie Tradycyjne domy i ulice w Darfurze, Al Fashir, listopad 2011, fot. autor 329 �330 Aneksy Susza i proces pustynnienia w Północnym Darfurze, Al Fashir, listopad 2011 fot. autor �Fotografie Obozy wysiedlonych, Darfur, Źródło: UNAMID 331 ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5becc7b6bdf6f1456f265c5246bd0794.pdf 9cfccf59fa9f0ac5a5e7fec7a277349d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6651 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource Sudan - archeologia Sudan - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6219 Title A name given to the resource Sudan archeologia i historia Description An account of the resource Sudan, t.3; 292 s.il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U D A N archeologia i historia Redakcja: Jarosław Różański Maciej Ząbek 3 SUDAN �archeologia i historia �Sudan archeologia i historia Sudan – archeology and history �Sudan pod red. Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012. 2. M. Ząbek (red.), Sudan – problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, Warszawa 2014. 3. J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – archeologia i historia, Warszawa 2015. �Sudan archeologia i historia pod redakcją Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 2015 �© Copyright by Maciej Ząbek Recenzenci prof. UW dr hab. Wiesław Lizak prof. UWM dr hab. Jacek Pawlik I str. okł.: Dinka z prowincji Górnego Nilu fot: G.N. Morhing, Chartum (stara pocztówka ze zbiorów Adama Rybińskiego) IV str. okł.: Radość z uzyskania niepodległości Sudanu Południowego, Dżuba, 9.07.2011 fot: J. Różański Łamanie i projekt okładki Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-519-6 Druk i oprawa WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 www.wydawnictwodr.pl • e-mail: wydawnictwo@wydawnictwodr.pl �Spis treści Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmontser Elmoubark Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie ..........     7 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów wyspy Saffi ...........................................................................   39 Katarzyna Anna Mich Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa w Makurii .............................................................................   55 Adrian Chlebowski Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych. Ocena potencjału badawczego .............................................   73 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty. Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne . ....... 105 NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze ........................................................................... 119 jarosław różański Niloci z Sudanu Południowego . ........................................... 171 �6 Spis treści MACIEJ ZĄBEK Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) .......... 203 Jędrzej Czerep Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy ..... 229 Katarzyna Grabska Córki AK-47 i zgwałcone kobiety: Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym . .................................................... 247 Marta Domochko Cooperation with European Union as way of implementation of foreign policy priorities of South Sudan ........................... 279 �Piotr Maliński Mohamed Khidir Khalil Elmontser Elmoubark Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie Relacjom archeologii i polityki naukowcy poświęcili w ostatnich latach sporo uwagi. Zwłaszcza pod koniec ubiegłego wieku zagadnienie to wzbudziło żywe zainteresowanie w środowisku naukowym. Wymiernym tego efektem jest szereg ówczesnych publikacji naukowych, poświęconych rzeczonej problematyce, a rozpatrywanej w przeróżnych aspektach1. Wśród tekstów polskojęzycznych na szczególną uwagę zasługuje w tym względzie niedawny artykuł Marty Kani2, poświęcony relacjom archeologii i nacjonalizmu, rozważanym na przykładzie międzynarodowego 1 M. Diaz-Andrieu, T. Champion (red.), Nationalism and Archaeology in Europe, London 1996; P. Kohl, C. Fawcett (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995; L. Meskell (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New York 1998. 2 M. Kania, Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153. Piotr Maliński – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin Mohamed Khidir Khalil – Nubian Language Society, Chartum Elmontser Elmoubark – Instytut Prahistorii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań; National Corporation of Antiquities and Museums of the Sudan, Chartum �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 8 konfliktu dotyczącego kolekcji zabytków z peruwiańskiego Machu Picchu. Autorka pisze tam między innymi: „Analiza związków między teorią i praktyką polityczną a badaniami archeologicznymi wyznaczyła nowe pole badań w XX wieku. Przywłaszczanie przeszłości i wyniesienie jej do rangi symbolu narodowego stało się zagadnieniem wzbudzającym ogromne zainteresowanie w kontekście dyskusji toczących się przede wszystkim wokół tematu narodu i ideologii nacjonalistycznej”3. W dalszej części tekstu polska badaczka poświęca nieco miejsca koncepcji „archeologii nacjonalistycznej”, wysuniętej przez kanadyjskiego archeologa, antropologa i etnohistoryka Bruce’a Triggera4 a rozwiniętej przez Philipa Kohla. W ujęciu tego ostatniego, celem „archeologii nacjonalistycznej” jest budowanie narodowej tożsamości i promowanie interesów narodu5. Ma się to odbywać poprzez kreowanie określonej symboliki – czy szerzej – wizji narodu, przy wykorzystaniu elementów dziedzictwa archeologicznego. „Archeologia nacjonalistyczna” dostarcza bowiem wspólnocie narodowej argumentów „autentyczności”, „długiego trwania” i „kontynuacji kulturowej”, odgrywających nader istotną rolę w procesie kształtowania tożsamości narodowej. W ten sposób przeszłość staje się politycznie użyteczna, służąc realizacji konkretnych celów, określonych przez nacjonalistyczną ideologię. Jednakże dane naukowe (archeologiczne) często poddawane są przy tym selekcji: promuje się te „korzystne” dla narodowych interesów, a marginalizuje (lub wręcz ukrywa) te „niekorzystne”. Tego rodzaju „selektywne” odwołania do przeszłości mają wpłynąć na homogenizację kultury  Tamże, s. 139. B.G. Trigger, Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist, „Man”, 19(1984), s. 355–370. 5 P. Kohl, Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998), s. 226. 3 4 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 9 narodowej oraz integrację samego narodu – by ukazać jego dawne, chwalebne dzieje i dokonania6. Pamięć o minionym, bohaterskim „złotym wieku”, pielęgnowana w zbiorowej świadomości może się okazać użyteczna zwłaszcza w przypadku wspólnot narodowych stojących w obliczu współczesnych problemów, kryzysów i zagrożeń. Refleksja nad artykułem Marty Kani pobudziła autorów niniejszego tekstu do dalszych rozważań nad poruszoną tam problematyką, stając się poniewczasie inspiracją do przelania na papier własnych przemyśleń w tym zakresie. Przemyślenia te dotyczą Sudanu – kraju, w którym próbowano wprowadzić „archeologię nacjonalistyczną”, a starożytne zabytki wiążą się z polityką (zwłaszcza etniczną) w niebanalny sposób. Niżej podpisani chcieliby zatem przedstawić niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W tym celu wyzyskali swoje dotychczasowe, bardzo różnorodne doświadczenia, studia i dokonania. W istocie, każdy z trzech autorów pochodzi z innej grupy etnicznej oraz reprezentuje inną dyscyplinę nauki – jednakże łączy ich zainteresowanie dziedzictwem kultur Sudanu, pragnienie jego poznawania, naukowego badania i ochrony. Piszący te słowa mają wobec tego nadzieję, że trzy nieco różniące się perspektywy postrzegania tytułowego problemu pozwolą nakreślić go w pełniejszym spektrum, a jednocześnie nadać powstałemu w ten sposób obrazowi odpowiednią głębię7. M. Kania, dz. cyt., s. 140–143. Warto podkreślić, że niniejszy tekst powstał na kanwie referatu pt. The Political Context of Ancient Art and Architecture in the Sudan przedstawionego w grudniu 2012 r. na XIV Międzynarodowej Interdyscyplinarnej Sesji Studentów Archeologii „Sztuka jako forma dyskursu władzy” w Puszczykowie. W kwietniu 2013 r. tekst został złożony do druku w tomie pokonferencyjnym, jednak publikacja nie ukazała się w ciągu kolejnych dwóch lat. Wobec tego autorzy zdecydowali się na opublikowanie go w ramach warszawskiego sympozjum „Bilad as-Sudan” w 2015 r. W związku z powyższym zagadnienia przedstawione w tekście odnoszą się do sytuacji z początku 2013 r. Tak więc zmiany, jakie zaszły na gruncie tytułowej problematyki 6 7 �10 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Sytuacja polityczna w Sudanie Przed zaprezentowaniem roli starożytnych zabytków w polityce kulturalnej współczesnego Sudanu wypada pokrótce zarysować realia społeczno-polityczne panujące w tym kraju. Sudan – do niedawna największy kraj Afryki8 – uzyskał niepodległość w 1956 r. Od tego czasu państwo to boryka się z wieloma problemami wewnętrznymi, wśród których do najistotniejszych należą niepowodzenia gospodarcze (a właściwie permanentny kryzys ekonomiczny o zmiennym nasileniu) oraz konflikty etniczne, przyjmujące często formę zbrojną. Większość z tych ostatnich wiąże się z próbami dominacji politycznej i kulturowej Afro-Arabów (zamieszkujących centralną część kraju i spory odcinek doliny Nilu Środkowego) nad sąsiadującymi z nimi ludami: Nubijczykami (na północy), Bedża (na wschodzie), ludami nilockimi (na południu) i Fur (na zachodzie). Przez większą część okresu swej niepodległości Sudan był rządzony przez dyktatury wojskowe. Trzykrotne próby cywilnych rządów parlamentarnych kończyły się fiaskiem – być może dlatego, iż skład elektoratów poszczególnych partii nie wynikał z ich różnic programowych, lecz z przynależności etnicznej lub wyznania religijnego wyborców9. Obecnym prezydentem Sudanu jest Omar Al-Baszir, muzułmanin z arabskiego plemienia Dża’alin, z zawodu oficer armii sudańskiej, który przejął władzę ponad dwadzieścia lat temu na drodze wojskowego zamachu stanu10. Sytuację społeczno-polityczną w rządzonym w latach 2013–2015 nie zostały ujęte w niniejszej pracy, przez co może ona tracić na aktualności w niektórych aspektach (czego autorzy są w pełni świadomi). 8 Przed podziałem, dokonanym na podstawie referendum wśród ludności, w wyniku którego 9 lipca 2011 r. z części terytorium Sudanu wydzielone zostało nowe państwo – Sudan Południowy. B. NDiaye, Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011, s. 214. 9 M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 151. 10 B. NDiaye, dz. cyt., s. 210. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 11 przez niego kraju charakteryzuje polski badacz Maciej Ząbek: „Od zamachu Al-Baszira w czerwcu 1989 r. polityka sudańska znalazła się pod wpływem fundamentalistycznej ideologii Narodowego Frontu Islamskiego11. Islam stał się oficjalną doktryną państwową, której podstawę stanowi skrajnie pojmowane prawo muzułmańskie – szariat. Zagwarantowane ustawowo jest ono bazą systemu prawnego i politycznego kraju. Stworzenie modelowego państwa religijnego, narzucenie islamu oraz arabizacja niemuzułmańskich mniejszości Sudanu stały się celem reżimu. W praktyce cele te są realizowane poprzez dyskryminację kultur, języków i tradycji licznych grup etnicznych. W walce politycznej NIF posługuje się metodami terroru i zastraszenia. Dysponuje oddziałami policji islamskiej działającej w miastach i interweniującej na prowincji. Za jej pośrednictwem reżim wytworzył system kontroli społecznej zbliżony do działania irańskich strażników rewolucji. [...] Podobnie w administracji państwowej i szkolnictwie realizowana jest polityka dyskryminacji na tle religijnym. [...] W efekcie takiej polityki w Sudanie mówi się o istniejącej powszechnie «kulturze strachu»”12. Oficjalna polityka kulturalna i etniczna władz sudańskich Polityka kulturalna i etniczna obecnych władz Sudanu znana jest też pod nazwą „polityki jądra kulturowego”13. Tytułowe „jądro” można rozumieć na dwa sposoby. Przede wszystkim jest nim zespół wzorców i wartości kultury arabsko-muzułmańskiej, który po upowszechnieniu ma stanowić podstawę większości etnicznych kultur Sudanu. Tego rodzaju „jądro kulturowe” miałoby (przynajmniej w założeniu) National Islamic Front (NIF) – przypis autorów. M. Ząbek, dz. cyt., s. 169–172. 13  Tamże, s. 153. 11 12 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 12 umożliwić integrację oraz stabilność zróżnicowanego etnicznie społeczeństwa sudańskiego. Z drugiej strony, rozpatrując kwestie etniczne z geograficznego punktu widzenia, źródłem wspomnianych wzorców i wartości jest arabskie centrum kraju wraz z jego stolicą. Stanowi ono „jądro”, z którego idee arabizmu i islamizmu promieniują na wszystkie strony, trafiając do otaczających je społeczności. Rzecz jasna w ramach tego rodzaju polityki, elity rządzące starają się upowszechniać historyczny wizerunek Sudanu jako kraju będącego częścią świata arabsko-muzułmańskiego. Szczególną rolę w tym względzie odgrywa okres powstania Mahdiego, które było istotnym etapem narodowej integracji Sudańczyków – język arabski, religia muzułmańska i potrzeba egalitaryzmu społecznego stały się podówczas wyrazami narodowej wspólnoty14. Z tych samych, w dużej mierze politycznych względów, władze nie wydają się zainteresowane wskrzeszaniem przedmuzułmańskiej i niearabskiej przeszłości Sudanu – historii „pogańskich” kultur starożytnych czy średniowiecznych królestw chrześcijańskiej Nubii. Ta tendencja znajduje swój wyraz w odniesieniu do materialnego dziedzictwa przeszłości. W przeciwieństwie do sąsiedniego Egiptu, w Sudanie zabytki starożytności nie odgrywają większej roli w kształtowaniu świadomości historycznej społeczeństwa, czy w budowaniu tożsamości narodowej obywateli. Przykładowo, pomimo bogactwa reliktów starożytnej architektury (w Sudanie znajduje się więcej piramid niż w Egipcie, choć są one mniej okazałe) ich społeczna promocja jest niewielka i ma ograniczony wymiar. Również ilość muzeów archeologicznych jest znacznie mniejsza niż w Egipcie. Niektóre kręgi opozycjonistów twierdzą wręcz, że rząd sudański prowadzi „anty-promocję” starożytnych zabytków, której celem jest wykorzenienie „pogańskiego” wizerunku Sudanu ze społecznej świadomości. Nie brak również oskarżeń o celowe, świadome niszczenie dziedzictwa  Tamże, s. 122. 14 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 13 archeologicznego przez władze, które w ten sposób chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji mniejszości etnicznych, uznających elementy owego dziedzictwa za zabytki własnej przeszłości. Tak czy inaczej, dla elit rządzących Sudanu zabytki starożytności nie wydają się mieć większego znaczenia – między innymi dlatego, że nie odgrywają one istotnej roli w państwowej gospodarce (np. w turystyce). W przeciwieństwie bowiem do Egiptu, zachodni turyzm w Sudanie ma bardzo ograniczony wymiar. W dużej mierze jest to wynikiem intencji władz15 (pragnących izolować obywateli od „zgubnych” wpływów Zachodu), a po części także rozpowszechnionym w kulturze zachodniej stereotypowym wizerunkiem Sudanu (postrzeganego jako kraj niebezpieczny, ogarnięty wojną domową i popierający terroryzm16). Materialne dziedzictwo starożytności w polityce kulturalnej rządu sudańskiego Podejście władz sudańskich do preislamskiej przeszłości kraju, uwidacznia się szczególnie wyraźnie w sposobie kreowania świadomości historycznej wśród najmłodszych obywateli (w ramach 15  Turysta pragnący odwiedzić Sudan musi przejść wiele uciążliwych i kosztownych formalności: uzyskać wizę, wypełnić szereg formularzy wjazdowych (a przy opuszczeniu kraju – wyjazdowych), wnieść opłaty wjazdowe (a do niedawna również wyjazdowe), w ciągu trzech dni zarejestrować się (za opłatą) w specjalnym biurze policji, uzyskać pozwolenie na podróż (travel permit) na wniosek instytucji przyjmującej (również odpłatnie) oraz osobne, umożliwiające wykonywanie fotografii (bezpłatne) lub filmowanie (za opłatą). W trakcie podróży przez Sudan obcokrajowiec ma obowiązek meldować się (w każdym mieście, w którym spędza nocleg) w lokalnych urzędach służby bezpieczeństwa i na komisariatach policji. Nieprzestrzeganie tych przepisów kończy się zazwyczaj zatrzymaniem do wyjaśnienia przez umundurowanych lub tajnych funkcjonariuszy. Powyższe warunki utrudniają znacznie ruch turystyczny, a wielu zachodnich turystów z ich powodu rezygnuje z podróży po Sudanie. 16 Sudan znajduje się na liście krajów wspierających terroryzm od 12 sierpnia 1993 r. http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013]. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 14 programu nauczania szkolnego). Elementy edukacji historycznej pojawiają się w VII klasie sudańskiej szkoły podstawowej. Podręcznik z zakresu geografii historycznej i społecznej zatytułowany jest „Człowiek i świat. My i świat islamski” (Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami). Dziejom Sudanu przed nadejściem islamu poświęcone jest niecałe 8% objętości książki. Przykładowo, krótka wzmianka o średniowiecznych królestwach chrześcijańskich w Nubii (uzupełniona schematyczną mapą) pojawia się tam tylko w kontekście informacji o ich opanowaniu przez muzułmanów17. Tendencja do marginalizacji przeszłości preislamskiej wzrasta jeszcze w szkole drugiego stopnia. W podręcznikach do historii regionalnej i powszechnej18 materiał dotyczący okresu przedmuzułmańskiego zajmuje zaledwie 4% objętości. Pozostała część podręczników odnosi się do dziejów kultury arabsko-muzułmańskiej na świecie i w Sudanie. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż uczniowie zdobywają wiadomości o przeszłości również w ramach nauki innych przedmiotów: religii (gdzie zapoznają się z tradycją muzułmańską) i klasycznego języka arabskiego (opanowywanego poprzez czytanie, recytowanie i zapamiętywanie tekstu Koranu). Jednak nabyta tym sposobem wiedza jest także „arabską” wizją przeszłości19, postrzeganej przez pryzmat religii islamskiej.  Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005, s. 3–6. 18  Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002; Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007. 19  Choć jej perspektywa obejmuje także przeszłość innych nacji, na przykład Żydów i Egipcjan. 17 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 15 Omawiane powyżej tendencje uwydatniają się w szczególnie wyrazisty sposób na kartach książek służących nauce języka angielskiego w szkołach ponadpodstawowych. Na tym tle istotne są zwłaszcza różnice w ich treści przed i po reformie edukacji z 1993 r. Najistotniejszą zmianą wprowadzoną wtedy przez władze było skrócenie okresu edukacji na poziomie podstawowym i ponadpodstawowym z 12 do 11 lat20. W opinii sudańskich nauczycieli przyniosło to w efekcie obniżenie ogólnego poziomu wykształcenia abiturientów. Przed reformą używano podręczników opracowanych i wydawanych w Wielkiej Brytanii21. W jednym z nich znajdował się rozdział zatytułowany Meroe – a Sudanese civilization22. Przedstawiono tam w przystępny sposób najważniejsze wiadomości o ekonomii, polityce, religii, języku i piśmie dawnego królestwa nad Środkowym Nilem, ilustrując je zdjęciami zabytków (piramid i świątyń). Czytankę o „sudańskiej cywilizacji” kończy cytat z monografii naukowej kanadyjskiego archeologa Petera Lewisa Shinniego23: „Meroe reprezentowało cywilizację mocno opartą na afrykańskim podłożu i rozwijającą się dzięki tubylczej ludności”24. W następujących po czytance ćwiczeniach, publikacja Petera Lewisa Shinniego służy jako przykład, na bazie którego przybliżono uczniom ideę czerpania wiedzy o przeszłości własnego kraju z dzieł naukowych (nie-arabskojęzycznych) znajdujących się w bibliotekach, pokazano czym są cytaty (i jak je stosować) oraz wyjaśniono jak korzystać ze spisu treści. Przed reformą nauka odbywała się w szkołach pierwszego stopnia (6 lat), szkołach średnich (3 lata) i szkołach średnich drugiego stopnia (3 lata). Po reformie powstały szkoły podstawowe (8 lat) i trzyletnie szkoły drugiego stopnia. 21 J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow 1979; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow 1981; J. Cornbluth, The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982. 22 J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 15–19. 23 P.L. Shinnie, Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986, s. 270. 24 J. Cornbluth, dz. cyt., 1982, s. 17. 20 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 16 Jak się wydaje, władzom sudańskim odpowiedzialnym za edukację narodową podręczniki angielskie z wielu względów nie odpowiadały. Świadczą o tym książki, jakie pojawiły się w szkołach po reformie edukacji. Nowe podręczniki do szkół ponadpodstawowych (analogiczne do opisanych powyżej) zostały napisane głównie przez Sudańczyków25 i wydane w Sudanie26. W ich treści, charakteryzującej się większą ilością nawiązań do religii muzułmańskiej i kultury arabskiej, okrojono znacznie temat o starożytnych zabytkach. Usunięto niewygodne informacje o „afrykańskiej cywilizacji”, a także pominięto milczeniem wkład zachodnich archeologów w jej badania. Brak też wskazówek dotyczących korzystania z książek historycznych i bibliotek. Temat w nowym ujęciu ogranicza się do czytanki liczącej 8 zdań i jednego prostego ćwiczenia odnoszącego się do jej tekstu. Całość uzupełniają dwie miniaturowe (2,5 x 2,5 cm oraz 3 x 4 cm), fatalnej jakości ilustracje (bez podpisów), przedstawiające piramidy i fragment inskrypcji meroickiej – na których jednakże niewiele widać27. W innym podręczniku piramidy wzmiankowane są w krótkim tekście (liczącym raptem 3 zdania) odnoszącym się do pobytu zagranicznego turysty w Sudanie28. Takie ujęcie nakreśla w pewien sposób współczesny kontekst kulturowy starożytnych zabytków, przedstawiając je jako Jedynie pierwszy z nich powstał przy udziale angielskiej autorki, jednak większość zespołu redakcyjnego tworzyli Sudańczycy. H. Cuthbert, Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. Pozostałe dwa podręczniki zostały napisane wyłącznie przez autorów sudańskich. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996; Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997. 26  Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996; 1997. 27  H. Cuthbert [i in.], dz. cyt., s. 94. 28  Al Musbah Babikir Al Faki [i in.], dz. cyt., 1996, s. 61. 25 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 17 przedmiot zainteresowania przybyszów z Zachodu. Nie da się bowiem ukryć, iż przedstawiciele kultury zachodniej wykazują żywe zainteresowanie sudańskim dziedzictwem starożytności. Widać to szczególnie wyraźnie na przykładzie działalności służby ochrony zabytków w tym kraju, jak również aktywności naukowej (a zwłaszcza badawczej) na gruncie archeologii. Ochrona zabytków w Sudanie a zachodni naukowcy Pierwszą instytucję rządową zajmującą się ochroną zabytków w Sudanie zorganizowali Brytyjczycy. Od czasów kondominium angielsko-egipskiego (1899–1905) Sudan Antiquities Service (SAS) wraz ze służbami muzealnymi podlegała rządowemu Wydziałowi Edukacji, kierowanemu przez Anglików29. Jednak pierwsze sudańskie muzeum archeologiczne powstało dopiero w 1948 r. (nota bene dzięki wysiłkom wspomnianego już Kanadyjczyka Petera Lewisa Shinniego). W roku 1955, po uzyskaniu przez Sudan niepodległości, pracujący w SAS Anglosasi zostali zastąpieni przez Sudańczyków. Jednak rządowym komisarzem ds. archeologii został Francuz – Jean Vercoutter (od tamtej pory datuje się coraz większy wpływ francuskich środowisk naukowych na sudańską służbę ochrony zabytków30). Dopiero w 1961 r. stanowisko komisarza objął pierwszy Sudańczyk31. W okresie niepodległości SAS przechodziła rozliczne transformacje, które wyrażały się między 29  Rozporządzenia prawne regulujące kwestie związane ze starożytnymi zabytkami zostały uchwalone w 1905, a następnie w 1952 r. El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, niepublikowana praca magisterska, Poznań 2002, s. 12. 30  Od 1969 r. istnieje przy niej stała francuska placówka badawcza (French Archaeological Research Unit). Wielu archeologów sudańskich zdobyło doświadczenie terenowe pracując właśnie przy boku francuskich kolegów. Tamże, s. 35. 31 Był nim Sayid Thabit Hassan Thabit. Tamże, s. 22. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 18 innymi w zmianach nazwy tej instytucji32 oraz jej afiliacji do ministerstw33 kolejnych rządów. W roku 1971 otwarte zostało Sudańskie Muzeum Narodowe (o profilu archeologiczno-historycznym) w Chartumie. W 1991 r. SAS została przemianowana na National Corporation for Antiquities and Museums (NCAM) i pod tą nazwą funkcjonuje do czasów obecnych34. W 1999 r. rząd Sudanu wydał ustawę o ochronie starożytności (Ordinance for Protection of Antiquities), uważaną powszechnie za niezbyt restrykcyjną. Przykładowo, handel nielegalnymi zabytkami podlega karze do 7 lat pozbawienia wolności, a wykopaliska rabunkowe – zaledwie do 5 lat (w obu przypadkach kara więzienia może zostać zamieniona na karę grzywny o bliżej niesprecyzowanej wysokości)35. Omawiając zagadnienie ochrony zabytków w Sudanie, należy podkreślić, iż tamtejsze badania dziedzictwa archeologicznego w dużej mierze opierają się na kooperacji z zachodnimi instytucjami naukowymi36. Praca zagranicznych misji terenowych w Sudanie ma W 1974 r. SAS przemianowano na The Directorate General for Antiquities and National Museums, a następnie na National Board for Antiquities and Museums. 33  Omawiana instytucja podlegała kolejno Ministerstwu Edukacji i Badań Naukowych, Ministerstwu Kultury i Informacji, Ministerstwu Środowiska i Turyzmu, a w ostatnich latach – Ministerstwu Turystyki i Dziedzictwa Narodowego. 34  NCAM dzieli się na pięć sekcji: Badań Terenowych, Muzeów, Renowacji i Laboratorium, Serwisu Inżynieryjnego oraz Biblioteki, Dokumentacji i Publikacji. El Tahir El Nour Ogeil, dz. cyt., s. 32. 35  Dla porównania, w Egipcie za samo posiadanie starożytności bez wymaganego zezwolenia przez osobę prywatną grozi 25 lat więzienia i do 250 000 EGP grzywny (ponad 40 000 USD, według kursu walut z dnia 3 kwietnia 2013 r.), natomiast za nielegalny wywóz starożytności poza granice kraju – nawet dożywocie. Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt”, (2006) nr 2, s. 5. 36 Problem wkładu nauki zachodniej w badania dziedzictwa kulturowego świata islamu ma dość szeroki wymiar. Został on ujęty w pracy jednego z polskich badaczy. J. Danecki, Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 233–234. 32 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 19 najczęściej charakter sezonowy. Podstawę formalno-prawną takiej pracy stanowią licencje (koncesje) badawcze, przydzielane przez NCAM za określoną ustawowo opłatą37. Podczas gdy w sąsiednim Egipcie analogiczne zezwolenia odnoszą się do niewielkich z reguły obszarów (a czasem do pojedynczych stanowisk czy budowli), o tyle w Sudanie koncesje badawcze obejmują niekiedy tysiące kilometrów kwadratowych, a czasem nie posiadają nawet dokładnie wyznaczonych granic. Istotną rolę w sudańsko-zagranicznej współpracy na gruncie ochrony zabytków spełniają archeologiczne badania ratownicze (ratunkowe), prowadzone na obszarach, gdzie dziedzictwo przeszłości zagrożone jest przez inwestycje rządowe (budowę dróg, linii energetycznych czy hydroelektrowni wraz ze zbiornikami retencyjnymi). Dla zachodnich instytucji (zwłaszcza muzealnych) takie badania w Sudanie stanowią okazję do wzbogacenia własnych kolekcji, biorąc pod uwagę, iż prawo sudańskie (w przeciwieństwie do egipskiego) nie zabrania wywozu starożytności z kraju. W praktyce może odbywać się to na kilka sposobów. Po pierwsze na zasadzie podziału (tzw. partażu) artefaktów odkrytych w ramach wykopalisk ratowniczych38, po drugie – poprzez wypożyczanie kolekcji pochodzących ze zbiorów NCAM39, po trzecie wreszcie – na drodze udostępniania zabytków w celu ich specjalistycznej konserwacji za granicą. Międzynarodowe programy archeologicznych badań ratowniczych w Sudanie zasługują na uwagę z jeszcze jednego względu – wiążą się z nimi konflikty etniczno-polityczne, w których istotną rolę odgrywa materialne dziedzictwo starożytności. 37 Warunki przyznawania oraz korzystania z licencji regulują § 22–26 Ordinance for Protection of Antiquities 1999. 38 Zagranicznym misjom przysługuje prawo do zatrzymania części odkrytych przedmiotów za zgodą NCAM (Ordinance for Protection of Antiquities 1999, § 28b). 39 W celu ich ekspozycji lub prowadzenia studiów i badań nad nimi (Ordinance for Protection of Antiquities 1999, § 28c). �20 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Etnopolityczny kontekst archeologicznych badań ratowniczych i starożytnych zabytków Największy z archeologicznych programów badań ratowniczych w Afryce, zrealizowano w ostatnich latach w północnym Sudanie, nieopodal IV Katarakty Nilu. Tam właśnie koryto rzeki przegrodziła Tama Merowe, będąca kluczowym elementem projektu rządowego znanego pod nazwą Merowe Multi-Purpose Hydroproject. Jego głównym celem miało być dostarczenie energii elektrycznej ośrodkom miejskim i przemysłowym w północnej części kraju. Jedną z konsekwencji budowy zapory wodnej (wzniesionej w latach 2003–2009) było powstanie zbiornika retencyjnego, którego powierzchnię oblicza się na ponad 700 km². Zbiornik ten, nazwany Jeziorem Merowe, zalał dolinę Nilu Środkowego na długości ponad 170 km40. Jeszcze przed budową tamy oszacowano, że wymusi to przesiedlenie ponad 48 000 osób, zamieszkujących wspomniany obszar41. Powstanie sztucznego jeziora poprzedziły badania archeologiczne – Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP). Obszar planowanego zbiornika podzielono na kilkanaście koncesji badawczych, udzielanych aplikującym o nie instytucjom naukowym (prawie wyłącznie zagranicznym). W momencie, gdy na tereny zagrożone zalaniem przybyli archeolodzy, były one zamieszkane głównie przez ludność z plemienia Manasir. To tradycyjna społeczność o arabskiej tożsamości i nubijskich korzeniach, wyznająca islam; jej populację szacuje się na ponad 30 000 osób42. Podczas planowania Jeziora Merowe, okazało się, że zaleje ono kluczowe dla tradycyjnej gospodarki ob40 M. Ząbek, Wprowadzenie, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7. 41 Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), „Sudan & Nubia”, 7(2002), s. 11. 42  Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999, s. 11. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 21 szary, położone na terytorium etnicznym plemienia, zwanym Dar al-Manasir. Pod wodą miały znaleźć się najbardziej wartościowe grunty rolnicze (np. gaje palm daktylowych) i najlepsze pastwiska, a także wiele zabudowań wiejskich. To sprawiło, że rząd Sudanu równolegle z budową tamy podjął działania zmierzające do przesiedlenia Manasir43. Zaproponowano im rekompensaty finansowe i nowe gospodarstwa w osiedlach wybudowanych specjalnie dla poszkodowanych. Jednak idea przesiedleń spotkała się z silnym sprzeciwem mieszkańców Dar al-Manasir. Według nich kryteria przyznawania odszkodowań były niesprawiedliwe, a miejsca relokacji (nota bene położone na terytoriach etnicznych innych plemion, nie zawsze przyjaźnie nastawionych do przybyszów) nie zapewniały odpowiednich warunków bytowych. Zamieszanie spotęgowało przybycie do Dar al-Manasir licznych ekip zagranicznych archeologów, gdyż dotychczas cudzoziemcy bardzo rzadko odwiedzali ten region44. Manasir, odnosząc się z podejrzliwością i nieufnością do posunięć władz, powołali do życia komitet, mający reprezentować ich interesy. Starał się on negocjować z rządem Sudanu najbardziej istotne kwestie, dotyczące odszkodowań i przesiedleń. Kiedy nie udało się osiągnąć porozumienia, a narastający na tym tle konflikt pociągnął za sobą pierwsze ofiary w ludziach, plemienny komitet podjął zdecydowane działania wymierzone przeciwko projektowi rządowemu. Między innymi, na początku 2006 r. zabronił on naukowcom działalności badawczej na terytorium Dar al-Manasir45. Na decyzję taką złożyły się co najmniej dwie istotne przyczyny. Salah Mohamed Ahmed, dz. cyt., s. 14. P. Maliński, Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir, w: A. Marciniak, D. Minta-Tworzowska, M. Pawleta (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285. 45  C. Näser, Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin”, (2006), nr 17, s. 99–101. 43 44 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 22 Po pierwsze wypływała ona ze swoiście pojmowanych praw własności do dziedzictwa kulturowego. Miejscowi uznawali bowiem wszystkie zabytki archeologiczne, pozyskane w ramach wykopalisk za „swoje” – bynajmniej nie dlatego, że były one wytworami ich kultury, czy też, że należały do ich przodków, lecz dlatego, że wydobyto je na terytorium etnicznym plemienia Manasir. Tymczasem zachodnie misje archeologiczne, pracujące na tym terytorium, zobowiązane były (warunkami przyznanych koncesji badawczych) do deponowania artefaktów pochodzących z wykopalisk w magazynach NCAM (znajdujących się poza Dar al-Manasir). Zdeponowane tam zabytki miały być przedmiotem podziału („partażu”) po zakończeniu całej kampanii terenowej, a część ich, przyznana cudzoziemskim misjom, miała na stałe opuścić Sudan, by wzbogacić kolekcje muzealne w Europie i Ameryce. Manasir zaczęli zatem rozpatrywać działalność badawczą misji archeologicznych w kategoriach kradzieży lub grabieży zasobów ich kraju (materialne dziedzictwo przeszłości spoczywające w głębi ziemi postrzegali bowiem w identyczny sposób jak zalegające w niej surowce mineralne). Zmusili zatem zagraniczne zespoły badawcze do zaprzestania prac i opuszczenia obszarów badań, przyznanych w ramach koncesji. Po drugie, w mniemaniu Manasir zablokowanie badań nad dziedzictwem archeologicznym regionu było także posunięciem, które miało opóźnić zalanie ich kraju. Miejscowi sądzili bowiem, że zbiornik retencyjny tamy nie zostanie napełniony zanim archeolodzy nie skończą badań na jego obszarze. Strona rządowa informowała oficjalnie, iż poziom wody w sztucznym jeziorze będzie się podnosił powoli i stopniowo przez okres co najmniej kilku lat. Miały tego wymagać względy technologiczne: zbiornik powinien być napełniany podczas niskiego stanu rzeki, czyli w okresie najmniejszych przepływów46 W okresie wylewu wody Nilu niosą ze sobą spore ilości mułu, który osadzając się na dnie zbiornika, niekorzystnie zmniejszyłby jego objętość. 46 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 23 (stąd długi czas potrzebny na zebranie odpowiedniej objętości wody). Komitet uwzględnił tę okoliczność przy tworzeniu strategii działania, obliczonej na możliwie najdłuższe odwlekanie zalania Dar Al-Manasir. W tym czasie poszkodowani zamierzali wynegocjować lub wywalczyć jak najlepsze warunki odszkodowań i przesiedleń. Strategia ta okazała się chybiona, gdyż latem 2008 r. podczas wysokiego stanu Nilu, zamknięto Tamę Merowe i bardzo szybko napełniono zbiornik retencyjny47. Postawiło to Manasir niejako przed faktem dokonanym – na obszarach położonych blisko tamy poziom wody podniósł się nawet o kilka metrów w ciągu jednej nocy. Tamtejsza ludność, niepowiadomiona wcześniej o zagrożeniu, straciła wiele dobytku, którego z braku czasu i środków nie dało się uratować. Woda zalała nie tylko wsie, pola i gaje palmowe, lecz również znaczną liczbę nieprzebadanych stanowisk archeologicznych. Tak więc ostatecznie ani Manasir, ani zachodni archeolodzy nie zrealizowali swoich planów – zrealizował je za to rząd Sudanu. Nie poprzestał jednak na tym, lecz zręcznie wykorzystał dla celów politycznych również dalsze wydarzenia wokół Tamy Merowe. Otóż na początku 2009 r. prezydent Sudanu, Omar Al-Baszir, dokonał uroczystego otwarcia tamtejszej elektrowni wodnej. Stało się to mniej więcej w tym samym czasie, gdy Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze wydał wobec niego nakaz aresztowania pod zarzutem zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości w Darfurze48. Na wieść o tym wśród mieszkańców północnego Sudanu zapanował nastrój społecznego oburzenia, podsycany skutecznie przez media. Zwłaszcza sudańscy Arabowie uznali postępowanie trybunału za ingerencję w wewnętrzne sprawy kraju, postrzegając je jako intrygę Według oficjalnej informacji podanej do mediów przez Dam Implementation Unit (DIU), tama wcale nie została zamknięta, a podniesienie poziomu wody i zalania były wynikiem powodzi. http://www.sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009]. 48 B. NDiaye, dz. cyt., s. 162. 47 �24 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak zewnętrznych wrogów państwa – wyraz polityki interwencjonizmu USA i Izraela. W tej atmosferze uruchomienie hydroelektrowni na Tamie Merowe nabrało silnego znaczenia politycznego. „Wybielało” bowiem negatywny wizerunek Omara Al-Baszira, pokazując iż potrafi on skutecznie realizować poważne, międzynarodowe inwestycje dla rozwoju ekonomicznego kraju. Co nie mniej istotne, przy tej okazji media mogły ukazać, iż prezydent ma poparcie szerokich mas społecznych. W trakcie uroczystości, gdy Omar Al-Baszir przemawiał na tle bijących w niebo strug wody, wiwatujący tłum powiesił i spalił kukłę Luisa Moreno-Ocampo, prokuratora generalnego Międzynarodowego Trybunału Karnego49. Wobec tych wydarzeń, nastrojów i okoliczności sprawa poszkodowanych Manasir straciła na znaczeniu i zeszła na dalszy plan. Obecnie rząd Sudanu, zachęcony opisanym powyżej sukcesem, realizuje podobną inwestycję – przy V Katarakcie Nilu, w okolicach miejscowości Szerejk powstaje następna gigantyczna hydroelektrownia. Jej wybudowanie spowoduje zalanie jeszcze jednego fragmentu doliny Nilu Środkowego, zamieszkałego przez plemię Rubatab50. I znów sudańska służba ochrony zabytków zwróciła się z apelem do międzynarodowego środowiska naukowego o pomoc w ratowaniu zagrożonego dziedzictwa kulturowego regionu. I znów do Sudanu przyjechały zagraniczne misje archeologiczne, by pracować na przyznanych im koncesjach. I znów lokalni mieszkańcy nie pozwolili naukowcom na realizację prac badawczych. Czy znów ucierpi na tym dziedzictwo przeszłości? Czas pokaże. 49 Jedna z najpoczytniejszych gazet sudańskich zamieściła na pierwszej stronie zdjęcie z tej manifestacji, jako ilustrację do artykułu pt. „Psy Europy i Ameryki szczekają w Hadze a prezydent wciąż jest prezydentem”. Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza” (2009) 4.III., s. 1. 50 P. Maliński, Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: I. Grzelczak-Miłoś, M. Praczyk, K. Wiśniewski (red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 25 Nieco inaczej rysują się perspektywy budowy trzeciej wielkiej zapory na Nilu, planowanej w rejonie III Katarakty, przy miejscowości Kadźbar. Leży ona na terytorium etnicznym nubijskiego plemienia Mahas. Jego przedstawiciele, choć poddani procesowi arabizacji, zachowali własną tożsamość etniczną, której wyznacznikiem jest przede wszystkim język – Nobiin51. Istotne jest również przywiązanie do zamieszkiwanego obszaru – Nubijczycy uważają się za autochtonów, rdzennych mieszkańców doliny Nilu Środkowego52. Natomiast Arabów postrzegają jako imigrantów z Półwyspu Arabskiego, „przybyszów zza morza” (Czerwonego), którzy w Nubii pojawili się stosunkowo niedawno – „zaledwie” przed kilkoma (lub co najwyżej kilkunastoma) wiekami. Tak więc tożsamość nubijska jest historycznie uwarunkowana, przy czym istotną rolę odgrywają elementy dziedzictwa kulturowego – zabytki starożytności. Nubijczycy traktują je bowiem jako pozostałości po swych przodkach – innymi słowy uznają je za pamiątki „własnej” przeszłości. Członkowie społeczności Mahas popierają badania dziedzictwa archeologicznego regionu, gdyż wiedzą, że dzięki pracy naukowców wzrasta wiedza o przeszłości Nubii. Tak więc miejscowi nie wyrażają (jak dotąd) sprzeciwu wobec realizacji programu archeologicznych badań ratowniczych na obszarze planowanego zbiornika retencyjnego tamy Kadźbar – choć sama idea budowy hydroelektrowni jest kontestowana53. Świadomość M. Bechhaus-Gerst, The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change, Frankfurt am Mein 2011. 52 P. Maliński, M. Drzewiecki, Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 103. 53 W 2007 r., podczas pokojowej manifestacji Nubijczyków przeciwko budowie tamy, sudańskie siły bezpieczeństwa otworzyły ogień do demonstrantów, zabijając cztery osoby, a raniąc co najmniej dwadzieścia. http://www.internationalrivers. org/campaigns/kajbar-dam-sudan [03.04.2013]. 51 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 26 historyczna Nubijczyków (rozwinięta zwłaszcza wśród elit intelektualnych tej grupy), sprawiła również, że dość krytycznie oceniają oni oficjalną strategię ochrony dziedzictwa starożytności w Sudanie. W środowisku tym można na przykład spotkać się z opinią, iż intencją sudańskich służb ochrony zabytków, jest nie ochrona, lecz świadome niszczenie dziedzictwa archeologicznego. Zwolennicy takiego poglądu dowodzą, że władze państwowe realizując swą strategię, chcą jakoby doprowadzić do dekulturacji nubijskiej mniejszości etnicznej (pozbawiając jej spuścizny przodków), by uczynić ją bardziej podatną na arabizację. Starożytności z perspektywy mniejszości etnicznej Przedstawione powyżej przekonanie znalazło swój wyraz między innymi w treści dokumentu, wystosowanego przez jednego z nubijskich intelektualistów do UNESCO54. Dokument ten to raport o stanie zagrożenia dziedzictwa archeologicznego w dolinie Nilu Środkowego. Ze względu na to, że tekst ten w znaczący sposób koresponduje z omawianą problematyką, warto tu przytoczyć jego obszerniejsze fragmenty (przy czym w tłumaczeniu starano się oddać oryginalną stylistykę oraz sformułowania autora). Rzeczony raport został napisany w celu „[...] wywarcia większego nacisku na rząd Sudanu, by zapewnił on ochronę i bezpieczeństwo dla nubijskich stanowisk archeologicznych w Prowincji Północnej. Te jedyne w swoim rodzaju stanowiska są wciąż zaniedbywane i grozi im trwałe zniszczenie z racji aktualnej, nierozważnej polityki rządu. Pomimo zapewnień i obietnic sudańskich władz o podjęciu działań ochronnych wobec Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan, niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego, 2009. 54 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 27 historycznych zabytków starożytnej Nubii, na tychże stanowiskach zaobserwowano stałe pogarszanie się warunków. To ustawicznie powtarzające się i karygodne niedbalstwo rządu sudańskiego wzbudziło pewne wątpliwości co do szczerości jego intencji w kwestii ochrony nubijskich starożytności w północnym Sudanie. [...] W rzeczy samej wiele jest czynników powodujących postępujące pogarszanie się warunków archeologii w Sudanie. Poprzez brak należytej ochrony wspomniane stanowiska są w jawny sposób wydawane, zarówno w ręce intruzów, jak i miejscowych, którzy są nieświadomi kulturowego znaczenia starożytnych zabytków i ich historycznej wartości. Za główną przyczynę tego wszystkiego uważana jest bezmyślna polityka rządu. Od rządu oczekuje się, by podjął odpowiednie środki w celu konserwacji i ochrony stanowisk archeologicznych, lecz jest wręcz przeciwnie – polityka rządu zachęca do wspomnianych, niegodnych czynów zarówno okolicznych mieszkańców, jak i innych przemytników starożytności. Wielokrotnie zgłaszano przypadki grabieży zabytków i rabunku starożytności – kradzionych niekiedy z samych stanowisk archeologicznych – jednak władze nie podjęły żadnych konkretnych działań, by powstrzymać proceder przemytu zabytków archeologicznych w Nubii. Prawo ustanowione, by karać za tak ohydne przestępstwo jest słabe – winni skazywani są na najmniejszą karę pozbawienia wolności i niewielką grzywnę. Nie ma zatem wątpliwości, że Sudan potrzebuje zmian w polityce ochrony swojej historii i archeologii”55. Dalej następuje dość szczegółowy opis destrukcji dziedzictwa archeologicznego, spowodowanej przez inwestycje rządowe (budowy dróg i kanałów irygacyjnych, realizacje projektów rolniczych) niepoprzedzone badaniami ratowniczymi. Autor ra Tamże, s. 1–2. Ten i kolejny fragment przetłumaczył na język polski Piotr Maliński. 55 �28 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak portu powołuje się na konkretne przypadki, wymieniając nazwy miejscowości i regionów, w których stanowiska archeologiczne zostały naruszone lub zniszczone (ich ilość ocenia na ponad setkę). Opisuje również wysiłki społeczności nubijskiej podejmowane w celu zawiadomienia odpowiednich władz o istniejących problemach. Według autora raportu, w większości przypadków czynniki oficjalne nie reagowały na takie zgłoszenia. Sytuacja weszła w stadium „kryzysowe”, gdy jedna z nowych inwestycji zagroziła starożytnemu kompleksowi świątynnemu i cmentarzysku królewskiemu Dżebel Barkal. Oto jak kwestia ta przedstawiona została w raporcie: „W lipcu 2003 roku stanowisko Dżebel Barkal56 [...] zostało zgłoszone do wpisania na listę światowego dziedzictwa stanowisk historycznych. Jak wiadomo, Dżebel Barkal jest jedynym sudańskim stanowiskiem znajdującym się na liście międzynarodowego dziedzictwa. W trakcie selekcji, stanowisko [...] spełniło pięć kryteriów oceny: I, II, III, IV i VI57. Pan Suhaib Mirgani, miejscowy inwestor, wystąpił o zgodę do Ministerstwa Turyzmu Prowincji Północnej na wybudowanie turystycznego ośrodka wypoczynkowego na obszarze Dżebel Barkal. Proponowany przez niego projekt został przedstawiony urzędowi administracji rządowej odpowiedzialnej za turyzm, inwestycje i przemysł w Prowincji Północnej. Z kolei urząd ten przedłożył wspomniany projekt Korporacji Archeologii i Turyzmu58 56 W transkrypcji angielskiej nazwa ta zapisywana jest najczęściej jako Jebel Barkal lub Gebel Barkal, w tekście źródłowym natomiast występuje w formie Jabel Barkel lub krócej Barkel. Tamże. 57 Są to kryteria kulturowe. http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [dostęp z: 2013-04-03]; http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013]. 58 Jest to prawdopodobnie przekręcona nazwa National Corporation for Antiquities and Museums. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 29 [...], która została poproszona o konsultację i zaopiniowanie go. Proponowany projekt sugerował lokalizację [...] ośrodka w granicach stanowiska Dżebel Barkal, zaledwie 500 m od piramid. Pan Murtada59 i jego zespół z Korporacji Archeologii zawiadomili lokalne władze, że lokalizacja projektu powinna zostać zmieniona, gdyż niedopuszczalne jest budowanie czegokolwiek na prawnie chronionym stanowisku archeologicznym o międzynarodowym znaczeniu. W zamian zasugerowali inną lokalizację dla projektu pana Mirganiego, położoną 500 m od granic stanowiska, w miejscu niezbyt rzucającym się w oczy, oddzielonym od stanowiska niewysokim wzgórzem. Pan Mirgani, inwestor, nie zgodził się na realizację projektu w proponowanym miejscu i zaczął korzystać z wpływów spokrewnionych z nim polityków, by uzyskać aprobatę dla projektu u wyższej instancji w stolicy. Tymczasem pan Murtada zasięgnął opinii przybyłej delegacji UNESCO, [...] która przyznała, iż jeśli projekt zostanie zrealizowany w swych pierwotnych założeniach, spowoduje że Dżebel Barkal nie będzie już spełniać niektórych kryteriów oceny, przez co przestanie być uznawany za stanowisko międzynarodowego dziedzictwa. Niestety, ze względu na szerzącą się w Sudanie korupcję, panu Mirganiemu udało się uzyskać akceptację u władz wyższych w Chartumie, po czym zaczął on realizować swój projekt w niedozwolonym miejscu. Pan Murtada jako urzędnik wniósł przeciwko panu Mirganiemu pozew do sądu, który zarządził wstrzymanie prac budowlanych do czasu zakończenia procesu. Jednak prace przerwano jedynie na miesiąc, po czym inwestor zadecydował o ich wznowieniu, nie zważając na orzeczenie sądu. Wówczas pan Murtada rozpoczął kampanię przeciwko projektowi, który może doprowadzić do zniszczeń Pracownik służby ochrony zabytków, w tekście raportu wymieniony wcześniej jako „Pan Murtada Bushara, odważny sudański archeolog, urzędnik Korporacji Archeologii i Turyzmu”. Mohamed Khidir Khalil, dz. cyt., s. 3. 59 �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 30 na Dżebel Barkal. Obecnie ten okropny gmach rośnie z dnia na dzień, na obszarze przepięknego Dżebel Barkal. Wyżsi urzędnicy Korporacji Archeologii i Turyzmu nie wypowiadają się na temat tej sprawy, pozostawiając pana Murtadę samemu sobie w jego walce z inwestorem projektu”60. Warto dodać do tego, iż cytowany dokument odniósł zamierzony skutek – spowodował on interwencję UNESCO, która doprowadziła ostatecznie do przerwania prac budowlanych i zaniechania realizowanej inwestycji w formie, która mogłaby naruszyć zabytkowe walory Dżebel Barkal. Realia „archeologii nacjonalistycznej” w Sudanie Wobec przedstawionych powyżej zagadnień i problemów, nasuwa się pytanie o postawy sudańskich archeologów względem dziedzictwa starożytności, a zwłaszcza o teoretyczne podstawy ich działań. W tym względzie na uwagę zasługuje zwłaszcza (wspomniany już) „nacjonalistyczny” kierunek w ramach tej dyscypliny nauki. Symptomatyczne jest, iż w Sudanie jego pionierem był przedstawiciel mniejszości etnicznej – Nubijczyk z plemienia Mahas, Ali Osman Mohamed Salih61. Naukowiec ten odebrał wykształcenie na Zachodzie, gdzie miał okazję być jednym z uczniów Petera Lewisa Shinniego – teoretyka i prekursora idei „archeologii  Tamże, s. 3–4. W treści cytowanego ustępu zwraca uwagę bezwład i dysfunkcja aparatu sudańskiej administracji państwowej. Problem ten jest powszechnie dostrzegany w społeczeństwie, a niektóre jego aspekty stały się nawet przedmiotem badań i studiów, podjętych przez sudańskich naukowców. Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985; Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010. 61  Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan, „Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225, 229. 60 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 31 nacjonalistycznej”62. „Archeologia nacjonalistyczna” w nubijskim wydaniu zakładała praktyczne wykorzystanie wiedzy naukowej, a zwłaszcza rezultatów badań archeologicznych w celu kształtowania tożsamości narodowej w wielokulturowym społeczeństwie. Wskazywano tu na okoliczność, iż w rozwiązaniu współczesnych problemów społeczno-politycznych można spożytkować doświadczenia z odległej przeszłości. Przytaczano dowody (o charakterze ewidencji archeologicznej) na poparcie twierdzenia, że na obszarze Sudanu możliwe było pokojowe współistnienie, a nawet integracja wielu grup ludności znacznie różniących się kulturowo i etnicznie. Ich różnorodność nie tylko nie wykluczała koegzystencji, lecz – za sprawą międzykulturowego dialogu i wymiany idei – wpływała stymulująco na rozwój społeczno-ekonomiczny. Według przedstawicieli „archeologii nacjonalistycznej”, odwołanie się do takiej wizji przeszłości, uznanie jej za rodzaj narodowej tradycji i upowszechnienie w społeczeństwie pomoże ukształtować „nowoczesną tożsamość kulturową Sudańczyków”63. Ta z kolei umożliwi wypracowanie rozwiązań dla aktualnych problemów: destabilizacji politycznej, zapaści gospodarczej i fiaska procesów narodowotwórczych. Za sprawę kluczową uznano zatem społeczną promocję wiedzy archeologicznej, postulowano rozwój instytucji naukowych (zwłaszcza muzeów) oraz podjęcie multidyscyplinarnych badań terenowych nad dawnymi i teraźniejszymi kulturami Sudanu64. Jednak „archeologia nacjonalistyczna” w ujęciu Alego Osmana Mohameda Saliha pozostała tworem czysto teoretycznym, a jej 62  Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. ix. 63  Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity, „African Archaeological Review”, 16(1999) nr 1, s. 1–3. 64  Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica”, 5(1979), s. 23–29; Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 230. �Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak 32 założeń nie udało się wprowadzić w życie. Złożyło się na to wiele różnorodnych przyczyn. Przede wszystkim nie wszyscy sudańscy archeolodzy byli zwolennikami kulturowej „jedności w różnorodności”. Nie znalazła ona również poparcia wśród elit rządzących, które preferowały inne rozwiązania wewnętrznych problemów społeczno-politycznych kraju. Dodatkowym, stałym problemem był niedostatek finansów publicznych przeznaczanych na naukę. W rezultacie, zamiast „archeologii nacjonalistycznej” uwzględniającej wielokulturowość, w środowisku sudańskich archeologów (składającym się prawie wyłącznie z muzułmanów mówiących po arabsku) upowszechniły się pewne idee, które można uznać za emanację arabizmu i islamizmu na sposób postrzegania przeszłości. Przykładowo, w naukowej interpretacji i rekonstrukcji przeszłości badacze sudańscy kładą często nacisk na procesy migracji (utożsamiane niekiedy wręcz z „inwazjami”) i dyfuzji, postrzegane jako główne czynniki wpływające na zmiany kulturowe65. Co więcej, dawne kultury podlegające owym procesom dzielone są przez tychże badaczy na uciskające (władcy) i uciskane (słudzy/niewolnicy). W takim ujęciu kulturowych kontaktów rola międzykulturowego dialogu bywa pomijana – podkreśla się za to znaczenie konfrontacji i podbojów, w ramach których „lepsza/silniejsza” kultura (względnie lud) podporządkowuje sobie „gorszą/słabszą”. Przenosząc powyższe zagadnienia na obszar kultury współczesnej, nietrudno jest przyporządkować do wspomnianych kategorii odpowiednie grupy etniczne lub wyznaniowe, zamieszkujące Sudan (zwłaszcza przed jego podziałem w 2011 r.). W takim pojmowaniu przeszłości można dopatrzyć się prób naukowej interpretacji historycznych uwarunkowań „kultury strachu” i „polityki jądra kulturowego”. Trudno oprzeć się wrażeniu, iż te tendencje w nauce są wyrazem kultu przewagi, potęgi i siły, będącego organicznym elementem  Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990, s. 228–229. 65 �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 33 kultury arabsko-muzułmańskiej66. W świetle powyższego wydaje się zatem, że w Sudanie funkcjonuje jednak swego rodzaju „archeologia nacjonalistyczna” – choć diametralnie inna od tej, którą postulował Ali Osman Mohamed Salih67 (1990). * * * Przedstawione powyżej rozważania obejmują tylko niektóre aspekty wykorzystania materialnego dziedzictwa starożytności dla celów politycznych w Sudanie. W istocie wzajemne relacje łączące starożytne zabytki, politykę i archeologię w tym kraju są dużo bardziej rozbudowane, złożone i wielowątkowe. Co więcej, w niektórych przypadkach podlegają one dynamicznym zmianom68. To sprawia, iż poruszana problematyka nie traci na aktualności, choć przedstawienie jej całokształtu z pewnością wykracza poza ramy niniejszego artykułu i zasługuje na poważniejsze opracowanie. Na koniec warto jedynie zasygnalizować kilka zjawisk i zagadnień, które mogą okazać się istotne dla przyszłych studiów, wskazując kierunki i perspektywy dalszych badań. Przede wszystkim warto poruszyć kwestię własności materialnego dziedzictwa przeszłości, gdyż to głównie na jej tle dochodzi do różnego rodzaju społeczno-kulturowych konfliktów. W niektórych przypadkach (jak na przykład we wspomnianym Dar al-Manasir) mają one wielostronny i wielopoziomowy charakter, a zainteresowane posiadaniem zabytków  E. Podhorska-Rekłajtis, W oczach Arabów, w: A. Zajączkowski (red.), Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 232; F. Bocheński, Islam wobec uprzemysłowienia, w: A. Mrozek-Dumanowska (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 213–215; K. Meissner, P. Maliński, Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia Manasir, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 338. 67  Ali Osman Mohamed Salih, dz. cyt., 1990. 68  Autorzy jeszcze raz podkreślają, że w tekście nie zostały przedstawione ani omówione zmiany, jakie zaszły w latach 2013–2015. 66 �34 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak minionych dziejów są rozliczne grupy: lokalni mieszkańcy, państwo, zachodni naukowcy, a nawet (jak przypadku Dżebel Barkal) – organizacja reprezentująca społeczność międzynarodową. Spuścizna przeszłości może przedstawiać zupełnie inną wartość (wymierną lub niewymierną) dla różnych grup, co w efekcie rzutuje też na różne sposoby jej funkcjonowania w określonych kontekstach kulturowych. Tu warto zwrócić uwagę na fenomen relatywizacji wartości materialnego dziedzictwa przeszłości. Może ona prowadzić do jego rewaluacji (waloryzacji lub dewaluacji), skutkującej zmianami w strategiach jego wykorzystania przez daną grupę lub grupy. W sferze działań o charakterze politycznym zwraca uwagę pragmatyzm tychże strategii, szczególnie jaskrawo widoczny w przypadkach, w których dziedzictwo archeologiczne jest rozmyślnie i skutecznie niszczone. Rozwinięcie skrótów użytych w tekście DIU – Dam Implementation Unit MDASP – Merowe Dam Archaeological Salvage Project NCAM – National Corporation for Antiquities and Museums NIF – National Islamic Front UNESCO – United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Bibliografia Abdelrahim Mohammed Salih, The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A riverain society and resource scarcity, Köln 1999. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Ahmed Omar Al-Amin, Mohammed Ahmed Al-Araki, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Al-insaneh al-kon. Nehnu wa al-alam al-islami, Bahat Ar-Roda 2005. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-talit as-sanawi, Bahat Ar-Roda 2002. Ahmed Abd Al-Kerim Ahmed, Omar Hadż Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Jussif Esz-Szejch, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff al-awal, Bahat ar-Roda 2007. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 35 Ahmed Abd Al-Karim Ahmed, Omar Hadź Az-Zaki, Hassan Mohammed Salih, Al-Fatih Es-Szejch Jusif, Ali Omar Dafalla, Abd Ar-Rahim Imam Mohammed, Tarich. As-saff at-tani, Bahat Ar-Roda 2001. Al-Hadi Abdulsamd Abdulla, The Pathology of African Civil Service. A Diagnosis of Major Problems with Special Reference to Sudan, Khartoum 2010. Ali Abdel Gadir Ali (red.), The Sudan Economy in Disarray, Khartoum 1985. Ali Osman Mohamed Salih, Nationalist Archaeology. The Case of Sudan, „Études Nubiennes”, 1(1990), s. 225–236. Ali Osman Mohamed Salih, A Tribute to Peter Shinnie, w: Sterner J., David N. (red.), An African Commitment. Papers in Honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. ix. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 5: Pupil’s Book, Khartoum 1996. Al Musbah Babikir Al Faki, Ukele J., Sayed Arbab, Tawheeda Osman Hadra, Sudan Practical Integrated National English 6: Pupil’s Book, Khartoum 1997. Anonim, Kilab Uruba wa Amrika tanbahu al-jaum fi l-Ahai wa rais hua rais, „Achir Lahza”, (2009), 4 marca, s. 1. Bechhaus-Gerst M., The (Hi)story of Nobiin – 1000 Years of Language Change, Frankfurt am Mein 2011. Bocheński F., Islam wobec uprzemysłowienia, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 205–225. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Four, Harlow 1979. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Five, Harlow 1981. Cornbluth J., The NILE Course for the Sudan. Students’ Book Six, Harlow 1982. Cuthbert H., Siddig Abdel Monim Ismail, Tawheeda Osman Hadra, Al Musbah Babikir Al Faki (red.), Sudan Practical Integrated National English 4: Pupil‘s Book, Khartoum 1995. �36 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak Danecki J., Problem dziedzictwa kulturowego we współczesnym islamie, w: Mrozek-Dumanowska A. (red.), W kręgu religii krajów pozaeuropejskich, Warszawa 1985, s. 226–243. Diaz-Andrieu M., Champion T. (red.), Nationalism and Archaeology in Europe, London 1996. Drzewiecki M., Maliński P., Jawgul – A Village Between Towers, „Sudan & Nubia”, t. 17 (2013), s. 101–108. El Tahir El Nour Ogeil, History of the Sudan Antiquities Service, [niepublikowana praca magisterska] Poznań 2002. Fekri Hassan, Strategic Approach to Egypt’s Cultural Heritage. Final Report, Cairo 2001. Jebel_Barkal, http://en.wikipedia.org/wiki/Jebel_Barkal [03.04.2013]. Kajbar Dam, Sudan, http://www.internationalrivers.org/campaigns/ kajbar-dam-sudan [03.04.2013]. Kania M., Relacje archeologii i nacjonalizmu – dyskurs (z) przeszłości? Rozważania na przykładzie konfliktu między Yale University a rządem Peru o losy kolekcji zabytków z Machu Picchu, w: Drozd-Piasecka M., Posern-Zieliński A. (red.), Antropologia polityki i polityka w antropologii, Warszawa 2010, s. 139–153. Kohl P., Nationalism and archaeology: on the construction of nations and the reconstructions of the remote past, „Annual Review of Anthropology”, 27(1998), s. 223–246. Kohl P., Fawcett C. (red.), Nationalism, Politics and the Practice of Archaeology, Cambridge 1995. Lista Światowego dziedzictwa UNESCO, http://pl.wikipedia.org/wiki/ Lista_%C5%9Bwiatowego_dziedzictwa_UNESCO [03.04.2013]. Maliński P., Funkcjonalny charakter obiektów archeologicznych w tradycyjnej kulturze plemienia Manasir, „Menhir” (2005) nr 6, s. 23–26. Maliński P., Wybrane aspekty społecznego odbioru archeologii na sudańskiej prowincji. Badania etnologiczne nad ekspresją plastyczną dzieci z plemienia Manasir, w: Marciniak A., Merowe villagers refuse to move, http://www. sudantribune.com/Merowe-villagers-refuse-to-move,28246 [04.06.2009]. �Starożytne zabytki, polityka i archeologia w Sudanie 37 Minta-Tworzowska D., Pawleta M. (red.), Współczesne oblicza przeszłości, Poznań 2011, s. 267–285. Maliński P., Koncepcja przeszłości w tradycji ustnej plemienia Rubatab z północnego Sudanu, w: Grzelczak-Miłoś I., Praczyk M., Wiśniewski K. (red.), Przez źródło do przeszłości, Poznań 2012, s. 177–191. Maliński P., Drzewiecki M., Krajobraz nierówności społecznych. Projekt badawczy we wsi Jawgul jako przyczynek do studiów nad dawną i współczesną kulturą regionu Mahas (północny Sudan), w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 191–220. Meissner K., Maliński P., Kultura własna i kultura „obca” w dziecięcej wizji świata. Analiza twórczości plastycznej dzieci z sudańskiego plemienia Manasir, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 311–340. Meskell L. (red.), Archaeology under fire. Nationalism, politics and heritage in the Eastern Mediterranean and Middle East, London – New York 1998. Mohamed Khidir Khalil, A call for UNESCO to rescue Barkel Site from annihilation. Special Report about Historical Nubian Archeology Sites of Sudan, [niepublikowany dokument tekstowy w formie pliku elektronicznego] 2009. Näser C., Arbeiten auf Us und Mograt, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin” (2006) nr 17, s. 89–116. NDiaye B., Współczesna Afryka Subsaharyjska. Wybrane zagadnienia, Olsztyn 2011. Negm-el-Din Mohammed Sherif, The Future of Sudanese Archaeology, „Meroitica” t. 5 (1979), s. 23–29. Nevina El-Aref, A New Law in the making, „Antiquities of Egypt” (2006) nr 2, s. 5. Podhorska-Rekłajtis E., W oczach Arabów, w: Zajączkowski A. (red.), Obrazy świata białych, Warszawa 1973, s. 230–277. Salah Mohamed Ahmed, Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), „Sudan & Nubia” t. 7 (2002), s. 11–14. �38 Piotr Maliński, Mohamed Khidir Khalil, Elmonster Elmoubarak State_Sponsors_of_Terrorism, http://en.wikipedia.org/wiki/State_Sponsors_of_Terrorism [03.04.2013]. Shinnie P.L., Meroe. Cywilizacja starożytnego Sudanu, Warszawa 1986. Trigger B.G., Alternative archaeologies: nationalist, colonialist, imperialist, „Man” t. 19 (1984), s. 355–370. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182. Ząbek M., Wprowadzenie, w: Ząbek M. (red.), Wokół IV katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, s. 7–9. Yousif M. Elamin, Archaeology and Modern Sudanese Cultural Identity, „African Archaeological Review”, 16(1999), nr 1, s. 1–3. Ancient Monuments, Policy and Archaeology in Sudan Summary The text is devoted to the relationship of policy and archaeological heritage in Sudan. Three authors of the text represent different scientific disciplines and different points of view on the title issues. Using their recent, very diverse experiences, studies and achievements, authors present certain aspects of the use of material heritage of the past for political purposes in Sudan. Among other things, they analyze the political situation in the country, cultural policy of the Sudanese government, official strategy for heritage preservation and promotion, and also the processes of creating historical awareness of citizens. In the following part of the paper, the ethnopolitical context of rescue excavation in the Middle Nile Valley is described (on the example of Merowe Dam Archaeological Salvage Project), as well as critical problems of the protection of national heritage in Sudan (on the example of Jebel Barkal, one of the UNESCO World Heritage Sites). The text also discusses transformations of the concept of nationalist archeology, the purpose of which is to create a Sudanese national identity. �Karol Piasecki Mateusz Wierciński Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów wyspy Saffi Prezentowany tekst stanowi rozwinięcie referatu przedstawionego na Konferencji Nubiologicznej w roku 2007 w Gniewie. W międzyczasie cała wyspa Saffi wraz ze znajdującymi się na niej petroglifami i pozostałymi stanowiskami archeologicznymi uległa zalaniu. Na szczęście większość znajdujących się na niej stanowisk archeologicznych została przebadana i zadokumentowana. Mając nadzieję, że petroglify Saffi doczekają się kiedyś końcowej publikacji przedstawiamy wstępne rozważania na ich temat. W trakcie badań antropologicznych prowadzonych w roku 2005 na obszarze Saffi przeprowadzono prospekcję terenową, której celem była inwentaryzacja tamtejszych petroglifów. Ich istnienie zostało stwierdzone w 2004 roku na południowym i północnym krańcu wyspy przez Martę i Piotra Osypińskich. W wyniku prac terenowych wykazano obecność 11 stanowisk z rysunkami naskalnymi i dodatkowo 3 stanowisk z litofonami1. Liczbę stanowisk należy traktować 1  Część litofonów zlokalizowana jest w obrębie głazowisk z petroglifami. Można więc sądzić, iż podobnie jak na stanowisku KP36 w Gebel Gurgurib (A. Rozwadowski, E. Kuciewicz, P. Polkowski, Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki Karol Piasecki, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński Mateusz Wierciński, Instytut Geografii, Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego w Kielcach �40 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński jako przybliżoną, bowiem brak istotnych różnic, zarówno w technice wykonania petroglifów, jak i w ich formie, sprawia że wyodrębnianie poszczególnych stanowisk bez wątpienia ma charakter arbitralny. Stanowiska te reprezentują pojedyncze rysunki bądź ich zespoły, przy czym zdecydowanie przeważają zespoły rysunków nad pojedynczymi rytami. Petroglify zostały różnie umieszczone – część wykonano na eksponowanych, równych płaszczyznach skalnych (niekiedy widoczne były z odległości 100–200 m), inne na słabo widocznych, czasami leżących poziomo głazach. Niektóre z głazów bez wątpienia były następnie intencjonalnie przewrócone bądź przemieszczone (ewentualnie uległy naturalnemu osunięciu). Tylko niektóre rysunki były staranniej wykonane, większość z nich wykonano w sposób uproszczony, wręcz „niedbały”. Rysunki wybijano tłuczkami kwarcowymi techniką linearną, rzadziej konturowo (wyjątkowo z wypełnieniem konturowanych powierzchni). Większość pojedynczych rysunków (bądź oddzielnych elementów kompozycji) ma niewielkie rozmiary i nie przekracza kilkunastu cm. W przypadku zespołów rysunki umieszczone były na większych powierzchniach skalnych sięgających niekiedy kilkunastu – dwudziestu kilku metrów kwadratowych. Wyspa Saffi znajduje się w rejonie IV katarakty, około 50 km na północ od Karimy, w górę Nilu (Ryc. 1). Jest ona największą (w przybliżeniu ma 3,5 na 1,5 km) z wysp wewnętrznego „archipelagu” nilowego obejmującego ponadto Uli i Tatani oraz kilkanaście mniejszych, niezamieszkałych wysepek. Jej rozmiary wyspy i linia brzegowa (zwłaszcza na południowym krańcu) zamieniają się2 w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 346–367; K. Piasecki, Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański i inni (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377) stanowiły one wspólne obiekty kultowe. 2  Opis ten dotyczy oczywiście stanu historycznego przed zalaniem terenu wodami sztucznego jeziora Merowe, stąd niewątpliwie właściwszy byłby tu czas przeszły. �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 41 Ryc. 1. Fragment mapy Sudanu z zaznaczoną lokalizacja wyspy Saffi (przed zalaniem) (wszystkie fotografie i przerysy – K. Piasecki) �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 42 w zależności od stanu wód nilowych. Rzeka przerzyna się tu przez formację geologiczną zwaną Progiem Bajudy, zbudowaną z odpornych na erozję granitoidów3. Krajobraz wyspy jest dosyć wyrównany, skalisty z licznymi granitoidowymi ostańcami, zniszczonymi przez erozję, przedzielonymi dosyć szerokim, południkowo biegnącym wadi będącym dawną odnogą Nilu wypełnioną iłami i piaskami. Na północno-wschodnim brzegu wyspy znajduje się najwyższe wzniesienie – Góra Endeg, pokryta skalnym rumowiskiem. Pola uprawne zlokalizowane są na zalewanych okresowo wybrzeżach, wnętrze wyspy wykorzystywane jest częściowo jako pastwisko. Stanowiska z rysunkami naskalnymi (i litofonami) znajdują się głównie w północnej połowie wyspy i na jej południowym krańcu (Ryc. 2). Petroglify to zwykle niewielkie rysunki wykonane w różnych okresach i różnymi technikami, z reguły mało starannie. Ich program ikonograficzny jest zróżnicowany i wyraźnie wskazuje na wielofazowość ich wykonania. Stan zachowania rysunków jest bardzo różny: od względnie dobrze widocznych, niekiedy z dość dużej odległości, do rysunków z trudem zauważalnych. Jak należy sądzić, wynika to z kilku przyczyn, przede wszystkim ze staranności wykonania i głębokości rytów oraz z ich ekspozycji na słońce i wiatry oraz okresowe przykrywanie mułem podczas wysokich stanów Nilu. Oczywistym pozostaje różnica w pokryciu przez polewę pustynną, wynikająca z wieku petroglifów. Przedstawiony poniżej przegląd stanowisk stanowi tylko ich część, reprezentatywną dla naszych rozważań. Stanowisko S 14 ma charakter swego rodzaju „galerii” rysunkowej umieszczonej na południowo-wschodniej stronie dużego wygładzonego ostańca (Ryc.3). Ciągnie się na przestrzeni kilkunastu W. Skuratowicz, Sudan, Warszawa,1965, s. 14.  Odkryte przez Osypińskich w 2004 roku. Stanowiska odkryte w 2004 r. przez Martę Osypińską i Piotra Osypińskiego oznaczono symbolem S, pozostałe zlokalizowane w roku 2005 przez Karola Piaseckiego oznaczono literą K. 3 4 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 43 Ryc. 2. Schemat rozmieszczenia stanowisk z petroglifami i litofonami na wyspie Saffi �44 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ryc. 3. Widok ogólny stanowiska S 1 Ryc. 4. Rysunek ze stanowiska S 1 z przedstawieniem osoby niosącej krzyż i jeźdźca na koniu �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 45 metrów i obejmuje kilkanaście wyraźnych rysunków oraz trudną do oszacowania liczbę zatartych i nieczytelnych przedstawień. Najprawdopodobniej jego główne założenie kompozycyjne jest jednoczasowe, na co wskazuje stylistyka rysunków, i jak należy sądzić, przedstawia ono procesję konnych i pieszych z krzyżami, być może związaną z chrystianizacją wyspy (Ryc. 4). Ponadto mamy tu rysunki wielbłądów, które mogą być późniejsze (ale niekoniecznie) oraz nieczytelne, silnie zatarte petroglify, które należą do starszej warstwy. S 1b. Obejmuje petroglify położone w niedalekim sąsiedztwie poprzedniego stanowiska. Rysunki są niezbyt wyraźne i przedstawiają jeźdźca siedzącego prawdopodobnie na koniu (choć nie wykluczone, że na wielbłądzie). W pobliżu znajduje się litofon (Ryc. 5). Ryc. 5. Litofon ze stanowiska S 1b �46 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński Ryc. 6. i 7. Litofony na wzgórzu Endeg (stanowisko S 33+34) �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 47 S 12. Pojedynczy głaz na górnym tarasie zalewowym u północnego podnóża góry Endeg. Znajduje się na nim kilka przedstawień wielbłądów, niektóre z jeźdźcami, inne bez. S 33 oraz S 34 (praktycznie obydwa stanowiska są nie do rozdzielenia5). Głazowisko na szczycie góry Endeg, na północno-wschodnim krańcu wyspy. Bez wątpienia jest to najważniejsze z tutejszych stanowisk, co jest oczywiste zważywszy na to, iż wzgórze to dominuje nad wyrównaną powierzchnią tej części wyspy. Zarówno lokalizacja (najprawdopodobniej święte wzgórze), jak i obfitość skalnych powierzchni stanowiących dogodne podłoże dla rytów, zdecydowało o pozycji tego miejsca. Obejmuje co najmniej kilkadziesiąt rysunków, w większości zlokalizowanych na powierzchniach głazów zwróconych ku wnętrzu wyspy. Część przedstawień liczy po kilkanaście rysunków, liczne są palimpsesty. Najstarszą warstwę reprezentują wizerunki długorogiego bydła, typowe dla archaicznych petroglifów z całej północnej strefy Afryki, włącznie z przedstawieniami cieląt ssących mleko6 oraz koziorożec. Ponadto mamy tu młodsze rysunki, głównie wielbłądów, rzadziej koni z jeźdźcami. Na szczególną uwagę zasługuje pojedynczy rysunek feluki (Ryc. 6 i 9j), wyraźnie późniejszy i wykonany nieco odmienną techniką (być może wyryty metalowym ostrzem) oraz przedstawienia wołu ciągnącego pług i pług z oraczem. Datowanie tych ostatnich na podstawie stylistyki i techniki wykonania jest, ze względu na zły stan ich zachowania, niemożliwe. Większość przedstawień jest niewyraźna, wątpliwa, częściowo nakładająca się na siebie. Nadto kilkanaście głazów o zbitych krawędziach i wierzchołkach, z których część bez wątpienia służyła jako litofony (Ryc. 7).  Dalej oznaczane jako S 33+34.  Analogie do przedstawień z Bir Nurayet (północno-wschodni Sudan) odkrytych przez Krzysztofa Pluskotę w 1998 r. są tu oczywiste. 5 6 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 48 Ryc. 8. Rysunki krzyży na st. K 16 K 17. Pojedynczy głaz na krawędzi rozsypiska skalnego. Na jego powierzchni widocznej z przebiegającej w pobliżu ścieżki znajdują się cztery przedstawienia jeźdźców (najprawdopodobniej wszyscy na wielbłądach). K 12. Konny jeździec i krzyż koptyjski wyryte na samotnym głazie na wsch. wybrzeżu. K 15. Doskonale widoczne z daleka głazy na zachodniej krawędzi wadi, w pobliżu lokalnej drogi. Znajdują się na nich liczne przedstawienia konnych, wielbłądów i krzyży koptyjskich. K 16. Starannie wykonane rysunki 7 dużych krzyży koptyjskich umieszczone na powierzchni kilku głazów zwróconych ku ścieżce, na krawędzi rozsypiska (Ryc. 8). W pobliżu znajdują się ruiny starych zabudowań (zagrody dla zwierząt). Na pobliskich, zdecy7 Petroglif ten odnaleziony został przez Mariolę Orzechowską. �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 49 dowanie mniejszych głazach umieszczono niestaranie wykonane dwa rysunki jeźdźców na koniach, wyraźnie później wykonane. Stylistyka i jakość wykonania rysunków zdecydowanie odbiega od innych przedstawień krzyży na wyspie, ponadto ich lokalizacja w centralnym miejscu wyspy oraz doskonała widoczność przedstawień skłania ku hipotezie, iż w założeniu miało to być główne miejsce kultowe chrześcijan, którego zadaniem było zastąpienie „pogańskiej” góry Endeg, zwłaszcza, że najprawdopodobniej na wyspie nie wzniesiono nigdy żadnego kościoła. Warto zauważyć, iż na Endeg znajduje się tylko jeden petroglif przedstawiający krzyż (!). K 42. Głazy przy ścieżce, blisko wschodniej krawędzi wadi, Rysunki zwrócone ku wnętrzu wyspy, gdzie dawniej znajdowały się pastwiska, a być może i pola uprawne. Znaleziono tu liczne, choć wykonane mniej staranne niż na stanowisku K 16, przedstawienia krzyży koptyjskich. Bez wątpienia petroglify Saffi należą do kilku horyzontów czasowych, które stosunkowo łatwo daje się rozdzielić (Ryc. 9). Pierwszy, słabo zachowany, reprezentowany jest przez kilka, w dużym stopniu spatynowanych i nie w pełni czytelnych rysunków, znajdujących się w północnej części wyspy na wzgórzu Endeg będącym jej najwyższym punktem (na przerysach z Ryc. 9 są to odpowiednio rysunki: a, c, c, d)8. Drugi horyzont reprezentują ryty z elementami krzyża, które łatwo datować można na okres panowania w Makurii chrześcijaństwa, przy czym duży zespół ze stanowiska S1 z południowych wybrzeży wyspy można wiązać z momentem wprowadzania na wyspie chrześcijaństwa. Oczywiście nie można wykluczyć, iż rysuJeszcze jeden rysunek w tym stylu znajdował się na południu wyspy. Odkryty jeszcze przed rozpoczęciem inwentaryzacji nie został powtórnie odnaleziony i zadokumentowany. Jego prowizoryczną lokalizację oznaczono znakiem zapytania na Ryc. 2. 8 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 50 nek ten upamiętnia jakąś wizytę na wyspie biskupa bądź urzędnika królewskiego, która miała miejsce w późniejszym czasie (na Ryc. 9 są to przerysy oznaczone jako: e, f, g). Najpóźniejszą fazę stanowią uproszczone w sensie stylistyki rysunki krów i wielbłądów (rzadziej koni), z których pierwsze datować możemy z dużym prawdopodobieństwem na pierwsze wieki okresu muzułmańskiego (XV/XVI w.), zaś ostatnie mogły być wykonywane jeszcze niedawno (Ryc. 9h, i). Są zwykle wykonane niestarannie i nieczytelnie, co w dużym stopniu utrudnia wykonywanie przerysów. Część z nich bez wątpienia stanowi przeróbkę rysunków krów i koni z drugiego okresu na wielbłądy, podobnie jak to miało miejsce na Gebel Gurgurib9. Ponieważ przerysy petroglifów z wyspy Saffi nie zostały do końca zdygitalizowane, na pełną ich analizę, a tym bardziej na szersze porównania z innymi materiałami z rejonu IV katarakty, należy jeszcze poczekać. Wydaje się jednakże, iż można już teraz pokusić się o wysunięcie wstępnych wniosków dotyczących przemian zarówno sposobu wykonywania, formy, jak i znaczenia10 tutejszych petroglifów. 1) Nieliczne i słabo zachowane rysunki z najstarszej warstwy nie pozwalają na poszerzoną interpretację. Jednakże pojawienie się motywu krowy z cielęciem można z powodzeniem interpretować jako obecność na wyspie tradycji i idei powszechnych w strefie Sudanu i Sahary. 2) Brak form przejściowych i pomiędzy najstarszą a średnia ich warstwą, świadczy iż bezpośrednio przed przyjęciem chrześcijaństwa w Nubii w VI w.11 rejon ten zamieszkiwały ludy nie będące K. Piasecki, Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean” t. 18, Reports 2006, (2008), s. 452–456; tenże: Gebel ..., dz. cyt. 10  Rozumianego jako rola w lokalnej kulturze. 11  G. Vantini, Christianity in the Sudan, Bologna 1981. 9 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 51 Ryc. 9. Przerysy wybranych petroglifów z wyspy Saffi: a, b, c, d, h, i – S 33+34; e – S 1; f – K 2; g – K 16 bezpośrednimi kontynuatorami dawnej północnoafrykańskiej tradycji wykonywania rysunków wielkorogiego bydła12. Nie stwierdzono bowiem, ani śladów niszczenia rysunków z tej warstwy, ani ich przeróbek, jak np. w nieodległym Gebel Gurgurib13. 3) Nie można wykluczyć, iż w momencie chrystianizacji Nubii wykonywano na Saffi prymitywne w formie i technicznie  Tradycja ta rozpada się na wiele stylów o lokalnym bądź ogólnosudańskim czy ogólnosaharyjskim zasięgu, jest szeroko dyskutowana i ma bardzo bogatą literaturę. W materiale z Saffi jest ona słabo czytelna, choć niewątpliwie obecna, nie sposób tym samym porównywać jej z szerszym tłem. 13 K. Piasecki, Gebel..., dz. cyt. 12 �Karol Piasecki, Mateusz Wierciński 52 niezbyt doskonałe rysunki bydła i koni (ewentualnie jeźdźców). Pojawienie się chrześcijaństwa wywołało zapotrzebowanie na resakralizację przestrzeni. Petroglify z motywem krzyża (krzyży) są tego wyraźnym dowodem. Za wyjątkiem niewielkiego krzyżyka z „pogańskiej” Góry Endeg, pozostałe krzyże albo są elementami szerszych założeń ikonicznych („procesja” ze stanowiska S 1) albo też prezentują starannie wykonane i zaprojektowane kompozycje (K 16). W ostateczności niedoskonałość formalna i techniczna wykonania maskowana jest wielokrotnym powtórzeniem znaku, jak na stanowiskach K 15 i K 19 (po kilkanaście sztuk). Nadto rysunki krzyży wykonane zostały w dobrze widocznych, eksponowanych miejscach, w pobliżu szlaków komunikacyjnych. Świadczyło by to o wielkim znaczeniu rysunków naskalnych w miejscowej kulturze w tym okresie, i pośrednio o wadze petroglifów w miejscowej tradycji. Z powodzeniem możemy powiedzieć, iż skalne „panele” z krzyżami odgrywały rolę podobną do przydrożnych kapliczek w europejskim chrześcijaństwie ludowym. 4) Brak desakralizacji krzyży po konwersji na islam14 oraz rzadkie i nie do końca oczywiste „przeróbki” rysunków krów i koni na wielbłądy oznaczałyby brak zmian ludnościowych i swego rodzaju synkretyzację miejscowej tradycji. Rysunki z wyspy Saffi są przykładem lokalnej, nieco zubożonej pod względem technicznym sztuki naskalnej. Podkreślić należy trwałość funkcjonowania petroglifów w lokalnym środowisku niewielkiej wyspy, pomimo dramatycznych zmian religijnych, jakie zaszły na tym terenie w ciągu ostatnich tysiącleciach. Trwałość, którą można interpretować jako niezbywalną w każdej kulturze konieczność sakralizacji przestrzeni. Brak także rysunków meczetów, symboli islamskich czy napisów arabskich, które pojawiają się wśród petroglifów w tym rejonie. 14 �Ewolucja sztuki naskalnej na przykładzie petroglifów... 53 Bibliografia Piasecki K., Preliminary data on petroglyphs from Gebel Gurgurib near Semkhiya in the Fourth Cataract Region, „Polish Archeology in the Mediterranean” t. 18, Reports 2006 (2008), s. 452–456. Piasecki K., Gebel Gurgurib – KP 36. Próba interpretacji, w: S. Szafrański [i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin, 2014, s. 369–377. Rozwadowski A., Kuciewicz E., Polkowski P., Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach badawczych, w: S. Szafrański [i in.] (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin 2014, s. 346–367. Skuratowicz W., Sudan, Warszawa 1965. Vantini G., Christianity in the Sudan, Bologna 1981. Rock-art as the mirror of cultural change – the example of petroglyphs from Saffi Island Summary The article considers the petroglyphs from Saffi Island (Region of IV cataract, Sudan) as an illustration of the stability of sacredness of the place in spite of cultural and religious changes during the last centuries. The sites with petroglyphs have been discovered by Polish researchers (Marta and Piotr Osypiński, 2004 and K. Piasecki 2005) and documented before the island was flooded. During archeological investigations it was possible to differentiate eleven sites with petroglyphs and three with lithophones. The petroglyphs are mostly concentrated on the north and south part of Saffi. Some of them are composed of dozens of pictures on the rock surface. The depicted procession of horses with riders covers nearly 30 square meters (S 1). The petroglyphs originated in different periods of time and have been done by the use of different technic. Probably the oldests there, and small in number, are those depicted long-horned cattle. The motif is typical in rock-art of Sahara. Christian and islamic periods in local history introduced their forms (e.g. ‘Coptic cross’) and �54 Karol Piasecki, Mateusz Wierciński some ‘corrections’ in rock-art, however, they did not destroyed previous ones (as it is evident, for example, in Gebel Gurgurib). One can see rather the evolution of forms (e.g., re-picturing cows and horses into camels) and cummulation of pictures than replacement or disturbance. In sum, Saffi can be interpreted as a ‘long-term’ sacred space where cultural or religious changes, although ‘retouch the rock’, but do not change the general character of the place. The need of sacralization of space among local people seems to be independent from cultural changes. �Katarzyna Anna Mich Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa w Makurii „Architektura jest zwierciadłem kultury. Przekształcenia, zachodzące w przestrzeni kulturowej odzwierciedlają wkomponowane w nią budowle. Wznoszone przez człowieka stają się zapisem kształtowania jego świadomości. [...] Tworzeniem architektury człowiek zmierza do zabezpieczenia swych potrzeb – wyciska trwałe piętno w najbliższym sobie środowisku, nadając materialny kształt własnym wyobrażeniom bezpieczeństwa, ładu, piękna”1. Architektura sakralna w każdej cywilizacji i kulturze budowana była z największym kunsztem i zawsze stanowiła przejaw największych osiągnięć architektonicznych w danym okresie i przestrzeni. Monumentalne budowle wznoszone przez kolejne pokolenia bardzo często łączyły w sobie nowe idee z tradycjami. Świątynia chrześcijańska, jak pisał Symeon z Tessaloniki2, jest mieszkaniem Boga. Choć zbudowana jest z materii to posiada łaskę nadprzyrodzoną dzięki konsekracji, której dokonuje biskup przez modlitwy i skropienie świętą mirrą. Najważniejszym celem istnienia świątyni chrześcijańskiej „jest składanie w nim Ofiary J. Rabiej, Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich: świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004, s. 9. 2 Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007, s. 38. 1 Katarzyna Anna Mich – Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie �Katarzyna Anna Mich 56 Świętej”3, czyli sprawowanie liturgii eucharystycznej, choć budowle sakralne pełniły także inne funkcje, zarówno sakralne jak niereligijne. Świątynia funkcjonuje w przestrzeni społeczno-kulturowej jako znak ikoniczny, a jej znaczenie i funkcje muszą „być czytelne za pośrednictwem potocznych wyobrażeń o architekturze”4. Niesie ona ze sobą przesłanie teologiczne, polityczne, społeczne i kulturowe, które nierzadko się zazębiają, przez co ich rozgraniczenie przysparza niekiedy wiele trudności. Brak źródeł pisanych dotyczących kościołów w Makurii powoduje, iż wiele postawionych wniosków ma charakter hipotezy. Dysponujemy jednak przesłankami, które pozwalają stwierdzić, iż Kościół w Makurii czerpał z bizantyjskiej koncepcji sakralizacji przestrzeni społecznej oraz był ściśle powiązany z bizantyjskim, teokratycznym systemem władzy, który wykorzystywał świątynię jako nośnik ideologii władzy. Funkcje chrześcijańskiej budowli sakralnej można podzielić na te nadane przez Kościół, bądź przez władcę albo innego fundatora. Funkcje nadane świątyni odczytują najczęściej wierni świeccy, ale również duchowieństwo. 1. Funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół Miejsce święte dla chrześcijan od IV wieku zaczęło odgrywać bardzo ważną rolę. Wierni gromadzili się wokół sprawowanej Eucharystii. Zebrani w danym miejscu określali przestrzeń, ale drugiej strony ta przestrzeń określała chrześcijan. Miejsce święte nie było święte samo przez się. Chrześcijaństwo nadaje status sa D. Forstner, Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001, s. 270. P. Gryglewski, Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”, 37(2011), s. 76. 3 4 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 57 kralny przestrzeni poprzez obecność zanurzonych w Chrystusie, sprawujących święte czynności5. 1.1. Sprawowanie kultu chrześcijańskiego Sprawowana liturgia nadaje sens i znaczenie chrześcijańskiej świątyni. Bez liturgii i zgromadzenia wiernych budowla sakralna nie byłaby domem Boga, a także nie miałaby statusu sakralnego. Miejscem sprawowania czynności liturgicznych jest ołtarz, który jest najważniejszym elementem w każdej świątyni. Na nim właśnie dokonuje się akt ofiary eucharystycznej. W kościołach na Wschodzie zasadniczo był tylko jeden ołtarz, choć w kościołach koptyjskich od IX–X wieku znane są przypadki występowania wielu ołtarzy. W kościołach w Makurii nie stwierdzono dotychczas więcej niż jednego ołtarza w świątyni6. Wyjątek stanowi Górny Kościół w Banganarti, gdzie w siedmiu kaplicach we wschodniej jego części znajdowały się ołtarze, które nie były oddzielone balustradą od części dla wiernych. Wydaje się jednak, że nie służyły one do sprawowania liturgii eucharystycznej, a do kultu wspominkowego7. Wydaje się, że istotne znaczenie w kościołach w Makurii miał synthronon. Była to półokrągła ława wzdłuż ścian absydy za ołtarzem, na której zasiadali koncelebransi, a pośrodku znajdował się tron biskupi. Powszechnie zaczęto instalować go w VIII–IX wieku8. Najpraw- B. Nadolski, Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989, s. 144.  T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 268. 7 B. Żurawski, Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII–XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: W. Cisło, K. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150. 8  T. Gołgowski, Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, s. 269. 5 6 �Katarzyna Anna Mich 58 dopodobniej kościoły, w których znajdowały się ławy dla kleru, mogły być pod zwierzchnictwem biskupa. W kościołach sprawowano również liturgię chrzcielną. Miała ona najbardziej uroczysty charakter, gdy odbywała się w Wielką Sobotę. Sakramentu chrztu udzielano w pomieszczeniu zwanym baptysterium, w którym znajdował się basen chrzcielny. Baptysterium jest „wejściem” do kościoła. „Zanim człowiek wkroczy do sakralnego świata świątyni, winien poddać się oczyszczeniu: takim oczyszczeniem jest chrzest”. W tradycyjnej symbolice każdy zbiornik na wodę rytualną przypomina pierwotny ocean, wody z Genesis, nad którymi unosił się Duch Boży, zanim rozpoczął się akt stworzenia. Odniesienie do tej symboliki pozwala baptysterium posiadać moc dokonywania odrodzenia i stwarzania na nowo9. Na Wschodzie baptysterium jest ściśle związane z kształtem świątyni, obydwa pomieszczenia są ze sobą połączone, natomiast na Zachodzie były to dwa oddzielne budynki. Baptysteria w Makurii umiejscowione były w prostokątnym pomieszczeniu, po prawej stronie kościoła przy absydzie, zawsze skierowane ku wschodzącemu słońcu. W Makurii baseny chrzcielne przybierały różne formy. W wielu regionach chrześcijańskiego świata jest to typowa tendencja, bowiem różnice między basenami chrzcielnymi najprawdopodobniej nie odzwierciedlają odmiennego obrządku liturgii chrzcielnej, lecz są również nośnikiem teologicznego, symbolicznego, politycznego znaczenia. Zmiany w architekturze i dekoracji baptysteriów stanowią wyzwanie dla zrozumienia funkcji i znaczenia tych miejsc10. Jedynie część kościołów w rejonie dongolańskim posiadała baptysterium, co J. Hani, Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków 1994, s. 80–84. W. Caraher, Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www. scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working [05.08.2015]. 9 10 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 59 świadczy o zróżnicowaniu funkcjonalnym kościołów pod względem funkcji baptyzmalnej. 1.2. Społeczne funkcje architektury sakralnej nadane przez Kościół Nadane funkcje liturgiczne są stałe, dopóki istnieje przestrzeń, w której liturgia może się wyrażać, bowiem to ona kształtuje architekturę sakralną. Świątynia chrześcijańska posiadała również funkcje o charakterze społecznym nadane przez Kościół, które wyrażały się w krajobrazie społeczno-kulturowym. W przeciwieństwie do funkcji liturgicznych nie są one stałe, gdyż ulegają przemianom pod wpływem różnorakich czynników, takich jak czas i miejsce funkcjonowania świątyni. Znaczenia będą inne w początkowej fazie chrystianizacji, w okresie ugruntowanego chrześcijaństwa w państwie, czy też okresie końcowym. Po oficjalnym zaprowadzeniu chrześcijaństwa w Makurii podstawową misją Kościoła była chrystianizacja dotychczasowego pogańskiego krajobrazu. Nubia została pokryta gęstą siecią kościołów, prawie każde większe osiedle posiadało świątynię. Już na samym początku chrześcijaństwa w Makurii budynki sakralne wznoszono także w twierdzach, które stanowiły system obronny królestwa. W większości przypadków są jednak słabo rozpoznane i trudno postawić jakiekolwiek hipotezy odnośnie ich funkcjonowania, a także roli jaką miały pełnić w założeniach obronnych. Świątynie chrześcijańskie pojawiają się także bardzo często na terenach odosobnionych11, co świadczy wyraźnie, że celem chrześcijańskiej architektury sakralnej była również sakralizacja krajobrazu. Dodatkowym potwierdzeniem tej tezy jest również  A. Łajtar, J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53. 11 �Katarzyna Anna Mich 60 lokowanie cmentarzy chrześcijańskich przy kościołach. Cmentarz w chrześcijaństwie poprzez bezpośredni kontakt z kościołem stawał się przestrzenią uświęconą. Teren niegdyś zamieszkiwany przez demony został przez chrześcijaństwo przeobrażony w przestrzeń poświęconą Bogu. Kościoły miały również w tym okresie za zadanie manifestację nowej wiary. Potężne budowle chrześcijańskie wyraźnie dominowały w krajobrazie kulturowym. Budowane były w technologii dotychczas nieznanej, wedle bizantyjskich wzorców. Manifestowały one, poprzez swój monumentalizm, potęgę nowej religii. Budziły respekt w oczach mieszkańców Makurii, co pozwalało Kościołowi stworzyć przestrzeń dla rozwoju chrześcijaństwa w społeczeństwie. Kościół potrzebował nie tylko protekcji królewskiej, aby móc się rozwijać, ale także przychylności społeczeństwa Makurii. W realizacji polityki umacniania swojej pozycji Kościół potrzebował solidnego wsparcia ze strony wiernych. A oni, póki istnieli chrześcijańscy władcy, wspierali Kościół hojnymi datkami i fundowali nowe świątynie. Od VIII wieku, wraz z rozkwitem królestwa, chrześcijaństwo również przeżywa okres wyjątkowego rozwoju. Funkcje społeczne nadane przez Kościół świątyniom przechodzą przeobrażanie. Derek Welsby12 sugeruje, iż wraz z regresem państwowości w Makurii następowało stopniowe wyłączanie wiernych z liturgii, co manifestowało się gwałtowną redukcją wielkości kościołów (budowa małych kościołów w Starej Dongoli) w późnym średniowieczu. Według niego chrześcijaństwo w tym czasie staje się religią zamkniętą z powodu coraz bardziej ezoterycznego charakteru religii  D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva andi A. (red.), Roccati Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43. 12 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 61 w Nubii13. Włodzimierz Godlewski uważa jednak, iż nie miało to miejsca, bowiem w czasie, gdy powstają te małe świątynie, w Starej Dongoli nadal funkcjonowały i były użytkowane monumentalne świątynie. Budowę tych mniejszych łączy z fundacjami prywatnymi oraz brakiem potrzeby wznoszenia kolejnych świątyń o tak wielkim metrażu oraz z możliwościami finansowymi fundatora14. Budowle sakralne wyrażają społeczny prestiż fundatora, który determinował formalne i ideowe cechy budowli. Jego potrzeby, ambicje, wyobrażenia i ekonomiczne możliwości wpływały na wygląd i umiejscowienie powstającego dzieła15. 2. Funkcje architektury sakralnej nadane przez władcę Świątynie były skutecznym narzędziem realizowania scentralizowanej polityki królewskiej. Władcy Makurii, poprzez sieć świątyń chrześcijańskich, umacniali swoją pozycję i manifestowali swoją władzę, bowiem kościoły stanowiły nośnik ideologii władzy królewskiej. 2.1. Architektura sakralna jako nośnik ideologii władzy Tworzenie przez władcę sztucznych form w krajobrazie kulturowym było jedną z możliwości konstruowania i wyrażania miejsca władcy w strukturze społecznej, przede wszystkim umacniania władzy centralnej16. Monumentalne budowle, jak pałace czy świątynie, stanowiły dominujący element w topografii terenu. Dla 13  D. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: D.A. Welsby i D.W. Phillipson (red), Empires of the Nile, London 2008, s. 316. 14  Informacja ustna uzyskana od prof. Włodzimierza Godlewskiego. 15 J. Gryglewski, dz. cyt., s. 76. 16 M. Johnson, Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London i New York 2002, s. 68–69. �Katarzyna Anna Mich 62 mieszkańców danego terytorium najprawdopodobniej obrazowały i odzwierciedlały strukturę władzy17. Działalność budowlana władcy jest również formą przekazu, nośnika ideologii królewskiej18. Najważniejsze ośrodki w królestwie należało wzbogacić uniwersalnymi manifestacjami władzy centralnej. Królewskie fundacje kościołów z cegły wypalanej wyróżniały się na tle budownictwa z cegły mułowej. Pałace i kościoły były wyraźnym nośnikiem władzy królewskiej, bowiem wprowadzały elementy uderzająco odmienne od lokalnej tradycji. Choć Nubia znała monumentalne świątynie z czasów przedchrześcijańskich które były budowane z kamienia, to jednak chrześcijaństwo wniosło zupełnie nową jakość w architekturze oraz zmianę w postrzeganiu świątyni. Szczególnie uwidocznione były w krajobrazie kulturowym i społecznym potężnie świątynie kopułowe. Świątynia chrześcijańska otwarta jest dla wiernych, a kult jest sprawowany w jej wnętrzu, natomiast świątynie niechrześcijańskie były domem bóstwa, a ofiary składano na ołtarzu znajdującym się przed świątynią. Wnętrze kościoła stanowi doskonałą przestrzeń dla przedstawień zarówno o charakterze sakralnym (jak sceny obrazujące wydarzenia z Pisma świętego czy świętych), jak również dla scen o charakterze oficjalnym – przedstawień władców, królowych – bardzo często pod protekcją świętych, archaniołów, Matki Bożej czy Trójcy Świętej. Tego typu wizerunki miały legitymizować władzę królewską w oczach wiernych. Wyraźnie przekazywały, iż władca, który jest pod protekcją osób świętych, sprawuje władzę z nadania boskiego. Budowle sakralne fundowane przez władcę były jednoznaczną manifestacją potęgi i bogactwa panującego, który akcentował swoją S. Pugh, Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990. M. Drzewiecki, Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012, s. 74. 17 18 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 63 władzę i demonstrował opiekę dla wspierającego go Kościoła. Świątynie bowiem swym rozmachem sławiły dostojeństwo fundatora. Koszty budowy monumentalnych świątyń w wyraźny sposób określały pozycję fundatora w hierarchii społecznej. Świątynie z cegły wypalanej symbolicznie nawiązywały do obcych wzorców kulturowych i jednocześnie podkreślały fizyczną odrębność elit polityczno-kościelnych. Manifestowały one w ten sposób swoje związki z uniwersalnymi symbolami chrześcijańskiej władzy politycznej19. Jednym z elementów wykorzystania świątyń w kreowaniu ideologii królewskiej była fundacja kościołów o charakterze kommemoratywnym, które miały na celu upamiętnienie ważnych wydarzeń w historii Makurii, jak Kościół Północno-Zachodni, Kościół na Planie Krzyża w Starej Dongoli, czy też władców Makurii jak Wczesny Kościół Mozaikowy w Starej Dongoli przy grobach skalnych, Górny Kościół w Banganarti najprawdopodobniej będący mauzoleum władców Makurii. Ich budowa miała za zadanie na trwałe naznaczyć krajobraz kulturowo-społeczny konkretnym wydarzeniem bądź osobą/osobami, które miały upamiętniać. 2.2. Kościoły jako element centralnej administracji państwowej (?) Poszerzanie terenów przynależnych do centrum politycznego królestwa wymagało sprawnej kontroli ośrodków nadzorujących ład polityczno-społeczny, zarówno poprzez budowle, jak i administrację oraz garnizony wojskowe. Organizacja państwa wymagała stabilnej infrastruktury kontroli terytorium królestwa. Do głównych zadań takich ośrodków, zarówno większych osad (często ufortyfikowanych) oraz twierdz, należało „egzekwowanie lojalności politycznej, kiero19 P. Urbańczyk, Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012, s. 50. �Katarzyna Anna Mich 64 wanie mobilizacją militarną, kontrola handlu dalekosiężnego oraz manifestowanie monarszego majestatu, siły i władzy [...] Taka sieć lokalnych punktów egzekwowania władzy zapobiegała typowemu problemowi zmniejszania się skuteczności kontroli polityczno-administracyjnej wraz ze wzrostem odległości od miejsca pobytu władcy. [...] Sieć takich ośrodków umożliwiała sprawne sprawowanie władzy terytorialnej pod warunkiem, że centrum polityczne potrafiło wyegzekwować podstawową lojalność swoich lokalnych przedstawicieli, powstrzymując ich własne ambicje polityczne”20. Derek Welsby analizując strukturę osady zauważa, iż budynki użyteczności publicznej są rzadkością w nubijskim krajobrazie społecznym miast i wsi, z wyjątkiem kościołów. Większość osad dysponowała przynajmniej jednym kościołem, bardzo często centralnie umiejscowionym, a część osiedli posiadała kilka świątyń, zdecydowanie dużo więcej w stosunku do szacowanej populacji, co wydaje się wręcz fenomenem kulturowym chrześcijaństwa nubijskiego21. Jednym z najbardziej skrajnych przypadków jest Tamit w którym funkcjonowało osiem kościołów, choć populacja szacowana jest na 200–400 osób22. Abu Salih w okolicach Soba rejestruje obecność 400 kościołów23. Na Ikhmindi i Sabaqura oraz w Banganarti chrześcijańska świątynia zajmuje centralne miejsce w centrum osady. W Starej Dongoli zlokalizowano 20 budowli o charakterze sakralnym. Na tej podstawie Derek Welsby wysuwa hipotezę, iż kościoły pełniły również funkcję centrów administracyjnych, choć trudno obecnie wyraźnie określić ich rolę w administracji państwowej. W Makurii uwidoczniony był ścisły związek Kościoła z władcą, bowiem król sam mógł być kapłanem i sprawować liturgię, jeżeli  Tamże, s. 45.  D. Welsby, Settlement in Nubia in the Medieval Period, s. 18–30. 22 W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977, s. 488, 743. 23  G. Vantini, Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975, s. 326. 20 21 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 65 był wolny od przelanej krwi ludzkiej. Brak budynków administracyjnych poza kościołami w zdecydowanej większości osad sugeruje, iż kościoły odgrywały istotną rolę w administracji lokalnej. Jednakże według Włodzimierza Godlewskiego i Adama Łajtara funkcja administracyjna kościołów w Makurii nie miała miejsca24. Po pierwsze Derek Welsby w strukturze osady szukał czegoś w rodzaju magistratu, budynku o wyraźnie odmiennego od reszty domostw, który miałby pełnić funkcje administracyjne i publiczne. Ich brak spowodował wysunięcie teorii, iż w Makurii funkcję ośrodków administracyjnych pełniły budynki sakralne. W Nubii jednak takie struktury nigdy nie istniały, także dzisiaj można zaobserwować, że we wsi sudańskiej nie ma wyodrębnionych budynków administracyjnych, a urzędnicy mieszkają i pracują we własnych domach. Po drugie Makuria posiadała rozbudowany system państwowych urzędników administracyjnych, co potwierdzają teksty znalezione na stanowisku Qasr Ibrim25. Kościół najprawdopodobniej nie pełnił znaczących funkcji administracyjnych, mógł być jedynie używany przez władcę do egzekwowania lojalności ideologicznej. Klasztory w Nubii są rozpoznane w miastach, w tym dwa w Starej Dongoli, a także na wsiach, jak w Kasr el-Wizz w okolicach Faras, el-Ghazali i el-Ugal26 i najprawdopodobniej w Selib. Pytanie, czy mogły odgrywać jakąkolwiek rolę w administracji  Informacje uzyskane podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku w dniach 6–8 czerwca 2014 r. 25  Najważniejsze publikacje znalezionych tekstów: Plumley, Browne (1988); Browne (1989); Browne (1991); Łajtar, van der Vliet (2010). 26  G.T. Scanlon, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; tenże, Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. II, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1970), s. 7–42; P.L. Shinnie i H. N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961; D.A. Welsby, Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan. London 2001, s. 21–25. 24 �Katarzyna Anna Mich 66 zarówno państwowej, jak i kościelnej, jest nadal otwarte27. Mnisi posługiwali się greką bądź językiem koptyjskim, koniecznymi do korespondencji z Bizancjum oraz Egiptem. Najprawdopodobniej to jednak język koptyjski i staronubijski były językami administracji państwowej28, a języka greckiego używano w Makurii jako języka Kościoła – w liturgii i w administracji kościelnej. Bardzo często spośród mnichów wybierano biskupów. Władca poprzez włączenie Kościoła w strefę polityki stworzył imponującą przestrzeń sprawowania władzy zwierzchniej, która posiadała wsparcie militarne i sakralne. Monarcha materialnie manifestował swoją nadrzędność i bogactwo oraz egzekwował lojalność ideologiczną, która przejawiała się „w stosowaniu przymusu postrzegania zasad uniwersalnej religii oraz fundowaniu kościołów i klasztorów poddanych hierarchicznej kontroli”29. Budowa nowych obiektów sakralnych oraz ustanowienie uniformizowanego monopolu grzebalnego zgodnego z uniwersalną eschatologią chrześcijańską jest widoczne w materiale archeologicznym Makurii. „Władza królewska, identyfikacja etniczna i jedność kościelna umożliwiały, współpracując, ale też konkurując ze sobą integrację polityczną”30. W Makurii król poprzez hierarchię kościelną reali Tenże, Settlement in Nubia in the Medieval Period..., s. 21–43.  G. Ochała, Wielojęzyczność w Nubii chrześcijańskiej w ujęciu ilościowym i jakościowym, referat wygłoszony podczas XXI Konferencji Nubiologicznej w Gdańsku w dniach 6–8 czerwca 2014 r.; Język staronubijski wywodzi się z nilo-saharyjskiej rodziny językowej. Najprawdopodobniej był językiem mówionym w Nubii już od VI w. Do XI w. poświadczony jest w postaci pojedynczych zwrotów lub zdań w tekstach greckich. Na przełomie XI i XII w. w języku tym zapisywane całe teksty. Por. G. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London 1989, s. 614–615. Na temat wprowadzenia staronubijskiego do centralnej administracji państwowej zob.: G. Ochała, Chronological Systems of Christian Nubia, „The Journal of Juristic Papyrology Supplement”, 16(2011), s. 348–349. 29  Urbańczyk, dz. cyt., s. 50. 30  Tamże, s. 51. 27 28 �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 67 zował program ideologiczny i polityczny. Kościół służył władcy do pilnowania porządku społeczno-politycznego. 3. Rozumienie świątyni przez wiernych Ciekawym aspektem w badaniach nad funkcją kościołów w krajobrazie społeczno-kulturowym jest to, jak laikat rozumiał świątynię chrześcijańską i jakich funkcji od niej oczekiwał. Problematyka pielgrzymowania przez wiernych do miejsc kultu religijnego o szczególnym znaczeniu może rzucić światło na ten aspekt. Miejsca pielgrzymkowe zyskały swój status dzięki posiadaniu specjalnych przedmiotów kultu (relikwii, łaskami słynących wizerunków), które nie są spotykane w innych ośrodkach, a od których wierzący oczekiwali uproszenia specjalnych łask, przede wszystkim uzdrowień. W Makurii takim miejscem mogło być Banganarti. Obecność portyku w Górnym Kościele jest przez B. Żurawskiego identyfikowana jako cecha miejsc pielgrzymkowych w Nubii. O wadze miejsca przemawia liczba pielgrzymów odwiedzających to centrum, a także takie elementy, jak obecność licznych inskrypcji na ścianach kościoła świadczących o tym, iż w świadomości pielgrzymów miało ono szczególne znaczenie. Nie należy zapominać, że również laikat uznawał budowę świątyń jako element manifestowania swej pozycji i przywiązania do chrześcijaństwa. Bogaci mieszkańcy fundowali więc we własnym zakresie kościoły, które miały ukazać ich prestiż wobec współmieszkańców. Właścicielami kościołów byli zarówno mężczyźni, jak i kobiety. * * * Podstawowym problemem w badaniach nad funkcją architektury sakralnej w sieci osadniczej jest słabo rozpoznane osadnictwo w rejonie dongolańskim. Na osadach badane są głównie kościoły, natomiast strefa mieszkalna pozostaje zasadniczo nierozpoznana. �68 Katarzyna Anna Mich Architektura sakralna w Makurii także nie została jeszcze satysfakcjonująco zbadana, co powoduje, iż w przyszłości mogą zostać odkryte kościoły, które rzucą nowe światło na architekturę sakralną i jej funkcje. Budownictwo kościołów trwało w Makurii przez cały okres funkcjonowania królestwa, co daje możliwość wyciągnięcia szerokich wniosków co do rozwoju miejscowej architektury i znaczenia świątyni dla lokalnych społeczności. W wielu przypadkach zaznaczyła się ciągłość miejsc sprawowania kultu, na zniszczonych kościołach budowane były następne, co wskazuje, iż dane miejsce było szczególnie naznaczone przez sacrum w świadomości społeczeństwa nubijskiego. Liczne przebudowy uwidoczniają zmiany w zasadach konstrukcyjnych budowli w kolejnych fazach funkcjonowania królestwa Makurii. Kościoły bardzo często stanowiły element strukturalny większych założeń architektonicznych, niekiedy bardzo rozbudowanych, formowanych przez dłuższy czas. Rozwiązania konstrukcyjne używane w budownictwie sakralnym były bardzo różnorodne, odpowiednio do znaczenia budowli i sprawowanych przez nią funkcji. Egipt, który sąsiaduje z Nubią, z pewnością miał znaczący wpływ na to, co działo się w Makurii. Kościół w Nobadii podlegał monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii, natomiast Kościół w Makurii początkowo patriarchatowi melchickiemu. Pojawia się pytanie, który obrządek dominował w rejonie dongolańskim po połączeniu obu królestw na początku VIII wieku pod zwierzchnictwem Makurii i czy jest możliwe rozpoznanie charakteru obrządku w materiale archeologicznym. Rodzą się kolejne pytania: czy przestrzeń sakralna wykształcona w Makurii łączyła w sobie cechy liturgii pochodzącej z Egiptu i liturgii tradycji bizantyjskiej oraz jak w Makurii przenikał się obrządek monofizycki z melchickim, bowiem dysponujemy świadectwami o współistnieniu obydwu obrządków chrześcijańskich w tym samym czasie. Analiza formy architektonicznej i sprawowanych funkcji w obrębie konkretnej budowli może być bardzo po- �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 69 mocna w próbie rekonstrukcji liturgii Kościoła nubijskiego, bowiem poznanie przestrzeni sakralnej w ujęciu archeologiczno-teologicznym (liturgicznym) może wnieść nowe światło na to zagadnienie. Architektury chrześcijańskiej nie można zrozumieć bez jej liturgicznego kontekstu. Świątynie chrześcijańskie żyły bowiem bogatym życiem wewnętrznym, którym była liturgia usprawiedliwiająca ich egzystencję. Dzięki źródłom archeologicznym i historycznym jest możliwe odtworzenie wyglądu wnętrz kościołów, ale także próba rekonstrukcji obrządków, które się w nich odbywały. Jest to możliwe w odniesieniu do Nubii, gdyż wielowiekowa ewolucja architektury sakralnej pozwala na prześledzenie kolejnych etapów rozwojowych i zmian w wyposażeniu liturgicznym, a konfrontacja obiektów nubijskich z kościołami z innych terenów chrześcijańskiego Bliskiego Wschodu, szczególnie z Egiptu, Palestyny, Syrii, a także Bizancjum pozwala na ustalenie, czy rozwiązania znane z Nubii dotyczące liturgicznego wykorzystywania kościołów były oryginalne, nubijskie czy też zapożyczone z zewnątrz. Jednakże podstawową trudnością w badaniach nad liturgią nubijską jest nieprecyzyjne datowanie wielu kościołów, a także słaby stan zachowania źródeł pisanych31. Bibliografia Adams W.Y, Nubia Corridor to Africa, New Yersey 1977. Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim II, EES Texts from Excavations 10, London1989. Browne, G.M., Old Nubian Texts from Qasr Ibrim III, EES Texts from Excavations 12, London. 1991. Caraher, W., Early Christian Baptisteries: A Short Discussion, http://www. scribd.com/doc/29902863/Early-Christian-Baptisteries-Working, [05.08.2015].  T. Gołgowski, Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(1) 2007, s. 46. 31 �70 Katarzyna Anna Mich Drzewiecki, M., Ufortyfikowane założenia architektoniczne w kontekście osadniczym w Górnej Nubii w czasach królestwa Makurii [nieopublikowana dysertacja doktorska], Poznań 2012. Forstner, D., Świat symboliki chrześcijańskiej: leksykon, Warszawa 2001. Gołgowski, T., Liturgia w Nubii i problem jej rekonstrukcji, „Secculum Christianum”, 14(2007), z. 1, s. 43–51. Gołgowski, T., Ołtarz i jego wyposażenie w Nubii chrześcijańskiej, w: B. Iwaszkiewicz-Wronikowska, D. Próchniak (red.), Sympozja Kazimierskie poświęcone kulturze świata późnego antyku i wczesnego chrześcijaństwa, Ofiara – kapłan – ołtarz, w świecie późnego antyku, t. 6, Lublin 2008, s. 267–287. Gryglewski, P., Przestrzeń, fundator, budowla – struktura regionalna w badaniach nad rekonstrucją krajobrazu architektonicznego, „Folia Sociologica”, 37(2011), s. 75–86. Hani, J., Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Kraków1994. Johnson, M., Behind the castle gate from Medieval to Renaissance, London – New York 2002. Łajtar, A., J. van der Vliet, Rich Ladies of Meinarti and Their Churches with an Appended List of Sources from Christian Nubia Containing the Expression “Having the Church of So-and-So”, „Journal of Juristic Papyrology”, 28(1998), s. 35–53. Łajtar, A., J. van der Vliet, Qasr Ibrim. The Greek and Coptic Inscriptions Published on Behalf of the Egypt Exploration Society, The Journal of Juristic Papyrology Supplement 13, Warszawa 2010. Nadolski, B., Liturgika, t. 1: Liturgika fundamentalna, Poznań 1989. Ochała, G., Chronological Systems of Christian Nubia, The Journal of Juristic Papyrology Supplement 16, Warszawa 2011. Plumley, J.M., G.M. Browne, Old Nubian Texts from Qasr Ibrim I, EES Texts from Excavations 9, London 1988. Pugh, S., Reading Landscape: Country – City – Capital, Manchester 1990. Rabiej, J., Tradycja i nowoczesność w architekturze kościołów katolickich: świątynia fenomenem kulturowym, Gliwice 2004. �Znaczenie świątyni chrześcijańskiej w świetle osadnictwa... 71 Scanlon, G.T., Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 56(1970), s. 29–57; Excavations at Kasr El-Wizz: A Preliminary Report. I, „Journal of Egyptian Archaeology”, 58(1972), s. 7–42. Shinnie, P.L., H.N. Chittick, Ghazali – a Monastery in the Northern Sudan. Sudan Antiquities Service Occasional Papers 5, Khartoum 1961. Symeon z Tessaloniki, O świątyni Bożej, tłum. A. Maciejewska, Kraków 2007. Urbańczyk, P., Mieszko Pierwszy Tajemniczy, Toruń 2012. Vantini G., Oriental Sources concerning Nubia, Haidelberg – Warsaw 1975. Welsby D.A., Life on the Desert Edge. 7000 Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan, London 2001. Welsby D.A., Settlement in Nubia in the Medieval Period, w: I. Caneva andi A. Roccati (red.), Acta Nubica, proceedings of the Nubian Society conference of the X International Conference of Nubian Studies Rome 9–14 September 2002, Rome 2006, s. 21–43. Welsby D.A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: Welsby D. A., Phillipson D. W. (red.), Empires of the Nile, London. 2008, s. 197–515. Żurawski, B., Kilka uwag o sztuce i obrządku kościoła nubijskiego (VII– XIV wiek) na podstawie wykopalisk w Banganarti i Selib, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan – bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 116–150. The importance of the Christian temple in the light of the settlement in Makuria Summary The Christian church architecture was introduced to Makuria as a result of centralized Christianity, which took place in the area with the arrival of missionaries from the Byzantine Empire in the sixth century. The paper attempts to analyze the Christian church architecture as a sign of functioning in the social space and its role in society Makuria. ��Adrian Chlebowski Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych Ocena potencjału badawczego Rezultaty prawie dwóch wieków badawczej eksploracji Kordofanu Północnego1 ukazują ogromne bogactwo archeologiczne tych ziem. Świadczy o tym zarówno zróżnicowanie samych obiektów jak również ich odmienność od form paralelnych znalezisk z doliny Nilu. Pomimo niezwykle interesujących wyników dotychczasowych badań, wskazujących nie tylko na złożoność wytworów kultury, ale również na pewną ciągłość chronologiczną, wiedza o przeszłości tego obszaru to wciąż sfera domysłów i ogólnikowych analogii z terenami przyległymi. Trudno nie odnieść wrażenia, iż Kordofan obecnie znajduje się poza głównym nurtem archeologii Sudanu, nastawionej nade wszystko na badania w Dolinie Nilu czy Sudanu Wschodniego (rejon Morza Czerwonego czy obszar Butany). Zastanawia zatem fakt, iż obszar o niewątpliwie bogatej przeszłości jest prawie całkowicie pomijany w debacie dotyczącej archeologii Sudanu. Remedium na ową przypadłość wydaje się być wzmożenie prac badawczych. Celem niniejszego artykułu jest zatem refleksja nad perspektywami badawczymi oraz czynnikami ograniczającymi potencjalne przedsięwzięcia z zakresu archeologii w Kordofanie Północnym. Wśród tych dwóch grup wyróżniłem czynniki zewnętrzne i wewnętrzne, które w moim przekonaniu mają istotny Kordofan Północny jest jedną z 18 prowincji Sudanu, położoną na zachód od doliny Nilu. 1 �Adrian Chlebowski 74 wpływ na całościowy stan archeologii na tym obszarze. Czynniki wewnętrzne dotyczą archeologii i jej dyskursu. Z kolei zewnętrzne odnoszą się do zjawisk spoza kręgu naukowego. Dotychczasowe badania Wiedza dotycząca studiów nad przeszłością Kordofanu Północego jest rozproszona po wielu źródłach. W ogólnym ujęciu, dzieje badawcze Kordofanu Północnego, można podzielić na trzy następujące po sobie etapy. Pierwszym z nich jest tzw. „faza antykwaryczna”, związana z pierwszymi odkryciami i relacjami podróżników, żołnierzy czy urzędników kolonialnych, którzy w ramach podróży (prywatnych, jak i oficjalnych wypraw administracyjnych) rejestrowali (”kolekcjonowali”) napotkane stanowiska archeologiczne. Relacje o takim charakterze zawarli w swoich publikacjach m.in. Ignatius Pallme2, James Augustus Grant3, Hubert Conway Maydon4, Douglas Newbold5 czy Cyril Aleksander Edward Lea6. Okres pierwszych badań archeologicznych związany jest z postępującą profesjonalizacją archeologii, a także wcześniejszą fazą antykwaryczną. To z tego okresu (I połowa XX w.) pochodzi najwięcej publikacji, dotykających problemu przeszłości Kordofanu Północnego. W sposób wyraźny poświadczają postęp  I. Pallme, Travels in Kordofan, London 1844. J.A. Grant, Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London”, 20(1875–1876), z. 4, s. 357–362. 4  H.C. Maydon, North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), z. 1, s. 34–41. 5  D. Newbold, A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), z. 1, s. 43–92. 6  C.A.E. Lea, On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in the Sudan 1931–1933, New York 1994. 2 3 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 75 w prowadzeniu badań tj. zastosowania prospekcji terenowej dla wybranych obszarów7, organizację interdyscyplinarnych ekspedycji naukowych8, zastosowanie technik inwazyjnych do prowadzenia badań na wybranych obszarach/obiektach 9 a także dokładniejszą dokumentację (sporządzanie planów, rycin, fotografii) pojedynczych stanowisk10. W roku 1979 badania etnoarcheologiczne na obszarze Kordofanu Północnego przeprowadziła Rebeca Bradley z Uniwersytetu w Cambridge11. Kolejne prace z zakresu archeologii zrealizowały w XXI w. następujące ośrodki: Uniwersytet w Lille (III), Uniwersytet Chartumski oraz Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dominowała metoda badań powierzchniowych, wsparta urządzeniami GPS służącymi do rejestracji położenia przestrzen7 J.M. Edmonds, An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 1, s. 193; J.M. Edmonds, Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records”, 23(1940), z. 2, s. 295–303. 8  D. Newbold, W.B.K. Shaw, An exploration in the South Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194; W.B.K. Shaw, The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), z. 2, s. 324–326; M. Mason, K.S. Sandford, W.B.K. Shaw, An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), z. 3, s. 193–217. 9  A.E.D. Penn, The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931), z. 2, s. 179–184; D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229–239. 10  H. MacMichael, Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568; C.G. Seligman, A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114; A.J. Arkell, An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), z. 4, s. 353–354. 11 Badaczka starała się ocenić funkcjonowanie społeczności koczowniczych w okresie meroickim dla wybranego obszaru doliny Nilu tj. trójkąta Nil/Atbara poprzez analizę współczesnych grup. Ze względu na jego liczne przekształcenia społeczno-ekonomiczne, badania przeprowadzone zostały na terenie Dar Kababish, wśród ludności Kababish. R. Bradley, Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 35. �76 Adrian Chlebowski nego stanowisk. Badacze skoncentrowali się na nakreśleniu ram kulturowo-historycznych dla regionu, a także ustaleniu możliwych przeszłych kontaktów z doliną Nilu i obszarami sąsiednimi12. Misja francuska przeprowadziła badania na terenie dwóch stanowisk odkrytych jeszcze w I połowie XX wieku tj. Abu Sofyan i Zankor. Dodatkowo przebadano również ich najbliższą okolicę. Z kolei misje polska i sudańska skupiły się na obszarach dotychczas nie rozpoznanych pod kątem archeologicznym. Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych. Czynniki wewnętrzne Na stan wiedzy dotyczącej przeszłości Kordofanu Północnego kluczowy wpływ ma niewielka liczba prowadzonych tam prac badawczych. Swoista marginalizacja problematyki badawczej, a także brak nowych danych zdecydowanie uniemożliwia prowadzenie głębszych rozważań nad tym zagadnieniem. Co więcej, sytuacja ta przekłada się bezpośrednio na zadawane pytania 12 Badacze z Uniwersytetu Chartumskiego w swoim projekcie skupili się na ocenie podobieństw pomiędzy ceramiką zarejestrowaną na terenie Kordofanu Północnego, a tą pochodzącą z doliny Nilu. Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011) s. 18–22. Z kolei założeniem archeologów z Uniwersytetu w Lille (III) było określenie dokładnej chronologii zasiedlenia poszczególnych stanowisk, przy użyciu analogii oraz datowania C14. B. Gratien, Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement Series 2, red. W. Godlewski i A. Łajtar, Warsaw 2010, s. 242. Próbą przełamania historyczno-kulturowego stereotypu badawczego były badania Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, których celem była refleksja nad przestrzennym rozmieszczeniem stanowisk, a także fenomenem osady na Al-Nurein i jej relacji z najbliższym otoczeniem. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 77 badawcze, wpisane prawie wyłącznie w nurt archeologii kulturowo-historycznej. Dotyczą one w większości ustalenia chronologii i wyznaczenia grup kulturowych w oparciu o pozyskane pozostałości materialne. W młodym jeszcze dyskursie archeologii Kordofanu Północnego zdecydowanie brak nowych podejść badawczych, w których ogólna refleksja nad poszczególnymi zagadnieniami wychodziłaby poza ten ogólnie przyjęty nurt. Zatem brak ewidencji archeologicznej i w konsekwencji pytań nie buduje zainteresowania wśród empirycznie nastawionych archeologów, co wpływa na brak inicjatyw badawczych – tworzy się swoiste błędne koło. Istotnym problemem we wstępnym planowaniu posunięć badawczych jest ograniczony dostęp do dokumentacji z wcześniejszych badań. W kwestii sprawozdań, jedyne teksty traktujące o wynikach prac badawczych prowadzonych w XX w. na terytorium Kordofanu zawierają się w formie publikacji w czasopismach bądź formie książkowej. NCAM13 nie prowadzi archiwizacji oraz digitalizacji sprawozdań czy publikacji dotyczących szeroko pojętej archeologii Sudanu, pochodzących z okresu Kondominium Brytyjsko-Egipskiego. Ograniczenia współczesnych badań archeologicznych. Czynniki zewnętrzne Zarówno środowisko, jak i krajobraz Kordofanu Północnego znacząco różnią się od doliny Nilu. Okresowe opady, suchy klimat utrzymujący się przez większą część roku oraz relatywnie niewielka liczba studni ma realny wpływ na logistyczne ograniczenia dla współczesnych ekip badawczych, znacząco utrudniając prowadzenie badań terenowych.  National Corporation for Antiquities and Museums. 13 �78 Adrian Chlebowski Jednym z najpoważniejszych problemów współczesnego Kordofanu Północnego jest woda14. Aspekt ten był wielokrotnie poruszany już przez XIX i XX-wiecznych podróżników, którzy w swoich relacjach zwracali uwagę na konieczność dostosowania trasy podróży do rozmieszczenia studni15. Oczywiście współcześnie sytuacja wygląda nieco inaczej. W dobie intensywnego rozwoju infrastruktury na terenie Sudanu, wiele piaszczystych dotąd traktów zastąpiły drogi asfaltowe, łączące ze sobą najważniejsze ośrodki administracyjne poszczególnych regionów. Takie połączenie powstało również na linii Chartum – El-Obeid, co istotnie wpłynęło na poprawę lokalnego handlu i transportu, w tym również dostaw wody pitnej. Obecnie konwoje bądź pojedyncze ciężarówki transportują wodę do wiosek, gdzie nie funkcjonują studnie. Pomimo tych niemałych udogodnień, planowanie dłuższych sezonów badawczych jest niezwykle problematyczne. Na terenie Kordofanu Północnego wciąż dominują piaszczyste drogi, które przemierzać mogą jedynie pojazdy terenowe bądź ciężarówki. Ponieważ większość misji działa na obszarach oddalonych od El-Obeid o kilkaset kilometrów, transport sprzętu, a także wody jest kluczowym aspektem logistycznym w planowaniu jakiegokolwiek przedsięwzięcia badawczego. Na ów fakt zwróciła uwagę misja Uniwersytetu Lille III w swoich raportach z survey’u przeprowadzonego w rejonie Jebel Zankor w latach 2002–2003. W ocenie Brigitte Gratien istotnym czynnikiem utrudniającym prowadzenie badań był brak dostępu do wody pitnej. Pobliskie hafiry, a także dwie studnie znajdujące się na terenie wioski były całkowicie wyschnięte, podczas gdy najbliższe ujęcie wody znajduje 14 Już na początku wieku XX Watkins Lloyd, późniejszy gubernator prowincji Kordofan Północny, zawarł w swoim sprawozdaniu z podróży następujące stwierdzenie: Water is the most absorbing topic of conversation in Northern Kordofan. W. Lloyd, Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), z. 3, s. 252. 15  A.T. Holroyd, Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 188; H.C. Maydon, dz. cyt., s. 35. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 79 się w Foga, w odległości około 30 km od wsi Zankor. Problemem są również wysokie temperatury mające realny wpływ na termin i długość potencjalnego sezonu badawczego. W kontekście prowadzenia prac archeologicznych w Kordofanie Północnym nie sposób nie wspomnieć o dynamicznie zmieniającej się sytuacji politycznej. Jest to niezwykle istotny czynnik determinujący możliwość przeprowadzenia badań. W maju 2011 r. pomiędzy Sudanem i Sudanem Południowym wybuchł kolejny konflikt graniczny, zapoczątkowany poprzez zaanektowanie przez Sudan spornego regionu Abyei, znajdującego się w Kordofanie Południowym16. Kordofan Północny jako obszar graniczący bezpośrednio z Kordofanem Południowym oraz Darfurem Zachodnim, często służy jako swoisty kanał przerzutowy dla przemieszczających się grup rebelianckich. Był to głównym powód przerwania misji badawczych przez ośrodki z Francji oraz Polski. Sezon badawczy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2012 r. przerwany został już na samym początku. Bezpośrednio miało to związek z wydarzeniami z 25 grudnia poprzedniego roku. Zginął wtedy Khalil Ibrahim, przywódca Ruchu Sprawiedliwości i Równości, będącego największym ugrupowaniem zbrojnym na terytorium Darfuru Zachodniego17. Został zabity przez armię rządową Sudanu w rejonie miejscowości Wad Banda leżącej na terenie Kordofanu Północnego18. Wydarzenia te doprowadziły do ożywionego ruchu grup rebelianckich na pograniczu wymienionych wilajetów. Poważnym wyzwaniem dla ekip badawczych oraz lokalnych władz jest zmierzenie się z dewastacją stanowisk archeologicznych. Na ten istotny problem jako pierwsza zwróciła uwagę misja francuska. Podczas rozpoznawczych badań powierzchniowych  A. Hsiao, R. Rendón, Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [15.06.2015]. 17 http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-16328441 [15.06.2015]. 18  Tamże. 16 �Adrian Chlebowski 80 w rejonie Zankor w roku 2002, archeolodzy odnotowali wyraźne ślady systematycznego rozbierania konstrukcji z wypalanych cegieł, a następnie wywożenia tego budulca19. Skutki tych działań widoczne są przede wszystkim na przestrzeni znajdującej się wewnątrz murów. Odpowiedzialność za to ponoszą mieszkańcy znajdującego się w pobliżu miasta En-Nahud. O skali procederu może świadczyć fakt, iż sprawcy używają samochodów ciężarowych do transportu skradzionych cegieł. Również polska misja podczas swoich badań na terenie dystryktu Sodiri spotkała się z przykładami niszczenia obiektów o charakterze archeologicznym. Szczególnie negatywny wpływ na stan zachowania grobów miało poszerzanie pól uprawnych. Pojawiły się także przypadki nielegalnych wykopalisk. Na cmentarzyskach w pobliżu Suoni Al-Songor odnotowano groby z wkopami o charakterze rabunkowym20. Jednak były to pojedyncze przykłady. Badania terenowe wykazują w znacznej części dobry stan zachowania grobów czy osad. Mimo pojedynczych przypadków rozkopanych grobów, większość obiektów nie nosi znamion destrukcyjnych działań człowieka. Oczywiście trudno ocenić skalę tego zjawiska na podstawie rozpoznania terenowego na kilku obszarach21. Niemniej  Informacja ta zawarta została w niepublikowanym raporcie, złożonym przez misję francuską w National Corporation for Antiquities and Museums. 20  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, Polskie badania nad ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 241. 21  Na terenie doliny Nilu, częstokrotnie rabunkowe badania inspirowane były legendami o znajdujących się w ruinach bądź grobach skarbach, strzeżonych przez dżiny. P. Maliński, Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym. Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu), Poznań 2012, s. 232 (nieopublikowana praca doktorska). Motyw istnienia skarbów na terenie stanowisk archeologicznych jest zjawiskiem właściwym dla kręgu arabsko-muzułmańskiego. 19 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 81 w perspektywie intensyfikacji prac badawczych na terenie Kordofanu Północnego, działania archeologów mogą zainspirować miejscową ludność do samodzielnych wykopalisk. Nie tylko czynnik antropologiczny determinuje stan zachowania poszczególnych obiektów. Wiele grobów nosi znamiona destrukcji powodowanej erozją wodną oraz eoliczną. Znaczącym utrudnieniem dla współczesnych zagranicznych misji działających w rejonie Kordofanu Północnego jest brak szczegółowych i aktualnych map dla poszczególnych obszarów. Poprzez archiwum Durham University istnieje dostęp do bazy map, wykonanych w ramach programu Sudan Survey Maps pomiędzy 1856 a 1950 rokiem22. Niestety przez nieodpowiednia/zbyt duża skalę nie mogą one zostać użyte podczas szczegółowych badań terenowych. Dotychczas żadna z misji nie zastosowała podczas prowadzenia badań szeroko pojętej teledetekcji lotniczej do mapowania stanowisk archeologicznych23. Przynajmniej współcześnie powód zaniechania tych działań jest niezwykle prozaiczny. Zorganizowanie przelotu prospekcyjnego na obszarze Kordofanu Północnego jest poważnie utrudnione ze względów logistycznych. Głównym problemem jest uzyskanie stosownych pozwoleń. W praktyce, ów problem wykazał projekt Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza Fortresses of Sudan: following O.G.S. Crawford, który odbył się w 2008 r. na terenie doliny Nilu. Liczne utrudnienia, w tym właśnie spowodowane uzyskaniem odpowiednich zezwoleń, do22 Mapy wykonano w skali 1:250000. Część z map została poddana digitalizacji i możliwy jest do nich dostęp online. http://valentine.dur.ac.uk/apps/ maps/Sudan250000/index.html [15.06.2015]. 23  Ojciec archeologii lotniczej, O.G.S. Crawford prowadząc badania a terenie Darfuru ograniczył się do metody field-walking, nie będąc w stanie przeprowadzić prospekcji powietrznej. O.G.S. Crawford, Archaeology in the field, London 1953, s. 226–228. �82 Adrian Chlebowski prowadziły do porzucenia idei wykonania lotów prospekcyjnych przez poznańskich archeologów24. Dodatkowym utrudnieniem jest wspomniana już niestabilna sytuacja polityczna, która wzmaga niebezpieczeństwo dla każdorazowego lotu. Perspektywy i możliwości badawcze. Możliwości wewnętrzne Zaprezentowane w pierwszej części metody przeszłych i obecnych prospekcji archeologicznych wykazują silną tendencję do prowadzenia badań o charakterze nieinwazyjnym, tzn. takich, które rejestrując i dokumentując stanowisko bądź pojedyncze obiekty, nie prowadzą do ich bezpowrotnego zniszczenia. Wraz z postępem technologicznym, kolejne ekspedycje zastosowały nowe narzędzia, umożliwiające nie tylko dokładniejszą rejestrację napotkanych obiektów, ale także podjęcie wstępnego rozpoznania terenu badań czy przeprowadzenia analiz przestrzennych. Do najpowszechniejszych metod badawczych stosowanych zarówno przez badaczy w pierwszej połowie XX w., jak i przez misje współczesne, są badania powierzchniowe. W swoim ogólnym założeniu polegają one na szczegółowym rekonesansie określonego obszaru, którego celem jest rejestracja przeszłych śladów działalności człowieka25. Wiele czynników wpływa na fakt stosowania tej metody na terenie Kordofanu Północnego. W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii logistycznych. Badania powierzchniowe są metodą pozwalającą w krótkim czasie nie 24 M. Drzewiecki, W. Rączkowski, Following O.G.S. Crawford: satellite images and field archaeology in Sudan, w: R. Lasaponara i N. Masini (red.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 4. 25  D. Ławecka, Wstęp do archeologii, Warszawa 2003, s. 42. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 83 tylko na rozpoznanie pod kątem archeologicznym sporych połaci określonego terenu, ale także nakreślenia planu poszczególnych stanowisk oraz wyznaczenie ich zasięgu. Istotnym czynnikiem ułatwiającym powierzchniową eksplorację Kordofanu Północnego jest specyfika środowiska. Ten półpustynny obszar pokrywa uboga flora, która nawet w krótkim okresie pory deszczowej, nie stanowi utrudnienia dla prowadzenia badań powierzchniowych. Czynnik ten ma duży wpływ na widoczność, a także stan zachowania obiektów oraz stanowisk archeologicznych. Osady, zbiorniki na wodę deszczową czy ogromne cmentarzyska są integralną częścią krajobrazu Kordofanu, toteż ich rozpoznanie i lokalizacja w terenie nie stanowi większego problemu. Ta uwaga dotyczy również wyrabowanych bądź zerodowanych grobów. Istotnym zespołem metod, częściowo zastosowanych już na gruncie archeologii Kordofanu Północnego jest teledetekcja (ang. remote sensing). Polega ona na pozyskaniu informacji o obiektach występujących na powierzchni ziemi za pomocą znajdujących się w pewnej odległości od celu badań sensorów26. W tę definicję włączone są również systemy pozyskiwania zobrazowań przy użyciu metod fotograficznych oraz cyfrowych czujników wielospektralnych będących podstawą nowoczesnej teledetekcji27. Lotnicze metody prospekcji terenowej nie zostały dotąd użyte na szeroką skalę w badaniach na terenie Kordofanu Północnego. Stwierdzenie to dotyczy przede wszystkim zastosowania archeologii lotniczej. Powietrzny rekonesans służy dokumentacji widocznych z tej perspektywy stanowisk oraz śladów przeszłych krajobrazów, zmienionych niejednokrotnie przez współczesne formy terenu M. Giardino, B.S. Haley, Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis, w: J.K. Johnson (red.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 48. 27  Tamże, s. 48. 26 �Adrian Chlebowski 84 czy zabudowań28. Proces badawczy obejmuje także późniejszą interpretację zdjęć lotniczych29. W obliczu niemożności aplikacji tej metody realną perspektywą jest kwerenda w archiwach państwowych oraz tych należących do placówek naukowych. W okresie Kondominium Brytyjsko-Egipskiego przeprowadzono szereg lotów zwiadowczych dla obszaru Darfuru. Jakkolwiek nie miały one stricte badawczego celu, pomogły w rejestracji i dokumentacji stanowisk archeologicznych, np. Domu Dali na wzgórzu Jebel Foga30. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że analiza fotografii wykonanych dla terenu Kordofanu Północnego mogłaby przynieść podobne rezultaty. W kontekście aerofotografii nie sposób nie wspomnieć o zdjęciach wykonanych za pomocą latawca. Technika ta już na początku wieku XX została zainicjowana na gruncie archeologii doliny Nilu31. Z powodzeniem jest wykorzystywana obecnie w Sudanie m.in. przez Bogdana Żurawskiego, który przy użyciu latawca skrzynkowego zadokumentował wiele znanych, a także potencjalnych stanowisk podczas Southern Dongola Reach Survey czy Merowe Dam Archaeological Salvage Project32. Metody tej nie zastosowano jak na razie w Kordofanie Północnym. W przeciwieństwie do zdjęć lotniczych, fotografie wykonane za pomocą latawca służą dokumentacji P. Bahn, C. Renfrew, Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002, s. 80. 29 Zdjęcie samo w sobie jest wyłącznie narzędziem. Dopiero pod wpływem interpretacji badawczej, fotografia jest w stanie „ukazać” potencjalne stanowiska archeologiczne. Tamże, s. 83. 30  A.J. Arkell, Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 92–93. 31 W latach 1913–1914 Henry Welcome podczas badań na stanowisku Jebel Moya użył zamontowanego do latawca aparatu, aby zadokumentować wykopaliska. M. Bogacki, Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii, „Archeologia Żywa”, 2(2009), s. 45. 32 http://www.zaspan.waw.pl/aerofotografia.htm [15.06.2015]. 28 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 85 w skali mikro tj. stanowisk oraz ich najbliższego otoczenia. Nie zaaplikowano dotychczas również technologii LIDAR33, na którą składa się lotniczy skaning laserowy tzw. ALS (ang. Airbourne Laser Scaning). ALS jest fotogrametryczną metodą pomiarową, pozwalającą na uzyskanie numerycznego modelu terenu poprzez skanowanie danej powierzchni z poziomu lotniczego. Urządzenie pomiarowe, znajdujące się na podwoziu samolotu, wysyła wiązkę laserową w stronę podłoża34. Dane powracające w raz z odbitym impulsem do urządzenia, są kalkulowane do postaci trójwymiarowej chmury punktów35. W perspektywie wyjątkowo ograniczonej możliwości przeprowadzenia szeroko pojętej prospekcji lotniczej, alternatywnym podejściem jest zastosowanie teledetekcji satelitarnej. Przez określenie to rozumiane jest zastosowanie zobrazowań satelitarnych, w różnej skali, jako narzędzia służącego do rozpoznania i dokumentacji stanowisk archeologicznych36. Jakkolwiek zobrazowania satelitarne używane są w archeologii od lat siedemdziesiątych XX w., jednak dopiero w ciągu ostatnich 20 lat popularność tej metody znacznie wzrosła. Na taki stan rzeczy wpływ ma wiele czynników, m.in.: znaczna poprawa rozdzielczości przestrzennej i spektralnej sensorów satelitarnych czy oprogramowanie pozwalającego przetwarzać dane pozyskane w ten sposób37. Sami archeolodzy zaczęli dostrzegać zalety związane z zastosowaniem tej metody takie, jak: zmniejszenie kosztów i czasu związanego z badaniami  Nazwa ta jest akronimem angielskiego wyrażenia Light Detection and Ranging. 34 P. Crow, S. Crutchley, The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010, s. 4. 35  Tamże, s. 4. 36 S. Parcak, Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009, s. 1. 37  R. Lasaponara, N. Masini, Satellite remote sensing in archaeology: past, present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011), z. 9, s. 1995. 33 �Adrian Chlebowski 86 inwazyjnymi czy tworzenie strategii związanych z ochroną i stanem zachowania stanowisk38. Powszechnie dostępne są dwa rodzaje zobrazowań: panchromatyczne oraz wielospektralne. Pierwsze z nich charakteryzują się bardzo wysoką rozdzielczością, a także biało-czarną tonacją barw. Są one przede wszystkim używane do weryfikacji obiektów widocznych na powierzchni ziemi, np. budowli39. Z kolei zobrazowania wielospektralne, choć posiadają mniejszą rozdzielczość przestrzenną od poprzednich, zawierają w sobie wiele pasm danych, które w zależności od intencji badacza mogą zwizualizować poszczególne zjawiska40. Obecne oprogramowanie pozwala na jednoczesną analizę kilku pasm, toteż możliwe jest uwidocznienie takich aspektów, jak niektóre cechy wegetacji czy form geologicznych, niezauważalnych w widocznej części widma elektromagnetycznego41. Wśród istotnych dla opisywanego terenu przykładów należy wymienić badania z wykorzystaniem zobrazowań wielospektralnych, przeprowadzone na obszarze Sahary Wschodniej. Zastosowanie odpowiednich pasm pozwoliło na rejestrację dużej liczby koryt dawnych rzek, nieuchwytnych poprzez zobrazowania panchromatyczne42. Jedno z podejść dotyczących możliwości wykorzystania zobrazowań satelitarnych stawia je, do pewnego stopnia, w roli substytutu zdjęcia lotniczego. Oznacza to, iż stanowiska bądź pojedyncze obiekty archeologiczne rozpoznawane są przez badaczy poprzez analizę zobrazowań na podstawie ich własnego  Tamże, s. 1995. S. Parcak, dz. cyt., s. 65. 40 Każdy z komercyjnych satelitów posiada różne ilości pasm, a każde jednorazowe pasmo ukazuje inny zakres widma elektromagnetycznego. Tamże, s. 91. 41  Tamże. 42 Farouk El-Baz, C.A. Robinson, Turki S.M. Al-Saud, Radar Images and Geoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, J. Wiseman (red.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 58. 38 39 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 87 doświadczenia terenowego, a także ogólnej wiedzy o obszarze, na którym badania są prowadzone43. Model ten został wykorzystany podczas sezonu badawczego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, gdzie jeszcze przed prospekcją terenową dokonano analizy zobrazowań satelitarnych, pobranych poprzez oprogramowanie Google Earth©. Ówczesna rozdzielczość dla poszczególnych stanowisk oraz obszarów koncesji badawczej nie była jednakowa, co w niektórych przypadkach wykluczyło możliwość dokładnego wstępnego rozpoznania stanowisk44. Zobrazowania dostępne dla Al-Grian, w porównaniu z innymi obszarami poddanymi prospekcji w sezonie 2011 posiadały względnie dobrą rozdzielczość. Fakt ten umożliwił wyróżnienie kolistych obiektów, nie będących krzewami bądź drzewami, rozsianych pomiędzy wzgórzami, a także wokół nich. Najwyraźniej owe struktury prezentowały się w kontekście wysuniętego na północ wzniesienia. Podczas weryfikacji terenowej obiekty te okazały się być grobami kurhanowymi. Alternatywą w zakresie pozyskania nieodpłatnych warstw satelitarnych są zobrazowania udostępnione poprzez mapy BING©45. Ich analiza wizualna, dla bliskiego obszaru Sodiri, pozwoliła nie tylko na uzyskanie bardziej szczegółowego planu osady na wzgórzu Al-Nurein. W jej wyniku zarejestrowano szereg pomniejszych siedlisk, jak i rozbudowane osady, zarówno w paśmie Al-Nurein, a także w okolicznych łańcuchach wzgórz (Ilustracja 1). M. Drzewiecki, W. Rączkowski, dz. cyt., s. 4–5.  Taka sytuacja miała miejsce m.in. po wschodniej stronie Suoni Al-Sungor. Słaba rozdzielczość nie pozwoliła na odnotowanie cmentarzysk znajdujących się po tej stronie pasma. Dopiero przeprowadzenie badań powierzchniowych umożliwiło ich rejestrację. 45  Oceny wizualnej rozmieszczenia punktów osadniczych w rejonie Sodiri dokonano w oprogramowaniu Qgis. Warstwę rastrową Bing Aerial pobrano poprzez wtyczkę OpenLayers. 43 44 �Adrian Chlebowski 88 Ilustracja 1. Zobrazowanie satelitarne przedstawiające nowo odkrytą osadę na Al-Nurein w skali 1:500046 Stanowiskiem rozpoznanym przy pomocy zobrazowań satelitarnych jest FJE2010-1, znajdujące się w masywie Gebel al-Ain odległości 50 km na północ od Wadi al-Milk, na obszarze Prowincji Północnej, tuż przy granicy z Kordofanem Północnym47. Odkrycia dokonała Jana Eger z Uniwersytetu w Monachium. Zobrazowania satelitarne, pochodzące z bazy Google Earth, wskazywały na istnienie w tym miejscu budynków, muru oraz cmentarzysk, niemniej rozdzielczość nie pozwalała na dokładne wyodrębnienie i opis poszczególnych elementów. W tej sytuacji w styczniu 2011 r. doZdjęcie pobrane poprzez QGIS© 2.8.1.-Wien z bazy Bing Aerial ©. J. Eger, Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 22(2011), s. 115. 46 47 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 89 konano terenowego rozpoznania stanowiska. Zostało ono wstępnie określone jako kompleks klasztorny z okresu chrześcijańskiego48. Głównym problemem ówczesnych badań była niska rozdzielczości zobrazowań pochodzących z darmowych repozytoriów dla obszaru Kordofanu Północnego. Zasoby dla doliny Nilu były zdecydowanie bardziej czytelne i już na etapie wstępnej prospekcji pozwalały na pewniejsze określenie poszczególnych obiektów. I choć obecnie dostęp do lepszej jakości zdjęć jest powszechny, niemniej w perspektywie dalszej eksploracji archeologicznej niezbędnym krokiem jest pozyskanie dokładniejszych, odpłatnych zobrazowań49. Kluczową kwestią jest połączenie wymienionych dotychczas metod prospekcji: lotniczej oraz naziemnej. Kilkukrotnie w owym artykule padło stwierdzenie, iż Kordofan Północny jest obszarem bardzo słabo znanym pod kątem archeologicznym. Szczególnie kwestia rozmieszczenia przestrzennego nowych stanowisk i ich lokalizacji jest niebagatelnym problemem. Rezultaty dotychczasowych badań pokazały, że znajdują się one nie tylko w najbliższym otoczeniu dżebli bądź na ich szczytach, ale także na terenie równin. Warto zatem pochylić się nad strategią zastosowania tych dwóch metod w przyszłości. Ponieważ mamy do czynienia z ogromnymi, niezbadanymi połaciami terenu trzeba przyłożyć dużą wagę do nadrzędnej roli teledetekcji we wstępnym etapie badań. Model ten zakładałby, iż każdorazowe badania powierzchniowe winny być poprzedzone badaniami teledetekcyjnymi, które pozwoliłyby na rozpoznanie danego obszaru pod kątem prawdopodobnych stanowisk archeologicznych50. W takim układzie survey bazujący  Tamże, s. 115.  Obecnie lista satelitów oferujących bardzo wysoką rozdzielczość, również dla osób cywilnych, gwałtownie wzrasta. R. Lasaponara, N. Masini, dz. cyt., s. 1997. 50 Perspektywa lotnicza jest o tyle istotna, iż jest w stanie uchwycić pewne wyróżniki, np. różnice w ukształtowaniu terenu, kolorze gleby czy różnej wyso48 49 �90 Adrian Chlebowski na zobrazowaniach satelitarnych jako zamiennikach map, byłby swoistą weryfikacją rezultatów prospekcji powietrznej. Niezwykle trudno wybrać nadrzędną metodę teledetekcji jako, że każda z nich posiada ograniczenia, jak i niewątpliwe zalety. Zdjęcia lotnicze, które mogą być wykonane zarówno jako fotografia pionowa, jak i ukośna, przy asyście doświadczonego archeologa, skutkowałyby dokładniejszym wstępnym rozpoznaniem badanego obszaru niż ma to miejsce w przypadku zobrazowań satelitarnych51. Z kolei zastosowanie lotniczego skaning laserowego zwróciłoby większą uwagę na subtelne różnice w ukształtowaniu terenu świadczące o potencjalnych stanowiskach, które mogą być niewidoczne na zdjęciach lotniczych. Biorąc jednak pod uwagę dynamicznie zmieniającą się obecną sytuację polityczną na obszarze Kordofanu Północnego, uniemożliwiającą przeprowadzenie badań in situ, analiza zobrazowań satelitarnych wydaje się opcją nie tyle bezpieczniejszą co zwyczajnie prostszą do zrealizowania pod względem logistycznym. Z naukowego punktu widzenia, zastosowanie odmiennych typów zobrazowań satelitarnych służy odpowiedzi na różne pytania badawcze. Zobrazowania wielospektralne są w stanie naświetlić problem rozmieszczenia przeszłych cieków, a także zbiorników wodnych na terenie Kordofanu Północnego. Z kolei zdjęcia pachromatyczne, dzięki swojej wysokiej rozdzielczości, pozwalają na wstępną weryfikację poszczególnych stanowisk czy pojedynczych obiektów. Zatem wraz z zażegnaniem konfliktu na pograniczu sudańskim, warto zastanowić się nad strategią aplikacji teledetekcji lotniczej. Obecnie jednym z najważniejszych narzędzi służących do wizualizacji i analizy danych przestrzennych, zebranych podczas kości roślin, które nie są widoczne podczas badań powierzchniowych. Również holistyczny obraz danego obszaru badań jest w stanie nakreślić pewne zależności przestrzenne pomiędzy danymi stanowiskami czy obiektami. 51  Dotyczy to również późniejszej interpretacji wykonanych fotografii. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 91 prospekcji terenowej i powietrznej jest GIS (ang. Geographic Information System). Oprogramowanie GIS wizualizuje dane, umożliwiając jednocześnie pracę z wieloma warstwami danych, a także ich edycję52. Ze względu na te cechy programy GIS mogą posłużyć do wykonania skomplikowanych analiz przestrzennych. W kontekście prac prowadzonych dotychczas na terenie Kordofanu Północnego, wizualizację rezultatów swoich badań wykonały Uniwersytet im. Adama Mickiewicza53 oraz Uniwersytet im. Charlesa De Gaulle’a w Lille (III)54, poprzez zespolenie ze sobą danych rastrowych i wektorowych (Ilustracja 2). Dla terenu Kordofanu Północnego nie istnieją wcześniej stworzone bazy danych geograficznych, które umożliwiłyby dokonanie wstępnych analiz przestrzennych bądź statystycznych. Zatem w perspektywie przyszłej intensyfikacji prospekcji nieinwazyjnej na S. Parcak, dz. cyt., s. 106. Polska placówka dokonała połączenia warstwy satelitarnej z zarejestrowanymi stanowiskami i śladami w układzie współrzędnych WGS 84. Dane przestrzenne w formacie.gpx, zebrane za pomocą urządzeń GPS, zostały zaimportowane do środowiska GIS poprzez program QGIS©, a następnie skonwertowane do postaci plików shapefile. Wizualizacja przedstawia zatem nie tylko przestrzenne rozmieszczenie stanowisk, ale także trasy które przebyły poszczególne grupy badawcze rejestrując napotkane obiekty. Co bardzo istotne, pozostawione przez nie ślady jasno określają, które obszary zostały poddane prospekcji a które nie (przedstawione rozmieszczenie przestrzenne stanowisk, nie ukazuje stanu realnego a jedynie rezultaty prospekcji terenowej). Dodatkowo rezultaty prospekcji terenowej zostały zintegrowane z poszczególnymi punktami. Każdy z nich został odpowiednio oznaczony, a także rozbudowany w warstwie tekstowej poprzez dodanie odpowiednich sekcji w tabeli atrybutów. Pozwala ona na dokonywanie selekcji zarejestrowanych stanowisk ze względu na atrybuty (rodzaj stanowiska, obiektu, chronologia etc.). W rezultacie powstała cyfrowa baza danych. 54  Głównymi założeniami misji francuskiej w zakresie wizualizacji danych było stworzenie mapy środowiska naturalnego przy pomocy zobrazowań satelitarnych oraz zespolenie ich z danymi zebranymi podczas badań terenowych terenowych dla rejonu Zankor. J. Evrard, Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: B. Gratien (red.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13. 52 53 �92 Adrian Chlebowski Ilustracja 2. Proces wizualizacji danych w środowisku GIS na przykładzie programu QGIS©2.8.1.-Wien terenie Kordofanu warto mieć na uwadze użyteczność narzędzia, jakim jest GIS i sukcesywną rozbudowę bazy danych. Inną formą wizualizacji danych pozyskanych podczas badań powierzchniowych jest technologia Structure from Motion (SfM). Umożliwia ona konstruowanie trójwymiarowych modeli w oparciu o dwuwymiarowe fotografie, poprzez kalkulację geometrii ich punktów wspólnych55. Zatem na podstawie zdjęć pozyskanych podczas prospekcji terenowej, przy użyciu odpowiedniego oprogramowania, jesteśmy w stanie stworzyć pełnowymiarowe struktury, oddające realne parametry56. Ten mechanizm dotyczy 55  A. Gatzsche, Case study of an open source application for 3D acquisition of archaeological structures at the archaeological site Wad Ben Naga, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V”, 24(2013), s. 127. 56 W perspektywie późniejszego przetwarzania fotografii dokumentacyjnych, już na poziomie ich wykonania warto zwrócić uwagę na istotny czynnik jakim jest mnogość perspektyw obiektu który chcemy poddać modelowaniu 3D. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 93 nie tylko pojedynczych obiektów. Również zdjęcia lotnicze czy te wykonane z pomocą latawca mogą posłużyć do zbudowania modelu 3D badanego obszaru, który po nadaniu georeferencji staje się jeszcze bardziej przydatnym narzędziem badawczym. Zastosowanie powyższej metody może znacznie przyśpieszyć etap prac terenowych i dokumentacji badań. Co więcej, stworzone w ten sposób modele można analizować w warunkach gabinetowych. Dotychczasowe przykłady zastosowania SfM z terenu Sudanu to m.in. świątynie meroickie w Wad Ben Naga57 i Naga czy klasztor chrześcijański w al-Ghazali. Realną perspektywą jest możliwość organizacji badań interdyscyplinarnych, które zakładają ścisłą współpracę pomiędzy badaczami z różnych dziedzin naukowych. Podejście to umożliwia analizę poszczególnych zjawisk na wielu płaszczyznach, co jest szczególnie ważne biorąc pod uwagę jak niewiele wiemy o przeszłości Kordofanu Północnego. Jak dotąd na terenie Sahary Wschodniej przeprowadzono szereg badań paleośrodowiskowych, które angażowały zarówno archeologów, klimatologów czy geologów. Podobnych nie przeprowadzono na terenie Kordofanu. Dotychczas bezpośrednią współpracę podczas badań prowadzonych na tym terenie nawiązali ze sobą archeolodzy oraz etnolodzy. Badania te zwróciły uwagę na istotną rolę miejscowych podań i folkloru jako czynnika pomocnego w „rekonstrukcji” przeszłych dziejów tych obszarów. Bezpośrednio z terenem Kordofanu Północnego wiązany jest mityczny lud Anadź, który zajmuje szczególne miejsce w miejscowej tradycji ustnej58. W ramach projektu badaw A. Gatzsche, dz. cyt., s. 127.  Ruiny kamiennych miast czy rozległe cmentarzyska nie uszły uwadze lokalnych społeczności, które z czasem wcieliły je do swojej tradycji, zmieniając ich pierwotny kontekst kulturowy. Znamienny dla badaczy zachodnich obszarów Sudanu jest fakt, iż większość informacji odnoszących się do przeszłości tych ziem ma swoją proweniencję w lokalnej tradycji ustnej. Warto podkreślić, że przekazywane 57 58 �94 Adrian Chlebowski czego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w rejonie Sodiri wraz z prospekcją archeologiczną przeprowadzono również badania etnologiczne na terenie wiosek Al-Nurein i Suoni Al-Songor, wśród przedstawicieli plemion Bederija i Kawahla59. Otóż miejscowa ludność utożsamia niektóre z pochówków (głównie sporych rozmiarów tumulusy), a także zachowane struktury osadnicze właśnie z ludem Anadź. Nie są to odosobnione przykłady z terenów Kordofanu Północnego. Jedno z wielu miejsc wiązanych z Anadź znajduje się w rejonie Jebel Tageru i Wadi um Tasawir. Jest to dżebel, który w miejscowej tradycji określany jest jako główna siedziba tego ludu, choć na szczycie nie zarejestrowano pozostałości osady bądź innej formy mieszkalnej60. Również początki miasta Zankor wiązano z tym tajemniczym ludem61. Niemniej najliczniejszą grupą obiektów łączonych z Anadź są wspomniane już groby tumulusowe62. Pojawia się zatem podstawowe pytanie: kim byli członkowie tego ludu? Trudno w tym momencie udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Anadź mieli być legendarną rasą olbrzymów, wzrostem znacznie przewyższający normalnego człowieka. Stąd zwykle wiązano z nimi większe pochówki bądź założenia osadnicze. Plemiona arabskie używały nazw Anadź bądź Abu Konaan63, aby określić w ten sposób historie nigdy nie były źródłem wiarygodnych informacji na temat przeszłości danego obszaru. Należy je rozumieć bardziej jako świadomą kreacją, której głównym celem jest swego rodzaju legitymizacja przeszłych dziejów, a także wytłumaczeniem ich wpływu na współczesność. A.J. McGregor, Darfur (Sudan) in the Age of Stone Architecture c. AD 1000 – 1750. Problems in historical reconstruction, Oxford 2001, s. 10. Do takich przykładów należą, m.in. podania wiążące konkretne stanowiska z terenów Darfuru z legendarnymi ludami Tora, Daju oraz Tunjur. 59  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 240–241. 60  D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), z. 7, s. 274. 61  A.E.D. Penn, dz. cyt., s. 6. 62  D. Newbold, The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 229, 235. 63  D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 95 autochtoniczną i pogańską ludność pre-semicką zamieszkującą tereny Dżeziry, Nubii, Kordofanu oraz jeziora Czad64. Pochodzenie ich nazwy również jest niejasne. MacMichael doszukał się w nazwie Abu Konaan związku z biblijną postacią Kanaana, syna Chama65. Według Księgi Liczb, biblijną krainę Kanaan zamieszkiwać mieli synowie Anaka z rodu olbrzymów, co jest niezwykle frapującym stwierdzeniem w kontekście powyższych informacji66. Kordofan wydaje się być obszarem o sporym potencjale badawczym pod kątem etnoarcheologii. Najwcześniej na ten aspekt zwrócił uwagę A. J. Arkell odnosząc się głównie do terenu Darfuru, wskazując także na Kordofan Północny67. Również O.G.S. Crawford podkreślał istotną rolę analizy obecnej kultury materialnej ludności Darfuru w badaniu przeszłości tych ziem68. Badania etnologiczne poznańskiego ośrodka wykazały, że lokalna ludność posiada pewną wiedzę na temat konstrukcji wybranych form grobów. Są to istotne sygnały nie tylko dla etnologów, ale także archeologów. W sytuacji gdy sudańskie służby starożytności nie prowadzą zaawansowanej archiwizacji wyników badań, perspektywą pozyskania danych na ten temat są archiwa zarówno znajdujące się poza granicami Sudanu, jak i coraz powszechniejsze repozytoria internetowe. Warto szczególnie wymienić dwa: Sudan Open Archive oraz Sudan Archive at Durham. Pierwsze z nich to internetowy zbiór publikacji oraz dokumentów związanych z szeroko pojętą wiedzą zarówno na temat Sudanu, jak i Sudanu Południowego. P. Maliński, dz. cyt., s. 217.  H. MacMichael, A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922, s. 112. 66  Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 242; D. Newbold, Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert..., s. 274. 67  A.J. Arkell, An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), z. 1, s. 149; tenże, Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), z. 2, s. 307. 68  O.G.S. Crawford, dz. cyt., s. 226–227. 64 65 �Adrian Chlebowski 96 Archiwum zostało stworzone przez Rift Valley Institiute69. Wśród licznych kategorii dostępne są publikacje traktujące bezpośrednio o przeszłości Sudanu, w tym również ziem położonych na zachód od doliny Nilu70. Archiwum zlokalizowane w Durham University związane jest ściśle z działalnością administracji brytyjskiej w okresie Kondominium. Powstało w roku 1957, gdy Sudan oficjalnie stał się niepodległym krajem. Przechowywane są w nim dokumenty, publikacje, zdjęcia oraz mapy powstałe w czasach obecności Brytyjczyków w Sudanie. Większość zasobów została poddana digitalizacji, niemniej tylko część z nich udostępniona jest nieodpłatnie poprzez oficjalną stronę71. Perspektywy i możliwości zewnętrzne W zupełnej opozycji do sytuacji politycznej prezentuje się współpraca z miejscowymi władzami oraz ludnością. Na możliwość przeprowadzenia przez poznański ośrodek prospekcji terenowej ogromny wpływ miała pomoc ze strony lokalnej społeczności, której członkowie zainteresowani byli nie tylko wynikami badań72. W głównej mierze zależało im na rozwoju ruchu turystycznego, który prócz generowania dochodów mógłby wpłynąć na zbudowanie Jest to organizacja badawcza o charakterze non-profit, która zajmuje się współpracą ze społecznościami i organizacjami z terenu Afryki Wschodniej, wliczając Sudan. 70 Wszystkie teksty są dostępne nieodpłatnie. Istnieje możliwość wglądu online a także pobrania wybranej publikacji w formacie pdf. http://sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?e=01off---v----100125--1-0-SectionLevel-0-0-1-1&a=d&cl=CL1.8, [15.06.2015]. 71 https://www.dur.ac.uk/library/asc/sudan/ [15.06.2015]. 72  Chodzi tu o przede wszystkim o najwyższych przedstawicieli władz wilajetu w osobach gubernatora prowincji Muttasima Mirghaniego Zaki-Eddina oraz minister informacji, kultury i turystyki Sulmę Altahir Alnoor. Ali Elmirghani Ahmed, A. Chlebowski, P. Maliński, dz. cyt., s. 235. 69 �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 97 relacji ze światem Zachodu73. Stąd też archeologom zapewniono wsparcie logistyczne w postaci bazy znajdującej się w stolicy dystryktu, Sodiri, a także środków transportu. W samych badaniach powierzchniowych uczestniczyli również reprezentanci władz dystryktu Sodiri, Aisha Alnour i Mohammed Adam Alzubeir74. Ich obecność pozytywnie wpłynęła na współpracę z przedstawicielami lokalnych plemion. Wszystko to składa się na stwierdzenie, iż ze społecznego punktu widzenia istnieje wyraźne zapotrzebowanie na tego typu badania. Co istotne, władze w El-Obeid są lojalne wobec rządu w Chartumie. Jednakże pomimo chęci ścisłej współpracy nie są one w stanie zapewnić pełnego bezpieczeństwa ekipom prowadzącym badania na terenie Kordofanu Północnego. * * * Kordofan Północny to swoista biała plama na archeologicznej mapie Sudanu. Niewielka ilość informacji dotyczących przeszłości Kordofanu Północnego, podtrzymywanie tradycyjnych trendów badawczych oraz pomijanie tego obszaru we współczesnym dyskursie archeologii Sudanu wynika bezpośrednio z niewielkiej liczby badań archeologicznych. Brak nowych informacji niejako skazuje naukowców na powielanie utartych schematów, nie pozwalając tym samym na zastosowanie odmiennych podejść badawczych. Warto nadmienić, iż organizacja wielosezonowych przedsięwzięć badawczych na terytorium Kordofanu Północnego jest niezwykle skomplikowana. Problemy pojawiają się nie tylko na poziomie logistycznym. Istotna jest dynamicznie zmieniająca się sytuacja polityczna, która niejednokrotnie całkowicie wyklucza przeprowadzenie badań. Obszar ten, słabo rozpoznany pod kątem archeologicznym, stawia przed badaczami zupełnie nowe wyzwania. Prócz potrzeby 73 74  Tamże.  Tamże, s. 234. �98 Adrian Chlebowski wyznaczenia ogólnej chronologii czy określenia przeszłej sytuacji kulturowej dla poszczególnych okresów, niezwykle istotne jest rozwijanie metodyki badań, opierającej się na nieinwazyjnych metodach rozpoznania, w szczególności na teledetekcji satelitarnej, która nie wymaga fizycznej obecności archeologów w terenie. Istotna jest również możliwość kooperacji na gruncie badawczym, pomiędzy specjalistami z różnych dziedzin. Z pewnością zwiększenie liczby misji interdyscyplinarnych pozwoliłoby na poszerzenie informacji dotyczących tego obszaru, a przy tym wpłynęło na uzupełnienie wiedzy archeologicznej o dane wykraczające poza zakres tejże nauki, np. z zakresu geologii czy etnologii. Zabieg ten pozwoliłby na ujęcie przeszłych dziejów tej krainy w szerszym spektrum. Jako autor powyższego artykułu żywię głęboką nadzieję, iż intensyfikacja badań archeologicznych na obszarze Kordofanu w niedalekiej przyszłości pomoże lepiej zrozumieć złożoną rolę Kordofanu Północnego w kontekście przeszłości doliny Nilu, jak i całej strefy Sahelu. Bibliografia Abdelrahim Mohamed Khabir Hassan, Howeida Ahmed Adam, Pottery from Sites Surveyed in Sodari District, Kordofan Province. An Interim Report 2008–2009, „Sudan & Nubia”, 15(2011), s. 18–22. Ali Elmirghani Ahmed, Chlebowski A., Maliński P., Polskie badania nad ludami i kulturami Kordofanu – historia, najnowsze wyniki i przyszłe perspektywy, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Bilad as Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 69–86. Arkell A.J., Darfur Antiquities: II. Tōra palaces in Turra at the north end of Jebel Marra, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1, s. 91–105. Arkell A.J., An extinct Darfur hoe, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), vol. 1, s. 146–150. Arkell A.J., Beads made in Darfur and Wadai, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 305–310. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 99 Arkell A.J., An old Nubian inscription from Kordofan, „American Journal of Archaeology”, 55(1951), vol. 4, s. 353–354. Bahn P., Renfrew C., Archaeology: Theories, Methods and Practice, London 2002. Bogacki M., Dmuchawce, latawce, wiatr... Balon i latawiec w archeologii, „Archeologia Żywa” t. 2 (2009), s. 44–49. Bradley R., Nomads in the Archaeological Records. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan, „Meroitica”, 13(1992), s. 1–237. Crawford O.G.S., Archaeology in the field, London 1953. Crow P., Crutchley S., The Light Fantastic: Using airborne lidar in archaeological survey, Swindon 2010. Drzewiecki M., Rączkowski W., Following O.G.S. Crawford: satellite images and field archaeology in Sudan, w: Lasaponara R., Masini N. (eds.), Proceedings of the 1st International EARSeL Workshop CNR, Rome, September 30 – October 4, 2008. Advances on remote Sensing for Archaeology and Cultural Heritage Management, Rome 2010, s. 3–6. Edmonds J.M., An arrowhead from Zankor, „Sudan Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 1, s. 193. Edmonds J.M., Some stonne-walled enclosures in Dar Hawawir, „Sudan Notes and Records” t. 23 (1940) vol. 2, s. 295–303. Eger J., Ein mittelalterliches Kloster am Gebel al-Ain?, „Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e. V” t. 22 (2011), s. 115–120. Evrard J., Système d’Information Gèographique et milieu naturels, w: Gratien B. (ed.), Abu Sofyan et Zankor. Prospections dans le Kordofan occidental Soudan, Villeneuve d’Ascq 2013, s. 13–25. Farouk El-Baz, Robinson C.A., Turki S.M. Al-Saud, Radar Images andGeoarchaeology of the Eastern Sahara, w: Farouk El-Baz, Wiseman J. (eds.), Remote Sensing in Archaeology, New York 2007, s. 47–70. Giardino M., Haley B.S., Airborne Remote Sensing and Geospatial Analysis, w: Johnson J.K. (ed.), Remote Sensing in Archaeology: An Explicitly North American Perspective, Tuscaloosa 2006, s. 47–77. �100 Adrian Chlebowski Grant J.A., Itinerary from Debbé to El Obeyad, on the Upper Nile, with Details of Places of Most Importance, after the Survey of Staff-Colonel R. E. Colston, „Proceedings of the Royal Geographical Society of London” t. 20 (1875–1876) vol. 4, s. 357–362. Gratien B., Prospection dans le Kordofan occidental, autour de Zankor et d’Abou Sofyan (2002–2005), w: Godlewski W., Łajtar A. (eds.), Between the cataracts. Proceedings on the 11th Conference of Nubian Studies. Warsaw University, 27 August – 2 September 2006, Part two: Session papers. PAM Supplement Series 2, Warsaw 2010, s. 237–245. Holroyd A.T., Notes on a Journey to Kordofán, in 1836–7, „Journal of the Royal Geographical Society of London”, 9(1839), s. 163–191. Hsiao A., Rendón R., Resolving the Abyei Crisis. Preventing Violence and Promoting Peace, www.enoughproject.org/files/Abyei_Report.pdf [dostęp z: 2015–6–15]. Lasaponara R., Masini N., Satellite remote sensing in archaeology: past, present and future perspectives, „Journal of Archaeological Science”, 38(2011), vol. 9, s. 1995–2002. Lea C.A.E., On Trek in Kordofan. The Diaries of a British District Officer in the Sudan 1931–1933, New York 1994. Lloyd W., Notes on Kordofan Province, „The Geographical Journal”, 35(1910), vol. 3, s. 249–267. Ławecka D., Wstęp do archeologii, Warszawa 2003. MacMichael H., Rock Pictures in North Kordofan, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland”, 39(1909), s. 562–568. MacMichael H., A History of the Arabs In the Sudan, vol. 1, Cambridge 1922. Maliński P., Między wykopaliskami rabunkowymi a archeologicznym. Społeczno-kulturowa funkcja materialnych śladów przeszłości w Dolinie Nilu (na przykładzie plemienia Manasir z północnego Sudanu),[kps, praca doktorska] Poznań 2012. Mason M., Sandford K.S., Shaw W.B.K., An Expedition in the Southern Libyan Desert, „The Geographical Journal”, 87(1936), vol. 3, s. 193–217. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 101 Maydon H.C., North Kordofan to South Dongola, „The Geographical Journal”, 61(1923), vol. 1, s. 34–41. Newbold D., A Dessert Odyssey of a Thousand Miles, „Sudan Notes and Records”, 7(1924), vol. 1, s. 43–92. Newbold D., Rock-pictures and Archaeology in the Libyan Desert, „Antiquity”, 2(1928), vol. 7, s. 261–291. Newbold D., The history and archaeology of the Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 26(1945), vol. 2, s. 229–239. Newbold D., Shaw W.B.K., An Exploration in the South Libyan Desert, „Sudan Notes and Records”, 11(1927), s. 103–194. Pallme I., Travels in Kordofan, London 1844. Parcak S., Satellite Remote Sensing for Archaeology, New York 2009. Penn A.E.D., The Ruins of Zankor, „Sudan Notes and Records”, 14(1931), vol. 2, s. 179–184. Seligman C.G., A prehistoric site in Northern Kordofan, „Annals of Archaeology and Anthropology”, 7(1914–1916), s. 107–114. Shaw W.B.K., The Ruins at Abu Sufyan, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), vol. 2, s. 324–326. North Kordofan in the perspective of archaeological studies. Evaluation of research potential Summary In spite of almost two centuries of archaeological research in North Kordofan and their interesting results, knowledge of the past of this area is in the realm of conjecture and vague analogies with the adjacent areas. It is hard not to be under the impression that Kordofan is now located beyond the main course of Sudan archeology, aimed mainly at research in the Nile Valley and the Western Sudan (areas of the Red Sea coastline and Butana). In light of these facts, the main aim of this article, by analyzing the factors shaping the overall picture of archeology Kordofan (the previous research, perspectives and limitations of the research), is to �102 Adrian Chlebowski answer the following question: what factors directly cause marginalization and difficulties in archaeological exploration of North Kordofan? Main part of the article is an analysis of limitations and perspectives. Among these two main groups, I have made the distinction between internal and external factors. The first subgroup concerns directly archeology and its discourse. In turn, the second group of factors refers to the phenomena /conditions outside the discipline: Internal limitations: – Marginalization of research issues; small number of publications directly treating about archeology of North Kordofan. – The dominance of cultural and historical approach; lack of other attitudes that determine new research questions. – Lack of integrated archives enabling to have an access to complete database of archaeological research in this area. External limitations: – Extremely dry climate. – Limited access to drinking water. – Poor infrastructure in the wilajet. – The political situation; conflict on the border between Sudan and the South Sudan. – The state of preservations of the individual sites / individual objects; anthropological and climate factors. – Lack of appropriate licenses enabling to conduct aerial remote sensing. – Lack of modern maps of the studied areas; access only to the archives, dating from the Anglo-Egyptian condominium, which are in the wrong scales. Internal possibilities: – The enormous potential of non-invasive methods (primarily remote sensing) in the process of acquiring new data; the possibility of preliminary verification of the research potential (especially in the areas that are difficult to access). – The use of satellite images as the maps replacement. – Application of the Structure from Motion method in the documentation and reconstruction of objects/structures facilities; a significant acceleration of fieldwork and documentation. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 103 – Interdisciplinary approach and cooperation with researchers representing different fields; the ability to analyze phenomena in many aspects (e.g.: ethnoarchaeological or paleoenvironmental studies). – Access to online repositories or archives. External possibilities: – Cooperation with local authorities. – Possibility of using research to promote the region, the start of tourist traffic, consolidating contacts with so-called “Western world”. Due to various constraints of internal and external factors, archaeologists do not undertake new research projects. Lack of new research and materials is the reason of inability to apply new approaches; the scientific stagnation create a vicious circle (unlike the Nile Valley – here the multitude of research is possible to maintain continuity in the scientific deliberations on issues related to the past of these lands). Based on the results of the investigations conducted so far, it can be said that the history of North Kordofan is “rich” and “diverse”. Moreover, in the context of the raised issues, this area is research’s tabula rasa, setting new challenges for scientists, both methodological and methodical. ��Karol Piasecki Łukasz Maurycy Stanaszek Robert Mahler Badania antropologiczne w rejonie IV katarakty Działalność ośrodka warszawskiego – wyniki wstępne Zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach w polskiej i zagranicznej nauce doprowadziły do swoistej dezintegracji środowisk naukowych, wynikającej głównie ze źle rozumianej rywalizacji i sposobu finansowania nauki. Wiążą się z tym nie tylko rozproszenie działań i publikacji, ale przede wszystkim utrudnienia w dostępie do wstępnych rezultatów, niepublikowanych raportów, etc. Stojąc na stanowisku, iż wyniki badań naukowych powinny być ogólnie dostępne, autorzy postanowili przedstawić podstawowe dane uzyskane przez nich podczas prac na terenie Sudanu w latach 2003–2014, dokonując jednocześnie przeglądu dotychczasowych publikacji antropologów ośrodka warszawskiego dotyczących obszaru Sudanu i Nubii. Zarówno prezentowane wyniki, jak i powyższy przegląd, z wielu przyczyn nie są kompletne, za co wszystkich, którzy mogli by się poczuć pominięci serdecznie przepraszamy, prócz wyrozumiałości prosząc o nadsyłanie uzupełnień i sprostoKarol Piasecki – Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet Szczeciński Łukasz Maurycy Stanaszek – Pracownia Antropologiczna, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie Robert Mahler – Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej, Uniwersytet Warszawski �106 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler wań. Nasza inicjatywa stanowi pierwszy krok w kierunku wymiany informacji i realizacji wspólnych przedsięwzięć. Już od początku lat międzywojennych polskim badaniom archeologicznym na Bliskim Wschodzie towarzyszą antropolodzy. Jednym z pierwszych jest Stanisław Żejmo-Żejmis uczestniczący w pracach polsko-francuskiej ekspedycji w Edfu1. Zaraz po II wojnie światowej prowadzi w Egipcie szeroko zakrojone działania zainicjowana przez Andrzeja Wiercińskiego Polsko-Arabska ekspedycja antropologiczna2, kierowana przez Tadeusza Dzierżykraya-Rogalskiego, której działania poszerzono następnie o Sudan. Naukowe wyniki tej ekspedycji były szeroko publikowane, zarówno jako szczegółowe raporty3, jak też w oddzielnych publikacjach poszczególnych autorów4. Prace w Su1 S. Żejmo-Żejmis, Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. III: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384. Edfu oczywiście leży na terenie Egiptu, ale już na terenie przylegającym do Dolnej Nubii. Nubijskie wpływy ludnościowe i kulturowe w starożytnym Egipcie, tak jak i egipskie w Nubii, były i są wyraźne. 2  T. Dzierżykray-Rogalski, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981. 3 Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa – Poznań – Cairo, Part I–IV, 1964. 4  I. Michalski, Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni” 1(1958) 4,, s.192–203; tenże, Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II, Warszawa 1964, s. 209–238; A. Wierciński, The problems of the racial structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava, 1958, s. 298–301; tenże, Introductory remarks concerning the anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958), s. 73–84; tenże, O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191; tenże, Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190; tenże, Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25; tenże, Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318; tenże, The racial analysis of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore, Torino, 1961, s.431–440; tenże, Report on Human Crania �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 107 danie kontynuowane były następnie przez Dzierżykraja-Rogalskiego i Elżbietę Promińską w Starej Dongoli5. Ponadto w roku 1985 na terenie Północnego Kordofanu analizę porównawczą dwóch plemion Nuba: Moro i Djuru prowadził Karol Piasecki6. Rozpoczęcie prac ratowniczych w rejonie IV katarakty przez polskich archeologów spowodowało konieczność włączenia się do badań także antropologów. Uczestniczyli w nich, w różnych sezonach Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48; tenże, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80; tenże, Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48; tenże, The analysis of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48; tenże, Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970, s. 197–204; tenże, Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107; tenże, Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291; tenże, The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973, s. 143–165; tenże, The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21. 5  T. Dzierżykray-Rogalski, Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1977), s. 406–407; tenże, On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407; tenże, More on the Kadero Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635; tenże, Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź 1981; tenże: Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, 1984, s. 333–336; T. Dzierżykray-Rogalski i E. Promińska, Etude preliminaire des ossements humains de Kadero, „Etudes et Travaux”, 9(1976), s. 231–237; E. Promińska, Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17. 6 K. Piasecki, Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: J. Łapott (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin, 2004, s. 141–145. �108 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler wykopaliskowych, na różnych stanowiskach i w ramach różnych ekspedycji i grantów badawczych antropolodzy z Zakładu Antropologii Historycznej Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego: Karol Piasecki7, Łukasz Maurycy Stanaszek8 i Robert Mahler9. W latach 2003–20014 przeprowadzili oni badania materiału kostnego pochodzącego z ponad 50 stanowisk w rejonie Doliny Środkowego należących do różnych kultur archeologicznych Nilu począwszy od neolitu po średniowiecze. Przeanalizowano w sumie ponad tysiąc szkieletów. Ponieważ nawet pobieżne omówienie uzyskanych wyników przekraczało by znacznie możliwości niniejszej publikacji ograniczymy się jedynie do kilku uwag wstępnych i prezentacji wyników analiz kraniometrycznych w postaci średnich wartości wskaźników i modułów czaszkowych (Tabela 1), które pozwalają zorientować się w zakresie przebadanego materiału. Obejmują one 39 serii kranialnych i dotyczą łącznie 242 czaszek. Podkreślić należy, że są to w znakomitej większości wyniki badań ratowniczych, które nie były zamierzone i zaplanowane jako wyspecjalizowane prace paleoantropologiczne (czy paleodemograficzne). Oznacza to, że mamy do czynienia z próbą o ograniczonej reprezentatywności, niejako „wymuszoną” przez czynniki zewnętrzne. Rozproszenie i rozdrobnienie materiału pomiędzy tak dużą liczbą stanowisk, jest z jednej strony ograniczeniem utrudniającym pogłębioną analizę otrzymanych wyników, z drugiej zaś daje poszerzony terytorialnie i czasowo obraz zmienności struktury antropologicznej ludności 7  Obecnie pracujący w Uniwersytecie Szczecińskim. Inicjatorem zaproszenia Karola Piaseckiego do współpracy na stanowiskach sudańskich był dr hab. Bogdan Żurawski, któremu, jak i wszystkim pozostałym kierownikom projektów i wykopalisk, autorzy pragną w tym miejscu gorąco podziękować. 8  Obecnie będący kierownikiem Pracowni Antropologicznej w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie. 9  Obecnie pracujący w Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 109 Doliny Środkowego Nilu. Dlatego też materiał ten, pomimo wspomnianych braków, mógł posłużyć do nakreślenia hipotetycznego modelu struktury antropologicznej dawnej Nubii i jej przemian10. Prócz standardowych pomiarów antropometrycznych przeprowadzono pomiary kranioskopowe przy użyciu skal kranioskopowych Michalskiego-Wiercińskiego-Piaseckiego11. Pomiary kranioskopowe pozwalają na rozszerzenie analizy kraniometrycznej o cechy ważne w sensie typologicznym, a tym samym na zastąpienie niedostępnych w materiale kostnym cech somatycznych stosowanych w diagnozie typologicznej osobników żywych. Część materiałów została opublikowana12, większość jednakże oczekuje na publikację w ramach kolejnych opracowań poszczególnych stanowisk archeologicznych13, które mogą się opóźniać z różnych przyczyn. Dlatego też tak ważne jest jak najszybsze włączenie ich do obiegu naukowego. K. Piasecki, Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: M. Ząbek (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44; tenże, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, w: Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series, 2.2/1–2, s. 625–632; tenże, Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa, 2012, s. 83–94. 11  Tenże, Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo” 7 (1992). 12  Tenże, Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: B. Żurawski, Survey and Excavations between Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa, 2003, s. 483–489; tenże, Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451; Ł.M. Stanaszek, Preliminary report on human skeletal remains from the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460. 13 K. Piasecki, I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2 below the Upper Church at Banganarti, [w:] Bogdan Żurawski, Kings and Pilgrims [w druku]. 10 �110 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Dotychczasowa analiza przebadanych materiałów pozwala na sformułowanie następujących wniosków: 1. Dawna ludność Nubii była dosyć wyraźnie zróżnicowana antropologicznie (podobnie jak i dzisiaj). 2. Stopień wymieszania cech odmiany białej i czarnej, był znaczny. 3. Zmiany struktury antropologicznej ludności doliny Środkowego Nilu, analogiczne do wykazanych dla okresu chrystianizacji Nubii14 zachodziły prawdopodobnie dosyć często, a ich prześledzenie wymagało by dalszych analiz znacznie liczniejszego materiału kostnego. Wydaje się, że dla pełniejszego zrozumienia przemian ludnościowych Nubii niezbędne są nie tylko analizy dalszych serii kraniologicznych, w tym także z terenów ościennych, ale także w miarę szybka publikacja dotychczasowych pozyskanych danych antropologicznych. Bibliografia Dzierżykray-Rogalski T., Neolithic Skeletons from Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1977), s. 406–407. Dzierżykray-Rogalski T., On the Black Variety at Kadero Sudan, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 406–407. Dzierżykray-Rogalski T., More on the Kadero Neolithic Human Remains, „Current Anthropology”, 19(1978), s. 634–635. Dzierżykray-Rogalski T., Polska antropologia w Afryce, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1981. Dzierżykray-Rogalski T., Remarks on the Position of Human Remains in the Neolithic Graves at Kadero (Central Sudan), w: K. Krzyżaniak i M. Kobusiewicz (red.), Origin and Early Developlent of Food-Producing Culture in North-Eastern Africa, Poznań 1984, s. 333–336. Dzierżykray-Rogalski T., Promińska E., Etude preliminaire des ossements humains de Kadero, „Etudes et Travaux” 9 (1976), s. 231–237. 14 K. Piasecki, Christianization, dz. cyt. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 111 Martin R., Saller K., Lehrbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgart, 1957. Michalski I., Typy antropologiczne Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 192–203 Michalski I., Remarks about the Anthropological Structure of Egypt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, part II, Warszawa 1964, s. 209–238. Piasecki K., El arcimorfismo de los craneos precolombinos del Ecuador, w: Botella M. C., Jimenez S.ARuiz., L., du Souich Ph. (red.), Nuevas Perspectivas en Antropologia, Granada 1991, s. 741–747. Piasecki K., Las nuevas escalas craneoscópicas. Observaciones preliminares, „Documentos de Trabajo”, 7(1992). Piasecki K., Anthropological analysis of the human remains from the Southern Dongola Reach, w: Żurawski B., Survey and Excavations between Old Dongola and Ez-Zuma, Warszawa 2003, s. 483–489. Piasecki K., Wstępne dane na temat struktury antropologicznej Nuba, w: Łapott J. (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i kultur, Szczecin 2004, s.141–145 Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, w: Ząbek, M. (red.), Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa, 2005, s. 33–44. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structures, Between the Cataracts, Part two, fsc. 2, Session Papers, „Polish Archeology in the Mediterranean” (2010) Suplements Series 2.2/1–2, s. 625–632. Piasecki K., Anthropological Research in the Fourth Cataract Region, 2006, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 445–451. Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: Cisło W., Różański J., Ząbek M. (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94. Piasecki K., I. Anthropological analysis of human remains from Tomb 1 & 2 below the Upper Church at Banganarti, w: B. Żurawski, Kings and Pilgrims [w druku]. �112 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler Promińska E., Prehistoric Population of the Khartoum Region, „Hemisperes”, 3(1987), s. 5–17. Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Part I–IV, Warszawa – Poznań – Cairo 1964. Stanaszek Ł.M., Preliminary report on human skeletal remains from the archeological sites in El-Sadda, „Polish Archeology in the Mediterranean”, (2010), s. 454–460. Wierciński A., The problems of the racial structure of most ancient Egypt, w: Sbornik sjezdoveho metarialu I Sjesda Ceskosl. Antropol., Opava, 1958, s. 298–301. Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of ancient Egypt, „Bulletin de la societe de geographie de l’Egypte”, 31(1958), s. 73–84. Wierciński A., O antropologii starożytnego Egiptu, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 1(1958), 4, s. 184–191. Wierciński A., Badania antropologiczne starożytnych czaszek z oazy Siwah, „Człowiek w czasie i przestrzeni”, 2(1959), 5, s. 185–190. Wierciński A., Polscy antropolodzy w Egipcie, „Polska”, 3(1960), s. 24–25. Wierciński A., Racial analysis of ancient crania from the Siwah Oasis, „Acta Facultatis Rerum Naturalium Universitatis Comenianae”, 5(1961), 3–6, s. 315–318. Wierciński A., The racial analysis of predynastic population in Egypt, w: Atti de I° Congresso di Scienze Antropolog., Etnologie di Folklore, Torino 1961, s. 431–440. Wierciński A., Report on Human Crania Recovered at Maadi Cementery, „Anthropologie”, 1(1962), s. 38–48. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce predynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56(1963), s. 80. Wierciński A., Report on human crania discovered at Wadi Digla cementery, „Anthropologie”, 2(1963), s. 41–48. Wierciński A., The analysis of racial structure of Early Dynastic populations in Egypt, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 71(1965), s. 3–48. �Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 113 Wierciński A., A new method of establishing the affinities between great racial varietes on the basic of cranioscopic traits, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 76(1968), s. 157–196. Wierciński A., Ecosencivity and heritability of some anthropometric traits within various Egyptian regional population, w: Publication of Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition, t. 4, Warsaw – Cairo, 1970, s. 197–204. Wierciński A., Some inter- and intrapopulation comparision in anthropometriy of the inhabitants of the Western Desert, Siwah Oasis, Ek-Fayoum and Beheira, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 78(1970), s. 99–107. Wierciński A., Time-spatial regilarities in the distribution of anthropological structure in Egypt, „Światowit”, 31(1970), s. 281–291. Wierciński A., The problem of anthroscopic variations of ancient Egyptians, w: Population Biology of Ancient Egyptians, London – New York, 1973, s. 143–165. Wierciński A., The comparative analisys of racial structure of Pre- and Early Dynastic population in Egypt, „Fundamenta”, 3(1978), s. 1–21. Żejmo-Żejmis S., Étude craniologique. Cranes provenant de Tell Edfou, w: Fouilles Franco-polonaises Repports, t. 3: Tell Edfou 1939, Le Caire, 1939, s. 373–384 Anthropological research in the Fourth Cataract region. Studies by the Warsaw center and preliminary results Summary A brief review of anthropological studies conducted in Sudan by scientists from Warsaw-based research institutions reveals the extent of the work completed to date. A presentation of mean indices and modules of craniological series examined in 2003–2014 shows the potential of this data set. It is essential that the results of diverse other anthropological projects in Sudan be made available for general studies in the field. �m (2) m (1) 3 Banga-narti, KM 4 Banga-narti cr 65,3 (1) 77,3 (1) 69,5 (2) 68,7 (1) 71,0 (1) 71,2 (2) 70,0 (3) (8:1) 69,7 (1) 68,4 (1) 71,6 (1) 72,3 (2) 73,2 (1) 73,9 (1) 67,4 (2) 72,9 (3) 104,8 (1) 92,6 (1) 103,9 (2) 106,5 (1) 104,0 (1) 94,9 (2) 104,6 (3) (17:1) (17:8) 70,8 101,6 (1) (1) wskaźniki i moduły 73,4 (1) 66,2 (1) 70,2 (2) 74,0 (1) 90,0 (1) 73,1 (2) 74,0 (3) 85,1 (2) 89,8 (1) — 118,3 (1) 95,0 (1) 86,5 (1) 52,4 (2) 55,9 (1) — 60,8 (1) 56,0 (1) 52,7 (1) 70,9 (2) 71,7 (1) — 68,9 (1) — — 51,0 (1) 58,7 (1) 59,3 (2) 60,4 (1) 50,0 (1) 56,6 (1) 56,7 (2) 80,0 (1) 85,0 (1) 81,6 (2) 80,0 (1) 94,6 (1) — 86,1 (2) 157,3 (1) 156,0 (1) 159,0 (2) 151,0 (1) 150,5 (1) 161,5 (2) 158,0 (3) (9:8) (47:45) (48:45) (48:46) (54:55) (52:51) m1 71,8 85,1 53,7 70,7 54,7 78,9 151,0 (1) (1) (1) (1) (1) (1) (1) 148,0 (1) 146,0 (1) 151,2 (2) 144,3 (1) 143,7 (1) 149,9 (2) 152,2 (3) m2 142,7 (1) * Oznaczenia wskaźników za Martinem (Martin, Saller 1957): (8:1) – wskaźnik szerokościowo-długościowy, (17:1) – wskaźnik wysokościowo-długościowy, (17:8) – wskaźnik wysokościowo-szerokościowy, (9:8) – wskaźnik czołowo-ciemieniowy, (47:45) – wskaźnik morfologiczny twarzy, (48:45) – wskaźnik górnolicowy (Kollmanna), (48:46) – wskaźnik górnoszczękowy (Virchoffa), (54:55) – wskaźnik nosowy, (52:51) – wskaźnik oczodołowy. Oznaczenia modułów mózgoczaszki wg Piaseckiego (Piasecki 1999): m1 – moduł obrysu wertykalnego [1/2((g-op)+(eu-eu))], m2 – moduł wielkościowy [1/3 ((g-op)+(eu-eu)+(b-ba))]. Serie uszeregowane alfabetycznie pomierzyli odpowiednio: Robert Mahler – 10b, 34, Marta i Piotr Osypińscy – 26a, Karol Piasecki – 1, 3, 4, 5b, 6, 7, 8, 9, 10a, 12b, 13n, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 26b, 27a, 28, 29, 30, 31, 33, Łukasz Maurycy Stanaszek – 2, 5a, 11, 12a, 13a, 16, 22, 23, 24, 27b, 32. 5b BTŻ 13 m (1) f (1) m (2) f (1) m (3) 2 Ashot 5a BTŻ13 N m (1) Nr seria: 1 AB Tabela 1. Kraniometria. Średnie wartości wskaźników i modułów czaszek sudańskich przebadanych przez autorów* 114 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �m (21) m (2) m (7) f (8) m (12) f (3) 11 El Ar 1 (Gonga) 12a El Ar1 12b El Ar 1 m (8) f (8) 9 Dar El Arab 10b Dongola m (3) f (2) 8 Bukibul m (4) f (2) m (1) 7 BTŻ 1664 10a Dongola f (3) 6 BTŻ 1608 71,4 (12) 67,2 (3) 71,2 (7) 71,8 (8) 72,7 (2) 72,0 (20) 69,6 (4) 74,6 (1) 70,0 (8) 69,8 (8) 69,2 (3) 71.9 (2) 65,8 (1) 68,4 (3) 79,9 (12) 73,2 (3) 73,4 (7) 70,4 (8) 77,5 (2) 72,4 (20) 72,0 (4) 69,1 (1) 73,1 (8) 72,9 (8) 74,2 (3) 73,2 (2) 70,8 (1) 70,4 (3) 103,9 (12) 110,0 (3) 104,0 (7) 99,1 (8) 103,0 (2) 100,8 (20) 105,4 (4) 99,9 (2) 105,1 (8) 104,5 (8) 107,5 (3) 101,6 (2) 93,0 (1) 102,9 (3) 70,6 (12) 76,1 (3) 70,6 (7) 69,8 (8) 67,9 (2) 71,1 (21) 72,3 (4) 65,9 (1) 73,8 (8) 73,4 (8) 72,0 (3) 70,2 (2) 69,9 (1) 70,5 (3) 96,3 (10) 92,0 (2) 89,4 (7) 82.6 (7) 92,9 (2) 96,4 (20) 89,0 (4) 89,2 (1) 89,4 (8) 94,8 (8) 89,0 (3) 78,4 (1) 88,6 (1) 90,1 (3) 56,4 (12) (54,7 (2) 53,7 (7) 50,7 (7) 55,2 (2) 55,2 (20) 55,2 (4) 53,3 (1) 53,6 (8) 57,2 (8) 54,6 (3) 47,8 (1) 54,3 (1) 53,9 (3) 74,1 (12) 71,0 (2) — — — 75,7 (20) 39,5 (4) 68,8 (1) 69,1 (8) 74,0 (8) 75,2 (3) 65,6 (1) 71,7 (1) 70,3 (3) 52,3 (12) 59,4 (2) 50,1 (7) 57,4 (6) 46,5 (2) 48,4 (20) 48,1 (4) 59,4 (1) 52,1 (8) 49,6 (8) 51,0 (3) 57,1 (1) 53,4 (1) 55,9 (3) 82,2 (12) 87,8 (2) 82,2 (7) 82,9 (7) 81,8 (2) 81,1 (19) 82,8 (4) 85,1 (1) 83,6 (8) 88,9 (8) 76,3 (3) 92,0 (1) 91,3 (1) 92,0 (3) 158,5 (12) 154,8 (3) 156,9 (7) 156,8 (8) 157,0 (2) 159,4 (20) 156,5 (4) 158,0 (1) 155,1 (8) 150,8 (8) 159,8 (3) 153,5 (1) 167,5 (1) 157,3 (3) 151,0 (12) 148,5 (3) 149,7 (7) 147,8 (8) 149,8 (2) 150.6 (20) 150,4 (4) 147,0 (1) 147,9 (8) 143,6 (8) 153,3 (3) 145,3 (1) 159,3 (1) 148,7 (3) Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 115 �m (5) f (8) m (7) f (1) f (4) m (3) f (2) f (4) m (11) f (10) f (1) m (2) m (5) f (5) 13a El Ar 2 13b EL Ar 2 14 El Ar 3 15 El Ar 4 16 El Ar 13 A 17 Es Sadda 1 18 Gama-mija 52 19 Gama-mija 55 20 Hammur Abbasija 74,8 (5) 72,6 (5) 71,4 (2) 71,1 (1) 71,2 (11) 72,2 (10) 69,0 (4) 73,5 (3) 68,2 (2) 66,8 (4) 67,6 (7) 65,3 (1) 70,0 (5) 71,9 (8) 74,9 (4) 72,3 (5) 74,1 (2) 87,0 (1) 70,5 (11) 72,8 (10) 70,4 (4) 72,6 (3) 72,5 (2) 72,8 (4) 72,4 (7) 79,8 (1) 72,2 (5) 71,8 (8) 106,4 (4) 99,6 (5) 104,1 (2) 105,5 (1) 99,2 (11) 101,3 (10) 102,3 (4) 98, (3) 106,4 (2) 109,4 (4) 107,3 (7) 122,2 (1) 103,3 (5) 100,2 (8) 72,3 (4) 71,5 (5) 73,3 (2) 72,1 (1) 71,8 (11) 70,8 (9) 74,8 (4) 69,9 (3) 72,5 (2) 74,6 (4) 75,3 (7) 70,6 (1) 71,8 (5) 71,3 (8) 86,1 (4) 90,6 (4) 86,1 (2) — 86,8 (10) 90,4 (10) 86,5 (4) 84,1 (3) 103,3 (2) 96,4 (4) 93,4 (7) 93,4 (1) 86,9 (5) 71,3 (8) 52,9 (4) 55,1 (4) 52,0 (2) 51,6 (1) 52,0 (10) 53,4 (10) 51,5 (4) 49,9 (3) 58,6 (2) 57,6 (4) 57,0 (7) 59,8 (1) 52,1 (5) 90,0 (8) 74,2 (4) 75,8 (3) 70,6 (2) 64,0 (1) 70,6 (10) 69,7 (10) — 66,9 (3) 72,8 (2) 73,6 (4) 71,1 (7) 84,9 (1) — — 76,0 (4) 86,9 (4) 55,4 (2) 55,3 (1) 55,1 (10) 55,6 (10) 57,4 (4) 52,0 (3) 52,7 (2) 52,5 (4) 52,1 (7) 53,3 (1) 55,0 (5) 51,8 (8) 56,6 (4) 47,8 (4) 81,5 (2) 92,2 (1) 83,8 (10) 87,9 (10) 87,6 (4) 79,8 (3) 85,9 (2) 82,3 (4) 84,2 (7) 92,1 (1) 79,8 (5) 87,1 (8) 155,8 (5) 158,5 (5) 155,0 (2) 150,3 (1) 160,9 (11) 155,1 (10) 152,7 (4) 157,5 (3) 155,0 (2) 150,6 (4) 157,2 (7) 159,5 (1) 159,0 (5) 156,5 (8) 151,6 (4) 151,1 (5) 148,0 (2) 147,7 (1) 151,5 (11) 146,7 (10) 144,3 (4) 148,7 (3) 147,9 (2) 144,3 (4) 150,7 (7) 157,7 (1) 151,0 (5) 147,9 (8) 116 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �m (13) f (3) f (4) f (1) f (1) m (1) f (2) m+f (9) m (2) f (5) f (3) m (2) f (4) 21 Hagiar el Beida 22 KK 1 23 MUSA 24 MW 1 25 Saffi 46 26a Saffi 56 26b Saffi 56 27a SH 5 27b SH 5 66,5 (2) 70,6 (4) 68,7 (3) 67,3 (2) 71,6 (5) 70,3 (2) 72,1 (5) 72,2 (3) 69,9 (2) 69,7 (5) 71,7 (8) 72,2 (1) 74,4 (2) 68,6 (1) 73,8 (2) 72,5 (8) 74,3 (1) 66,3 (1) 73,6 (3) 72,3 (13) 71,2 (3) 73,7 (1) 74,0 (1) 69,6 (4) 70,0 (13) 70,1 (3) 105,8 (2) 103,3 (5) 105,2 (3) 109,3 (2) 97,4 (5) 94,2 (8) 105,3 (1) 100,9 (2) 100,8 (1) 89,6 (1) 103,7 (3) 103,2 (13) 105,1 (3) 71,0 (2) 71,1 (4) 75,4 (3) 75,9 (2) 74,1 (5) 76,2 (8) 74,4 (1) 69,8 (2) 69,9 (1) 71,6 (1) 77,6 (3) 72,8 (13) 78,3 (3) 86,9 (1) 88,5 (4) 99,6 (3) 92,3 (2) 87,4 (3) 75,7 (4) 91,7 (1) 88,5 (2) 83,1 (1) 89,8 (1) 93,7 (1) 90,6 (13) 86,7 (2) 59,2 (1) 54,4 (4) 59, (3) 55,1 (2) 53,5 (4) 60,9 (7) 55,3 (1) 54,3 (2) 50,8 (1) 55,1 (1) 57,5 (1) 54,4 (13) 51,0 (3) — — 74,3 (3) 69,0 (2) 73,4 (3) — 76,8 (1) 84,1 (1) — — — 72,6 (13) (66,8 (3) 51,1 (1) 54,0 (5) 52,0 (3) 56,0 (2 51,7 (4)) 57,8 (8) 48,1 (1) 59,1 (2) 51,1 (1) 56,8 (1) 57,2 (2) 54,2 (13) 53,5 (3) 76,5 (2) 81,5 (5) 82,9 (3) 73,1 (2) 81,2 (4) — 87,5 (1) 88,6 (2) 76,5 (1) 87,0 (1) 78,5 (2) 81,3 (13) 85,8 (3) 155,5 (2) 153,1 (4) 158,7 (3) 154,8 (2) 155,8 (5) 168,4 (8) 163,5 (1) 153,8 (2) 155,5 (1) 157,5 (1) 152,1 (4) 158,7 (13) 151,0 (3) 147,7 (2) 145,3 (4) 151,0 (3) 148,5 (2) 146,1 (5) 157,7 (8) 156,7 (1) 146,4 (2) 147,7 (1) 145,0 (1) 144,8 (3) 150,7 (13) 144,1 (3) Kordofan Północny w perspektywie badań archeologicznych 117 �m (7) f (4) m (1) f (1) m (1) f (2) f (3) m (4) f (5) 28 SH 9 29 SHa 10 30 SH 11 31 Tangasi 32 US 1 33 X 34 Zuma 72,0 (4) 73,9 (5) 70,7 (3) 71,3 (2) 64,4 (1) 68,4 (1) 73,5 (1) 73,3 (7) 71,8 (4) 71,7 (2) 74,4 (2) 75,0 (3) 71,9 (2) 90,6 (1) 66,8 (1) 74,6 (1) 73,8 (7) 71,5 (4) 107,4 (4) 94,8 (2) 106,5 (3) 102,4 (2) 140,5 (1) 97,7 (1) 101,5 (1) 101,8 (7) 101,8 (4) 69,0 (4) 73,8 (4) 69,5 (3) 70,1 (2) 78,0 (1) 68,5 (1) 66,9 (1) 70,2 (7) 74,7 (4) 95,0 (2) — 90,2 (3) 120,0 (1) 82,7 (1) — 87,7 (1) 86,6 (6) 84,0 (3) 54,9 (2) — 55,7 (3) 71,1 (1) 54,1 (1) — 53,8 (1) 54,6 (6) 49,8 (3) 69,2 (2) — 75,5 (3) — 72,0 (1) 71,1 (1) 81,4 (1) 74,4 (6) 64,8 (4) 49,2 (2) — 47,7 (3) 58,7 (2) 52,0 (1) 45,0 (1) 46,2 (1) 53,1 (6) 55,1 (4) 85,7 (2) — 93,4 (3) 83,7 (3) 75,9 (1) — 85,5 (1) 85,5 (6) 83,2 (4) 159,1 (4) 153,6 (5) 153,0 (3) 155,8 (2) 157,0 (1) 160,0 (1) 157,0 (1) 155,2 (7) 155,2 (4) 153,0 (2) 143,5 (2) 146,9 (3) 147,7 (2) 162,3 (1) 149,0 (1) 149,7 (1) 148,2 (7) 140,9 (4) 118 Karol Piasecki, Łukasz Maurycy Stanaszek, Robert Mahler �NAGMELDIN KARAMALLA-GAIBALLA ROLA SPOŁECZNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ W KONFLIKCIE W DARFURZE Darfur przez lata nie był przedmiotem troski rządu centralnego w Sudanie urzędującego w Chartumie. Mieszkańcy tego regionu odczuwali narastające niezadowolenie z powodu zaniedbań i ich dotkliwych skutków w zakresie upośledzenia rozwoju gospodarczego oraz ścisłej kontroli jakiej podlegali. Czynniki te, obok ograniczonych zasobów z pól uprawnych i źródeł wody, znacznie utrudniały im życie. W 2003 r. nastąpiła eskalacja wrogich nastrojów, co zaowocowało rozpoczęciem konfliktu wojennego, prowadzonego przez ugrupowania zbrojne JEM i SLA/M. Darfurczycy zażądali m.in. większej autonomii dla swojego regionu. Rząd w Chartumie wystawił, jak wspomniałem wcześniej, przeciwko rebeliantom uzbrojone oddziały milicji plemiennych tzw. dżandżawidów. Dało to początek krwawej, bolesnej wojnie, która stale przynosi wiele zniszczeń, a przede wszystkim ofiar. Od momentu rozpoczęcia działań wojennych ponad 200 tys. osób straciło życie, a wielu musiało opuścić swoje domy. Uciekając przed niebezpieczeństwem, nie mając środków do życia, schronienie znaleźli w obozach dla uchodźców. Do połowy 2005 r. konflikt spowodował ucieczki i przesiedlenia około 1,2 miliona mieszkańców Darfuru – w większości jej rdzennych afrykańskich mieszkańców. W 2007 r. liczbę tych osób, szacowano od 2 do 2,5 miliona. Około 130 tysięcy z nich przekroczyło granicę kraju i osiedliło się w sąsiednim Czadzie. Wojna ta jest tak okrutna, że nawet mieszkańcy �120 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa tychże obozów nie mogą czuć się bezpiecznie – bywają ofiarami napadów i gwałtów ze strony rządowej. Rada Bezpieczeństwa ONZ 25 maja 2004 r. wykazała zainteresowanie konfliktem wydając w następnych latach kolejne rezolucje mające na celu ustabilizowanie sytuacji w Darfurze. W wydanym wówczas oświadczeniu wyraziła głębokie niezadowolenie i troskę z powodu zasięgu, postępu i skutków konfliktu. Wkrótce po tym uchwalono rezolucję nr 1556, w której postawiono Sudanowi ultimatum rozbrojenia nielegalnych milicji i zagrożono interwencją1. W rezolucji nr 1564 z 18 września 2004 r. RB ONZ zagroziła nałożeniem sankcji na sudański przemysł naftowy. Podjęto też prace ukierunkowane na określenie zasięgu naruszenia praw człowieka na terenach objętych wojną. Niestety, działania te nie przyniosły spodziewanego efektu, gdyż nałożeniu sankcji sprzeciwiły się Chiny. Pierwszego lutego 2005 r. komisja śledcza ONZ przedstawiła w swoim raporcie liczne zbrodnie dokonane w Darfurze. Rada Bezpieczeństwa ONZ 29 marca 2005 r. nałożyła rezolucją nr 1591 embargo zbrojeniowe na – tym razem – wszystkie strony konfliktu w Darfurze, gdyż ta z 30 lipca 2004 obejmowała embargiem jedynie pozarządowych uczestników konfliktu2. Społeczność międzynarodowa na przestrzeni lat podejmowała działania zmierzające do położenia kresu krwawej wojnie i zaprowadzenia pokoju w Darfurze, jednakże próby osiągnięcia porozumienia i tym samym podpisania rozejmu są utrudnione z uwagi na podziały panujące wśród stron zaangażowanych w konflikt. Strona rebeliancka była rozczłonkowana i obejmowała blisko 30 różnych ugrupowań. Te podziały, brak chęci do współpracy i połączenia wysiłków na rzecz pokoju są znaczącymi przyczynami istniejącej  Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru; http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209 [17.06.2013]. 2  Tamże. 1 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 121 sytuacji. Kiedy 5 maja 2006 r. w Abudży w Nigerii po długich negocjacjach podpisano porozumienie pokojowe przewidujące rozbrojenie dżandżawidów i wcielenie do armii sudańskiej rebeliantów, część ich ugrupowań nie przyłączyła się do tego porozumienia. Rozejm zaakceptowała jedynie frakcja SLM/A pod dowództwem Minni Minawiego3. Kolejnym działaniem ukierunkowanym na zaprowadzenie pokoju w Darfurze było powzięcie planu utworzenia wojska – sił pokojowych dla tego regionu. Oddziały miałyby liczyć 22 tysiące osób. Udokumentowaniem tego postanowienia była rezolucja RB ONZ z 31 sierpnia 2006 r. RB nr 1706. Wojsko to miałoby zastąpić oddziały Unii Afrykańskiej, której poziom profesjonalności i morale pozostawiał dużo do życzenia. Jednak rząd centralny w Chartumie odrzucił tę propozycję jako mogącą naruszyć suwerenność państwa, chociaż przystał na częściowe techniczne i strategiczne wsparcie wojsk Unii Afrykańskiej przez ONZ. Kolejną ważną datą był 16 kwietnia 2007 r., kiedy to wspólnym wysiłkiem ONZ, USA jak również sojusznika Sudanu Chin, udało się nakłonić rząd w Chartumie do wydania zgody na wprowadzenie do regionu objętego działaniami wojennymi sił pokojowych ONZ, na które składało się 3 tysiące żołnierzy, śmigłowce bojowe oraz siły logistyczne. Dwa miesiące później – 12 czerwca – Sudan wyraził zgodę na wprowadzenie pełniejszych, rozwiniętych sił pokojowych pod połączonym dowództwem z udziałem wojsk ONZ i sił afrykańskich4. Ostatecznie uchwalono wysłanie do Darfuru zjednoczonych sił pokojowych ONZ i Unii Afrykańskiej (UNAMID) w liczbie 26 tys., które 31 grudnia 2007 r. zajęły miejsce sił Unii Afrykańskiej  Tamże. The Save Darfur Coalition, The Genocide in Darfur, Briefing Paper, wrzesień 2007 r., s. 5. 3 4 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 122 (dokonało się to na mocy rezolucji RB ONZ nr 1769 z 31 lipca 2007). Zakres działań tych wojsk to obrona pracowników misji humanitarnych i cywilów. Zgodnie z zamierzeniem miała to być największa misja pokojowa na świecie, ale jej zrealizowanie nie było łatwe z uwagi na opór rządu centralnego. W 2008 r. liczebność misji wynosiła dopiero 12,5 tysiąca osób. Niestety, powołane siły pokojowe stawały się celem krwawych ataków: 29 września 2007 r. 12 afrykańskich żołnierzy zginęło w wyniku ataku jednej z grup rebeliantów na obóz we wsi Haskanita w Darfurze, w efekcie wojska rządowe podjęły atak w wyniku, którego śmierć poniosła znaczna ilość ludności cywilnej. Kolejne wydarzenie miało miejsce 9 lipca 2008 r., kiedy to 7 żołnierzy sił UNAMID zginęło w ataku na ich patrol w północnym Darfurze. Natomiast w maju 2008 r. rebelianci z grupy JEM podjęli atak na stolicę Chartum, zakończony niepowodzeniem i śmiercią kilkuset osób5. Przedstawiciele agend ONZ w Sudanie wystosowali wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru 17 stycznia 2007 r.: „Na przestrzeni ostatnich dwóch lat działalność organizacji humanitarnych w Darfurze pozwoliła ocalić życie setkom tysięcy cywilów dotkniętych konfliktem w tym regionie. W ciągu tego okresu wskaźniki śmiertelności spadły poniżej poziomu krytycznego, ogólne niedożywienie zmalało o połowę w stosunku do momentu szczytowego kryzysu z połowy 2004 r., a prawie 3/4 mieszkańców Darfuru uzyskało dostęp do bezpiecznej wody pitnej. W samym 2006 r. dostarczono 400 tysięcy ton żywności. Pomimo nasilającego się braku bezpieczeństwa i wzrastających zagrożeń, na które wystawione są lokalne wspólnoty i pracownicy organizacji pomocowych, Narody Zjednoczone wraz z partnerami humanitarnymi były w stanie prowadzić skuteczną działalność na rzecz przetrwania i ochrony milionów osób. Tej działalności nie da się  Tamże, s. 5–6. 5 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 123 jednak utrzymać długo. W grudniu 2006 r. dostęp do ludności potrzebującej był najgorszy od kwietnia 2004. Ponawiające się ataki militarne, przesuwające się linie frontu i rozdrobnienie oddziałów zbrojonych powodują ograniczenie bezpiecznego dostępu dla organizacji humanitarnych i prowadzą do dalszego zabijania cywilów, którzy ponoszą najdotkliwsze konsekwencje tego przewlekłego konfliktu. W ciągu zaledwie sześciu ostatnich miesięcy w wyniku walk pojawiło się ponad 250 tysięcy uchodźców, z których wielu zmuszonych było do ucieczki już po raz drugi lub trzeci. Wioski są palone, plądrowane i arbitralnie ostrzeliwane, niszczone są zbiory, zabijane zwierzęta. Wskaźniki przemocy seksualnej wobec kobiet są zatrważające. Sytuacja ta jest niemożliwa do zaakceptowania. Nie można także zaakceptować przemocy kierowanej w coraz większym stopniu przeciwko pracownikom humanitarnym. W ciągu ostatnich 6 miesięcy zginęło 12 działaczy – więcej niż w ciągu dwóch poprzednich lat razem wziętych. Ich śmierć miała bezpośredni wpływ na działalność operacji humanitarnych w Darfurze. Zabójstwo trzech rządowych inżynierów wodnych w lipcu 2006 r. w Darfurze Zachodnim spowodowało tymczasowe zawieszenie dostaw wody i pracy urządzeń sanitarnych w obozach dla uchodźców wewnętrznych (IDPs). Dziewięciu pracowników rządowych z tego samego departamentu zostało uprowadzonych w Darfurze Południowym w listopadzie 2006 r. – pięciu z nich nadal nie odnaleziono. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy 30 placówek organizacji pozarządowych i Narodów Zjednoczonych zostało bezpośrednio zaatakowanych przez zbrojne oddziały. Ponad 400 pracowników humanitarnych zmuszonych było 31 razy do opuszczenia swych siedzib na terenie trzech darfurskich stanów, w tym placówek w stolicach El Faszer i El Geneina oraz na obszarach kontrolowanych przez rebeliantów. Ich wyposażenie zostało rozkradzione, a załogi zastraszone i nękane fizycznie. W mieście Gereida (Darfur Południowy) celowe ataki na sześć placówek �124 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa humanitarnych, które miały miejsce 18 grudnia, zmusiły załogi organizacji pozarządowych do ich opuszczenia, co spowodowało poważne ograniczenia w dostarczaniu tak niezbędnych środków pomocy, jak żywność, czysta woda i opieka medyczna dla 130 tysięcy osób w największym skupisku uchodźców w całym Darfurze. Dziesięć dni wcześniej, w mieście Kutum (Darfur Północny), załogi czterech organizacji pozarządowych i Światowego Programu Żywnościowego (WFP) zmuszone były wycofać się do El-Faszer po ataku na wyraźnie oznaczoną placówkę humanitarną. To zaledwie dwa przykłady incydentów, występujących na terenie całego Darfuru. Jeżeli sytuacja ta się nie zmieni, działalność humanitarna i los wspieranej przez nią ludności ulegną nieodwracalnemu pogorszeniu. Utrzymujący się stan braku bezpieczeństwa wpływa negatywnie na dostępność opieki medycznej dla ludności Darfuru, gdyż wiele organizacji pozarządowych, zapewniających jej podstawową formę, zmuszone jest zawiesić lub zminimalizować swą działalność. Redukcja pomocy powoduje spadek higieny w obozach dla uchodźców, o czym świadczy wybuch epidemii cholery, która w ciągu 2006 r. zaatakowała 2,768 osób, zabijając 147. Wskaźniki ogólnego niedożywienia niebezpiecznie zbliżają się do progu krytycznego, a około 60% rodzin, potrzebujących pomocy żywnościowej, wymienia brak bezpieczeństwa jako podstawową barierę dla uprawy ziemi, hodowli zwierząt i angażowania się w innego rodzaju działalność zarobkową. Jeżeli stan zagrożenia będzie się utrzymywać, wspólnota humanitarna nie będzie dalej w stanie zapewnić ludności darfurskiej warunków do przetrwania. Niżej podpisani członkowie Zespołu Krajowego Narodów Zjednoczonych w Sudanie pragną wyrazić swe poparcie dla konkretnych posunięć, podejmowanych zarówno przez sygnatariuszy Porozumienia Pokojowego dla Darfuru – w tym rządu, jak i pozostałych uczestników konfliktu – zmierzających ku pokojowemu rozwiązaniu konfliktu w Darfurze i będących wyrazem poszanowania dla �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 125 międzynarodowego prawa humanitarnego i zasad humanitarnych. Tego typu pozytywne zmiany należy jednak podtrzymywać. Istnieje pilna potrzeba stworzenia solidnych gwarancji bezpieczeństwa dla ludności cywilnej i pracowników humanitarnych. Jednocześnie wszyscy ci, którzy są odpowiedzialni za ataki, prześladowania, porwania, zastraszenia, grabieże i krzywdy wyrządzane cywilom, w tym uchodźcom wewnętrznym, pracownikom humanitarnym i innym osobom niezaangażowanym w walkę, muszą zostać pociągnięci do odpowiedzialności. Jeżeli tak się nie stanie, agendy humanitarne NZ i organizacje pozarządowe nie będą w stanie prowadzić dalej swej działalności, która dotychczas zapewniała pomoc i pewien stopień ochrony milionom mieszkańców Darfuru, dotkniętych przez ten tragiczny konflikt”6. Niniejsze oświadczenie zostało podpisane przez następujące przedstawicielstwa agend ONZ mieszczących się w Sudanie7: – Międzynarodowa Organizacja ds. Migracji (IOM), – Biuro ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej (OCHA), – Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF), – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Oświaty, Nauki i Kultury (UNESCO), – Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Kobiet (UNIFEM), – Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP), – Wysoki Komisarz Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców (UNHCR), – Organizacja Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Przemysłowego (UNIDO), – Wspólne Centrum Logistyczne Narodów Zjednoczonych (UNJLC), Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, Rola ONZ, wspólne oświadczenie w sprawie Darfuru, http://www.unic.un.org.pl/sudan/index.php?news=2209, [17.06.2013]. 7  Tamże. 6 �126 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa – Służby Narodów Zjednoczonych ds. Akcji Odminowywania (UNMAS), – Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Obsługi Projektów (UNOPS), – Fundusz Ludnościowy Narodów Zjednoczonych (UNFPA), – Światowy Program Żywnościowy (WFP), – Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). Do istotnego przełomu doszło w dniu 14 lipca 2008 r. kiedy to prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego oskarżył prezydenta Sudanu Omara Hassana Bashira o ludobójstwo, zbrodnie przeciw ludzkości i zbrodnie wojenne w związku z konfliktem w Darfurze, a 4 marca 2009 r. wydał nakaz aresztowania Bashira pomimo braku zgodności co do faktu, czy dowody na ludobójstwo są wystarczające. Sprzeciwiły się jednak temu inne państwa afrykańskie i arabskie, obawiając się załamania sytuacji i negatywnych skutków w tym rejonie. Prezydent w odpowiedzi ogłosił 12 listopada 2008 r. bezwarunkowe zawieszenie broni w Darfurze przystępując też do rozbrojenia oddziałów policji walczącej po stronie rządu. Przedłużający się konflikt w Darfurze nie pozostał bez wpływu na państwa sąsiednie, w których osiedlili się uchodźcy z tego terenu. 25 września 2007 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ rezolucją nr 1778 powołała Misję ONZ w Republice Środkowoafrykańskiej i Czadzie – MINURCAT – są to państwa graniczące z Darfurem, których zadaniem jest dbałość o stabilizację na terenie objętym wpływami i ewentualnymi skutkami konfliktu w Darfurze8. Impas wprowadzanych zmian pokojowych ONZ w Darfurze został wymuszony przez społeczność międzynarodową. Trzyletni, plan dyplomatyczny i sankcje ekonomiczne na rząd Sudanu okazały się  O. Cunningham, Return: Right, Need or Obligation: Can Chad Reasonably Facilitate the Return of IDPs?, Case-Specific Briefing Paper Humanitarian Aid in Complex Emergencies University of Denver, 2012, s. 1, 7. 8 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 127 zbyt małe i tym samym wyjątkowo nieskuteczne. Śmiertelne konsekwencje dla ludności cywilnej, zaostrzenie działań milicji rządowej były wynikiem bezsilności misji pokojowej ONZ w owym czasie9. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ 1706 przedłuża mandat misji pokojowej ONZ na terenie Darfuru. Teoretycznie odbyło się to również za zgodą reżimu natomiast reakcja ze strony rządu spowodowała dalszą eskalację i próby przeciwstawienia się wszelkim formom wprowadzenia zmian pokojowych na terenie Sudanu. Urzędnicy odpowiedzialni za wzniecanie konfliktów na terenie Sudanu od 2003 r. wyrażają jedynie obawy przed pociągnięciem ich do odpowiedzialności przed Trybunałem Karnym, co związane jest z przedstawieniem oskarżeń o prowadzenie działań zbrojnych wobec ludności cywilnej zwłaszcza kobiet i dzieci10. Pod naciskiem społeczności międzynarodowej postanowiono zmienić politykę działań pokojowych misji ONZ na terenie Sudanu. Droga, którą wskazano miała jednoznacznie przeciwstawiać się działaniom reżimu i oddziaływać na ich interesy. Głównym celem stały się nowe i bardziej dotkliwe sankcje nakładane na rząd, aby tym samym doprowadzić do kontroli działań zbrojnych wzniecanych pomimo obecności sił pokojowych. Do owych sankcji miały się zaliczać m.in. zakazy lotów nad terenem Darfuru od 2005 r. Podjęto też starania o natychmiastowe postawienie przed Trybunałem Karnym odpowiedzialnych za wszelkie zbrodnie wojenne lub zbrodnie przeciw ludzkości popełnione podczas działania rządu11. W obliczu bezradności działań misji pokojowych ONZ, społeczeństwo międzynarodowe podjęło większy zakres działań ukierunkowanych na wprowadzenie w życie zasad wygłaszanych w postanowieniach i rezolucjach. Głównym celem, na który stawiano szczególny J. Weschler, UN response to the Darfur crisis: the responses from the Arab world, 03.2010. s. 6–8. 10  Tamże, s. 6–8. 11  Tamże, s. 9. 9 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 128 nacisk, jest zmniejszenie nasilenia działań reżimu, który za główny cel obrał kontrolę nad ludnością cywilną i tworzenie oddziałów społecznych, mimo tak licznych sił misji pokojowej ONZ. Warto też wspomnieć o tym, iż skoro działania ONZ na terenie Sudanu w owym czasie nie przyniosły oczekiwanych efektów, to tym samym ONZ stanęło przed zadaniem przywrócenia zaufania i wiarygodności wobec swoich planów, mających na celu zmiękczenie reżimu12. Głównym celem w nowej strategii ONZ stały się działania mające na celu wzmocnienie pozycji i prac opozycji działającej niezależnie od obecnego rządu, poprzez wsparcie niezależnych mediów działających poza kontrolą reżimu. Ujawnianie skali korupcji oraz moralny upadek, to również kolejna nowa metoda osłabiająca działania rządu. Kolejny sposób osłabienia kontroli nad państwem stanowiły nowe sankcje, które bezpośrednio miały zaszkodzić interesom urzędników wszczynających wciąż nowe konflikty. Do ich wprowadzenia i egzekwowania ONZ otrzymało bezpośrednie wsparcie ze strony Unii Europejskiej, jak również Stanów Zjednoczonych. Kontrola ze strony społeczności międzynarodowej stanowiła silne wsparcie umożliwiające wprowadzanie i egzekwowanie kolejnych etapów misji pokojowej. Zastosowano też sankcje takie, jak zamrażanie aktywów oraz zakaz podróży głównym liderom reżimu, którzy według przeprowadzonych śledztw byli odpowiedzialni za zbrodnie w Darfurze. Objęto też badaniem i kontrolą rachunki przedsiębiorstw powiązanych z władzami w Chartumie, tym samym blokowano drogi finansowania sił zbrojnych rządu i milicji. Większa kontrola została też zaprowadzona nad zasobami naftowymi Sudanu, których źródła są wykorzystywane do uzyskiwania zaplecza finansowego i wzmacniania pozycji rządu. Co najważniejsze egzekwowano zakaz lotów nad Darfurem13.  Tamże, s. 10.  Tamże, s. 6–8. 12 13 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 129 W efekcie rezolucja z 6 lutego 2006 r. ujawniła, iż 17 osób działających we współpracy z siłami pokojowymi ONZ owego czasu w rzeczywistości działało na szkodę ONZ, utrudniając proces pokojowy. Stanowiło to zagrożenie dla stabilności Darfuru. Osoby te dopuściły się naruszeń działań humanitarnych i naruszeń praw człowieka, naruszenia embarga na broń lub innych okrucieństw. Lista osób odpowiedzialnych zawierała nazwiska członków rządu odpowiedzialnych za politykę Darfuru, w tym również ministra spraw wewnętrznych, krajowego szefa wywiadu i bezpieczeństwa oraz ministra obrony. W odpowiedzi minister spraw wewnętrznych w wywiadzie dla mediów wyraził swoje zdziwienie, a następnie sam oskarżył USA i inne siły na Zachodzie o „neokolonializm” ukierunkowany na Sudan celem przejęcia kontroli nad zasobami tego kraju14. Urzędnicy komisji Europejskiej pod przewodnictwem Barroso wywierają kolejne naciski celem zwiększenia obecności międzynarodowej, zaznaczając przy tym swą obecność według nowych zasad. Kolejne siły ONZ powinny być znacznie lepiej wyposażone, by zapewnić lepszą ochronę ludności cywilnej, co stanowi priorytet działań w tym czasie. Istotne jest też powstrzymanie dalszych działań wzniecających konflikty wewnętrznych i dalszych podziałów społecznych. Pomimo wykrytych nadużyć w Darfurze społeczność międzynarodowa podtrzymuje swoje decyzje mające na celu działania motywujące do współpracy z ONZ. Podczas spotkania Zgromadzenia Ogólnego ONZ we wrześniu 2006 r. z inicjatywy prezydenta Georga Busha wystosowano zaproszenie dla prezydenta, sugerując tym samym zmianę polityki reakcji na działania ONZ na terenie Sudanu w tym czasie. Z deklaracji jakie wówczas ogłoszono za pośrednictwem Sekretarza Stanu USA Condoleeza Rice wynikała akceptacja działań ONZ na terenie Sudanu jako Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing N°43, 12.10.2006, s. 2–5. 14 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 130 chroniących rząd przed dalszą negatywną konfrontacją i skutkami z tym związanymi15. Przy braku dalszych postępów działań misji pokojowych szczególną uwagę skupiono na egzekwowaniu kolejnych sankcji, w tym kontroli nad finansami rządu i źródłami ich dochodu. Społeczność Międzynarodowa zgodnie z wcześniejszymi deklaracjami postanowiła postępować według kolejnych nowych zasad działań gospodarczych. Ogłoszono listę 17 osób z zakazem podróżowania i nakazem zamrożenia ich aktywów. Dokonano szczegółowych badań rachunków przez firmy autoryzowane przez Radę Bezpieczeństwa. Doprowadzono tym samym do zamrożenia kont i funduszy powiązanych ze strukturami paramilitarnymi. Wzmocniono też istniejące sankcje w sektorze naftowym Sudanu, co w dalszym ciągu stanowi główne źródło dochodów finansowych. Podtrzymanie sankcji powinno odbywać się przy współpracy Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej, ale również przy indywidualnym działaniu innych krajów16. Podjęto też działania mające na celu blokowanie dostaw ropy naftowej z Sudanu. Sankcje ONZ wobec sektora naftowego mogą mieć ogromny wpływ na kondycję gospodarczą Sudanu. Oczywistym jest, że łatwiej wówczas kontrolować wydatki na zbrojenia armii reżimu, ale z drugiej strony ma to również negatywny wpływ na sytuację ludności cywilnej, która wobec kolejnych trudności i braku wsparcia w efekcie pogrąży się w jeszcze większym chaosie i tym samym doprowadzi to do tworzenia kolejnych podziałów społecznych, a to z kolei zostanie wykorzystane przez reżim rządzący. Zauważono, iż globalny zakaz wywozu ropy z Sudanu miałby jednak mały wpływ na ograniczenie międzynarodowej jej ceny. Konsensus w Radzie Bezpieczeństwa w sprawie takiego zakazu  Tamże, s. 2–5.  Tamże, s. 5–10. 15 16 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 131 jest bardzo mało prawdopodobny. Chiny, główny importer ropy naftowej w Sudanie będzie głównym wetującym takie wnioski. Pozostałe dwa główne kraje, takie jak Malezja i Indie, które nie są członkami Rady Bezpieczeństwa, równie rzadko podejmują próby przeciwstawienia się jakimkolwiek sankcjom naftowym. Bardziej skutecznym sposobem wyłączenia sektora naftowego Sudanu byłaby koalicja chętnych państw do nałożenia blokady morskiej na transport ropy z Sudanu17. Jednak przy braku wsparcia ogółu państw w kwestii blokady morskiej, sytuacja ta mogłaby być postrzegana jako nielegalny akt wojny. Dużo trudniej moralnie uzasadnić taki sposób interwencji wojskowej. Bardzo ważna okazała się też konfrontacja polityczna z Chinami, które w koalicji z innymi importerami ropy z Sudanu może oczekiwać odszkodowania ekonomicznego przy zastosowaniu takiej blokady. Kolejną kwestią, która stanowi problem we wprowadzeniu tej metody, to negatywny wpływ na humanitarną sytuację Sudanu. Pozostały jednak inne metody, które uniemożliwiają czerpanie zysków z naftowej gałęzi przemysłu Sudanu. Unia Europejska i pozostałe kraje Europy mogą zastosować wewnętrzne przepisy zakazując firmom współpracy z przemysłem naftowym Sudanu. Przykładem tego jest Szwajcarska firma ABB, która inwestuje w Sudanie w sieć Energetyczną oraz niemiecki Siemens, który dostarcza systemy telekomunikacyjne do głównego konsorcjum wydobywczego ropy naftowej w Sudanie18. Wobec zebranych informacji, jak również twardych dowodów Rada Bezpieczeństwa uzyskała możliwość zastosowania kolejnych sposobów wprowadzania nowych sankcji, co w efekcie ułatwi kontrolę nad rządem sudańskim i jego przywódcami. Do wspomnianych już wcześniej sankcji zalicza się zakaz podróży dla głównych członków  Tamże, s. 5–7.  Tamże, s. 17–18. 17 18 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 132 rządu odpowiedzialnych za zbrodnie w Darfurze. Konieczne jest też egzekwowanie zamrażania aktywów nawet dla indywidualnych jednostek, nie tylko instytucji i firm. Jednoznaczne ukierunkowanie sankcji ma na celu bezpośrednią kontrolę nad kierunkiem przepływu zasobów ekonomicznych. Głównym inicjatorem tych działań były Stany Zjednoczone, które konsekwentnie wprowadziły zakaz handlu i wymiany towarów z Sudanem, przy jednoczesnym popieraniu i umocnieniu zasobów wsparcia dla misji humanitarnych. Stanowiło to zaplecze dla zapewnienia chociaż częściowej ochrony ludności cywilnej, która wobec wprowadzonych blokad ekonomicznych stała się celem ekonomicznych reperkusji19. Wojskowa alternatywa przywrócenia stabilności na terenie Sudanu stała się również priorytetem w relacjach pomiędzy Radą Bezpieczeństwa ONZ a Unią Europejską, USA i NATO. Dotychczasowe działania militarne nie były wystarczające lecz stanowiły jedynie częściową alternatywę dla działań reżimu w Sudanie. Działania wojskowe ONZ powinny być długotrwałe, konsekwentne i przeprowadzane w ścisłej współpracy z NATO. Przy pomocy ONZ i w oparciu o podejmowane środki karne częściowo doprowadzono do poprawienia bezpieczeństwa ludności cywilnej Sudanu. Efekt ten starano się utrzymać w dłuższej perspektywie czasowej. Wprowadzane wcześniej zakazy lotów nad terenem Darfuru dla samolotów rządowych stanowiły poważny problem dla grup rebeliantów, co osłabiło działania reżimu na tym terenie. Nie byłoby to możliwe bez aktywnego wsparcia Sił Pokojowych USA, które jako jedyne posiadały możliwości egzekwowania tego zakazu. Działania rebeliantów ukierunkowały się na działania drogą lądową, co było tylko działaniem rozpoznawczym nie zagrażającym bezpośrednio bezpieczeństwu ludności cywilnej20.  Tamże, s. 7.  Tamże, s. 7–10. 19 20 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 133 W czerwcu 2006 r. pod presją międzynarodową podjęto dialog na szczeblu krajowym, którego celem było rozwiązanie wewnętrznego politycznego podziału. Do rozmów nie dopuszczono jednak głównego ugrupowania opozycyjnego. Przy próbie wprowadzenia bardziej radykalnych przepisów regulujących relacje wewnątrz rządowe napotkano stanowczy opór ze strony rządu i przedstawicieli powiązanych z rebeliantami. W ostatnim czasie międzynarodowe wysiłki ukierunkowano głównie na kwestie zapewnienia bezpieczeństwa oraz prowadzenia dialogu politycznego. Konkretnych porozumień nie udało się osiągnąć głównie z powodów wewnętrznych podziałów w grupach rebelianckich, gdyż właśnie one odgrywają główną rolę w rozmowach, a z racji oskarżeń wobec ich działań są wykluczani z rozmów i negocjacji21. Kolejnym aspektem jest postawienie przed oblicze sprawiedliwości osób bezpośrednio odpowiedzialnych za zbrodnie. Ze szczególną uwagą powinny być traktowane śledztwa, których zaniechano wobec poszczególnych osób bezpośrednio odpowiedzialnych lub powiązanych z tymi działaniami. W tym kontekście społeczność międzynarodowa powinna współpracować z Trybunałem: USA, Wielkiej Brytanii i innymi krajami, tym samym unikając sytuacji hamowania procesów wobec braków informacji. Światowi przywódcy na szczycie ONZ w październiku 2005 r. ogłosili pojęcie „Odpowiedzialności ochrony według rozumienia społeczności międzynarodowej”. Celem wspomnianej odpowiedzialności jest obrona ludności przed ludobójstwem i działanie przeciwko zbrodniom na nich popełnianych. Każde suwerenne państwo ma obowiązek chronić swoich obywateli, a kiedy odmawia lub nie może podejmować wskazanych działań, to Getting the UN into Darfur, Crisis Group Africa Briefing, N°43, 12.10.2006, s. 16–17. 21 �134 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa międzynarodowa wspólnota ma obowiązek działania przeciwko takim czynom22. Obecna sytuacja na terenie Sudanu uległa pogorszeniu, jednak rząd jest skłonny do dalszej współpracy działając w najlepszym interesie swoich obywateli celem ograniczenia działań wojsk rebelianckich. Swoje działania, mające na celu zapewnienia bezpieczeństwa, głównie opiera na działaniach pokojowych ONZ wdrażając wszystkie wcześniej omawiane środki według zaplanowanych etapów. Większość z nich, to działania z pominięciem działań wojskowych, a te które mają taki charakter są oparte na ścisłej współpracy z rządem Sudanu lub są ograniczone celem uniknięcia naruszenia suwerenności kraju. Oskarżenia Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) wobec prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis Moreno-Ocampo wszczął śledztwo w sprawie konfliktu w Darfurze po przekazaniu mu tej sprawy przez Radę Bezpieczeństwa ONZ w rezolucji nr 1593, przyjętej 31 marca 2005 r. 27 kwietnia 2007 r. ICC wydał nakazy aresztowania Aliego Kushayba, lidera niesławnej milicji dżandżawid działającej w Darfurze oraz Ahmada Haruna, ówczesnego ministra spraw wewnętrznych Sudanu. Władze sudańskie odmówiły ich przekazania, a Harun obecnie jest ministrem resortu ds. humanitarnych23.  Tamże, s.17.  ICC, Report of the Prosecutor of the ICC, Mr. Luis Moreno-Ocampo to the Security Council Pursuant To UNSCR 1593 (2005); http://www.iccnow.org/?mod=res1593, [wersja on-line z 10 lipca 2013r.]. Zob. więcej: N. Burniat, B. Apple, Genocide in Darfur: Challenges and Opportunities for Action, „The Journal of the Coalition for the International Criminal Court”, 37 (November 2008 – April 2009). Zob. więcej.: L. Moreno-Ocampo, Prosecutor of the Int’l Criminal Court, Statement to the United Nations Security Council Pursuant to UNSCR 1593 (June 5, 2008), in U.N. SCOR, 63d Sess., 5905th mtg. at 3, U.N. Doc. S/PV.5905 [June 5, 2008]. 22 23 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 135 Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego (ICC) Luis Moreno-Ocampo 14 lipca 2008 r. złożył formalny wniosek o wydanie nakazu aresztowania prezydenta Sudanu Omara Hassana al-Bashira, oskarżając go o 3 przypadki ludobójstwa, 5 przypadków zbrodni przeciw ludzkości i 2 przypadki zbrodni wojennych. Następnie 4 marca 2009 r. Izba Przedprocesowa ICC zatwierdziła wniosek Moreno-Ocampo, ale stosunkiem głosów 2:1 uznała, że nie ma wystarczających dowodów, by oskarżyć al-Bashira o zamiar zniszczenia grup etnicznych Fur, Masalit i Zaghawa, w związku z czym prezydent Sudanu ostatecznie nie jest oskarżony o najpoważniejszy zarzut ludobójstwa, lecz tylko o zbrodnie wojenne (kierowanie atakami przeciw cywilom i grabież) oraz zbrodnie przeciw ludzkości (morderstwa, eksterminacja, przymusowe przesiedlenia ludności, tortury i gwałty)24. Należy zauważyć, że prezydent Al-Bashir jest trzecią urzędującą głową państwa oskarżoną przez Międzynarodowy Trybunał po Charlesie Taylorze z Liberii (Specjalny Trybunał dla Sierra Leone) i Slobodanie Miloseviciu z Jugosławii (Międzynarodowy Trybunał Karny dla b. Jugosławii)25. Decyzja ICC spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem wśród organizacji broniących praw człowieka. Przykładowo, koalicja Justice for Darfur uznała wydanie nakazu aresztowania al-Bashira za „poważny krok w kierunku zwalczania bezkarności towarzyszącej straszliwym zbrodniom w Darfurze”, dodając że w sytuacji gdy władze sudańskie uchylają się od wymierzenia sprawiedliwości, ICC „reprezentuje największą nadzieję na sprawiedliwość dla ofiar Darfuru”. Human Rights Watch podkreśliła, że sprawa al-Bashira  Tamże.  L. Buzzard, Holding an arsonist’s feet to the fire? – The Legality and Enforceability Of The ICC’s Arrest Warrant For Sudanese President Omar Al-Bashir, www. auilr.org/pdf/24/24-5-3.pdf [10.08.2013]. 24 25 �136 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa sygnalizuje, iż „nawet ci na szczycie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności za masowe morderstwa, gwałty i tortury”26. Państwa europejskie zdecydowanie poparły decyzję ICC. Czeska prezydencja Unii Europejskiej w oświadczeniu wydanym 4 marca potwierdziła „pełne poparcie i poszanowanie” UE dla ICC i jego „kluczowej roli w promocji sprawiedliwości międzynarodowej”. Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier wezwał Sudan do uznania decyzji ICC i „zareagowania w odpowiedni sposób”. USA są w dość niezręcznej sytuacji jeśli chodzi o sprawę al-Bashira z powodu swojego stosunku do ICC. Z jednej strony Waszyngton jest jednym z najgłośniejszych na świecie rzeczników działań na rzecz położenia kresu horrorom Darfuru i postawienia przed sądem odpowiedzialnych za tamtejsze zbrodnie. Z drugiej strony poprzednia administracja Busha odrzuciła wyrok Trybunału, uważając go za naruszający amerykańską suwerenność i zawierający w sobie ryzyko wytaczania personelowi amerykańskiemu procesów o charakterze politycznym. Ale podobnie jak administracja Busha, także obecna administracja Obamy chce współpracować z ICC w wyjaśnianiu i osądzania zbrodni w Darfurze. Ambasador USA przy ONZ Susan Rice oświadczyła 4 marca, że USA „popierają działania ICC, by pociągnąć do odpowiedzialności tych, którzy są odpowiedzialni za ohydne zbrodnie w Darfurze”. Sekretarz stanu Hillary Clinton stwierdziła, że jeśli prezydent al-Bashir jest przekonany o niesłuszności zarzutów, może „mieć swój dzień w sądzie [...] i zakwestionować [oskarżenie]”. Piątego marca The Wall Street Journal doniósł, że administracja Baracka Obamy przystąpiła do „pilnego przeglądu” polityki wobec Sudanu, w tym rozważając możliwość przystąpienia przez USA do ICC27.  Tamże.  C. Guler, wersja on-line z 10 sierpnia 2013r.: http://www.isn.ethz.ch/ isn/Digital-Library/Articles/Detail//?ots591=4888CAA0-B3DB-1461-98B9-E20E7B9C13D4&lng=en&id=95736. Zob. Sprawa nr ICC-02/05-01/09, decyzja 26 27 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 137 Z kolei wiele innych państw, zwłaszcza w Afryce i w świecie arabskim, od dawna sprzeciwiało się wydaniu nakazu aresztowania al-Bashira, uważając, że może to zniweczyć wysiłki pokojowe, pogorszyć sytuację w Dafurze, a nawet zdestabilizować cały Sudan. Po ogłoszeniu decyzji ICC 4 marca, władze Egiptu natychmiast wezwały Radę Bezpieczeństwa ONZ do wykorzystania swoich uprawnień zawartych w artykule 16 statutu rzymskiego ICC i zawieszenia sprawy przeciw al-Bashirowi na 12 miesięcy. Swój sprzeciw szybko zaakcentowały Chiny, utrzymujące bliskie związki gospodarcze z Sudanem – MSZ tego kraju 5 marca wyraziło swój sprzeciw wobec „wszystkiego, co mogłoby zakłócić starania o realizację pokoju w Darfurze i w Sudanie” i wezwało ICC do porzucenia sprawy al-Bashira. Ponadto decyzję ICC potępiły radykalne ugrupowania islamskie Hamas i Hezbollah. Stanowisko państw afrykańskich, arabskich i innych podzielają niektórzy zachodni eksperci znający na miejscu sytuację, jak np. Alex de Waal, jeden z najwybitniejszych specjalistów od Sudanu w Social Science Research Council, który skrytykował oskarżenie przez ICC prezydenta Sudanu jako „równoznaczne z żądaniem zmiany reżimu, co stoi w sprzeczności z międzynarodową strategią negocjowania z rządem Sudanu celem osiągnięcia pokoju i demoo oskarżeniu i o wydanie nakazu aresztowania wobec Omar Hassan Ahmad Al-Bashir, s. 209–223, (4 marca 2009), http://www.icccpi.int/iccdocs/doc/ doc639096.pdf [17.07.2013]. Uznając, że Al-Bashir był „pośrednim” sprawcą przestępstwa bezpośrednio popełnionych przez milicje dżandżawid i inne organy państwa. Choć początkowo prokurator twierdził że, Al-Bashir miał tylko współudział w ludobójstwie, a także w zbrodniach wojennych i zbrodniach przeciwko ludzkości, ale większość Izby uznała, że całość dowodów prokuratury nie daje podstawy, aby sądzić, że rząd Sudanu działał z konkretnym zamiarem wspierania ludobójstwa. Tamże, s. 205–206. Zobacz ogólnie: Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego art. 5, 17 lipca 1998, 2187 U.N.T.S. 90 (przyznawanie jurysdykcji sądu na: „(a) zbrodnia ludobójstwa, (b) Zbrodnie przeciwko ludzkości, (c) zbrodnie wojenne, i (d) zbrodnia agresji”). �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 138 kracji”. Według de Waala podejście ICC to „hazard z niewiadomymi konsekwencjami i bardzo dużym ryzykiem”. Podkreślić trzeba, że ICC nie dysponuje środkami umożliwiającymi aresztowanie i doprowadzenie przed sąd oskarżonych. Aresztować oskarżonych o zbrodnie wojenne nie mogą też międzynarodowe siły pokojowe UNAMID w Darfurze, toteż pojmanie prezydenta Sudanu będzie zależeć całkowicie od współpracy innych państw. Al-Bashir sprawia wrażenie pewnego, że w wielu państwach mu to nie grozi – jeszcze 4 marca władze sudańskie zapowiedziały wzięcie przez al-Bashira udziału w szczycie Ligi Arabskiej pod koniec marca, a także w innych zaplanowanych spotkaniach międzynarodowych. Prawdopodobieństwo ustąpienia al-Bashira jest bliskie zeru, wobec czego najlepszym scenariuszem byłoby odsunięcie al-Bashira i przejęcie władzy w Chartumie przez rząd bardziej pragmatyczny i skłonny do współpracy z Zachodem. Teoretyczna możliwość wewnętrznego przewrotu wydaje się być jednak realna dopiero w dalszej perspektywie i to w zależności od tego jak zdecydowana będzie postawa społeczności międzynarodowej oraz jak rozwinie się sytuacja wewnętrzna. Prawdopodobne jest jednak skupienie się twardogłowych polityków sudańskich wokół al-Bashira, tym bardziej, że wielu z nich również ma na sumieniu zbrodnie w Darfurze, co w konsekwencji zaowocuje umocnieniem się prezydenta. Tymczasem Chartum będzie starał się umacniać swoją pozycję międzynarodową, zacieśniając stosunki z najbardziej liczącymi się państwami sceptycznymi wobec ICC, tj. Chinami, Rosją, Egiptem, Turcją czy Iranem28. Wielu obserwatorów obawia się, że nakaz aresztowania przyczyni się do zaostrzenia konfliktu w Darfurze, jako że przyparty do muru prezydent nie będzie już miał żadnego interesu, by słuchać nawoływań Zachodu do rozwiązania konfliktu w drodze negocjacji.  Tamże. 28 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 139 Istnieje też ryzyko, że Chartum będzie podburzać sudańskie społeczeństwo do manifestowania sprzeciwu wobec polityki Zachodu. Pierwszą reakcją władz sudańskich na wydanie przez ICC nakazu aresztowania al-Bashira było wycofanie zgody na działalność co najmniej 10 zagranicznych organizacji pozarządowych, w tym tak znanych jak Oxfam i Doktorzy bez Granic, którym Chartum wcześniej już zarzucał kolaborację z ICC. Zagraniczne placówki dyplomatyczne i siły pokojowe UNAMID w Darfurze zostały zawczasu postawione w stan wysokiej gotowości29. Z drugiej strony napiętnowanie al-Bashira przez ICC może ośmielić rebeliantów z Darfuru, zwłaszcza najsilniejszy Ruch Sprawiedliwości i Równości (JEM), który w maju 2008 r. przypuścił zuchwały atak na stolicę kraju i grozi powtórzeniem tej akcji. Atak JEM spowodował natychmiastowe zerwanie przez Sudan stosunków z sąsiadującym Czadem. W obecnej sytuacji Czad, utrzymujący bliskie związki z Francją, popierającą działalność ICC, może uznać, że opłaci się nasilić wsparcie dla rebeliantów z Darfuru. Przebywający w Czadzie lider JEM Khalid Ibrahim powiedział londyńskiemu The Times 24 lutego, że nakaz aresztowania będzie dla JEM oznaczał „koniec legitymacji al-Bashira do bycia prezydentem Sudanu”. Wobec takiego nastawienia podpisane 17 lutego 2009 r. w Katarze porozumienie między JEM a rządem sudańskim, przewidujące podjęcie rozmów pokojowych, może bardzo szybko upaść30. Sprawa al-Bashira jest też z pewnością przełomową w krótkiej historii ICC. Odpowiedzialne jak dotychczas postępowanie ICC i nieugiętość w kwestii Sudanu mogą uśmierzyć obawy USA i przekonać supermocarstwo do przystąpienia do statutu rzymskiego, co znacząco zwiększyłoby prestiż ICC. Ale coraz częściej słychać głosy, że ICC jest 29 30  Tamże.  Tamże. �140 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa tylko instrumentem w rękach Zachodu. Krytycy podkreślają fakt, że ICC jak do tej pory oskarża wyłącznie Afrykańczyków, a nie zajmuje się przypadkami kontrowersyjnego działania państw zachodnich, np. ekscesami amerykańskiej wojny z terroryzmem, choćby takimi jak obóz Guantanamo. Przykładowo prezydent Rwandy (nie będącej członkiem ICC) Paul Kagame w lipcu 2008 r. uznał Trybunał za przejaw „kolonializmu, niewolnictwa i imperializmu”. Istnieje więc możliwość, że niektóre państwa rozwijające się zrewidują dalszą współpracę z ICC. Autorytetowi ICC mogłoby też poważnie zaszkodzić, gdyby al-Bashir przyjechał, do któregoś z państw będących członkiem ICC i zdołał bez przeszkód z niego wyjechać31. Misja ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze W lipcu 2010 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ odmówiła dalszego mandatu dla Unii Afrykańskiej i jej działań w ramach operacji pokojowych oraz humanitarnych. UNAMID powołany w dniu 31 lipca 2007 r. miał na celu ochronę cywilów w Darfurze, wspieranie akcji humanitarnych oraz tworzenie środowiska sprzyjającego regulowaniu i normalizacji życia poszczególnych regionów32. Mimo ogromnego potencjału jakim dysponował UNAMID, kryzys jaki objął działania pokojowe i humanitarne na terenie Darfuru, stał się punktem odniesienia do wprowadzenia kolejnych misji pod szczególnym nadzorem33. Starcia pomiędzy rządem Sudanu, a ruchami powstańczymi skumulowały agresję wymierzoną w ludność cywilną. W bezpo Tamże.  Ośrodek Informacji ONZ w Warszawie, UNAMID, Hybrydowa Operacja Unii Afrykańskiej i Narodów Zjednoczonych w Darfurze, http://www.unic.un.org.pl/ misje_pokojowe/unamid.php [19.10.2012]. 33  A.M. Abdelbagi Jibril, Past and Future of UNAMID:Tragic Failure or Glorious Success?, Darfur Relief and Documentation Centre, Geneva, July 2010, s. 2. 31 32 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 141 średnim starciu w walkach śmierć poniosła w większości niewinna ludność cywilna. Miało to również negatywny wpływ na kondycję ich życia, z racji ograniczenia działań humanitarnych. Kraj stanął na skraju załamania. Niepewność, zaostrzenie ataków, porwania, zabijanie pracowników humanitarnych – stały się środkiem do przejęcia kontroli na terenie Sudanu poza działaniami pokojowymi ONZ na tym terenie. W owym czasie działania ONZ były bardzo ograniczone z racji toczących się walk wewnętrznych, jak również zagrożeń dla pracowników akcji humanitarnych, co ograniczyło w znacznym stopniu próby wprowadzania zmian pokojowych na terenie Sudanu, w tym i Darfuru. Wprowadzanie kolejnych blokad, w pewnym stopniu miało pozytywny wpływ na działania akcji humanitarnych dostarczanych ludności cywilnej, ale w perspektywie czasu były to akcje doraźne długoterminowo, niemożliwe do utrzymania bez wsparcia sił wojskowych34. Bezradność akcji UNAMID wiąże się z tym iż ma do pokonania m.in. taką przeszkodę jak skomplikowane procedury biurokratyczne nałożone celowo dla akcji humanitarnych przez rząd Sudanu. Wszelkie negocjacje pokojowe, które prowadzono w celu osiągnięcia pewnej normalizacji życia na terenie Sudanu, zakończono w maju 2006 r. podpisanym w Abudży porozumieniem pokojowym. Porozumienie to jednak jest jedynie wynikiem rozmów sporządzonych w formie dokumentu istniejącego jedynie na papierze. Najważniejsze ruchy polityczne nie uczestniczyły w negocjacjach pokojowych, tym samym wykluczając się z grona organizacji, które powinny podporządkować się zapisom zawartym w porozumieniu35. Wszelkie wysiłki grup mediacyjnych są bezskuteczne, jak również próby wywarcia jakichkolwiek nacisków na rząd Sudanu celem zmiany dotyczących postępowania wobec prowadzonych akcji przeciwko  Tamże, s. 2.  Tamże, s. 3. 34 35 �142 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa akcjom humanitarnym dla Sudanu. Mandat misji UNAMID nie miał możliwości wykazania się postępami w dziedzinie niesienia wsparcia dla działań pokojowych ONZ, jak również akcji humanitarnych. Główną przeszkodą jest ciągły opór rządu Sudanu, który w dalszym ciągu otrzymuje pełne wsparcie ze strony afrykańskich krajów muzułmańskich36. Mimo wszelkich starań, przy wsparciu ogromnej liczby ludności, działania mające na celu ochronę ludności cywilnej i uchodźców wewnętrznych dotkniętych wojną domową, objęły co najmniej 2,9 mln przesiedleńców, którzy pozostają w nędznych obozach na terenie Darfuru lub w sąsiednim Czadzie. Z perspektywy czasu odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych, które wzmogły się na skutek walk plemiennych i wewnętrznych konfliktów wojskowych. Ciągły wzrost aktów przemocy wobec przesiedleńców, wymierzonych głównie w kobiety i młode dziewczyny, ma miejsce w szczególności wokół obozów dla uchodźców. W okresie od stycznia 2008 do czerwca 2010 r. odnotowano znaczący wzrost przesiedleń wewnętrznych w wyniku nasilenia się walk plemiennych i działań wojennych w szczególności na terenie Darfuru. Ludność, która ośmiela się powrócić na ziemie swojego pochodzenia niemal siłą zmuszana jest do powrotu do obozów dla uchodźców. Mimo starań zapewnienia bezpieczeństwa ze strony UNAMID dochodziło do drastycznych starć i ataków na te tereny. W sierpniu 2008 r. rząd Sudanu rozpoczął brutalny atak na wysiedlonych w Kalma, obóz w Nyala w Południowym Darfurze. Około 1000 uzbrojonych żołnierzy zaatakowało obóz i doprowadziło do tragicznych wydarzeń, gdzie śmierć poniosło ponad 30 osób, a wiele zostało poważne rannych37.  Tamże, s. 4.  Tamże, s. 7. Zob. The Darfur Conflict and Civilian Protection, Conference Report, styczeń 29–30, 2007 r. Kair, Egypt, s. 9. 36 37 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 143 Mimo tak brutalnego i bezpośredniego ataku wymierzonego w ludność cywilną nie zdołano jednoznacznie zidentyfikować bezpośrednich sprawców tej zbrodni, czy też określić, kto jest odpowiedzialny za atak z ramienia rządu Sudanu. Niestety, fakty wskazują, iż UNAMID potrzebuje ochrony sam dla siebie, nie mówiąc już o zapewnieniu bezpieczeństwa dla ponad 4,7 mln społeczności uchodźców wewnętrznych oraz ludności z terenów objętych walkami38. Faktem stały się nasilające ataki na siły obronne UNAMID, które zostały powołane celem zapewnienia bezpieczeństwa ludności cywilnej, kobietom, dzieciom z terenów obozów dla uchodźców wewnętrznych w miastach w Darfurze. Zadaniem tej organizacji miało być również nadzorowanie bezpieczeństwa nad działaniami misji humanitarnych znajdujących się nie tylko na obszarze Darfuru, ale również rozmieszczonych na terenie całego Sudanu. Niestety, organizacja ta czasem okazuje bezsilność wobec możliwości podjęcia działań i zrealizowania misji określonych w swym statucie39. Odpowiedź społeczności międzynarodowej na bezsilność wobec działań sił rządowych Sudanu, bezpośrednio odpowiedzialnych za ataki zbrojne wymierzone w ludność cywilną, to jedynie wzajemne przerzucanie odpowiedzialności. Faktem jest, iż sytuacja jest bardzo trudna i wymaga nakładu nie tylko ze strony działań wojskowych, ale również pod kątem wprowadzania innych metod wywierania nacisku na rząd Sudanu oraz wojsko odpowiedzialne za ataki na ludność cywilną. Metody dotychczas wprowadzane przynoszą skutek krótkotrwały i niestety nie wprowadza to stabilizacji długoterminowej, zapewniającej kontrolę nad poszczególnymi terenami40. Niestety, porozumienie pokojowe poprzez negocjacje jest bardzo trudne do osiągnięcia. Wszelkie próby zawieszenia bro Tamże, s. 8.  Tamże, s. 9. 40  Tamże, s. 12. 38 39 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 144 ni oraz odbudowa zaufania pomiędzy walczącymi frakcjami stanowią jedynie obietnice deklarowane w ramach uzgodnień pomiędzy rządem Sudanu a organizacjami z ramienia ONZ. We wcześniejszych ustaleniach na szczególną ochronę zasługuje „ludność cywilna”, której ochrona jest obowiązkiem Sudanu, w tym również ludność z terenu Darfuru, na terenie którego znajdują się przesiedleńcy. Natomiast właśnie przesiedleńcy są głównymi ofiarami zbrodni wojennych, zbrodni przeciwko ludności i celem okrutnych ataków ze strony armii rebelianckich popieranych przez rząd Sudanu41. W obliczu bezsilności działań UNAMID w owym czasie, postanowiono rozmieścić wojska pokojowe ONZ mające na celu wsparcie działań pokojowych i humanitarnych obejmujących teren nie tylko Darfuru, ale również innych części Sudanu poza działaniami rządu i wojsk Sudanu odpowiedzialnych za ataki na ludność cywilną oraz zgromadzoną w obozach. Wprowadzono trzy etapy działań, czego dotychczas nie robiono. Pierwszym z nich było sponsorowanie działań mających na celu współpracę ONZ/UA dla operacji pokojowych. Następnie zwiększono mandat uprawnień dla działań UNAMID, co miało wpływ na przebieg działań pokojowych i zwiększyło jego zdolności w podejmowaniu działań operacyjnych. Mandat ten zwiększył uprawnienia także dla takich działań, jak bezpośrednia ochrona ludności cywilnej oraz sprzeciwianie się przemocy. Zadbano też o zapewnianie bezpośredniej ochrony dla działań humanitarnych, monitorowanie i weryfikację realizacji postanowień rozejmów. Pomoc wprowadzona dla integracji procesów politycznych, wpływała też na większe respektowanie praw człowieka. Zwiększając mandat dla działań UNAMID doprowadzono również do prób monitorowania granic Sudanu z Czadem. UNAMID odpowiedzialne było również za wspieranie działań  Tamże, s. 13–14. 41 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 145 mediacyjnych mających na celu doprowadzenie do zawieszenia broni na terenie Darfuru42. Pomimo nadania wszelkich wspomnianych mandatów, poszerzenia uprawnień celem zwiększenia zakresu działań UNAMID nie tylko na terenie Darfuru, ale również na terenie Sudanu, wsparcie społeczności międzynarodowej jest działaniem nieprzynoszącym wymiernych efektów, jakich oczekiwano. Wspomniane wcześniej wprowadzane zakazy lotów nad terenem Darfuru w pewnym stopniu ograniczyły działania rządu, natomiast nie stanowiło to szczególnie mocnej zapory. W niektórych przypadkach rząd Sudanu posunął się do takich działań, jak maskowanie swoich własnych pojazdów w barwy UNAMID, co wprowadzało w błąd prawdziwe siły UNAMID, czy też organizacje humanitarne43. Kluczowa jest wizja tego, co jest do zrobienia i naprawienia. Silne, jak i szybkie siły reagowania mogą być potrzebne w wielu miejscach ogarniętych konfliktem, ale również powinny wzbudzać zaufanie i być ukierunkowane na główny cel misji. Skala rozlewu krwi i niepokojów na wiejskich terenach w Somalii w 1993 roki nie były mniejsze niż obecny stan bezpieczeństwa w Darfurze. Tymczasem 30-to tysięczna armia marines Stanów Zjednoczonych nie potrafiła przywrócić kontroli na tym terenie. To było najtrudniejsze zadanie i nikt nie chciał podjąć się go z pełną siłą i przy wsparciu lotniczym44. Afrykańskie siły w Darfurze określono mianem mission-impossible. Świat oczekiwał, aby zachowywały pełną ochronę, lecz nie posiadały pełnego wsparcia wojskowego, logistycznego lub uprawnień mandatowych, co było niezbędne dla użycia siły. Układ pokojowy został podpisany, ale nie ze wszystkimi frakcjami w Dar Tamże, s. 14–15.  Tamże, s. 16. 44  A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/democracy, africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp, [8.03.2013]. 42 43 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 146 furze, co nie dało możliwości jego politycznego wykonania, jak również poprzez nadanie mandatu Unii Afrykańskiej w Banjulu w Gambii. Tymczasem w mniemaniu ONZ, sytuacja w Sudanie może ulec zmianie dopiero wówczas, gdy będzie solidne wsparcie polityczne dające uprawnienia dla wykonania postanowień zawartych w porozumieniu45. Rola Ligii Arabskiej w rozwiązywaniu konfliktu zbrojnego w Darfurze Mimo, iż istniało bardzo wiele rozmów zainicjowanych przez Ligę Arabską (LA), sama Liga nie stała się instytucją stanowiącą odrębną organizację działającą na rzecz rozwiązania konfliktu. Od Ligi oczekiwano roli mediatora w trwającym konflikcie oraz wpływu na poprawienie respektowania praw człowieka. Mediacja jednak ograniczyła się do spraw dotyczących konfliktów wewnątrzarabskich. Wskazuje to na fakt, iż Liga Arabska swój mandat wykorzystuje tylko i wyłącznie w kwestii konfliktów arabskich. Głównym działaniem jest ciche wsparcie dla polityki mającej na celu poprawę sytuacji w Darfurze przez Unię Afrykańską, ONZ i Unię Europejską, jednak Liga w swym działaniu jawnie wyraża swą niechęć wobec działań Stanów Zjednoczonych46. Liga Arabska swe działania skupiła również wokół trwającego konfliktu w Chartumie, chcąc doprowadzić do stabilności systemu, zwłaszcza w sytuacji odłączenia się Sudanu Południowego. LA zajęła bardzo ostrożne stanowisko w sprawie masowych ofiar w Darfurze, główne działania oparły się na oświadczeniach skierowanych wobec rządu47.  Tamże. The Darfur Conflict and Civilian Protection, dz. cyt., s. 9. 47  A. Weber, Bridging the gap between narrative and practices: the role of the Arab league in Darfur, Darfur: the responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010, s. 7. 45 46 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 147 W 2003 r., gdy konflikt w Darfurze nabierał na sile, doprowadzono do spotkania z głównymi siłami rebelianckimi. Inicjatorem owego spotkania była Liga Arabska. Bardzo trudnym problemem do rozstrzygnięcia stała się wieloletnia trudna sytuacja w stosunkach pomiędzy rządem Sudanu w Chartumie i Południowo Sudańską – Ludową Armią Wyzwolenia (SPLA). Większość negocjatorów uczestniczących w mediacjach pomiędzy dwoma stronami konfliktu zachowywała daleko idącą ostrożność. Natomiast istniejący konflikt w Darfurze, nie był wydarzeniem zaskakującym, z racji wiadomych faktów, że rząd sam wspierał się siłami militarnymi, celem uzyskania kontroli od czasu, co najmniej epoki kolonialnej. Konflikt pomiędzy Północnym a Południowym Sudanem przyniósł blisko 2 mln ofiar, co przykuło uwagę krajów zewnętrznych. Konflikt został mocno nagłośniony przez media, a społeczność międzynarodowa napiętnowała bezczynność organizacji działających na rzecz obrony praw człowieka oraz na permanentny brak zaangażowania w obronę ludności cywilnej48. W ocenie mediów arabskich reakcja USA na konflikt stanowiła jedynie pozór, a rzeczywistym celem było przejęcie złóż ropy, które znajdowały się na obszarze konfliktu. Skutkiem tego była niechęć Ligi Arabskiej okazywana wobec działań USA w sprawie Darfuru. Z globalnego punktu widzenia, kryzys w Darfurze ukazuje rosnący rozdźwięk pomiędzy światem arabskim a Zachodem, ale również pomiędzy światem arabskim a Unią Afrykańską, najbardziej aktywną organizacją zajmującą się owym kryzysem. Na szczycie w 2006 r. w Chartumie, w ocenie Sekretarza Generalnego Amira Moussa wyrażono opinię, iż Liga Arabska nadal dominuje z braku jednoznacznej reakcji w kwestii poprawy działań na rzecz ludności cywilnej w trwającym konflikcie. Wzrosła też ilość negatywnych  Tamże, s. 8. 48 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 148 komentarzy pod adresem Emiratów Arabskich w kwestii zainteresowania konfliktem w Darfurze49. W reakcji Liga Arabska (LA) wytknęła innym odwrócenie przyczyny i skutku trwającego konfliktu. Wg opinii LA reakcja międzynarodowa skupiła się na krytyce i interesuje się nadmiernie działaniem LA, a nie samym konfliktem w Darfurze. Wykorzystując poszczególne kontakty polityczne można było skutecznie włączyć LA do działań, a nie traktować ją jak konkurencji we wprowadzaniu zmian na terenie Sudanu. Postrzeganie LA jako konkurenta, zdaniem jej rzeczników, wprowadza jedynie rozłam w spójność działań pokojowych na terenach objętych działaniami konfliktowymi. LA powstała z inicjatywy państw takich jak: Irak, Syria, Liban, Arabia Saudyjska oraz Egip. W obecnej chwili liczy sobie 22 członków. Jest to organ reprezentujący świat muzułmański, który łączy swe działania głównie w aspekcie ekonomicznym, z uprawnieniami obejmującymi jedynie świat arabski. Liga Arabska działa tylko i wyłącznie na obszarze i na rzecz państw arabsko-muzułmańskich ograniczając swe decyzje do łagodzenia oraz naprawiania konfliktów wewnątrz i na zewnątrz krajów arabskich z resztą świata50. We wszystkich działaniach LA miała do czynienia z problemami, które dotyczyły krajów arabskich i działała na rzecz rozwiązywania ich konfliktów. Ideą było stworzenie organizacji wzmacniającej jedność arabską, jak również zapobieganie konfliktom w regionie państw arabskich. W ocenie międzynarodowej rola LA nie powinna sprowadzać się jedynie do działań wewnątrz krajów arabskich ale również powinna opierać się na współpracy z organizacjami niezrzeszonymi w strukturach LA. Biorąc pod uwagę niejednoznaczny charakter państw członkowskich i ich różny charakter  Tamże.  Tamże, s. 9. 49 50 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 149 ideologiczny, sojusz interesów jest mało prawdopodobny, a LA nie będzie wdrażała w życie wspólnych decyzji podejmowanych na szczycie. Deklaracje LA dotyczące Darfuru nie przekładają się na jej działania na tym terenie. Choć LA przyznała, że bardziej aktywną rolę w Darfurze pełni Unia Afrykańska, to jednak zauważyła, że nie przynosi to większych efektów. Lepsze wyniki, zdaniem jej rzeczników, można by osiągnąć poprzez skoordynowanie działań zarówno UA i LA. Spójność działań może mieć bardziej trwały efekt i głębsze znaczenie niż prowadzone działania w pojedynkę51. Stosunki Ligi z Sudanem mają długą historię, lecz jednocześnie są niestety bardzo płytkie. W ocenie państw ościennych Sudan może być krajem decyzyjnym w kwestii bezpieczeństwa, natomiast w ocenie Ligi Arabskiej Sudan to „prymitywny kuzyn”, którego przynależność do krajów arabskich nie jest traktowana poważnie. Stosunki Sudanu i Egiptu można uznać za szczególnie skomplikowane. Oba kraje nie mają wspólnej taktyki, lecz działają tylko na rzecz swych własnych interesów. Przy czym Sudan wielokrotnie oskarżał Egipt o bycie marionetką w rękach Stanów Zjednoczonych i Izraela52. Konflikt w Darfurze nie był postrzegany tak, jak konflikt palestyńsko-izraelski w rozumieniu Ligi Arabskiej. Co najważniejsze nie był nawet postrzegany podobnie do innych wojen domowych w Afryce Subsaharyjskiej, ale bardziej jako lokalna sprawa na peryferiach, która wywołała międzynarodowy chaos. Był to, według jej liderów, raczej konflikt plemienny, powstały z przyczyn zderzenia cywilizacji Zachodu z rządem w Chartumie. Co prawda niektórzy arabscy komentatorzy wzywali rząd w Chartumie do poniesienia odpowiedzialności komentując krytycznie jego poczynania, ale poglądy te jednak nigdy nie znalazły realnego odzwierciedlenia 51 52  Tamże, s. 10.  Tamże, s. 11. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 150 w oświadczeniach Ligi Arabskiej. Skupiono się bardziej na obarczaniu Zachodu winą za zaistniały konflikt, choć organizacje praw człowieka wzywały rebeliantów do ich przestrzegania zgodnie z Konwencją Genewską. W zachodnich mediach rebelianci byli postrzegani jako „ludzie dobrzy”, natomiast w oczach krajów arabskich ocena była zupełnie odwrotna. Legalny rząd w Chartumie została zaatakowany przez uzbrojonych rebeliantów, chcących przejąć władzę przemocą. Jako główny czynnik powstałego konfliktu wskazano działania zewnętrzne53. W maju 2004 r. LA wysłała misję rozpoznawczą na teren Darfuru, choć jej raportu nigdy nie upubliczniono, z dokumentów które w nieoficjalny sposób zostały opublikowane, jednoznacznie wykazano łamanie praw człowieka w czasie trwania konfliktu. W wyniku powstałego raportu Liga Arabska z własnej inicjatywy postanowiła zainicjować mocniejszy nacisk na rząd Sudanu celem podjęcia działania zmierzających do pacyfikacji rebelii. W porównaniu z innymi organizacjami LA ma problem z decyzjami zbiorowymi, które gwarantowałyby spójność w podejmowaniu działań oraz wspierały budowanie zwartej struktury organizacyjnej. Jej spójność wraz z działaniami Unii Europejskiej, Unii Afrykańskiej i ONZ stanowiłyby silny front w poprawie sytuacji w Darfurze. Tymczasem rozdrobnienie działań, brak spójności państw zewnętrznych spowodowały odwrócenie uwagi od przyczyn zaistniałego konfliktu, co doprowadziło do tak daleko idącej eskalacji ataków wymierzonych w ludność cywilną. Rozbieżność ocen sytuacji LA i organizacji innych państw, spoza LA została wykorzystana do zaostrzenia działań rebelianckich. W szczególności widoczny był brak koordynacji w podejmowanych decyzjach, działaniach i braku spójnej polityki celem naprawienia ogólnej sytuacji w Sudanie. W ocenie LA konflikt sam w sobie nie jest konfliktem, którego  Tamże, s. 13. 53 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 151 wydźwięk ma znaczenie międzynarodowe, lecz jest jedynie wewnętrzną sprawą Sudanu. Rozbieżna ocena sytuacji doprowadziła do sprzeczności w działaniach pokojowych i nawet do zaostrzenia konfliktu, którego znaczenia LA w swojej ocenie ograniczyła do sprawy lokalnej54. Brak przejrzystych działań umożliwiających takim organizacjom jak ONZ, działania na rzecz pomocy ludności cywilnej, przywrócenia równowagi w Darfurze, stawia LA w sytuacji podmiotu stronniczego, a nie obiektywnego działacza na rzecz niesienia wsparcia dla poprawienia sytuacji w objętym konfliktem Sudanie. Ujawniło to również kolejny aspekt istnienia LA. Konflikt Sudański pokazał rozbieżność pomiędzy elitami politycznymi a interesem społecznym, tak jak ma to właśnie miejsce w Sudanie. Gdyby LA w swych decyzjach działała spójnie wraz z interesem politycznym i społecznym umocniłaby swe struktury nie tylko w działaniach wobec krajów arabskich, ale również w ocenie opinii międzynarodowej55. Rola Unii Europejskiej w Sudanie W ocenie niezależnych komentatorów Unia Europejska (UE), chociaż ma struktury o międzynarodowym zasięgu, wykazuje daleko idący brak zaangażowania, jeśli chodzi o działania mające na celu zażegnanie konfliktu zbrojnego na terenie Sudanu. Głównym zarzutem jaki był stawiany pod adresem UE jest brak jednolitej polityki zagranicznej ukierunkowanej na łagodzenie trwającego już konfliktu. Zaangażowanie UE skupia się głównie na aspekcie rozwoju zawodowego i środowiskowego. W związku z naciskami na UE dotyczącymi działań w ramach szerszej polityki zagranicznej, zwrócono szczególną uwagę na umocnienie i wsparcie dla  Tamże, s. 14.  Tamże, s. 15–20. 54 55 �152 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Unii Afrykańskiej, do tego stopnia, by mogła samodzielnie reagować na zjawiska przemocy oraz wsparcia dla rozwoju i pomocy humanitarnej56. W ocenie specjalnego wysłannika UE do spraw konfliktu wewnętrznego w Sudanie jest możliwość nadzorowania działań pokojowych na tym terenie przy ścisłej współpracy z Ligą Arabską. W 2006 r. LA obiecała 150 mln dolarów jako wsparcie dla misji pokojowych Unii Afrykańskiej w Sudanie. Jednak obietnice te nie zostały spełnione. UE sama w sobie jednak utrzymuje ścisłe stosunki z wieloma krajami arabskimi poprzez tzw. Proces Barceloński (Euromed). Mimo, iż jednym z deklarowanych celów jest tworzenie dialogu politycznego, sprawa konfliktu w Darfurze pozostaje na uboczu działań UE, która główne swe wysiłki i cele działań pokojowych ukierunkowuje na Bliski Wschód57. Pierwszym problemem, jaki zaistniał podczas półrocznej prezydencji UE w okresie, gdy pełniła go Słowenia w deklaracji ze strony UE padło sformułowanie dotyczące zmniejszenia finansowego wsparcia, które dotychczas było dostarczane. Państwa członkowskie UE rozważają możliwość znalezienie korzystnego rozwiązania dla zmniejszenia luki finansowej powstałej w wyniku podjętej decyzji. Za czasów prezydencji Szwecji UE sprawę Sudanu potraktowała nieco bardziej priorytetowo. Szwedzki minister spraw zagranicznych, Carl Bildt, spotkał się w tej sprawie z ministrem spraw zagranicznych Egiptu Ahmedem Abul-Gheit. Jednak jednoznaczne działania mające na celu niesienie wsparcia dla poprawienia sytuacji na terenie Sudanu pozostają dopiero na etapie dyskusji. Nie wyznaczono jednoznacznych kierunków działań, jak również prób podjęcia współpracy zdeklarowanej w formie Giji Gya, the eu’s role in the Darfur crisis from 2003 until today, the gap between narratives and practices, Darfur: The responses from the Arab world, FRIDE, 03.2010. s. 7–8. 57  Tamże, s. 8. 56 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 153 umów czy rezolucji. Kwestia zmian w Sudanie wciąż pozostaje otwarta. Ze strony Europy na terenie Sudanu działa szereg grup pozarządowych, które jedynie przy wsparciu swych rządów niosą pomoc humanitarną na terenie Darfuru i całego Sudanu. Sam fakt działania tych organizacji nie ma wpływu na poprawienie sytuacji na terenie Sudanu, stanowi to jedynie wsparcie dla ludności cywilnej zagrożonej ciągłymi atakami ze strony rządu Sudanu58. Na początku 1990 r. UE nie wykazywała znaczącego zaangażowania w działania na terenie Sudanu. Było efektem i odpowiedzą na wojskowy zamach przeprowadzony przez al-Beszira. W efekcie czego finansowanie działań pokojowych w owym czasie ze strony UE zostało znacząco zmniejszone do czasu wybuchu kryzysu w 2003 r. W wyniku napływających ze świata doniesień UE podjęła działania pomocowe w tym rejonie. Ogromny napływ uchodźców z Czadu spowodował, iż w oczach przedstawicieli UE stało się oczywiste, że pomoc finansowa jest niezbędna i sytuacja wymaga natychmiastowej reakcji z jej strony. Od marca do kwietnia 2004 r. UE rozpoczęła silną mobilizację polityczną przy użyciu i za pośrednictwem instrumentów dostępnych w gestii działań UE. Reakcja USA na sytuację w Darfurze była wówczas jednoznaczna – jednogłośnie nazwano ją ludobójstwem. Natomiast UE w swych reakcjach nie posuwała się aż do tak jednoznacznych ocen zaistniałego konfliktu. Oświadczenie wysokiego przedstawiciela UE stwierdzało nawet wprost, że nie było to ludobójstwo, natomiast istnieją uzasadnione wątpliwości, co do gotowości rządu Sudanu, by wywiązywał się w pełni z obowiązku zapewnienia ochrony dla ludności cywilnej i działaniom zapobiegającemu dokonywania ataków na nią59. Dopiero pod koniec 2004 r. Parlament Europejski stwierdził, iż w wyniku sytuacji i działań rządu sudańskiego na terenie Darfuru  Tamże, s. 9.  Tamże. 58 59 �154 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa doszło do zdarzeń zwanych ludobójstwem. W efekcie czego UE zagroziła sankcjami, jeżeli działania ONZ będą ograniczane przez rząd Sudanu. Reakcja ta była znacznie opóźniona ze strony UE, za co została ona skrytykowana. W doniesieniach prasowych z tamtego czasu znajdujemy informacje mówiące nawet o obojętności i braku reakcji UE w obliczu działań zbrojnych na terenie Darfuru. W rozumieniu deklaracji ze strony UE to ONZ jest głównym i podstawowym organem międzynarodowym powołanym do reagowania na takie sytuacje i władny do podejmowania decyzji mających na celu ewentualne interwencje oraz niesienie pomocy60. Ponad to UE miała utrudnienia w swych działaniach ze strony rządu Sudanu poprzez ograniczenia administracyjne dla personelu z Europy. UE zdecydowanie i jednoznacznie poparła działania ONZ na terenie Darfuru i Sudanu, natomiast sama z różnych przyczyn politycznych wycofała się z podejmowania samodzielnych działań. UE postawiła przede wszystkim na długoterminowe działania w zakresie pomocy humanitarnej i rozwojowej, ukierunkowanie na stymulowanie rozwoju61. Mimo jednoznacznej polityki wobec rządu Sudanu, jak m.in zastosowanie blokad handlowych, zakazów współpracy wymiany towarowej z tym krajem, nie wywoływało to żadnych istotnych reakcji ze strony UE. W październiku 2009 r. UE, starała się nakłonić rząd Sudanu by położył kres bezkarności sprawców pogromów w Darfurze i postawił przed sądem osoby odpowiedzialne za nie. Miało to na celu ochronę ludności cywilnej. Siła reakcji UE była również uzależniona od działań nie tylko krótkoterminowych, ale również tych, które były realizowane w dłuższej perspektywie czasu, poprzez użycie instrumentów związanych z reagowaniem Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie Darfuru, Teksty przyjęte Czwartek, 6 kwietnia 2006 r. – Strasburg, http://www.europarl.europa.eu/sides/ getDoc.do?pubRef=-, [16.05.2013]. 61  Tamże, s. 11–12. 60 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 155 na konflikty zbrojne wewnątrz kraju. Za działania krótkoterminowe uważa się działania wojskowe, militarne ukierunkowane na zapewnienie stabilności wewnątrz kraju. Wchodzą one w zakres kompetencji Rady Ogólnej Sekretariatu UE i wykonują zalecenia Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa UE. Parlament Europejski nadzoruje działania związane z jednostką Bezpieczeństwa i Obrony, zwłaszcza w zakresie dysponowania budżetem w działaniach zewnętrznych. Stąd właśnie Państwa Członkowskie są głównym mechanizmem napędowym dla działań krótkoterminowych, wojskowych mających na celu obronę jednostek cywilnych narażonych na skutki wojny. Wsparcie wojskowe udzielone dla AMIS II (lipiec 2005-grudzień 2007)62, przez UE było znacznie mniejsze niż w przypadku udzielenia pomocy chociażby w konflikcie w Libanie. Zostało to określone w komentarzach prasowych jako tendencyjne. Uznano, iż zaangażowanie UE do niesienia pomocy terenom objętym konfliktem jest traktowane priorytetowo, jeżeli konflikt ma bezpośredni wpływ na interesy UE oraz stanowi zagrożenie dla jej terytorium63. Obecne wsparcie państw członkowskich UE dla działań UNAMID jest bardzo słabe i ograniczone, chociaż presja ze strony opinii publicznej spowodowała zwiększenie zaangażowania UE w działania na terenie Darfuru. Pomimo wsparcia dla działań AMIS oraz bezpośrednich interwencji UE w Darfurze, kierunek działań pomocowych ze strony UE pozostawiał wiele do życzenia, co spowodowało falę rosnącej krytyki ze strony społeczności międzynarodowej. 62  Unia Europejska ustanowiła UE cywilno-wojskowe działanie wspierania wzmocnionej misji Unii Afrykańskiej w Sudanie / Darfurze, AMIS, na wniosek Unii Afrykańskiej (UA), dnia 18 lipca 2005. Zob. więcej:. EU Support to AMIS (Darfur), http://www.eeas.europa.eu/csdp/missions-and-operations/eu-support-amis-darfur/mission-description/index_en.htm, [13.07. 2013]. 63  Tamże, s. 11–12. �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 156 Wiele państw członkowskich nie angażowało się w działania długoterminowe, opierając się jedynie na misjach pomostowych, które w perspektywie przekazywano do dalszego wykonania ONZ. Dopiero w 2007 r. kolejny raz podniesiono kwestie związane z bezpieczeństwem w Darfurze. Poruszono również kwestie związane z niestabilnością przesiedleńców z rejonu Darfuru i Czadu64. Krytyka działań UE ze strony międzynarodowych komentatorów jest dość jednoznaczna. UE mimo posiadanych mandatów, posiadanych środków oraz wsparcia militarnego nie wykorzystuje tych instrumentów w sposób wystarczający dla zapewnienia bezpieczeństwa w Czadzie i Darfurze. Nieustanna fala krytyki pod kierunkiem UE wiąże się głównie z zaniechaniem zwiększania zakresu niesienia pomocy dla uregulowania konfliktu w Darfurze, w tym też zapewnienia i przywrócenia stabilności politycznej na terenie Sudanu. W ocenie dowódcy operacyjnego UE, jedynie tylko w niektórych rejonach udało się zwiększyć bezpieczeństwo. Natomiast utrzymanie stabilizacji długoterminowo jest niemożliwe przy tak ograniczonych zasobach wojskowych ze strony UE65. Wspomniane już wcześniej działania UE są działaniami krótkoterminowymi, natomiast ze strony UE oczekiwano planów i działań mających na celu wprowadzanie zmian obejmujących swym efektem dłuższe perspektywy czasu. Za takie działania uważano wprowadzanie prac rozwojowych przy wsparciu dokumentów prawnych dających uprawnienia do wprowadzania zmian nie tylko związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa ludności cywilnej, ale również prowadzących do zmian związanych z utrzymywaniem prawidłowych relacji z rządem Sudanu. Głównym priorytetem jest realizacja kompleksowego porozumienia pokojowego podpisanego w 2005 r., które ma stanowić początek w rozwiązywaniu trwającego  Tamże.  Tamże, s. 14. 64 65 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 157 już 23-lata konfliktu wojennego pomiędzy Północą a Południem Sudanu. Oprócz pracy komisarza ds. współpracy rozwojowej i pomocy humanitarnej, UE powinna udzielać wsparcia dla DG DEV (Directorate General for Development), która ma na celu realizowanie i wdrażanie programów takich jak finansowe wsparcie dla zapewnienia stabilności politycznej i gospodarczej oraz nadzorowanie polityki zewnętrznej. Mandat Specjalnego przedstawiciela UE (SPUE) w Sudanie ma charakter dwojaki. Przede wszystkim służy jako podstawowy punkt kontaktu z przedstawicielami UA, ale również stanowi zabezpieczenie dla prowadzenia spraw i rozmów pokojowych celem rozwiązania konfliktu w Darfurze. Jego głównym zadaniem jest tworzenie konstruktywnego dialogu pomiędzy północą a Południem Sudanu, z należytym uwzględnieniem regionalnych aspektów tego konfliktu66. W ocenie społeczności międzynarodowej SPUE mógłby zrobić znacznie więcej w zakresie poszerzenia sposobów udzielenia wsparcia i pomocy dotyczącej zmian na terenie Darfuru, poprzez wywieranie znaczących nacisków na rząd Sudanu. Działania długo i krótkoterminowe wymagają sprawnego koordynowania, jak również powinny polegać na działaniach bardziej strategicznych, a nie tylko na teoretycznych planach w późniejszym czasie cedowanych na ONZ. Celem podjęcia politycznego dialogu wymagane jest działanie ze strony państw członkowskich Unii Europejskiej, m.in. poprzez podejmowanie inicjatywy w zaangażowanie Chin w poprawę sytuacji w Sudanie. Niestety, zbyt długo ignorowano Chiny jako głównego odbiorcę ropy z Sudanu, a właśnie Chiny mogły mieć ogromny wpływ na próby wprowadzania zmian na tym rejonie z racji swoich relacji ekonomicznych z tym rejonem. Z inicjatywy Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), jak również wniosków Rady Bezpieczeństwa ONZ powstało szereg  Tamże, s. 15. 66 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 158 nakazów aresztowania dla urzędników sudańskich. MTK z racji nadanych uprawnień na mocy art. 13 Statutu Rzymskiego ma możliwość i odpowiednie narzędzia, aby wnioskować i postawić przed Trybunał Karny osoby bezpośrednio odpowiedzialne za działania zbrojne, zbrodnie na ludności czy ludobójstwo67. Współpraca Unii Europejskiej opiera się m.in. na relacjach z Radą Jedności Narodowej (GONU) w Chartumie, jak również z rządem Południowego Sudanu (GOSS) w Dżubie. W związku z podpisanym porozumieniem pokojowym 2005 r. Komisja Europejska opublikowała plan znaczącego wsparcia finansowego dla dokonywania reform przy użyciu zróżnicowanych instrumentów. Zdeklarowane nakłady finansowe sięgają kwoty 500 mln € włącznie. Fundusze te ukierunkowano na takie programy jak: bezpieczeństwo, żywność, edukacja, urządzenia wodne, wsparcie dla organizacji pozarządowych. W grudniu 2007 r. Komisja przekazała 3 mln € do Funduszu Powierniczego ONZ w celu udzielenia wsparcia dla prac UA i ONZ jako wsparcie dla prac Zespołu Wsparcia Mediacyjnego. Mając na uwadze, iż bardzo trudne jest bezpośrednie finansowanie działań pomocowych na terenie Sudanu, Unia Europejska działa poprzez wsparcie finansowe udzielane organizacjom pozarządowym przy użyciu i za pośrednictwem ONZ. Komisja Europejska jednoznacznie deklaruje swoją gotowość pomocową w sprawie wsparcia finansowego dla poprawienia sytuacji w Sudanie, jednak, jak już wspomniano, poprzez działania krótkoterminowe. W ocenie krytyków działania UE powinny również w większym stopniu polegać na zwiększeniu nakładów finansowych dla inicjatyw rozwojowych68. Z działań UE jakie wdrożono w celu poprawy sytuacji na terenie Sudanu, wiele z nich nie przynosi oczekiwanych efektów. Współpraca UE z USA nie przyniosła ograniczenia dalszych działań  Tamże, s. 16.  Tamże, s. 17. 67 68 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 159 zbrojnych na terenie Sudanu. Nie udało się w pełni ograniczyć przenoszenia się walk zbrojnych w trwającym konflikcie wojny domowej. Mimo wszelkich ostrzeżeń w kierunku UE, która powinna mieć opracowany i gotowy plan działania w przypadku zaostrzenia się sytuacji konfliktowej na terenie Sudanu, sytuacja nie poprawia się. UE powinna inicjować działania związane z formalnym rozdzieleniem interesów ekonomicznych, sił zbrojnych, handlu ropą oraz wsparcia dla spłaty zadłużenia Północy i Południa Sudanu69. Podsumowując, ogólnie działania pomocowe są bardzo osłabione, chociażby z racji tego, że brakuje ogólnej koordynacji działań międzynarodowych zarówno na terenie Darfuru, jak również w rejonie całego Sudanu. Powstały chaos w działaniu UE związany jest m.in. z jakością współpracy UE z USA. Brak jest ścisłej współpracy ukierunkowanej na planowanie działań pomocowych, również dlatego, ze powstała swoista rywalizacja pomiędzy krajami sąsiadującymi, które pragną być postrzegane jako główny pośrednik w działaniach pokojowych. W gestii UE jest wywieranie silniejszych nacisków na rząd Sudanu, natomiast formalnie nie jest do tego przygotowana. Rola ta powinna być przejęta przez USA, a UE powinna przejąć rolę formalnego wsparcia dla owych działań. Najbardziej skutecznym działaniem jest stworzenie międzynarodowej grupy państw, w skład której weszłyby: Rosja, Chiny, Emiraty i Państwa Afrykańskie, celem wywierania nacisków politycznych i ekonomicznych na rząd Sudanu70. Umowa pokojowa z Abudży w sprawie Darfuru Podjęte w 2005 r. negocjacje w Abudży w Nigerii toczyły się początkowo bardzo wolno, tak że urzędnicy ONZ i Unii Afrykańskiej  Tamże, s. 19.  Tamże, s. 20. 69 70 �160 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa ostrzegali, że mogą one skończyć się fiaskiem. Ostrzeżenia pochodziły od wysoko postawionych urzędników m.in. brytyjski minister spraw zagranicznych i premier Holandii oświadczyli w styczniu, że społeczność międzynarodowa powierzyła ogromne fundusze, czas i wysiłek dla przeprowadzenia rozmów ale ich cierpliwość nie jest nieograniczona. Presje próbowali wywrzeć sekretarz stanu Wielkiej Brytanii Hilary Benn oraz zastępca sekretarza stanu US Robert Zoellick. Ostrzegano, że zostanie wstrzymane finansowanie negocjacji, jeśli porozumienie nie zostanie szybko osiągnięte. Wkrótce rozmowy przechyliły się na stronę ich zatrzymania. Dopiero w sytuacji zaciętych walki w Darfurze postępy były bardziej prawdopodobne przez przedstawienie kompleksowego porozumienia pokojowego, którego celem było zajęcie się przyczynami konfliktu i złożenie deklaracji pomocy humanitarnej w celu podjęcia porozumienia o zawieszeniu broni, zmniejszenie poziomu przemocy i poprawienie klimatu do prowadzenia negocjacji. W końcu największe wysiłki skierowano na zespoły negocjacyjne a nie strony. Aby podtrzymać komunikację z mieszkańcami Darfuru i innymi ważnymi grupami, które nie były reprezentowane na konferencji. Ostatecznie rebelianci poprosili mediatorów o trzy tygodnie czasu dla zapoznania się z dokumentacją. Zazwyczaj konferencje międzynarodowe nie są przeznaczone jako miejsca osiągania porozumienia poprzez przedłużające się negocjacje publiczne, ale jako uroczyste miejsce ratyfikowania i ogłaszania wyników zakulisowych rozmów i negocjacji. W dniu 5 maja 2006 r. ostatecznie podpisano porozumienie pokojowe w sprawie Darfuru, znane jako umowa z Abudży. Ukierunkowane jest ono na wytyczenie celów długotrwałego pokoju dla ochrony niewinnych stron konfliktu. Umowa (porozumienie) wymusza na sudańskim rządzie Jedności Narodowej rozbrojenie i demobilizację zbrojnych oddziałów, w tym do połowy października radykalne ograniczenie ruchów sił obronnych poprzez zmniejszenie �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 161 ich liczebności. Szczegółowy harmonogram demobilizacji został utworzony celem zapewnienia rozbrojenia sił rebeliantów. Umowa przewidywała, że 4000 kombatantów ma zostać zintegrowanych z sudańskimi siłami zbrojnymi, 1000 ma być włączonych do sił policyjnych, a 3000 ma być przeznaczonych dla wsparcia w ramach programów szkolnych i edukacyjnych. Proces demokratyzacji został określony dla ludności Darfuru, w celu wyboru własnych przywódców stojących na czele danego regionu. W lipcu 2010 r. przeprowadzono referendum w celu ustalenia jedności terytorialnej dla Darfuru. Na okres trzech lat wyborów, umowa przyznaje ruchowi rebelianckiemu 12 mandatów w Zgromadzeniu Narodowym w Chartumie, 21 miejsc dla krajowych członków ustawodawczych, 1 stanowisko gubernatora i 2 zastępców prezesów państwowych w Darfurze, wyższe stanowiska w ministerstwach państwowych i w samorządach. Społeczność międzynarodowa zaangażowana w tę tematykę wzywa darczyńców do przedłożenia dalszych środków dla wspierania określonych na konferencji potrzeb i realizowania priorytetów71. Zadaniem GNU jest zagospodarowanie 300 mln dolarów na rok w okresie dwóch najbliższych lat w celu odbudowy regionu. Joint Assessment Mission powstaje w celu jednolitej odbudowy dwóch regionów (północ-południe) na podstawie porozumienia pokojowego, jak również powstaje w celu określenia konkretnych potrzeb odbudowy i rozwoju Darfuru. Strefy Buforowe miały powstać wokół obozów dla uchodźców w celu budowy wewnętrznych korytarzy dla pomocy humanitarnej i innych działań pomocowych. Komisja powstała w celu bezpośredniej współpracy z ONZ, celem pomocy dla wysiedleńców powracających na swoje tereny. Umowa stwierdza, że rząd Sudanu zapewni 30 mln dolarów odszkodowania dla ofiar konfliktu. 71 Darfur Peace Agreement, United States Department of State, 2006-05-08. �162 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Dziesięć dni od podpisania umowy doszło do jej złamania i nasilenia konfliktów zbrojnych na prowincjach. Skalę okrucieństwa porównywano do tej z 2003 r. i z początku 2004. Nie miało to związku z postępowaniem politycznym, ale z powodów technicznej obsługi rozwiązań, które sugerowano wprowadzić. Główny doradca zespołów w Abudży, brytyjski specjalista ds. Sudanu Alex de Waal72, stwierdził 5 lipca 2006 r., że selektywna eliminacja ugrupowań dżandżawidów poprzez ich zdziesiątkowanie, doprowadzi do konfliktu z rządem Sudanu, któremu podlegają dżandżawidzi i doprowadzi do dalszego powiększanie skali konfliktu73. Niemniej jednak de Waal doradzał jeden kierunek działania, który byłby zgodny z DPA. Wymagał on zaangażowania armii sudańskiej w pracy dla działań pokojowych. Prace te obejmują: utworzenie kontrolowanych szlaków migracyjnych oraz utworzenie procesu rozbrojenia kontrolowanego przez starszyznę plemienną. W świetle tak ciężkich zaniedbań oraz spadku zaufania wobec działań pokojowych, wizja wdrażania poszczególnych procesów pokojowych była jedynie idylliczną wizją dalszych działań obejmujących kolejne tereny objęte głębokim kryzysem zaufania i trwającym konfliktem wewnętrznym. Zdaniem de Waal, również u podstaw rozwiązania konfliktu stoi zjednoczenie grup etnicznych żyjących na terenie Sudanu. W innym przypadku dalszy rozwój jest mało prawdopodobny. W przypadku interwencji NATO możliwe jest też doprowadzenie do jeszcze szerszego konfliktu zbrojnego i tym samym próby odbudowy kraju na gruzach. Jako przykład powołuje się na sytuację z Iraku74.  A. de Waal is Executive Director of the World Peace Foundation at the Fletcher School, Tufts University. 73  G. Prunier, Darfur’s Sudan problem, http://www.opendemocracy.net/democracy africa_democracy/darfur_conflict_3909.jspm, [18.03.2013]. 74  Tamże. 72 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 163 Istnieje wiele powodów do krytyki postanowień porozumienia pokojowego w Darfurze, ale jego główne postanowienia nie dotyczą rozbrojenia dżandżawidów. Podczas negocjacji każda ze stron biorących udział w formułowaniu postanowień, jak również każda organizacja, która ustanawiała każdy z punktów porozumienia w Darfurze, jednogłośnie podkreśliła, że konieczność rozbrojenia dżandżawidów należy do tej organizacji, która umożliwiła uzbrojenie rebeliantów, tym samym wskazując rząd w Chartumie. Wskazano jednak, że plan rozbrojenia rebeliantów powinien być w pierwszej kolejności zatwierdzony przez Unię Afrykańską. Następnie po tej akceptacji, powinna nastąpić kontrola procesu rozbrojenia przez UA oraz niezależną społeczność międzynarodową. Powstała jednak wątpliwość co do możliwości realizacji planu rozbrojenia i zdolności rządu Sudanu do jego wykonania. Większość dżandżawidów została uzbrojona przez lub przy aprobacie rządu w Chartumie, co zakłada istnienie politycznej lojalności75. Kolejna faza rozbrojenia rebeliantów miała polegać na zreformowaniu i zniwelowaniu kompetencji paramilitarnych instytucji, które kontrolują szlaki migracyjne koczowników i rozpoczęcia procesu rozbrojenia nadzorowanego przez starszyznę plemienną. Istniała obawa, że doprowadzi to do ukrywania broni, niemniej powinno nastąpić znaczne zwiększenie bezpieczeństwa. Kiedy wiadomo, że żadna z grup nie jest faworyzowana to proces pokojowy może być wdrażany niemalże bezboleśnie. W owym mechanizmie głównym celem powinno być rozbrojenie i neutralizacja milicji plemiennych i jej głównych ognisk konfliktowych powiązanych z rządem w Chartumie. Nie jest to nowa koncepcja, ale została sprawdzona poza rejonem Afryki i jako jedyna odniosła sukcesy. Wśród tych, którzy pomogli zaprojektować darfurski plan rozbrojenia są partyzanci i oficerowie, którzy prowadzili podobne działania na terenie Etiopii 75  Tamże. �164 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa i Somalii, a także innych częściach Sudanu. Radzili oni cierpliwość i kontynuację żmudnego procesu budowania zaufania. To daje siłę do budowania jednolitego frontu pokojowego, jak również siłę wsparcia przy dalszych etapach procesów pokojowych76. W każdym razie nie ma miejsca na dalsze złudzenia co do możliwości bezbolesnego wprowadzania zmian na terenie Sudanu. Sprzyjające ku temu działania to jedynie takie, które tworzą polityczno-wojskową kontrolę i ustalenie rozmieszczenia wojsk kontrolujących dane obszary. Widoczna jest konieczność zaniechania sztucznej kontroli przez instytucje zewnętrzne, blokujące prawidłowy i płynny rozwój poszczególnych procesów pokojowych. Sytuacja w Darfurze nie jest wynikiem tylko podziałów etnicznych, czy wrogości starszyzn plemiennych, ani nawet spisku zaprzysiężonych wrogów reżimu. Konflikt w Darfurze nie będzie również rozwiązany poprzez propagowanie optymistycznych receptur przywracania pokoju77. Podkreśla się, że Darfur był niezależnym państwem, którego terytorium Brytyjczycy włączyli do kondominium brytyjsko-egipskiego w 1916 r. ze względów strategicznych w okresie „wielkiej wojny”. Ponieważ obszar był bezużyteczny dla nich w tym czasie, zapomnieli o nim prawie tak szybko, jak go przyjęli i taki zapomniany pozostawał on, aż do 1970 r.. Darfur zamieszkany był przez plemiona afrykańskie i arabskie. Podział ten nigdy nie miał większego znaczenia w czasach niezależności Darfuru, a nawet imperialnego zaniedbania, gdyż wszyscy jego mieszkańcy byli muzułmanami. Znaczenia nabrał dopiero wówczas, gdy doszło do sytuacji dokonania podziału terytorialnego na pro- i antychartumskie78. Kolejne porozumienie pokojowe w Darfurze, znane również jako umowa z Doha, zostało podpisane w lipcu 2011 r. pomiędzy  Tamże.  Tamże. 78 Zob. A. de Waal, Darfur’s fragile peace, http://www.opendemocracy.net/ democracy-africa_democracy/darfur_conflict_3909.jsp,[17.03.2013]. 76 77 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 165 rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości. Porozumienie to gwarantuje wsparcie dla ofiar konfliktu w Darfurze oraz pozwala prezydentowi Sudanu wyznaczyć wiceprezydenta z Darfuru. Ustanawia prowincję Darfur jako nowy region, a jego władze uprawnia do zwołania referendum. Umowa przewiduje również podział władzy na poziomie krajowym. Ruch, który podpisuje porozumienie będzie miał prawo do mianowania 2 ministrów i dwóch z 4 ministrów stanu na poziomie federalnym oraz będzie mógł nominować 20 członków krajowych ustawodawczych. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze został podpisany w maju 2011 r. w Doha w Katarze. W dniu 14 lipca rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości podpisały protokół porozumienia, który stanowi ramy dla kompleksowego procesu pokojowego w Darfurze. DDPD to kulminacja dwóch i pół roku negocjacji, dialogu i konsultacji z głównymi stronami konfliktu w Darfurze, wszystkimi zainteresowanymi stronami i partnerami międzynarodowymi. Unia Afrykańska z misją ONZ w Darfurze użyczyły tu swej wiedzy technicznej celem nakłonienia stron konfliktu do stworzenia dokumentu DDPD. Dokument DDPD stanowi rozwiązanie z uwzględnieniem przyczyn konfliktu i jego skutków, w tym również dotyczy podziału władzy. Jest źródłem wiedzy na temat praw człowieka, sprawiedliwości i pojednania, odszkodowania i powrotu do wewnętrznego dialogu między stronami79. W czerwcu sekretarz generalny ONZ Ben Ki-Moon z zadowoleniem przyjął dokument pokojowy z Doha dotyczący Darfuru „Sudan Tribune” 2013, http://www.sudantribune.com/IMG/pdf/DPA-_ Doha_draft.pdf [12.08.2013]. 79 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 166 jako podstawę do zaprzestania trwającego od ośmiu lat konfliktu w Sudanie. Założenia dokumentu są wspierane przez Unię Afrykańską i Ligę Arabską. UNAMID przewodniczy komisji ds. zawieszenia broni, o której mowa jest w dokumencie DDPD. Potwierdzono swoje zobowiązanie do przestrzegania Narodowej Konstytucji Republiki Sudanu z 2005 r. w celu pełnej realizacji kompleksowego porozumienia pokojowego w styczniu 2005 r. oraz do respektowania rezolucji Rady Bezpieczeństwa w sprawie konieczności osiągnięcia politycznego rozwiązania konfliktu w Darfurze, w szczególności umowy o zawieszeniu broni i pomocy humanitarnej80. Kolejne ważne daty i dokumenty to: – Traktat o pomocy w Darfurze z dnia 8 kwietnia 2004 r.; – Zgoda stron sudańskich na warunkowe powołanie Komisji ds. zawieszenia broni i rozmieszczenia obserwatorów w Darfurze z dnia 28 maja 2004 r.; – Protokół o poprawie sytuacji humanitarnej w Darfurze z dnia 9 listopada 2004r; – Protokół między rządem Sudanu, Sudan Liberation Movement / Army a Ruchem Sprawiedliwości i Równości o wzmocnienie bezpieczeństwa w Darfurze, zgodnie z umową N’Djamena; – Deklaracji zasad dotyczących rozwiązania konfliktu w Darfurze Sudan z dnia 5 maja 2006 r., w Abudża Nigeria; – Umowa między rządem Sudanu a Sprawiedliwość i Równość z dnia 23 lutego 2010, w Doha, Katar; – Rozmowa pomiędzy rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010 w Doha, Katar; – Porozumienie o zawieszeniu broni między rządem Sudanu a Ruchem Wyzwolenia i Sprawiedliwości z dnia 18 marca 2010, Doha, Katar.  Radio Dabanga, http://www.radiodabanga.org/node/16328 [12.08.2013]. 80 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 167 Przyjęto też inicjatywę stworzenia w Darfurze Banku Rozwoju DDB dla wspomagania rozwoju, co przyjęto w imieniu Emira Kataru bardzo entuzjastycznie. Podkreślono też po raz kolejny konieczność, aby wszystkie strony konfliktu zbrojnego w Darfurze bezwarunkowo zaakceptowały zobowiązania wynikające z międzynarodowych praw humanitarnych i międzynarodowych praw człowieka. Uznano też, że konflikt w Darfurze nie może być rozwiązany poprzez działania zbrojne, lecz jedynie poprzez działania polityczne. Dokument z Doha na rzecz pokoju w Darfurze DDPD, został podpisany w lipcu 2011r. przez rząd Sudanu i Ruch Wyzwolenia i Sprawiedliwości, czyli niestety tylko jedną z buntowniczych stron opozycyjnych. Od samego początku DDPD była porozumieniem wadliwym, co nie odnosi się do najważniejszych kwestii politycznych i bezpieczeństwa. Niemniej jednak DDPD stanowił ogromny krok kończąc dekadę konfliktów w rozległym regionie zachodniego Sudanu. Rząd w Chartumie niestety konsekwentnie utrudniał istotne działania dla wykonania tej umowy, która powstała na tak niepewnym fundamencie. Należy zauważyć, że samo porozumienie jest mocno wadliwe i niekompletne. Jest to istotne ponieważ nie uwzględnia bezpieczeństwa podstawowego oraz kwestii politycznych, które doprowadziły do chwycenia za broń w Darfurze przeciwko reżimowi. Co więcej nie powstrzymuje to bojówek od dalszych działań zbrojnych, które skutecznie zapobiegają powrotowi przesiedleńców wewnętrznych i uchodźców. DDPD jest niesamowicie podobny do porozumienia pokojowego podpisanego w Abudży w 2006 r. co było dyplomatyczną katastrofą. Umowa rozwiązuje jeden z przejawów szerszego problemu rządu w Chartumie – tj. marginalizację społeczeństw żyjących na peryferiach Sudanu. Dopóki nie zostanie kompleksowo zrealizowana polityka integracji i transformacji demokratycznej dla wszystkich ludzi w Sudanie, wszelkie kolejne umowy pokojowe będą przynosiły jedynie regionalne porozumienie, tak jak w przypadku �168 Nagmeldin Karamalla-Gaiballa Darfuru. W związku z tym zarówno rząd USA, jak i inne kluczowe organizacje pomocowe muszą zmienić swoje postępowanie wobec Darfuru w postaci osobnego projektu polityki oddzielając go od reszty Sudanu. Następnie Darfur musi być włączony do przyszłego planowania politycznego w Sudanie81. Porozumienie z Heidelbergu Od 2008 r., przedstawiciele wszystkich sił politycznych w Darfurze, w tym przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego, zaangażowały się w dialog, uwzględniający przyczyny konfliktu w Darfurze. Dialog ten został zorganizowany przez Instytut Maxa Plancka we współpracy z Instytutem Badań nad Pokojem na Uniwersytecie w Chartumie. Spotkania odbyły się w Chartumie, a przede wszystkim, w Heidelbergu w Niemczech, w związku z czym proces ten stał się znany w regionie Darfuru jako Porozumienie z Heidelbergu82. W negocjacjach stronie sudańskiej przewodniczył dr Al-Tayeb Haj Ateya i opierał się na dobrych praktykach międzynarodowych prawników i mediatorów takich jak: Książę Raad bin Zeid (Jordan), JE dr. Tono Eitel (Niemcy), dr Kamal Hossain (Bangladesz), prof. Rahmatullah Khan (Indie), JE dr Thomas A. Mensah (Ghana) i sędzia Tafsir M. Ndiaye (Senegal)83. Proces skoncentrowano na umożliwieniu obywatelom tego regionu rozwoju wraz z kompleksowym rozwiązaniem uwzględniającym konstytucyjność, polityczność oraz ekonomiczne i społeczne aspekty konfliktu w Darfurze. Ostateczny wynik porozumienia pokojowego Heidenbergu, jako dokument końcowy Heidelberg  Omer Ismail, A. LaRocco, Failing Darfur: Project of the Center for American Progress to end genocide and crimes against humanity – Enough, 8/2012 r. 82 Heidelberg Darfur Dialogue Outcome Document, Berlin 2010, s. 3. 83  Tamże, s. 3. 81 �Rola społeczności międzynarodowej w konflikcie w Darfurze 169 Darfur Dialogue, został przedstawiony szerszej publiczności za pośrednictwem publikacji wydanej w Berlinie 19 maja 2010 r.84. Dokumentem końcowym jest projekt porozumienia pokojowego w Darfurze, jak również konstytucja regionu Darfuru w Sudanie. Projekt zawiera kryteria i wytyczne dotyczące podziału władzy, gwarancji praw człowieka, przepisy w celu zapewnienia skutecznego udziału Darfuru na wszystkich szczeblach rządu federalnego w Sudanie oraz przepisy dotyczące rozwoju ekonomicznego, zarządzania ziemią i zasobami naturalnymi. Końcowy dokument przewiduje także możliwość ustanowienia, na okres przejściowy, terytorium Darfuru jako prowincji z własnymi kompetencjami oraz instytucjami w ramach rządu Sudanu85. Wewnętrzna organizacja Darfuru wedle tego dokumentu opiera się na rządach prawa i zasadach demokracji oraz rządowej odpowiedzialności. Dokument zawiera również przepisy w celu wzmocnienia terytorialnego samorządu. Marginalizacja regionu zostanie zaniechana poprzez włączenie Darfuru na wszystkich poziomach administracyjnych i we wszystkich gałęziach do służby rządowej i publicznej, w tym wojskowej. Prawa człowieka i podstawy wolności w Darfurze są wzmacniane poprzez gwarancje w przepisach prawnych, które stanowią część ostatecznego porozumienia pokojowego w Darfurze86. Podział dóbr i dochodów publicznych w Sudanie jest zgodny z zasadami sprawiedliwości i sprawiedliwego rozwoju społecznego i gospodarczego w całym kraju. Darfurski Zarząd Odbudowy i Rozwoju został uczyniony odpowiedzialnym za zarządzanie funduszami i zrównoważenie projektu gospodarczego rozwoju regionalnego. Szczegółowe przepisy odnoszą się do obowiązków budżetowych,  Tamże, s. 4.  Tamże, s. 3. 86  Tamże. 84 85 �Nagmeldin Karamalla-Gaiballa 170 dochodów, międzynarodowych transferów między różnymi szczeblami administracji, w szczególności pomiędzy centrum a Darfurem. Obszerny rozdział dotyczy także rozwoju i zarządzania ziemią oraz zasobami naturalnymi w celu zapewnienia ich sprawiedliwego i zrównoważonego wykorzystania. Ten rozdział zawiera przepisy dotyczące tradycyjnych i historycznych praw do ziemi określonych ludów oraz przydział ziemi dla jednostek, społeczności, a także rozwoju i zarządzania ziemią. Ponadto, dokument końcowy wprowadza mechanizmy i instytucje, w celu ułatwienia pokojowego rozstrzygania sporów w sprawach ziemskich. W odniesieniu dla zasobów naturalnych przepisy szczegółowe równoważą regionalny i lokalny interes zgodnie z międzynarodowymi standardami ochrony środowiska. Odpowiedzialność karna traktowana jest z najwyższą surowością wobec osób odpowiedzialnych za poważne akty przemocy w trwającym konflikcie zbrojnym w Darfurze. Znalazł się również rozdział dotyczący kwestii odszkodowania dla osób, które pojedynczo lub grupowo poniosły szkody i straty w trakcie wojny domowej w Darfurze87. The role of the international community in the conflict in Darfur Summary This paper aims to investigate the international community role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur. A before/after approach was used to examine the international community role in resolving the armed conflict in the western Sudanese province of Darfur. Explains the important role played by the international community in its engagement in peacekeeping that guided this condition. The approach and the results are original and valuable to evaluate the role of the international community in Africa.  Tamże. 87 �Jarosław Różański Niloci z Sudanu Południowego Wśród najczęściej stosowanych kryteriów scalania w jedną kulturę dwóch lub kilku grup ludzkich występują cechy antropometryczne, terytorium geograficzne, wspólna historia, język, religia oraz organizacja społeczeństwa, łącznie z gospodarką i strukturą władzy. W oparciu o te kryteria wyodrębnić można przestrzeń kultury ludów nilockich. Pochodzenie ludów nilockich i ich klasyfikacja są dla badaczy problemem nierozstrzygniętym, a istniejące hipotezy są niekiedy sprzeczne. Niektórzy ich pochodzenie wywodzą z terenów Sudanu, Czadu oraz Afryki Wschodniej. Pod naporem ludów semickich mieli być oni zepchnięci na teren południowego Sudanu. Inni ich kolebkę sytuują w Bahr al-Ghazal w południowym Sudanie, skąd mieli migrować na północny i południowy wschód. Jeszcze inni (G.P. Murdock) widzą w nich potomków tzw. łowców Kojsan oraz ludów negroidalnych, albo też potomków ludności chamickiej oraz ludów negroidalnych. Podobnie jak zróżnicowane są hipotezy o ich pochodzeniu, tak samo podawane są różne klasyfikacje ludów nilockich. Wybitny znawca ludów nilockich Edward E. Evans-Pritchard dzieli ich na dwie podstawowe grupy – Dinka-Nuer i Luo-Szylluk. Z drugiej wydziela Szylluków jako grupę szczególną oraz znacznie słabiej zorganizowane grupy etniczne mówiące językami pokrewnymi, którym autor ten nadał zbiorową nazwę Luo. Natomiast H. BauJarosław Różański – dyrektor Instytutu Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW w Warszawie �172 Jarosław Różański mann mówi o czterech wielkich zespołach nilockich – Szyllukach (wraz z Luo), Dinkach, Nuerach i Bari. Dla potrzeb niniejszego opracowania wykorzystana zostanie nieco zmodyfikowana klasyfikacja H. Baumanna. Niloci z Sudanu Południowego zostaną omówieni w pięciu grupach: 1) Szyllukowie, którzy wyróżniają się spośród innych Nilotów m.in. stworzeniem scentralizowanej władzy oraz północni Luo; 2) Zachodni i południowi Luo, mówiący językami szylluckimi, ale zachowujący strukturę społeczną akefaliczną (segmentarną); 3) Dinkowie; 4) Nuerowie; 5) Bari i ludy pokrewne. Bari pod względem językowym zaliczani są do ludności nilochamickiej, jednak inne charakterystyczne cechy kulturowe pozwalają ich włączyć do wielkiej rodziny Nilotów1. Środowisko naturalne i gospodarka Niloci zamieszkują obszar określany w skrócie Dorzeczem Górnego Nilu. W rzeczywistości termin ten obejmuje rozbudowane dorzecza kilku wielkich rzek: Nilu Górskiego i Nilu Białego, Bahr al-Ghazal z Bahr-el-Arab, Sobatu, Dżur i innych, wraz ze znajdującą się w ich obrębie Kotliną Górnego Nilu, szeroką na ok. 1000 km na południu. Od południa kotlinę ogranicza próg Azande i krawędzie wyżyn wschodnioafrykańskich, a od wschodu masyw Wyżyny Etiopskiej. W kotlinie dominują sawanny i wielkie bagna (sudd) o powierzchni 60 tys. km2. Na południu sawanna przechodzi niekiedy w znaczne kompleksy leśne.  Najobszerniejsze polskojęzyczne opracowania Nilotów, jako wyodrębnionej grupy ludów, to: B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: B. Hanczka-Wrzosek, Z. Komorowski, A. Rybiński, Ludy Afryki: przegląd regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994, s. 103–111; C.G. Seligman, Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972, s. 169–175. 1 �Niloci z Sudanu Południowego 173 W kotlinie klimat jest gorący, tropikalny z dwiema porami roku – deszczową i suchą. W południowych lasach występuje klimat równikowy z dwiema porami deszczowymi. Niloci zajmowali się przede wszystkim hodowlą bydła, rolnictwo i łowiectwo traktując jako zajęcia uboczne. Dlatego też podkreślano, iż „pomimo bardzo ciemnej skóry i niewątpliwej przewagi elementu nigryckiego u Nilotów, trzeba przyznać, że ich kultura ma znacznie więcej cech chamickich niż nigryckich. Są to bowiem ludy głównie pasterskie, tak że np. Dinkowie uprawiają ziemię w tak znikomych ilościach, że nie wystarcza im płodów rolnych nawet na mąkę i piwo od jednego zbioru do drugiego” pisał Charles G. Seligman, orędownik kontrowersyjnej „teorii chamickiej”, czy też „mitu chamickiego”2. Jednak wiele jego spostrzeżeń jest bardzo trafnych. I tak w swoim klasycznym dziele charakteryzował zamiłowanie Dinków do hodowli bydła: „Przewaga roli pasterstwa w ich życiu znajduje odbicie w niemal religijnej powadze, z jaką traktują swoje bydło. U Dinków istnieje rozbudowana uroczystość inicjacji, w czasie której ojciec młodego człowieka daje mu w prezencie byka i bez przesady można powiedzieć, że chłopak przywiązuje się tak bardzo do zwierzęcia, że można nazwać to procesem psychologicznej «identyfikacji». Chłopak taki potrafi całe godziny spędzać bawiąc się z bykiem i śpiewając mu, jest nazywany przez sąsiadów imieniem swego byka, a w wypadku śmierci zwierzęcia przeżywa on prawdziwą i szczerą żałobę. Nic więc dziwnego, że bydła nie zabija się w celu konsumpcji poza wyjątkowo uroczystymi okazjami, a dieta Nilotów jest na ogół mleczno-zbożowa”3. U Dinków każdy byk lub wół jest przeznaczony na ofiarę. Wierzą oni, że bydło i dzieci należą do Boga i Bóg daje je ludziom tylko jako dar od siebie4.  C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 170.  Tamże, s. 171. 4 Por. J.S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980, s. 74. 2 3 �174 Jarosław Różański Stada bydła decydują o prestiżu poszczególnych rodzin i rodów. U Szylluków np. posiadanie „świętego stada” urosło do jednego z symboli władzy monarszej. Dlatego też bydło przeznacza się w pierwszym rzędzie na cele pozaekonomiczne – ofiary, opłaty małżeńskie za żony, podarki. Hodowla bydła była domeną mężczyzn. Natomiast kobiety zajmowały się głównie uprawami rolniczymi. Warunki geograficzne i klimatyczne, jak również przemiany społeczno-gospodarcze w ramach nowych organizmów państwowych, które wchłonęły Nilotów, sprawiły, że coraz większe znaczenie w etnicznej gospodarce zaczęło mieć rolnictwo kopieniacze. Na te lokalne zmiany gospodarcze duży wpływ miała także obecność muchy tse-tse. Ludzie potrafią uniknąć zarażenia jej ukąszeniem, które prowadzi do śpiączki kończącej się śmiertelnym letargiem. Gorzej z bydłem, które po jej ukąszeniu zapada na chorobę zwaną nagana. Stąd też tam, gdzie tych much jest dużo, hodowla bydła staje się niemożliwa. Tam, gdzie zaczęło dominować rolnictwo, przechodziło ono z reguły w ręce mężczyzn. Tradycyjne religie Niloci byli wyznawcami religii tradycyjnych. Z biegiem lat jednak procent wyznawców religii tradycyjnych zmniejsza się na rzecz chrześcijaństwa i islamu. Tradycyjne religie Nilotów charakteryzuje silny kult przodków lub bohaterów, wiara w Istotę Najwyższą oraz – jak i w innych tradycyjnych religiach afrykańskich – wiara we wszechobecność duchów5. 5 Klasycznymi opracowanimi religii Nilotów są dwie prace. Pierwsza to Edwarda E. Evansa-Pritcharda Nuer Religion (Oxford 1956; Religia Nuerów, Kęty 2007), będąca owocem długich badań nad kulturą Nuerów. Autor żył wśród Nuerów, nauczył się ich języka i uczestniczył aktywnie w ich życiu. Druga książka to Divinity and Experience: the religion of the Dinka (London 1961) Godfreya Lienhardta, który opisuje religię Dinków. Obydwie charakteryzują się opisaniem �Niloci z Sudanu Południowego 175 Bóg Najwyższy Dinków nazywa się Nfialich (Nfialicz). Jego imię znaczy „Ten, który jest w górze”. Dinkowie uważają go za stwórcę świata. Nie ma on początku ani końca, jest sprawcą wszystkiego, co dzieje się na świecie. Dba on o zachowanie porządku i ładu w świecie. Zsyła na ziemię deszcze z „miejsca dreszczów”. Chociaż niekiedy z zsyłaniem deszczu kojarzy się bóstwo Dengdit – „Wielki Deszcz”, które raz uważa się za emanację Nfialicha, innym razem za jego syna, pierwszego władcę Dinków, który miał w tajemniczy sposób zniknąć w czasie burzy6. Godfrey Lienhardt podkreśla, że w religii Dinków świat istot duchowych i świat ludzi spotykają sie ze sobą w każdym aspekcie życia, w codziennym doświadczeniu ludzkim, i to właśnie jest istota ich religii7. Nuerowie mówią o Istocie Najwyższej Kwot. Postrzegają ją jako ducha nieba lub duchową istotę z nieba. Objawia się on pod postacią deszczu, a także widać jego działanie w błyskawicy. Choć jest wszechobecny, to jednak nikt nie może go zobaczyć. Zwracają się do niego za pośrednictwem Księżyca. Uważają Kwota za stwórcę i poruszyciela wszystkich rzeczy oraz za prawodawcę, inicjatora zwyczajów i tradycji ludu. Z firmamentem niebieskim wiążą swego Boga-Stwórcę imieniem Dżuok (Jouk) także Szyllukowie. Jest on jak wiatr albo powietrze, czyli bezkształtny i niewidzialny. Niczym powietrze wypełnia każdą lukę we wszechświecie. Ulepił człowieka z gliny o różnych kolorach, ludzie zwracają się do niego w modlitwach, a jego imię często pojawia się w pozdrowieniach8. Według wierzeń Bari Bóg – Ngun loki – utrzymuje ludzkość przy życiu, stwarzając co miesiąc stu ludzi. religii przy użyciu narzędzi antropologii kulturowej i starają się patrzeć na nie oczami ich wyznawców, w tym przypadku samych Nuerów i samych Dinków. 6 Por. C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 88–90. 7  G. Lienhardt, Divinity and Experience: the religion of the Dinka, dz. cyt. 8 Por. omówienie: S. Piłaszewicz, Religie Afryki, Warszawa 2000, s. 50–51. �176 Jarosław Różański Tradycyjne religie Nilotów cechuje także silny kult przodków, w tym zwłaszcza przodków-bohaterów, czy też herosów. Specjalne miejsce zajmuje do dzisiaj wśród Szylluków żywy kult Njakanga, założyciela ich państwa. Według tradycyjnych wierzeń jego duch wciela się w każdego nowego władcę, co celebrowane jest w czasie specjalnego obrzędu, związanego z objęciem tronu. Njakang żyje w zaświatach, ale także w osobach kolejnych swych następców. Njakang i jego następcy są odpowiedzialni za państwo i lud, m.in. zapewniając deszcze i urodzaje. Njakang, który jest potężnym przodkiem, nie zaznał starości i nigdy nie chorował. Umarł w pełni sił. Stąd też i jego obecna siła. By jego następcy mogli iść tą samą drogą, powinni umierać lub być zabijani zawsze w pełni sił, zanim zniedołężnieją9. Dinkowie i Nuerowie spędzają dużo czasu na aktach kultu. Wszyscy Niloci także praktykują obrzędy przejścia. Pochodzenie Luo Poszczególne grupy Luo posługują się językami określanymi jako języki szylluckie. Należą one do społeczeństw hodowlano-rolniczych. Chociaż podstawą ich utrzymania było kopieniactwo, to jednak u wielu grup znaleźć można pozostałości po rozbudowanych niegdyś licznych obrzędach, nakazach i zakazach związanych z bydłem. Ponadto wśród wszystkich Luo „rozpowszechniony był zwyczaj przypisywania chłopcu podlegającemu obrzędowi inicjacji byka sakralnego noszącego to samo co on imię i zabijanego wraz ze śmiercią swego właściciela. Podstawą struktury społecznej plemion Luo są egzogamiczne rody patrylinearne oparte na więziach pokrewieństwa, podstawową zaś jednostką społeczną i gospodarczą  C.G. Seligman, Ludy Afryki, dz. cyt., s. 172–173; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt., s. 110. 9 �Niloci z Sudanu Południowego 177 jest rodzina, niegdyś poligeniczna, a obecnie również i monogamiczna”10. Nie tworzyli oni – z wyjątkiem Szylluków – większych organizmów politycznych. W przekazach wielu Luo żywa jest tradycja, że kiedyś stanowili oni jeden wielki lud. Jedna z wersji opowieści ukazuje dwóch mieszkających razem braci – Nyipiira i Nyabongo. „Pewnego dnia Nyipiir uprawiał swoje pole leżące nad Nilem, na północ od Pubungu, gdy nagle nadbiegł słoń. Nyipiir chwycił pierwszą lepszą włócznię, która jak na złość akurat należała do jego brata, i cisnął nią w słonia. Zranione zwierzę uciekło wraz z włócznią. Nyipiir chciał zapłacić bratu za utraconą broń, ale Nyabongo upierał się, że musi dostać ją z powrotem. Nyipiir był zatem zmuszony wyruszyć w nieznane w poszukiwaniu zagubionej włóczni. Wreszcie odnalazł ją w legendarnej kryjówce słoni, razem z pięknymi paciorkami, które od tej pory stały się oznaką władzy królewskiej”. Drugi epizod opowiada, jak „pewnego dnia dziecko Nyabongo połknęło jeden paciorek z królewskiego naszyjnika zabranego z krainy słoni. Nyipiir najpierw zażądał jego zwrotu, a później rozciął dziecku brzuszek, żeby go wydobyć. Dziecko zmarło, a zrozpaczony Nyabongo opuścił kraj razem ze swoimi krewniakami i klientami oraz innymi rodzinami Luo, wstrząśniętymi tragedią. Część ludzi wyruszyła na wschód, a część na zachód od Nilu”11. Te ustne przekazy mówią o długotrwałym procesie dzielenia się. Według jednej z wersji Luo wywodzą się znad ujścia rzeki Bahr al-Ghazal do Nilu. Ich wędrówka rozpoczęła się ok. tysiąca lat temu. Trwające wiele stuleci wędrówki Luo prowadzone były przez wodzów rodów albo przez starszych rodziny, którzy chcieli znaleźć lepsze warunki do życia dla swoich bliskich. W ciągu bardzo długiego B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt. S. Feierman, Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172. 10 11 �178 Jarosław Różański czasu Luo zajęli obszar, który rozciągał się z północy na południe na ok. 1500 kilometrów12. W czasie tych wędrówek stykali się z różnorodnością językową i gospodarczą innych ludów, przyjmując od nich wiele elementów w różnych sferach kultury, począwszy od języka, a skończywszy na gospodarce. Szyllukowie i północni Luo Szyllukowie wraz z innymi Luo tworzą jedną z najważniejszych grup Nilotów, rozproszoną jednak na znacznej przestrzeni. Edward E. Evans-Pritchard mówi o jednej grupie Szylluk-Luo, gdyż Szyllukowie posługują się pokrewnym językiem. Niektórzy badacze jednak wyodrębniają Szylluków ze względu na inne cechy kultury, zbliżające ich do Dinków i Nuerów13. Obecnie zamieszkują oni głównie na zachodnim brzegu Nilu, począwszy od jeziora No, będącego łącznikiem między Nilem Górskim (Bahr-al-Jabal) i Nilem Białym, aż po Kosti na północy. Ich liczebność szacuje się na ok. 500 tys. Największe skupiska Szylluków znajdują się wokół miast Malakal i Kodok (do 1904 r. pod nazwą Faszoda). Tradycja etnogenetyczna mówi, że przywędrowali oni z kraju Duwat lub kraju Kero, który miał leżeć bardziej na południe od ich obecnych siedzib. Wędrówkę z tego kraju rozpoczął Njakang – protoplasta i heros Szylluków. Według podań jego matka była krokodylem lub też pół krokodylem, pół kobietą. Przyczyną emigracji był spór z bratem o sukcesję po ojcu. Njakang wyruszył ze swymi ludźmi, zabierając monarsze insygnia, broniąc się przed słońcem, ujarzmiając rzekę i przywołując deszcze. Niebu wydarł stado bydła. Pozostawił też po sobie monarszy tron czy też stołek (kwom), wodzowską skórę antylopy, sierść z grzbietu żyrafy (yar Por. tamże, s. 172–173. Por. E. Rzewuski, Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978, s. 211. 12 13 �Niloci z Sudanu Południowego 179 Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) wir), strusie pióra (okwon wudo), motykę, srebrną włócznię, 2 srebrne bransolety (ateg) oraz koraliki z muszli (rek). Przedmioty te przekazywane są z pokolenia na pokolenie. Potrafił tworzyć ludzi – swoich poddanych – z dzikich zwierząt, ryb, a nawet owadów. Będąc w pełni sił sam siebie udusił14. Mit o Njakangu uzasadnia odrębność plemienną Szylluków i spoistość ich państwa. Od niego rozpoczyna się historyczna „pamięć” tego ludu. On też propaguje i uzasadnia cześć oddawaną władzy monarszej. Szyllukowie wpisali się w karty historii dzięki utworzeniu w XVI w. własnego, scentralizowanego państwa. Pierwszym jego władcą został Njakang. Najmniejszą jednostką terytorialną w państwie była wioska składająca się z kilku zagród, których mieszkańcy należeli do jednego rodu. Wioski tworzyły dystrykty, a te z kolei wchodziły w skład dziesięciu prowincji królestwa, którego stolica znajduje 14 Por. tamże, s. 212–215; Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, dz. cyt. �180 Jarosław Różański Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) się w Faszodzie. Ludność w państwie Szylluków była mocno zhierarchizowana. Najniższą warstwę tworzyli niewolnicy, najwyższą – arystokracja złożona z krewnych króla. W 1837 r. państwo Szylluków zostało podbite przez Turko-Egipcjan. Na krótko niepodległość odzyskało w latach 1881–1898, podczas powstania Mahdiego. Po uzyskaniu przez Sudan niepodległości uzyskało ono pewną autonomię, zachowując tzw. rodzimą administrację. Obecnie dzieli się na dwie części: północną (Gar) i południową (Lwak), w których rolę seniorów pełnią zarządcy z Mwomo (północ) i z Tongu (południe). Podstawą pozostaje jednak podział na 15 prowincji, podległych królowi (reth). U boku władcy duże znaczenie posiada Rada Wodzów (jagiwipadiwad). W 1992 r. rządy objął Reth Kwongo Dak Padiet jako 34. władca Szylluków. Władca (reth) jest uważany za wcielenie Njakanga – założyciela państwa. Władcy Szylluków dawniej nie uczestniczyli bezpośrednio w bitwach. Kierowali nimi z oddali. Żyją w wyniosłej separacji od swych �Niloci z Sudanu Południowego 181 poddanych, jadając np. zawsze na osobności. Ich obowiązkiem jest natomiast zanoszenie modłów w interesie całego plemienia i dbałość o sanktuaria. Między innymi pod ich opieką znajduje się, obok insygniów, święty ogień, który po ich śmierci zostaje wygaszany, a rozpalany ponownie w chwili intronizacji następcy. Śmierć króla – jak już wiemy – dawniej miała z reguły charakter rytualny (w formie zabójstwa lub samobójstwa), lecz ogłaszano ją zawsze z opóźnieniem, dopiero po ponownym objęciu tronu przez nowego króla. Obwieszczenie żałoby wywoływało stan pewnego chaosu społecznego. Pogrzeb łączono z wielu bardzo uroczystymi, a niekiedy i przerażającymi obrzędami. Z tej okazji składano m.in. liczne ofiary z ludzi – zabijano żony, służbę, niewolników, razem z bydłem, by cały ten dobytek towarzyszył zmarłemu w czasie jego niebiańskiej wędrówki15. Obecnie wielu Szylluków jest wyznawcami chrześcijaństwa (na południu) oraz islamu (na północy). Wielu też żyje na emigracji. Obok Szylluków do północnych Luo zalicza się także Anywaa, zwanych powszechnie przez ich sąsiadów oraz w literaturze – Anuak (Anyuak). Dawniej zajmowali tereny nad rzeką Sobat i jej dopływami Baro i Akobo-Pibor. W XIX i XX w. na te tereny napłynęli liczni Nuerowie. Zasymilowali oni bądź też wypchnęli rodzimych mieszkańców i wiele dawnych osad Anuaków, jak np. Abwong, Adong, Akobo, stało się nuerskimi. Obecnie Anuakowie żyją głównie w hrabstwach Pochalla i Akobo w stanie Jonglei. Liczą ok. 100 tys. osób. Duży wpływ na kulturę Anuaków wywarła bliskość sąsiedniej Etiopii i częsta zależność od jej władców. Ich mitycznym przodkiem był Gilo. Ich struktura społeczna była akefaliczna, oparta na małych Szerzej o Szyllukach: P. Mercer, Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971) z. 3, s. 407–416; E.E. Evans-Pritchard, The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan, Oxford 1961; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932, s. 37–105. 15 �182 Jarosław Różański jednostkach rodzinno-terytorialnych. Każda wieś miała swojego wodza (nyie) lub podległego mu zarządcę (kway-luak). Chociaż widać też było w historii liczne próby scentralizowania władzy i próby budowania systemu feudalnego na wzór etiopski. W 2001 r. został intronizowany Adongo Agada, formalny władca (nyie) federacji wsi Anuaków. Dawniej zauważyć można było wyraźną rywalizację dwóch dużych rodów – Tunga Goc i Tunga Odolla, które pozostawały w nieustannym konflikcie i walczyły o dominację16. Z płaskowyżem etiopskim związani są też częściowo Maban (Mabaano), znani także czasami jako Burun, czy Chai. Zajmują doliny na wschód od Renk, między Nilem a Wyżyną Etiopską. Liczą ok. 100 tys. osób. Grupa Burun tworzy m.in. osady Wullu, Buot, Gowali, Wedega, Mayak, Mapo, Karenkaren, Kurmuk, Yabus, Jorot i Jale. Inne główne miasta to Maban (Buny), Kigale i Dago. Maban są społecznością rolniczą, hodują niewielkie ilości bydła. Stąd też w ich obrzędach religijnych ważne jest agrarne święto zbiorów (gatti). Z nimi łączą także obrzędy małżeńskie. Zawsze utrzymywali mocną strukturę akefaliczną. Swoje pochodzenie wywodzą od Szylluków. Wielu z nich zostało zasymilowanych przez sąsiednich Dinków i Nuerów17. Z Anuakami spokrewnieni są Peri (Pari) lub Jo-Pari (ludzie Pari). Anuakowie nazywają ich Ojwan-Boii. Zamieszkują oni jednak enklawę wysuniętą daleko na południe Sudanu, w okolicach Torit. Ich pokrewieństwo z Anuakami widoczne jest zwłaszcza w podobieństwie językowym. Liczą obecnie kilkanaście tysięcy 16 Szerzej o Anuakach: C. Perner, The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. 1, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994; vol. 2, The Human Territory, Basel 1997; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., 108–113. 17 Szerzej o Maban: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 442–447; R.O. Collins, Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New Haven – London 1971; J. Wendy, The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999. �Niloci z Sudanu Południowego Szyllukowie (fot. G.N. Morhig) 183 Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �184 Jarosław Różański osób. Do lutego 1993 r. żyli głównie u podnóża góry Lipul (Jebel Lafon) w sześciu dużych wsiach: Wiatuo, Bura, Puchwa, Pugeri, Kor i Angulumere. Wszystkie te wioski w całości weszły w szeregi Ludowego Ruchu i Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLM/SPLA). W 1993 r. zostały one spalone podczas wojny, a ich mieszkańcy rozproszyli się w osadach na wschód od rzek Hoss i Hinyetti. Można ich też było spotkać w obozach dla uchodźców wewnętrznych w Chartumie i Dżubie. Każda ich dawna wieś posiadała polityczną i terytorialną niezależność. Rządził w niej wódz wioski (rwath), a honorowe przywództwo dzierżył wódz wioski Wiatuo. Byli społecznością rolniczą. Posiadali przywoływacza deszczu18. Zachodni Luo Zachodnia podgrupa Luo mieszka w Bahr al-Ghazal. W grupie tej znajdują się: Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) zamieszkujące wokół miasta Wau. Na południe od Jurchol-Luo mieszkają Balanda-Boor (Luo-Belenda), na zachód od nich Szatt (Shatt, Thuri), jak również żyjący w górnym biegu rzeki Bahr al-Ghazal – Manangeir (Mananger). Jurchol-Luo (Jo-Luo, Bzur, Bżur-Luo) liczą ok. 60–70 tys. osób. Są liczni w miastach Wau, Mapel, Udici, Alel, Thony, Barmayen and Umbili. Mówią językiem zbliżonym do Szylluków, Peri i Anuaków. Według etnogenetycznej tradycji są oni potomkami Dimo, brata Njakanga, przodka i herosa Szylluków, który po konflikcie pozostał na miejscu. Nie stworzyli oni jednak większej społeczności wodzowskiej, chociaż posiadali wodzów (ruot). Starali się pokojowo układać relacje ze swymi sąsiadami19. Szerzej o Peri: E. Kurimoto, Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari, w: K. Sakamoto (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51. 19 Szerzej o Jurchol-Luo: S. Santandrea, Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287; R.O. Collins, dz. cyt. 18 �Niloci z Sudanu Południowego 185 Balanda-Boor (Luo-Belenda) mieszkają na terenach położonych na południowy zachód od miasta Wau i na północny wschód od Tambura. Liczą ok. 40–50 tys. osób. Ich główne osady do Mbili i Raffili. Część z nich wyemigrowała na tereny Azande, do których byli przez wieki wrogo usposobieni. Według tradycji etnogenetycznej wywodzą się oni od Bwor, który był najstarszym synem Njakango, przodka Szylluków. Są społecznością agrarną. W historii znaczną rolę odegrały trzy niezależne rody: Fugaya, Afaranga i Mbene. W niepodległym Sudanie Południowym po raz pierwszy otrzymali jednego, wyodrębnionego przywódcę politycznego20. Szatt (Shatt, Thuri) liczą ok. 70 tys. osób. Żyją w trzech dużych grupach etnicznych: Yabulu mieszkają między Wau i Raga; Achana mieszkają pomiędzy Marial Bai i Raga; Chelkou mieszkają między Aweil i Raga. Enogeneza łączy ich blisko z Szyllukami i Jurchal-Luo. Według niej Dimo – przodek Jurchal-Luo i brat Njiakanga, przodka Szylluków – zrodził Othuru, od którego wywodzą się Szatt. Przybyli oni do obecnych siedzib ok. 400 lat temu. Wielu z nich opuściło je w wyniku wojny domowej w Sudanie. Ich bliskie związki z Jurchal-Luo i Szyllukami potwierdza również pokrewieństwo językowe. Szatt zajmowali się głównie rolnictwem, ale także hodowlą trzody domowej, łowiectwem i rybołówstwem. W niepodległym Sudanie Południowym ich tradycyjne struktury władzy zostały zastąpione przez struktury polityczne21. Manangeir (Mananger) żyją pomiędzy Dinkami, między miastami Wunrok i Lietnhom. Liczą ok. 20–30 tys. osób. Jur Mananger w języku dinka oznacza „Cudzoziemcy Matki Gniewu”. Sugeruje 20 Szerzej o Balanda-Boor: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna, 1964; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981; J.P. Crazzolara, The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951; tenże, The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 492–493. 21 Szerzej o Szatt: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt. �186 Jarosław Różański Stado bydła w okolicach Bor, Sudan fot. M. Ząbek to ich obce pochodzenie, chociaż żyją pomiędzy Dinkami, na bagnistych terenach, zajmując się tradycyjnie rybołówstwem i rolnictwem. Tradycja etnogenetyczna mówi, iż przybyli z zachodu. Mówią językiem zbliżonym do języka Szylluków i Jurchal-Luo. Wielu z nich mówi także płynnie w języku dinka. Są mało zbadaną grupą etniczną22. Południowi Luo Południowa podgrupa Luo zajmuje w większości tereny poza Sudanem, w sąsiedniej Ugandzie i Kenii. Są to m.in. Alur (Lur), Aczoli (Choli), Lango, Bżapaluo oraz Bżaluo (Jaluo), którzy byli określani w dawniejszej literaturze jako Kavironde. Z tych grup Szerzej o Manangeir: S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 113–134. 22 �Niloci z Sudanu Południowego 187 etnicznych enklawę na terenie Sudanu Południowego posiadają Acholi. W Sudanie Południowym żyje ok. 30–50 tys. Acholi, głównie w hrabstwie Magwe, na południe od Torit. Zajmują oni zachodnie zbocza Gór Imatong i Acholi. Granica z Ugandą oddziela ich od innych Acholi. Są oni rolnikami oraz hodowcami. Językowo zbliżeni są do Anuaków23. Dinkowie Dinkowie mówią o sobie Jieng (w Górnym Nilu) lub Muonyjang (w Bahr al-Ghazal). Nuerowie nazywają ich Jiang, Szyllukowie Jango. Nazwa Dinka stanowi uproszczoną przez Europejczyków nazwę Denkawi, nadaną im przez ludność arabską. Zamieszkują oni znaczny obszar dzisiejszego Sudanu Południowego, w czterech zasadniczych regionach: a) w górnym biegu Bahr-el-Arab, b) nieco na południowy wschód od poprzedniej krainy, w dolinie rzeki Dżur (Nehr-el-Dżur), c) po obu stronach środkowego biegu Nilu Górskiego oraz d) wzdłuż rzeki Bahr al-Ghazal aż do jej ujścia do Nilu Białego, w górę od miasta Kadok (Faszody). To największa grupa etniczna w Sudanie Południowym. Liczy ok. 2,5–3 mln osób. Dzieli się na 25 różnych segmentów (wut), żyjących w regionach Bahr al-Ghazal, Górnego Nilu i Kordofanu Południowego. Każdy segment w strukturze społecznej Dinków jest odrębny i związany ze swoją polityczną organizacją i określonym terytorium. Dlatego też główne grupy Dinka nazywa się, odwołując się do kryterium geograficznego. Wśród nich wyróżnić można m.in.: Aweil – Rek; Pangak – Thoi Luach; Bailiet – Ngok Renk; Bentiu – Ruweng; Szerzej: T.N. Grove, Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919), s. 157–182; R. Nzita, Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998. 23 �188 Jarosław Różański Mężczyzna z ludu Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) Bor – Bor, Twic, Nyarweng, Hol; Rumbek – Agar Gok; Tonj – Rek Luach; Gogrial – Rek; Yirol – Aliab, Ciec; Abyei – Ngok. Dinkowie są typowymi przedstawicielami akefalicznego systemu społecznego, w którym zasadniczą rolę odgrywa rodzina poligeniczna, związana pokrewieństwem ze swoim rodem. Patrylinearne, egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Terytorialnie – podobnie jak Nuerowie – Dinkowie tworzyli bardziej złożone segmenty. Ale tylko na niektórych terenach, zapewne pod wpływem Szylluków, powstała i istnieje silna władza ponadrodowa. Wodzowie rodów są też z reguły przywódcami stad bydła (ban wut lub wut ghok). Oni też czuwają nad kultem przodków. Poszczególne grupy Dinka różnią się między sobą zasadniczo pod względem rodzimej struktury gospodarczej. Jedną grupę stanowią stosunkowo bogaci posiadacze bydła, inną mieszkańcy terenów bagnistych (suddów), zajmujący się uprawą ziemi, połowem ryb oraz polowaniem. Zasadniczą jednak bazą ekonomiczną �Niloci z Sudanu Południowego 189 Chata Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) i kulturową Dinków jest bydło. Posiadanie dużego stada podnosi bowiem rangę społeczną mężczyzny oraz jego rodu. Ze względu na stada wielu Dinków prowadzi półosiadły tryb życia, przemieszczając się z nimi wraz ze zmianami pory deszczowej i suchej. Podstawą struktury społecznej są patrylinearne rody egzogamiczne. Poza organizacją rodową w systemie społecznym Dinków ważną rolę odgrywają także klasy wieku, mające znaczenie militarne. Wejście do klasy dojrzałych mężczyzn poprzedza obrzęd inicjacji, w czasie którego – podobnie jak u Luo – wybija się chłopcom cztery przednie zęby24. Według mitologii Dinków w bardzo dawnych czasach niebo było tuż nad ziemią, z której w każdej chwili można było po sznurze wspiąć się do Stwórcy. Korzystali z tego pierwsi ludzie – mężczyzna imieniem Garang i jego żona Abuk. Ta pierwsza para żyła 24 B. Hanczka-Wrzosek, Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), dz. cyt, s. 139, 144. �190 Jarosław Różański Wojownik Dinków (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �Niloci z Sudanu Południowego 191 szczęśliwie, nie znając ani głodu, ani śmierci. Kobieta jednak stała się z czasem zachłanna i chcąc mieć więcej prosa, podjęła uprawę własnego pola. Pracując na polu, przez nieuwagę uderzyła motyką Stwórcę. Bóg odsunął się wówczas od ziemi, która odtąd stała się miejscem pełnym nieszczęść25. Od Garanga i Abuk pochodzi Deng – mityczny przodek Dinków. Dinkowie częściowo przyjęli chrześcijaństwo. Byli też w Sudanie jednymi z głównych oponentów rządu w Chartumie. Okupili to wieloma ofiarami. Tysiące Dinków przebywały w obozach dla uchodźców. Po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości przejęli główny ster rządów26. Nuerowie Nuerowie sami siebie nazywają Nath (Nei ti Naath – „lud”). Liczą ok. 2 mln osób. Są więc pod względem wielkości drugą grupą etniczną w niepodległym Sudanie Południowym. Posiadają typową segmentalną strukturę społeczną, strzegąc swojej niezależności. Dzielą się na grupy: Bentiu Bul Gok, Kuac, Jikany, Jagei, Leek i Dok. Geograficznie dzieli się Nuerów na Zachodnich (zajmują tereny nad Nilem Górskim) i Wschodnich (obszary nad rzeką Sobat). Jednak to rozróżnienie geograficzne nie znajduje odbicia w strukturach społecznych tych grup. Współcześnie Nuerowie tworzą federację obejmującą poszczególne grupy i rody z zachodu (Bentiu), centrum  E. Rzewuski, dz. cyt., s. 203. Szerzej o Dinka: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 135–205; G. Lienhardt, The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without Rulers, London 1958; G. Lienhardt, Divinity and Experience, the Religion of the Dinka, dz. cyt.; J. Swakins, Jangara, London 1963; F. Mading Deng, Tradition and Modernization, New Haven 2004; F. Mading Deng, The Dinka of the Sudan, New York 1972; F. Mading Deng, The Dinka and their Songs, London 1973; J. Ryle, Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982. 25 26 �192 Jarosław Różański Jeden z wodzów Nuerów (fot. G.N. Morhig) Dawna pocztówka ze zbiorów A. Rybińskiego (Warszawa) �Niloci z Sudanu Południowego 193 (Pangak i Akobo) oraz wschodu (Nasir). Jest to dla nich nei ti Naath Ciang („ojczyzna Nuerów”) i zarazem federacyjna jednostka rool Naath („kraj Nuerów”). Zajmowane przez Nuerów tereny są pokryte sawanną oraz bagnami przy Nilu Górskim. Ma to wpływ na ich gospodarkę, opartą na hodowli bydła i rolnictwie kopieniaczym. Podobnie jak u Dinków podstawowe znaczenie w życiu etnicznym ma posiadanie ogromnych stad bydła. Prowadzą także półkoczowniczy tryb życia. Stado bydła jest ich najcenniejszą własnością, dlatego też dawniej działalność mężczyzn związana była z ciągłym powiększaniem stada i kontrolą nad pastwiskami. Stanowiło to główną przyczynę ich częstych zbrojnych napaści na sąsiednie ludy, zwłaszcza Dinków. Ekspansja Nuerów nasiliła się w początkach XIX w., kiedy to zajęli oni znaczne tereny Dinków, Anuaków i Maban. Posiadanie dużych stad bydła oraz działalność z nimi związaną regulowała ich struktura społeczna. Każdy segment ludu posiadał własne pastwiska oraz źródła wody. Wielkość stada oraz stosunki własności były uzależnione od struktury rodów, przy czym właścicielem bezpośrednim stada była rodzina poligeniczna, na czele z jej głową. Bydło – podobnie jak i u innych Nilotów – miało znaczenie przede wszystkim prestiżowe. Mięso spożywano rzadko. Współcześnie przedmiotem wielu zmian kulturowych są obecne na terenach Nuerów bogate złoża ropy naftowej. Badaniem kultury, w tym struktury społecznej Nuerów, wsławił się wspominany wyżej wybitny znawca kultury Nilotów i klasyk antropologii, Edward E. Evans-Pritchard27. Rodzina poligeniczna była najmniejszym elementem struktury społecznej Nuerów. Kolejnym był podział na rody, związane pokrewieństwem. Patrylinearne,  Do najważniejszych jego prac należą dwa tomy dotyczące Nuerów, czyli Pokrewieństwo i małżeństwo u Nuerów (Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951) oraz cytowana wcześniej Religia Nuerów (1956). 27 �194 Jarosław Różański egzogamiczne rody posiadały wspólnego przodka. Stanowiły one bazę całego systemu pokrewieństwa i regulacji różnych dziedzin życia, takich jak np. zawieranie małżeństw, dziedziczenie, status społeczny itp. Terytorialnie Nuerowie tworzyli segmenty, począwszy od wioski, po wyróżniane dawniej plemię. Nie było natomiast organizacji ponadplemiennej ani centralnej władzy, obejmującej cały lud. Poszczególne segmenty organizacji społecznej Nuerów miały znaczenie w wypadku wojen, prowadzonych przez nich dość często. Poza wyżej wymienionymi podziałami – rodowym i terytorialnym – strukturę społeczną Nuerów cechował również system grup wieku. Po obrzędach inicjacji młodzieniec stawał się członkiem grupy dojrzałych mężczyzn wraz ze swymi rówieśnikami. W grupie tej pozostawał aż do śmierci, a wraz ze śmiercią członków tej grupy przestawała ona istnieć. Nuerowie mieli także rodzimą, rozbudowaną instytucję wodza. Obok rytualnego wodza stada bydła tzw. wut ghoka („człowieka stada”) spotkać można było wodzów „w lamparcich skórach” (autorytety sądownicze i polityczne), „krowich wodzów” (odpowiedzialni za grupy wieku) oraz „proroków” (przywódcy działań zbrojnych). Pod wpływem administracji kolonialnej od 1932 r. zaczęła rozwijać się narzucona przez system kolonialny bardziej scentralizowana, polityczna instytucja wodzów. Tradycyjna etnogeneza mówi, iż Nuerowie oddzielili się od Dinków. Jedna z wersji mitu wspomina, że Naath (Nuer) i Jieng (Dinka) byli niegdyś braćmi, związanymi z pasterstwem. Pokłócili się jednak o krowę i rozeszli we wrogości. Wspominana przez mit separacja obydwu grup etnicznych mogła dokonać się na początku XVIII w. Może też tłumaczyć fakt, iż pomimo bliskich związków kulturowych i sąsiedztwa, Nuerowie i Dinkowie prowadzili niestanne wojny, pozostając w nienawiści i wrogości. Nie przeszkodziło to jednak wspólnej walce z wrogą arabsko-muzułmańską Północą, �Niloci z Sudanu Południowego 195 doprowadzając do niepodległości Sudanu Południowego. Dawne animozje i wrogość nie ustały jednak ani podczas wojny zakończonej niepodległością, ani po niej28. Walki Nuerów z Dinkami prowadziły do wzajemnego mieszania się oraz zapożyczeń kulturowych do tego stopnia, iż obecnie jest bardzo trudno jednoznacznie przyporządkować niektóre grupy etniczne do Nuerów, czy do Dinków. Jedną z nich stanowią Atuot. Atuot nazywają sami siebie Reel. Zamieszkują oni w hrabstwie Yirol. Liczą ok. 100 tys. osób. Dzielą się na grupy: Luac, Jilek, Akot, Jekei i Jekueu. Traktują Dinków jako obcych, ale przyznają się do Nuerów (kok era nuere thiako nei – „my i Nuerowie jesteśmy blisko”). Są jednak zdecydowanie społecznością rolniczą, chociaż ich kultura nacechowana jest związkami z hodowlą i pasterstwem bydła. Tak jak i Dinkowie oraz Nuerowie włączyli się w walkę z Północą i zajmują znaczną pozycję we władzach centralnych w Dżubie29. Bari i ludy pokrewne Bari mieszkają na południe od obszarów zajmowanych przez Nuerów i Dinków, po obu stronach górnego i środkowego Nilu Górskiego. Na ich terenie znajduje się Dżuba – stolica Sudanu Południowego. Liczą ok. 60–70 tys. osób. Ich językiem – oprócz Bari właściwych – mówią także Mandari, Niangbara, Pajelu, Ka28 Szerzej o Nuerach: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 206–238; E.E. Evans-Pritchard, Kingship and Marriage among the Nuer, dz. cyt.; tenże, Religia Nuerów, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. 29 Por. J.W. Burton, A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987; G. Lienhardt, Divinity and experience: The religion of the Dinka, dz. cyt.; E.E. Evans-Pritchard, The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38. �196 Jarosław Różański kwa, Kuku i Nyepu. Język należy do nilochamickiej grupy językowej, ale ze względu na podobieństwo kultury Bari do kultury Nilotów, zalicza się ich do ludów nilockich. Tereny zajmowane obecnie przez Bari nie są ich pierwotną kolebką. Prawdopodobnie przybyli na nie ze wschodniej Afryki. Następnie rozdzielili się na mniejsze grupy etniczne i część z nich przekroczyła Nil. Przy czym niektórzy badacze uważają za właściwych Bari jedynie Szir i Bari. Oni sami dzielą się na Bari ti lobot („północni Bari”) i Bari ti loki („południowi Bari”) z Kit jako rzeką graniczną. W ostatnich dziesięcioleciach ich tereny – dawniej zalesione – przekształciły się w sawannę. Są ludem akefalicznym. Społeczeństwo Bari dzieli się na lui (ludzi wolnych) i dupi (niewolników). Wśród lui arystokrację (kworiniko) tworzą kimak (wodzowie) i komonye-kak (wodzowie ziemi). Arystokracja posiada stada bydła. Obecnie Bari są zasadniczo rolnikami. Na tę zmianę gospodarczą wpłynęła współczesna historia, związana z wojną domową i utworzeniem głównego ośrodka administracyjnego w Dżubie. Tradycyjnie też część Bari trudniła się produkcją wyrobów z żelaza. Wierzenia Bari wykazują podobieństwo do wierzeń innych Nilotów30. Kakwa żyją w hrabstwie Yei River w stanie Ekwatoria Środkowa. Poza granicami Sudanu Południowego mają także swoje siedziby na przygranicznych terenach Ugandy i Demokratycznej Republiki Konga. Jedna z ich tradycji etnogenetycznych mówi, iż przodkiem Kakwa był Yeki, który żył pod Górą Karobe, na południe od dzisiejszej Dżuby. Miał on siedmiu synów. Jeden z nich lubił gryźć swoich braci. Dlatego też Yeki przezwał go Kakwan ji. Kakwa żyją obecnie głównie w lesie tropikalnym. To z pewnością wpłynęło na ich styl życia i gospodarkę, opartą głównie na Szerzej o Bari: C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt., s. 239–304; A.C. Beaton, Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), s. 107–124; F.J. Finch, Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), s. 166–168. 30 �Niloci z Sudanu Południowego 197 rolnictwie. Ważną rolę odgrywa także łowiectwo. Pod względem organizacji społecznej stanowią oni typowe społeczeństwo akefaliczne, które nie wykształciło żadnej władzy centralnej. Tradycyjne wodzostwo ograniczone jest do rodów oraz do wodzów ziemi. Kuku żyją w południowo-wschodniej części stanu Ekwatoria Środkowa. Ich najważniejszym ośrodkiem jest Kajo-Keji. Kuku liczą ok. 20–30 tys. osób. Utrzymują się głównie z rolnictwa. Na podstawie ich tradycji etnogenetycznej można wnioskować, iż przybyli tutaj w pierwszej połowie XIX w., zajmując ziemie i przechodząc na rolniczy styl życia. Zmianę na rolniczy tryb życia wymuszała także obecność muchy tse-tse. Kuku wymieszali się z rodzimą ludnością. Obecnie ich społecznością rządzi kilku niezależnych wodzów. Duże znaczenie w życiu społecznym mają także przywoływacze deszczu. W wyniku wojny domowej wielu Kuku wyemigrowało i osiadło w Ugandzie31. Mandari stanowią bufor między Atuot i Dinka a Bari. Liczą ok. 70–100 tys. osób. Główne ich ośrodki miejskie to Terekeka, Tombe i Talami. Wyróżnić można wśród nich trzy warstwy: wcześniejszą rodzimą ludność, Bora i nowych imigrantów Mundari, którzy stopniowo odnosili sukces w zakładaniu prężnych wodzostw, które zdominowały życie wszystkich i przyczyniły się do spoistości etnicznej. Ich system gospodarczy opiera się na hodowli bydła i rolnictwie, które dominuje coraz bardziej. Mundari opowiadali się za sojuszem z rządem w Chartumie, stąd też odczuli boleśnie wtargnięcie na ich tereny w latach osiemdziesiątych XX wieku szeregi Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu SPLA. Wielu z nich zostało wtedy zmuszonych do emigracji, udając się głównie do Dżuby i miasta Terekeka32. Por. Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41. 32 Por. J.C. Buxton, Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation among the Mundari, Oxford 1963. 31 �198 Jarosław Różański Współczesna chata Bari z okolic Dżuby fot. J. Różański Niangbara (Nyangwara) żyją między Dżubą i miastem Terekeka. Ich głównym ośrodkiem jest Rokon, położony na zachód od Dżuby. Liczą oni ok. 25–30 tys. osób. Mówią dialektem języka bari. Według tradycji ustnej przywędrowali na te ziemie z okolic Jeziora Turkana. Byli dzielnymi wojownikami. Gospodarka Niangbara oparta jest na rolnictwie, chociaż istotne zadanie pełni też hodowla bydła, owiec i kóz. Życie koncentruje się wokół rodów. Ważną rolę odgrywają ich przywódcy, podobnie zresztą jak i przywódcy klanów. Nie sprzeciwiają się małżeństwom mieszanym, z innymi grupami etnicznymi. Wielu z nich przyjęło chrześcijaństwo33. Pajelu (Pojullu) żyją w hrabstwach Yai i Dżuba w Ekwatorii Środkowej oraz na terenie Ugandy i Demokratycznej Republiki Konga. Liczą ok. 750 tys. osób. Ich organizacja społeczna opiera się o niewielkie rody, wśród których wyróżnić można Nyori, Morsak, Mankaro. Są przeważnie rolnikami, ale zajmują się także hodowlą, 33 Por. Regib Yunis, dz. cyt. �Niloci z Sudanu Południowego 199 głównie kóz. Podczas wojny domowej wielu z nich wyemigrowało z rodzimych okolic34. Szybka zmiana kulturowa We współczesnym świecie z pewnością wielką rolę w zmianie kulturowej odgrywa proces globalizacji gospodarczej, społecznej, politycznej i informatycznej. Ma on także wielki wpływ na kultury nilockie z Sudanu Południowego, gdyż dotyka także samego rdzenia tej kultury, którym pozostaje wspólnota oparta o więzy krwi i terytorium. Wydaje się, iż te zmiany kulturowe prowadzą często do faktycznej „dekulturacji”, tj. dekompozycji i upadku rodzimego systemu kulturowego, wskutek zaniku istotnych treści rodzimej tradycji. Wśród głównych czynników zmian kulturowych wśród Nilotów – i nie tylko wśród nich – wyróżnić można m.in. czynnik ekonomiczny, urbanizacyjny, oświatowy oraz historyczno-administracyjny. Podbój egipski, a następnie panowanie anglo-egipskie i Sudan niepodległy wprowadziły na te tereny nowy typ gospodarki, opartej na pieniądzu, podatki, nowy system administracji i oświaty. Jednak wydaje się, że najbardziej do zmiany kulturowej i faktycznej dekompozycji wielu nilockich małych grup etnicznych przyczyniła się długoletnia wojna Południa z Północą (1963–1972; 1983–2005), która pochłonęła ponad dwa miliony ofiar, a cztery miliony ludzi zmusiła do opuszczenia swych dotychczasowych miejsc zamieszkania. Te wydarzenia przyspieszyły procesy zmian kulturowych. Przyczynili się do tego także uchodźcy powracający po wielu latach w rodzinne strony, wprowadzając wiele nowych elementów w życie miejscowych wspólnot. Wyzwaniem dla elit nilockich w niepodległej Republice Sudanu Południowego – gdyż to one głównie przejęły ster w nowym państwie – było tworzenie nowych struktur rządzenia, 34 Por. R.O. Collins, dz. cyt.; Regib Yunis, dz. cyt. �200 Jarosław Różański już nie na poziomie lokalnym, ale państwowym, wieloetnicznym. Przeniesienie wielu wzorców z dotychczasowego państwa Sudan oraz wielu negatywnych wzorców z własnych tradycji etnicznych doprowadziło do nowej, wewnętrznej wojny domowej. Ona na nowo przyczynia się do dekompozycji kultur nilockich oraz dekompozycji państwa. Pytanie, czy nowym elitom wystarczy na tyle mądrości i siły, by wykorzystać to, co dobre we własnej tradycji i w elementach napływowych, pozostaje wciąż bez odpowiedzi. Bibliografia Beaton A.C., Bari: Clans and Age-class system, „Sudan Notes and Records”, 19(1936), s. 107–124. Burton J.W., A Nilotic World – The Atuot-Speaking Peoples of the Southern Sudan, New York, London 1987. Buxton J.C., Chiefs and Strangers: A study of the Political assimilation among the Mundari, Oxford 1963. Collins R.O., Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898–1918, New Haven i London 1971. Crazzolara J.P., The Lwoo. Part II: Lwoo Traditions, Verona 1951. Crazzolara J.P., The Lwoo. Part III: Clans, Verona 1954. Evans-Pritchard E.E., Kingship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951. Evans-Pritchard E.E., Religia Nuerów, przeł. K. Baraniecka i M. Olszewski, Kęty 2007. Evans-Pritchard E.E., The Divine Kingship of the Shilluk of the Nilotic Sudan, Oxford 1961. Evans-Pritchard E.E., The Nuer Tribe and Clan, „Sudan Notes and Records”, 18(1935), s. 37–38. Feierman S., Ludność i języki w Afryce Wschodniej w czasach najdawniejszych, w: Curtin Ph., Feierman S., Thompson L., Vansina J., Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przeł. M. Jannasz, Gdańsk 2003, s. 171–172. �Niloci z Sudanu Południowego 201 Finch F.J., Bari child naming, „Sudan Notes and Records”, 20(1937), s. 166–168. Grove T.N., Customs of the Acholi, „Sudan Notes and Records”, 2(1919), s. 157–182. Hanczka-Wrzosek B., Dorzecze Górnego Nilu (Niloci), w: Hanczka-Wrzosek B., Komorowski Z., Rybiński A., Ludy Afryki: przegląd regionalny, Warszawa 1985, s. 133–152. Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław – Warszawa – Kraków 1994. Kurimoto E., Agriculture in multiple subsistence economy of the Pari, w: Sakamoto K. (ed.), Agriculture and Land Utilization in the Eastern Zaire and the Southern Sudan, Kyoto 1984, s. 23–51. Lienhardt G., Divinity and Experience: the religion of the Dinka, London 1961. Lienhardt G., The Western Dinka, w: J. Middleton, D. Tait (eds.), Tribes without Rulers, London 1958. Mading Deng F., The Dinka and their Songs, London 1973. Mading Deng F., The Dinka of the Sudan, New York 1972. Mading Deng F., Tradition and Modernization, New Haven 2004. Mbiti J.S., Afrykańskie religie i filozofia, przeł. K. Wiercińska, Warszawa 1980. Mercer P., Shilluk trade and politics from mid seventeenth century to 1861, „Journal of Africa History”, (1971), z. 3, s. 407–416. Nzita R., Mbaga-Niwampa (eds.), Peoples and Cultures of Uganda, Kampala 1998. Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. I, The Sphere of Spirituality, Basel, 1994. Perner C., The Anyuak – Living on Earth in the Sky, vol. II, The Human Territory, Basel 1997. Piłaszewicz S., Religie Afryki, Warszawa 2000. �202 Jarosław Różański Regib Yunis, Notes on the Kuku and other minor tribes inhabiting Kajo-Keji District, Mongalla province, „Sudan Notes and Records”, 17(1936), s. 1–41. Ryle J., Warriors of the White Nile: The Dinka, Amsterdam 1982. Rzewuski E., Azania zamani. Mity, legendy i tradycje ludów Afryki Wschodniej, Warszawa 1978. Santandrea S., A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Santandrea S., Minor Shilluk Sections in Bahr el Ghazal, „Sudan Notes and Records”, 21(1938), s. 266–287. Seligman C.G., Seligman B.Z., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932. Seligman C.G., Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972. Swakins J., Jangara, London 1963. Wendy J., The Listening Ebony-Moral knowledge, religion and power among the Uduk of Sudan, Oxford 1999. Nilotic peoples of Southern Sudan Summary The anthropometric characteristics, geographic territory, a common history, language, religion and the organization of society, including the economy and power structure, are the most commonly criteria to merge two cultures into one or more groups of people. Considering these criteria it is possible to distinguish the cultures of the Nilotic peoples. According to the research studies Nilotic peoples constitute many different ethnic groups. Linguistically, they are divided into thirty groups. The largest of the Sudanese Nilotic peoples is the Dinka, Shilluk-Luo, Nuer and Bari. This article discusses the major ethnic groups and basic information regarding their culture. �MACIEJ ZĄBEK Z DZIEJÓW ISLAMIZACJI POŁUDNIA SUDANU (1839–2011) Sudan Południowy, charakteryzowany jest zwykle pod względem religijnym, jako chrześcijańsko-tradycjonalistyczny1, co jest jednak trochę za daleko posuniętym uproszczeniem, gdyż w ten sposób zapomina się, że istnieje tam także znaczna mniejszość muzułmańska, szacowana na około 6 do 10% ogółu ludności (liczby te wąchają się w zależności od przynależności religijnej autorów dokonujących tego typu szacunków). Muzułmanie podkreślają też, że islam jest obecny w Sudanie Południowym od prawie dwustu lat, co jest trochę przesadą. Zakładając jednak nawet, że tak jest, można zapytać, dlaczego tylko od tylu, skoro wiadomo, że od co najmniej pięciu wieków2 była to religia powszechnie wyznawana na większości terytorium Sudanu Północnego, którego mieszkańcy zawsze utrzymywali kontakty z Południem a często z tego Południa  Określenie często stosowane wobec rodzimych, ludowych wierzeń afrykańskich, nazywanych potocznie także animistycznymi lub pogańskimi. 2 Pierwsi, choć nieliczni muzułmanie pojawiali się na terenie dzisiejszego Sudanu już w VII w. Po podboju przez Arabów Egiptu w 640 r., zaczęli tam przybywać kupcy i liczne arabskie plemiona koczownicze, choć istnienie na tym terenie królestw chrześcijańskich hamowało trochę ich napływ. Z chwilą ich upadku (w 1317 r. Nobatii i w 1504 r. Alodii) doszło do powstania nad środkowym Nilem i w Dar Furze sułtanatów muzułmańskich i szybkiej islamizacji podporządkowanych im ludów, tak że w XVI w. religia ta stała się już obowiązująca niemal na całej Północy. 1 Maciej Ząbek – kierownik Zakładu Badań Etnicznych i Międzykulturowych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �204 Maciej Ząbek sami pochodzili. Ponadto znając dynamikę rozwoju tej religii, ciśnie się jeszcze pytanie: dlaczego w końcu, tak mało mieszkańców tego kraju zostało muzułmanami? Dlaczego islam jednak przegrał na Południu konfrontację z chrześcijaństwem? Otóż główną przyczyną tego stanu rzeczy, przynajmniej na początku tej historii, wydaje się być handel czarnymi niewolnikami, jaki prowadzili przez wieki Arabowie i celowa polityka sułtanatów ograniczająca ekspansję islamu, gdyż jego postępy stawały się być przeszkodą w pozyskiwaniu tego specyficznego „towaru”, który był ich głównym „produktem” eksportowym w handlu przede wszystkim z Egiptem3. Nawracanie pogan na islam oznaczało, że po „towar” trzeba było wyprawiać się coraz dalej. Poza tym, ten typ kontaktów między Arabami a ludnością murzyńską, charakteryzujący się powtarzającymi się najazdami zbrojnymi, praktykowanym terrorem i porwaniami ludzi, bynajmniej nie sprzyjał nawiązywaniu bliższych relacji między obu stronami, a tym samym jakiejkolwiek działalności misyjnej. Stąd pierwsi konwertyci wśród Południowców pojawiają się dopiero po podboju przez Egipcjan tego kraju. Nawet jednak wówczas, pamięć o handlu niewolnikami odgrywała negatywną rolę w przyjmowaniu przez nich islamu. Pierwsi muzułmanie na Południu (1839–1842) Państwa muzułmańskie Północnego Sudanu (sułtanaty Fundżu i Darfuru) nie miały ambicji ani zapewne możliwości technicznych i militarnych dokonania podboju Południa, zadowalając się tylko handlem i pozyskiwaniem przemocą z tych obszarów, zwanych  Egipt, był największym importerem niewolników spośród krajów arabskich. W latach 1700–1880 importował podobno aż 800 tys. Murzynów; B. Nowak, Handel niewolnikami, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966, s. 1224. 3 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 205 przez nich dar fertit4, niewolników, bydła i kości słoniowej. Dokonał tego dopiero Egipt, który za panowania kedywa Muhammada Alego5 (1805–1849) prowadził dość samodzielną politykę, choć formalnie był jedną z części Imperium Osmańskiego. W 1821 r. jego wojska najechały sułtanat Fundż położony nad Nilem Białym i Błękitnym oraz rozległe obszary Kordofanu, luźno związane z tym państwem. W ten sposób powstał Sudan, jako jeszcze jedna z prowincji osmańskich. W Sudanie kolonizatorów tych dlatego nazywano „Turkami” a okres ten (1821–1881) tureckim (arab. Turkija). W późniejszych latach przyłączano do niego terytoria na południe od Rzeki Gazeli (Bahr al-Ghazal), stanowiące dar fertit sułtanatu Darfuru, tworząc tu nową prowincję noszącą nazwę taką samą, jak rzeka. Sam Darfur podbito dopiero 1874 roku. Wcześniej w 1863 r. do Sudanu przyłączono duże wodzostwo Szylluków, tworząc z niego prowincję o nazwie Faszoda a następnie w 1871 r. tereny nazwane Ekwatorią, rozciągające się na południe od rozległych obszarów bagiennych zwanych Sudd (arab. as-Sudud – zapora)6. Pierwszym administratorem Sudanu (tzw. hikimdar) w imieniu Muhammada Alego został w 1826 r. Ali Churszid (Khurshid) Agha, który zorganizował latem 1827 r., razem z Ismailem Paszą (synem Muhammada Alego) dwie duże wyprawy po niewolników, jedną w górę Nilu Błękitnego a drugą do kraju Dinka (oficjalnie były to misje, których celem było rozpoznanie możliwości handlu Dar fertit, dosłownie „dom/kraj niewolników”. Muhammad Ali i jego następcy, będąc namiestnikami (wali) Wysokiej Porty, używali tytułu „kedyw” (tur. Hidiv), na polski ten termin tłumaczony jest jako „wicekról”. 6 Więcej: P.M. Holt & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Por.: M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 113–122. 4 5 �206 Maciej Ząbek z miejscowymi plemionami). Pierwsza zakończyła się całkowitym fiaskiem z uwagi na wrogą postawę miejscowych plemion. Drugiej zaś, wspartej przez kawalerię, udało się wprawdzie rozbić atakujących ich Dinka, ale jej uczestnicy pochwycili zaledwie 500 jeńców. Tak, że obie nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Natomiast fakt, że napastnicy byli muzułmanami zaciążył od początku na przyszłych wzajemnych relacjach. Sytuacji nie poprawiał fakt, że z Północy, oprócz wspomnianych oficjalnych wypraw państwowych, były organizowane ekspedycje po niewolników przez prywatnych przedsiębiorców, m.in. do Bahr al-Ghazal i na inne tereny zamieszkałe przez pogan. Jak pisze Alan Moorehead polegały one na tym, że taki kupiec wyprawiał się z oddziałem w sile dwustu do trzystu zbrojnych ludzi, zatrzymywał się w jakimś dogodnym miejscu na Południu, zawierał przymierze z lokalnym wodzem i razem napadali na jakąś sąsiednią wioskę, potem ewentualnie na drugą, trzecią itd. Podpalali chaty i wyłapywali ludzi (szczególnie kobiety i dzieci), rabowali bydło, kość słoniową i zboże, następnie zaś wracali pod Chartum, gdzie na ukrytych targowiskach (oficjalnie w czasach egipskich handel niewolnikami był już zakazany) sprzedawali swą zdobycz7. Jak mówią współcześni Południowcy „ludzie nie byli wstanie zaakceptować wiary, której wyznawcy zachowywali się tak agresywnie wobec nich”. Państwowych wypraw w zasadzie w tym czasie już nie podejmowano. Wspomniany Ali Agha próbował wprawdzie zorganizować jeszcze kolejne ekspedycje wzdłuż Nilu Białego ale ponoszone straty sprawiły, że ostatecznie kedyw zakazał mu tych wypraw. Muzułmańscy historycy do dziś winią go za fakt, że ludność tego regionu odwróciła się od islamu i uległa, jak to mówią jego wrogom8.  A. Moorehead, Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985, s. 372.  Abdalla Keri Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and Future, Khartoum 2006, s. 9. 7 8 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 207 Bardziej udane były trzy następne ekspedycje państwowe w górę Nilu Białego zorganizowane w latach 1839–1842. Miały one charakter badawczy, celem nie były akcje militarne i pozyskiwanie niewolników lecz odkrycie źródeł Nilu. Dowodzeniem tych wypraw podjął się na rozkaz kedywa kapitan Selim Qapudan. Towarzyszyło mu 400 żołnierzy. Pierwsza ekspedycja ruszyła w listopadzie 1839 r. i po przebyciu terenów zasiedlonych przez Szylluków i bagien Sudd, zawróciła z powrotem do Chartumu. Druga ruszyła w styczniu 1841 r. docierając w pobliżu miejsca, gdzie na brzegu Białego Nilu (zwanego tutaj już Górską Rzeką, Bahr al-Dżebel) założono stację handlową o nazwie Gondokoro. Dalej w górę rzeki prąd był zbyt silny a co więcej pojawiały się bystrza (katarakty) utrudniające żeglugę. Stąd zwykle od Gondokoro kontynuowano podróż drogą lądową. Trzecią wyprawę przedsięwzięto w 1842 r., która dotarła jednak niewiele dalej, w okolice dzisiejszej Dżuby na tereny zamieszkałe przez lud Bari9. Tak, że ostatecznie nie udało się kapitanowi Selimowi dotrzeć do źródeł Nilu. Znaczenie jednak tych wypraw w kontekście historii islamu, polega na tym, że jego żołnierze będąc muzułmanami zaczęli po raz pierwszy pokojowo głosić islam wśród tutejszych ludów. Prawdopodobnie w czasie ich trwania doszło nawet do pierwszych dobrowolnych konwersji wśród przedstawicieli Bari, choć tak naprawdę nie wiemy na ten temat nic pewnego10. Przetarto w każdym bądź razie szlak, który muzułmanie z Północy, uznają za główną drogę 9 Selim Bimbachi, (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18, s. 5–30; 81–106; 161–185. Patrz także: S. Beck, Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010. 10  O tyle prawdopodobne, że przedstawiciele tej grupy, w przeciwieństwie do Nuba, Dinka, Nuerów i innych ludów Południowego Sudanu nie mieli tak złych doświadczeń z arabskimi handlarzami niewolników. W czasach niepodległej już Republiki Sudańskiej Bari byli też grupą najbardziej skłonną do kolaboracji z Chartumem. �208 Maciej Ząbek późniejszego rozchodzenia się islamu na Południu. W praktyce tylko na jego początku w okolicach miasta Renk zamieszkałego przez Dinka z plemienia Abilang doszło do utworzenia się małej społeczności muzułmańskiej. Rolę misjonarzy w tym rejonie odegrali eks-żołnierze z armii turko-egipskiej powracający do swoich rodzin11. Większe znaczenie dla islamizacji miała droga od strony południowo-zachodniego Darfuru, przebiegająca w pobliżu granic dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, kierująca się w stronę miejscowości Raga w zachodnim Bahr al-Ghazal. W tym rejonie, pod koniec XIX w. doszło do większej ilości konwersji na islam, choć także nic nie wiadomo o ich historii. Na islam przeszło w całości tylko plemię Feroge przybyłe w ten rejon z Bornu (obszary dzisiejszej północno-wschodniej Nigerii)12. Niemniej historię islamu w Południowym Sudanie liczy się symbolicznie właśnie od czasu wyprawy kapitana Selima, podkreślając przy tym, że islam pojawił się tam wcześniej niż chrześcijaństwo13. Pamiętać trzeba, że poza wspomnianym już handlem niewolnikami dużym utrudnieniem w nawracaniu na islam była bariera językowa między przybywającymi muzułmanami a ludnością miejscową. Tylko wśród najbardziej na północ wysuniętych Szylluków, można było spotkać ludzi mówiących po arabsku. Pozostałe ludy go nie znały, trudno też było o tłumaczy, którymi zwykle byli wcześniej schwytani niewolnicy z miejscowych plemion, którzy nauczyli się w niewoli arabskiego. Innego rodzaju problemem była sama możliwość poruszania się w tym terenie. Arabowie, którzy przywykli do przemieszczania się na wielbłądach, zwykle nie mogli użyć tu tych zwierząt, gdyż były one niedostosowane do panującego tam wilgotnego klimatu. W czasie pory deszczowej  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 20–21.  R.O. Collins, Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918–1956, New Haven and London 1983, s. 180. 13  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 9. 11 12 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 209 zwierzęta te w ogóle nie mogły chodzić po tamtejszych błotnistych i gliniastych ścieżkach. Fundamenty islamizacji (1869–1884) Dla wielu może być to zaskoczeniem ale paradoksalnie fundamenty islamizacji Południa położyli nie Arabowie ale Europejczycy będący w służbie kedywa Egiptu. Znane i sławne skądinąd postacie, jak Samuel Baker14, Charles George Gordon15 i przede wszystkim Edward Schnitzer znany tu jako Mehmed Emin Pasza16. Ismail Pasza (wspomniany już wyżej syn Muhammada Alego), kiedy został kolejnym władcą Egiptu, podobnie, jak ojciec zatrudniał tego typu europejskich specjalistów z różnych dziedzin. Wielu z nich znalazło pracę w Sudanie przyczyniając się trochę do ograniczenia handlu niewolnikami i utrwalenia panowania egipskiego w tym kraju. Na prawie wszystkich nich, islam wywarł ogromny wpływ i nie byli oni przeciwni jego rozprzestrzenianiu się. Samuel Baker był Samuel White Baker (1821–1893), brytyjski oficer, podróżnik, myśliwy, przyrodnik, pisarz i poszukiwacz źródeł Nilu, odkrywca Jeziora Alberta, mianowany przez kedywa gubernatorem Ekwatorii w latach 1869–1873. 15  Charles George Gordon, oficer angielski, administrator w służbie kedywa Egiptu od 1873 r. (za zgodą rządu brytyjskiego), słynny obrońca Chartumu przed mahdystami, wcześniej gubernator Ekwatorii i generalny gubernator Sudanu. 16  Niemiecki lekarz, pochodzenia żydowskiego, urodzony na Śląsku w Opolu. W 1846 r. wraz matką przeszedł z judaizmu na protestantyzm. W 1865 r. podjął pracę jako lekarz w armii osmańskiej i w trakcie tej służby nawrócił się z kolei na islam. Zmienił też swoje imię na Emin, które jest turecką modyfikacją arabskiego imienia Amin. Wkrótce awansował zostając gubernatorem (paszą) Albanii. W 1875 przeniesiony został do Kairu, następnie przez rząd został wysłany do Sudanu w celu monitorowania sytuacji zdrowotnej w tym kraju. W 1878 r. mianowano go gubernatorem Ekwatorii na miejsce Gordona. Pełnił tę funkcję aż do wyparcia go przez wojska mahdystów. W czasach późniejszych podjął jeszcze szereg wypraw w rejon Wielkich Jezior w celu poszukiwań źródeł Nilu. Zginął zamordowany w 1892 r. w pobliżu wodospadów Stanleya w dzisiejszym Kongo. 14 �210 Maciej Ząbek jednym z nich. To on dokonał faktycznej „pacyfikacji” Ekwatorii a islamizację Afrykanów uważał, jak wielu Europejczyków w tym okresie, za etap pośredni w ich cywilizowaniu17. Wojsko jego składało się z muzułmanów, żołnierzy egipskich i północno-sudańskich, którym Baker pozwalał się żenić z miejscowymi dziewczętami, gdyż uważał to za sposób zjednania sobie miejscowych ludów. Rodziny, które wiązały się z żołnierzami imperium nie atakowały później jego wojska a i sami żołnierze stawali się także bardziej tolerancyjni. Oczywiście dziewczęta te, a tym bardziej potomstwo tych związków stawało się potem chcąc nie chcąc, muzułmanami. Po wypełnieniu swego kontraktu Baker powrócił do Europy a jego stanowisko objął wybrany przez Ismaila inny Anglik – pułkownik Charles George Gordon. Ten swoim żołnierzom pozwolił wybudować meczet, który był pierwszy meczetem na Południu. Sprowadził też alimów (prawników muzułmańskich) oraz ustanowił piątek dniem wolnym od pracy. Pozwolił także praktykować post w czasie Ramadanu. Znane są jego słowa skierowane w liście do kuzyna w Anglii, że lepiej mieć więcej ludzi praktykujących religię, niż nie mieć ich wcale18. Pisał także: „Lubię muzułmanów, oni nie wstydzą się wierzyć w Boga. Życie ich jest całkiem czyste. To prawda, że pozwalają sobie na duży margines swobody, o ile chodzi o żony, ale za to nie polują na cudze. Czy w naszym chrześcijańskim narodzie mężczyźni mogą się pochwalić tą cnotą?19”. Sudańczycy przywołują często te cytaty, jako dowód potwierdzający istnienie islamu na Południu na początku drugiej połowy XIX wieku. Faktem jest, że poprzez małżeństwa z miejscowymi kobietami, język arabski i islam rzeczywiście pojawiły się na Południu, szczególnie Słowo „pacyfikacja” w epoce kolonialnej stało się obłudnym eufemizmem kamuflującym brutalne akcje wojskowe kolonizatorów przeciw próbującym im stawiać opór ludom afrykańskim. Patrz: A. Moorehead, dz. cyt., s. 429–443. 18  L. Elton, General Gordon, London 1954, s. 170. 19  A. Moorehead, dz. cyt., s.477. 17 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 211 wśród ludów Bari, Acholi i Madi. Można powiedzieć, że swymi działaniami chrześcijanin Gordon położył prawdziwy fundament pod przyszłą islamizację Południowego Sudanu20. Dzieło to z powodzeniem kontynuował jego następca na stanowisku gubernatora Ekwatorii, który jednak sam wcześniej przeszedł na islam. Był nim Emin Pasza, należący z pewnością do największych promotorów islamu na tym terenie. Przy garnizonach wojskowych budował meczety, dbał aby każdy oddział posiadał własnego imama i odprawiał piątkowe modlitwy a w Lado (nieco powyżej Gondokoro), gdzie ustanowił stolicę Ekwatorii zbudował pierwszą szkołę koraniczną w tym kraju. Pilnował praktykowania islamu i przestrzegania szariatu. Sam występował często w roli imama zachęcając żołnierzy do propagowania wiary wśród miejscowej ludności i nakłaniania ich do zakładania dżalabiji (jiba), tradycyjnej muzułmańskiej długiej koszuli (miejscowi tubylcy chodzili dotąd prawie nago). Chętnie też rekrutował spośród nich nowych żołnierzy ponieważ w armii stawali się muzułmanami. Lado za jego rządów stało się centrum islamizacji w powiązaniu z siecią obozów wojskowych (m.in. w Foweira, Rejaf, Bedden, Kirri, Muggi, Labore, Ayu, Dufile, Wadelei), które z kolei były lokalnymi ośrodkami islamizacyjnymi, szczególnie atrakcyjnymi dla młodych chłopców z okolicy, którzy przechodzili na islam aby dostać się do wojska. Ich religijność podkreślał jeden z włoskich podróżników, który dotarł do Ekwatorii w tym czasie21. Czasy rządów Emina Paszy, przed wybuchem powstania mahdystów, przyczyniły się do znacznej popularności islamu w tym regionie, stanowiąc, z punktu widzenia muzułmanów, dobry prognostyk dla tej religii na przyszłość. Fanatyzm mahdystów doprowadził jednak do załamania się tego, tak dobrze zapowiadającego się procesu islamizacji Południa.  R. Gray, A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961, s. 58. P.M. Holt & M.W. Daly, dz. cyt., s. 32. 20 21 �212 Maciej Ząbek Sudan pod okupacją egipsko-turecką �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 213 Kryzys islamu na Południu w okresie mahdijji (1884–1899) Okres powstania i istnienia państwa mahdystów w Sudanie (1881–1898) określany jest w tym kraju mianem mahdijji. Po zdobyciu Chartumu w 1884 r. ansarowie22 podjęli natychmiast ekspansję na pogańskie Południe. Armia na czele emira Karima Allaha Mohammeda Karkasawiego zdobyła na początku prowincję Bahr al-Ghazal, której gubernatorem z ramienia kedywa był młody odważny ale niedoświadczony Anglik Frank Miller Lupton (zwany Lupton Bey), którego wojska zdezerterowały przyłączając się do mahdystów23. Następnie dowodzeni przez Omara Saliha ansarowie uderzyli na Ekwatorię wzdłuż Nilu Białego, z jednej strony na łodziach a z drugiej lądem, zdobywając najpierw miejscowość Bor aby następnie zająć stolicę Południa Lado. Emin Pasza postanowił ewakuować swoje wojska, tak że miasto zostało zajęte bez walki, niemniej i tak nie udało się uniknąć negatywnych konsekwencji wojny muzułmanów z muzułmanami, jakimi byli zarówno mahdyści, jak i siły Emina Paszy. Wpływ na tą decyzję miał także fakt, że żołnierze sudańscy Emina (nie dotyczyło to oczywiście Egipcjan i Turków) zwykle odmawiali walki z mahdystami albo wręcz dezerterowali, przyłączając się do nich. Mahdyści zresztą prowadzili umiejętną propagandę wśród nich, poprzez wysyłanych do nich agentów. Miejscowi konwertyci natomiast bardzo obawiali się mahdystów. Tym bardziej, że ci ostatni byli fanatycznymi dżihadystami, przypominającymi współczesnych fundamentalistów i założycieli państwa islamskiego w Syrii i Iraku, mordujący nie Zaszczytne określenie zwolenników Mahdiego nawiązujące do nazwy sprzymierzeńców z Medyny samego Proroka. 23  Tamże, s. 93. Patrz także: P.R. Carstens, The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014, hasło: Karam Allah Muhammad Kurkusawi, s. 382. 22 �214 Maciej Ząbek tylko pogan i chrześcijan ale i innych muzułmanów, którzy nie chcieli uznać posłannictwa Mohammada Ahmeda, który ogłosił się Mahdim i przyjąć narzuconych przez niego surowych praktyk religijnych. Efektem tej konfrontacji pomiędzy samymi muzułmanami było cofnięcie się wpływów rozwijającego się islamu w regionie. Wiele miejscowych meczetów i szkól koranicznych wybudowanych niedawno przez Emina Paszę zostało spalonych lub zniszczonych a konwertyci z miejscowych plemion uciekli do buszu z obawy aby mahdyści ich nie zniewolili lub zabili. W wioskach u swoich krewnych zwykle powracali do swoich dawnych tradycyjnych wierzeń odchodząc od islamu często na zawsze24. Jak napisała Lilian Passmore Sanderson: „Wydaje się, że sfera wpływów islamu została poważnie ograniczona poprzez upadek muzułmańskiej władzy politycznej. Przyczyną tego upadku było zniszczenie administracji turecko-egipskiej w latach osiemdziesiątych XIX w. oraz późniejsze niepowodzenia mahdystów w utrzymaniu kontroli nad prowincją Bahr el Ghazal i obszarze Ekwatorii”25. Mahdyści napadając i niewoląc ludność tubylczą, nie szanując nowych muzułmanów, doprowadzili do poważnego wyniszczenia ekonomicznego i ludnościowego Południa, co zaniepokoiło Belgów z sąsiedniego Wolnego Państwa Kongo. W 1897 r. ich wojska wkroczyły do prowincji Ekwatoria, pomagając oficjalnie w ewakuacji wojsk Emina Paszy. Po jego wyjściu, sami jednak pozostali nad Bahr al-Dżebel, tworząc administrowaną przez nich tzw. Enklawę Lado, która istniała aż do śmierci Leopolda II w 1910 r. Dopiero po tej dacie, w wyniku trudnych negocjacji, tereny te powróciły z powrotem do Sudanu.  R. Gray, dz. cyt., s. 32; G. Casati (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891, s. 284. 25  L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern Sudan 1899–1964, London 1979, s. 423. 24 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 215 Islam w pierwszym okresie kondominium anglo-egipskiego (1899–1922) Klęska mahdystów z Brytyjczykami w słynnej bitwie pod Omdurmanem (Kereri)26 we wrześniu 1898 r., jak wiadomo zakończyła istnienie ich państwa. Rok później uporano się z ostatnimi oddziałami mahdystów i ustanowiony tym razem wspólny brytyjsko-egipski zarząd nad Sudanem zwany kondominium anglo-egipskim. Na Południu zaczęto organizować nową administrację. Sytuacja była już inna niż pod władzą tylko egipską. Napływali nowi urzędnicy i wojskowi, brytyjscy i egipscy. Ci pierwsi byli, w przeciwieństwie do okresu z przed powstania Mahdiego, przeważnie niechętni islamowi, ci drudzy z kolei niechętnie wyjeżdżali na dalekie, obce im kulturowo i klimatycznie Południe. Brytyjczycy zresztą też, coraz mniej chętniej wysyłali tam muzułmanów, zwłaszcza z Północnego Sudanu. Oczywiście w grę wchodzili tylko ci, którzy zachowali lojalność kedywowi w czasie powstania mahdystów. Promowano raczej przyjmowanie do administracji świeżo wykształconych Południowców po dobrych katolickich szkołach misyjnych. Na razie nie było ich jednak zbyt wielu. Egipcjan i Sudańczyków z Północy obawiano się m.in. z uwagi na to, że spostrzegano ich jako potencjalnych misjonarzy islamu. Politykę tę, w dużym stopniu kreował Generalny Gubernator Sudanu, Reginald Wingate, który od początku poszukiwał sposobu powstrzymania islamu na Południu. Postrzegał on cywilną administrację z Chartumu opartą na muzułmanach, jako wystarczająco silną grupę mogącą islamizować Południe. Prawo jednak praktycznie nie pozwalało mu na poważniejsze kroki skierowane przeciwko islamizacji27.  Historycy sudańscy nazywają ją bitwą pod Kerreri (jest to miejscowość znajdująca się wówczas ok. 11 km od Omdurmanu, gdzie faktycznie doszło do bitwy). 27 M.O. Beshir, The Sudan Background to Conflict, London 1968, s. 25. 26 �216 Maciej Ząbek Nie wszyscy zresztą Brytyjczycy byli jej przeciwni. Niektórzy uważali (na podstawie swych doświadczeń na Północy), że łatwiejsze będzie administrowanie tamtejszymi tubylcami, jak zostaną muzułmanami. Na przykład pułkownik Herbert William Jackson, gubernator prowincji Berber, był otwarcie przeciwny wprowadzaniu chrześcijaństwa na Południu twierdzą, że dezintegruje ono plemiona, które są podstawą instytucją społeczną dla miejscowych społeczności. Uważał, że doprowadzi to do napięć i rozruchów, natomiast islam (z zasady podtrzymujący istnienie plemion): „daje Czarnym poczucie wspólnoty, uspokaja ich, sprawia że są przewidywalni, uczciwi i szczęśliwi”. Chrześcijaństwo natomiast wg niego zaburza ten stan harmonii. Podobnie Lord Cromer, Konsul Generalny w Kairze był także przekonany, że islam jest dobrym pomysłem również dla Południowców i optował by podobnie, jak na Północy nie dopuszczać do pracy misjonarzy chrześcijańskich28. Stąd wokół garnizonów wojskowych na Południu nadal dochodziło do upowszechniania islamu, głównie dzięki młodym Południowcom, którzy wstępowali do armii i stawali się w niej muzułmanami a następnie byli nosicielami tej religii na swoich wioskach. Dzięki stabilizacji i zakończenia porwań ludzi w celu ich zniewalania, w niektórych rejonach Południa, mniej zrażonych dawnymi represjami ze strony muzułmanów, wyznawców islamu zaczęło wyraźnie przybywać. Głosiciele islamu zresztą zaczęli już wtedy potępiać niewolnictwo twierdząc nawet, że islam był pierwszą religią, która poprawiła warunki życia niewolników i podjęła pewne kroki aby zakazać tych praktyk29. Faktem jest, że liczba muzułmanów rosła, szczególnie w niektórych rejonach gdzie pojawili się już wcześniej, jak w Bahr al Tamże, s. 25. W niektórych okolicznościach rzeczywiście to było prawdą, niewolnicy np. w domach bogatych muzułmanów mieli warunki bardzo dobre. 28 29 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 217 -Ghazal czy w okolicach Renku oraz w ośrodkach wiejsko-miejskich w Ekwatorii (Lado, Mongalla, Rejaf) a także na północnym-zachodzie tej prowincji w okolicach Yei, w Makaraka, gdzie znajdowała się siedziba administracji turecko-egipskiej30. Przyczyniali się do tego także coraz liczniejsi imigranci muzułmańscy osiedlający się na Południu, pochodzący z Północy Sudanu, Egiptu oraz z Centralnej i Zachodniej Afryki (z terenów Bornu i Hausa) nazywani w Sudanie zbiorowo mianem Fellata. Byli wśród nich zarówno kupcy, rzemieślnicy, jak przedstawiciele koczowniczych plemion pasterskich (Fulbe i Arabów). Najlepszymi jednak misjonarzami islamu okazywali się kupcy arabscy, szczególnie w Bahr al-Ghazal, gdzie przebiegało wiele dróg handlowych z Darfuru i Kordofanu. Mieli oni tam największe możliwości w oddziaływaniu na miejscowych tubylców. W mniejszej liczbie byli obecni w Ekwatorii, do której przybywali Nilem. Osiedlali się w zakładanych tam miastach, które współtworzyli, szczególnie w Torit, Kapoeta i Kajokeji. Najbogatsi z nich, zakładali często w swoich stacjach małe meczety i prowadzili działalność dobroczynną. Później, gdy społeczności te, stały się większe zaczęli budować większe meczety oraz otwierać szkoły muzułmańskie. Ogólnie rzecz biorąc pod władzą Brytyjczyków szkolnictwo islamskie zaczęło rozwijać się całkiem nieźle. Zaczęto tłumaczyć na angielski a także na miejscowe języki komentarze do Koranu i niektóre święte teksty oraz je drukować i upowszechniać. Ogólnie rzecz biorąc islam wkraczał na Południe dzięki imigracji muzułmanów oraz pozyskiwaniu konwertytów poprzez małżeństwa z miejscowymi dziewczętami, służbę wojskową, handel, szkołę i meczety. Dzięki tym wszystkim instytucjom kultura i cywilizacja islamu powoli ale coraz mocniej wchodziła na Południe.  L.M. Sanderson, G.N. Sanderson, dz. cyt., s. 423. 30 �Maciej Ząbek 218 Inną drogą upowszechniania islamu była ogromna siła przyciągająca mistycyzmu islamskiego czyli bractw sufickich. Stowarzyszenia te, od innych instytucji muzułmańskich wyróżniał zawsze wyraźnie wyższy wskaźnik wzajemnej solidarności, troski o siebie nawzajem, poczucia jedności. Bractwa przyciągały nowych adeptów atrakcyjnością obrzędów zikir (szczególnego rodzaju modlitw/ tańców i muzyki) prowadzący do transu oraz związaną z nimi propozycją poszukiwania indywidualnej drogi (tariki) do Boga, pod przewodnictwem wybranego szejcha, mistrza który już ją odnalazł. Po swej śmierci uchodzącego zwykle za świętego, posiadającego łaskę (barake), emanującego świętą siłą, mocą czynienia cudów i pomagającego w komunikacji człowieka z Bogiem. Bractwa te (głównie Chatimija, Kadirija i Samanija) przybywały z Północy na Południe, osiedlając się w Dżubie, Malakal, Wau, Torit, Rumbek, Yei i innych miastach. Ich członkowie, fakirzy (derwisze) wykorzystywali w kontaktach z Południowcami swoją otwartość na różne kultury, tolerancję na niekoniecznie zgodne z prawem islamu zachowania, pewną także apolityczność, zdobywają w ten sposób swoich sympatyków i naśladowców, zakładając wraz z nimi nowe wspólnoty i wpływając bardzo aktywnie na otoczenie31. Podsumowując, w pierwszym okresie kondominium (1899– 1922), mimo pewnej odczuwalnej niechęci wśród większości urzędników brytyjskich wobec islamu, preferencji w przyjmowaniu do administracji absolwentów chrześcijańskich szkół misyjnych, polityce sprowadzania misjonarzy z Europy i zapewnieniu misjom chrześcijańskich możliwości działania, sytuacja muzułmanów na w Południowym Sudanie nie była wcale zła a liczba ich systematycznie rosła i to szybciej niż w czasach turkijji. Stało się to w pewnym momencie już widoczne dla zwykłego obserwatora, gdyż coraz więcej Południowców przyjmowało muzułmańskie imiona  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 49-66. 31 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 219 i zakładało arabski strój (dżalabiję), co zaczęło mocno niepokoić niektórych Brytyjczyków32. Od polityki ograniczania wpływów islamu na Południu (1922–1945) po nowe na niego otwarcie (1945–1955) Większość brytyjskich urzędników, po powstaniu Mahdiego obawiała się islamu, jego radykalizmu i możliwości wybuchu kolejnego powstania. Widzieli w nim, nie bez racji, potężną siłę integracyjną, będącą w stanie zjednoczyć plemiona Południa, gdyby tę religię przyjęły a w końcu to na zasadzie divide et impera opierali swą władzę. Poza tym islam, był pasem transmisyjnym, za pomocą którego politycy egipscy i północno sudańscy, których obawiano się najbardziej, mogli wpływać na sytuację na Południu. Przed 1920 r. nie doszło jednak do większych zmian, choć gubernatorzy południowych prowincji zaczęli coraz bardziej naciskać na zahamowanie rozwoju islamu na Południu, spotykając się jednak ze sprzeciwem wewnątrz samej administracji kolonialnej, w której niektórzy wyżsi urzędnicy byli zwolennikami islamizacji Południa. Z drugiej strony kręgi związane z misjami, szczególnie protestanckimi, dążąc do stworzenia łańcucha ośrodków misyjnych od Kapsztadu po Kair, naciskały na Londyn, by Sudan nie stanowił wyrwy w tym łańcuchu. Dopiero jednak po ogłoszeniu niepodległości Egiptu w 1922 r. i radykalnym ograniczeniu wpływów tego państwa w Sudanie (praktycznie likwidacji instytucji kondominium), administracja brytyjska postanowiła wprowadzić w Sudanie, jak Rosja, wewnętrzne paszporty i obowiązek meldunkowy (Passports and Permits Ordinance) a w 1930 r. tzw. „prawo o zamkniętych dystryktach” (Closed Districts Ordinance)  G. N. Sanderson, dz. cyt., s. 190. 32 �Maciej Ząbek 220 obejmujące trzy południowe prowincje: Bahr al-Ghazal, Ekwatorię i Górny Nil. Muzułmanie z Północy mogli teraz wjechać do tych prowincji tylko za specjalnym zezwoleniem, które nie było łatwo dostać. Oznaczało to poważne ograniczenie ich swobody podróżowania oraz wyboru miejsca zamieszkania, co szczególnie dotknęło muzułmańskich kupców z Północy. Nowa polityka, preferowała jeszcze bardziej niż dotąd rządy pośrednie, przyznając plemionom uprawnienia do posługiwania się własnym językiem i prawem zwyczajowym a język angielski podnosząc na Południu do oficjalnego lingua franca. Ponadto poza misjonarzami zachęcano do osiedlania się tu także greckich i syryjskich kupców (chrześcijan lub wyznawców niesunnickich ugrupowań muzułmańskich), będących pewną przeciwwagą dla osadników arabskich, których planowano ponownie przesiedlić, podobnie, jak przybyłe tu muzułmańskie plemiona pasterskie33. Prawo to z punktu widzenia celu, dla którego zostało wprowadzone okazało się dość skuteczne, choć nie powstrzymało ekspansji islamu w regionie, tak jak się tego spodziewano. Decyzja ta, jednak w praktyce stworzyła z Południowego Sudanu nową jednostkę polityczną i dała podstawę do powstania przyszłego państwa. Zdaniem większości Sudańczyków z Północy stała się powodem późniejszej wojny domowej i obecnego podziału kraju. Konsekwencje „prawa o zamkniętych dystryktach” są o tyle zaskakujące, że długo ono nie obowiązywało. Wkrótce zaobserwowano, że dyskryminacyjna polityka wobec islamu nie przynosi do końca oczekiwanych rezultatów. Na Południu nadal popularne były dżalabije i muzułmańskie imiona. Poza tym, po drugiej wojnie światowej wzrosły naciski społeczne na dalszą demokratyzację prawa w koloniach. Stąd ostatecznie w 1945 Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Sudanu przeprowadziło modyfikacje w dyskrymi Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 73–74. 33 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 221 nującym prawodawstwie z 1930 r.. Wprowadzono nowe prawo, które zakładało wolność wyznania i zakładania związków wyznaniowych, mających zapewnione równe prawa, gwarantowane przez władzę. Islam nadal pozyskiwał wiernych spośród Południowców, ale co interesujące, mimo zakończenia polityki dyskryminacyjnej, większa jego ekspansja na Południu nie nastąpiła. W międzyczasie na Południu powstały nowe chrześcijańskie elity wykształcone na wzorach europejskich a siła przyciągania tych wzorów okazała się dla tubylców znacznie większa od tych, które mogli im zaoferować muzułmanie. Islam na Południu w niepodległym ale arabskim Sudanie (1956–2005) Brytyjczycy opuszczając Sudan, oddali władzę w ręce muzułmańskiej elity z Północy na początku roku 1956. Ich niekonsekwentna polityka stała się jednym z najpoważniejszych przyczyn późniejszego konfliktu. Powstałe dzięki nim elity południowo-sudańskie dążące do emancypacji politycznej i kulturalnej musiały w tej sytuacji wejść prawie na pewno na drogę konfrontacji z koncepcją islamizacji i arabizacji Południa, której zwolennikami była zdecydowana większość reprezentantów z Północy. W początkowych latach niepodległość islamizacja na Południu utraciła dawną dynamikę. Stało się to z różnych przyczyn. Po pierwsze większość kaznodziei muzułmańskich była słabo wykształcona i nie przygotowana do prowadzenia działalności misjonarskiej wśród potencjalnych konwertytów zwłaszcza w sytuacji konkurencji z misjami chrześcijańskimi. W prawdzie, z początkiem lat pięćdziesiątych ruszył program szkolenia muzułmanów z Południa na imamów w Instytucie Studiów Islamskich na Uniwersytecie Al Azhari w Kairze, sponsorowany przez Egipcjan ale wielu z uczestniczących w nim studentów, z powodu �222 Maciej Ząbek braku wystarczającej pomocy finansowej ale też i braku większego zainteresowania dalszą nauką, przerywała studia woląc zająć się handlem czy inną pracą. Poza tym większość z nich nie widziała swojej przyszłości w Sudanie Południowym pragnąc zostać w Egipcie. Program zaś studiów na Uniwersytecie Al Azhari został w 1953 roku przerwany przez rząd egipski, w odwecie za decyzje polityków Południa głosowania za niepodległością, co kolidowało z planami Egiptu utworzenia w przyszłości jednego państwa obejmującego całą Dolinę Nilu, od delty po jego źródła. Ostatecznie w 1956 r. Egipt zmuszony do uznania niepodległości Sudanu zakończył całkiem ten program. Tylko kilku jego absolwentów, powróciło na Południe gdzie zostało wybitnymi nauczycielami islamu a jeden z nich Abbas Ali otworzył nawet w 1963 r. Palotaka znaną szkołę religijną. Po drugie brakowało wśród samych Południowców woluntariuszy posiadających niezbędną wiedzę do propagowania islamu wśród swego najbliższego otoczenia. A nawet najlepsi arabscy kaznodzieje nie byli w stanie ich zastąpić. Tymczasem europejscy misjonarze uczyli się mówić w języku ludu, który chcieli nawrócić i powoływali w coraz to większej liczbie katechetów i duchownych spośród miejscowych plemion. Po czwarte na krzewienie islamu brakowało środków, w tym nawet na pokrycie kosztów organizacyjnych, nie mówiąc już o pomocy społecznej. Bogaci kupcy muzułmańscy robili w prawdzie, co mogli ale w porównaniu z bogatymi misjami z Zachodu udzielali się na dość małą skalę. Przeszkodą był też brak odpowiednich instytucji organizujących całą działalność misyjną muzułmanów w tym wsparcia samego państwa. Pewnym przełomem w kryzysie islamu na Południu było dojście do władzy generała Ibrahima Abbuda (1958–1964) uważanego dziś przez wielu Sudańczyków za najlepszego prezydenta jakiego w swej historii posiadali. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 223 Poza pewnymi sukcesami na polu gospodarczym i dyplomatycznym, które Abbud odniósł, podjął on także ostrą akcję islamizacji i arabizacji na Południu, co spotkało się swego czasu, z wielkim poparciem jego rodaków z muzułmańskich, afro-arabskich społeczności nad środkowym Nilem. Szybko zorientował się, że islam na Południu nie zapuścił głębokich korzeni i jest nadal dosyć powierzchowny. Pierwszym jego krokiem była masowa budowa szkół podstawowych i średnich w celu nauczania islamu. Szkoły koraniczne zapewniać miały kształcenie dzieci od wieku przedszkolnego aż do studiów wyższych. Podjął też starania o umożliwienie Południowcom dostępu do wyższej edukacji. Zbudował na Południu sześć instytutów islamistycznych oraz wiele nowych meczetów. Początkowo szkoły te stworzone zostały dla dzieci muzułmanów i tych pogan, którzy chcieli przejść na islam. Z czasem jednak z powodu braku możliwości edukacji w szkołach chrześcijańskich, zaczęto przyjmować do nich także dzieci chrześcijańskie. Obok szkół religijnych, powstały także za jego rządów szkoły handlowe i techniczne oraz instytuty dla kształcenia nauczycieli. Budował również szpitale i ośrodki zdrowia aby zyskać, jak twierdził przychylność Południowców34. Z drugiej strony misjom chrześcijańskim zakazał zakładania nowych szkół, a w lutym 1962 r. wydalił z Sudanu wszystkich zagranicznych misjonarzy. Zmienił też dzień wolny od pracy z niedzieli na piątek. Rezultaty tej polityki, nie były jednak oszałamiające. Niektórzy Południowcy w prawdzie przechodzili na islam ale na podstawie danych z sądów szariackich, gdzie dostępne są tylko dane cząstkowe odnoszące się do liczby konwersji w danym roku i w danej miejscowości, np. Dżubie w latach 60. odnotowano 86 konwertytów a w Malakalu – 184, w Wau 112, itd., wiadomo, że nie były to  Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s. 81–102. 34 �224 Maciej Ząbek jednak masowe konwersje35. Bardziej natomiast znaczącą konsekwencją polityki Abbuda było zorganizowanie przez Południowców ruchu oporu. Od 1964 r. zaczęła się w Sudanie regularna wojna domowa, która doprowadziła zarówno do jego klęski, jak jego następców. Idea islamizacji Południa była w tych warunkach (toczącej się wojny i masowych prześladowań Południowców) praktycznie od początku sprawą przegraną, choć wielu miało złudzenia nawet spośród zagranicznych obserwatorów. M.in. znany politolog kenijskiego pochodzenia prof. Ali Mazrui, podczas pobytu w Sudanie w 1985 r. w trakcie wywiadu prasowego w Chartumie stwierdził nawet, że nim upłynie 100 lat większość Sudanu Południowego stanie się muzułmańska a jego mieszkańcy będą się nazywać Arabami36. Okazały się, że były to tylko pobożne życzenia sympatyków rządów fundamentalistów muzułmańskich w Sudanie. Tymczasem wojnę domową na krótko przerwano w roku 1972, kiedy udało się osiągnąć pewien kompromis a Południe uzyskało autonomię. Powrót jednak do projektu islamizacji Południa, poprzez wprowadzenie także i na jego terytorium prawa muzułmańskiego w 1983 r. wywołało ją ponownie. Za pomocą szariatu i represji karnych nie udało się z islamizować nikogo. Przyznają to sami muzułmanie, przypominając znane słowa z Koranu: „Nie ma przymusu w religii” (2:256), o których w Sudanie zapomniano. Dopiero w 2002 r. podpisano oficjalne porozumienie o zawieszeniu ognia a 9 stycznia 2005 r. w Nairobi, osiągnięto tzw. „Całościowe Porozumienie Pokojowe”, które zakończyło wojnę w wyniku której zginęło ok. 2 miliony ludzi. Przewidywało ono  A.H. Mekki, Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan, Khartoum 1983, s. 17. 36  A.A. Mazrui, wywiad dla Radia Dżuba, 20.02.1985, za Abdalla Keri Wani, dz. cyt., s.121. 35 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 225 sześcioletnią autonomię dla Sudanu Południowego a następnie referendum w styczniu 2011 r. w sprawie jego niepodległości. Zakończenie. Przyszłość islamu w Sudanie Południowym Od 2005 r. islam na Południu nie jest już wspierany przez państwo a jego wyznawcy dość gwałtownie utracili status bądź, co bądź osób nieco bardziej uprzywilejowanych. Powstała w lipcu 2011 r. Republika Południowego Sudanu odrzuciła zdecydowanie projekt islamizacji i arabizacji kraju, łącznie z językiem arabskim pełniącym tu faktyczną rolę języka kontaktowego. Podjęła też próbę dearabizacji nazewnictwa geograficznego. Sami muzułmanie, dziś zdani na własne siły, są w Południowym Sudanie spostrzegani często, jako zaplecze władz w Chartumie, tutejsza „piąta kolumna”, choć przynależność religijna wcale się tu do końca nie pokrywa z przynależnością etniczną ani tym bardziej polityczną. Wielu z tutejszych muzułmanów należało także do Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. skrót SPLM), który był główną siłą polityczną Południa prowadzącą walkę z rządem. Niekoniecznie też wszyscy muzułmanie popierali władzę z Chartumu. Niemniej, po uzyskaniu niepodległości wyznawcy islamu, szczególnie pochodzenia arabskiego, są mniejszością zagrożoną wykluczeniem (przede wszystkim brakiem nadania obywatelstwa), dyskryminacją a nawet prześladowaniami zarówno ze strony państwa, jak i miejscowej ludności, choć jak dotąd, nie doszło do większych ich pogromów. Władza deklaruje tolerancję religijną i gwarancję ochrony także ludności muzułmańskiej, jednak siłą rzeczy, w sytuacjach kryzysowych ta grupa społeczna może być narażona na odgrywanie roli „kozła ofiarnego”. Ich sytuacja wydaje się podobna do tej jaką mieli lub mają Arabowie na Zanzibarze, Biali w RPA czy Tutsi w Rwandzie. Dotyczy to także niektórych �226 Maciej Ząbek plemion pasterskich, jak Arabów z plemienia Rufa’a od dawna zamieszkujących prowincję Górnego Nilu czy Fellata z Bahr al-Ghazal, którzy nie mogą otrzymać obywatelstwa nowego państwa37. W tej sytuacji można zadać pytanie, czy islamizacja Południowego Sudanu, jest już ideą przeszłości, zakończoną, nie mającą szans na kontynuację? Czy islam w Południowym Sudanie ma jeszcze szansę zwiększyć swój stan posiadania, czy też wręcz przeciwnie będzie zanikał w tym kraju? Na pytania dotyczące przyszłości oczywiście trudno odpowiedzieć ale biorąc pod uwagę analogie historyczne, to mało jest miejsc na świecie, z których islam całkowicie ustąpił, jeśli już raz, choć na trochę się na danym terenie zadomowił. Religia ta jest ciągle w fazie ekspansji i nie wydaje się aby muzułmanie, tak łatwo dali się całkiem wyprzeć z tego kraju. Ich sytuacja o tyle różni się od np. Tutsi w Rwandzie, że muzułmanie nie są tu jedyną grupą narażoną na nienawiść większości. W Sudanie Południowym zamieszkałym przez 60 grup etnicznych, wyznawców wielu Kościołów chrześcijańskich i kultów rodzimych, muzułmanie są tylko jedną z nich, aczkolwiek historycznie, ekonomicznie i politycznie dość znaczącą. Niemniej, tak duże zróżnicowanie miejscowej ludności, ich w pewnym sensie zabezpiecza. W sytuacji kolejnej wojny domowej między samymi Południowcami, muzułmanie, czy nawet Arabowie, mogą być nawet ośrodkiem pewnej stabilizacji. Poza tym nowe konflikty i masakry, których doświadcza obecnie Południe sprawiają, że zaciera się pamięć o starych wojnach i prześladowaniach ze strony Arabów. W tej sytuacji islam, jako religią bądź co bądź pokoju, może okazać się dla wielu ponownie atrakcyjna. Miejscowi muzułmanie udowodnili, że potrafią być także tolerancyjni a nawet integrować się z wyznawcami innych religii. Poza M. Ząbek, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, red. M. Ząbek, Warszawa 2013. 37 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 227 tym przyszłość islamu jest związana z rozwojem chrześcijaństwa w tym kraju. Z pytaniem, jak głęboko się ono w nim zakorzeni? Czy potrafi przetrwać, bez wspomagania zewnętrznego, w sytuacji całkowitego upadku tej religii na Zachodzie? W przypadku negatywnej odpowiedzi, islam prawie na pewno dostanie tu swoją drugą szansę. Bibliografia Abdalla K. Wani, Islam in Southern Sudan. Its Impact: Past, Present and Future, Khartoum 2006. Abdalla K. Wani, Przyszłość islamu w Sudanie Południowym, w: Ząbek M. (red.), Sudan. Problemy tożsamościowe z perspektywy badaczy rodzimych, Warszawa 2014. Beck S., Mideast and Africa to 1700, t. 1, Santa Barbara 2010. Beshir M. O., The Sudan Background to Conflict, London 1968. Carstens P. R., The Encyclopedia of Egypt during the Reign of the Mehemet Ali Dynasty 1798–1952, Friesen Press 2014. Casati G. (Major Gaetano), Ten Years in Equatoria, vol. 1, London 1891. Collins R. O., Shadows in the Grass: Britain in the Souther Sudan, 1918– 1956, New Haven and London 1983, s. 180. Elias T. and R. Hill (eds.), The Opening of the Nile Basin, London 1974. Elton L., General Gordon, London 1954. Gray R., A History of the Souther Sudan 1839–1889, London 1961. Holt P.M. & M.W. Daly, History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day, (fourth edition) London and New York 1988. Mekki A. H., Educational, Cultural and Arabic Policies in the Southern Sudan, Khartoum 1983. Moorehead A., Nad Nilem Błękitnym i Białym, Warszawa 1985. Nowak B., Handel niewolnikami, w: Tymowski M. (red.), Historia Afryki do początku XIX wieku, Wrocław 1966. �228 Maciej Ząbek Said Bashir M., The Sudan Crossrads of Africa, London 1965. Sanderson L.M. & G.N. Sanderson, Education Religion and Politics in Southern Sudan 1899–1964, London 1979. Selim Bimbachi (Qapudan Salim), Premier Voyage á la recherche des sources du Nil-Blanc, „Bulletin de la Sociéte de Géographie”, (1842), 18. Ząbek M., Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie, w: Ząbek M. (red.), Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Warszawa 2013. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. History of islamization in South Sudan (1839–2011) Summary The article is devoted to the history of islamization in South Sudan since the conquest of the country by Turko-Egyptians, through a period of British rule to the rule of Sudanese Arabs. It draws attention to some paradoxes namely the fact that the foundation of Islam in South Sudan was not put by the Arabs but Europeans who are in the service of Khedive of Egypt. Similarly, the most successful islamization was reported in the country during the first period of British rule. The reason for the resistance of most Southerners against accepting Islam was at the beginning the memory of the Arab slave trade. As well as in the period of Sudan independence, the attempts of islamization and arabization of country by force by the authorities in Khartoum. �Jędrzej Czerep Wpływ kultury politycznej Sudanu na Sudan Południowy Sudan – Sudan Południowy: dychotomia czy lustrzane odbicie? Wybuch wojny domowej w Sudanie Południowym w grudniu 2013 r. postawił na porządku dziennym pytanie: czy kultywowana, zwłaszcza przez donorów, wizja Południa jako strefy realizacji dążeń wolnościowych, nie była oparta na fałszywych przesłankach? Uproszczony podział Północ: (muzułmański) agresor / Południe: (chrześcijańska) ofiara, który utrwalił się w dyskursie zachodnim wobec Sudanu, pomija fundamentalne dla całej przestrzeni sudańskiej elementy wspólne. Nie uwzględnia również faktu, że elity Południowego Sudanu, wychowane w państwie sudańskim, posługujące się językiem arabskim w naturalny sposób traktują Chartum jako podstawowy punkt odniesienia dla własnych rządów. Eric Reeves, członek zawiązanej w latach dziewięćdziesiątych XX w. nieformalnej amerykańskiej grupy lobbystów, która wpływała na kształtowanie się polityki Departamentu Stanu wobec Sudanu, tzw. Rady (The Council), przywołując ówczesny własny ogląd sytuacji w Sudanie opisuje: „naszym celem było uświadomienie ludziom, że reżim w Chartumie to zło (evil). Zastanawiałem się intensywnie nad znaczeniem słowa zły i doJędrzej Czerep – doktorant Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie �230 Jędrzej Czerep szedłem do wniosku, że jeśli zło ma swoje miejsce w świecie, rezyduje w Chartumie”1. W skład „Rady” wchodzili m.in. John Prendegrast, pracownik Departamentu Stanu, późniejszy dyrektor „Enough! Project” i celebryta, Ted Dagne analityk Kongresu tworzący na potrzeby parlamentu raporty dotyczące Sudanu oraz Suzan Rice, wpływowa asystent Sekretarza Stanu ds. Afryki. Środowisko to, kultywując i promując rozumienie dynamiki wydarzeń w Sudanie jako walkę „sił ciemności i światła”, w sposób nieobiektywny idealizowało partyzancki ruch SPLA/M pod przywództwem Johna Garanga. Chcąc widzieć w nim przeciwieństwo „zła” Chartumu, przypisało mu w sposób automatyczny i mocno „na wyrost” odmienne standardy moralne, przywiązanie do wolności, wreszcie rolę obrońców chrześcijaństwa. Podejście to wpisywało się w mesjanistyczną, podbudowaną religijnie wizję roli USA w świecie jako krzewiciela wolności, podtrzymywaną zwłaszcza przez środowiska ewangelickiej prawicy, rozwiniętą później, w latach 2000. przez prezydenta Georga W. Busha. Ted Dagne wspomina: „widzieliśmy w Garangu charyzmę, oraz pasję co do równości, demokracji”2. Nie ulega jednak wątpliwości, że w ogólnosudańskiej politycznej agendzie Garanga odbijała się nie tylko doskonale przyjmowana na Zachodzie wizja państwa demokratycznego i tolerancyjnego (tzw. Nowy Sudan), ale i skrajnie autorytarny styl przywództwa i brak elementarnego poszanowania praw człowieka – lustrzane odbicie cech „arabskiego” rządu z Północy. Alex de Waal z Uniwersytetu Tuftis i World Peace Foundation i charakteryzuje Garanga jako bezwzględnego, nietolerującego sprzeciwu lidera scentralizowanej struktury, której bilans łamania praw człowieka nigdy, na żadnym South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015, http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015]. 2  Tamże. 1 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 231 etapie wojny, nie było lepszy niż po stronie Chartumu3. Od strony relacji z ludnością cywilną, stosowania przymusu, używania dzieci-żołnierzy, czy eksploatowania napięć etnicznych, ruch SPLA wpisywał się w pełni w autorytarny model sudański. Sam Garang daleki był od budowania opozycji Północ-Południe. Umiejętnie modyfikował narrację zależnie od rozmówcy – co częściowo tłumaczy bezkrytyczną fascynację aktywistów amerykańskich. Hassan Turabi, lider ruchu islamskiego, który wyniósł do władzy w Chartumie Omara Baszira, w 1993 r. charakteryzował Garanga w sposób następujący: „Kiedy jedzie on do Afryki, powie: jesteśmy czarnymi Afrykanami prześladowanymi przez Arabów; w Europie powiedziałby, że to muzułmanie uciskają chrześcijan; z kolei w [marksistowskiej] Etiopii powie, że burżuazja prześladuje klasę pracującą zarówno na Północy jak i Południu”4. W programowym Manifeście SPLA opublikowanym w 1983 r. Garang odwoływał się do wspólnego dziedzictwa obu wielkich religii (islamu i chrześcijaństwa), oraz do wspólnych problemów i wspólnoty interesu wszystkich Sudańczyków5 – którą to wspólnotę tymczasowo usunęła z pola widzenia szowinistyczna rasowo i religijnie polityka Chartumu: rzecz w jego rozumieniu niezgodna z prawdziwym duchem sudańskim. Konsekwentne ignorowanie ogólnosudańskich, ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami, cech ruchu Garanga, doprowadziło do uznania go przez społeczność międzynarodową za realizatora dogłębnie wolnościowej i zwiastującej pluralizm misji narodowowyzwoleńczej. Szacunek do różnorodności kulturowej nie implikował jednak w żaden sposób demokratycznych planów wobec  Tamże.  A.A. Gallab, The First Islamist Republic: Development and Disintegration of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008, s. 115. 5 The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan.net/en/the-manifestoof-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015], s. 1. 3 4 �232 Jędrzej Czerep własnego przywództwa i pozycji SPLM/A w państwie, jaką ruch uzyskał w wyniku zapisów popieranego przez Zachód Całościowego Porozumienia Pokojowego (CPA, 2005): przekazania mu roli rządu autonomii, a później niepodległego państwa. Jeśli wyłączyć wymiar religijny (z oczywistych powodów Południe nie sięga po projekty wywodzone z islamu), nie istniały racjonalne przesłanki pozwalające sądzić, że dawny ruch partyzancki będzie rządzić w sposób odmienny niż Chartum. Choć pod przywództwem Salvy Kiira, w SPLM zmarginalizowano polityczny program pansudański (żywy jeszcze tylko w oddziale ruchu aktywnym w nowych granicach Północy, SPLM-North), a hasło Nowego Sudanu wyewoluowało w poparcie dla niepodległości Południa, zmiana retoryki nie zmieniła esencji kultury politycznej Południa. Do dziś w dużej części inspiruje się ona wzorcami chartumskimi. System trybalizmu w wymiarze militarnym i dzielenia zasobów Z wzorców sudańskich bezpośrednio zaczerpnął czerpał ogólny model rządów jaki ukształtował się po w łonie ruchu partyzanckiego, a później rozwinął po utworzeniu autonomii Południa na bazie CPA. Sposób zarządzania na peryferiach państwa sudańskiego, gdzie dominują liczne, niearabskie grupy etniczne tradycyjnie opierał się na utrzymywaniu napięć etnicznych przez utrzymywanie zależności poszczególnych frakcji etnicznych na pewnym poziomie zależności finansowych i w dziedzinie dostępu do stanowisk i pomocy rzeczowej, w tym militarnej, oraz na popieraniu lokalnych ugrupowań walczących przeciwko siłom jawnie antyrządowym. Dziedzictwem Chartumu są więc warunki ukształtowania się ruchu SPLA, zaszczepienie środowiska politycznego i schemat zależności w których zaistniał. SPLA i NCP z Chartumu rywalizowały o prymat w tej samej grze: w rywalizacji o kontrolę nad podległym obszarem �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 233 na zasadzie „dziel i rządź”, realizowanej przez wspieranie lokalnych frakcji, które skłaniały się ku tej stronie, która oferowała więcej. De Waal zauważa, od uzyskania niepodległości przez Sudan rządy w Chartumie opierały się na elitach biznesowo-wojskowych, tworząc wyjątkowo duże nierówności ekonomiczne i prowokując etniczny wymiar zbrojnych ruchów opozycyjnych. Neopatrymonialne cechy sudańskiego systemu władzy w różnych wariantach były reprodukowane w łonie partii artychartumskich powstańców, w tym SPLA. Główną ich charakterystyką był priorytet uzyskania dominacji przez lidera i jego frakcję, co umożliwiłoby rozbudowanie systemu osobistego „patronatu” nad podziałem zasobów6. W momencie uzyskiwania przewagi politycznej (zwłaszcza wsparcia międzynarodowego, w tym amerykańskiego), ruch SPLA/M, którego trzonem byli od początku przedstawiciele ludu Dinka, zaczął reprodukować w odniesieniu do grup etnicznych i frakcji w obrębie Południowego Sudanu schemat zarządzania analogiczny do tego, jaki Chartum rozwinął nad peryferiami. Kompromis z 2005 r., który pozwolił Południowemu Sudanowi czerpać ogromną dywidendę z zysków z wydobycia ropy naftowej (na zasadzie 50% do budżetu Chartumu, 50% do budżetu Dżuby), sprawił, że tworzeniu zrębów administracji towarzyszył nieprzerwany strumień wpływów do budżetu. Zasób ten dawał możliwość skonstruowania systemu finansowo-etnicznego patronatu, dzięki któremu do SPLA /administracji autonomii/ mogły zostać dokooptowane ugrupowania będące doń w chwili podpisania CPA w opozycji. Warto zaznaczyć, że w 2005 r. SPLA, choć zwycięska politycznie, była grupą mniejszościową – większość funkcjonujących w przeddzień porozumień pokojowych grup zbrojnych była sprzymierzona z Chartumem lub w inny sposób przeciwna SPLM,  A. de Waal, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369. 6 �234 Jędrzej Czerep albo przyjęta świeżo przyjęta z powrotem – i z dużą dozą nieufności i autonomii (zwłaszcza frakcja Rieka Machara, odłączona od SPLA Garanga w 1991, formalnie zintegrowana z na powrót w 2002 r.7). Sudańska (chartumska) co do genezy metoda brania na żołd i opłacania dawnych frakcji opozycyjnych, dających rządowi formalne oparcie w bazach etnicznych danych ugrupowań w interiorze, stała się podstawowym narzędziem konsolidacji władzy w Dżubie, zwłaszcza po objęciu przywództwa przez Salvę Kiira w 2005 r., a jednocześnie źródłem jej słabości: tworzyła ryzyko załamania się systemu opłacanej lojalności w razie turbulencji finansowych8. Załamanie nastąpiło w konsekwencji krachu nieformalnego budżetu (środków na opłacanie lojalności) jaki nastąpił w konsekwencji nieprzemyślanej, emocjonalnej decyzji o całkowitym wstrzymaniu produkcji ropy naftowej w 2012 r9. Wybory 2010 Pierwszą widoczną w wymiarze międzynarodowym manifestacją przejęcia przez Dżubę wzorców kultury politycznej u progu niepodległości, był przebieg wyborów w kwietniu 2010 r. Były to pierwsze wybory powszechne do władz autonomii przeprowadzone na Południu, równolegle z wyborami ogólnosudańskimi. Dla Chartumu (i Sudanu jako całości) miały to być pierwsze prawdziwie wielopartyjne wybory od 1986 r10. Przebieg wyborów na Południu, w zakresie ograniczania możliwości prowadzenia kampanii przez partiom i kandydatom opo7 Sudan, Oil, and Human Rights, Human Rights Watch, Bruksela – Londyn – Nowy Jork – Waszyngton 2003, s. 278–283. 8  A. de Waal, When kleptocracy..., dz. cyt. s. 347–369. 9  Tamże. 10 Sudan ‚will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/ go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 235 zycyjnym do rządzącego ruchu SPLM, był wierną kopią schematu sudańskiego – naznaczonym przez kolosalną dysproporcję w zasobach i możliwości prowadzenia kampanii między ugrupowaniami rządzącymi a resztą kandydatów. Wg Human Rights Watch na Południu organy państwa zdominowane przez rządzący ruch SPLM w okresie przygotowań do głosowania „dokonywały systematycznych naruszeń praw i wytworzyły atmosferę opresji”. Niezależny kandydat na gubernatora Centralnej Ekwatorii Alfred Ladu Gore, w przeddzień głosowania publicznie skarżył się, że jego zwolennicy są nękani a ich karty do głosowania odbierane11. Inni kandydaci raportowali o zatrzymaniach, uniemożliwianiu prowadzenia kampanii, a nawet o torturowaniu głosujących przeciw SPLM przez służby siłowe rządu autonomii12. W obydwu częściach Sudanu dochodziło do zatrzymywania, zastraszania, wypraszania z lokali krajowych obserwatorów wyznaczonych przez partie opozycyjne, zatrzymywania kandydatów opozycji i aktywistów ich ugrupowań13. Wybory na Południu odbyły się według schematu wypracowanego na Północy, a wynik wyborczy ugrupowania rządzącego (SPLM) i prezydenckiego kandydata (ubiegający się o reelekcję Salva Kiir) unaoczniły jeszcze dalej posunięty monopol na sprawowanie władzy: SPLM uzyskał 160 na 170 miejsc w parlamencie, a Kiir ponad 92% głosów, podczas gdy Baszira w skali kraju uzyskał 68%14. Partia Baszira, NCP zmniejszyła stan posiadania w parlamencie wyłącznie z wyniku uzgodnień, że Południe uzyska określoną pulę  H. Hoda Abdel-Hamid, Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010, http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015] 12 J. Copnall, Dream election result for Sudan‘s President Bashir, BBC News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015]; http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661.stm [01.08.2015]. 13 Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, Human Rights Watch, 26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015]. 14 J. Copnall, Dream election... 11 �236 Jędrzej Czerep miejsc w parlamencie w Chartumie niezbędną do ewentualnego wetowania zmian konstytucji naruszających ducha CPA15. Biorąc pod uwagę to zastrzeżenie, NCP uzyskała niemal maksimum dostępnych w ramach rywalizacji wyborczej mandatów16. Koalicje organizacji obywatelskich, które obserwowały przebieg elekcji na Północy (Sudan Democracy First) oraz na Południu (The Sudanese Network for Democracy and Elections) opisały bardzo podobne praktyki wykorzystywania przez dominujące ugrupowania swojej przewagi i wywierania presji, oraz ograniczania możliwości opozycji. W obydwu częściach publiczne zgłaszanie naruszeń wystawiało poszkodowanych obywateli na bardzo poważne ryzyko17. Obydwaj liderzy, Baszir i Kiir, potraktowali wybory analogicznie instrumentalnie dla umocnienia własnej bazy poparcia przed planowanym na początek 2011 r. referendum na temat secesji Południa, które zwłaszcza dla Dżuby było priorytetem. Organizacja Human Rights Watch, na podstawie przebiegu wyborów w 2010 r. opracowała listę rekomendacji. Na 8 grup rekomendacji, 6 adresowanych było wspólnie do rządów w Chartumie i rządu autonomii w Dżubie – wynik zbieżnego podejścia liderów dominujących ugrupowań, oraz podległych im struktur państwowych do organizacji elekcji, oraz do uzyskania pożądanego wyniku i wizerunku własnych partii18. Rekomendacje dotyczyły: nierespektowania prawa do swobodnej ekspresji poglądów i zrzeszania się; bezprawnych zatrzymań, tortur członków 15 Sudan‘s SPLM reaches ‚breakthrough deal‘ on poll, BBC News, 26.02.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015]. 16 J. Copnall, Dream election... 17  Tamże. 18  Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/ democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 237 partii, aktywistów, dziennikarzy i studentów; braku skłonności rządów w Chartumie i Dżubie do badania przypadków naruszeń i pociągania winnych do odpowiedzialności; potrzeby (zwłaszcza na Południu) zdyscyplinowania dopuszczających się poważnych, samowolnych naruszeń żołnierzy m.in. poprzez jasne instrukcje dla dowódców; respektowanie prawa do wolnej prasy i pracy dziennikarskiej, zwłaszcza w kontekście wyborczym19. Jedna z rekomendacji, dotycząca wezwania Chartumu do pilnej reformy zasad funkcjonowania aparatu bezpieczeństwa w 2010 r. faktycznie odnosiła się do Północy, jednak – jak opisano w kolejnym podrozdziale – obecnie jest równie aktualna w odniesieniu do Południa. W obydwu częściach Sudanu okres powyborczy przyniósł intensyfikację działań aparatu państwa przeciw niedawnym kandydatom oraz dziennikarzom20. Ustawa o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa – według wzorców z Chartumu 8 października 2014 parlament południowosudański przeprowadził trzecie czytanie proponowanej ustawy o bezpieczeństwie publicznym21 – sesji towarzyszyła gorąca debata i demonstracyjne wyjścia z sali niektórych posłów22. Miała ona na celu przyznanie specjalnych uprawnień Narodowej Służbie Bezpieczeństwa (National Security Service, NSS), wyjętej spod kontroli innych organów potężnej  Tamże.  Tamże. 21 National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/ files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015]. 22 South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014, https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015]. 19 20 �238 Jędrzej Czerep struktury, która mogłaby swobodnie przeszukiwać, podsłuchiwać, aresztować i więzić obywateli, oraz konfiskować własność. Zaproponowane rozwiązania kopiowały w ogromnym stopniu logikę, oraz rozwiązania obowiązujące w Sudanie od pół wieku odchodząc od deklarowanych w przeddzień niepodległości – w okresie gdy krytyczne było wsparcie społeczności międzynarodowej – wizji rozwoju w kierunku transparentności i kontroli władz (wg zapisów tymczasowej konstytucji głównym zadaniem NSS było gromadzenie informacji analizy i funkcje doradcze)23. Ustawa wyjmuje służbę bezpieczeństwa spod kontroli sądowej i nie określa granic jej władzy; tym samym autoryzuje przejście do pozycji radykalnej nierównowagi w relacji organów państwa wobec obywatela. Likwiduje jakiekolwiek zabezpieczenia dla obywateli przed najpoważniejszymi naruszeniami, np. torturami czy bezpodstawnym pozbawieniem wolności. Daje NSS prawo do aresztowania bez nakazu sądowego i przetrzymywania każdej osoby co do której są podejrzenia, że popełniła, lub chciała popełnić szeroko rozumiane przestępstwo „przeciwko państwu”24. Ustawa weszła w życie w kwietniu 2015 r25. We wcześniejszych wersjach (skorygowanych przez parlament) funkcjonariuszom gwarantowano pełny immunitet od odpowiedzialności karnej. Onyoti Adigo Nyikwec, wiceprzewodniczący opozycyjnej partii SPLM-DC (Sudan Peoples Liberation Movement – Democratic Change), ocenił w odniesieniu do proponowanej ustawy: „rząd Sudanu Południowego idzie w ślady Chartumu wprowadzając  Tamże. South Sudan national security law ‘in effect‘: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015]. 25 South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/articles/2015-04-14/south-sudanfires-interior-minister-as-security-law-implemented [01.08.2015]. 23 24 �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 239 wszechwładną służbę bezpieczeństwa w miejsce posiadających legitymację społeczną organów śledczych takich jak Wydział Śledztw Kryminalnych (Criminal Investigation Department)”. Zauważył, że służba bezpieczeństwa to rozwiązanie, które pojawiło się w Sudanie dopiero od czasów prezydenta Dżaafara Nimeiri, który ustanowił w kraju dyktaturę. Nyikwec wyraził zgłaszaną przez obrońców praw człowieka obawę, że ustawa ma na celu utworzenie nieoficjalnych miejsc przetrzymywania zatrzymanych, tzw. ghost houses, identycznych do tych, w jakich aktywiści południowosudańscy byli osadzani w Chartumie w czasach masowych prześladowań26. Apel ten, wyrażając obawy co do przyszłości, w praktyce odnosił się do sytuacji już zastanej. Znajomość realiów i rozwiązań chartumskich jest zarówno dla władz, jak i opozycji zupełnie naturalna. Lam Akol, przewodniczący SPLM-DC (i dziś główny parlamentarny krytyk rządu w Dżuby), po rozłamie w ruchu SPLM w 1991 r. zbliżył się do sił pro-chartumskich. Po podpisaniu rozłamowego porozumienia z Chartumem w 1997 r., w latach 1998–2002 był ministrem transportu Sudanu, a po czasowym powrocie do głównego nurtu SPLM i podpisaniu CPA, ministrem spraw zagranicznych Sudanu w latach 2005–200727. Dla wielu przedstawicieli rządu w Dżubie, parlamentarnej oraz zbrojnej opozycji, Chartum był miejscem zdobywania doświadczenia politycznego, z którym utrzymuje się pewien poziom roboczych relacji. W okresie debaty nad ustawą o Narodowej Służbie Bezpieczeństwa, przedstawiciele organizacji pozarządowych alarmowały o rosnącym lawinowo trendzie porwań i „zaginięć” działaczy krytycznych wobec władz – bezskutecznie apelując do policji o ukrócenie SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015]. 27 Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip.php?mot560 [01.08.2015]. 26 �240 Jędrzej Czerep procederu28. Wprowadzenie ustawy można więc odczytywać jako usankcjonowanie spontanicznie – choć przy przychylnością rządu w Dżubie – odradzających się praktyk prześladowania opozycji przez służby, na wzór tych znanych z Chartumu. NSS od uzyskania niepodległości była krytykowana za porwania przeciwników władz i najścia dziennikarzy. Od wybuchu wojny domowej liczba tego rodzaju naruszeń bardzo wyraźnie wzrosła29. Wg Ashamu Deng, badaczki Południowego Sudanu w Amnesty International, logika ustawy „wyposaża służbę bezpieczeństwa w prawo do kontynuowania naruszeń prawa, a nie ogranicza je – jak wymagają tego standardy regionalne i międzynarodowe”30. Greater Pibor Administrative Area Interesujący przejaw importowania „logiki rozwiązań” peryferyjnych rebelii zastosowano w Południowym Sudanie w odniesieniu do konfliktu we wschodniej części stanu Jonglei – zwłaszcza w powiecie Pibor – w mateczniku grupy etnicznej Murle. Wśród tej społeczności, marginalizowanej w skali państwa (najmniejszy rozwój brak infrastruktury, zacofanie itd.), oraz skonfliktowanej z sąsiednimi Nuerami i Dinkami (tradycja najazdów i kradzieży stad), katalizatorem niezadowolenia stała się druga rebelia Davida YauYau’a, rozpoczęta w 2012 r., zakończona na początku 2014 r. Porównując sytuację Murle w Południowym Sudanie do miejsca Południa w skali Sudanu, rzucają się w oczy daleko idące analo28 Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015]. 29 South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015]. 30  Tamże. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 241 gie – tradycje wykluczenia i niższego statusu społecznego Murle, niechęć wobec nich motywowana etnicznie i w oparciu o lokalną historię polityczną31, wreszcie Pibor jako peryferia peryferiów i obszar pograniczny z sąsiednią Etiopią. Doprowadziły one Yauyau’a do sformułowania analogicznych żądań politycznych: wydzielenia osobnej, faktycznie niezależnej jednostki administracyjnej, gdzie jego ruch (bynajmniej nie reprezentującej wszystkich grup etnicznych ani nawet politycznych wśród Murle), Frakcja Kobra, uzyskałby pozycję lokalnego rządu. Tak ustanowione status quo miało dać nowy impuls w relacjach między Dżubą a GPAA, który zachęciłby mieszkańców tego obszaru do utrzymywania nominalnej lojalności wobec stolicy32. Dżuba zgodziła się przyznać Yauyau’owi i jego frakcji suwerenną władzę nad GPAA, z własnymi quasi-ministerstwami i namiastką parlamentu. Do jego dyspozycji pozostawiła ułożenie relacji z grupami mniejszościowymi (pominiętymi w negocjacjach, często niezadowolonymi z ich wyniku33) w nowej jednostce. Zrzekła się więc władzy na części swojego terytorium na niemal identycznych zasadach jak Chartum zrzekł się władzy nad Południem w 2005 r. Dla cywili Murle, SPLA stanowiła element obcy, zagrażający, analogiczny do Sudańskich Sił Zbrojnych (SAF) w czasie wojny Północ-Południe: dla wielu z nich najbardziej pozytywnym skutkiem rebelii było przerwanie rządowej kampanii rozbrojenia cywilów34, która często sprowadzała się do brutalnych pacyfikacji.  C. Todisco, Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Small Arms Survey, Genewa, 2015, s. 17. 32 Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, RadioTamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobra-factionestablish-jonglei-sub-region [01.08.2015]. 33 E. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoria-mpsresist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015]. 34  C. Todisco, Real but Fragile..., s. 29. 31 �242 Jędrzej Czerep * * * Opozycja Północ-Południe, choć prawdziwa w odniesieniu do resentymentów rasowych, ciążenia ku szerszemu kręgowi arabskiemu albo wschodnioafrykańskiemu, czy też pozycji Islamu oraz chrześcijaństwa w dwóch częściach dawnego Sudanu, nie przekłada się na odrębność tradycji zachowań politycznych (kultury politycznej), które kształtują dynamikę zjawisk politycznych w Dżubie i Chartumie. W tej dziedzinie istotną rolę odgrywał – wbrew uproszczonej, zwłaszcza na Zachodzie narracji binarnej – i nadal odgrywa przepływ wzorców, idei i doświadczeń politycznych na przestrzeni całego Sudanu w granicach z lat 1956–2011, który w dużym stopniu ukształtował klasę polityczną Sudanu Południowego. Bibliografia Abdel-Hamid H., Forebodings of violence, Al Jazera English, 10.04.2010, http://blogs.aljazeera.net/africa/2010/04/10/forebodings-violence [01.08.2015]. Bereketeab R., Self-Determination and Secession in Africa. The post-colonial state, Nowy Jork 2014. Civil society point to ‘trend’ of abductions in S. Sudan, Radio Tamazuj, 03.12.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/civil-society-point%E2%80%98trend%E2%80%99-abductions-s-sudan [01.08.2015]. Copnall J., Dream election result for Sudan’s President Bashir, BBC News, 27.04.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8645661. stm [01.08.2015]. Draft Agreement on the Resolution of the Conflict in Jonglei State Between The Government of the Republic of the South Sudan and The South Sudan Democratic Movement / South Sudan Defence Army (SSDM/ SSDA-Cobra Faction), Addis Abeba, 03.2014, https://radiotamazuj. org/sites/default/files/Signed%20Copy%20of%20the%20Draft%20 Agreement_phase%20Two.pdf [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 243 Draft deal with Cobra Faction to establish Jonglei sub-region, Radio Tamazuj, 29.03.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/draft-deal-cobrafaction-establish-jonglei-sub-region [01.08.2015]. Equatoria MPs resist inclusion of Jie community in Greater Pibor, Radio Tamazuj, 08.06.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/e-equatoriamps-resist-inclusion-jie-community-greater-pibor [01.08.2015]. Gallab A.A., The First Islamist Republic: Development and Disintegration of Islamism in the Sudan, Hampshire 2008. Gallab A.A., Their Second Islamic Republic. Islamism in the Sudan from Disintegration to Oblivion, Ashgate 2014. Garang de Mabior M., The Vision is Not Dead, Kampala 2013. Hemmer J., Grinstead N., When Peace is the Exception: Shifting the Donor Narrative in South Sudan, Haga, 2015. Human Rights Warch, Sudan, Oil, and Human Rights, Bruksela – Londyn – Nowy Jork – Waszyngton 2003. Human Rights Watch, Democracy on Hold, Rights Violations in the April 2010 Sudan Elections, 30.06.2010, https://www.hrw.org/report/2010/06/30/democracy-hold/rights-violations-april-2010-sudan-elections [01.08.2015]. Human Rights Watch, Sudan: Flawed Elections Underscore Need for Justice, 26.04.2010, https://www.hrw.org/news/2010/04/26/sudan-flawed-elections-underscore-need-justice [01.08.2015]; Johnson D.H., The Root Causes of Sudan’s Civil Wars. Peace or Truce, Rochester 2011. Lam Akol, „Sudan Tribune”, http://www.sudantribune.com/spip. php?mot560 [01.08.2015]; Metz H.C., Sudan: a Country Study, Federal Research Division Library of Congress 1991. National Security Service Bill, 2014, https://radiotamazuj.org/sites/default/ files/Natl%20Security%20Service%20Bill%202014.pdf [01.08.2015]. South Sudan Fires Interior Minister as Security Law Implemented, Bloomberg, 14.04.2015, http://www.bloomberg.com/news/artic- �244 Jędrzej Czerep les/2015-04-14/south-sudan-fires-interior-minister-as-security-lawimplemented [01.08.2015]. South Sudan national security law ‘in effect’: Minister, „News Time Africa”, 12.03.2015, http://www.newstimeafrica.com/archives/38075 [01.08.2015]. South Sudan: Abusive Security Bill, Human Rights Watch, 15.08.2014, https://www.hrw.org/news/2014/10/15/south-sudan-abusive-security-bill [01.08.2015]. South Sudan: Arbitrary Detention, Torture, Human Rights Watch, 18.05.2015, https://www.hrw.org/news/2015/05/18/south-sudan-arbitrary-detention-torture [01.08.2015]. South Sudan: Country of Dreams, Al Jazeera English, Faultlines, 22.04.2015, http://www.aljazeera.com/programmes/faultlines/2015/04/south-sudan-country-dreams-150414080912909.html [01.08.2015]. SPLM-DC warns of ‘ghost houses like Khartoum’, Radio Tamazuj, 09.10.2014, https://radiotamazuj.org/en/article/splm-dc-warns-%E2%80%98ghost-houses-khartoum%E2%80%99 [01.08.2015]. Sudan ‘will expel poll observers’, BBC, 22.03.2010, http://news.bbc.co.uk/ go/pr/fr/-/2/hi/africa/8581993.stm [01.08.2015]. Sudan’s SPLM reaches ‘breakthrough deal’ on poll, BBC News, 26.02.2010, http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8539710.stm [01.08.2015]; The Manifesto of the Sudan People’s Liberation Movement, Sudan, 31.07.1983, wersja zaktualizowana, punkt I.1.5, http://splmnsudan. net/en/the-manifesto-of-the-sudan-peoples-liberation-movement/ [01.08.2015]. The SPLA. Fit to Govern?, Londyn 1998. Todisco C., Real but Fragile: The Greater Pibor Administrative Area, Genewa 2015. Waal A. de, When kleptocracy becomes insolvent: brute causes of the Civil War in South Sudan, „African Affairs”, 113/452 (2014), s. 347–369. Young J., Cat fight among the S. Sudan experts and the failure of peace-making, „Sudan Tribune”, 11.06.2015, www.sudantribune.com/spip. php?article55298 [01.08.2015]. �Z dziejów islamizacji południa Sudanu (1839–2011) 245 Influence of Sudan’s political culture on South Sudan Summary Analysis of political processes in Sudan and South Sudan is not possible without reference to political culture, meaning repetitiveness of historically and culturally influenced schemes of political behaviour that are typical for particular political systems. Discourse on South Sudan, which dominated understanding Sudan among the Western, particularly American public opinion starting from the 1990s, was based on unproven assessment that South is North’s (Khartoum’s) reverse, according to a simple dichotomy: Muslim – Christian; dictatorship – freedom etc. This logic ignored transfer of standards, styles of leadership, legal culture from Khartoum to Juba. Those influences are, however, factors that constantly shape political culture of the South, and provide tools to understand nature of problems and evolution of the world’s newest state, including the present civil war. ��Katarzyna Grabska Córki AK-47 i zgwałcone kobiety Relacje płci a wojny w Sudanie Południowym Identyfikacja płciowa i relacje płci w okresie transformacji? Pewnego popołudnia, w marcu 2007 roku siedziałam w stodole (luak), obserwując matkę Nyariek, która była w trakcie mielenia sorgo (roślina z rodziny wiechlinowatych) i gotowania walwal (owsianka z sorgo). Nyariek, młoda, 16-letnia dziewczyna z grupy etnicznej Nuer, którą spotkałam w obozie dla uchodźców w Kakumie, w Kenii, powróciła niedawno do Sudanu. Kiedy ją spotkałam w Ler, w Południowym Sudanie, poprosiła mnie, abym pojechała z nią spotkać się z jej matką, której nie widziała od czasu swojego wyjazdu do Kenii w 2001 roku. Po podróży starym minibusem i trzygodzinnym marszu przez sawannę, dotarłyśmy do Maper, rodzinnej wioski Nyariek. Siedząc w stodole, słuchałam mamy Nyariek, która przebywała w Maper podczas konfliktów. Opowiadała ona historię wojny i migracji: „Chcesz abym mówiła o której wojnie? – zapytała mnie. Były tu już wszystkie; przychodziły jak wiatr (jiom). Bardzo cierpieliśmy z powodu ropy naftowej. Na początku przybyli Arabowie i mieliśmy wojnę rządową (kuorkume). Później grupy Dinka i Nuerów biły się między sobą i ludzie musieli uciekać z jednego miejsca w inne. Później Nuerowie zaczęli wojnę między sobą. Te konflikty były Katarzyna Grabska – pracowniczka naukowa Graduate Institute of International and Development Studies, Geneva, Switzerland �248 Katarzyna Grabska inne, ponieważ używano różnej broni. Matki zostawały z dziećmi na odludziu. Wielu mężczyzn zostało zabitych, a pozostali uciekli. Kobiety zostały zabite, a jeśli miały szczęście to były brane w niewole jako żony wrogów. Domy zostały spalone, krowy i kozy zabrane. W tym czasie było wiele cierpienia i ucieczek. [Z powodu wojny] staliśmy się innymi ludźmi, nuerskie kobiety i mężczyźni nie są już tymi, kim byli wcześniej”. W Południowym Sudanie, identyfikowanie się z płcią i „role” z nią związane mają ważne miejsce w historii kobiet i mężczyzn, którzy w trakcie ostatnich dekad byli postawieni w obliczu wojny, przemocy, migracji i życiu na wygnaniu. Ten artykuł dotyczy tożsamości i działań kobiet, mężczyzn, młodych ludzi i osób starszych uwikłanych w konflikty zbrojne w Południowym Sudanie (między 1983 a 2005 rokiem), a w szczególności Nuerów, grupy etnicznej żyjącej w zachodnim regionie górnego Nilu. Jakie są konsekwencje konfliktów zbrojnych dla identyfikacji płciowej i stosunków społecznych? Historycznie rzecz ujmując, wojny są uważane za „symbole męskości”, przez męską agresję, brutalność i przemoc. Obraz ten został utrwalony przez kino, literaturę, piosenki i opowiadania1. White pokazuje, że rola mężczyzn jako obrońcy kobiet jest tam mocno podkreślona, a walka jest uznana jako ostateczny test męskości. Kobiety i dziewczynki są niesprawiedliwie uznane za ofiary, pacyfistki i/lub matki narodów, odpowiedzialne za zapewnienie wsparcia dla heroicznych, walczących mężczyzn. Zdolność do działania mężczyzn dominuje w opowieściach wojennych, podczas gdy kobiety i dziewczynki wydają się być nieme i niewidoczne2. 1  A.M. White, All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884. 2 M. Denov, C. Gervais C, Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 249 Mój wywód pokazuje że te uproszczone interpretacje nie podkreślają złożoności roli i relacji kobiet i mężczyzn w trakcie wojen ani kolejnych zmian w stosunkach między płciami, które zostają wciąż niewytłumaczone i nie steoretyzowane. Ten artykuł podkreśla 3 aspekty: po pierwsze, kobiety i mężczyźni są dotknięci przez konflikty i podczas wojen w różne, a nawet sprzeczne sposoby. Zgromadzone przeze mnie dane pokazują, że wojny i konflikty dają możliwość emancypacji nie tylko dla mężczyzn, ale także dla niektórych kobiet, podczas gdy inne ryzykują utracenie swojego statusu społecznego. Inaczej mówiąc, różnice płciowe mogą po części zostać odwrócone. Kolejny punkt pokazuje wielość tożsamości płciowych generowanych przez konflikty zbrojne: mężczyźni nie są wyłącznie agresorami i gwałcicielami, a kobiety nie tylko pasywnymi ofiarami. Przykład Nuerów pokazuje, że kobiety odgrywają ważną rolę w militaryzacji męskiej tożsamości, podczas gdy ich własna pozycja jest osłabiona. Trzeci aspekt poruszony w mojej pracy dotyczy kwestii przemocy seksualnej wobec kobiet podczas konfliktów zbrojnych. Jak i w jakich okolicznościach zwykła przemoc staje się przemocą na tle etnicznym, która odnosi się do kobiet? Te pytania są niezwykle ważne w kontekście transformacji politycznej, które mają miejsce po zakończonych konfliktach. W pierwszej kolejności, wyjaśnię kontekst i metodologię moich badań, stawiając w uprzywilejowanej pozycji przede wszystkim źródła wojny domowej w Południowym Sudanie. Następnie przedstawię ogólne konsekwencje konfliktu i wojny dla społeczeństwa południowo-sudańskiego, przed przystąpieniem do analizy wpływu militaryzacji i wojny na tożsamość płciową. Wreszcie pokażę jakie transformacje przeszła tożsamość płciowa, przyjmując wielorakie, a często sprzeczne formy. United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, vol. 32(2007), nr 4, s. 885–910. �250 Katarzyna Grabska Metodologia i kontekst: druga wojna domowa w Południowym Sudanie – ropa naftowa, broń, państwo i wojna „ludzi wykształconych” Wojna domowa (1983 – 2005) w Południowym Sudanie była zdominowana konfliktem między rządem z siedzibą w Chartumie, a rebeliantami z organizacji SPLA (Siły Zbrojne Sudanu Południowego), które to walczyły o kontrolę nad Sudanem Południowym. Ten artykuł dotyczy patriarchatu państwowego i militarnego rebeliantów południowosudańskich, a w szczególności konfliktu między wspólnotami Nuerów i Dinka (dwie najważniejsze grupy etniczne w Sudanie Południowym) oraz pomiędzy samymi Nuerami. Mimo że ta wojna domowa była przedłużeniem i rezultatem poprzedniej (1956–1972), obydwa konflikty różnią się od siebie skalą oraz charakterem. Walka o kontrolę nad źródłami naturalnymi (szczególnie ropy naftowej), użycie nowoczesnej technologii (broń palna w miejsce włóczni), lekceważenie przez rząd w Chartumie praw człowieka oraz przemoc pomiędzy grupami etnicznymi Sudanu Południowego za namową sił służącym interesom Chartumu wyznaczają odcięcie się od poprzedniego konfliktu. Przemoc między-wspólnotowa nabierze po rozłamie w SPLA w 1991 r. nowego etnicznego języka, nieobecnego podczas normalnych walk lokalnych pomiędzy wspólnotami Nuerów i Dinka. Ta prezentacja bazuje na etnograficznych badaniach doktoranckich prowadzonych pomiędzy majem 2006 a wrześniem 2007 r. w obozie dla uchodźców w Kenii oraz w otoczeniu repatriantów w Południowym Sudanie(w regionie Nuerów w Ler)3. Przez sześć miesięcy żyłam w obozie dla uchodźców w Kakumie, gdzie śledziłam życie sudańskich rodzin oraz jednostek, które zdecydowały K. Grabska, Gender, Home and Identity; Nuerrepatriation to South Sudan, James Carrey 2014. 3 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 251 się na powrót do Południowego Sudanu. Przez prawie rok, w Ler badałam proces ich integracji oraz osiedlania się. Chodziło o zaobserwowanie zmian w stosunku do relacji społecznych i tożsamości płciowej podczas wojny, podczas migracji i po powrocie do Sudanu Południowego. Te badania są oparte na historiach życia wysiedlonych rodzin oraz jednostek. Przyczyny konfliktu Niepokoje polityczne i obywatelskie, które pustoszyły Południowy Sudan od1983 r. przyniosły ponad 2 miliony ofiar i spowodowały jedną z największych na świecie migracji, z ponad 5 milionami osób przemieszczających się w granicach kraju, a także między 500 a 700 tysiącami osób, które szukały azylu w sąsiednich krajach4. Regiony zachodnie górnego Nilu zarejestrowały największe migracje ludności w trakcie trwania konfliktu wokół ropy naftowej w latach dziewięćdziesiątych. Tylko między czerwcem 1998 r. a grudniem 1999 r., około 70 500 cywilów z grupy Nuerów musiało opuścić swój region5. Od momentu podpisania rozejmu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami SPLA w styczniu 2005 r., pomiędzy 2005 a 2013 r. odbywały się powroty i repatriacja. W 2011 r odbyło się referendum, w którym większość głosowała za powstaniem niezależnego państwa. I tak w lipcu 2011 roku powstał Sudan Południowy. Od grudnia 2013 roku toczy się kolejny konflikt W Kenii, ponad 70’000 uchodźców mieszkało w obozie w Kakumie i żyło w Nairobi; w Ugandzie przebywało ponad 212’000 uchodźcód południowo-sudańskich, którzy żyli wraz ze społecznością lokalną; w Etiopii, 96’000 mieszkało w obozach dla uchodźców; w Egipcie, 30’000 mieszkało w miastach; 45 000 przesiedliło się do Demokratycznej Republiki Konga, 36›000 do Republiki Środkowoafrykańskiej a ponad 200 000 do Czadu (ICG 2002). Por. UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http://www.unmis.org/English/cpa/htm [2006]. 5 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000), nr 3, s. 7. 4 �252 Katarzyna Grabska wewnętrzny w Sudanie południowym, które przede wszystkim objęły terem Górnego Nilu. Kobiety i mężczyźni: Wojna i przemoc. Etnicyzajca konfliktu pomiędzy Dinka i Nuerami: przemoc wobec kobiet Większość Nuerów, kobiet i mężczyzn, mówiła o wielkich cierpieniach i głębokiej traumie związanych z wojną. Cierpienia były tak wielkie, że nawet podczas pogrzebów kobiety nie wylewały łez. „Nasze łzy są suche. Już za dużo płakałyśmy podczas wojen, straciłyśmy tak wiele dzieci, widziałyśmy wiele śmierci. Już nie mamy łez” – wyjaśniła jedna z kobiet w średnim wieku podczas pogrzebu dygnitarza z Ler. Przemoc, śmierć, straty, migracje przewijały się w opowieściach uchodźców z Kakumy i tych, którzy zostali w Sudanie. Były to opowieści często zawieszane, wypełnione przerwanymi słowami, łzami i przedłużającą się ciszą. Wiele kobiet przywoływała gwałty, przemoc, tortury, głód, ucieczkę i wszechobecny strach które miały miejsce podczas tych wojen. NyaDak w ciągu ostatnich 20. lat mieszkała w Ler, podczas gdy jej matka wyjechała na leczenie do Kakumy. Tak opisuje swoje doświadczenia: Nigdy nie byliśmy pewni, czy my lub nasze dzieci nie zostaniemy porwani w środku nocy, czy nie zabiorą nam jedzenia. To mogli być Arabowie albo Brygada6 lub żołnierze SPLA. Jeśli przypadkiem popełniło się błąd i dało całe jedzenie jednej z grup, pozostałe oskarżały nas o bycie wrogiem i mogły albo zniewolić kobiety [gwałcąc je] lub zabić w szczerym polu. W centrum konfliktu politycznego, dodatkowo wzmocnionego przez chciwość mężczyzn, kobiety, dzieci i osoby starsze były naBrygada odnosi się do jeden z grup rebeliantów z Południowego Sudanu, którawspółpracowała z Chartumem. 6 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 253 rażone na przemoc etniczną dochodzącą z każdej strony, często tych, którzy wydawali się być ich obrońcami. Kiedy opowiadają swoje historie wypełnione walką, śmiercią i cierpieniem, te kobiety często się śmiały, ponieważ śmiech, jak to one mówiły, jest jedynym sposobem stawienia czoła stracie i ogromnemu cierpieniu. Z drugiej jednak strony, pytane o wojnę i migracje z nią związane, stawały się milczące lub rzucały kilka słów: „Co tu jest do mówienia? Była wojna, a teraz już jest skończona”. To podczas tych cichych momentów, przerwanych opisów, cichego kiwania głową musiałem odnaleźć sens i zrozumieć te bolesne, niemożliwe do opisania i do wytrzymania doświadczenia. Badając przemoc, jej naturę i jej bolesne konsekwencje, stała się ona dla mnie studium niedopowiedzeń, niespodzianek i ciszy7. Przed drugą wojną domową, kobiety Nuerów i Dinka były uważane za dbające o wspólnotę: miały prawo do chronienia innych, a także do bycia chronionymi. Podczas konfliktów między wspólnotami, kobiety nie brały udziału w walce, ale miały prawo do obrony rannych wojowników. Były uważane za obrończynie i ratowniczki, które towarzyszyły w walkach braciom, ojcom i mężom. Jeśli ich mężczyzna zostawał ranny, kryły jego ciało i chroniły przed atakiem wroga. Jeśli walczący, nawet ze strony wroga, wbiegł do domu, był uważany za człowieka, który osiągnął bezpieczne miejsce i nie mógł być dosięgnięty przez wroga. Kiedy tylko reguła mówiąca o tym, że kobiety nie mogą stanowić celu w walkach została porzucona i kiedy kobiety stały się celem przemocy na tle etnicznym, ich zdolność do obrony została im odebrana. Podczas konfliktu pomiędzy rządem w Chartumie a rebeliantami południowosudańskimi, kobiety z Sudanu Południowego często były celem przemocy. Państwo północnosudańskie i jego arabska milicja M. Jackson, The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006. 7 �254 Katarzyna Grabska w trakcie wojny wzięły na cel kobiety i dzieci. Walczący Nuerowie i Dinka nie mieli na celu umyślnego zabójstwa kobiet, dzieci ani osób starszych aż do 1991 r., daty rozłamu w ruchu południowosudańskim, który dokonał się ze względu na sprzeczne interesy polityczne i wizje przyszłości Sudanu Południowego. Podczas gdy John Garang, z ludu Dinka i przywódca SPLA, chciał aby Południe zostało częścią integralną państwa sudańskiego, ale posiadało pewną autonomię, Riek Machar, przywódca Nuerów, a także jego towarzysze, pragnęli stworzyć niezależne państwo południowosudańskie. W wyniku wojny Północy przeciw Południu konflikt wewnętrzny pomiędzy Nuerami a Dinka często charakteryzował się porzuceniem zasad walki wcześniej przyjętych przez te grupy etniczne. W rezultacie, kobiety i dzieci stały się pierwszymi ofiarami wojny „ludzi wykształconych”8. Pożary domów i zbiorów, wcześniej zakazane w wojnach między wspólnotami Nuerów i Dinka, stały się nieodłącznym elementem taktyki wojennej w konflikcie Południe – Południe. Konflikt Południe – Południe (1991 r.) i przemoc międzyetniczna osłabiły pozycję społeczną kobiet. Konsekwencje możemy dostrzec również w bieżącej wojnie domowej w Sudanie Południowym (od 2013 r). Zmiany w dyskursie etnicznym i płciowym, jak również jej natura, uczyniły z kobiet pierwsze ofiary przemocy etnicznej. Ciało kobiety stało się przestrzenią polityczną, etniczną i klasową używaną przez mężczyzn. Amerykańska antropolożka, Sharon Hutchinson, która prowadziła badania wśród społeczności Nuerów w latach dziewięćdziesiątych, 8 Metafora „wojna ludzi wykształconych”, która była używana przez starszyznę do opisania źródeł konfliktu, jest nawiązaniem do dwóch dowódców SPLA, dr Garanga i dr Machara, którzy ukończyli studia doktoranckie za granicą. Ta metafora pokazuje interesy pewnych uprzywilejowanych grup politycznych Południowego Sudanu zainteresowanych kontynuacją konfliktu. Por. Jok Madut Jok, S. Hutchinson, Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, vol. 42 (1999), s. 131. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 255 pokazuje, że przemoc wśród ludów południa w latach dziewięćdziesiątych prowadziła do „szybkiej rozbieżności i militaryzacji jednostek z grup etnicznych Nuerów i Dinka” oraz „przeformułowania w oczach Nuerów powiązań między płciami oraz pochodzeniem etnicznym”9. Historycznie rzecz ujmując, etniczność Nuerów jest osadzona na koncepcji performatywnej, według której kobiety mogą przyjąć tożsamość etniczną/społeczną swojego męża poprzez małżeństwo i ofiarowanie opłaty płaconej przez rodzinę męża. Kobiety i mężczyźni z grupy Nuerów tłumaczyły: „dziewczynki i kobiety, z wyjątkiem łóżka, należą do wszystkich”. W konsekwencji, każda dziewczyna lub kobieta Dinka może stać się Nuerem poprzez małżeństwo (tak samo zresztą jak dzieci zrodzone z ojca Nuera). Przemoc na Południu doprowadziła do odrzucenia tego pojęcia etniczności, która według Hutchinson pozostawia miejsce dla pojęcia etniczności bardziej „prymordialnej”, zakorzenionej w prokreacyjnej metaforze łączącej ludzi poprzez krew10. Zostało to potwierdzone przez osoby biorące udział w moich badaniach: „teraz możemy stać się Nuerem wyłącznie poprzez krew” (to znaczy jeśli urodziłeś się z rodziców Nuerów). Kobiety i dzieci mają więc bardziej ograniczone możliwości otrzymania innej tożsamości etnicznej przez małżeństwo. Tożsamość etniczna Nuerów stała się więc bardziej sztywna, krew ma większą wartość niż opłata matrymonialna. Od kiedy tylko ich etniczność zaczęła być postrzegana jako zjawisko niezmienne, kobiety i dzieci Dinka oraz Nuerów stały się celem militarnym i straciły swoją uprzywilejowaną pozycję. Hutchinson sugeruje, że ta „prymordialna” zmiana, która dokonała się w etniczności Nuerów, wygenerowała strategie militarne Północy, które miały za cel „rządzić i dzielić”11. To z kolei wpisuje S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 7.  Tamże, s. 8. 11  Tamże, s. 13. 9 10 �256 Katarzyna Grabska się w globalną tendencję do coraz bardziej powszechnego używania zmilitaryzowanej przemocy wobec kobiet i dzieci. To utwardzanie się tożsamości jest powszechne w konfliktach etnicznych na całym świecie12. Kobiety nie mają już pozycji uprzywilejowanej podczas konfliktów międzyetnicznych, a wręcz przeciwnie, stają się wyznacznikami granic w etno-nacjonalistycznych walkach tożsamościowych. Etniczność zdaje się być w części stworzona, utrzymywana przez męską kontrolę tożsamości płci, podczas gdy prawa ludzkie i godność kobiet nie są respektowane w trakcie zmagań męskiej siły. Masowe zabijanie kobiet i dzieci, niszczenie własności przez Dinka i zbrojne grupy Nuerów, stanowiła punkt zwrotny w konflikcie Północ-Południe i w walkach między wspólnotami jak i wewnątrz tychże etnosów. Milicja Nuerów i siły SPLA brutalnie traktowały populację Nuerów Dok zamieszkałych w okolicach Ler, o których mówi moja praca. Milicja i SPLA uprowadzały, gwałciły i zabijały kobiety oraz dzieci, często na oczach ich mężów, braci i ojców. Majok, młody mężczyzna, któremu udało się uciec przed przymusową rekrutacją do SPLA i dzięki temu spędził całą wojnę w Ler opowiada: Kiedy Brygada [grupa Paulino Matip’a] przybyła w 1998 roku, uciekłem skryć się na odludziu. Widziałem tam grupę siedmiu, może dziesięciu askari [żołnierzy arabskich], którzy uprowadzili  D. Zarkov (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; J. El-Bushra, Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: S. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87; J. El-Bushra, Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, vol. 9 (2000); C. Enloe, Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983; N. Yuval-Davis, Gender and Nation, London 1997; M. Korac, Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: G. Wenona, H. Moussa, P. Van Esterik (eds.), Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99. 12 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 257 ze sobą młodą kobietę, moją sąsiadkę. Gwałcili ją jeden po drugim, jednocześnie nie przestając jej bić. Kryłem się w zaroślach a wszystko to rozgrywało się na moich oczach. Za bardzo się bałem, aby ich powstrzymać. Kiedy już skończyli, zostawili ją tam w ogromnej kałuży krwi. Przeżyła, ale zaczęła chudnąć. Skarżyła się naszym lokalnym wodzom, ale nic to nie dało. Dużo kobiet i dziewczyn zostało zgwałconych podczas wojny. Większość z nich zmuszono do rozwodów lub do poślubienia starców, którym nie przeszkadzało, że są keaagh, to znaczy już używane. Przez te czyny, mężczyźni z milicji zniszczyli nie tylko tożsamość etniczną zakorzenioną w tych kobietach, ale także upokorzyli mężczyzn Nuerów, którzy przestali być zdolni do ochrony swoich kobiet i dzieci. Gwałt, jak to miało miejsce w innych współczesnych konfliktach, np. w byłej Jugosławii, w Liberii lub Sierra Leone, nie jest używany tylko po to aby tępić inne grupy13. Chodzi też o podporządkowanie, pozbawienie męskości rywali i osłabienie ich morale i woli walki. Rekonfiguracja kobiecości i pola działania kobiet: kobiety zgwałcone, noszące walizki i uzbrojone młode dziewczyny Podczas mojego pobytu w obozie dla uchodźców w Kakumie i w Ler w Sudanie Południowym, starsze kobiety i mężczyźni, komentowali zmiany taktyczne i pozycję społeczną kobiet. Joy, 40-letnia wdowa, tak komentuje to zjawisko: W przeszłości, my kobiety, liczyłyśmy na mężczyzn, którzy mieli nas chronić. Szli oni walczyć z Arabami, a zadaniem kobiet było znalezienie bezpiecznego miejsca, pozostanie tam i przygotowyS. Jacobs, R. Jacobson, J. Marchbank (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004; D. Zarkov, Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008. 13 �258 Katarzyna Grabska wanie jedzenia i wody dla walczących. Później sprawy przyjęły inny obrót. Arabowie zaczęli uprowadzać kobiety i dzieci, a potem Nuerowie i Dinka wszczęli między sobą walkę. Patrzeć jak twój własny lud walczy było ciężkim doświadczeniem. Jednocześnie nie można było uciec ponieważ należy się do tego ludu. W swoich opowieściach, kobiety Nuerów podkreślają płciową i fizyczną naturę przemocy, której bezpośrednio doświadczyły. Ta natura przemocy w wojnie prowadzonej między rządem w Chartumie a SPLA, oraz jeszcze w bardziej w sporze Południe-Południe, przyczyniła się do reformacji pojęcia tożsamości płciowej. Przemoc, której doświadczyły kobiety była ogromna: wiele z nich zostało zgwałconych przez żołnierzy arabskich, grupy SPLA i innych rebeliantów z Południa. Pozycja kobiet w społeczeństwie zaczęła się osłabiać ponieważ stały się bardziej zależne od mężczyzn. Co więcej, były mniej mobilne, mniej zdolne do znalezienie schronienia w innych częściach kraju lub za granicą, i w rezultacie były bardziej narażone na pozostanie w strefach wojnyw Sudanie Południowym. Ponieważ kobiety były postrzegane jako bardziej związane z domem i zagrodą, miały mniejszą możliwość do migracji i ucieczki od brutalnych skutków przemocy mężczyzn. Większość z kobiet pozostała w swoich wioskach, skąd były porywane przez wrogów i były wykorzystywane jako nierządnice lub pomoc domowa. Niemniej jednak pozycja i role zajmowane przez kobiety podczas wojny domowej były bardziej różnorodne i złożone niż to, co mówi literatura feministyczna w swoich standardowych prezentacjach ofiar przemocy, argumentując, że socjalizacja popycha mężczyzn do agresji, a kobiety do poddawania się im14. Jak pokazują moje M. Turshen, The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69; M. Turshen, C. Twarigaramariya, What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998. 14 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 259 badanie, kobiety nie odgrywają jedynie roli ofiar podczas konfliktów. Uczestniczą również bezpośrednio w wojnie jako żołnierze lub prowadząc działalność edukacyjną. Są dalekie od bycia jedynie biernymi obserwatorami i biorą pod opiekę swoje rodziny i dobra materialne, podczas gdy ich mężowie, synowie i bracia uczestniczą w walkach. Transportują rannych i noszą walizki, dostarczają pożywienie i zapewniają inne czynności z zakresu pomocy domowej. Według nuerskich kobiet i mężczyzn, którzy byli uchodźcami w Etiopii, SPLA stworzyło w 1986 r. batalion kobiet o nazwie Ketiba Benet. Trzysta młodych kobiet odbyło szkolenie w etiopskich obozach, obok mężczyzn15. Batalion miał jedną misję. Jeden z rekrutów tak komentuje tę sprawę: „Zbyt wiele kobiet i młodych dziewczyn zostało zabitych i SPLA zdało sobie sprawę, że lepiej jest je zatrzymać w koszarach aby pomagały nam, mężczyznom”. Niektóre kobiety zanim znalazły schronienie w Kenii, najpierw dołączyły do swoich mężów w Etiopii gdzie były trenowane na żołnierzy. Przeważająca większość żyła wokół wojskowych koszar w obozach szkoleniowych i służyła żołnierzom, oferując usługi seksualne i pomocy domowej. Niektóre grupy milicji także rekrut rekrutowały kobiety. Na podstawie wstępnej rejestracji walczących, wykonanej w ramach projektu rozbrojenia Misji ONZ w Sudanie (UNMIS – Misja Narodów Zjednoczonych w Sudanie), w 2005 r. było około 3600 walczących kobiet16. Militaryzacja społeczeństwa w Sudanie Południowym rozprzestrzeniła się we wspólnotach i gospodarstwach domowych, 15 J. McCullum, A. Okech, Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. 47; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 2. 16  Tamże, s. 5. �260 Katarzyna Grabska w przestrzeniach kobiecych i poza szeregami wojska17. Kobiety i dzieci miały karabiny, aby się bronić i mścić na wrogach. Zdarzało się, że ta sama broń była używana w konfliktach domowych. Małe dzieci nosiły karabiny większe niż one same, wszystko po to aby bronić siebie i swoje stada bydła. Kobiety i dziewczyny używały broni jako środka do obrony, ale również aby demonstrować swoją władzę nad innymi i aby afirmować swoją autonomię. Niektóre dziewczęta chwaliły się swoją umiejętność posługiwania się bronią i twierdziły, że wolą być uzbrojone niż dobrze wykształcone: „dużo łatwiej jest być bogatym kiedy masz karabin. Wystarczy, że będziesz tylko strzelać, a dostaniesz to czego chcesz”. Ta deklaracja osiemnastoletniej dziewczyny pokazuje jak kobiety, daleko od bycia tylko biernymi ofiarami konfliktów militarnych, uczestniczą w nich aktywnie uciekając się też do przemocy. Jako członkinie rodzin, kobiety uważają się również odpowiedzialne za ochronę innych. W ten sposób wojna doprowadza do tego, że kobiety stają się coraz bardziej pewne siebie. Mimo ich traumatycznych przeżyć, kobiety stają się wojowniczkami, czasami propagującymi przemoc, a czasami prawo i szacunek. Te historie zwracają uwagę na głęboką militaryzację stosunków, czy to wewnątrz wspólnoty, w gospodarstwie domowym czy w relacjach osobistych. Ta militaryzacja dotyka wszystkich członów społeczeństwa i znajduje odzwierciedlenie nawet w nazewnictwie: np. NyaKlang oznacza „dziewczynę z AK 47” (karabin najbardziej rozpowszechniony wśród rebeliantów i ludności 17  The Small Arms Survey szacuje, że w Południowym Sudanie jest pomiędzy 1,9 a 3,2 miliona broni ręcznej. Dwie trzecie jest w rękach cywilów, 20% w rękach rządu w Khartoum, a reszta jest podzielona między SPLA i inne grupy milicji. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue Brief” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/ sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20militarization.pdf, s. 2. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 261 cywilnej w trakcie wojny).Imię to było bardzo często nadawane w trakcie wojny. Kobiety równie aktywnie przyczyniają się do wojny przez używanie broni. Ich wpływ na męskich krewnych przez upokorzenia18 był szeroko stosowany podczas konfliktu. Riek Machar odkrył, że kobiet Nuerów potrafiły upokorzyć mężczyzn poprzez piosenki i ten fakt miał znaczący wpływ na rekrutację żołnierzy do SPLA19. Matki wywierały znaczącą presję na swoich synów, aby ci przyłączali się do armii. Podczas swojego pobytu w zachodnich regionach Górnego Nilu, często słyszałam kobiety wychwalające w piosenkach heroiczne wyczyny wojenne swoich synów, braci i mężów. Lecz kiedy tylko żołnierze zaczynali ginąć w walce, i synowie nie wracali do domów, kobiety i dziewczynki modyfikowały swoje piosenki i w ten sposób odmawiały żołnierzom („nie poślubię ducha”)20. Niektóre z tych piosenek podżegały inne kobiety do przemocy podczas konfliktów między Dinkami i Nuerami. Jok21 i Hutchinson22 przywołują, w nawiązaniu do konfliktów między tymi wspólnotami, rolę kobiet, które zachęcały mężczyzn do kradzieży bydła i do pomszczenia swoich zmarłych. Podczas wojny kobiety podejmowały się także roli liderek, czasem nawet przywódczyń wspólnot. Chciały one w ten sposób przekazać wiadomości i własnych obaw najwyższym przywódcom SPLA i grupom, które były przeciw rebelii. Kiedy wojny między-wspólnotowe przybrały na sile, kobiety stawały się coraz bardziej 18 Por. S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 6–13; tenże, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. 19  Tamże, s. 157. 20  Tamże, s. 159. 21 Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, New York 1998; tenże, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212. 22 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt. �262 Katarzyna Grabska pacyfistkami. Wiele tych inicjatyw ujrzało światło dzienne w obozach dla uchodźców w Kenii. Kobiety używały swoich ciał aby negocjować kompromisy ze swoimi mężami, braćmi i innymi mężczyznami. Na przykład w trakcie pobytu na wygnaniu, uczestniczyły aktywnie w kampaniach propagujących pokój, używając swoich ciał i „roli”reprodukcyjnej. Niektóre kobiety ostrzegły swoich mężczyzn, że przestaną gotować, nie będą z nimi utrzymywać stosunków seksualnych ani„nie będą rodzić dzieci dla Południa”jeśli mężczyźni nie zaprzestają walki23. Inne używały swojej nagości aby pozbawić honoru mężów i innych mężczyzn ze swoich rodzin. W 2002 r. kobiety z SudanuPołudniowego zorganizowały nagi marsz ulicami Nairobi, aby zaprotestować przeciwko walkom między-wspólnotowym w Sudanie Południowym24. Większość kobiet z diaspory złączyło się mimo etnicznych podziałów, aby domagać się pokoju. Organizacje takie jak Głos Kobiet Sudanu (SWVP), Nowa Federacja Kobiet Sudanu (NSWF) i Nowe Stowarzyszenie Kobiet Sudanu, zdobył międzynarodowe znaczenie, przyciągając uwagę do zapomnianego konfliktu. Kilka kobiet zostało dzięki temu zaproszonych do negocjacji pokojowych w Machakos w Kenii, lecz ich rola w planie paktu pokojowego była drugorzędna. AnneItto, kiedyś minister, a dziś członek Zgromadzenia Narodowego Południowego Sudanu, ubolewała że finalna wersja porozumienia pokojowego nie wspomina cierpień i roli kobiet podczas wojny25. Wiele kobiet z grupy etnicznej Nuerów wyrażało swoje niezadowolenie w Kakumie i w Sudanie Południo23  A. Itto, Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006, s. 2. 24 Marsz ten miał raczej skromne konsekwencje. Kilka kobiet zostało zaproszonych do procesu wprowadzania pokoju, który odbywał się szybciej dzięki ich presji. Tamże; No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, dz. cyt.; J. McCullum, A. Okech, dz. cyt. 25  A.Itto, dz. cyt., s. 2–4. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 263 wym: „To nie jest nasz pokój, to jest pokój mężczyzn, żołnierzy. My kobiety bardzo cierpiałyśmy z powodu wojny, a nasze zaginione dzieci nie zostały odnalezione”. Kwestia praw kobiet i równości płci była jedynie wspomniana w tymczasowej konstytucji Sudanu Południowego, trochę więcej miejsca znalazła ona w Konstytucji po 2011 roku. Ogólnie rzecz ujmując, ciało i zdolność do reprodukcji kobiet, odegrały ważną „rolę” podczas konfliktów. Nacisk kładziono jednak na inną kwestię: „prawa i obowiązki”. Podczas gdy mężczyźni mieli „chronić sfery wojskowej”, głównym zadaniem kobiet było „chronić sfery reprodukcyjności”. W trakcie trwania konfliktu, dowodzący armią i wspólnotami nie przestawali nakłaniać kobiet do rodzenia dzieci, co miało być ich wkładem w walkę. Przez swoją zdolność „reprodukcyjną”, kobiety dostarczały dzieci do „walk” o wyzwolenie Sudanu Południowego. W konsekwencji kobiety bardzo często miały duże rodziny, którymi musiały się opiekować samotnie, podczas gdy ich mężowie przebywali w obozach uchodźców lub na wojnie. Zakaz kontaktów seksualnych w trakcie karmienia piersią nie był respektowany, tak więc odstępy czasowe między kolejnymi ciążami zmniejszały się26. Ponieważ mężczyźni brali udział w walkach, kobiety musiały zachodzić w ciążę z innymi mężczyznami, z członkami swojej rodziny lub z obcymi. Kiedy były porywane przez wrogów, często były brane siłą przez dowódców i zmuszane do reprodukcji w niewoli. W Sudanie Południowym wiele kobiet pozostałych w swoich wioskach mówiło o„małżeństwa dla ochrony i wygody” z miejscowymi żołnierzami podczas nieobecności ich własnych mężów. Nyajuc, starsza kobieta mieszkająca podczas wojny w Ler opowiada: Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, dz. cyt.; S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt. 26 �264 Katarzyna Grabska Musiałyśmy rodzić dzieci, nasi mężczyźni przebywali w buszu, a więc co miałyśmy robić? Lepiej było pójść do koszar i mieć dziecko tam, a czasem też dostało się jedzenie i opiekę przed rebeliantami. Małżeństwo i usługi seksualne w strefach wojennych, często były praktykowane przez młode kobiety jako sposób na przeżycie27. Kobiety używały swojej pozycji wynikającej z płci, żeby zapewnić sobie dostęp do bezpieczeństwa i dóbr materialnych. W Sierra Leone, jak to pokazują Utas28, Devon i Gervais29, kobiety negocjowały swoje bezpieczeństwo wychodząc za mąż za wpływowych dowódców, nie tylko po to aby mieć dostęp do żywności, ale także aby zmniejszyć ryzyko przemocy seksualnej ze strony innych mężczyzn. Świadczy to o zdolności do działania i pomysłowości tych kobiet, które wykorzystując swoją płeć i swoje ciało szukały ochrony, władzy, statusu społecznego i przeżycia. Rozrodczość jako wkład kobiet do walki o wolność nie została jednak ujęta w dyskursie publicznym Sudanu Południowego po wojnie. Podczas kampanii Ruchu Narodowego Wyzwolenia Sudanu w Ler w 2008 r., regionalny reprezentant wychwalał rolę kobiet w trakcie wojny, dziękował im za ich usługi świadczone heroicznym żołnierzom, szczególnie za pracę w kuchni, transport rannych i bagaży. Ich wkład w reprodukcję został zminimalizowany, a nawet zignorowany, mimo że miał znaczące konsekwencje w ich zdrowiu i pozycji w społeczeństwie. „Z powodu wojny kobiety nie mają już więcej dzieci. Było zbyt dużo dzieci, zbyt wiele kobiet zostało wziętych siłą” – komentowała Thresa Nyangule, reprezentantka Unii Kobiet w Ler. „Najpierw przybyli mężczyźni i uczynili z nas swoje kobiety, a teraz pojawiają się nasi mężowie i żądają rozwodu”, wyM. Denov, C. Gervais, dz. cyt. M. Utas, Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War, w: A. Hohwana, F. de Boeck (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa,Trenton, NJ 2005. 29 M. Denov, C. Gervais, dz. cyt. 27 28 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 265 jaśniała inna z wdów, uprowadzona przez członka milicji Nuerów. Podczas wojny i przemocy, mężczyźni otrzymali znaczącą większość praw nad zdolnościami rozrodczymi kobiet i ich ciałami. W ramach odpowiedzialności kobiet za „ochronę sfery reprodukcyjności”, otrzymali na przykład prawo do żądania usług seksualnych i w zakresie pomocy w domowej. Hutchinson podkreśla że „status kobiet jako niezależnych w oczach mężczyzn zmniejszył się w kontekście zmilitaryzowanego uwielbienia dla mocy karabinu”30. Zmilitaryzowana męskość i mężczyźni, którzy stali się kobietami „Żyłem z AK-47 U mego boku Spałem z otwartymi oczyma Biegłem Uciekałem Wydawałem się martwy Ukrywałem się Widziałem swoich, umierających jak muchy”. Emmanuel Jal, „Forced to Sin”, Nuer „Lost Boy” raper Tak jak w innych miejscach dotkniętych przez konflikty31, życie mężczyzn z grupy etnicznej Nuerów było zmilitaryzowane, czy to S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12. P. Richards (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts, Oxford 2005; H.E.Vigh, Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007; M. Utas, Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003; M. Samuelson, The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), 4, s. 833–856. 30 31 �266 Katarzyna Grabska przez dystrybucję karabinów, przymusowe wcielanie do wojska, przemoc czy rozpowszechnianie ideologii nacjonalistycznych. Militaryzacja była mocno rozpowszechniona wśród społeczności Sudanu Południowego. Praktycznie wszyscy młodzi i mężczyźni w średnim wieku, których spotkałam w Kenii i później w Sudanie Południowym, byli wyszkoleni i przygotowani do walki, kiedy ich życie będzie potrzebne w walce o wolność. Pod koniec lat osiemdziesiątych, aby odpowiedzieć na zapotrzebowanie w ilości rekrutów, John Garang, dowódca SPLA, zdecydował o utworzeniu młodszych struktur: według szacunków Human Rights Watch 17 000–40 000 młodych rekrutów zostało przeszkolonych w obozach militarnych w Etiopii32. Garang określał ich jako „Czerwona Armia”, „Armia bez strachu”, lub „Przedszkole Sudanu”. Była tomłoda generacja ludzi, której można było wmówić, że są przyszłością niepodległego Sudanu Południowego33. W Kenii, w obozie dla uchodźców w Kakumie spotkałam Kuok-a, młodego i nieśmiałego 27. letniego chłopaka o łagodnym głosie. Śledziłam później jego urządzanie się po powrocie do Ler wSudanie Połuniowym. W 1990, Dołączył do Armii Wyzwolenia Ludu Sudańskiego (SPLA) kiedy miał 6 lub 7 lat. Jego rodzice zmarli z powodu kalazar (leiszmaniozy – grupy chorób pasożytniczych), pozostawiając Kuok-a i jego rodzeństwo sierotami w bardzo młodym wieku. Dołączenie do SPLA było sposobem do przezwyciężenia marginalizacji: Ja dołączyłam do SPLA sam. Tam gdzie SPLA przeprowadzało rekrutacje, było bardzo wiele dzieci. Większość z nich była rekrutowana przez lokalnych przewódców. Dowódcy SPLA zwracali się do nich gdy potrzebowali wysłać chłopców na szkolenie do Etiopii. Niektóre dzieci chciały tam jechać z powodu trudnej sy Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan, New York 1994. 33  D. Eggers, What is the What?, San Francisco 2006, s. 300. 32 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 267 tuacji w jakiej się znajdowali, albo byli sierotami, albo sytuacja ich rodzin była bardzo ciężka. Inne były wybierane przez swoje rodziny; były to często dzieci trudne lub zakłócające spokój, zostawali wysyłani aby się szkolić. W końcu były też dzieci zmuszane siłą [przez żołnierzy SPLA]. Było co najmniej 1500 chłopców, niektórzy tak mali, że nie potrafili nawet chodzić. Wszyscy maszerowaliśmy razem, przez rzeki i pustynie aż dotarliśmy do Etiopii. Według opowieści młodych mężczyzn, dzieci albo były uprowadzane siłą przez żołnierzy, albo wysyłane przez ich własnych rodziców aby wesprzeć „walkę o niepodległość” i uciec od śmierci lub głodu. Dla niektórych, rekrutacja wojskowa była obowiązkiem, który ich synowie musieli wypełnić. Ich znaczenie w finansach gospodarstwa domowego, ich rola jako obrońców i osoby, która miała zapewnić zaspokojenie potrzeb ich starszych rodziców, tym bardziej wzmacniała ich chęć do wstąpienia do armii. Pozostali mężczyźni i chłopcy robili to chętnie: utożsamiali wojnę jako dostęp do edukacji, a także do osiągnięcia czegoś w swoim życiu, do poprawy swojej pozycji we wspólnocie oraz do przeciwstawienia się marginalizacji społecznej. Mimo uciążliwych warunków wojny, przemocy, głodu oraz ambicji politycznych, społecznych i rodzinnych, niektórzy chłopcy i mężczyźni z Sudanu Południowego zdołali osiągnąć pewien stopień wyboru i częściowo wpływać na okoliczności, w tym na poszukiwanie edukacji i schronienia, aby stać się jak najbardziej możliwie niezależnymi od rządu i rodziny. Po raz pierwszy spotkałam Wanten-a w styczniu 2007 r. w trakcie mojego przyjazdu do Bentiu. Szczupły i stosunkowo niski jak na Nuera, z piękną twarzą bez żadnych naciec na czole jako znaków dojrzałości i męskości u Nuerów. Zawsze był ubrany tak samo: eleganckie spodnie, szpiczaste i wypolerowane buty, wyprasowana koszula, kenijski pasek i mała flaga Nowego Sudanu na kołnierzyku. Urodzony w 1980 r. niedaleko Rubkony, na wschodzie Nuerlandu, został siłą wcielony do armii w 1987 r. przez żołnierzy SPLA. �268 Katarzyna Grabska Przybyli oni do jego rodziców z prośbą o chłopca, który będzie miał możliwość „edukacji w Etiopii”. Razem z innymi dziećmi, został wysłany do obozu Fundigo w Etiopii, gdzie przeszedł dziewięciomiesięczne szkolenie, mieszkając w wojskowych koszarach. „Rano szliśmy do szkoły z naszymi AK47 w ręku, a po południu byliśmy szkoleni. Trwało to dziewięć miesięcy. Później ci więksi zostali wysłani, żeby się bić. Reszta czekała ich powrotu w obozie i codziennie trenowała. Wszyscy byliśmy uzbrojeni. Każdy z nas był w innym wieku, Dinka i Nuerowie. Naokoło nie było innych dzieci. Warunki w obozie były złe. Nie było wystarczająco dużo pożywienia, często byliśmy głodni, nic tam nie było. Dużo myśleliśmy o naszych rodzinach; bardzo ich nam brakowało. Nic o nas nie wiedziały, ani co się z nami dzieje, ani gdzie jesteśmy. Niektórzy chłopcy zaczęli wariować, zaczynali strzelać dookoła siebie; ich dusza stawała się szalona ponieważ przechodzili traumę, brakowało im rodziców, umierali z głodu. Wielu z nich umarło w obozie, inni się zabili. Wszyscy byliśmy dziećmi z karabinami. Nikt z nas nie przestawał myśleć... Jako chłopcy i już jako mężczyźni, nie mieliśmy z kim podzielić się naszymi myślami i uczuciami. Nie rozmawialiśmy ani o strachu ani o samotności. Zachowywaliśmy to wszystko dla siebie. Uczucia te mogły wypełniać tylko nasze dusze. W obozie, nasi dowódcy i szkoleniowcy byli z grup Dinków i Nuerów, wszyscy pochodzili z Południowego Sudanu i mówili nam: «Szkolimy was do walki z wrogiem, abyście mogli go wygnać z naszego kraju. Jesteście przyszłymi liderami Południowego Sudanu. Zajmiecie nasze miejsce kiedy będziemy już starzy i odejdziemy». To jest to co usłyszeliśmy i w co wierzyliśmy. Kiedy byliśmy dziećmi, nie zastanawialiśmy się nad koniecznością walki i robiliśmy to, co kazali nam robić. Kilka razy się bałem, jednak musiałem przezwyciężać swój strach. Pierwszy raz biłem się w Pochalli. To był pierwszy raz kiedy strzelałem do wroga. Na początku byłem bardzo wystraszony i trząsłem się tak, że nie mogłem strzelać. Po pięciu minutach przezwyciężyłem swój strach i zacząłem strzelać. Później było coraz łatwiej. Niektórym chłopcom dawano narkotyki, żeby nie �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 269 bali się strzelać. Ja ich nigdy nie brałem ponieważ znałem skutki uboczne. Po walce nie rozmawialiśmy o tym czego się boimy i co nas frustruje. Nie można było o tym rozmawiać. Musieliśmy być silni jak nuerscy chłopcy i jak mężczyźni. Nie mogliśmy pokazywać swoich słabości”. Opowieści Wantena i innych młodych mężczyzn pokazują kolejną transformację w odniesieniu do płci, związaną z wojną: droga przejścia w dorosłość.. Inicjacja chłopców przez skaryfikacje (nacięcia na czole) – wspólne dla Dinka i Nuerów – była stopniowo kwestionowana i odrzucana przez wykształconą i ochrzczoną młodzież, a także przez architektów projektu wyzwolenia narodowego Sudanu Południowego. Dowódcy SPLA nie zachęcali do zróżnicowania etnicznego w szeregach armii i zakazali skaryfikacji34. Nową inicjacją i sposobem, aby stać się mężczyzną miało być szkolenie wojskowe. W 1987 r. Riek Machar, który był wówczas dowódcą SPLA we wschodnim regionie Górnego Nilu, wydał dekret zakazujący skaryfikacji Nuerów. Życie w obozie szkoleniowym uznawane było za sposób by z dziecka stać się „odpowiedzialnym człowiekiem”, zdolnym do zajmowania się samym sobą, co dla Nuerów i Dinków jest znakiem dojrzałości35. Inny młody mężczyzna z Kakumy opowiedział mi swoją historię: Jako że zrekrutowano nas abyśmy byli żołnierzami, musieliśmy być żołnierzami. Ja byłem zdolny do walki i do zabijania ludzi. To znaczyło, że jestem już osobą odpowiedzialną. Przez fakt, że przeszedłem szkolenie, miałem więcej doświadczenia niż dzieci, które go nie odbyły. Nikt inny nie mógł się mną zaopiekować. Stałem się odpowiedzialnym człowiekiem. S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt., s. 270–298. 35  E. Evans-Pritchard, Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford. 1951; F. Madeng Deng, The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL 1972; S. Hutchinson, Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, dz. cyt. 34 �Katarzyna Grabska 270 Te opowieści pokazują, w jaki sposób karabiny pomogły w zmianie myślenia na temat męskości plemieniu pośród Nuerów. W przeszłości, walki włóczniami pomiędzy wspólnotami były testem męskości dla Nuerów i Dinków. Tak jak w innych armiach, SPLA proklamowała ideał super-męskości, który jest następstwem szkolenia wojskowego. A wszystko po to, aby zachęcać do agresji, odwagi i ducha rywalizacji pomiędzy rekrutami. Te idee były jasno przedstawione w jednej z piosenek, którą wykonywało się z okazji zakończenia szkolenia w SPLA: „Nawet twojego ojca, zastrzel go! Nawet twoją matkę, zastrzel ją! Twój karabin to twoje pożywienie, twój karabin to twoja żona”. Nowe ideały męskości młodzieży uzbrojonej w karabiny, przyczyniły się do konfliktów międzypokoleniowych. Starsi często mieli odczucie, iż nie są w stanie kontrolować młodych, którzy osiągnęli ważne pozycje społeczne i polityczne dołączając do uzbrojonych grup, które wykazywały skrajną obojętność wobec obowiązków społecznych. Historie młodych rekrutów pokazują, że broń była także synonimem odwagi i proponowała wachlarz możliwości, począwszy od wyzwolenia się z więzów wspólnoty, do sprawowania władzy nad innymi poprzez grabież ich mienia, gwałty ich żon i zniewolenie córek bez uiszczania opłaty matrymonialnej. To wszystko przyczyniło się do utworzenia grupy młodych mężczyzn odizolowanych od społeczeństwa, uzbrojonych i wyszkolonych nie tylko do zabijania, ale także do torturowania i rabowania. Ten nowy typ męskości mógłby być nazwany super-męskością. Wyrażenie to oznacza stereotypowe zachowania męskie osiągające skrajność oraz charakteryzujące się przede wszystkim siłą, agresją i dominacją nad kobietami i seniorami36. Broń stała się sposobem na przeżycie,  R.W. Connell, Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005. 36 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 271 co łączyło się w okresie powojennym z poważnym problemem z rozbrojeniem grup lokalnej milicji i cywilów w Sudanie Południowym. To również jest jedna z przyczyn bieżących konfliktów w Sudanie Południowym. Wojny miały inne konsekwencje dla mężczyzn, którzy stracili swoje dobra materialne, i których kobiety i dzieci zostały porwane, zgwałcone lub zabite. Wzrastająca niemoc mężczyzn do zaspokojenia ich potrzeb i do ochrony ich rodzin, ich własności i bydła, sprowokowała – jak to wyjaśnia Hutchinson –„kryzys męskości”, który z kolei przekłada się na wzrost przemocy domowej i nadużyć seksualnych wobec kobiet37. Kobiety i mężczyźni w Kenii i Nuerland, ubolewały często nad stratą męskiej buom (siły, władzy), która pomagała chronić rodzinę. Kilka kobiet ubolewało nad faktem, że ich mężczyźni: „«nie są już mężczyznami»” i stali się «kobietami» – nie potrafią już nas bronić. Byli pierwszymi, którzy uciekli kiedy przybyli rebelianci. Kiedy mój mąż został pobity przez milicję z Bul (jedna z grup Nuerów), płakał jak dziecko i od razu im powiedział gdzie znajdują się nasze jedzenie. Straciliśmy całą naszą żywność. On (mój mąż) jest naprawdę bezużyteczny”. Podczas gdy kilka kobiet uczestniczyło w konflikcie, lub na wygnaniu udało im się znaleźć płatną pracę, ich mężowie często zostawali w domach. Musieli nauczyć się obowiązków domowych. „Teraz mężczyźni stali się kobietami; spójrzcie tylko na nich! Prowadzą dom, gotują dla dzieci i chodzą do szpitala kiedy ich kobiety zarabiają pieniądze!” – opowiadał mi młody uchodźca w Kakumie. Tego typu komentarze były bardzo rozpowszechnione wśród kobiet i mężczyzn w Sudanie Południowym. Propagowanie przemocy płciowej w stosunku do kobiet, które pojawiło się w szczególności po rozpadzie SPLA w 1991 r., po 37 S. Hutchinson, Nuer Ethnicity Militarized, art. cyt., s. 12. �272 Katarzyna Grabska części uznawane zostało za konsekwencję pozbawienia mężczyzn ich męskości. W kwestii frustracji i pozbawienia mężczyzn ich męskości i szczególnych cech związanych z płcią, popieram zdanie Henrietty Moore. Wyjaśniła ona, że „frustracja może być rozumiana jako niezdolność do utrzymania lub zdobycia niezależnej pozycji związanej z płcią, co powoduje kryzys, realny lub wyimaginowany, swojego wizerunku i/lub oceny społeczeństwa”38. Jeśli chodzi o nuerskich chłopców i mężczyzn frustracja związana była i jest z ich marginalizacją, zubożeniem z powodu wojny, brakiem szacunku i wdzięczności dla ich pozycji wutninuäri (prawdziwi nurscy mężczyźni). To wszystko miało wpływ na transformacje i pozbawienie ich męskości. Skoro mężczyźni nie czuli się zdolni do wypełnienia swojej roli obrońcy i do zaspokojenia potrzeb swoich rodzin, uciekali się do przemocy. Kierowali ją w stronę innych kobiet, a także swoich własnych żon. Konsekwencją tego był wzrost przemocy domowej wśród rodzin Nuerów z Kenii i Sudanu39. Przemoc ta rozpowszechniła się w obozach dla uchodźców oraz po powrotach do domów. Ku złożoności tożsamości płciowej Moje badania pokazują, że konflikty społeczne i przemoc płciowa mają wiele różnych i bardzo złożonych skutków dla kobiet i mężczyzn. Kobiety i mężczyźni Nuerów odegrali znaczącą rolę w procesie militaryzacji społeczeństwa i tożsamości płci. Podkreślmy, że kobiety i mężczyźni nie są grupami jednorodnymi, a konflikty i przemoc mają różne efekty, nie tylko pod względem płci ale także innych czynników, takich jak dostęp do środków na przeżycie, statusu społecznego, wieku lub klasy społecznej. Wojna  H. Moore, A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender, London 1994, s. 66. 39  Te obserwacje są również częściowym wyjaśnieniem przyczyn współczesnego konfliktu w Południowym Sudanie. 38 �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 273 równocześnie może mieć także wpływ na upodmiotowienie kobiet i mężczyzn, którzy wdrażają do życia ich zdolność do działania aby opierać się, konfrontować, uczestniczyć i przetrwać w czasie wojny. Kwestia źródeł przemocy seksualnej wobec kobiet (i mężczyzn) podczas wojny pozostaje wciąż aktualna. W jaki sposób przemoc wobec kobiet (i mężczyzn) się pojawia? Jaki wpływ ma na nią dominujący system polityczny? Jaką rolę w transformacji przemocy i nierówności płciowej w okresie powojennym odgrywają państwo, społeczeństwo, instytucje społeczne, polityczne i ekonomiczne? Obraz agresywnych, walczących mężczyzn, którzy podczas wojny wzmacniają swoją władzę nad kobietami, oraz kobiet jako ofiar przemocy seksualnej jest bardzo uproszczony. Moje badania podkreślają fakt, że ich role są liczne, sprzeczne i wymagają bardziej złożonych badań skutków konfliktów wojennych oraz relacji między płciami. Tożsamości płciowe są liczne i zróżnicowane. Z powodu ich wrażliwości fizycznej i seksualnej, kobiety i dziewczynki stawiają czoła przemocy i niepewności inaczej niż mężczyźni40. Role kobiet, z których nieliczne były aktywnie zaangażowane jako autorzy i zwolennicy przemocy, w trakcie wojny są jednak bardziej płynne i wielowymiarowe. Ta konkluzja potwierdza wyniki badań Devona i Gervais na temat walczących z Sierra Leone. Podkreślają one, że kobiety i młode dziewczyny w strefach konfliktu nie są tylko ofiarami przemocy, ale zajmują wiele stanowisk jako aktorki, autorki, przewoźnicy, dowódcy, niewolnice domowe i seksualne, szpiedzy i ludzkie tarcze (2007: 886)41. Trzeba jednak zatem być uważnym, aby nie uprościć i nie ujednolicić modeli kobiecości 40  C. Cockburn, The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: C. Moser, F. Clark (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001; W. Giles, J. Hyndman, Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, dz. cyt.; M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In) Security, dz. cyt.; D. Zarkov, dz. cyt. 41 M. Denov, C. Gervais, Negotiating (In)Security, dz. cyt. s. 886. �274 Katarzyna Grabska i męskości, które pojawiają się po wojnie. Jest to bardzo ważne w procesie odbudowy w okresie powojennym jak i w zrozumieniu przemian społeczno-politycznych. Bibliografia Cockburn C., The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 24–45. Connell R.W., Masculinities, Berkeley and Los Angeles 2005. Deng Madeng F., The Dinka of the Sudan, Waveland Press, Inc.: Prospect Heights IL 1972. Denov M., Gervais C., Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary United Front, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 885–910. Eggers D., What is the What?, San Francisco 2006. El-Bushra J., Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes, w: Jacobs S., Jacobson R., Marchbank J. (eds.), States of Conflict: Gender, Violence and Resistance, London 2000, s. 66–87. El-Bushra J., Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, 9(2000), s. 4–5. Enloe C., Does Khaki Decome You? The Militarisation of Women’s Lives, Boston 1983. Evans-Pritchard E.E., Kinship and Marriage among the Nuer, Oxford 1951. Giles W., Hyndman J., Sites of Violence: Gender and Conflict Zones, Berkeley 2004. Grabska K., Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to South Sudan, James Carrey 2014. Human Rights Watch, Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan, New York 1994. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 275 Hutchinson S., Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, 16(2000), nr 3, s. 6–13. Hutchinson S., Nuer dilemmas: coping with money, war and the State, Berkeley 1996. International Crisis Group, God, Oil and Country, Changing the Logic of War in Sudan, Brussels 2002. Itto A., Guests at the table? The role of women in peace processes, London 2006. Jackson M., The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity, Museum University of Copenhagen 2006. Jok Madut Jok, Hutchinson S.E., Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities, „African Studies Review”, 42(1999), s. 125–145. Jok Madut Jok, Militarization, gender and reproductive health in South Sudan, New York 1998. Jok Madut Jok, Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka, „Africa”, 69(1999), nr 2, s. 194–212. Korac M., Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia, w: Wenona G., Moussa H., Van Esterik P. (eds.), Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience, Dundas 1996, s. 87–99. McCullum J., Okech A., Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament, w: Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publication of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada, Ontario 2008, s. http:// www.ploughshares.ca/libraries/Build/Nairobi07RegSecGender.pdf. Moore H., A Passion for Difference.Essays in Anthropology and Gender, London 1994. Moser C., Clark F., Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001. Richards P. (ed.), No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts, Oxford 2005. �276 Katarzyna Grabska Samuelson M., The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s, David’s Story, „Sings: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 833–856. Small Arms Survey, The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings, „The Sudan Human Security Baseline Assessment. Issue Brief ” (2007), nr 5, http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%206%20 militarization.pdf Small Arts Survey. No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG, „The Sudan Human Security Baseline Assessment, Issue Brief”, (2008), nr 8, s. 1–8. Turshen M., The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa, w: Moser C., Clark F. (eds.), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London 2001, s. 55–69. Turshen M., Twarigaramariya C., What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa, London 1998. UNMIS (UN Mission in Sudan) ComprehensivePeace Agreement, http:// www.unmis.org/English/cpa/htm[2006]. Utas M., Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War, w: Hohwana A., De Boeck F. (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa, Trenton, NJ 2005, s. 53–80. Utas M., Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala 2003. White A.M., All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered analysis of Fanon’s psychological perspectives on war, „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32(2007), nr 4, s. 958–884. Vigh H. E., Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau, New York, Oxford 2007. Yuval-Davis N., Gender and Nation, London 1997. Zarkov D. (ed.), Gender, Violent Conflict & Development, New Dehli 2008. �Córki AK-47 i zgwałcone kobiety... 277 Daughters of AK-47 and violated women: Gender relations and wars in South Sudan Summary Gender identities and relations have played an important aspect in women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the changes in gender relations among the Nuer people of Western Upper Nile regionduring the second civil war in South Sudan (1983–2005). It is based on ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008 in Egypt, Kenya and South Sudan. What are the implications of armed conflicts for gender identities and power relations? Historically, wars have been perceived as a «male» domain, where symbols of masculinity were tested. This image has been perpetuated by films, literature, songs and poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of men as protectors of women is often accentuated, through the combat as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This article shows that such interpretations are simplistic and do not account for the multiple and complex roles which women and men take on during the wars, thereby changingpower relations. ��Marta Domochko Cooperation with European Union as way of implementation of foreign policy priorities of South Sudan The European Union as an influential actor of international relations has been focusing its attention on African continent for a long period due to common historical colonial past, which is a favorable factor that contributes to increased cooperation, since former metropolises always seek to maintain good relations with their colonial territories. However, current relations between the EU and Africa are developing in conditions of, on the one hand, increased economic and raw material potential of African states, promotion of their productive capacity and, on the other – the EU financial crisis and reduced levels of assistance, which complicate the usual format of relations1. Expansion of institutional and legal frameworks of cooperation is the evidence of increased cooperation and Africa’s growing role in the system of foreign relations of the EU, in particular: organization of EU-Africa summits (every three years), signing of joint strategy, that reflects the mutual vision of the relations development in the long run, several regional trade agreements and direct treaties with different states on economic and political cooperation. Also, the EU is an important trade partner and financial assistance provider О. Кулькова, Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита, http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april]. 1 Marta Domochko – doktorantka, Ivan Franko National University of Lviv �Marta Domochko 280 for Africa. Increased attention from the EU is not accidental – the organization has interest in the continent: 1. Apart from having interest in the economic and raw material potential of Africa, especially energy resources, deposits of precious metals and agricultural potential, the EU also views Africa as an interesting market and a perspective investment place; 2. The political potential of Africa, meaning its role during voting on issues of particular political importance in global international organizations (the UN, the WTO, etc.) and forums. In broader terms, the expansion of cooperation with Africa will have an impact on the growth of the EU’s international role, its political potential and influence; 3. The security component, the importance of which is explained by the relative geographical closeness: instability in Africa causes the wave of illegal migration and refugees in the countries of Southern Europe, which have been suffering from this phenomenon in the recent years. Therefore, the financial and economic support from the EU will help to achieve greater economic development of African countries and, as a result, may have an impact on the improvement of the security situation: since the beginning of the 1990s and the era of broader economic cooperation, the gradual African development and emergence of more stable political systems in African countries, the number of conflicts in the continent has declined significantly2. Increasing opportunities and potential of Africa make the continent attractive to other actors of international relations, in particular to the BRICS (especially to China, which skillfully uses economic means to increase its presence in Africa). Because of this, it is necessary for the European Union to apply all resources and opportunities in order to increase its influence among the African countries and intensify the pace of cooperation. Special attention should be paid to overcoming problematic aspects of cooperation, which include:  Ibidem. 2 �Cooperation with European Union... 281 1. Unequal conditions of cooperation – the EU is a more influential partner and wants to gain more benefits, which causes Africa’s dependence on a donor-recipient model; 2. As to political and historical aspect, there are two negative factors: historical colonial past (when African countries were at the mercy of Europe and, at current stage, are afraid of emergence of neo-colonialistic trends) and military operations of the EU countries (especially France) on Africa’s territory; 3. EU countries’ support of the International Criminal Court’s decisions against some African leaders has an impact on reduced level of trust to the EU from African states3; 4. Inconsistent position of the EU institutions in the field of foreign policy and lobbying of interests by more powerful European states, which leads to inconsistent policy of the EU. The political transformations in Egypt and Libya present a separate intra-African factor, which influences the relations between the EU and Africa. These factors had excluded Egypt and Libya from negotiation process and reduced their activity levels, which have had a negative impact on the dynamics of the multilateral regional relations, as these countries were key financing sources of the African Union. The traits that characterize the cooperation between the EU and Africa can be seen more clearly in its cooperation with individual countries, especially with South Sudan. Transitional period and subsequent gaining of independence by South Sudan was a test not only for Africa but for the whole international community. Settlement of the Second Civil War coincided in time with the transformations within the European Union, the intensification of its international activities, the transition to a new level of integration. Therefore, South Sudan became one of the directions for foreign policy initiatives enhancement of the organization. Nevertheless, the EU has 3 Ibidem. �282 Marta Domochko made a significant contribution into overcoming the consequences of the conflict and securing peace by providing investments and participating in a number of programs and instruments, which also helped to lay out the foundations for further sustainable development of South Sudan: Recovery & Rehabilitation Program, Sudan Productive Capacity Recovery Program (SPCRP), Food Security Information for Action, Rule of Law, Human Rights & Good Governance, EU Water facility, Livestock Epidemio-Surveillance Project4. During the six-year transitional period, the EU has developed its own strategy, at the core of which was peaceful and balanced approach to Sudan and which was based on the following priorities: 1. Peaceful, stable and prosperous existence of both countries; 2. Settlement of the conflict in Darfur; 3. Poverty level reduction in the states; 4. Securing the activity of peaceful and democratic governments5. In a more narrow sense, the European Union singled out the following priorities in relations with South Sudan during the transitional period: improvement of food security level, promotion of education and democratic management development6. And after South Sudan gained independence, the EU stressed an integrated approach involving all sectors and providing the atmosphere of trust, truthfulness and reliability in the relations7. In fact, one can trace the evolution of the priorities of the European Union from post-conflict peace settlement, followed by their expansion and P. Harvey, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http://www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June]. 5 J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 6  Ibidem. 7 International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize.eu/ eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May]. 4 �Cooperation with European Union... 283 focus on education and democratic governance and all the way to the formation of an integrated approach. But the real interests of the EU in South Sudan appear to be much more pragmatic. They can be divided into two groups: geopolitical and bilateral. The geopolitical interest lies in cooperation development, aimed at increasing the EU’s presence in the region. The high-speed measures to achieve this objective include Cotonou Agreement, investments and economic assistance. At the same time, the EU is trying to prevent the spread of China’s influence in East Africa by using the tools of human rights and democratic development (Africa is a continent that is “rich” in various security and legal crises, yet not all the countries have attracted such attention from the European Union as South Sudan) and the spread of Islamic influence (South Sudan has a strategic geopolitical position relative to the 10 parallel, which is considered to be the boundary of spread of Islam in Africa and in this light is perceived as a certain kind of outpost). Directly bilateral interests include: 1. The historical aspect, which lies in the common colonial past, which demonstrates the willingness of the European Union to keep this state in its sphere of influence8; 2. Geographical aspect, which comes down to relative closeness to peripheral neighborhood with the European Union, which poses a danger of refugees influx in case of a security crises in the region to the latter one9; 3. The energy aspect and resource potential of South Sudan constitute another additional factor, that stimulates the expansion of cooperation.  E.e Scimia, Europe enters the news cramble for Africa, (2012). Asia Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04.html [2015, May]. 9  R. Fraser, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/ what-the-future-may-hold-for-the-worlds-newest-nation?print [2015, April]. 8 �284 Marta Domochko From the abovementioned, it can be concluded that the factors of importance of Africa for the European Union are also generally true in the case of South Sudan. However, even such pragmatic approach of the European Union, which is successfully masked under assistance for the progressive and democratic development, is favorable for South Sudan, as it allows the state to implement a number of its foreign policy priorities: 1. Attracting of foreign investment; 2. Promotion of international cooperation, especially within the United Nations family, African Union and other international and regional organizations, for the purposes of universal peace and security strengthening, respect to the international law and treaty obligations and fostering of a just economic order; 3. Respect to the international law and treaty obligations, as well as a search for the methods of peaceful settlement of international disputes by means of negotiation, mediation, conciliation, arbitration and adjudication10. Investment attraction is a priority of particular importance, which, despite being the most pragmatic one from the abovementioned, contributes not only to the political and image-related aspects but also to the improvement of internal state conditions. The main means of implementation of this priority are loans and financial contributions provided by the EU to South Sudan: in 2011 and 2013 the EU provided 85 million in total (which was planned to be used to improve agriculture, governance, education and health) and 185 million euro respectively; in February 2012 additional 150 million euro was provided and already in May 2012 the amount was increased to 200 million, which was allocated for the realization of Special Funds proПереходная конституция Южного Судана, ст.43 (2011) (Уряд Південного Судану). Конституции государств (стран) мира, <http://worldconstitutions. ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2]. 10 �Cooperation with European Union... 285 gramme for South Sudan11. Moreover, in September 2012 there was additional contribution of 2.5 million USD to improve the roads in the states of Bahr al-Gasar and Warab to intensify agricultural deliveries. Understanding that activation of cooperation with the EU could increase investments, South Sudan plans to join Cotonou Agreement and, in general, to expand cooperation in the economic sphere12. Enhancement of cooperation with international organizations is becoming an issue of particular political importance, especially in case of the EU, taking into account its political and economic power and its increasing role in contemporary international relations.Therefore, cooperation with the EU will allow to intensify the foreign policy of South Sudan and give an opportunity to the latter one to improve its presence in the European market. The main areas of cooperation between actors include: 1. Justice (with the assistance of the European Instrument for Democracy and Human Rights by organizing competitions, grants in this field among public and private actors); 2. Health and education spheres (cooperation in these areas is characterized by frequent visits to indentify challenges and respond to them, especially in issues concerning the refugees and internally displaced persons, allocation of loans for development purposes and establishment of independent radio stations – for example, Miraya FM – for informing the society); 3. Agricultural development (is characterized by organization of conferences with support of the EU and additional financial aid, because the representatives of the EU believe that agricultural potential of South Sudan will have positive effects not only on Joost van der Zwan (September,2011) Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study. http://www. ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 12 ACP-EU to speed up South Sudan’s membership, African Manager, http://www. africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May]. 11 �286 Marta Domochko this state but will also help to improve the situation with food security in the whole region); 4. Urban infrastructure (main projects concern road construction). However, in order to intensify the cooperation, a number of factors, which have a negative impact on relations between the EU and South Sudan, have to be overcome. The first of these factors is the unstable security situation in African state and possibility of transformation of South Sudan into a failed-state; the second factor stems from the previous one – unstable economic situation due to conflicts. The third factor depends on the geography of South Sudan and lies in the incapability to deliver the information about the results and benefits of cooperation to the population and, consequently, the skeptical attitudes of the citizens of the country13. Implementation of the third priority, which concerns the respect to the international law and peaceful conflict resolution, is quite specific, as it is largely realized by the EU’s steps, actions and contribution to the peaceful settlement. Every security crisis in South Sudan is characterized by prolonged nature and complexity of application of peaceful mechanisms of international law. The peaceful role of the EU can be examined in two conflicts of different nature: inter-state conflict between Sudan and South Sudan in 2012 and civil conflict in South Sudan, which has been lasting since 2013. In the first case, the EU did not play an active role, limiting its assistance only to diplomatic appeals for peace and the provision of 127 million euro of humanitarian aid14 and South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013 (p. 13), Overheid, https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May]. 13 The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern Sudan by granting an extra 40 million euro (2012, July). We welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commissioneuropeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April]. 14 �Cooperation with European Union... 287 explaining its minor involvement by the factors which prevented it from obtaining objective information about the conflict: 1. Remote, border, peripheral areas were theater of hostilities, and that complicated the process of obtaining information; 2. The EU was not involved in operation on all territory of state, and therefore it was problematic to predict the true attitude of the indigenous population; 3. Constant propaganda, in which the governments of both countries were involved15. The EU’s involvement in the settlement of the civil conflict in South Sudan was more active, which can be explained by the cruelty and protracted character of the conflict. Apart from diplomatic statements concerning the necessity to halt the conflict, expressions of concern about the limited progress in resolving the crisis and disappointment in the peace process, the main activities of the EU were: 1. Imposing sanctions; 2. Supporting the activity of the IGAD, the African Union and other peaceful initiatives by political and financial means; 3. Increasing volumes of humanitarian assistance to overcome the negative consequences of the conflict; 4. Drawing attention of the other actors of international relations to the crisis in South Sudan. The first direction of activity only seemed effective; in practice, it was rather poor. In fact, there have been only two types of sanctions: an arms embargo and entrance ban and assets freeze of two military commanders, P. Hardenu and D. Santino16. However, the 15 J. van der Zwan, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew.eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. 16  C. Odera, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014, July). Reuters, http://www.reuters.com/article/2014/07/10/us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July]. �288 Marta Domochko latter type of sanctions was hardly effective as both commanders neither have accounts in EU states nor visit Europe17, and therefore sanctions will have no impact on them. There was some talking around banning entrance and freezing assets of R. Machar and S. Kiir, but the leader of the rebels said that even if imposed, sanctions would remain inefficient. And real steps, that would facilitate the dialogue between the warring parties, would be the prohibition of access to the sea ports of African countries to South Sudan, as it would have a negative effect on the energy aspect of the economy and therefore, would be real means of pressure. In response to such judgments, the European Union noted that such sanctions could not be imposed due to the negative impact they would have on people of South Sudan, which have already been suffering from the negative effects of war, and therefore do not need sanctions but increased humanitarian aid. That is why EU has provided about 170 million euro of humanitarian aid for 2013–201418, in addition, 338 million euro was allocated to solve the problems of the seek and the refugees, and 20 million euro – to help the most vulnerable groups19. However, even this sector of the EU’s activity was criticized: it was noted that its humanitarian aid, based on the needs of the population, which has not been satisfied yet, did not reach the direct beneficiaries20, and was used by politicians for not intended purposes. Jérôme Tubiana An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign Affairs. https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/elusive-peace-south-sudan [2015, May]. 18 What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus.org/press-media/ what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-to-the-european-union/ [2015, April]. 19 South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014, September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/south-sudan-euincreases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million. 20  G. Pepper, EU leadsthetornawaySouthSudanto a newbloodycivilwar (2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/euleads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March]. 17 �Cooperation with European Union... 289 European Union’s support of initiatives and peaceful efforts of the IGAD and the AU was explained by the fact that African organizations could achieve more progress due to the more positive perception they have in the society, which is based on common regional culture, history. But on the other hand, such lack of actions on behalf of the EU can be interpreted as its unwillingness to take responsibility for solving one more security crisis while having problems of similar type in Europe. The EU supported the initiative of the African Union not only politically (by joint statements) but also financially, in particular, the EU invested 1.1 million euro for the implementation of the IGAD mediation process and 5 million euro for monitoring and control mechanisms within the IGAD21. However, despite all steps and initiatives of the EU, the African Union, the US, China and other international actors, it is still an ongoing conflict. But both regional organizations, which have the lack of political capital to settle such complex crises, and international actors, that pay little attention to the peace process, are being criticized22. The EU also faced a barrage of criticism: some analysts suppose that it supported South Sudan in the Second civil war due to its desire to gain the access to the energy resources of the state, and now seeks to bring R. Machar to power in South Sudan, as considers him to be its ally, while S. Kiiris is believed to be China-oriented23. At the same time, the following aspects are EU proposes to boost humanitarian aid by €50 millionas Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April). Relief Web, http://reliefweb.int/report/ south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid-50-million-commissionerstylianides-visits [2015, July]. 22 South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan Peace Talks, AllAfrica. http://allafrica.com/stories/201502060203.html [2015, July]. 23 George Pepper EU leads the to rnaway South Sudan to a new bloody civil war (2013, December). The European Sting, http://europeansting.com/2013/12/24/ eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-new-bloody-civil-war/ [2015, March]. 21 �290 Marta Domochko the ones that contribute to the intensification of EU’s actions regarding the peaceful settlement of the civil conflict in South Sudan: 1. The concerns regarding unstable security situation causing “a domino effect” in other African countries and increasing the number of refugees in the countries of Southern Europe, which are already suffering from this phenomenon; 2. The desire to protect investments provided to South Sudan and receive benefits from them; 3. The feeling of responsibility for South Sudan since the EU supported the desire for independence of the latter one; 5. The successful resolution of the crisis will boost the image and credibility of the European Union among African countries, which can lead to increased cooperation and a new qualitative level in their relations as the organization will no longer be considered simply an international donor of financial assistance; it will also have an impact on the improvement of the political component of the EU. Thus, despite having energy resources and potential in the water and agricultural sectors, South Sudan appears to be incapable to maintain peace and to resolve conflicts by peaceful means, and therefore requires attention from more powerful players of international relations in order to ensure its democratic, progressive development24. references “South Sudan” – Successful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July), The European Institute. http://www.europeaninstitute.org/index. php/ei-blog/129-july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-byeu-and-us-713 [2015, March]. “South Sudan” – Succesful Secession Backed by EU and U.S. (2013, July). The European Institute, http://www.europeaninstitute.org/index.php/ei-blog/129july-2011/1368-south-sudan-secession-backed-by-eu-and-us-713 [2015, March]. 24 �Cooperation with European Union... 291 ACP-EU to speed up South Sudan’s membership. African Manager, http:// www.africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16824 [2015, May]. Odera Carl, EU imposes sanctions on South Sudanese military leaders (2014, July), Reuters. http://www.reuters.com/article/2014/07/10/ us-southsudan-unrest-idUSKBN0FF19520140710 [2015, July]. Scimia Emanuele, Europe enters the new scramble for Africa (2012), Asia Times, http://www.atimes.com/atimes/Global_Economy/ND04Dj04. html [2015, May]. EU proposes to boost humanitarian aid by €50 million as Commissioner Stylianides visits South Sudan (2015, April), ReliefWeb. http://reliefweb.int/report/south-sudan/eu-proposes-boost-humanitarian-aid50-million-commissioner-stylianides-visits [2015, July]. Pepper George, EU leads the torn away South Sudan to a new bloody civil war (2013, December). The European Sting. http://europeansting. com/2013/12/24/eu-leads-the-torn-away-south-sudan-to-a-newbloody-civil-war/ [2015, March]. Tubiana Jérôme, An Elusive Peace in South Sudan (2015, February). Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/articles/africa/2015-02-03/ elusive-peace-south-sudan [2015, May]. Van der Zwan Joost, Evaluating the EU’s role and challenges in Sudan and South Sudan. Sudan and South Sudan Case Study, http://www.ifp-ew. eu/pdf/092011IfPEWSudan.pdf [2015, June]. International Cooperation and Development, http://lorenzonataliprize. eu/eu-stands-shoulder-to-shoulder-with-south-sudan/ [2015, May]. Harvey Paul, South Sudan: European Commission and U.S. Approaches to Linking Relief, Rehabilitation and Development – A Case Study, http:// www.disastergovernance.net/fileadmin/gppi/RTB_book_chp9.pdf [2015, June]. Fraser Ron, What the Future May Hold for the World’s Newest Nation, (2011). The Trumplet, https://www.thetrumpet.com/article/8536.33610.137.0/world/what-the-future-may-hold-for-theworlds-newest-nation?print [2015, April]. �292 Marta Domochko South Sudan Joint EU/MS Programming Document 2011–2013, Overheid. nl https://zoek.officielebekendmakingen.nl [2014, May]. South Sudan: EU Expresses Frustration Over Lack of Progress in South Sudan Peace Talks, AllAfrica.http://allafrica.com/stories/201502060203. html [2015, July]. South Sudan: EU increases humanitarian assistance by €20 million (2014, September), Invest in EU. http://www.investineu.com/content/southsudan-eu-increases-humanitarian-assistance-%E2%82%AC20-million. The European Commission wants to strengthen the aid to Sudan and Southern Sudan by granting an extra 40 million euro(2012, July). We welcome Europe, http://it.welcomeurope.com/news-europe/commission-europeenne-veut-renforcer-aide-soudan-soudan-sud-versant-un-surplus40-millions-d-euros-15434+15334.html [2015, April]. What Happens in South Sudan Matters Greatly to the European Union. Delegation of European Union to United States, http://www.euintheus. org/press-media/what-happens-in-south-sudan-matters-greatly-tothe-european-union/ [2015, April]. Кулькова О., Африка и ЕС: в преддверии четвертого совместного саммита, http://navoine.info/afric-eu.html [2015, april]. Переходная конституция Южного Судана, ст. 43 (2011) (Уряд Південного Судану). Конституции государств (стран) мира. <http://worldconstitutions.ru/?p=340&page=2> [2014, червень, 2]. Summary The article discusses the foreign policy priorities of the Republic of South Sudan in cooperation with the European Union; provides a comprehensive study of ways of their implementation, focuses on the interests of the countries and the possible benefits of bilateral cooperation. The purpose of the article is to conduct a comprehensive study of the implementation of foreign policy priorities of South Sudan in cooperation with the EU. �S U D A N archeologia i historia Redakcja: Jarosław Różański Maciej Ząbek 3 SUDAN �archeologia i historia � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d2c23751f0ac330293f2630f7691e251.pdf b5c954da8348beedb97f380f7ec3feaa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6124 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Sudan - badania terenowe badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5711 Title A name given to the resource Sudan północny z perspektywy antropologicznej / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 205058 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn SUDAN PÓŁNOCNY Z PERSPEKTYWY ANTROPOLOGICZNEJ. UWAGI N A TEMAT B A D A Ń TERENOWYCH Badania społeczeństw Bliskiego Wschodu Bliski Wschód doczekał się bogatej literatury antropologicznej, tak polskiej, jak i światowej. Nic w tym dziwnego. To literalnie „bliski" Wschód — dla Eu¬ ropejczyków najbliższy geograficznie „obcy świat". Podróż w te rejony nie jest już karkołomna. Nawet klimat nie jest specjalnie uciążliwy, a przynajmniej ni¬ jak się ma do ekstremalnych dla ludzkiego organizmu warunków ekologicznych w rejonach tropikalnych. Jednocześnie, to ten zakątek Azji zachodniej i północ¬ no-wschodniej Afryki, który wzbudzał największe zainteresowanie i fascynację. Znów powód jest oczywisty. Bliski Wschód to świat obcy, ale nie daleki. To inność, którą po głębszym poznaniu udaje się zrozumieć i zaakceptować. To tutaj wreszcie znajdują się korzenie kultury europejskiej. Człowiek nawet umiarko¬ wanie wrażliwy kulturowo może ulec złudzeniu, iż cofa się w czasie, w świecie własnej kultury. Doznaje olśnienia, iż znalazł się w kręgu pierwotnych, utraco¬ nych wartości. Stąd też liczne przypadki skrajnej fascynacji tym obszarem, opi¬ sane jako „syndrom Lawrence'a z Arabii". Badacze-profesjonaliści nie są wcale wolni od tego rodzaju emocji. Tutaj et¬ nograf może doznać uczucia całkowitej intelektualnej satysfakcji. Osiąga je po¬ przez złudzenie pełnego zrozumienia i właściwego usystematyzowania obrazu badanej rzeczywistości. Mimo zagrożeń z tym związanych, fakt ten nadaje pracy na Bliskim Wschodzie swoistego wymiaru. Może przyczynić się do znaczne¬ go ułatwiania działań w terenie czy wzbogacenia powstających na jego podsta¬ wie modeli interpretacyjnych. Dystans kulturowy jest tutaj niewielki — to rzecz oczywista. Niemniej, zasadnicza dla procesu konceptualizacji obcej rzeczywi¬ stości. Wszystko to powinno działać dodatkowo stymulująco na badaczy — za¬ chęcić ich do podejmowania studiów nad społecznościami Bliskiego Wschodu. �256 Maciej Kurcz Doszedłem do tej, w gruncie rzeczy banalnej, konstatacji, przenosząc swe bada¬ nia z północy na południe Sudanu, gdzie zetknąłem się z diametralnie inną kultu¬ rowo rzeczywistością. To tam właściwie po raz pierwszy poczułem się napraw¬ dę obco. Sudan jako pogranicze Sudan to największy kraj kontynentu afrykańskiego, nie bez powodów okre¬ ślany jako „mała Afryka". Zmierzając od północy, napotykamy tam strefę pustyń, która stopniowo przechodzi w sawannę, by w końcu na południu krajobraz zdo¬ minowały bagniste rozlewiska Nilu, porośnięte bujną, tropikalną roślinnością. Ekologia Sudanu koresponduje z jego różnorodną kulturą: wędrujących szlakami pustynnymi pasterzy wielbłądów, społeczności rolniczych z doliny Nilu, czarno¬ skórych kopieniaczy z Gór Nuba i Darfuru czy hodowców bydła z górnego do¬ rzecza Nilu. Patrząc z perspektywy antropologii kulturowej, postrzegamy Sudan jako kraj o wielowiekowych cechach pogranicza, gdzie stykają się dwa wielkie kręgi cywilizacyjne — Bliski Wschód i Afryka. To fakt ogromnej wagi dla zrozu¬ mienia krajobrazu kulturowego minionego i współczesnego Sudanu. Sudan północny, jak dotąd, nie budził szczególnego zainteresowania etno¬ grafów. W każdym razie nie był tak intensywnie penetrowany jak południowe prowincje tego kraju. Te, jak wiemy, weszły do klasyki antropologii kulturowej. Z perspektywy badań nad kulturą, obszary zamieszkiwane przez ludność mu¬ zułmańską traktowano jako prowincjonalne odbicie stosunkowo dobrze znanego Bliskiego Wschodu. W rezultacie uważano je za mało ciekawe, nie zasługujące na naukową refleksję. Po raz pierwszy podróżowałem do Sudanu północnego jako archeolog, czło¬ nek polskiej ekspedycji archeologicznej do Doliny Nilu Środkowego. Dla archeo¬ logii to teren niewątpliwie wymarzony. Można by rzec, archeologiczne eldorado. Piaski Sudanu północnego kryją bowiem bezcenne bogactwa minionych kultur. Dzięki dobrodziejstwom klimatu, a zwłaszcza życiodajnemu Nilowi, mogły roz¬ winąć się tutaj bardzo wcześnie niezwykle wyrafinowane kultury. Ich materialne ślady ustępują tylko nieznacznie kunsztowi i okazałości zabytków starożytnego Egiptu. Jednak w przeciwieństwie do niego, znakomita większość starożytności Sudanu wciąż czeka na swych odkrywców. W trakcie pierwszego wyjazdu zafa¬ scynowała mnie jednak nie tyle historia, co otaczająca mnie tam rzeczywistość kulturowa. Z jednej strony, urzekł mnie tradycjonalizm i konserwatyzm społe¬ czeństw żyjących nad Nilem. Z drugiej — charakterystyczny dla nich synkretyzm. Na początku te właśnie fenomeny przekonały mnie o szczególnej atrakcyj¬ ności tego obszaru dla badań etnograficznych. Sprawiły, iż moje kolejne podróże w tamte strony związane były z pragnieniem poznawania i obcowania ze światem współczesnej kultury Sudanu. �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 257 Co odpowiada za wspomniane zjawiska? Przede wszystkim fakt kresowości, usytuowania tego kraju na pograniczu kulturowym i cywilizacyjnym. Konser¬ watyzm związany jest z aspiracjami tych terenów do cywilizacji położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. To tradycja, która sięga swoimi korzeniami starożytności. Od niepamiętnych czasów Sudan stymulowały treści pochodzące z północy. Zafascynowani byli nimi budowniczowie piramid w Meroe czy świątyń w Dżebel Barkal. Podobnie było kilka wieków później, gdy do­ tarło do Nubii chrześcijaństwo. Nie inaczej jest i dziś. Sudan od X V I wieku jest krajem muzułmańskim i od tego czasu mieszkańcy północnych jego prowincji pieczołowicie kultywują najlepsze arabskie tradycje. Starają się w tym nie ustę¬ pować bardziej metropolitarnym obszarom Bliskiego Wschodu. Dzięki temu konsekwentnemu pragnieniu, w miejscowym obyczaju zacho¬ wać się mogło wiele elementów typowych dla cywilizacji muzułmańskiej, a czę¬ sto nawet archaicznych, takich, których obecnie próżno by szukać na innych obszarach Bliskiego Wschodu. Konserwatyzm i tradycjonalizm ugruntował swo¬ isty fatalizm najnowszej historii Sudanu. Pamiętajmy, iż kraj ten przez ostatnie dziesięciolecia był areną brutalnych konfliktów etnicznych i religijnych. Są one główną przyczyną gospodarczej i politycznej zapaści Sudanu, co w gruncie rze¬ czy skutecznie hamowało procesy modernizacyjne i westernizacyjne. Sytuacja ta doprowadziła z kolei do swego rodzaju hibernacji czy nawet anachronizacji (powrotu do tradycyjnych struktur) sudańskiej kultury. Zjawisko to zaliczane jest przez planistów modernizujących Sudan do skrajnie negatywnych. Dla bada¬ czy, ale także zwykłych podróżników, to z kolei niezaprzeczalny atut tego kraju. Paradoksalnie, dzisiaj kraje nie mające dobrych stosunków z „cywilizowanym światem", rządzone przez „twardogłowe reżimy", należą do najbardziej fascynu¬ jących dla współczesnych wędrowców. Wydają się bowiem przedstawiać świat, którego już nie ma, który gdzie indziej rozpłynął się w oceanie globalizacji i kul¬ tury masowej. W Sudanie, na samym początku moich doświadczeń terenowych, także uległem podobnemu złudzeniu. Motywowało ono tam silnie moje pierwsze kroki badawcze. Sudan to doskonały obszar dla badań tradycyjnych struktur Bliskiego Wscho¬ du. Jednocześnie to ciekawy przykład pogranicza kulturowego i cywilizacyjne¬ go, z całym bogactwem związanych z tym zjawisk. Są one niezwykle frapujące, gdyż pozostają często bez analogii. Na przykład zwyczaj wyrzezania żeńskich genitaliów. Próżno go szukać w tak skrajnej postaci na innych obszarach Bli¬ skiego Wschodu. Tylko tu, na pograniczu świata islamskiego i afrykańskiego, wykształciła się tak drastyczna forma tego obyczaju. Podobnie jest z intrygują¬ cym kultem zaar i związanymi z nim nabożeństwami egzorcystycznymi, odpra¬ wianymi głównie przez muzułmańskie kobiety. To z kolei przykład synkretyzmu kulturowego (zjawiska nader typowego dla obszarów przejściowych). Natural¬ nie, w tym przypadku widoczne są genetyczne wpływy islamu oraz rodzimych wierzeń afrykańskich. �258 Maciej Kurcz Z doświadczeń własnych prac terenowych — korzyści ze współpracy z archeologami Polacy w Sudanie długo nie odznaczali się czymś szczególnym. Docierali tutaj niezwykle rzadko, a jeśli już, to ich losy pozostają nam prawie całkowi¬ cie nieznane. Sytuacja zmieniła się zdecydowanie po I I wojnie światowej, wraz z pojawieniem się w Sudanie polskich archeologów. Po spektakularnych odkry¬ ciach w Faras rozpoczęli oni badania w innej nubijskiej stolicy — Starej Dongoli, położonej między I I I a I V Kataraktą. Te także okazały się dla Polaków przysło¬ wiowym „losem na loterii". Dzięki pionierskim pracom nad chrześcijaństwem nubijskim oraz wspaniałym odkryciom w Faras i Starej Dongoli, polska nauka ugruntowała swoją pozycję na obszarze Sudanu. Więcej, zyskała palmę pierw¬ szeństwa w młodej subdyscyplinie — nubiologii. Od tego czasu mnożą się prace, zwiększa się liczba polskich naukowców specjalizujących się w Nubii. Obecnie do Sudanu rokrocznie wyrusza kilka ekip archeologicznych z Polski. To kilku¬ dziesięciu badaczy — archeologów, ale także historyków, filologów czy antropo­ logów fizycznych, którzy regularnie prowadzą pracę na tym terenie. 0 współpracy archeologii i etnografii napisano już chyba całe biblioteki. Nie zwracano jednak zbytniej uwagi na aspekt logistyczny takiej kooperacji. Arche¬ olodzy, prowadząc regularne, długoterminowe prace, dysponować muszą solid¬ ną bazą — miejscem do pracy i odpoczynku. Co więcej, wchodzą w interakcje z otaczającym światem, zabiegają o akceptację i pomoc mieszkańców, przełamu¬ j ą zatem bariery międzykulturowej komunikacji. O pożytkach takiej współpra¬ cy miałem okazję przekonać się w czasie dwóch sezonów badawczych w 2003 i 2004 roku. Pracowałem wtedy wespół z dwoma polskimi ekspedycjami archeo¬ logicznymi: Polską Połączoną Ekspedycją Archeologiczną do Doliny Nilu Środ­ kowego oraz Polską Misją Archeologiczną w Starej Dongoli . Badania terenowe prowadzone były w trybie stacjonarnym, w kilku sąsiadu¬ jących ze sobą wioskach, położonych między I I I a I V Kataraktą — w tak zwa¬ nym Dar Dongola, na prawym brzegu Nilu. Głównym obszarem badań były wsie ed Ghaddar i Banganarti. Intensywne prace terenowe prowadziłem również w wioskach pomiędzy wspomnianymi osadami: Bukibul, Hammur oraz Sinada. Minęły już chyba bezpowrotnie czasy, kiedy etnograf w kraju pozaeuropej¬ skim cieszył się sympatią lokalnej władzy. Obecnie każdy badacz współczesnych zjawisk kultury traktowany jest co najmniej podejrzliwie przez przedstawicie1 Misja w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznej Makurii, to najdłużej działająca polska ekspedy¬ cja archeologiczna w Sudanie (ponad 40 sezonów wykopaliskowych). Niemal od samego początku kie¬ ruje nią dr S. Jakobielski. Dzięki polskim badaniom w Starej Dongoli jest to najlepiej znane chrześcijań­ skie stanowisko w Sudanie. Polska Połączona Ekspedycja Archeologiczna do Doliny Nilu Środkowego działa w Sudanie od 1997 roku. Przyznana ekspedycji licencja zezwala na prowadzenie prac na prawym brzegu doliny Nilu, pomiędzy Starą Dongolą a es Zumą, czyli na obszarze należącym do południowej części Dar Dongola („Kraju Dongoli" położonego między III a IV Kataraktą). 1 �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 259 li postkolonialnych struktur państwowych. Nie lepiej jest na poziomie „zwy¬ kłych ludzi". Dziś, w potocznym wyobrażeniu, antropolog to szpieg, a w naj¬ lepszym razie dziennikarz — żądny sensacji, oszczerca. W rezultacie, w wielu miejscach na świecie oficjalnie prowadzone badania typu etnograficznego to przedsięwzięcie cokolwiek nieroztropne. W przypadku Sudanu, na pogłębienie tych trudności wpływają nieustabilizowane stosunki tego kraju z większością wspólnot międzynarodowych. Hamują one próby badań podejmowane przez antropologów. Zupełnie inaczej sprawa wygląda w przypadku archeologii. Archeologia, w przeciwieństwie do antropologii, posiada zdecydowanie lepszy „wizerunek" w postkolonialnym świecie. Doskonałym tego przykładem jest właśnie Sudan. Archeolodzy obcokrajowcy działają w tym kraju nieprzerwanie od bez mała pięć­ dziesięciolecia, i to bez względu na zawieruchy polityczne — konflikty zbrojne czy wojskowe przewroty. W Sudanie, jak w wielu innych postkolonialnych krajach, archeologia cieszy się szczególnymi względami władzy. Ma opinię dy¬ scypliny charakteryzującej się nieszkodliwą „dłubaniną w ziemi". Nie zajmuje się przecież teraźniejszością, a odległymi w czasie epokami. Co więcej, może okazać się niezwykle pożyteczna, pomagając kształtować narodową historię czy, po prostu, przyciągając niezwykle cennych dla wszystkich reżimów turystów. Choćby to czyni z archeologii nierzadko naukę uprzywilejowaną, dla której ot¬ warte stoją gabinety wysoko postawionych notabli. Dlatego też tak ważna okazała się ochrona prawna, jaką gwarantowała mi ekspedycja. Sudan należy do krajów z założenia wrogich państwom europejskim, a w konsekwencji jednym z bardziej restrykcyjnych, jeżeli chodzi o obcokrajow¬ ców. Odwiedzający ten kraj Europejczyk, jeśli już dostanie wizę, musi się liczyć z szeregiem ograniczeń, takich jak zakaz robienia zdjęć, konieczność zdobywa¬ nia specjalnych pozwoleń na podróżowanie, obowiązek rejestracji, a za wszystko płacić musi „bajońskie sumy". Jako członek zaakceptowanej przez władze eki¬ py archeologów uniknąłem podejrzliwości przedstawicieli terenowych organów urzędowych, a nawet korzystałem z ich pomocy. Współpraca z archeologami wpłynęła pozytywnie na tempo moich prac. Dzięki wieloletnim wykopaliskom na tym obszarze (Stara Dongola, Banganarti), polscy naukowcy zdołali się „wtopić" w miejscową rzeczywistość, niejako spowszednieć dla okolicznej ludności. Między ekipą ekspedycji, w większości o stałym składzie, a tubylcami wykształciła się swoista więź, oparta o czynniki materialne, ale także przyjaźń. Członkowie misji traktowani są nie jak intruzi, lecz „swoi obcy". Jest to szczególnie widoczne w ed Ghaddar, gdzie coroczne prace polskich archeologów są dla miejscowych wieśniaków nieomal tak samo oczywiste jak wylewy Nilu. Ta sytuacja w naturalny sposób ułatwiła mi postę¬ powanie badawcze, a także w dużym stopniu wpłynęła na wybór miejsca moich badań. Przede wszystkim jednak dała mi możliwość intensywnych prac niemalże od samego początku mojego pobytu w terenie. �260 Maciej Kurcz Warto w tym miejscu poświęcić nieco uwagi recepcji mojej osoby przez tu¬ bylców. Jak pisałem, miałem na starcie zadanie ułatwione. Nie byłem obcym-intruzem, ale człowiekiem od razu obdarowanym kredytem zaufania. Przecież wielu archeologów interesowało się miejscową kulturą już wcześniej. Tubylcy byli wyraźnie zadowoleni, iż cudzoziemiec interesuje się ich życiem oraz nabiera pewnej ogłady, poznając ich zwyczaje. Szybko jednak poczucie to ustąpiło in¬ nemu; moje zachowanie zaczęło wzbudzać zaniepokojenie. Okazało się, że nie jestem typowym cudzoziemcem — przede wszystkim nie pracuję „na wykopie" i przedkładam towarzystwo miejscowych nad kontakty z kolegami. Moja osoba zaczęła wzbudzać konsternację. Nikt nie rozumiał, co ja tak naprawdę tutaj ro¬ bię. Na nic się zdały wtedy moje wyjaśnienia. Za to po wsi zaczęły krążyć plotki na mój temat. Jeden z miejscowych szejchów zakazał ludziom rozmawiać ze mną. Wreszcie, w dzień targowy doniesiono na mnie na policję. Powód banalny — robiłem jakoby zdjęcia kobietom bez ich zgody. Na szczęście, nic nie moż¬ na było mi zrobić. Chronił mnie przecież parasol prawny Służby Starożytności — instytucji państwowej, budzącej trwogę, szczególnie na odległej prowincji. Był to jednak okres zdecydowanego spowolnienia moich działań i desperackich prób pozyskania jakiegokolwiek rozmówcy, najczęściej zresztą kończących się niepowodzeniem. Na szczęście okres ten minął tak szybko i niespodziewanie, jak się rozpoczął. Nie bardzo także wiem, co się takiego wydarzyło, że nastawienie do mojej osoby uległo kolejnej zmianie. Najpewniej swoje zrobił czas. Mimo trudności nie wyjechałem. Nie zostałem też aresztowany. W rezultacie znów mo¬ głem pracować; byłem chętnie podejmowanym gościem, z którym każdy chęt¬ nie gawędził. Z tą jednak różnicą, iż moja osoba stała się częścią lokalnej rze¬ czywistości. Przestałem być kimś nadzwyczajnym, stałem się „swoim obcym". Moja osoba nie wywoływała już u ludzi zakłopotania. Zyskałem status lekkiego wariata, który jest co prawda trochę nietypowym cudzoziemcem — jakimś „an¬ tropologiem", ale zdecydowanie nie stanowi zagrożenia. Jest raczej komiczny i interesujący niż niebezpieczny. Wszystko to generowało postawę obojętną wo¬ bec mojej osoby. Okazała się ona zbawienna dla moich prac. Od tej pory mogłem pozwolić sobie nawet na najśmielsze kroki badawcze. Zamiast uwag, liczyć się musiałem co najwyżej z pełnym współczucia politowaniem. Status członka ekspedycji archeologicznych stworzył mi możliwość obcowa¬ nia z badaną zbiorowością, przy jednoczesnym zachowaniu optymalnych wa¬ runków egzystencji i pracy. Okoliczności te miały niebagatelny wpływ na rea¬ lizowane przeze mnie zamierzenia. Dysponowałem bezpiecznym i stosunkowo komfortowym lokum na terenie badanego środowiska. Korzystając z infrastruk¬ tury logistycznej archeologów (choćby z dostępu do elektryczności), miałem do¬ skonałe warunki do pracy. Aspekt ten również posiada ogromne znaczenie w pra¬ cach terenowych. Moje doświadczenia ostatecznie przekonały mnie o korzyściach współpra¬ cy z archeologami. Współpraca taka, moim zdaniem, może okazać się owocna �Sudan północny z perspektywy antropologicznej 261 także dla przedstawicieli innych dyscyplin. Nierzadko może ułatwić działania na danym terenie lub też znacznie zintensyfikować ich przebieg. Nie chodzi tu jednak wyłącznie o współdziałanie z jedną, konkretną dyscypliną. Pragnąłbym raczej zwrócić uwagę na pożytki płynące z wkomponowania antropologicznych studiów w szersze projekty. Dość wymienić w tym miejscu różnego rodzaju ak¬ cje pomocowe, które ogarniają obecnie swym zasięgiem cały niemalże świat. Udział antropologów w tego rodzaju przedsięwzięciach jest związany z pewny¬ mi niebezpieczeństwami dla procedur badawczych (co na pewno mogłoby stać się tematem osobnych rozważań). Mimo wszystko jednak uważam, iż stanowi on, przynajmniej obecnie, zdecydowanie najlepszy, najtańszy i najbezpiecz¬ niejszy sposób projektowania badań antropologicznych w dalekich krainach. Jest to szczególnie istotne z perspektywy takiego kraju jak Polska, dla którego badania społeczności pozaeuropejskich w ich naturalnym środowisku należą do szczególnie trudnych. U progu X X I wieku polska antropologia pozaeuropejska charakteryzuje się ogromną profuzją zainteresowań, będących pokłosiem zmian politycznych i społecznych w naszym kraju. Jednocześnie wciąż ograniczają j ą znikome fundusze. Te, sprzężone z globalną drożyzną, stawiają polskich etnogra¬ fów w pozycji z góry przegranej. Zdecydowanie, w porównaniu z drugą połową X X wieku, zmalały także perspektywy wyjazdowe. Zawieszono przecież więk¬ szość umów międzynarodowych, dzięki którym istniały możliwości wyjazdowe do krajów „rozwijających się". Niedole te można by mnożyć jeszcze długo. Waż¬ ne jest jednak to, iż pomimo tych problemów, pojawiły się także nowe możliwo¬ ści badawcze, które lepiej korespondują z globalnymi zjawiskami współczesnego świata. Moje afrykańskie doświadczenia — tutaj tylko w niewielkim zakresie za¬ prezentowane — mogą świadczyć o możliwości pokonywania przeszkód i osią¬ ganiu założonych efektów badawczych. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c6c7eda46a1876f9a52286cde313225c.pdf 9d07ce4ee3655590dc01bd2c55c5714c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5198 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Wietnamczycy - edukacja szkolna Romowie - edukacja szkolna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4823 Title A name given to the resource Sukces w szkole czy wbrew szkole / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.31-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Połeć, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 EWA N O W I C K A Instytut Socjologii U W Instytut Psychologii Międzykulturowej SWPS WOJCIECH POŁEĆ Instytut Socjologii U W SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE. DZIECI ROMSKIE I WIETNAMSKIE W OCZACH NAUCZYCIELI POLSKICH WPROWADZENIE Do polskich szkół publicznych obok dzieci polskich trafiają również dzieci pochodzące z grup mniejszości narodowych i etnicznych, a także dzieci imi­ grantów. Konieczność uczestnictwa w obowiązującym systemie edukacyjnym, w przypadku przedstawicieli mniejszości rozumianych jako przedstawiciele kul¬ tur różnych niż kultura narodowa danego kraju, stwarza specyficzne problemy. Szkoła bowiem nie przekazuje w tym przypadku jedynie informacji, lecz bodaj ważniejszym jej zadaniem jest przekazywanie wzorów zachowań i wartości, przy czym są to wzory i wartości kultury, którą nazwać możemy dominującą, narodo¬ wą lub głównym nurtem kultury państwa. Zakłada się milcząco, iż nabycie umiejętności, jakie ona oferuje jest korzystne dla osoby, którą poddaje się od¬ działywaniom. Nie bierze się natomiast pod uwagę wpływu działań pedagogicz¬ nych na treści kulturowe zinternalizowane przez dziecko kulturowo odmienne w wyniku socjalizacji pierwotnej. Nie bierze się też pod uwagę tego jak kultura, w której dziecko wyrosło wpływa na możliwość zdobycia wykształcenia w ra¬ mach systemu edukacyjnego. Celem naszym jest prześledzenie sytuacji dziecka pochodzącego z odmiennej kulturowo zbiorowości w polskiej szkole. Interesować nas będzie odpowiedź na pytanie, jakie są warunki osiągnięcia sukcesu edukacyjnego przez dziecko, które trafia do instytucji stworzonej przez obcą sobie kulturę, a ponadto stworzonej z myślą o przyjęciu dzieci pochodzących z kultury własnej. Wybraliśmy Romów i Wietnamczyków jako dwie grupy, których kultury róż¬ nią się w sposób znaczący od kultury polskiej a zarazem różnią się znacząco między sobą. Można by nawet powiedzieć, iż pod względem sytuacji dzieci z tych grup w polskiej szkole znajdują się na dwóch przeciwległych biegunach. Sytuacja Romów jest wyjątkowo niekorzystna. Dotkliwym problemem jest bardzo niski poziom oświaty, wynikający ze słabego uczestnictwa Romów w systemie edukacji. Niewątpliwie jest to czynnik spychający ich na niższą �32 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pozycję ekonomiczną i prestiżową w społeczeństwie polskim albo nawet na mar­ gines społeczny (por. Nowicka 1999, s. 10; 2003). Odmiennie kształtuje się sytuacja dzieci wietnamskich. Większość tych dzieci uczy się w szkołach i uczelniach polskich, gdzie w przeważającej mierze radzą sobie bardzo dobrze (por. Halik 2001, s. 111). Mimo rozbieżnych sposobów funkcjonowania tych dwóch grup w polskiej szkole można, szczególnie w chwili rozpoczynania przez dzieci z tych zbio­ rowości nauki w Polsce, doszukiwać się między nimi wielu podobieństw. Tak dzieci wietnamskie, jak i romskie trafiają do polskiej szkoły często ze słabą znajomością języka polskiego, ze środowiska domowego o głęboko odmiennych od polskich wzorach zachowania. Dopiero w dalszym toku nauki podobieństwa te zacierają się. Analiza różnic w „karierach szkolnych" dzieci z tych dwu grup może nam wydatnie pomóc w poznaniu uwarunkowań procesu edukacji grup mniejszościowych, a w tym przyczyn niepowodzeń dzieci romskich. Aby zanalizować różne aspekty odmiennych losów dzieci romskich i wiet¬ namskich w polskiej szkole musimy wziąć pod uwagę fakt, że mamy do czynie¬ nia z sytuacją zetknięcia się dwóch kultur: kultury dziecka nabytej w toku socja¬ lizacji pierwotnej i kultury dominującej narzucanej przez szkołę. Musimy się przyjrzeć ich wzajemnym oddziaływaniom i ograniczeniom, jakie kultury te, czę¬ sto sprzeczne, narzucają osobie zmuszonej sprostać wymaganiom dwóch odmien¬ nych systemów wartości. Naszym zdaniem to właśnie uwarunkowania kulturowe decydują o sukcesie edukacyjnym lub jego braku u dziecka wychowanego w innej kulturze. Mówiąc tu o uwarunkowaniach kulturowych mamy na myśli nie tylko kulturę pochodzenia dziecka, ale również kulturę polską wraz z jej systemem wartości, normami zacho¬ wania, koncepcjami różnych ról społecznych, a także stereotypy narodowościowe. Chcemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego przedstawiciele dwóch wybra¬ nych grup etnicznych - grup mniejszościowych - radzą sobie w polskiej szkole w sposób tak różny. Gdyby odpowiedzialność za sukces lub niepowodzenie dziecka w szkole ponosił jedynie polski system edukacyjny, nieprzystosowany do przyjęcia dziecka z innej niż polska kultury, trzeba by przyjąć, iż nie odniosą sukcesu edukacyjnego wszystkie dzieci pochodzące z obcych kultur. Stwierdze¬ niu takiemu przeczy jednak sytuacja dzieci wietnamskich w polskiej szkole. ZAŁOŻENIA TEORETYCZNE Zastanowić się więc trzeba, co powoduje, iż przedstawiciele jednej grupy ra¬ dzą sobie w sposób zadowalający lub nawet bardzo dobry, a drugiej nie radzą sobie prawie zupełnie. Wyjaśniając wskazane zjawisko sięgać będziemy do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu oraz Basila Bernsteina, rozpatrujących problemy edu¬ kacji z punktu widzenia reprodukcji kultury. Zaproponowane tutaj wyjaśnienia mogą być pomocne nie tylko dla zrozumienia problemów edukacji grup mniej¬ szościowych, ale całości ich stosunków z kulturą większościową. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 33 Według Pierre'a Bourdieu proces wychowania to „całość mechanizmów instytucjonalnych bądź zwyczajowych, dzięki którym zabezpiecza się międzypokoleniowy przekaz kultury odziedziczonej z przeszłości" (Bourdieu, Passeron 1990, s. 69). Szkoła z swojej definicji przekazująca informacje i kształcąca umie¬ jętności przydatne w dalszych życiowych działaniach, przekazuje w ten sposób kompetencje kulturowe, czy - inaczej mówiąc - wdraża w jakąś konkretną kul¬ turę. Biorąc to pod uwagę istotnym staje się z jakim wyposażeniem kulturowym przychodzi do szkoły dziecko. Aspekt wdrażania w kulturę jest w mniejszym stopniu widoczny, gdy szkoła zajmuje się nauką dziecka, którą reprezentuje szkoła, czyli kultury dominującej, większościowej. Wówczas wzory socjalizacji pierwotnej i socjalizacji wtórnej są zbieżne. Już jednak w społeczeństwie zróżnicowanym klasowo pojawiają się pro¬ blemy w przypadku dzieci pochodzących z klasy innej niż klasa tworząca system edukacyjny, szczególnie, jeśli klasę społeczną rozumiemy podobnie jak Bernstein jako „fundamentalną dominującą kategorię kulturową, stworzoną i utrzymywaną przez sposób produkcji" (Bernstein 1990, s. 127). Przy takim rozumieniu różnic klasowych możemy mówić o zróżnicowaniu kulturowym pomiędzy klasami spo¬ łecznymi, a wzory kulturowe przekazywane w szkole odpowiadać będą wzorom klasy dominującej. Wpływ tego zróżnicowania na sytuację dziecka w szkole określa Bernstein w następujący sposób: Nie zwraca się często uwagi na fakt, że tempo przyswajania wiedzy jest w ukryty sposób oparte na modelu socjalizacji dziecka właściwym dla klasy średniej. Socjalizacja właściwa rodzinnie klasy średniej jest rodzajem ukrytego wsparcia, ułatwiającego w znacznym stopniu i na różne sposoby naukę w szkole. Dziecko z klasy średniej jest ukierunkowane na uczenie się niemal wszystkiego. Owo ukryte wsparcie powoduje, iż nieczęsto pojawiają się dążenia do zmiany prog¬ ramu i pedagogii, ponieważ dziecko middle-class nastawione jest na uczenie się; może ono nie być zainteresowane lub nawet nie lubić tego, czego się uczy, ale uczy się. W tych przypadkach, w których system szkolny nie jest wspierany przez dom, uczeń często doznaje niepowodzeń. Tym sposobem nawet tempo przyswajania wiedzy jest klasowo modelowane (Bernstein 1990, s. 311). W jakim stopniu rozważania na temat wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny dają się zastosować do rozważania problemów dzieci pochodzących z kultur grup etnicznych odrębnych od kultury systemu edukacyjnego? Odpowiedź na to pytanie daje, przyjęte tu za Bernsteinem, rozumienie różnic klasowych w kategoriach różnic kulturowych. Przy takim podejściu wydaje się uprawniona próba rozszerzenia wyjaśnień proponowanych dla wpływu różnic klasowych na sukces edukacyjny, na sytuację dzieci z kultur obcych, a szeroki dorobek socjo¬ logii edukacji może pozwolić na zobaczenie ich sytuacji w ciekawym świetle, zwłaszcza że, jak twierdzi Bernstein: W warunkach rozwiniętego kapitalizmu, istnieje wiele różnych obszarów nierówności w stosun¬ kach między grupami społecznymi, płciami, narodowościami, w stosunkach wyznaniowych i regio¬ nalnych, gdzie każda kategoria ma swój własny, partykularny kontekst odtwarzania [...] kategorie czy to płci, czy narodowościowe lub wyznaniowe (lub dowolna ich kombinacja), manifestują się w dzisiejszych czasach w trybie określonym klasowo (Bernstein 1990, s. 263). �34 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Dla problematyki tej pracy ważne jest również wydzielenie dwóch płaszczyzn procesu wychowawczego: płaszczyzny szerokiej - „niezamierzonych wpływów na uspołeczniającego się wychowanka", oraz płaszczyzny węższej - „aktuali¬ zującego się na podłożu tamtych wpływów, świadomego i planowego kształ¬ towania wychowanka w zinstytucjonalizowanym systemie wychowawczym" (Suchodolski 1963). W przypadku interesujących tu nas Romów i Wietnamczyków mamy do czynienia z rozdzieleniem procesu wychowawczego pomiędzy dwie kultury. W płaszczyźnie szerszej na dziecko oddziałuje jego kultura rodzinna poprzez rodziców i krewnych, ale też kultura większości poprzez kontakty, jakie dziecko ma z jej przedstawicielami. W znaczeniu węższym, na dziecko oddziałuje jedy¬ nie kultura większości, jako że to przez nią jest stworzony system edukacyjny, do którego trafia dziecko. Zarazem, postępując za myślą Pierre'a Bourdieu, każde działanie pedagogicz¬ ne, jako mające na celu wdrożenie do pewnej kultury, opiera się na przemocy symbolicznej, gdyż zakłada narzucenie pewnej arbitralności kulturowej rozu¬ mianej jako zbiór znaczeń uznanych przez daną grupę za godne odtworzenia poprzez działania pedagogiczne, które określają kulturę danej grupy lub klasy będąc systemem symbolicznym stanowiącym o strukturze i funkcjach tej kul¬ tury. Zbiór tych znaczeń jest arbitralny, gdyż nie mogą one być wydedukowane z żadnej ogólnej zasady fizycznej, biologicznej bądź duchowej i nie mają wewnętrznego związku z „naturą rzeczy" czy „naturą ludzką". Arbitralności kul¬ turowej nie należy mylić z bezpodstawnością wyborów; selekcja znaczeń jest niezbędna dla nadania spójności i zrozumiałości funkcjom i strukturze kultury, która zawdzięcza swe istnienie pewnym warunkom społecznym. Warto tu zazna¬ czyć, iż stopień, w jakim dany układ stosunków społecznych jest odtwarzany może być różny w odmiennych kulturach i w przypadku zmiany stosunków spo¬ łecznych może dojść do pewnej reinterpretacji odtwarzanej kultury. 1 Według Bourdieu, w każdym przypadku jednak narzucana arbitralność kultu¬ rowa będzie w największym stopniu odpowiadać obiektywnym interesom mate¬ rialnym i symbolicznym dominującej w danej społeczności grupy lub klasy. Tak więc działania pedagogiczne narzucające daną arbitralność kulturową mają moc odtwarzania układów sił panujących w danej społeczności poprzez odtwarzanie struktury dystrybucji kapitału kulturowego między grupami i klasami, a przez to przyczyniają się do reprodukcji struktury społecznej danej zbiorowości. Nie można więc uznać, iż działania pedagogiczne mają na celu przekazanie wszystkim członkom danej zbiorowości całości kapitału kulturowego traktowanego jako własność całego „społeczeństwa". Powyższe założenia teoretyczne są punktem wyjścia do naszej analizy sytuacji dzieci romskich i wietnamskich w polskiej szkole. W badaniu staraliśmy się sprawdzić, na ile sytuacja dzieci z tych grup w szkole odpowiada sytuacji ich grup pochodzenia w społeczeństwie polskim. 1 Używamy tutaj pojęcia 'arbitralność kulturowa' nie wprowadzając, dla uproszczenia wy­ wodu, pokrewnego terminu 'habitus', tak charakterystycznego dla koncepcji Pierre'a Bourdieu. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 35 OPIS B A D A N I A Materiałem empirycznym, jaki wykorzystujemy są głównie wywiady pogłę¬ bione przeprowadzone w latach 1999-2003 z nauczycielami dzieci romskich w polskich szkołach podstawowych, głównie w Warszawie i okolicach, ale i na terenie dawnego województwa nowosądeckiego i olsztyńskiego oraz wywiady z nauczycielami dzieci wietnamskich w Warszawie, przeprowadzone w 2000 roku w szkołach podstawowych i liceach. Dla zrozumienia problemów edukacyjnych dzieci romskich i wietnamskich nauczyciele tych dzieci wydawali się naturalny¬ mi informatorami jako osoby najbliższe problemowi i poprzez kontakt z dziećmi posiadające dobrą znajomość ich sytuacji, a z drugiej strony osoby bezpośrednio odpowiedzialne za ich edukację i edukację tę kształtujące. Łącznie przeprowa­ dzono ponad 40 wywiadów, odpowiednio po ok. 20 dla każdej z interesujących nas grup, w tym z nauczycielami stykającymi się tak z dziećmi wietnamskimi, jak i romskimi. 2 W ten sposób nauczycieli dzieci romskich i wietnamskich mogliśmy potrak¬ tować z jednej strony jako osoby dostarczające informacji o sytuacji tych dzieci, a z drugiej strony mogliśmy przebadać postawy samych nauczycieli wobec proble¬ mów edukacji dzieci z innych kultur w polskim systemie edukacyjnym, a poprzez to wpływ, jaki wywierają oni na swoich uczniów. Mamy tu na myśli nie tylko wpływ zamierzony i świadomy, ale również ten nieuświadomiony, a często znaczący dla sytuacji dziecka. Badania dotyczyły przede wszystkim zagadnień związanych z funkcjonowaniem dziecka mniejszościowego w polskim systemie edukacyjnym, stąd wynikało ograniczenie pola naszych badań do procesów zacho¬ dzących bezpośrednio w sytuacji szkolnej. Badania poszerzone zostały o obserwa¬ cje sytuacji szkolnych oraz towarzyszące wywiadom z nauczycielami rozmowy z dziećmi pochodzącymi z interesujących nas tutaj kultur oraz z ich rodzicami. W wywiadach staraliśmy się objąć całość zagadnień związanych z edukacją dziecka pochodzącego z obcej kultury. Pytania dotyczyły kontaktów nauczyciela z dzieckiem romskim lub wietnamskim i jego rodzicami, problemów z nauką, problemów wychowawczych itp. Interesowała nas też znajomość wśród nauczy¬ cieli środowiska dzieci - znajomość kultury romskiej i wietnamskiej. PORÓWNANIE KULTUR SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ Środowiska, z jakich pochodzą dzieci romskie i wietnamskie mają znaczący wpływ na charakter problemów, z jakimi spotykają się one w szkole, stąd po¬ znanie kultur socjalizacji pierwotnej jest konieczne dla zrozumienia ich sytuacji w polskim systemie edukacyjnym. Chociaż obecnie większość Romów prowadzi osiadły tryb życia, kulturę romską można traktować, w zasadniczych jej zrębach, jako kulturę ludu koczowniczego. 2 W badaniu brali udział studenci seminariów prowadzonych przez Ewę Nowicką. �36 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Wszyscy Romowie zostali osiedleni w wyniku bezpośredniego przymusu admi¬ nistracyjnego. Cechą odróżniającą kulturę Romów od innych kultur koczowniczych jest fakt, iż nie koczują oni na określonym terytorium nieużytkowanym przez inne grupy, lecz prowadzą od wieków wędrówki przez tereny zaludnione przez przedstawi¬ cieli innych kultur. Romowie nie posiadają odrębnego terytorium, ani państwa, które mogliby uznać za swoje. Ma to znaczący wpływ na ich kulturę oraz na relacje z innymi kulturami. Poprzez fakt wędrówki przez terytoria zamieszkane przez przedstawicieli innych kultur skazani są oni na ciągły kontakt z „obcymi". Aby zachować swoją odrębność, a jednocześnie móc przeżyć w środowisku, w którym „warunki dyktują inni", musieli wytworzyć mechanizmy pozwalające im na zachowanie odrębności, a z drugiej strony pozwalające im funkcjonować w styczności z innymi kulturami. Romowie byli zawsze w swojej egzystencji zależni od społeczności terenów, na których w danym momencie przebywali, jednak otoczenie nieromskie trak¬ towane było bardziej jako swego rodzaju „zasoby naturalne" niż partnerzy. Wiąże się to z zawężeniem kategorii prawdziwych ludzi (manusz) jedynie do Romów (z robionymi czasem wyjątkami dla gadziów, czyli przedstawicieli innych kultur, którzy okazali im szczególną życzliwość lub pomoc). Przejawem tego są podwójne zasady w stosunku do „swoich", wobec których obowiązuje uczciwość, i „obcych", których bezkarnie można oszukiwać i nie należy ich dopuszczać do tajemnic grupowych ze znajomością języka włącznie. Kultura romska opiera się na tradycji ustnej i bezpośrednim przekazie kultury młodszym pokoleniom na drodze socjalizacji pierwotnej. Nie wytworzyli Romo¬ wie swojego systemu pisma, ani nie przejęli go od zbiorowości, z którymi się stykali, do czego z pewnością przyczynił się ich koczowniczy tryb życia, utrud¬ niający w znacznej mierze gromadzenie przekazów pisanych. Podstawą poczucia więzi grupowych jest u Romów język oraz więzi rodzinne i plemienne. Jak to określa Jan Yoors: „Więź plemienna i poczucie solidarności społeczności cygańskiej polegają na silnych więzach rodzinnych, które stanowią podstawowy i jedyny stały jej element" (Yoors 1973, s. 7). Bardzo silne więzi rodzinne i plemienne są dla Romów daleko ważniejsze od więzi terytorialnych. Przy niechęci do zawierania związków małżeńskich w obrębie wąskich grup szukają oni kandydatów na przyszłych małżonków w przeważającej mierze w obrębie plemienia i to właśnie, obok chęci spotkania nieznanych, bądź dawno niewidzianych członków rodziny, ma być, według Yoorsa, jednym z powodów ich koczowniczego trybu życia (Yoors 1973, s. 9). Romowie w sondażach ogólnokrajowych dotyczących stosunku do poszcze¬ gólnych narodowości plasują się niezmiennie od lat wśród grup, co do których Polacy wykazują najbardziej negatywny stosunek. Mimo wielowiekowego współżycia tych dwóch grup, panuje w Polsce wyjąt¬ kowo negatywny stereotyp Cygana. Wedle tego stereotypu Cygan to złodziej i oszust. Znamienne jest określenie „cyganić" używane powszechnie na określe¬ nie oszukiwania. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 37 Zasadniczo odmiennie przedstawiają się analogiczne strukturalne elementy kul¬ tury wietnamskiej i dzieje jej kontaktu z kulturą polską. Wietnamczycy w Polsce stanowią obecnie grupę prawdopodobnie równie liczną jak Romowie, choć za¬ częli się tu pojawiać właściwie dopiero po I I wojnie światowej. W swoim kraju Vietowie (Kinh) mówiący po wietnamsku stanowią około 84% ludności, a więc należą do grupy większościowej. Tradycyjna kultura wietnamska była kulturą osiadłą i rolniczą. W przeciwieństwie do kultury Romów, w kulturze wietnam¬ skiej pismo odgrywało od wieków ogromną rolę. Zupełnie inną rolę niż w kulturze romskiej odgrywało wśród Wietnamczyków wykształcenie. Teresa Halik, badaczka historii kultury wietnamskiej, przedstawia tę kwestię następująco: Młodzi Wietnamczycy żyją w kulturze, w której tradycyjnie wykształcenie miało pierwszorzędne znaczenie. Było wyznacznikiem pozycji społecznej i prestiżu. Wykształcony człowiek przynosił zaszczyt nie tylko rodzinie ale całej społeczności z jakiej się wywodził. [...] Wprawdzie pod terminem wykształcenie rozumie się dziś inną treść niż dawniej, jednak nadal stanowi ono war­ tość samą w sobie (szczególnie dla starszego pokolenia) (Halik 1995, s. 54). Wietnamczycy mieszkający w Polsce podkreślają, iż oprócz sprzyjających warunków ekonomicznych do przyjazdu i pozostania tu zachęca ich dobre samo­ poczucie w naszym kraju. Halik pisze: Potwierdzeniem tych deklaracji może być fakt ich starań zasymilowania się z polską normą obyczajową, co przejawia się w posyłaniu dzieci do szkół polskich, dążność do nauki języka polskiego, czytania polskiej prasy, oglądania polskiej telewizji, nawiązywania kontaktów z ro¬ dzinami polskimi (Halik 1996, s. 110). Autorka mówi jednak także o „drugiej stronie" obecności tej społeczności w Polsce: Wietnamczycy stanowią dość zwartą społeczność, która zewnętrznie przyjmuje, dostosowuje się do zachowań, tak by nie wyróżniać się z tła środowisk polskich. Jednak „wewnętrznie" nadal są świadomi swej odrębności etnicznej, kulturowej i językowej. Co więcej, kultywują ją. Istnieje założone w Warszawie Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne Wietnamczyków w Polsce, które wydaje własny periodyk, prowadzi spotkania swoich członków i sympatyków, organizuje życie kulturalne Wietnamczyków nie tylko z Warszawy, ale i z innych miast Polski (tamże). Należy zarazem podkreślić, że Wietnamczycy pochodzą z kraju mającego długie tradycje państwowości, w którym istnieją uniwersytety, a wielu spośród Wietnamczyków, którzy obecnie mieszkają w Polsce, przyjechało do naszego kraju na studia magisterskie lub doktoranckie. Miało to miejsce przede wszyst¬ kim w przypadku pierwszej fali migracyjnej (Halik, Nowicka 2002). Utrzymywanie tradycji przejawia się między innymi poprzez kultywowanie typowo wietnamskich świąt, takich jak święto Tet, i innych świąt obchodzonych w gronie wietnamskim. Oprócz prowadzenia małej gastronomii Wietnamczycy zajmują się również handlem. Wokół tych zajęć zbudowany został polski stereotyp Chińczyka i Wiet¬ namczyka postrzeganych jako ludzie inteligentni, pracowici i uczciwi (Halik, Nowicka 2002; Nowicka 2003). �38 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ A N A L I Z A I INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ Na sukces dziecka wychowanego w kulturze odmiennej od kultury systemu edukacyjnego mają wpływ czynniki, jakim podlegają wszystkie dzieci uczęszcza¬ jące do szkoły, również te, które się wychowały w kulturze większościowej, takie jak sytuacja materialna rodziny, czy zdolności intelektualne dziecka. Oprócz tych czynników występują jednak, w przypadku dziecka wychowanego we wzorach kultury obcej wzorom dominującym, czynniki dodatkowe, które nie oddziałują w innych przypadkach. Czynniki te przedstawiamy w dalszej części artykułu. SOCJALIZACJA PIERWOTNA JAKO B A Z A SOCJALIZACJI WTÓRNEJ Działania szkoły zakładają wcześniejsze zabiegi edukacyjne, jakim dziecko zostało poddane w ramach socjalizacji pierwotnej. System edukacyjny nie ma do czynienia z dzieckiem zupełnie nieukształtowanym, co więcej, szkoła to zakłada (Bourdieu, Passeron 1990). Interpretując wyniki naszych badań, bierzemy pod uwagę to, że dziecko trafia¬ jące do szkoły w wieku 5-7 lat niesie już ze sobą bagaż doświadczeń kilku lat mających decydujący wpływ na jego przyszłość i jego tożsamość. W środowisku rodzinnym zdobyło pierwsze niezbędne do życia w społeczeństwie umiejętności, otrzymało system wartości, nauczyło się zachowywać w sposób akceptowany przez rodziców i innych ludzi, z którymi dotychczas się spotykało i , co bardzo ważne, nauczyło się już języka, będącego podstawowym środkiem komunikacji z innymi ludźmi. W sytuacji szkolnej może się jednak okazać, iż umiejętności, które dziecko zdobyło w swoim dotychczasowym życiu są niewystarczające lub wręcz bezuży¬ teczne, jeśli nie przeszkadzające [sic!] w prawidłowym funkcjonowaniu w szkole. Głównym, choć nie jedynym, problemem, przed jakim staje dziecko w obcej sobie kulturowo szkole jest opanowanie języka, w którym odbywa się nauczanie. Dzieci wychowane w kulturze większościowej opanowały system językowy, w którym przebiegać będzie nauka już w domu, w kontakcie z rodzicami, i w szkole pogłębiają znajomości tego języka i zasad w nim obowiązujących, nie uczą się go od podstaw. Dzieci pochodzące z innych kultur opanowały także język w socjalizacji pierwotnej, ale te umiejętności są zupełnie nieprzydatne w obcej kulturowo szkole i do chwili nauczenia się języka obowiązującego trakto¬ wane są jako dzieci praktycznie nie znające języka. Nasze wywiady z nauczycie¬ lami wskazują, że traktują oni nieznajomość lub słabą znajomość języka polskiego jako poważną przeszkodę w ich pracy, silnie to akcentują. Nauczyciele, którzy mają kontakt z dziećmi romskimi i wietnamskimi mają stosunek skrajnie kry¬ tyczny do niektórych aspektów kultury przyniesionej przez dziecko odmienne kulturowo; nie tylko nie opierają się na zapleczu kulturowym dziecka obcego etnicznie (na jego socjalizacji pierwotnej), ale wręcz próbują je zwalczać: My nie pozwalamy używać języka Romów tutaj na terenie szkoły [...], żeby tutaj w szkole nauczyć ich języka polskiego, nauczyć ich pisać po polsku i funk­ cjonować, no w Polsce, są Polakami. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 39 Najczęściej opanowanie podstawowego zasobu słownictwa umożliwiającego sprawne porozumiewanie się w sytuacjach życia codziennego nie stanowi dla dziecka większego problemu. Dziecko o przeciętnym poziomie umysłowym, nie znające wcześniej zupełnie danego języka, jest w stanie nauczyć się podstaw tego języka w ciągu kilku miesięcy. W miarę dobre opanowanie podstaw języka potocznego może jednak sprawiać wrażenie, że dziecko rozumie wszystkie komunikaty kierowane do niego, gdy w rzeczywistości jego pojmowanie jest bardzo powierzchowne. Dochodzi też do elementarnych nieporozumień, które czasem wychodzą na jaw: Kiedyś pamiętam ilustracja była, był źrebak. A ona mówi: „proszę Pani, ja nie wiem, co ten żebrak tutaj chce." No i mówię, u niej źrebak czy żebrak, to wszystko jedno dla niej było. Paradoksalnie początkowa znajomość języka polskiego w stopniu komunika¬ cyjnym, z jaką często przychodzą do szkoły dzieci romskie, może działać na ich niekorzyść. Dzieci te dobrze radzą sobie w konwersacjach dotyczących życia dnia codziennego, co daje wrażenie, iż nie mają żadnych kłopotów z językiem polskim, gdy tymczasem ich słownictwo jest dość ograniczone, a niezrozumienie poleceń odbiera się mylnie jako brak zdolności do ich wykonania. Przykładowo, niektóre dzieci nie znają słów typu „suma" i nie potrafią odpowiedzieć na pytanie „jaka jest suma dwóch liczb", mimo że potrafią je dodać . Dla dziecka może być również problemem przełożenie wiadomości, jakie po¬ siada na tekst pisany. Kontekst kulturowy, w jakim wymaga się przedstawienia wiadomości, może być dziecku nieznany, mimo iż posiada żądane informacje. Świadectwem tego typu problemów może być następująca wypowiedź nau­ czycielki dzieci romskich: Wydaje mi się, że mają, mają problem i może jest to nie tyle wyczuwane w mowie co w piśmie, bo przecież wiadomo, że inaczej człowiek mówi, a inaczej pisze. I kłopoty pojawiają się kiedy trzeba coś napisać, wtedy ta nieporadność dziecka wychodzi, natomiast w kontaktach takich na co dzień w zasadzie nie ma chyba większych problemów. „Nieporadność" owa często nie jest przez nauczycieli interpretowana jako nieznajomość języka, lecz jako wyraz ograniczeń umysłowych dziecka, zwłasz¬ cza, że najczęściej Romowie nie przychodzą ze znajomością języka literackiego lecz potocznego, jak o tym świadczy kolejna wypowiedź jednej z nauczycielek: Są trochę jak dzicy ludzie. [...] Posługują się językiem wieśniackim: Dziewczynki poszli, mówili. W jednym przypadku okazało się, iż dziewczynki, o których nauczycielka twier¬ dziła, iż nie umieją liczyć powyżej dziesięciu, po prostu nie rozumieją znaczenia polskich słów na oznaczenie liczb od jedenastu wzwyż, chociaż potrafiły je w miarę poprawnie po polsku wymienić . Zapytane w języku romskim, potrafiły 3 4 3 Na tym przykładzie, jak również w dalszej części tego wywodu, możemy zaobserwować zbieżność problemów dzieci romskich z problemami dzieci z klasy niższej posługujących się niestandardową formą danego języka czy dzieci z grup regionalnych. Prawdopodobnie w trakcie nauki szkolnej nauczyły się je powtarzać jedynie mechanicznie. 4 �40 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ odpowiadać na pytania związane z dodawaniem powyżej dziesięciu popraw­ nie, zwłaszcza jeżeli pytania odnosiły się do sytuacji, które mogły wydarzyć się w życiu codziennym, na przykład dotyczyły zakupów . Sytuacje tego typu są często przez nauczycieli interpretowane jako dowody na opóźnienie umysłowe dzieci romskich i bywają nawet czasami potwierdzane jako takie przez psycho­ logów posługujących się testami dostosowanymi do dzieci polskich, a zupełnie niedostosowanymi do zaplecza społecznego dzieci romskich (por. Królik 1999). Niektóre z nauczycielek uczących dzieci romskie nie miały nawet świadomości istnienia języka romskiego i traktowały go jedynie jako specyficzną gwarę języka polskiego, a słowa wypowiadane z obcym akcentem, bądź zniekształcone, inter¬ pretowały jako słowa romskiej „gwary" i w najlepszym razie traktowały używanie ich jako wyraz niechęci do posługiwania się standardowym językiem polskim. Oni po polsku to rozmawiają właściwie tylko w szkole, bo gdy przychodzi mama czy tata i stoi wychowawca, to ci starsi Cyganie nie dbają o to, żeby dzieci mówiły po polsku, bo wtedy się zaczyna normalna rozmowa po cygańsku. [...] więc praktycznie te dzieci ten język polski traktująjak przysłowiowy dopust boży. W przeciwieństwie do Romów, dzieci wietnamskie przychodzą do szkoły najczęściej bez elementarnej znajomości języka polskiego, nauczyciele zaś, świa¬ domi ich odrębności językowej i nie oczekując od nich początkowej znajomości języka polskiego, skłonni są interpretować ich szybkie postępy w nauce języka jako przejaw wybitnych zdolności intelektualnych. Mam takiego Wietnamczyka, który może być wzorem dla wszystkich. Półtora roku jest w Polsce, a język ma wspaniale opanowany. Warto tutaj także zauważyć różnicę w procesie opanowywania języka obcego między osobą pobierającą naukę szkolną w języku ojczystym i uczącą się języka obcego jako odrębnego przedmiotu, a osobą opanowującą materiał szkolny w języku dla siebie obcym. Osoba ucząca się w języku obcym ma utrudnione kształtowanie się kategorii poznawczych, które nie zostały jej przekazane w so¬ cjalizacji pierwotnej i które jest zmuszona budować na bazie języka obcego, co nie zawsze musi się przekładać na ich opanowanie w języku ojczystym, oraz niejednokrotnie musi budować kategorie nieistniejące w jej języku ojczystym (por. Ovando 1989, s. 209). Dodatkowym utrudnieniem dla dzieci z obcej kultury jest fakt, iż uczą się one czytać i pisać w języku obcym, którego często dobrze nie znają, podczas gdy pozostałe dzieci uczą się czytania i pisania w języku ojczystym. Podczas gdy dziecko polskie poznaje jedynie formę pisaną znanego już sobie słowa, dziecko np. wietnamskie dla osiągnięcia tego samego poziomu musi nauczyć się zarazem znaczenia słowa, jak i jego wersji mówionej i pisanej , co potwierdza jedna 5 6 5 Sytuacja ta bardzo przypomina inną, opisaną przez Teodorę Kroeber (1978, s. 124-125) w słynnej książce opowiadającej o Ishim, Indianinie z plemienia Yana, i o jego kontaktach z amerykańskimi antropologami. Na przykład, by ułatwić dzieciom zapamiętanie kształtu litery „ O " pokazuje się i m tę literę z obrazkiem osy. Z oczywistych względów tego typu ilustracja nie będzie ułatwieniem dla dziecka słabo znającego język polski. 6 �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 41 z nauczycielek dzieci wietnamskich: Jest dziewczynka tu w pierwszej klasie, w naszej grupie i ona czyta. Świetnie czyta. W ogóle nie wie, co czyta. Bez żadnego zrozumienia. Poza trudnościami wynikającymi z samej nieznajomości języka, dziecko spo¬ tyka się z problemami wynikającymi z faktu, iż materiały przekazywane w szkole są oparte na założeniach kultury, której dziecko dobrze nie zna i dla ich zro¬ zumienia potrzebny jest dodatkowy wysiłek, zwłaszcza że często nieświadomie nauczyciel zakłada jako oczywiste sytuacje, które nie muszą być oczywiste dla dziecka pochodzącego z innej kultury (Gay 1989, s. 177). W przypadku Romów trafiających do polskich szkół ciekawie opisuje to dyrektor szkoły dla Romów w Suwałkach (Milewski 2000, s. 13): Większość z nich nigdy wcześniej nie zetknęła się ze słowem pisanym. Nigdy wcześniej nie miały w ręku ołówka czy kredki. Przykładem tego, jak wygląda ich wiedza o świecie może być to, że dzieci (nawet szesnastoletnie) nie wiedziały, że ziemia jest okrągła, w jakim mieście i kraju mieszkają, jaka jest nazwa rzeki płynącej przez ich miasto. Gdy pojechaliśmy nad jezioro, pytały mnie, czy to ocean. Nie potrafiły również odróżnić fikcji od rzeczywistości - wszystkie bez wyjątku przekonane były, że wampiry i rozmaite monstra, jakie widziały w telewizji, istnieją naprawdę. Gdy rozmawialiśmy o tym, co można zobaczyć w ogrodzie zoologicznym, dzieci nie chciały uwierzyć, że nie ma tam dinozaurów. O podobnych sytuacjach wspominają badani przez nas nauczyciele, jak w przypadku romskiej dziewczynki, o której nauczycielka wypowiada się w na¬ stępujący sposób: Jak Natalka przyszła do nas do szkoły miała wiele problemów ze zrozumieniem polskich pojęć. [...] Potem nawet na egzaminie wiele pojęć było dla niej abstrakcją, nawet tutaj słowo bocian kiedy występowało nie bardzo wiedziała o co tutaj chodzi, tak że musiałam jej to wszystko tłumaczyć. Brak znajomości kodów kulturowych, za pomocą których przekazywana jest wiedza i później sprawdzane wiadomości, uniemożliwia uczniom zdobywanie wiedzy, a nawet jeśli taką wiedzę posiądą, zademonstrowanie swoich umiejęt¬ ności w oczekiwany przez nauczyciela sposób może być utrudnione ze względu na różnice norm komunikacyjnych w kulturze pochodzenia i kulturze szkoły. Dziecko przy odpowiedzi nie może również posiłkować się używając języka ojczystego, w większości przypadków niezrozumiałego dla nauczyciela: Jak ja go wzięłam to mówił dobrze, bo to już do klasy czwartej, ale [...] jak było wypraco­ wanie „Moje marzenia po wakacjach", to mówi, że była jego praca taka piękna, z tym że było zamiast wyrazu polskiego, wyraz cygański, to była piękna praca, chciałby zostać lekarzem i leczyć biedne dzieci i ludzi za darmo, no i mówiła, że właśnie ma trudności, co jakiś czas wstawia tam wyraz cygański. Podobne problemy przejawiać się mogą również w sytuacjach życia codzien¬ nego. Dziecko z obcej kultury może nie wiedzieć, w jaki sposób zachowywać się poprawnie w kontakcie z nauczycielami i innym personelem szkoły i może być karane za nieodpowiednie zachowania, które nie wynikają ze złej woli, lecz z nieznajomości zasad, którymi rządzi się szkoła. Musi ono nauczyć się kultu¬ rowych kontekstów wypowiedzi i sytuacji, w których dane zachowanie jest �42 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ pożądane lub nie. Czasem dotyczy to kulturowego tabu we wzorach rodzimych dziecka (np. wspominanie o czynnościach wydalniczych): Ponieważ ta dziewczynka kiedy chciała iść do ubikacji, to nawet tego nie potra¬ fiłapowiedzieć. Nawetjak te nasze dzieci tak mówią wulgarnie, że chcą wyjść... do kibla, tak ona nawet tego nie potrafiła powiedzieć. Widać, że nauczycielka inter¬ pretuje zachowanie dziewczynki romskiej jako nieznajomość form językowych. Nauczyciele rzadko myślą o tym, że dziecko nie zna np. zachowania wyma¬ ganego przez naszą kulturę przy jedzeniu: Przychodzą do nas świeże dzieci i one nie umieją trzymać noża i widelca. Drugie danie i zupę jedzą łyżką, co ma negatywny wpływ na percepcję dziecka u nauczycieli, gdyż jego zachowania wynikające z nieznajomości reguł interpre¬ towane są przez nich jako przejaw złej woli. Powyżej analizowane kwestie prześledzone zostały przede wszystkim na przykładzie dzieci romskich, gdzie problemy te uwidaczniają się w sposób naj¬ bardziej jaskrawy, choć możemy problemy takie zauważyć również w przypadku dzieci wietnamskich, jednak w dużo mniejszym natężeniu, gdyż kultura wiet¬ namska jest pod tym względem dużo bliższa kulturze polskiej niż kultura romska. Na powyższych przykładach zauważamy jednak, w jakim stopniu edukacja w polskiej szkole zakłada wcześniejsze zdobycie przez dziecko wielu umiejęt¬ ności, które są niezbędne dla jego poprawnego funkcjonowania w szkole i dla jego dalszej edukacji. ROZBIEŻNOŚĆ SOCJALIZACJI PIERWOTNEJ I SOCJALIZACJI WTÓRNEJ W szczególnie trudnej sytuacji jest dziecko, które w ramach socjalizacji pier¬ wotnej zdobyło umiejętności stojące w sprzeczności z umiejętnościami oczeki¬ wanymi przez szkołę i (lub) któremu wdrożono wartości odmienne od wartości reprezentowanych przez system edukacyjny; stoi ono przed koniecznością wy¬ boru pomiędzy tymi wartościami. Wyniki naszych badań potwierdzają trafność tezy Pierre'a Bourdieu i Jean-Claude'a Passerona (1990, s. 101) głoszących, iż „stopień produktywności właściwej każdej pracy pedagogicznej innej niż praca pedagogiczna pierwotna (pracy pedagogicznej wtórnej) jest funkcją dystansu oddzielającego habitus, który usiłuje ona wdrożyć (czyli narzuconą arbitralność kulturową), od habitusu który został wdrożony przez uprzednie prace pedagogiczne i przez jeszcze wcześniejszą pracę pedagogiczną pierwotną (to znaczy arbitralność kulturową związaną z pochodzeniem)". Dziecko z grupy mniejszościowej, wchodząc do szkoły, nie może zostawić w domu swojego bagażu kulturowego i zachowywać się wyłącznie wedle reguł kultury większości. Rozbieżności między wymaganiami dwóch kultur mogą sprawić dziecku trudność w podjęciu decyzji, wedle jakich norm postępować, czy spełniać oczekiwania środowiska rodzinnego, czy oczekiwania nauczycieli (co jest trudne zwłaszcza jeśli w szkole są również inni przedstawiciele grupy �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 43 rodzimej). O problemach tego typu ciekawie mówi nauczycielka narodowości romskiej ucząca dzieci romskie: To, co załóżmy jest normą w społeczeństwie cygańskim, może być wykrocze­ niem w społeczeństwie polskim. To jest tak, że Cyganie, którzy są uczciwi, pre­ zentują się jako uczciwi Cyganie to wcale oni nie muszą uchodzić za uczciwych w społeczeństwie polskim. [...] Ja podam taki przykład: dobrze widziane jest w społeczeństwie cygańskim, jeżeli załóżmy Cygan radzi sobie w życiu, jest za¬ radny, ale w jaki sposób sobie radzi, to nie będziemy wnikać. Natomiast w spo¬ łeczeństwie polskim to już nie będzie dobrze odbierane, bo jest pewne prawo i ewidentnie tego nie można zrobić. Innego typu problemy wynikać mogą z rozbieżności stylów życia dwóch grup. I tak, problemem dla dzieci romskich jest wczesne wstawanie i często spóźniają się one na pierwsze lekcje lub zasypiają na lekcjach: Czasami jak to jest pierwsza godzina lekcyjna to on nawet pytania dobrze nie usłyszy, tak jak by był senny, jakby tam jeszcze był, inny krajobraz tam w głowie miał, w myśli, jeszcze taki rozkojarzony, zaspany już na innych lekcjach się dobudza i jest inny - mówi inna nauczycielka. W inny sposób problemy tego typu przejawiają się w przypadku dzieci wiet¬ namskich. Posłuchajmy wypowiedzi jednej z nauczycielek: Tam taka druga Ania jest, jak ja jej coś nie mogę się z nią dogadać to ja mówię: Słuchaj Aniu, kiedyś tam była niegrzeczna, prawda, coś tam nazwała koleżankę „babcia", prawda, coś tam takie. Ja mówię: Słuchaj. Powiedz tej Ani, żeby mówiła „Proszę Pani", a nie „babciu". [...] No i oczywiście później rozmawia¬ łam z koleżanką, najpierw było „pani", samo „pani", później było „ploszie pani". Mamy tu prawdopodobnie do czynienia z sytuacją nieudolnej próby oddania przez dziewczynkę słabo znającą język i kulturę polską, wietnamskiego zwrotu grzecznościowego w języku polskim, co przez nauczycielkę odebrane zostało jako okazanie braku szacunku wobec nauczyciela. Prawdopodobnie dziewczynka nie bardzo rozumiała na czym polega jej niegrzeczne zachowanie, zwłaszcza że starała się okazać szacunek nauczycielce zgodnie z regułami, które jej pod¬ powiadała kultura wietnamska. Nie można oczywiście oczekiwać od nauczyciela szkoły powszechnej znajo¬ mości języka romskiego czy wietnamskiego, ale w pewnych sytuacjach nawet skła¬ nianie rodzin dzieci pochodzących z innych kultur do mówienia po polsku może okazać się niewystarczające dla zrozumienia sytuacji: Oczywiście, że rozumieją po polsku, natomiast rzeczywiście zauważa się, że gdy przychodzą rodzice, to dzieci próbują rozmawiać z rodzicami swoim językiem i to też próbujemy jednak zmie¬ niać, bo ja bym chciała jednak wiedzieć, o czym przy mnie rozmawia dziecko z matką czy ojcem. Na jakiej zasadzie karcą, jakie metody stosują, mają bardzo różne, tutaj i buty leciały czasem w formie kary dla dziecka, bo ten się źle zachowy¬ wał na terenie szkoły. Mieliśmy taki wypadek u mnie w gabinecie [dyrektorskim], jak poleciał but matki, bo były jakieś tam pretensje co do zachowania chłopca. Rzucenie butem w mężczyznę (w tym wypadku syna) przez kobietę (w tym wypadku matkę), dla nauczycielki czynność z pewnością bardzo dziwna, jest �44 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ w kulturze Romów tradycyjnym wyrazem wymierzenia wysokiej kary łączącej się z rytualną nieczystością. Jest to jaskrawy przykład na rozbieżności socjaliza¬ cji pierwotnej i socjalizacji wtórnej, tak dalekiej, że uniemożliwiającej wzajem¬ ną komunikację między nauczycielem (nierozumiejącym sytuacji) i rodzicami, którzy chcą spełnić wymogi stawiane przez nauczyciela (posługując się wzorami zachowań własnej kultury). Tego typu sytuacja jest mniej prawdopodobna w przypadku dzieci wietnamskich, gdyż formy wymierzania kar w kulturze wiet¬ namskiej są bliższe sposobom wymierzania kar w kulturze polskiej, również pod względem kar fizycznych. Próbując podsumować dotychczasowe rozważania należy stwierdzić, iż pro¬ blemy wynikające z rozbieżności socjalizacji pierwotnej i wtórnej dotykają tak Romów, jak i Wietnamczyków. Nie wpływają one jednak na ich sukces eduka¬ cyjny w równym stopniu. Większy wpływ widzimy w przypadku Romów. Wziąwszy pod uwagę również wcześniejsze rozważania dotyczące języka ojczystego dziecka widzimy, że nie można mówić, iż język romski, czy wiet¬ namski ułatwiają wejście w polski system edukacyjny. Różnice wynikać mogą ze stopnia znajomości języka polskiego w chwili wejścia w system edukacyjny czy ewentualnie łatwości nauczenia się języka polskiego. Jak jednak widzimy, podejście zdroworozsądkowe, iż minimalna nawet znajomość języka może być dużym atutem na starcie, nie sprawdza się ze względu na inne czynniki, które powodują, iż przewaga ta zostaje zminimalizowana. Staraliśmy się ukazać, jak powodzenie w szkole dziecka odmiennego kulturowo zależy od tego, w jakim stopniu oddziaływanie szkoły opiera się na treściach socjalizacji pierwotnej dziecka. W polskim systemie edukacyjnym widzimy w dużym stopniu wpływ tego czynnika. Polska szkoła przygotowana jest na przyjęcie dziecka już znającego język polski, który z założenia jest jego językiem ojczystym. Treści przekazywane w szkole opierają się na kulturze polskiej i formacja nauczycieli ukierunkowana jest na edukowanie dzieci mających już spore kompetencje w kulturze polskiej. W chwili, gdy nauczyciel spotyka się z dzieckiem wywodzącym się z innej kul¬ tury, czuje się bezradny; nie jest przygotowany do podjęcia specyficznych działań, różnych od tych, które stosuje wobec dzieci polskich. Skuteczność podejmowa¬ nych przez nauczyciela działań jest więc mniejsza, a im bardziej socjalizacja pierwotna dziecka rozmija się z założeniami, tym szanse takiego dziecka na osiąg¬ nięcie sukcesu są mniejsze. WSPÓŁPRACA SZKOŁY Z D O M E M R O D Z I N N Y M DZIECKA Duży wpływ na sukces dziecka w szkole ma to, czy rodzice interesują się jego postępami, czy zależy im na tym, aby dziecko chodziło do szkoły, czy stymulują je i okazują niezbędną pomoc w nauce. Struktura polskiego systemu edukacyjnego zakłada wręcz współpracę ze strony środowiska domowego dziec¬ ka. Przejawia się to stosunkowo dużą ilością prac zadawanych dzieciom do domów, których wykonanie ma znaczący wpływ na oceny i w konsekwencji na promocję do następnej klasy. �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 45 Poza formalnie zadawanymi pracami domowymi, nauczyciele oczekują, iż uczniowie dopełnią w domu proces nauczania prowadzony w klasie. Z tego po¬ wodu tak dużą rolę zdają się odgrywać zeszyty uczniów, których prowadzenie jest oceniane, a treści podyktowane do nich przez nauczyciela są następnie wymagane na sprawdzianach pisemnych i ustnych. Bezpośrednie kontakty między rodzicami i nauczycielami nie zawsze są ko¬ nieczne dla dobrego funkcjonowania dziecka w szkole. Nauczyciele wzywają rodziców do szkoły najczęściej dopiero wtedy, gdy pojawiają się problemy z uczniem. Jeśli dziecko radzi sobie w sposób zadowalający, kontakty między szkołą a rodzicami ograniczają się do okresowych spotkań zwanych „wywia¬ dówkami", które jednak nie mają decydującego wpływu na sytuację dziecka w szkole. Ważniejsze z punktu widzenia szkoły jest zapewnienie ze strony rodzi¬ ców odpowiedniego wyposażenia w przybory szkolne oraz płacenie różnorod¬ nych składek. Brak tego rodzaju współpracy może przekładać się na negatywne oceny ucznia. W jednym przypadku przyczyną serii negatywnych ocen z muzyki było nieprzynoszenie przez chłopca romskiego na lekcje fletu, co nauczycielka karała każdorazowo oceną niedostateczną, aż do momentu, gdy interweniowała wychowawczyni klasy i skontaktowała się z rodzicami, którzy kupili flet. W przypadku dzieci radzących sobie w sposób zadowalający z nauką nau¬ czyciele podkreślali stosunkowo dobre kontakty z rodzicami. W opiniach nauczy¬ cieli jest to jeden z głównych warunków sukcesu dziecka w szkole. Według nich, jedynie jeśli rodzicom zależy w znacznym stopniu na ukończeniu szkoły przez ich dzieci, radzą sobie one nieźle. W przeciwnym razie sytuacja dziecka się kom¬ plikuje, gdyż szkoła nie stwarza wystarczających warunków umożliwiających pomyślne zakończenie szkoły podstawowej. Rodzice bardzo się troszczą, widać, że interesują się na co dzień, tu do szkoły przychodzi ciocia i teraz trzeba było poinformować o nowym systemie szkół, nie mogli rodzice przyjść to wiem, że przyszła ciocia. Stosunek dużej części rodziców romskich do edukacji swoich dzieci zwięźle charakteryzuje jedna z nauczycielek: Ich rodziców satysfakcjonuje to, że w tej szkole dzieci uzyskują takie podstawy - najprostsze podstawy edukacji. Znaczy, będą umiały przeczytać prosty komuni¬ kat z gazety, odczytać numer autobusu czy podpisać się, bo rodzice najczęściej podpisują się krzyżykiem - nie potrafią tego. W przypadku dzieci wietnamskich wszyscy nauczyciele podkreślali, że ro¬ dzicom wietnamskim bardzo zależy na edukacji ich dzieci. Dzieci wietnamskie trafiają do polskich szkół, mimo że nie dotyczy ich obowiązek edukacyjny, a czasami wręcz dostanie się do polskiej szkoły jest dla wietnamskiego dziecka utrudnione ze względu na jego nieuregulowaną sytuację prawną w Polsce. Dużą rolę w wyrównywaniu rozbieżności między socjalizacją pierwotną dziecka, a wymaganiami szkoły odgrywają rodzice. Od ich nastawienia do edu¬ kacji, udzielenia bądź nieudzielenia pomocy w nauce, zależy w dużym stopniu to, jak będzie się rozwijać sytuacja dziecka w szkole. Jeśli, z różnych przyczyn, dziecko zostanie pozostawione samo sobie w konfrontacji z wymogami szkoły, jest mało prawdopodobne, by ukończyło szkołę z pozytywnym wynikiem. �46 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ STOSUNEK N A U C Z Y C I E L A DO DZIECKA Nauczyciel ma przemożny wpływ na sytuację dziecka w szkole, w tym na sytua­ cję dziecka pochodzącego z kultury mniejszości. Nauczyciel jako członek społecz¬ ności większościowej może wpływać na sytuację dziecka mniejszości w sposób w dużym stopniu negatywny. Tego rodzaju wpływ przedstawia Bruno Bartz: Ogromne możliwości oddziaływania w różnych interakcjach pedagogicznych mają nastawienia, uprzedzenia i mentalność nauczycieli, których wiedza o kulturach dzieci imigrantów jest zniko¬ ma. Prowadzi to do sytuacji dramatycznych, kiedy np. niektórym uczniom odmawia się a priori jakiejkolwiek kulturalnej roli. Istnieje fatalna skłonność niektórych nauczycieli do wyciągania wniosków o stopniu asymilacji czy też orientacji tradycjonalnej dzieci imigrantów wg ich po¬ wierzchowności, t j . sposobu ubierania się, czesania, przestrzegania higieny lub wyrażania emo¬ cji. Rozpowszechniony w wyobraźni nauczycieli obraz ewolucyjnego rozwoju natury ludzkiej święci zatem triumfy i implikuje wypełnienie przez nich misji cywilizacyjnej polegającej na oświeceniu przedstawicieli „zacofanych" kultur (Bartz 1997, s. 12). Nauczyciele często czują się niepewnie wobec uczniów mniejszościowych, nie wiedzą jak się wobec nich zachować i czy traktować je na równi z dziećmi z kultury własnej. Dobrym przykładem tego typu wahań może być wypowiedź jednej z nauczycielek dzieci wietnamskich: Tak, w ubiegłych latach to była taka dziewczynka w poczcie sztandarowym, to miałyśmy my dylemat czy wybrać do pocztu sztandarowego, aby reprezentowała szkołę. Na opinie nauczycieli w większym stopniu mają wpływ negatywne sygnały ze strony uczniów niż zachowania pozytywne interpretowane jako „normalne", czyli takie jakich nauczyciel może oczekiwać. Negatywne nastawienie do dziecka prze¬ kłada się na jego samoocenę i na zasadzie samospełniającej się przepowiedni utwierdza je w przekonaniu, iż nie może osiągnąć dobrych rezultatów w nauce. Nauczyciele przekonani o niskich możliwościach dziecka zadają raczej pytania wymagające przypomnienia sobie jakiejś informacji czy odpowiedzi przez „tak" lub „nie", niż pytania wymagające myślenia czy wyrażenia opinii, jakie zadają uczniom, o których większych możliwościach są przekonani. Nauczyciele mają również tendencję do rzadszego zadawania pytań uczniom uważanym za słabych, co sprawia, że mają oni mniej możliwości wykazania się swoją wiedzą. Nauczyciele, w wielu przypadkach, spodziewają się po uczniach z grup mniej¬ szościowych złego zachowania i surowiej karzą wszelkie występki oraz nakłada¬ j ą wyższe normy dotyczące zachowania niż uczniom z ich kultury, nadmiernie zwracają uwagę na odpowiednie zachowanie się dziecka. Przykładem takiej sy¬ tuacji może być nagrana przez nas rozmowa nauczycielki z dzieckiem romskim, w której podkreślamy wypowiedzi nauczycielki, nawołujące do odpowiedniego zachowania się dziecka: Nauczycielka: Dzień Dobry się mówi. Uczeń: Dzień Dobry. A jest przerwa? Nie, zabawy są, a będziesz grzeczny? Tak. A nie byłeś wczoraj w szkole? Dlaczego? Ładnie opuść rączki! �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 47 Bo wczoraj nie miałem chleba i mama kanapek mi nie zrobiła. I mamusia ci nie dała kanapki? Ale jak nie było chleba to jest powód, że nie przyszedłeś do szkoły? A, bo nie miałeś sobie wziąć kanapki na śniadanie? A będziesz grzeczny? Tak. A tatusiowi, mamie powiedziałeś, że jesteś niegrzeczny? Nie mówiłem. A kiedy będziesz grzeczny? Codziennie obiecujesz, że będziesz grzeczny i codziennie nie jesteś grzeczny. Jestem. Jesteś, a kto tak powiedział? Ja powiedziałam, że jesteś grzeczny? Nie. No to ... Czyli obiecujesz, że będziesz grzeczny? [...]. W tej krótkiej rozmowie, zaraz po przyjściu dziecka do szkoły, nauczycielka dziewięciokrotnie zwraca uwagę na jego nieodpowiednie zachowanie. Trzeba dodać, iż w czasie trwania rozmowy reszta klasy - dzieci polskie - swobodnie bawiła się, niektóre dzieci pokrzykiwały, dochodziło do przyjacielskich „bójek" między chłopcami. Tylko od dziecka romskiego nauczycielka wymagała zwra¬ cania się do niej stojąc na baczność, bez wykonywania jakichkolwiek gestów, co tolerowała u uczniów polskich. Trzeba tu zaznaczyć, iż stosunek nauczyciela do dziecka z grupy innej niż jego własna może się różnić w zależności od tego, z jakiej grupy dane dziecko pochodzi. Do przedstawicieli jednej grupy nauczyciel może odnosić się w spo¬ sób pozytywny (jeśli ocenia pozytywnie tę grupę) do innych zaś negatywnie. Oczywiście na ocenę grupy pochodzenia dziecka znaczący wpływ ma stereotyp grupy pochodzenia dziecka u nauczyciela. Taka sytuacja wydaje się mieć miejsce w przypadku badanych przez nas grup. Postrzeganie przez pryzmat stereotypów narodowościowych dostrzec można było w wypowiedziach wielu nauczycieli. Szczególnie widoczne było to w przy¬ padku nauczycieli dzieci romskich: No i właśnie - kto spotkał Cygana, który by po prostu nie śpiewał pięknie, nie tańczył - oni to mają po prostu dane. U nauczycieli widać również negatywny aspekt stereotypu Cygana: U Cyganów w domu to jest tylko: pospać, potańczyć, popić i pojeść. Zdarzały się również wypowiedzi łączące w jedną całość cechy, którym można by przypisać wartość pozytywną i cechy wyraźnie negatywne, choć ich ogólny wydźwięk zdaje się być negatywny: Cyganie pięknie tańczą, są zdolni, ale leniwi. Kłamanie to ich główna cecha, mimo że są bardzo zdolni. Ich cechą jest krętactwo, kłamią w żywe oczy, jak jest natura cygańska to już sama nazwa mówi. Jak Polak ma do kogoś jakiś żal to od razu powie, a Cygan nie - tylko kręci. W przypadku Wietnamczyków główną, przypisywaną im, cechą była praco¬ witość (pojawiała się ona praktycznie we wszystkich wywiadach). Nie zdarzały się prawie wcale wypowiedzi negatywne. Przypisać to można, wspominanemu już, włączaniu Wietnamczyków do stereotypowego obrazu Chińczyka, którego �48 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ główną cechą jest właśnie pracowitość, klasyfikowana jednoznacznie pozy¬ tywnie. U niektórych nauczycieli pozytywne nastawienie do Wietnamczyków wiązało się z zafascynowaniem egzotyką, w której kategoriach postrzegane były te dzieci: Zupełnie inna kultura, no egzotyka niesamowita. Nauczyciel odgrywa dużą rolę w kształtowaniu stosunków między uczniami i od niego zależy w dużym stopniu, jak one się będą układać. Wydaje się, iż w sprzyjających warunkach wystarczy, by nauczyciel jedynie nie podsycał stereotypów, gdyż bardzo możliwe, iż u niego, nawet mimo jego dobrej woli, są one głębsze niż u jego uczniów: Na początku, jeszcze przed przyjściem Jeremiego, rozmawiałam w klasie z dziećmi o tym, że będzie nowy uczeń i okazało się, że niektóre dzieci już go znają i lubią. Natomiast ona sama miała opory i jest mile zaskoczona, że to taka porządna rodzina, bo ona miała uraz jeszcze z dzieciń¬ stwa. Jak była mała i została sama w domu to wpuściła do domu Cyganki i one „obrobiły" jej mieszkanie. Większość nauczycieli twierdziła, tak w przypadku Wietnamczyków jak i Ro¬ mów, iż na terenie szkoły nie ma żadnych problemów na tle narodowościowym: Ale jest u nas w szkole też zjawisko pozytywne, że dzieci narodowości cygań­ skiej nie są prześladowane. U nas wszystkie dzieci są do tego przyzwyczajone, nie ma takich różnic, że tam się jakoś przezywają, te nasze dzieci cygańskie - nie. Można domniemywać, iż sytuacja nie wygląda tak dobrze, a mamy tu do czynienia jedynie z chęcią przedstawienia pozytywnego obrazu osobie z zewnątrz. Można się tego domyślać, chociażby ze zbytniego zwracania uwagi na nieistnie¬ nie takiego problemu, nawet w wypowiedziach dzieci romskich. Na przykład jeden z chłopców romskich, zapytany o sytuacje w szkole, zaczął usilnie zapew¬ niać: Mnie tam wcale nie biją! (rozmowa nienagrywana). W tym miejscu, mówiąc o stereotypach narodowościowych, trzeba zaznaczyć jeszcze raz, że nie dla wszystkich nauczycieli Romowie są odrębną grupą naro¬ dową, choć oczywiście istnieje świadomość ich odrębności. Dobrym świa¬ dectwem złożoności postrzegania Romów może być wypowiedź nauczycielki dziecka wietnamskiego zapytanej czy w jej szkole uczyli się uczniowie innych narodowości niż polska i wietnamska: A pani miała też dzieci innych narodowości? Nie, tutaj tylko Cyganie bywali, ale też bardzo krótko, bo oni do szkoły spe¬ cjalnej potem odchodzili, oni są tacy w rozwoju bardzo słabi, nie, nie było w mojej siedmioletniej kadencji tutaj. Ogólny obraz stosunku nauczycieli do dzieci pochodzących z badanych przez nas grup jest dużo przychylniejszy dla Wietnamczyków niż dla Romów, co może potwierdzać wpływ stereotypów narodowościowych, ale wpływ na to mogą mieć również pewne cechy kultury romskiej i wietnamskiej ujawniające się w zdarze¬ niu z kulturą polską, a przynajmniej z oczekiwaniami co do zachowania dziecka w polskiej szkole. Wydaje się, iż dzieciom wietnamskim łatwiej jest przystosować się do zasad posłuszeństwa obowiązujących w polskiej szkole, na co zwracają uwagę nau¬ czyciele: Także my nie mamy z nimi żadnych kłopotów, ja jestem bardzo zadowo- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 49 lona, bo oni są grzeczni, posłuszni i wszystko co trzeba wykonują, lepiej jest niż z naszymi na pewno. Oczekiwanie ze strony dziecka przede wszystkim posłuszeństwa widać także w świetle wywiadów z nauczycielami dzieci romskich (por. wyżej). Przy przewa­ dze wypowiedzi świadczących o problemach z dziećmi romskimi (o czym dalej), w przypadku wypowiedzi o poprawnym funkcjonowaniu w klasie, nauczyciele podkreślali podporządkowanie się dzieci, nawet za cenę aktywności: Nie ma w zasadzie problemu jeśli chodzi o problemy wychowawcze, bo te dzieci są zgaszone, zastraszone. Odbiera się wrażenie, że te dzieci mają poczucie niskiej wartości. Być może jest to wpływ klasy. Nauczyciele zwracający uwagę na problemy wychowawcze z dziećmi romskimi twierdzą, że dzieci te są bardzo niegrzeczne, nie potrafią się skupić i sie¬ dzieć spokojnie na lekcjach. Zdarza się, iż używają wulgaryzmów gorsząc tym inne dzieci, co jest problemem szczególnie tam, gdzie dzieci romskie powtarzają klasy i są starsze od innych dzieci w swojej klasie. Dzieci te, według nauczycieli, są czasami szczególnie agresywne w stosunku do dzieci polskich i sprawiają przez to kłopoty. Wynika to prawdopodobnie po części z uprzedzeń i złego odnoszenia się do dzieci romskich, bo - jak twierdzą niektóre nauczycielki - te same dzieci o złej opinii potrafią być bardzo miłe, a nawet uczynne. Trudności z dostosowaniem się dzieci romskich (choć czy tylko romskich) do dyscypliny narzucanej przez nauczycieli potwierdza nauczycielka romskiego pochodzenia prowadząca klasę romską: Większość nauczycieli takie metody sto­ suje, że dziecko nie ma prawa się odezwać ani ruszać. Takie zdyscyplinowanie na siłę - jest to dla tych małych dzieci po prostu katorga. W przeciwieństwie do dzieci romskich, w wypowiedziach o dzieciach wiet¬ namskich przeważają wypowiedzi pozytywnie oceniające ich zachowanie: Można powiedzieć, że nie mamy z nimi żadnych problemów wychowawczych, mają wzorowe zachowanie. Wczoraj była rada klasyfikacyjna, więc one się wyróżniają kulturą osobistą, ja nie wiem, właściwym zachowaniem. Są obecnie w szóstej klasie, z chłopcami, którzy kończyli szkołę dwa lata temu niewielkie były problemy, towarzystwo papierosowe, takie rozrabiające, ale to było zupełnie tak jak z rówieśnikami. Istnieją oczywiście różnice w podejściu do dzieci romskich, jednak niektórzy nauczyciele traktują ich obecność w swojej klasie jako karę ze strony dyrekcji i dodatkowy, niepotrzebny kłopot. Pedagog ma ich już serdecznie dość (nawet nie może już chodzić w długich spódnicach, choć kiedyś bardzo lubiła, bo jej problemy z Cyganami to obrzy¬ dziły), szczególnie ma dość indywidualnych lekcji i czeka tylko jak wszyscy skoń­ czą 15 lat i będzie ich można zwolnić z obowiązku szkolnego i mieć ten kłopot z głowy. Z Cyganami zawsze są problemy. Problemy wynikające z nieumiejętności poradzenia sobie z obecnością dziec¬ ka odmiennego kulturowo są widoczne również w przypadku nauczycieli dzieci wietnamskich. Niektórzy spośród tych nauczycieli przyznają, że nie wiedzą na¬ wet dobrze, z jakiej kultury dziecko pochodzi i robią w tym zakresie błędy, jak to �50 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ przedstawia jedna z nauczycielek: Potem mieliśmy dwie Chinki. I tu był problem: No wydaje się wietnamskie i chińskie dziecko to jest jednakowe i robiło się błędy. Ja osobiście mówię o sobie, że Wietnameczka, no to Wietnameczka. Dziecko było niezadowolone: „ja jestem Chinką". Więc zaczęłam się tym dzieciom przyglą­ dać, no... prawie identyczne. Oni są w ogóle do siebie podobni, a jednak jest różnica; jakoś tak chyba bardziej skośne oczy mają. No i inaczej w ogóle mówią. Nie dogadują się ze sobą. Ale też w porządku. Zbyt duża liczba dzieci w klasie, a przez to brak czasu na zajmowanie się dzieckiem, które wymagałoby więcej troski ze strony nauczyciela, było powo¬ dem podawanym przez nauczycieli dla pomijania problemów takiego dziecka. Przy swoiście postrzeganej sprawiedliwości, nauczyciele twierdzili, iż nie mogą pomagać takiemu dziecku kosztem innych dzieci (najczęściej z własnej kultury), które, według nauczyciela, przejawiają możliwości osiągnięcia sukcesu eduka¬ cyjnego. Taki podejście było widoczne w przypadku dzieci romskich: U mnie klasa jest liczna trzydzieści trzy osoby I nie zawsze można tej jednej osobie po¬ święcić aż tak dużo czasu, ale i w przypadku dzieci wietnamskich zdarzały się wypowiedzi świadczące o niechęci wobec obecności „obcych" dzieci w klasie: Inny, którego uczyłam, nic po polsku nie umiał. Przyszedł w piątej klasie. Treści zadań nie potrafił zrozumieć! Musiałam prosić jego koleżankę - Wietnamkę, która dobrze po polsku mówiła, aby mu treść tych zadań tłumaczyła. Ale przecież to zajmuje dużo czasu! A ja nie mogę zajmować się jednym uczniem, bo mam trzydziestu. Nasi uczniowie na tym tracą. Musi być sprawiedliwie! W wywiadach zaobserwować można skłonność nauczycieli do interpretowa¬ nia niepowodzeń w nauce w charakterze różnic biologicznych, choć oczywiście fakt, iż przodkowie dzieci romskich nie czytali czy nie pisali nie jest uwarun¬ kowaniem biologicznym lecz kulturowym. Tego typu wypowiedzi zdarzały się częściej, choć były to raczej odwołania do czynników psychologicznych: On chodzi do nas do szkoły, bo w pierwszej klasie chodził chyba miesiąc, no i pani psycholog orzekła, że on się w ogóle nie nadaje do klasy pierwszej i z powro¬ tem do klasy zerowej, ale w zerowej klasie też żadnych osiągnięć, żadnej poprawy praktycznie nie ma, on sobie raz przychodzi, raz nie przychodzi do szkoły. Mieliśmy okazję porozmawiać z chłopcem, o którym mowa powyżej, i na naszą prośbę zaśpiewał on bezbłędnie kilka zwrotek piosenki i to w języku pol¬ skim. Nauczycielka, bardzo zdziwiona takim osiągnięciem z jego strony, dopy¬ tywała się, jak chłopiec się tej piosenki nauczył, bo, jak stwierdziła wcześniej, zawsze miał kłopoty z zapamiętaniem nawet krótkich tekstów i pierwszy raz widzi, żeby przypomniał sobie taki długi tekst. Chłopiec odpowiedział, iż nau¬ czył się jej w pierwszej klasie. Przykład ten pokazuje dobitnie, iż to nauczyciele mają kłopoty ze sprawdzeniem wiedzy, którą dziecko nabyło, a wina nie leży po stronie ograniczeń umysłowych uczniów. Przeświadczenie nauczyciela o niskich możliwościach intelektualnych dziec¬ ka przekłada się na stosowanie odmiennych metod wychowawczych dostosowa¬ nych - zdaniem nauczyciela - do dziecka o niskim poziomie umysłowym, co w praktyce oznacza próby mechanicznego „wtłaczania" pewnych informacji, nie �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 51 dbając o zrozumienie przekazywanej wiedzy: Z pamięci mówią jakieś wyuczone fragmenty, próbuje się ich czegokolwiek nauczyć. Inną z przyczyn słabych wyników w nauce, wymienianych przez nauczycieli, jest brak systematyczności. Dzieci romskie często zaczynają się uczyć dopiero pod koniec semestru, gdy grozi im zostanie na drugi rok w tej samej klasie. Dużą rolę odgrywa tu podejście nauczyciela, gdyż dzieci romskie szczególnie źle od¬ bierają stawianie im ocen negatywnych, które raczej zniechęcają je do dalszych wysiłków, niż stanowią stymulację do ich poprawienia, zwłaszcza że brak jest stymulacji do nauki ze strony rodziny. Niektórzy nauczyciele stwierdzali, że dzieci romskie są po prostu leniwe i nie chce im się uczyć, czego dowodem miał być fakt, iż odpowiednio zdopingowane potrafiły sprostać stawianym im wymaganiom. Dawid mało się uczył, bo z po¬ czątku myślałam, że może nie jest w stanie się nauczyć, ale jest w stanie się nauczyć, bo myślę można zaobserwować to na krótkich dziesięciominutowych kartkówkach, czy najbliższych pracach klasowych. Jeżeli przyłożył się do danego zagadnienia, jeżeli słuchał uważnie na lekcji, bo on bardzo często mi się spóźnia na pierwsze lekcje i na pytanie dlaczego jest nie przygotowany najczęściej mówił nie chciało mi się lub zapomniałem. Warto tu także zwrócić uwagę, iż wymagana w polskiej szkole aktywność na lekcjach, czyli branie czynnego udziału w zajęciach poprzez włączanie się do dyskusji, może być zróżnicowana przez normy kulturowe. Dzieci indiańskie np. lepiej uczą się poprzez cichą obserwację i naśladowanie, a nie poprzez werbalne pouczenia. Uczestnictwo dzieci w rozmowach w klasie może być zależne od przyzwyczajeń wyniesionych z domu i może być różne także u dzieci pochodzą¬ cych z różnych klas społecznych. Innym ważnym elementem może być różne podejście do krytyki kierowanej do ucznia ze strony nauczyciela. Nauczyciel może starać się skrytykować jedynie dane postępowanie ucznia bez wyrażania jednoczesnej krytyki osoby ucznia czy mówienia o jego zdolnościach. Uczeń romski może jednak, bez względu na formę i rzeczowe przedstawienie krytyki, odebrać wyrażanie opinii negatywnych na swój temat jako atak na całą swoją osobę i próbować zastosować strategie obronne, nie rozważając ewentualnej sensowności lub jej braku w krytyce. Model taki zdają się potwierdzać wypowiedzi nauczycielek, które zwracają uwagę, że dzieci romskie szczególnie źle odbierają jakąkolwiek krytykę, a wstawianie negatywnych ocen nie ma dla nich funkcji dopingującej do poprawy stopni czy zmiany zachowania. PODSUMOWANIE Przyjęcie systemu edukacyjnego kultury większościowej wiąże się z kształto¬ waniem w dziecku nowych umiejętności kulturowych. Umiejętności te mogę do¬ pełniać umiejętności, jakie dziecko zdobyło w socjalizacji pierwotnej, ale system edukacyjny może również kształtować zachowania, które nie są w zgodzie z przyjętymi zachowaniami w kulturze pochodzenia dziecka. �52 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ Jeśli umiejętności zdobywane w szkole dopełniają te uzyskane w trakcie socjalizacji pierwotnej, nic nie stoi na przeszkodzie, by dziecko zdobyło je, powiększając jednocześnie swoje szanse na zdobycie środków do życia, a jeśli w kulturze dziecka wartością jest poziom wykształcenia, może to wpłynąć na podwyższenie jego pozycji w grupie pochodzenia. Jeśli jednak wzory zachowań kultury pochodzenia i kultury większościowej są rozbieżne, sukces edukacyjny dziecka pochodzącego z obcej kultury zależy od wyboru, jakiego dana osoba dokona pomiędzy zachowaniem kultury pocho¬ dzenia, a włączeniem się w kulturę większościową. Dziecko stoi przed wybo¬ rem przyjęcia wzorów zachowania jednej z kultur, co wiąże się z odrzuceniem kultury pochodzenia, co pociągać może odrzucenie przez grupę, z której po¬ chodzi, lub odrzuceniem wzorów kultury większościowej, czego konsekwencją jest niemożność funkcjonowania w tej kulturze i odrzucenie przez członków kul¬ tury większościowej. Kultura pochodzenia może jednak również ułatwiać osiągnięcie sukcesu w szkole. Jeśli bliżej przyjrzymy się kulturze romskiej i wietnamskiej możemy stwierdzić, iż pierwsza z nich w zdecydowanym stopniu utrudnia osiągnięcie sukcesu przez dziecko w polskiej szkole tak poprzez swoją strukturę, jak i wa¬ runki życia. Kultura wietnamska i struktura społeczności wietnamskiej w Polsce zdaje się pod każdym względem ułatwiać sytuację dziecka trafiającego do szkoły i stymulować go do osiągnięcia sukcesu zakładanego przez twórców systemu edukacyjnego, bardziej nawet niż dziecko polskie. Mam tu na myśli przede wszystkim zbieżność lub rozbieżność hierarchii war¬ tości dwóch kultur - pochodzenia i kultury systemy edukacyjnego. Jeśli systemy wartości dwóch kultur kształtują się podobnie, dziecko nie będzie miało proble¬ mów w obcym sobie kulturowo systemie edukacyjnym, nawet jeśli kultury te wydają się odległe od siebie. Problem pojawia się w momencie, gdy systemy wartości są rozbieżne i dziecko „płaci" za sukces edukacyjny koniecznością wyrzeczenia się swojej kultury. W przypadku Wietnamczyków wszelkie warunki zdają się sprzyjać bezkon¬ fliktowemu wejściu dziecka w polski system edukacyjny, mimo oczywistych trudności, jakie spotyka na swej drodze. Dziecko wietnamskie przychodzi do szkoły wprawdzie ze słabą, bądź żadną, znajomością języka polskiego, ale jest stymulowane przez rodzinę do nauki, do wtopienia się, na ile to moż¬ liwe, w polskie środowisko i zdobycia umiejętności, które mają mu ułatwić funkcjonowanie w polskich warunkach życia, przy jednoczesnym, najczęściej pozytywnym, odzewie środowiska polskiego, które podciągając Wietnamczy¬ ków pod stereotyp Chińczyków - inteligentnych i pracowitych - oczekuje, iż dziecko będzie sobie, po początkowych problemach, dobrze radziło i oka¬ zuje dziecku pomoc wydatnie najczęściej wzmacnianą przez rodziców, którym zależy na sukcesie edukacyjnym dziecka (jest on również ważną wartością w kulturze wietnamskiej). Dzieci pochodzące z cywilizacji chińskiej radzą sobie dobrze w systemie edu¬ kacyjnym cywilizacji zachodu nie tylko w Polsce, czego dowodem może być �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 53 wypowiedź Bartza, który pisze: „Paradoksalną sytuację zauważa się przykładowo w wielkich miastach Kanady, gdzie większość uczniów (pochodzenia azjatyc¬ kiego) opanowuje język jako drugi. Mimo to osiągają oni przeciętnie lepsze stop¬ nie, jak biali i czarni tubylcy. Na uniwersytetach kanadyjskich Azjaci-Kanadyjczycy są reprezentowani ponadproporcjonalnie. Zaliczający się do «widocznej mniejszością nie zarabiają mniej i znajdują częściej zatrudnienie, aniżeli urodzeni w Kanadzie krajowcy" (Bartz 1997, s. 29). W przypadku dziecka romskiego sytuacja wygląda wręcz przeciwnie. Dziec¬ ko romskie również przychodzi do szkoły ze słabą znajomością języka naucza¬ nia, często potrafi się jednak porozumieć w stopniu podstawowym, co sprawia, przy nikłej świadomości wśród nauczycieli odrębności języka i kultury romskiej, wrażenie u nauczyciela, iż dziecko jest opóźnione w rozwoju. Odrębności kultu¬ rowe skłonni są interpretować w kategoriach biologicznych. Dla dziecka rom¬ skiego uczęszczanie do polskiej szkoły jest najczęściej przykrym i mało zrozu¬ miałym obowiązkiem. Dziecko nie otrzymuje pomocy ze strony rodziców, którzy również nie widzą sensu, ani korzyści płynących z edukacji dziecka, poza - może czasami - korzyściami materialnymi, jako że w kulturze romskiej edukacja nie plasuje się wśród najważniejszych wartości, a raczej jest zagrożeniem dla utrzy¬ mania własnej kultury i łączy się z niebezpieczeństwem oddalenia się od własnej społeczności. Posłanie dziecka do szkoły jest najczęściej wynikiem zewnętrz¬ nego przymusu. Dziecko trafia do szkoły ze względu na obowiązek edukacyjny istniejący w polskim prawie, któremu Romowie podlegają jako polscy obywatele. Czasami jest to wymuszane przez Opiekę Społeczną uzależniająca od tego udzie¬ lenie pomocy rodzinie. Rzadko zdarza się, aby rodzice wysyłali dziecko do szkoły z wewnętrznego przekonania o korzyściach płynących z edukacji. Analizując sytuację tych dwóch grup można by stwierdzić, trochę może me¬ taforycznie, iż dziecko wietnamskie odnosi sukcesy w szkole w tradycyjnym rozumieniu tego terminu. Dziecko romskie zaś odnosi sukces życiowy wbrew szkole, nie podporządkowując się jej i nie pozwalając jej na wdrożenie w kulturę obcą. To w pewnym stopniu może uchronić je od utraty kultury własnej, nie zmniejszając wyraźnie jego szans życiowych. Za przyjęciem polskich zasad idzie bowiem konieczność oderwania się od „cygańskiego sposobu życia", a co się z tym wiąże - oderwanie od grupy, z której dziecko pochodzi, przy jednoczes¬ nych małych szansach pełnego wejścia w polską społeczność. Obowiązek powszechnej edukacji dzieci można rozpatrywać w tym świetle jako formę represji ze strony kultury europejskiej wobec kultury romskiej, a dzia¬ łania ze strony Romów utrudniające ten proces - jako tworzenie mechanizmów obrony swojej kultury i tożsamości. Przez wiele wieków romską strategią na przetrwanie i utrzymanie własnej kultury było trzymanie się na uboczu kultury europejskiej przy utrzymaniu jedy¬ nie niezbędnych kontaktów i przy wyraźnym oddzieleniu „swoich" i „obcych", w stosunku do których obowiązywały wyraźnie odmienne normy postępowania, niż do swoich. Podtrzymywaniu dystansu sprzyjał obraz społeczeństwa europej¬ skiego, jaki na swój użytek wytworzyli Romowie. Jak słusznie zauważa Jan Yoors: �54 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ „Wszystko, z czym dane im było się spotykać, sprowadzało się do nieszczęścia, brudu, nieprawości, osobników upośledzonych i z marginesu społecznego. Ich kontakt ze światem Gadżów zbyt często ograniczał się do osób, zabiegających o wróżbiarskie bądź czarnoksięskie usługi; osób, które ukazywały wobec Cygana swoje niepowodzenia, a także obnażały swoje własne bezwzględne żądze i małost¬ kowe zawiści; policjantów, którzy samowładnie wychodzili poza literę prawa, zboczeńców poszukujących byle jakich podniet" (Yoors 1973, s. 68). Współcześnie takie pozostawanie na skrajach społeczeństwa europejskiego staje się w coraz mniejszym stopniu możliwe do utrzymania i Romowie coraz bardziej wchodzą w „europejski świat", starając się jednocześnie uchronić co tylko możliwe ze swojej kultury. Często jednak taki kompromis jest bardzo trudny lub wręcz niemożliwy, czego dobitnym przykładem jest konieczność zmierzenia się z problemem instytucjonalnej edukacji, dotychczas zupełnie nieobecnej w ich kulturze. Problem jest tym głębszy, iż proponowanym rozwiązaniem jest eduka¬ cja obca im językowo i kulturowo. Nie powiodły się próby stworzenia romskiej edukacji, narusza ona bowiem dotychczasowy stan rzeczy, proponując odmienny od tradycyjnego system wartości i hierarchii społecznej, opartej na silnych wię¬ zach rodzinnych, szacunku dla starszych i bezpośrednim, nie instytucjonalnym, zdobywaniu wiedzy. Przed problemem takim nie stoją Wietnamczycy, w których kulturze eduka¬ cja jest znana od dawna, dłużej nawet może niż w kulturze polskiej, i dla których wejście w polski system edukacyjny nie zaburza ich hierarchii wartości. Po prostu jeden system edukacyjny, niedostępny w polskich warunkach, zastępowany jest innym, pozwalającym zdobyć umiejętności do dobrego funkcjonowania, nie stano¬ wiąc zarazem takiego zagrożenia dla ich kultury narodowej, którą mogą pielęgno¬ wać również w Polsce czytając wietnamskie książki czy gazety, które są u nas wydawane (w Warszawie cztery tytuły). Co również ważne, osoba wykształcona nie spotyka się u Wietnamczyków z odrzuceniem, lecz przeciwnie - jest to jeden z wyznaczników jej statusu społecznego. Zebrany przez nas materiał badawczy wskazuje na wpływ czynników spo¬ łecznych i kulturowych na powodzenie lub niepowodzenie w szkole dzieci po¬ chodzących z badanych przez nas kultur. Te czynniki można usystematyzować w następujący sposób: Sukces edukacyjny dziecka wychowanego w kulturze innej niż kultura syste¬ mu edukacyjnego zależy: 1) Od stopnia, w jakim działania wewnątrz systemu edukacyjnego opierają się na socjalizacji pierwotnej dziecka, którą otrzymało ono do chwili wejścia w system edukacyjny przy uwzględnieniu roli języka, w którym odbywała się socjalizacja pierwotna; 2) Od stopnia rozbieżności socjalizacji w kulturze pochodzenia dziecka i so¬ cjalizacji w szkole (im bardziej socjalizacja pierwotna i wtórna są rozbieżne, tym szanse na sukces mniejsze); 3) Od stopnia współpracy rodziców (rodziny) dziecka ze szkołą. Na współ¬ pracę tę składają się: dopilnowanie systematycznego uczestnictwa dziecka w za- �SUKCES W SZKOLE CZY WBREW SZKOLE 55 jęciach szkolnych, pomoc w nauce oraz dostarczanie środków materialnych nie¬ zbędnych do nauki; 4) Od stosunku nauczycieli do dziecka, w tym od oceny jego możliwości inte­ lektualnych, na co wpływ mają stereotypy dotyczące grupy pochodzenia dziecka i sposób odnoszenia się do różnic kulturowych postrzeganych przez nauczycieli. LITERATURA B a k e r C o l i n 1993, Foundations of Bilingual Education and Bilingualism, Multilingual Matters Ltd, Clevedon Philadelphia Adelaide. B a n k s J a m e s A. 1989, A. Multicultural Education: Characteristics and Goals, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec­ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. B a r t o s z A d a m 1994, Nie bój się Cygana, Pogranicze, Sejny. B e r g e r P e t e r L., L u c k m a n T. 1983, Społeczne tworzenie rzeczywistości, Warszawa. B e r n s t e i n B a s i l 1990, Odtwarzanie kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , P a s s e r o n J e a n - C l a u d e 1990, Reprodukcja. Elementy teorii sys­ temu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. B u l l i v a n t B r i a n M . 1989, Culture: Its Nature and Meaning for Educators, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspec¬ tives, A l l y n and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. F i c o w s k i J e r z y 1985, Cyganie na polskich drogach, Wydawnictwo Literackie, Kraków. G a y G e n e v a 1989, Ethnic Minorities and Educational Equality, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A. (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives, A l l y n and Bacon, Boston London Sydney Toronto. G o r l e w s k a J u s t y n a 1999, Wizerunek Cygana w świadomości Polaków, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS, Kraków. H a l i k T e r e s a 1996, Świadomość kulturowa Wietnamczyków (na przykładzie danych z badań nad emigracją wietnamską w Polsce). Nowy Dziennik, Warszawa. - 2001, „Polscy cudzoziemcy", Języki Obce w szkole. Nauczanie języków mniejszości na¬ rodowych i etnicznych, Nr 6. K ł o s k o w s k a A n t o n i n a 1990, Teoria socjologiczna Pierre'a Bourdieu, [w:] Bourdieu Pierre, Passeron Jean-Claude, Reprodukcja. Elementy teorii systemu nauczania, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. M i l e w s k i J a c e k 2000, Romska szkoła - getto czy szansa?, StudiaAngerburgica, t. 5, Wę¬ gorzewo. M i r g a A n d r z e j 1993, Wybór i przymus w procesie asymilacji Romów w Polsce, Zeszyty Naukowe UJ - Prace Etnograficzne, z. 32. - 1997, Romowie w historii najnowszej Polski, [w:] Kurcz Zbigniew (red.), Mniejszości narodowe w Polsce. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. M i r g a A n d r z e j , M r ó z L e c h 1994, Cyganie. Odmienność i nietolerancja. PWN, War¬ szawa. M i r g a A n d r z e j , G h e o r g h e N i c o l a e 1997, Romowie w XXI wieku Studium polityczne, Universitas, Kraków. M r ó z L e c h 1971, Cyganie. Warszawa. - 1992, Geneza Cyganów i ich kultury. Warszawa. N i e m i e c M a ł g o r z a t a 1999, Wietnamczycy w Polsce, Praca magisterska napisana pod kie¬ runkiem prof. dr. hab. Stanisława Zapaśnika, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW, Warszawa. �56 EWA NOWICKA, WOJCIECH POŁEĆ N o w i c k a E w a 1999, Pluralizm czy izolacja. Polityka oświatowa wobec osiadłych Romów w Polsce, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. - 1999a, Rom jako swój i jako obcy. Zbiorowość Romów w świadomości społeczności wiejskiej, [w:] Nowicka Ewa (red.), U nas dole i niedole. Sytuacja Romów w Polsce, Zakład Wydawniczy NOMOS Kraków. O l s z e w s k i W i e s ł a w 1991, Historia Wietnamu, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław. O v a n d o C a r l o s J. 1989, Language Diversity and Education, [w:] Banks James A., McGee Banks Cherry A (red.), Multicultural Education. Issues and Perspectives. Allyn and Bacon, Boston-London-Sydney-Toronto. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1963, O czynnikach postępu i hamulcach rozwoju nauk pedago­ gicznych, Ruch Pedagogiczny, nr 2. Y o o r s J a n 1973, Cyganie, Wydawnictwo Literackie, Kraków. EWA NOWICKA, WOJCIECH POLEC SUCCESS I N SCHOOL OR AGAINST THE SCHOOL. THE ROMA A N D VIETNAMESE CHILDREN I N EYES OF POLISH TEACHERS Summary In this paper, we examine the problems of educations of the children from minority groups which don't have their own education system and have to participate in schools design for children from the majority group. For our research we choose the children from two minority groups: Roma and Vietnamese. Our theoretical backgrounds are the conceptions of the reproduction of culture of Pierre Bourdieu and Basil Bernstein. The paper is based on a qualitative research among the teachers of Polish schools who teach the Roma and Vietnamese children. We examine the point of view of the teachers: their stereotype, strategies of dealing the children from different cultural backgrounds. We present which factors from the cultural backgrounds of the children and their socialization differs their situation in the Polish school. In the findings of this research we claim that for a child from the minority group the success in school is the assimilation to the majority culture, and the success against the school is to keep the culture of origin. W.P. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db74ea80fd7fe48c7afded37ecf6a600.pdf 2db4e557e4c3ae47efeaacbe09146fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1932 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource Indianie Ameryki Płn. Chicago - społeczność indiańska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1793 Title A name given to the resource Sukces wśród najuboższych.Chicagowscy Indianie i ich elita / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.133-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 JANUSZ MUCHA Uniwersytet Jagielloilski SUKCES WŚROD NAJUBOŻSZYCH. CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 1 Wstęp Indianie amerykańscy to jedna z naj uboższych grup etnicznych 2 w Stanach Zjednoczonych. Istnieje wiele raportów dotyczących ich sytuacji. Niektóre wspominane były w literaturze polskiej 3. Przypomnijmy kilka faktów odnoszących się do lat sześćdziesiątych. W 1967 roku 90% mieszkań, w których żyli Indianie, znajdowało się ponieżj dopuszczalnej w USA granicy standardu. Średni tygodniowy dochód rodziny indiańskiej wynoEiił 30 dolarów, podczas gdy dochód rodziny nie-indiańskiej wynosił 130 dolarów. Bezrobocei w rezerwatach szacowano na 46% osób zdolnych do pracy. Wskaźnik zachorowań na cukrzycę był wśród Indian 7 do 15 razy (w różnych rezerr'watach) wyższy, niż u nie-Indian. Indianie dożywali średnio 64 roku życia, podczas gdy pozostali Amerykanie 71 lat 47. PCld koniec następnej dekady Indianie nadal należeli do najuboższych grup etnicznych Ameryki 5. Wielu Indianom, ale też wielu na temat tej zbiorowości. l Badanid, których częściowe rezultdty publikowane są w tym tekście, sfinansJwane zastaly przez American Council of Learned Societies, któremu winien jes'_cm wdzięczność_ Przede wszystkim jednak podziękowania należą się tym wszystkim Indianom chicagowskim, z którymi rozmawiałem. 2 Terminu "grupa etniczna" używam tu w szerokim znaczeniu, obejmującym zarówno zbiorowości wyodrębniające się od otoczenia społecznego swymi cechami narodowymi, religijnymi, jak i "rasowymi". Por. na ten temat mój artykuł Prze- obrażenia społeczeństw wieloetnicznych pod wpływem konfliktów etnicznych, w: Za- pod redakcją Hieronima Kubiaka i Andrzeja K. Palucha, Wrocław, Ossolineum 1'980_ 3 Por. np. mój artykuł Z prerii na ulicę. Przemiany indiańskiej społeczności Chicago, "Lud", t. 69, 1985. 4 POI'. np. Gerard Littman, Alcoholism, Illness, and Social Pathology among American Indians in Trans'tion, w: American Journal of Public Health and the Nation's Health" 60, 9, September 1970, s. 1771; Bruce A. Chadwick, The Inedible Feast, w: Native Americans Today: Sociolo[lical Perspect;ves, ed. by Howard M. Bahr, Bruce A. Chadwick and Robert C. Day, New York 1972, s. 13.2. "Par. Thomas Sowell, with the assistance of Lynn D. Collins (ed.), Essay.' and Data on American Ethnic Groups. The Urban Institute 1978, ss. 257 - 58. łożenia teorii asymilacji, �134 Janusz Mucha instytucjom rządowym, wydawało się, że wyjściem z dramatycznej sytuacji w rezerwatach byłaby emigracja zarobkowa do wielkich miast, połączona z możliwie częstymi wizytami "w domu", to znaczy w rezerwacie. Zróżnicowanie społeczne tradycyjnych społeczności plemiennych to głównie podział według płci, wieku , podział na kasty, klany, grupy pokrewieństwa 6. W miejskich społecznościach zbiorowości genetycznie plemiennych utrzymać się mogły faktycznie tylko tradycyjne związki rodzinne. Włączenie się Indian do życia w ramach nowoczesnego podzi:llu pracy spGwGdowało pojawienie się nowego, w przyp3dku tej grupy etnicznej, charakterystycznego dla miasta, zróżnicowania społecznego. Według raportów z przeprowadzonych w latach 1~68 i 1969 badań indiallskiej społeczności Chicago, podzielić można ją było na trzy podstawowe kategorie społeczno-ekonomiczne. Około 70% Indian miało należeć do mało stabilnej społecznie zbiorowości osób zajmujących sif; dorywczą, niewykwalifikowaną pracą fizyczną (daily-pay labor), około 20% do ustabilizowanej klasy robotniczej, a 10% do klasy średniej, rozproszonej wśród klasy średniej całego miasta 7. W tym tekście interesować mnie będzie głównie ta ostatnia grupa. Jak wiadomo, w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie istnieją obecnie 173 indiańskie grupy kulturowe 8. Mimo tej różnorodności, wci'1ż trwają, jak się wydaje, pewne cechy wspólne wszystkim grupom india/lskim, których szczególne natężenie pozwala odróżnić ich kulturę od kultur nie-indiańskich. Wymieilmy tylko kilka z nich: hojność i nacisk na dzielenie się tym wszystkim, co się posiada; niechęć do antagonizowania innych i do mieszania się w cudze sprawy; przykładanie wielkiej wagi do systemu pokrewieilstwa, z czym wiąże się poczucie odpowiedzialności przede wszystkim za krewnych, a także wychowywanie dzieci przez szeroko rozumianą rodzinę; traktowanie pracy jako czegoś, dającego przede wszystkim satysfakcję, a dO'piero potem pieniądze; niechęć do współzawodniczenia z nie-Indianami; na okręgu, a nie na linii oparta koncepcja Por. np. Raymond Firth, Spoleczności l1ldzkie. Wstęp do antropologii społecz1965 (1'956), ss. 114 - 46; Harold E. Driver, Indians of North l1merica, Chicago and London 1'9'75(1961), ss. 330 - 4-1, Abraham Rosman and Paula G. nubel, The Tapestry of Culture. An Introduction to Cultural Anthropology, Nc's York 1985, ss. 49 - 9':1. 7 Par. George D. Scott, John K. Whitc and Estelle Fuchs, Ind 'ans WId t heir Education in Chicago, w: National Study of American Indian Education. Serics II, NO.2. 1969, ss. 2 -7; Estelle Fuchs and Robert J. Havighurst, To Ure on lhis Earth. American Indian Education. Garden City, NY 1973, ss. 107 - 09. s Par. Edward H. Spicer, The American Indians. Cambridge, Mass and London, England 1982, s. 13. 5 nej, Warszawa �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 135 czasu i przestrzeni, łącząca w jedno to co było, jest i będzie, to co jest tu i to co jest tam 9. Te cechy kulturowe utrudniają Indianom skuteczne współzawodniczenie z innymi grupami etnicznymi w nowoczesnym, wielkoprzemysłowym mieście. W każdej grupie, nawet naj uboższej i naj gorszej przystosowanej do życia w Jej społecznym otoczeniu, istnieć muszą i istnieją ludzie, którzy w opinii własnej i opinii innych członków grupy odnieśli sukces. Celem tet{0 tekstu jest przeanalizowanie wzorów sukcesu WŚTód amerykal'l.skich indIan mieszkajqcych w wiekim mieście. Zimą roku 1982 i wiosną roku l (;2:1 przeprowadziłem długie wywiady z 34 Indianami żyjącymi w Chicago, będącymi, wedle moich informacji, ludźmi sukcesu. Niektóre ich nazwiska znalazłem w rozdziale "Indiański biznes" w broszurze American Indian Community Se'rvice Directory, wydawanej przez niewielką indiańską uczelnię chicagowską o nazwie NAES College (wydania z roku 1981 i 1982). Inne nazwiska podali mi sami Indianie. Zainteresowany byłem rozmowami tylko z tymi ludźmi, którzy zdaniem własnej społeczności odnieśli sukces w swej zawodowej działalności poza-indiańskiej, ale równocześnie znani byli jako członkowie tej społeczności. Kilka osób nie chciało ze mną rozmawiać, podając różne powody. Gdy pytałem o dalsze nazwiska, po odbyciu wspomnianych 34 wywiadów, okazywało się, że otrzymywałem wciąż te same, znane mi już nazwiska. Z tego względu przypuszczać można, że w liczącej 5 do 10 tysięcy osób społeczności indiańskiej w Chicago istnieje tylko kilkadziesiąt osób, o których wiadomo, że w swej poza-indiańskiej działalności odnieśli sukces, nie asymilując sie przy tym w pełni. Być może więc zbiór osób, z którymi rozmawiałem, jest reprezentatywną (choć nie dobieraną losowo) próbą interesującej mnie tu zbiorowości. Gdy mamy do czynienia z tak małą liczbą osób jak trzydzieści cztery, niemożliwe jest prowadzenie jakichkolwiek subtelnych analiz statystycznych. Nie chodzi mi zresztą o przedstawienie danych statystycznych. Moim celem jest tylko analiza pewnych wzorów działalności, uważanej za reprezentującą sukces przez członków bardzo biednej i słabo dostosowanej do nowoczesnego przemysłowego społeczeństwa zbiorowości etnicznej. Historię samej tej zbiorowości przedstawiłem w artykule cytowanym w przypisie trzecim. Podane są w nim też inne źródła informacji Por. np. Richard G. Woods and Arthur M. Harkins, Indian Ameri~'a1}s in Minneapolis 1968, s. '8; Wilcomb E. Washburn, The Indians in America, New York et al. 1975. ss. 12 -21, Ill; Murray L. Wax and Rosalie H. Wax, Religion among American Indians, w: .,The Annals of the American Academy of Political and Social Sciences", vol. 436, March 1978, ss. 28 - 30; Rosalie H. Wax and Robert K. Thomas, American Indians and White People, "Phylon" XX, 4, Winter 1961, ss. 306, 310 - 12. 9 Chicago. �Janusz Mucha 136 2. I n d i a ń s k i e c h a rak t e r y s t Yk i badan ej p rób y Indianie, z którymi przeprowadzane były wywiady, reprezentują 17 plemion, ale ich większość pochodzi z czterech plemion. Mamy tu więc siedmiu Chippewa, czterech Winnebago, trzech Sioux i trzech Cherokee. Chippewa and Sioux to od lat jedne z największych "plemion chicagowskich" 10. Dwadzieścia pięć osób urodziło się w rezerwatach (dwie z nich oświadczyły, że stało się to przez przypadek, ale oba te "przypadki" polegały na tym, że rodzice przybyli specjalnie do rezerwatu, aby dziecko urodziło się "w domu" i rodzina spędziła tam później co najmniej sześć miesięcy). Pięć innych osób urodziło się w małych wioskach indiańskich ulokowanych poza rezerwatami. Tak więc tylko cztery osoby nie urodziły się w społeczności indiańskiej. Trzydzieści jeden osób zarejestrowanych było w swoich plemionach. Pozostałe trzy nie były zarejestrowane z powodów biurokratycznych. Dwadzieścia sześć osób oświadczyło, że są Indianami pełnej krwi, a pozostali mieli w sobie od jednej czwartej do trzech czwartych krwi indiańskiej. Jedenaście osób zadeklarowało, że mówiły one biegle w swoim języku plemielmym. Siedemnaście innych osób było w stanie porozumiewać się w tym języku, choć z mniejszymi lub większymi trudnościami, a sześć osób nie znało wogóle swego języka. Dwadzieścia osób było kiedyś, lub w ostatnim czasie, bardzo aktywnymi członkami chicagowskiej społeczności indiańskiej, podczas gdy pozostali to mniej lub bardziej bierni jej członkowie. Bierność oznaczała tu, że uczestniczyli oni w pow-pow kilka razy w roku (tańce powo-wow odbywają się w Chicago około 15 razy w roku), bądż też, że uczestniczyli rzadko w rutynowych imprezach indiańskich, ale na przykład wystawiali swe prace na wystawach .organizowanych przez chicagowskie stowarzyszenie artystów indiańskich. 3. I n n e c h a rak Indianie, t e r y s t Y k i P rób y z którymi rozmawiałem, to przede wszystkim mężczyzll1 (23) w wieku od 40 do 50 lat. Sześć osób miało mniej niż 40 lat, a osiem więcej niż 55 lat. Trzy osoby były już na emeryturze; trzy były czasowo bezrobotne (lata 1982 i 1983 to okres wielkiego bezrobocia \'1 stanie Illinois, a zwłaszcza w Chicago), ale poprzednio pracowały stale i bez 10 POr. np. Woods i Harkins, op. cit., s. 20. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 137 kłopotów; szesc osób pracowało we własnych, mimo iż bardzo niewielkich, przedsiębiorstwach, a pozostali byli wysoko wykwalifikowanymi robotnikami bądź pracownikami umysłowymi. Piętnaście osób przybyło do Chicago, gdy nie mieli jeszcze 20 lat, a trzynaście osób między 21 a 30 rokiem życia. Tylko cztery osoby z tych dwćch grup oświadczyły, że miały jakieś problemy z adaptacją do miejskiego życia w Chicago. Trzy osoby przyjechały do Chicago w ramach organizowanej przez BuremJ of Indian Affairs akcji przesiedleń 11. Siedemnaście osób było właścicielami domów lub mieszkań, w których żyły. Pozostali wynajmowali mieszkania o zupełnie przyzwoitym, nawet jak na warunki amerykańskie, standarcie. Ponad jedna czwarta próby (9 osób) miało co najmr:iej akademicki stopień bakałarza (B. A. lub B. Sc.), a ponad jedna trzecia próby (12 osób) studiowała kiedyś na wyższych uczelniach, ale nie uzyskała żadnego stopnia akademickiego. Trzy osoby nie ukończyły nawet szkoły średniej (high-schooL), uważanej w Ameryce za szkołę niezbędną dla otrzymania jakiejkolwiek stałej pracy. Pozostałe dziesięć osób ukończyło szkołę średnią oraz kursy zawodowe różnego typu i różnej długości trwania. Niezbędne jest wspomnienie w tym miejscu problemu alkoholizmu, do którego z konieczności trzeba będzie kilkakrotnie wracać. Nie pytałem moich rozmÓwców o nic na ten temat, ale dziesięć osób (ośmiu mężczyzn i dwie kobiety) samych oświadczyło mi, że miało w swoim życiu poważne problemy związane z nadużywaniem alkoholu. Pięć z tych osób znalazło się w jakimś okresie w stanie nałogowego alkoholizmu i żyło na ulicy w społeczności alkoholików (skid row). Trzy z tych pięciu osób są obecnie "niezależnymi biznesmenami". Sześciu mężczyzn (z ośmiu) stwierdziło, że ich problemy alkoholowe narodziły się lub poważnie rozwinęły w czasie służby wojskowej. 4. P r z e s z k o d Y d o p o k o n a n i a Jak wspomniałem w poprzedniej części tego tekstu, droga większości indial'lskich ludzi sukcesu z Chicago do pozycji zajmowanych obecnie nie była szczególnie zawikłana. Niektórzy z nich napotykali jednak trudności, które mogą być typowe dla innych Indian, tych, którzy nie osiągnęli w mieście sukcesu. Cztery osoby, z którymi rozmawiałem, wspominały o trudnościach z zaadaptowaniem się do miejskiego życia w Chica11 Na temat tej akcji piszę w pracy cytowanej w przypisie nr 3. �138 Janusz Mucha go. Trzy z nich uznały, że organizacja przestrzeni miejskiej, oparta na zasadach innych niż te, do których wcześniej przywykły, przyczyniła się do ich wstępnych niepowodzeń zawodowych i ogólnie - życiowych. J eden z tych ludzi, dziś uznany indiański 8rtysta-malarz, podkreślił jednak inny czynnik jako znacznie istotniejszy. Przybył on do Chicago prosto z rezerwatu, korzystając z organizowanej przez BIA akcji przesiedleń, gdy miał 22 lata. Po raz pierwszy w swym życiu znalazł się tu w środowisku prawie całkowicie pozbawionym Indian. Jak wspominał, samotność była dla niego najwnżniejszym problemem. Nie było trudno przezwyciężyć ją, ale trzeba było by w tym celu zacząć uczqszczć'..ć;do "indiańskich barów". Na to jednak nie miał jeszcze wtedy ochoty. Inny mężczyzna, obecnie projektant elektrowni, po uk0l1czeniu szkoły podstawowej w rezerwacie, poszedł do szkoły średniej umieszczonej poza. jego granicami. Mówił wówczas przede wszystkim swym własnym, plemiennym językiem, a w niewielkim zakresie łamaną angielszczyzną. Porządne nauczenie się angielskiego zajęło mu ponad rok. W Chicago, dokąd przybył po ukończeniu szkoły średniej, w wieku 18 lat, nie mógł przystosować się do "psiego świata" białych ludzi, którzy "szczekali na siebie i gryźli się nawzajem". W końcu nauczył się pracować z nimi, ale do dziś żyje w prawie zupełnej izolacji od nich. Ale nie było łatwo nauczyć się nawet współpracować z białymi. "Biała" koncepcja czasu dopuszcza sytuację, w której ludzie rządzeni są przez swe zegarki. Koncepcji tej przybysz nie był w stanie zrozumieć. W końcu przyzwyczaił się do "białego pojęcia czasu", a nawet doszedł do przekonania, iż jest to jedyna trafna koncepcja wtedy, gdy współpracować ze sobą mają duże grupy ludzi. (Do podobnego wniosku doszło po latach również paru innych Indian, z którymi rozmawiałem). Przez około dziesięć lat był na krawędzi wyrzucenia z pracy za stałe spóźnianie się. Uratować go miało bardzo solidne wykonywanie obowiązków wtedy, gdy był w pracy. Inną, bardzo ważną przeszkodą, którą wielu amerykańskich Indian musiało przezwyciężyć, było pijaństwo. Według Littmana, w latach sześćdziesiątych, wśród Indian ,,44% śmierci osób dorosłych związane było z użyciem alkoholu, a 3 (14%) spośród 22 śmierci dzieci było skutkiem nadużycia alkoholu przez rodziców" 12. Następna dekada nie zmieniła sytuacji. "Współczynnik śmiertelności Indian z powodu marskości wątroby jest mniej więcej trzy razy wyższy niż taki współczynnik dla całej ludności USA. Aresztowania wywołane nadużyciem alkoholu są liczniejsze, a wywołane nadużyciem alkoholu śmiertelne wypadki drogowe są znacznie częstsze wśród Indian w porównaniu z innymi grupami. Ponadto, współczynnik samobójstw wśród niektórych grup indiańskich 12 Por. cytowana praca tego autora, s. 1771. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 139 wydaje się być bezpośrednio powiązany z wysokim poziomem spożycia alkoholu" 13. Prawie jedna trzecia próby musiała stawić czoła wspomnianemu problemowi. Wszyscy oni zdołali go przezwyciężyć. Interesujące są ?arówno drogi, które prowadziły Indian do alkoholi7.ri1u, jak i sposoby wydobywania siC;z niego. Wcześniej przedstawiłera pewne ogólne infarmncje na temat tych osób, z którymi rozmawiałem, a które kiedyś piły. Obecnie chciałbym skoncentrować się na wzorach picia i przezwyciężania alkoholizmu. Prezentowanie tych kwestii nie ma na celu podtrzymywania tradycyjnego w literaturze amerykailskiej obr2zu Indianina-pijo.ka, Jecz rna wskazać pewne źródła problemu, a także możliiNości pozbycia się go. Z grubsza biorąc, moglibyśmy mówić o "indiańskich" i "nie-indiańskich" początkach nadużywania alkoholu wśród badanych Indian. Moim zdaniem do pierwszej grupy zaliczyć można cztery, a do drugiej sześć osób. Rozpocznijmy od tych powodów picia, które są w znacznej mierze, choć nigdy jedynie, związane z faktem bycia Indianinem. Dwóch mężczyzn rozpoczęło nadużywanie alkoholu - choć, jak twierdzili, nie był to jeszcze alkoholizm - w wojsku, a więc w środowisku nie-indiańskim. Pfźniej jednak znaleźli się w Chicago, nie mogli przyzwyczaić się do życia miejskiego, do samodzielności, samotności, wywołanej brakiem innych Indian. Tutaj dopiero różnice między obyczajami indiańskimi a obyczajami tkwiącymi w dominującej kulturze białego człowieka nabrały jaskrawego charakteru. Mężczyźni ci znaleźli sposób na rozwiązanie swoich kłopotów pijąc w czasie wolnym od pracy. Piątkowo-sobotnie intensywne picie ciągnęło się w ich przypadku przez ponad dziesięć lat. Trzeci mężczyzna uczęszczał do średniej szkoły poza rezerwatem, z białymi Amerykanami. Oni wiedzieli znacznie więcej niż on o tym wszystkim, co się w szkole liczyło. Oni byli lepszymi uczniami, zachowywali się zawsze o wiele swobodniej niż on. Miał poczucie niższości. Przezwyciężyć mógł je jedynie przy pomocy alkoholu. Tylko picie dawało mu odwagę, której potrzebował w kontaktach ze swymi kolegami. Służba wojskowa umocniła tylko ten nawyk. Jedna kobieta, należąca do tej grupy, wychowana była w swej kulturze plemiennej przez bardzo tradycyjną i autorytarną matkę. W jej rodzinie, czy - szerzej mówiąc - w jej rezerwacie, dbano o dzieci w sposób właśriwy, ale brakowało tam czułości i ciepła. Kobieta "-a potrzebowała jednak owego ciepła i czułości. Wychowanie spowodo\ 'ało, że rozluźnić się nie mogła bez dodatkowego silnego bodżca. Gdy lJ liała 13 '1978, Alan L. Sorkin, s. 5Q. The Urban American Indian, Lexington, Mass. and Toronto �140 Janusz Mucha kilkanaście lat okazało się, że takim,' bardzo jej potrzebnym środkiem może być alkohol. Później dorosła, wyszła za mąż za białego i przestała pić. Żyła przez całe lata jako zamożna reprezentantka klasy średniej, mieszkająca z mężem w eleganckiej dzielnicy. Po siedmiu latach pobytu w Chicago natrafiła przypadkiem na plakat z2.cl:ęcający do udziału w pow-wow. Zaczęła uczestniczyć w spotkaniach w instytucjach indiańskich i bardzo pragnęła zaprzyjaźnić się z Indianami. Ci jednak nie chcieli jej zaakceptować z uwagi na jej pozycję klasową i miejsce zamieszkania. Zaczęła więc uczęszczać do "indiańskich barów", zapraszała pijących i pijanych Indian do swego i swego męża eleganckiego mieszkania. Przyjaźni tym sposobem nie znalazła, wyrzucono ją natomiast za pijaństwo z kierowniczego stanowiska w banku. W końcu jednak doszła do siebie, znalazła nową, dobrą pracę w innym banku, a równocześnie stała się szanowaną aktywistką kilku indiańskich organizacji. "Nie-indiańskie" początki nadużywania alkoholu są częstsze w analizowanej tu próbie ludzi sukcesu. Podobnie jak w poprzedn:m przypadku, choć nieco inaczej, powiązane są one głównie ze służbą wojskową. Trzech mężczyzn rozpoczęło picie w siłach zbrojnych nie dlatego, że czuli się samotni bez innych Indian, lecz dlatego, iż picie uważane tam było za jedyny, społecznie akceptowany, sposób spędzania wolnego czasu. Jedna osoba zaczęła pić ze swym ojcem, Indianinem, który pracował z białymi jako robotnik przy budowie kolei, a później ośrodków uniwersyteckich. Był on solidnym pracownikiem, ale podobnie jak jego koledzy, spędzał większość czasu z dala od domu i jedyną rozrywkę znajdowali oni wszyscy w piciu. Piąty mężczyzna, którego indiańska matka także piła wiele, zaczął sam picie z białymi kolegami w szkole średniej. Pił od tego czasu niemal bez przerwy przez ponad dwadzieścia pięć lat. Jedyna kobieta należąca do tej kategorii piła dość dużo ze swymi białymi koleżankami przez około cztery lata, dopóki nie wyszła za mąż i nie zaszła w ciążę. Pięć osób (tylko mężczyźni) z mojej próby znajdowało siG kiedyś w chicagowskim skid row, a więc w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików. Tylko jedna z tych osób należy do grupy o "indiańskich" początkach i powodach alkoholizmu. Jednakże wszyscy oni spotkali na ulicy innych alkoholików - Indian. Każdy z przypadków owych pięciu osób jest bardzo interesujący, ale tu skoncentrujemy się na jednym z nich. Jest to przypadek Indianina (nazwijmy go Johnem), będącego obecnie uznanym artystą, pracującego we własnym studio. Jako młodzieniec mieszkał w dużym mieście w Teksasie, gdzie ukończył szkołę średnią. Już w szkole pił z kolegami. Po zdobyciu dyplomu wyjechał do Kalifornii i spędził tam osiem lat stale pijąc. W ogóle nie może sobie �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 141 przypommec pierwszych trzech lat pobytu w tym stanie. Pamięta natomiast, że później pracował przez rok jako drukarz, upijając się co tydzień. Po roku dostał płatny urlop, jedyny w życiu, ale nie mógł sobie przypomnieć tego, co robił przez cały następny rok. Wrócił później do Teksasu, gdzie pracował dorywczo i pił codziennie. Pamięta on też, że około dwadzieścia lat temu przyjechał ze stanu Kolorado do Chicago i tu kompletnie pijany wypadł z pociągu. Następnie dziesięć lat spędził John na ulicy z innymi nałogowymi alhokolikami. Wiele razy był aresztowany, wiele dni i nocy spędził w więzieniu. Był wówczas zadowolony, gdyż było mu ciepło i nie był głodny. Często bywał zabierany do szpitali, gdyż alkohol zniszczył mu zdrowie fizyczne i psychiczne. Jedna z ulicznych społeczności nałogowych alkoholików znajduje się na Wilson Avenue w dzielnicy Uptown, gdzie mieszka znaczna część chicagowskich Indian. Tu również John dotarł. Po raz pierwszy cd czasu dzieciństwa spotkał Indian i wiele czasu spędzał pijąc między nimi i z nimi. Razem z nimi otrzymywał też pomoc od indiańskich instytucji i organizacji, jak na przykład American Indian Center czy S1. Augustine's Center. Ich pracownicy socjalni próbowali wytłumaczyć mu, że czas już na porzucenie picia i wzięcie się w garść. Ale on czuł się dobrze pijąc na ulicy ze znajomymi. Kierując się radami wziął jednak udział w kilku spotkaniach, jednego z paru w Uptown, klubu Anonimowych Alkoholików (AA). Nie lubił jednak wówczas tych spotkań. Ostatni raz, gdy po miesiącu spędzonym na oddziale psychiatrycznym jednego ze szpitali w Uptown wyszedł na ulicę, zdał sobie sprawę z tego, że miał już 45 lat, nie posiadał zupełnie nic, był ciężko chory, a ważył 25 kilogramów. Miejski wydział szkolenia zawodowego dał mu pomoc finansową i skierował go do ośrodka rehabilitacyjnego prowadzonego przez charytatywną organizację żydowską. Pracował w nim około jednego roku i to z trudnościami, gdyż z jednej strony ciągnęło go do picia, a z drugiej zdawał sobie sprawę z niebezpieczeństw, związanych z piciem wciąż był przecież poważnie chory, miał na przykład poważne problemy z koordynacją pracy rąk. Przebywanie w ośrodku zobowiązywało go do uczestnictwa w spotkaniach klubu AA. Dopiero po kilku latach doszedł do wniosku, że spotkania te miały ogromne znaczenie dla jego powrotu do równowagi psychicznej. Pracujący w ośrodku rehabilitacyjnym psycholog zorientował się, że ręce Johna są słabe i nie wyćwiczone, ale zręczne i wysłał go na kurs artystycznego wiązania węzłów. Po ukończeniu szkolenia John zaczął wytwarzać sznurowe wieszaki na kwiaty, sprzedawał je, kupował sznur, robił nowe wieszaki, itp. Ośrodek rehabilitacyjny wysłał też Johna do lokalnej dwuletniej uczelni, którą ukończył w terminie. Przez cały ten czas żył z zasiłku dla bezrobotnych. Po �142 Janusz Mucha otrzymaniu dyplomu uczelni podziękował organizacjom charytatywnym, które się nim opiekowały i zrezygno,wał z dalszej pomocy finansowej. Na spotkaniach AA przekonano go bowiem, że powinien sam się utrzymywać, a nie obciążać sobą społeczeństwo. Nikt nie mógł go teraz zrozumieć - pracownicy socjalni zetknęli się po raz pierwszy z osobą, która z własnej woli rezygnowała z zasiłku i chcieli wysłać go do psychoanalityka. Również i później niewiele osób mogło go zrozumieć. Wszyscy patrzyli na niego jak na wariata, gdy po roku samodzielności wypełnił dobrowolnie i uczciwie deklarację podatkową. Obecnie John wynajmuje pracownię i sklep, zarabia wystarczająco, aby żyć dostatnio i wygodnie, studiuje psychologię na jednym z chicagowskich uniwersytetów i zbliża się do otrzymania stopnia bakałarza. Jest też uważany za jednego z najbardziej interesujących artystów indiańskich w mieście. Cztery aspekty powyższej historii są charakterystyczne dla tych wszystkich Indian, którzy kiedyś przeszli przez "skid row", a później osiągnęli sukces. Po pierwsze, nie znaleźli się tam dlatego, że byli Indianami. Po drugie, sami musieli podjąć decyzję o tym, że czas już rzucić picie; jak to zwykle bywa, podjęcie decyzji było łatwiejsze niż cały proces jej realizacji. Po trzecie, ważnym czynnikiem pomagającym im w powrocie do trzeźwego życia był program AA. Niektórzy z nich wciąż uczestniczą w tym programie. Po czwarte, pozbycie się narogu byłoby niemożliwe bądź poważnie utrudnione bez życzliwości instytucji opiekuńczych i ich pracowników socjalnych. Ci członkowie mojej próby, którzy byli kiedyś alkoholikami, ale uniknęli "skid row", zawdzięczają pozbycie się nałogu z jednej strony swej własnej "sile moralnej", a z drugiej zwierzchnikom, przyjaciołom i krewnym. Powody, dla których tak szeroko przedstawiam tu problem alkoholizmu wśród Indian leży w jego "ideologicznym" znaczeniu. Zgodnie z powszechnymi, również wśród samych Indian, przekonaniami, (1) Indianie są bardziej niż inne grupy etniczne podatni na działanie alkoholu, (2) częściej niż przedstawiciele innych grup etnicznych spotkać ich można w "skid row", i (3) w ich przypadku jest praktycznie rzeczą niemożliwą wydostanie się ze wspomnianej, ulicżnej społeczności nałogowych alkoholików. Nie mam żadnych kwalifikacji dla podejmowania dyskusji w pierwszej sprawie, ale zdaniem cytowanego wcześniej Sorkina, "nie istnieją dowody na jakąkolwiek nadzwyczajną fizjologiczną wrażliwość na alkohol ze strony jakiejkolwiek grupy etnicznej, włączając w to Indian" 14. Zwrócić chciałbym też uwagę na to, że nic nie wskazuje jak na razie na to, aby Indianie "czystej krwi" mieli większe problemy 14 Ibid., s. 57. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 143 z alhokolem, niż w pełni uważane za Indian osoby, mające znacznie mniejszy ułamek krwi indiańskiej. Jeśli chodzi o drugie zagadnienie, to nawet dobre antropologiczne studia nad "skid row" nie wyjaśniają go w pełni 1G. Przedstawione powyżej przykłady pokazują natomiast, że trzecia teza nie jest prawdziwa. Wydostać się ze "skid row" jest bardzo trudno, ale jest to możliwe. Dostanie się tam oraz wydostanie się stamtąd nie jest w żaden sposób związane z faktem przynależności do takiej czy innej grupy etnicznej. Nawet jeśli ktoś dostał się na "skid row" i jest Indianinem, może później zdobyć wyższe wykształcenie i osiągnąć zawodowy i życiowy sukces. Istnieje dość popularna opinia, w ostatnich latach jednak podważana 16, że dyskryminacja rasowa i etniczna może być istotnym powodem niepowodzeń członków mniejszościowych grup etnicznych w przemysłowej Ameryce. Z tego względu konieczne jest w tym miejscu przyjrzenie się tej kwestii na omawianym tu przykładzie indiańskich ludzi sukcesu. Zdaniem Benny Bearskina, z którym wywiad przeprowadził Studs Turkel17, tylko ci Indianie są w Ameryce dyskryminowani w pracy zawodowej, którzy sami aktywnie się do tego przyczyniają złym wykonywaniem obowiązków. Bearskin to kultywujący tradycyjne wartości Indianin Winnebago/Sioux, od dziesięcioleci aktywny przywódca chicagowskiej społeczności indiańskiej, a przy tym pracujący od lat jako spawacz przy budowie wielkich kotłów. Indianie z St. Paul w stanie Iv1innesota, badani przez Harkinsa i Woodsa, nie czuli się dyskryminowani (choć ich przywódcy mieli w tej kwestii przeciwną opinię) 1$. Według Chadwicka i Bahra, "Hipoteza, mówiąca iż wysoki poziom bezrobocia Indian amerykańskich w powiecie Umatilla był konsekwencją dyskryminacji ze strony pracodawców, nie uzyskała żadnego poparcia. Zadna z trzech miar dyskryminacji wymierzonej przeciw Indianom nie była znacząco skorelowana z którąkolwiek z miar bezrobocia" 19. Faktem jest równocześnie, Por. np. Hugh Brody, Indians on Skid Row. The Role of Alcohol and CommuProcess of Indian Urban Migrants, Ottawa 19'71; MerrU Singer, Family Comes First: An Examination of the Social Networks of Skid Row Men, w: Enman Organization 44, 2, Summer 19,85. 16 Par. np. William Julius Wilson, The Declining Significance of Race. Blacks and Changing American Institutions. Chicago <Ind London 1'980 (1978); Stanley Lieberson, A Piece of the Pie. Blacks and the White Immigrants Since 1880. Berkeley et al. 1980. 17 Par. Studs Turkel, Division Street: America, New York 1967, 55. 1J4 - 42. 18 iArthur M. Harkins and Richard G. Woods, Indian Americans in St. Paul: An Interim Report. Minneapolis 1970, s. 16. 19 Bruce A. Chadwick and Howard M. Bahr, Factors Associated with Unemployment Among American Indians in the Pacific NorthWest, w; "Phylon" XXXIX, 4, Winter 1978, s. 364. 15 nity in the Adaptive �Janusz Mucha 144 iż w wielu miejscach, na przykład w okręgach wiejskich, w małych miastach, a nawet w niektórych metropoliach, dyskryminacja ma miejsce 20. Indianie, z którymi rozmiawiałem, podzielają wspommaną opImę Bearskina. Dwudziestu jeden spośród nich (trzy piąte) oświadczyło, że nigdy i nigdzie nie byli dyskryminowani z powodu swych cech etnicznych. Niektórzy wyraźnie stwierdzali, podobnie jak Bearskin, że autorami opinii a dyskryminacji Indian są sami ci Indianie, którzy z różnych powodów nie byli w stanie pracować w sposób zadowalający. Byli oni wyrzucani z pracy z powodu złego wykonywania swych zadań, ale interpretowali to jako dyskryminację etniczną. Inni ludzie, z którymi rozmawiałem, pamiętali różne rodzaje dyskryminacji wymierzonej przeciw nim. Trzy osoby wspominały "żarty etniczne", ale nie podchodziły do nich poważnie i same je opowiadały, nie uważając ich za dyskryminację. Osiem osób (jedną czwartą) dotknęła jednak prawdziwa dyskryminacja, ale poza Chicago, głównie w regionach Stanów Zjedncczonych zamieszkałych przez wielu Indian. Niektóre z tych ośmiu osób nie były obsługiwane w barach i restauracjach właśnie dlatego, że były Indianami. Inne miały z tego powodu kłopoty ze znalezieniem pracy, albo z odpowiednim dla stażu, doświadczenia i kwalifikacji awansem. Tylko dwie osoby uznały, że dyskryminowano je w Chicago. Jedna z nich, mechanik, powiedział mi, że nawet gdy bardzo dobrze pracowału, niektórzy majstrowie stale ją poprawiali po to, aby pokazać, że Indianie nie pracują tak, jak powinni. Osoba ta nie wiązała powyższych faktów z dyskryminacyjną atmosferą Chicago, lecz raczej z antagonizmem rniędzy Indianami a białymi imigrantami z Appalachów (tzw. hillbillies), stanowiącymi skądinąd bardzo interesującą grupę kulturową 21. Inny mężczyzna, spawacz kotłów, powiedział mi, że nie wie nic o jakiejkolwiek otwartej dyskryminacji, ale zaobserwował, że choć od lat bardzo dobrze pra- 20 Par. np. Howard Discrimination Against Winter 19172, s. 4 - 11. M. Bahr, Urban Bruce Indians m A. Chadwick, Seattle, w: and The Joseph Indian H. Strauss, Historian 5. 4, 21 Na temat tej grupy, zarówno jej imigracji do Chicago, jak i naturalnego środowiska kulturowego pisał na przykład Clarus Backes w serii artykulów zatytułowanych: Uptown: The Promised Land, w: "Chicago Tribune Magazine" 22 September 1968; Poor People's Power in Uptown, tamże, ,29 September 1963; Appalachia: The Source, tamże, 8 October 1968. O jej migracji do innych wielkich miast informują na przykład prace: Phillipp Obermiller and Robert Oldendick, Political Activity among Appalachian Migrants, w: "Social Science Quarterly" 65, 4, December 1984'; czy Martin N. Marger and Phillipp J. Obermiller, Urban Appa- lachians Ethnicity, and Canadian Maritime w: "International Journal Migrants: A Comparative of Comparative Study of Sociology, XXIV, Emergent 3 - 4, 1983. �CHICAGOWSCY INDIANIE 145 I ICH ELITA cuje, nigdy nie został majstrem, ani starszym cechu. Te istotne w jego zawodzie pozycje zajmowane były zawsze przez białych. Jak viidać z powyższego, etniczna dyskryminacja przeciw Indianom nie może być uznana za istotną barierę utrudniającą im zawodowy sukces w Chicago. 5. I d e a ł s u k c e s u dowisku u a m e l' y kań skich I n d i a n w Ś l' 0- miejskim Uderzające jest to, że gdy Indianie dyskutują nad ideałem sukcesu, są zarówno bardzo realistyczni, jak i pozostają pod wpływem dominujących w Ameryce standardów. Realizm i bardzo niski poziom aspiracji materialnych odzwierciedlone są na przykład w takich deklilracjC1ch, jak ta, iż rzeczywiście liczy się nie tyle wykształcenie i zamożność, co osobista uczciwość i poszanowanie podstawowych zasad moralnych. Innym przykładem tej, kategorii jest pogląd, iż osiągnięcie sukcesu omacza możliwość utrzymania siebie i swojej rodziny oraz życie zgodne z własnymi zasadami, nawet jeśli ktoś utrzymuje się dzięki niewykwalifikowanej pracy fizycznej. Realizm, niski poziom aspiracji materialnych, ale i wpływ dominujących w Ameryce standardów, odzwierciedlane są i przez przeciwstawne deklaracje: sukces to stanie się niezależnym biznesmenem, ale Indianie wychowani są w taki sposób, że nigdy nie staną się bizne~menami. Tak więc, przynajmniej w tym pokoleniu, nie osiągną sukcesu. Spotyka się wprawdzie indiańskich ludzi sukcesu - dobrze wykształconych i zamożnych prawników i hiznesmenów - ule kompletnie się oni zasymilowali i nie przyznają się do swej indiańskości. Najbardziej charakterystyczne dla mojej próby są jednak nieco inne opinie. Zgodnie z jednym wzorem, jeśli chodzi o sukces, nie ma żadnych różnic między Indianami a nie-Indianami. Dobre wykształcenie i dążenie do uzyskania osiągnięć są dla każdego człowieka gwarancją sukcesu. Gdy przeciętne wykształcenie Indian będzie w końcu znac7l1ie wyższe, będą oni mogli dostać znacznie lepszą pracę, a równocześnie będą oni lepiej zdawać sobie sprawę z zakresu szans. Zgodnie z innym wzorem, Indian obowiązują inne wymogi odnoszące się do przynoszącego sukces życia w miastach amerykańskich. Indianin powinien oczywiście być w stanie utrzymać siebie i swą rodzinę, mieć stałą pracę oraz unikać alkoholu. Musi jednak równocześnie utrzymywać plemienne i ogólno-indiańskie wartości i sposoby życia, pomagać innym Indianom, dzielić się pieniędzmi i czasem z innymi Indianami, działać na rzecz swego plemienia w rezerwacie oraz na rzecz miejskiej społeczności indiańskiej. Ten ostatni wymćg jest najbardziej popularny wśród osób, z którymi rozmawiałem. 10 "Lud" - t. 71 �146 Janusz Mucha Przedstawiony ostatnio wzór sukcesu jest moim zdaniem ogromnie istotny i może służyć jako częściowe wyjaśnienie faktu, iż tak mało jest indiańskich ludzi sukcesu, znanych i akceptowanych przez własną społeczność. Po to, aby osiągnąć sukces w normalnym, amerykańskim życiu, konieczne jest zainwestowanie znacznej ilości czasu i wysiłku. Trudno tu nawet dzielić własny czas ze swą rodziną, a gdy pretensje do czasu danej osoby zgłasza również bardzo wymagająca wspólnota etniczna, sytuacja staje się bardzo trudna. Jak się jednak okaże, nie jest ona beznadziejna. Nacisk na wartości plemienne, a także ogólno-indial1skie, będący ważnym elementem ideału sukcesu Indian, nawet miejskich, ma niewątpliwe pozytywne konsekwencje społeczne dla utrzymania społeczności indiańskich, a także dla kulturowej i społecznej tożsamości pnących się po społecznej drabinie Indian. Niski poziom aspiracji, zarówno materialnych jak i związanych z formalnym wykształceniem, niesie jednak ze sobą pewne niebezpieczeństwa. Jest on oczywiście nie tylko przekładem na współczesny język niektórych tradycyjnych elementów kultur, ale także reakcją obronną w sytuacji, w której Indianie stanowią ekonomiczne i społeczne dno społecznej hierarchii. Oznacza to jednak również, że człowiekowi, który osiągnął sukces materialny, trudno pozostać człon-kiem społeczności etnicznej. Kilka osób, z którymi rozmawic\łem, kładło nacisk na to, że biznesmeni indiańscy, czy szerzej Indianie należący do amerykańskiej klasy średniej, nie są lubiani w American Indian Center (zarówno przez personel, jak i przez osoby korzystające z jego usług) i w innych instytucjach etnicznych. Kilku indiańskich biznesmenów zwróciło mi uwagę na to, że instytucje i organizacje indiańskie rzadko zamawiają u nich jakieś usługi, choć mogłoby to być korzystne dla obu stron. Model Indianina, który po to, aby osiągnąć sukces życiowy, nie musi być ani bogaty, ani wykształcony, przekazywany jeE:t też przyszłym pokoleniom indiańskich przywódców w Chicago. Gdy zwiedzałem średnią szkołę a nazwie Little Big Horn American Indian High-school, będąsą częścią składową jednej z normalnych średnich szkćł chicagowskiej dzielnicy Uptown, byłem zdumiony częstą nieobecnością wielu Liczni6w oraz tym, że ogromny ich procent zupełnie porzuca szkołę. Biała nauczycielka, bardzo życzliwa wobec swych uczniów i wobec kultur indiańskich, wyjaśniła mi, że szkoła nie chce upierać się przy star.dardach typowych dla klas średnich i że po to, aby być dobrym człowiekiem, nie musi się być absolwentem szkoły średniej. Tego typu nadopiekuńczy i pozornie liberalny sposób rozumowania i działania ma oczywiste ,m- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 147 tyliberalne czy nawet konserwatywne konsekwencje 22, utrzymując Indian na dnie społeczeństwa. W rezultacie takiej polityki szkoła nie kładzie silnego nacisku na poziom wykształcenia, jaki zapewnia swym uczniom. Bardziej ambitni rodzice, nawet ci, którzy byli na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych radykalnymi bojownikami o prawa Indian do odrębności kulturowej, wypisuJą dzieci z tej szkoły i przenoszą je do lepszych placówek oświatowych. Little Big Horn jest szkołą coraz mniejszą, i jeśli nic się nie zmit.'ni na lepsze, zostanie ona zamknięta. Ilość instytucji indiańskich w mieście zmniejszy się. Nie ma powodu sądzić, że chicagowscy Indianie są nieśwIadomi konsekwencji wspomnianego modelu aspiracji. Jednakże wykształcenie, rozumiane jako kanał awansu społecznego jednostki, nie jest dla nich, a przynajmniej dla bardzo wielu spośród nich, wartością n2jwyżsZą. Są przecież wartości co najmniej równie istotne, jak na przykład podtrzymywanie więzi społecznej w wielkiej grupie rodzinnej, wzajemna pomoc. Indianie mogą być też świadomi faktu, iż wykształcenie nie gwarantuje im wyższego statusu zawodowego. Na podstawie badań empirycznych, Chadwick i Bahr stwierdzają, że "wzrost osiągnięć w dziedzinie wyc;:ształcenia wśród Indian w prowincji Alberta w Kanadzie nie był powiązany ze spadkiem bezrobocia i z redukcją wydatków na pomoc socjalllą, lecz te ostatnie rosły nadal". To samo dotyczyć miało Kaliforni w USA 2:;. Do tej kwestii jeszcze wrócę. 6. W z o l' Y s u k c e s u z aw od ow eg o Wiedząc już, jakiego typu przeszkody musieli Indianie przezwyciężyć i jak wyobrażali sobie oni sukces człnków własnej grupy etnicznej, możemy przeanalizować faktyczne wzory ich zawodowego sukcesu Emerytów rozważać będziemy w takich kategoriach zawodowych, do jakich należeli przez znaczną część swego życia zawodowego. Otrzymamy w ten sposób pięć grup: bezrobotni; robotnicy; technicy; pracownicy umysłowi i osoby pracujące na własny rachunek ("niezależni biznesmeni"). Pierwsza grupa, Indian obecnie bezrobotnych, ale równocześnie uważanych za ludzi sukcesu, jest w mojej próbie bardzo mała, ale jest też bardzo interesująca. Powstaje przede wszystkim pytanie, dlaczego inni !la tcn temat np. Lewis Coser, Unanticipated Conservative Consequences w: Social Problems 16, 3, D6'9. '3 Erucc Chadwick i Howard Bahr, cyt. praca,' s. 357; por. też Rosalie and Murray Wax, Ind an Edue alien for iVhat?, w: The American Indian Today, ed. hy Stuart Levine and Nancy Oestrich Lurie, Ealtimore 197'2 (l~N}5), ss. 257 - 67. ~, FOL of Li'Jeral 10' Thcoriz,'nr;, �148 Janusz Mucha ludzie uważali te osoby za przykłady sukcesu w swojej społeczności etnicznej (ci Indianie, którzy mnie do nich skierowali, świadomi byli ich ówczesnego statusu). Gdy popatrzymy na indiańską stronę działalności tych bezrobotnych okaże się, że mogą oni być dobrymi modelami osobowościowymi dla swej społeczności. Jedna kobieta była przez kilka la t prezesem zarządu American Indian Center, Q i później znana była tarn z silnego charakteru. Kilka lat temu jej córka, obecnie studentka prawa jednego z najlepszych uniwersytetów Wschodniego Wybrzeża Stanów, zdobyła tytuł Miss Indian Chicago. Jeden mężczyzna uczy swego języka plemiennego w Newberry Library w Chicago i przygotowuje przekład na język angielski opowieści i legend ze swego rezerwatu. Inny mężczyzna jest członkiem jednej z grup muzycznych w American Indian Center i wraz z nią gra na bębnie i śpiewa podczas k:,żdej );0:;'-7(;011'. Wykształcenie wspomnianych trzech osób określić można jako ;")[ZCciętne w warunkach amerykańskich. Kobieta ukończyła szkołę ~;rcdniił, a później kilka kursów zawodovvych i roczną szkołę dla sckret2i'ck. Pierwszy mężczyzna studiował przez kilka lat na jednym z chicagowskich uniwersytetów, którego nie ukończył ze względów finansowych. Drugi mężczyzna po szkole średniej uczęszczał przez jeden rok do szkoły technicznej. Przebieg pracy zawodowej tych osób również uznać można za dobry. Kobieta pracowała w kilku różnych instytucjach, a później była asystentem do spraw indiańskich w odniesieniu do trzech stanów Środkowego Zachodu podczas spisu ludności w roku 1980. Z uwagi na bId, iż miała już ponad 50 lat, trudno jej było po ukoI1.czeniu spisu znaleźć nową stałą pracę. Zastanawiała się więc nad sprzedażą swego eleganckiego i obszernego mieszkania i nad przeprowadzeniem się do swego rezerwatu, gdzie spodziewała się znaleźć dobrą pracę. Pierwszy mężczyzna pracował kiedyś jako robotnik budowlany, technik w laboratorium, póżniej kierownik laboratorium. Przedsiębiorstwo, w którym pracował do roku 1982, straciło zamówienia rządowe i zostało rozwiązane, a on wraz z wieloma innymi pracownikami stracił pracę. Historia drugiego mężczyzny była podobna. Podsumowując dominujący w tej nielicznej kategorii wzÓr można powiedzieć, że niekorzystna sytuacja ekonomiczna w Ameryce, a zwłaszcza w Chicago, na początku lat osiemdziesiątych spowodowała, że te osoby, aktywne w życiu społeczności indiańskiej i pracujące wcześniej bez kłopotów, nagle znalazły się bez pracy. Następna grupa to robotnicy. Było ich w mojej próbie siedmioro. Troje z nich nie ukończyło szkoły średniej, chociaż jedna uczyła się na kursach, po których mogła uzyskać ekwiwalent dyplomu szkoły średniej. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 149 Następne trzy miały średnie wykształcenie, a siódma osoba studiowała kiedyś przez kilka semestrów w kilku uczelniach poza Chicago. Zawody tych ludzi to: spawacz kotłów, robotnik budowlany, hydraulik, kierowca, ślusarz. Więcej niż połowa tych osób była kiedyś lub obecnie bardzo aktywnaw życiu chicagowskiej społeczności Indian. Wzory kariery zawodowej tych robotników nie były szczególnie skomplikowane ani interesujące, z wyjątkiem dwóch osób. Jeden mężczyzna, urodzony w rezerwacie w Kanadzie, przybył do Chicago gdy miał 20 lat. Szybko znalazł pracę w fabryce. Nie był jednak zadowolony z płacy, zmienił więc fabrykę i w tej drugiej pracuje przez ostatnie dwadzieścia pięć lat. Jego żona jest również Indianinem kanadyjskim i robotnikiem fabrycznym. Oboje zarabiają dobrze, nie mają dzieci i w interesujący sposób wydają oszczędności. Kupują domy w Chicago i z dużym sukcesem grają na giełdzie. Równocześnie za własne pieniądze prowadzą rekonstrukcję plemiennego cmentarza w Kanadzie, gdzie spędzają też wszystkie wakacje, pracując za darmo dla plemienia. Oboje mają bardzo niskie wykształcenie (ani żona, ani mąż nie ukończyli szkoły średniej, ale obecnie na specjalnych kursach przygotowują się ~o egzaminu, dającego uprawnienia podobne do uprawnień uzyskiwanych po szkole średniej). Prenumerują jednak gazety, których robotnicy chicagowscy, nawet ci ze średnim wykształceniem, w zasad,de nie czytają:" "Chicago Tribune" oraz "Wall Street Journal". Inny interesujący moim zdaniem przypadek dotyczy mężczyzny, który tuż po ukończeniu szkoły średniej przybył do Chicago w roku 1923. Od tego czasu stale tu pracował aż do emerytury w roku 1980. Podczas prawie sześćdziesięciu lat swego życia zawodowego robił najróżniejsze rzeczy. Był kowalem w fabryce, zawodowym graczem w baseball, sprzedawcą w sklepie sportowym, inspektorem do spraw mostów w komunalnym wydziale dróg i oczyszczania miasta, stanowym dyrektorem programu wypoczynku instytucji Work Progress Administration, dyrektorem programu wypoczynku w stoczni wojskowej na Jeziorze Michigan podczas drugiej wojny światowej, a w końcu sprawaczem kotłów. Przez całe swe życie był bardzo aktywnym członkiem chicagowskiej r::połeczności Indian. Pod koniec lat dwudziestych był jednym z organizatorów pierwszego klubu indiańskiego w Chicago. W latach trzydziestych był współorganizatorem stowarzyszenia Indian Service League i pierwszej indiańskiej drużyny koszykówki. W latach czterdziestych był współtwórcą organizacji religijno-kulturalnej pod nazwą Longhouse 2~. W latach 1953 i 1960 był jednym z chicagowskich delegatów na doroczne konfe2' Na temat wszystkich tych organizacji tyku:e cytowanym w przypisie nr 3. więcej informacji znaleźć można w ar- �150 Janu.sz Mucha rencje wielkiej organizacji pod nazwą National Congress of American Indians. W roku 1961 był jednym z indiańskich współorganizatorów konferencji Indian całej Ameryki, odbytej na Uniwersytecie Chicagowskim pod patronatem wybitnego antropologa Sola Taxa. Później był członkiem zarządu American Indian Center, a także kilku innych organizacji swej społeczności etnicznej. Następna grupa indiańskich "ludzi sukcesu" z Chicago to "technicy". Składa się ona z pięciu osób - jednej kobiety i czterech mężczyzn, jest więc mniejsza niż grupa robotników. Trzy z tych osób to technicy w laboratoriach elektronicznych i szpitalnych, jeden to sierżant piechoty morskiej, a kobieta jest dyplomowaną pielęgniarką. Wszyscy oni ukońcZyli szkołę średnią i tylko sierżant nie kształcił się dalej (był on jednak bardzo młody i zamierzał podjąć dalszą naukę). Pielęgniarka miała akC'.demicki stopień RSc. ze swej specjalności, jeden mężczyzna studiował kiedyś przez kilka semestrów inżynierię na jednym z chicagowskich uniwersytetów, a później uczył się malarstwa w American Academy of Arts. Inni również uzupełniali wykształcenie w szkołach zawodowych lub uczelniach. Dwie o50by były kiedyś lub ostatnio bardzo aktywne w społeczności indiańskiej Chicago, reszta zaś uczestniczyła w różnych imprezach w mniej lub bardziej bierny sposób. Wszyscy przychodzili od czasu do czasu na pow-pow, a dwóch dość biernych członków było znanymi indiailskimi artystami. Najbardziej interesująca jest historia pielęgniarki. Nazwijmy ją Mary. Ukończyła ona w młodości Indian Haskell Institute, słynną uczelnię indiańską (wówczas szkołę średnią, dziś półwyższą), znajdująq się w Lawrence w stanie Kansas. Studiowała później przez trzy lata w pro,,,,,adzonej przez kościół luterahski uczelni dla pielęgniarek i po skończeniu jej została dyplomowaną pielęgniarką. W roku 197B, dwa lata przed emeryturą, pojawiła się możliwość uzupełnienia wykształcenia i uzyskania stopnia bakałarza. Nikt jej do tego nie zmuszał. Z jej dotychczasowym wykształceniem i praktyką było to zupełnie zbyteczne. Chciała jednak przekonać się, czy potrdi się jeszcze uczyć. Ukończyła kilka dodatkowych kursów i stopień uzyskała. Pielęgniarka przybyła do Chicago w latach czterdziestych i od tego czasu aż do emerytury była bardzo aktywna w społeczności indiańskiej. Była członkiem plemiennego klubu Winnebago, przez jedenaście lat była .członkiem zarządu American Indian Center, przez kilka lat byb redaktorem miesięcznika "The V/arrior", wydavvanego przez Centrum. Mary pracowała jako pielęgniarka w wielu instytucjach -- w Czerwonym Krzyżu, w fabrykach, w szpitalach, na plażach miejskich. W roku 1965 St. Augustine's Center for the American Indians otrzymał ftmdusze w ramach rządowego programu walki z nędzą i zatrudnił ją jako �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 151 opiekuna społecznego. Pracowała tam przez siedem lat. Nie mogła jednak dłużej znieść sytuacji, na którą patrzyła z bliska. Była przygnębiona tym, że Indianie nie umieją i nie chcą sami wyrywać się z nędzy, że są rodziny mieszkające od trzech pokoleń w Chicago i stale korzystające z pomocy socjalnej. Ludzie ci znajdowali setki powodów mających udowodnić absolutną niemożliwość wydostania się ze swej trudnej sytuacji o własnych siłach. Mary zrezygnowała z tej pracy i kilka ostatnich lat przed emeryturą pracowała znowu jako pielęgniarka w szpitalu. Zaraz po przejściu na emeryturę pojechała na trzy tygodnie na wycieczkę do Europy. Chciała oglądnąć wszystkie te zabytki, o jakich niedawno uczyła się uzupełniając wykształcenie. Po powrocie z Europy udała :się na dwa lata na wyspę Dominikę, gdzie pracowała jako ochotnik VI ramach rządowego programu Korpus Pokoju. Gdy wróciła do Chicago tuż przed moją rozmową z nią, zaczęła ponownie rozglądać się za jakąś interesującą pracą. Znowu chciała robić coś dla chicagowskich Indian. Czwartą grupą indiańskich ludzi sukcesu jest w mojej próbie zbiór pracownikć,w umysłowych, obejmujący urzędników, kierowników, projektantów i asy'stentkę uniwersytecką. Zbiór ten jest dość duży. Składa się z dwunastu osćb: 'Siedmiu kobiet i pięciu mężczyzn. Ludzie ci są, co oczywiste, lepiej wykształceni, niż członkowie zbiorów omawionych poprzednio.Dwie osoby mają stopień magisterski, cztery osoby stopień bakałarza. Jedna osoba ukończyła Institute of Lettering and Design, a także American Academy of Arts, dwie o'soby spędziły co najmniej jeden rok w wyższej uczelni, a pozostałe trzy ukończyły tylko szkołę średnią i kursy zawodowe. Prawie wszystkie te osoby były bardzo aktywne w społeczności indiallskiej. Tylko dwie osoby uznać można za dość bierne, ale jedna z nich to artysta sale wystawiający swe prace n'1 wystawach sztuki indiańskiej, a druga pracowała bardzo aktywnie jako ochotnik podczas wszystkich wakacji dla 'swego plemienia w Kanadzie. Wśród osób szczególnie aktywnych było trzech byłych członków zarządu American Indian Center, w tym dwóch byłych prezesów tego zarządu. Inni byli również działaczami tego centrum, a także takich stowarzyszeń, jak Native American Committee, czy Indian Council Fire. Co bardzo interesujące, dziewięć spośród tych dwunastu osób pracowało kiedyś, na którymś z etapów swej kariery zawodowej, albo dla swego własnego plemienia, albo w jednej z instytucji indiańskich w Chicago, jako płatni funkcjonariusze. Wtedy jednakże, kiedy z nimi rozmawiałem, pracowali zawodowo w rozmaitych prywatnych, stanowych lub federalnych instytucjach w Chicago. Zbiór pracowników umysłowych jest dość duży i prawie równo podzielony między mężczyzn i kobiety, i dlatego przedstawię tu bliżej jeden przypadek kariery kobiety i jeden przypadek kariery mężczyzny. �152 Janusz Mucha Kobieta, którą nazwiemy Anną, spędziła prawie całe swe życie w Chicago i jego suburbiach. Stopieil bakałarza z socjologii uzyskała na jednym z najlepszych uniwersytetów miasta, a później została zatrudniona przez sąd dla nieletnich jako opiekun osób mających wyrok z zawieszeniem. Pracowała tam dwa lata, po czym wyszła za mąż i przez 19 lat nie pracowała. W eleganckim przedmieściu Chicago wychowywała dzieci. Po rozwodzie ukoilczyła studia magisterskie z filologii angielskiej na jednym z uniwel'Sytetów i zaczęła uczyć angielskiego w lokalnej dwuletniej uczelni w miejscowości, w której posiadała dom. Przez jeden rok pracowała później jako nauczycielka w indiailskim oddziale szkoły podstawowej w Uptown, a następnie uczyła znów w swej miejscowości. Po pewnym czasie zaproponowano Annie pracę wykładowcy na uniwersytecie, a następnie została starszym asystentem na studiach magisterskich. Przygotowuje równocześnie doktorat. Po jego obronieniu planuje zostać profesorem w instytucie studiów indiailskich w którymś z uniwersytetów, gdziekolwiek otworzy się taka możliwość. Ona sama, a także jej matka i dzieci, są bardzo aktywni w społeczności indiailskiej w Chicago. Drugim przykładem z tej grupy jest mężczyzna, który urodził się i wychował w indiailskiej wiosce w nie dalekim od Chicago stanie Michigan.Nazwijmy go Adamem. Gy był uczniem szkoły średniej, musiał równocześnie pracował jako pomywacz w restauracji, aby zarobić na utrzymanie. Po ukoilczeniu szkoły przez kilka lat 'służył w marynarce wojennej. Następnie pracował kilka lat w samochodowej firmie General Motors i ukoilczył w tym czasie (ze stopniem Associate) instytut prowadzony przez to przedsiębiorstwo. W General Motors Adam rozpoczął karierę jako kierowca na torze prób, a ukoilczył jako kierownik średniego szczebla. Następnie pracował na stanowiskach dyrektorskich w kilku innych firmach produkujących różne maszyny. Był póżniej przez jeden rok dyrektorem jednego z centrów indiailskich w stanie Michigan.Ośrodek ten Adam sam zorganizował na prośbę starszyzny swego plemienia. Po roku przegrał konkurs na stanowisko, które zajmował dotąd. Sam wprowadził zasadę, że formalne wykształcenie musi być ważnym kryterium doboru dyrektora, a zgłosił się jeden kandydat ze znacznie lepszymi formalnymi kwalifikacjami. Przez następne lata pracował więc jako dyrektor kilku innych instytucji indiailskich w Waszyngtonie. Był także w tym mieście, a później w Chicago, dyrektorem rządowych agencji zajmujących się sprawami Indian. W Chicago nie jest on bardzo aktywny w życiu miejskiej społeczności indiailskiej, gdyż możliwy byłby konflikt interesów między działalnością społeczną a działalnością zawodową. Był jednakże jakiś czas (dopóki taki konflikt się nie ujawnił) członkiem zarządu American Indian Health Service. Ukoilczył in- �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 153 diański NAES College ze stopniem bakałarza i działa w stowarzyszeniu absolwentów tej uczelni. Ostatni, wyróżniony przeze mniej zbiór indiańskich ludzi sukcesu, to "niezależni biznesmeni", czy raczej osoby pracujące "na włalsny rachunek". Jest ich siedmioro: dwie kobiety i pięciu mężczyzn. Ich wykształcenie jest stosunkowo wysokie, choć niższe niż w poprzednio omówionej kategorii - dwie osoby miały stopień bakałarza, jedna kończyła właśnie studia prowadzące do' tego stopnia, dwie osoby ukończyły dwuletnie uczelnie typu "business college" i tylko dwie szkołę średnią i kursy zawodowe. Zakłady, jakie osoby te prowadziły, miały bardzo różny charakter. Wszystkie były jednak bardzo małe. W żadnym z nich liczba pracowników nie przekraczała dziesięciu osób. Dwóch Indian było współwłaścicielami firmy zajmującej się handlem wysokogatunkową stalą, jeden był właścicielem firmy hydraulicznej, jedna osoba prowadziła własną restaurację, jedna kobieta, wraz z trojgiem przyjaciół, prowadziła wspólną firmę produkującą filmy video, jedna miała zakład fryzjerski, a jeden mężczyzna był artystą pracującym we własnym stud:o. Z wyjątkiem fryzjerki, wszystkie te osoby zaczęły działalność na własną rękę stosunkowo późno, na ogół po dość długiej karierze jako soby na kierowniczych stanowiskach w przedsiębiorstwach tej samej branży. Połowa grupy "biznesmenów" to ludzie w przeszłości bardzo aktywni w indiańskiej społeczności Chicago. Pozostali nie byli nigdy działaczami, ale nikt z nich nie był zupełnie bierny. Przyjrzyjmy się nieco bliżej jednemu przykładowi. Mężczyzna, Bill, urodził 'się w rezerwacie w Oklahomie. Po szkole średniej i "business college" spędził wiele czasu w marynarce wojennej, a później w ulicznej społeczności nałogowych alkoholików w Chicago. Po szczęśliwym wyleczeniu się z nałogu, co zajęło mu również nieco czasu, bill został bardzo znanym, choć równocześnie bardzo kontrowersyjnym przywódcą Indian chicagowskich. Pracował na stanowiskach kierowniczych kolejno w kilku przedsiębiorstwach zajmujących się handlem różnymi gatunkami stali, wykorzystywanej w różny sposób i w różnym celu. Był szefem biura, specjalistą od spraw handlowych, a nawet członkiem zarządu jednego z nich. Gdy Bill nauczył się już wiele o przemyśle stalowym i o handlu, zdecydował z przyjacielem-Indianinem, pracującym w tej samej branży, że czas otworzyć własną firmę. Przy pomocy państwowej instytucji SmalI Business Administration, a także niewielkiego stowarzyszenia American Indian Business Association, mając świetne rekomendacje od poprzednich pracodawców, otrzymał pożyczkę bankową. W końcu otworzył z przyjacielem firmę, która powoli, ale sy'stematycznie rozwija się. Początkowo działała ona w oparciu o specjalne przepisy ułatwiające �154 Janusz Mucha funkcjonowanie małych przedsiębiorstw będących własnością przedstawicieli upośledzonych mniejszości etnicznych, ale wkrótce te przywileje przestały być potrzebne. 7. W n i o ski. a problematyka N a jn iższe sukcesu war stw Y I n di a n m iej sk ich Spośród trzydziestu czterech osób, z którymi rozmawiałem, dziewiętnaście (bądź dwadzieścia jeden, jeśli dodamy dwie spośród trzech osób bezrobotnych) należą do indiańskiej "klasy średniej", to znaczy do kategorii pracowników umysłowych i "biznesmenów". Stanowią więc oni ponad połowę mojej próby chicagowskich Indian będących ludźmi sukcesu. Indiańska klasa średnia to zbiorowość, która według wspomni8.nych na początku tego tekstu badań z lat 1968 i 1969 stanowiła około lGo/~ całej społeczności chicagowskich Indian. Dla autorów raportćv.J ze wspomnianych badań bardzo interesującym faktem było to, że zarówno najlepiej zasymilowani Indianie, jak i najaktywniejsi przywódcy społeczności etnicznej rekrutowali się właśnie z tej nielicznej grupy. W moich badaniach nie byłem zainteresowany najbardziej zasymilowanymi Indianami. Jeśli więc ich z konieczności pominiemy, to i tu widać fakt, iż ludzie mający wyższe pozycje społeczne i wyższe wykształcenie znajdują się częściej wśród przywódców spoleczności etnicznej, niż inne osoby. Jak przypominałem wcześniej, według cytowanych badań około 7G% społeczności chicagowskich Indian to mało stabilna zbiorowość os6b zajmujących się dorywczą, niewykwalifikowaną pr~cą fizyczną (doily-pay l' bor). Nie wiadomo, jak wielka jest dziś ta zbiorowość, ale nie wydaje mi się, aby w czasie recesji ekonomicznej początku lat osiemdzie:-;iątych była cna mniejsza. Analiza tej grupy ma ogromne znaczenie z uwagi na jej wielkość, a badania wzorów sukcesu Indian mieszkających w Chic~go ma, moim zdaniem, sens głównie dlatego, że pokazuje drogi, jakimi również inni Indianie mogliby poprawić swą pozycję społeczną. Indianie migrują wciąż z rezerwatów do wielkich miast. Same 1'ezerw~ty ulegają jednak ciągłym zmianom, a liczba przybyszów jest teraz zriacznie mniejsza, niż była w trakcie trwania rządowego progromu przesiedleń. Ci, którzy przybywają obecnie do wielkich miast, są przypu::zczalnie lepiej przygotowani do asymilacji do życia miejskiego (nie mówię tu o procesie tracenia przez nich tożsamości indiańskiej, który zresztą też zachodzi, ale jest inną sprawą), niż byli ludzie imigrujqcy tu wielkimi falami przed dziesięcioleciami. Można by więc postawić hipotezę, iż gdyby nie okresowe załamanie gospodarcze i trwalsze od nie·· �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 155 go duże bezrobocie, Indianom łatwiej byłoby obecnie o sukces w wielkim mieście. Na początku tego artykułu wspomniałem o pewnych cechach, które zdaniem amerykańskich antropologów są wspólne "kulturom indiańskim" i które czynią Indian osobami, którym trudno współzawodniczyć z innymi grupami w nowoczesnych, miejskich i przemysłowych sytuacjach. Popatrzmy jeszcze raz na te cechy w chwili, gdy znamy już pewne wzory sukcesu u tych Indian, którzy w taki czy inny sposób podtrzymują swą indiańską tożsamość i w mniejszej lub większej mierze uczestniczą w życiu społecznym swej grupy etnicznej. Według antropologów, oparta na kręgu koncepcja czasu i przestrzeni była ważną barierą kulturową przeszkadzającą Indianom w adaptacji do nowoczesnego życia przemysłowego. Nie można lekceważyć tego rysu kulturowego, ale też w świetle wyników prezentowanego tu sondażu wydaje się, że wspomniany wpływ jest obecnie mocno wyolbrzymiany. "Przesadna" hojność i dzielenie się własnymi pieniędzmi i czasem z innymi Indianami mogłoby być faktycznie istotnym proglemem w egoistycznym społeczeń'stwem. W opinii wielu tradycyjnych Indian, kt6rym udało się osiągnąć 'sukces w mieście, te idee hojności i dzielenia się są żywe głównie jako idee, ale nie jako praktyka. (Moje własne doświadczenia z jednego z rezerwatów w stanie Wisconsin skłaniałyby mnie do poglądu, że sytm:cja w rezerwatach je~t wciąż bliższa tradycji). Niechęć do współzawodnictwa z nie-Indianami wydaje się istotną barierą psychologiczną, utrudniającą sukces w mieście, w którym Indianie to tylko bardzo drobna mniejszość. Pewne refleksy tej postawy i ich konsekwencje widoczne były w przedstawionych powyżej przykładach. Z drugiej strony jednak, wydaje mi się, że postawa ta nie jest dziś bardzo popularna wśród Indian. Wielu ich mówi raczej, że nie są niczym gorszym od białych. Ci, o których mówi ten artykuł, pr{bują to udowodnić, inni znajdują liczne powody wyjaśniające to, że w kontaktach z białymi jednak przegrywają. Fakt, iż tak wielu Indian zajmuje się dorywczą, ciężką, niewykwalifikowaną pracą fizyczną powoduje, że nie całkiem przekonuj a, mnie tezy, iż praca dawać musi Indianom przede wszystkim zadowolenie, na dalszy plan odsuwając gratyfikację finansową. Oczywiście, możemy interpretować pracę dorywczą jako ten rodzaj działalności, który nie jest powiązany z jakimkolwiek dłuższym niż jeden dzień zobowiązaniem wobec pracodawcy i daje "pracownikowi" wolność udania się "do domu" wtedy, gdy sobie tego życzy i do pracy tylko wtedy, gdy uzna to za niezbędne. Ci ludzie, którzy utrzymają taką postawę wobec pracy i uważać ją będą za jedną z istotnych cech tożsamości indiańskiej, nie będą w stanie osiągnąć w mieście sukcesu. Jednakże, co istotne, wśród Indian, �156 Janusz Mucha z którymi rozmawiałem, nie spotkałem wcale przykładu takiego interpretowania indiańskości. Co więcej, ludzi ci, uważając rodzinę za jedną z naczelnych wartości (choć wskaźnik rozwodów był wśród nich ogromny) sądzili, że znacznie bardziej indiańską cechą jest 'Stałe dbanie o własną rodzinę, niż bardzo częste i nie planowane jeżdżenie tu czy tam, nawet jeśli chodzić miało by o podróże między rezerwatem a miastem. Według osób należących do mojej próby, to nie plemienne kultury indiańskie przeszkadzają Indianom w przynoszącym sukces współżawodnictwie z innymi grupami etnicznymi, lecz raczej zanik kultur plemiennych tak w miastach, jak i w wielu rezerwatach. Wróćmy jednak raz jeszcze do Indian - ludzi sukcesu. Byli oni zgodni w opinii, która może różnić ich poważnie od tradycyjnej samoidentyfikacji Indian, przeciwstawiających swą kulturę kulturze grupy dominującej. Wszyscy ci Indianie, którzy albo w przeszłości, albo obecnie, byli bardzo aktywnymi przywódcami swej społecznoścj, zapytani byli przeze mnie o to, w jaki sposób udawało im się godzić solidną pracę w mniej lub bardziej "białym" świecie z równoczesnym aktywnym uczestnictwem w życiu społeczności etnicznej. Wszyscy oni odpowiedzieli, że Indianami byli jedynie wiecz.orami i w ciągu weekendów. W biurze, laboratorium czy w fabryce byli pracownikami, a nie Indianami. Tak więc, indiańskość to ich zdaniem tylko jeden z aspektów osoby ludzkiej. Jest to aspekt ważny, ale i inne mają znaczenie. Ci ludzie, z którymi rozmawiałem i którzy nie byli w stanie łączyć pracy zawodowej i pracy społecznej w środowisku indiańskim, redukowali tę drugą lub nawet rezygnowali z niej i koncentrowali się na pierwszej. Tylko cztery 'osoby mogły być, w pewnym sensie i w pewnym zakresie, Indianami nawet w czasie pracy zawodowej. Ich przykład pokazuje warunki, w jakich jest to możliwe. Osoby te były prezesami lub bardzo ważnymi (głównie ze względu na swą pracę zawodową) członkami zarządu American Indian Center. Z tego względu uczestniczyć musieli w wielu konferencjach odbywających się w czasie ich godzin pracy zawodowej. Było to możliwe, ale tylko dlatego, że równocześnie zajmowali oni względnie niezależne, kierownicze stanowiska w firmach, w których byli zatrudnieni. Dawało im to pewną elastyczność i możność dysponowania własnym czasem pracy. Wszyscy byli jednak również bardzo dobrymi pracownikami i ich zwierzchnicy zdawali sobie >sprawę z tego, że przedsiębiorstwo nic nie straci w wyniku ich chwilowej i niezbyt częstej nieobecności. Ten sposób łączenia działalności społecznej i zawodowej jest oczywiście ograniczony do bardzo wąskiej grupy Indian. Zdaniem niektórych z tej mniejszości, kierowanie sprawami indial1skimi i kierowane ludźmi w pracy zawodowej nie muszą utrudniać się nawzajem, ale mogą się wspomagać, z uwagi na kumulację doświadczeń. �CHICAGOWSCY INDIANIE I ICH ELITA 157 Gdy Indianie, z którymi rozmawiałem, pytani byli a to, co mogło by pomóc innym członkom ich zbiorowości etnicznej w osiągnięciu sukcesu, podkreślali oni dwie naczelne wartości. Pierwsza to idea (w ich opinii ogólno-indiańska) samowystarczalności, polegania w swym życiu tylko na sobie i na swej własnej pracy, a nie na instytucjach opieki społecznej - państwowych lub nawet indiańskich. Drugą wartością jest wykształcenie. Indiańscy ludzie sukcesu byli bardzo krytyczni wobec chicagowskiego indiailskiego systemu edukacyjnego, który część z nich sama kiedyś budowała. Jakość wykształcenia i te dziedziny studiów, które najlJcłniej odpowiadają zapotrzebowaniu ze strony rynku pracy, powinny być ich zdaniem rozwijane w pierwszym rzędzie. Nacisk na wykształcenie wydaje się tu bardzo istotny, choć optymizm jest chyba przedwczesny wśród tych, którzy wiążą z nim wielkie nadzieje. Wspominałem już o tym wcześniej. Też niektóre najnowsze prace z zakresu ::;Ludiówetnicznych sugerujel, że rozwiązanie sytuacji naj uboższych grup poprzez rozwój ich edukacji nie musi być ani proste, ani oczywiste. Zdaniem Liebcrsona, który badał w szczególności sytuację czarnych Amerykanów, podnoszenie przez nich wykształcenia często ni~ gwarantuje lepiej płatnych posad 25. Zajmował się on przede wszystkim sytuacją panującą przed wprowadzeniem w Ameryce systemu ,.affirmative action" 26 i w czasie, gdy rasowa dyskryminacja była bardzo silna. Obecna sytuacja Indian jest oczywiście inna. Dyskryminacja na ynku pracy nie jest silna, ale rynek pracy się zmienil, a bezrobocie, nawet wśród wykształconej młodzieży, jest wysokie. Inna sprawa jest jf::!dnakw tym miejscu ważniejsza. Stephen Steinberg, interesujący się między innymi żydowską i wIoską grupą etniczną w Ameryce, doszedł do wniosku, że poziom wykształcenia danej grupy jest jedną z konsekwencji jej pozycj: ekonomicznej 27. Według danych, jakie przedstawił, poprawa sytL:acji ekonomicznej jest koniecznym (choć nie wy'starczającym) wMunkiem wstępnego awansu edukacyjnego, który później ułatwia dalszy awans ekonomiczny grupy. Jeśli Steinberg ma rację, to Indianie amerykailscy, jako grupa etniczna, mogą osiągnąć sukces edukacyjny w skali masowej tylko wówczas, gdy ich ogromna najniższa warstwa robotników żyjących z dorywczej pracy oraz z zasiłków zostanie wyeliminowana. Ta indiailska "underclass" to oczywiście tylko drobna część ogólnoamerykańskiej najI Paf. cytowana praca Liebersona, zwłaszcza część druga, ss. 123 - 252. System ten wymaga od instytucji państwowych i korzystających z rządowych zamówiel1 lub dotacji zatrudniania przede wszystkim członków upośledzonych grup mniejszościowych. ~7 Par. jego pracę: The Ethn;·c Myth. Race, Ethnicity and C!ass in America, Easton 1381, ss. 1'28- 50. 2:; 20 �158 Janusz Mucha niższej warstwy ekonomiczno-społeczno, omawianej na przykład w cytowanej tu wcześniej książce Williama J. Willsona. Według tego autora, po to, aby pomóc amerykańskim biednym grupom etnicznym (interesuje się on głównie Murzynami), nie trzeba podejmować żadnych specjalnie do nich adresowanych programów opieki społecznej. Konieczna jest raczej odbudowa gospodarki i taki program szerokich reform ekonmicznych, który prowadziłby do pełnego zatrudnienia mieszkańców gett i do dania im szansy utrzymania się na przyzwoitym poziomie. Nawet jeśli wszyscy trzej wspomniani tu uczeni mają rację, nie musi to oznaczać, że miejskie społeczności indiańskie (tekst ten nic brał pod uwagę Indian mieszkających w rezerwatach) będą musiały przez całe dziesięciolecia czekać na to, aż ci ich przedstawiciele, którym udaje się osiągnąć sukces, będą stanowili większą ich proporcję. Zmiany świadomościowe, jak na przykład odmowa akceptacji "kultury nędzy", nacisk na wykształcenie, mają swoje znaczenie. Podobnie istotne wydają się być solidarność ogólnoindiańska i podjęcie działalności politycznej tak na lokalnym, jak i na ogólnokrajowym forum. Janusz Mucha AMERICAN INDIAN SUCCESS IN THE URBAN SETTING (summary) This paper aims to present the patterns of American Indian success ill an urban setting. American Indians are one of the poorest ethnic groups in America, but like any other group, they have their own relatively successful membef"s. In the Winter of 1982 and the Spring of 1983, the author interviewed thir~y four persons who were considered by the Indian community in Chicago as successful in their professional life and were also well known to this commun:ly. The charecteristics of this sample group are presented in the paper. The obstacles that Ind"ans had to overcome, including difficulties with adaptation to urban life, drinking and discrimination, are discussed. The ideal of the success of American Indians in the city, presented by the intervieved persons, is discussed. The author attempts to find out to what extent this ideal is reflected in actual occupational career patterns of Indians. He divided his sample into five categories: recentiy unemployed persons, blue-collar workers, technicians, office workers, and independent businessmen, and then presented some characteristics of each group. as well as examp:es. At the end of the paper. the problem of the success of the whole urban Indian community, individually and as a group. is discussed in relation to the recent socia-economic situation. tr. J. M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/10d63634c29704792a453000bc6c80f9.pdf 0aa80d70306abd8661707fd2cf7ee55e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4886 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4532 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.1-2: s.101-105 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y No 1—2 OF YEAR BOOK X X I I R T SCIENCES ' 1968 SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z — V O G U E OR M A R ­ KET D E M A N D There is no doubt of the fact that naive a r t is arousing more and more interest and that the number of naive artists is growing. The t h i n g t h a t intereste the authoress is w h a t has caused this quick rise of the naive artist, whether i t is a m a t t e r of snobbery or the vogue of the moment, or whether there are now the right conditions f a v o u r i n g the development of this k i n d of art. This interest i n naive art" is not l i m i t e d to the intellectual sphere, b u t is practically a general t h i n g . The "discovery" of naive art at the beginning of the 20th century is today regarded not as the vogue of the times but a historical phenomenon, the reaction of artists to the naturalism and academicism dominating i n the art of those times; i t is connected w i t h the first searchings of m o d e r n art. Today w e use different criteria in evaluating the w o r k s of naive artists, that is, not only criteria of an artistic nature, for w e are also i n ­ terested i n the i n d i v i d u a l i t y of expression i n this k i n d of art. The success of a naive artist today is decided by criteria w h i c h go beyond the bounds of t r a d i t i o n a l tastes, criteria w h i c h make i t difficult to give a u n i vocal evaluation. Naive art is interesting, and this is one of its m a i n good points as far as today s evaluations are concerned. The present interest shown i n naive art goes hand i n hand w i t h the vogue for daubery and the art of the bazaar, w h i c h is an expression of the modern tendency towarda equality of a l l kinds of artistic phenomena and forms of artistic activity. This situation largely accounts for the quick rise to po­ pularity of the naive artists at present. K s a w e r y P i w o c k i — A F E W WORDS A B O U T THE A R T OF M O D E R N P R I M I T I V E S Should the w o r k s of naive artists be put systemati­ cally i n ethnographic collections? Deliberating on this problem, the author begins w i t h a definition of ethno­ graphy, attempting to establish the subjects of ethno­ graphic research. Ethnography is the study of the c u l ­ ture of strata that, w i t h i n the f r a m e w o r k of the na­ tional culture, create phenomena other t h a n the official version of that culture. Thus we reach the conclusion that ethnographic museums should collect and keep records of the art of the m o d e r n primitives. The author raises the problem of w h a t makes folk art different from the w o r k s of the naive artists. Folk art is based on traditions, uses t r a d i t i o n a l patterns and technical knowledge. The naive artist seeks ways of conveying his ideas i n an i n d i v i d u a l w a y , he tries to liberate h i m ­ self from inner tensions, creating his o w n w a y of looking at the w o r l d . These differences between folk art and the w o r k of naive artists give rise to doubts as to the purposefulness of collecting the art of ,.others". M o d e r n folk art is becoming m u c h more closely related to the w o r k of the naive artists as regards subject and form, so the fact of i n c l u d i n g the art of "others" i n ethno­ graphic collections should not be questioned. O t o B i h a l j i - M e r i n — T H E W O R L D OF T H E NAIVE The text is based on the book "The Naive A r t i s t s of Yugoslavia" and the i n t r o d u c t i o n to the catalogue of the F i r s t Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. I t contains a r e v i e w of the w o r k s of naive artists a l l over the w o r l d . The author discusses the reasons for the g r o w t h of interest i n naive art. The attraction of p r i m i t i v i s m was a f o r m of reaction to modern civiliza­ tion, the d y i n g folk a r t o f many countries has turned into naive art. The author defines the bounderies of naive art, w i s h i n g to distinguish i t f r o m the art of children and the m e n t a l l y defective. He tries to define its place i n modern art. B i h a l i j - M e r i n begins w i t h the w o r k s of H e n r i Rousseau and analyses the works of French naive artists. The poetic flowers painted by Seraphine Louis, the urban landscapes of Louis V i v i n , the porters and wrestlers of Bombois, the mythological scenes'painted by Bauchant are representative of the French naive school. A p a r t from them, the author gives pen portraits of several other naive painters of the French school. As early as the 18th century there were represen­ tatives of naive art i n the United States. The first of them was E d w a r d Hicks, who painted allegorical scenes w i t h animals. Joseph Pickett, Horace P i p p i n , John Kane, M o r r i s Hirshfield are the A m e r i c a n naive artists. I n the United States naive paintings developed out of folk art, i n B r i t a i n they developed alongside academic art and were usually the w o r k s of laymen. The author also writes about D u t c h and German naive art. The most outstand­ ing representatives i n those countries are: Josephine Hermans, K a r l Kazimierczak and doctor Paps. Naive art i n Switzerland, as i n the United States, developed from folk art and was based on original folklore t r a d i ­ tions. Naive art i n Yugoslavia is w e l l k n o w n and has many representatives. I v a n G e n e r a l i ć founded the H l e bine school, one of the outstanding personalities of w h i c h was M i r k o V i r i u s . Kovacice and Uzdin are two other Yugoslav centres of naive art. The Kovacice centre bases its w o r k on Slav folklore and i n Uzdin, most of the artists are women. Eugen Buktenica, M a t i j a Skurjeni and I v a n Rabuzin are also outstanding perso­ nalities among the naive artists of Yugoslavia. Czechoslovak naive artists also take their inspiration from folk art. Naive paintings have become popular, but sculpture has only aroused the interest of a few. The A f r o - A m e ­ rican sculptures of Georges L i a u t a u d are partly inspired by Christian symbolism. The sculptures of Bogoslav Z i v k o v i c resemble A f r i c a n totem posts and sculptures. The author concludes his deliberations w i t h this review of naive sculpture, stressing the great importance of the First Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. Georges Schmits — ON NAÍVE PAINTING This is the text of a statement made at a symposium held on the occasion of the First Triennale of Naive A r t i s t s i n Bratislava. The author deals w i t h the question of classifying naive art and the criteria by w h i c h one can decide whose w o r k s should be placed i n this cate­ gory and asks w h y paintings resembling those of V i v i n or Bombois are classified as naive. The author says that u n i n t e n t i o n a l incompetence is one of the charac­ teristic features of naive art. Errors i n the drawing and perspective, lack of likeness between the model and the picture are features of incompetence*. The author next deals successively w i t h these features i n greater detail. Perspective is ignored by the naive artist, he does not convey the w o r l d as i t is, but his o w n vision of i t . A n d i t is not only faults i n perspective that point to naive painting, but also the fact that these paintings do not resemble reality. Deformations, the exaggeration of forms, often to fantastic dimensions are u n i n t e n t i o n a l effects achieved by the naive artist. I n connection w i t h this, one cannot be a naive artist deliberately. M a n y naive artists make a detailed analysis of their w o r l d . The steam engines painted by Demonchy are v e r y painstakingly done down to the last detail. The details he paints express his p i c t u r e of the w o r l d . As regards choice of colour, w e do not find incompe­ tence among the naive painters. The rules of colour harmony are kept. I n conclusion the author says that naive p a i n t i n g is getting more popular. The reason for this is that the naive painters express their vision w i t h the aid of nature, w h i l e w i t h professional artists i t is a starting p o i n t for deformation. 101 �Aleksander Jackowski OF N A I V E A N D F O L K A R T — THE BORDERLINE The author discusses the subject on the basis of Polish material. He is interested i n the origins of naive and folk art and makes a tentative definition of both notions. The scope of the notion of folk art and culture varies according to the approach of the researcher. The researcher on folk art is interested i n genetically r u r a l works of art w i t h period features. Works of art w i t h i n d i v i d u a l features are on the borderline of naive art. The author seeks the precursors of naive art i n 19th century folk art (sculptures, paintings, graphic art). Elements of the "naive" w a y of seeing things are evident i n the w o r k of tile-makers (fig. 44 and 45). The folk style is seen i n tiles i n the ornamental elements and decorations; scenes w i t h figures are painted i n the "naive" style. Certain elements of p r i m i t i v i s m are e v i ­ dent i n religious guild paintings, p a r t i c u l a r l y i n votive pictures. The author shares the opinion of R. Wildhaber that it is also the function, not only the aesthetic values, that are decisive i n classifying a w o r k as folk art. A n example of this are the paintings of Czajka (fig. 1). Although i n style they are l i n k e d w i t h folk paintings they are not functionally l i n k e d w i t h the folk m i l i e u . I n the period of the decline of the t r a d i t i o n a l folk art, there are many examples of creative w o r k s on the borderline of folk and naive art. Naive art began to flourish i n the period of the disintegration of folk culture. Folk art does not, i n this case, f u l f i l an i n t e ­ grating function i n the r u r a l community, i t is purchased by different customers w i t h different tastes. V e r y t a ­ lented artists have a chance of expressing themselves i n their own i n d i v i d u a l way. M a n y painters from the folk m i l i e u become amateurs s u b m i t t i n g to the influence of official art. Some of them r e m a i n f a i t h f u l to the folk traditions. The author analyses the w o r k of Zofia B a r a ń s k a - D z i e c i o l o w s k a (fig. 5), Franciszek Janeczko (fig. 11, 12, 13), Dorota L a m p a r t (fig. 8, 9, 10), Helena R o j Kozlowska (fig. 14, 15), N i k i f o r (fig. 18, 19) as artists linked w i t h folk traditions. He sees these links not only i n the stylistic inspiration but also i n the k i n d of i m a ­ gination and w a y of t h i n k i n g . The author states that almost a l l contemporary Polish folk sculpture is on the borderline of naive art. A r t i s t s from the urban m i l i e u also get inspiration f r o m folk art. The naivete of the sculptures is manifest i n the way of interpreting the subject, i n the m e n t a l approach of the artist towards the w o r l d (Wawro — f i g . 33, Kudla — fig. 30). I n the sculptures of L a m ę c k i , the form is almost uniform, but he treats different subjects i n different ways. A n o t h e r i n d i v i d u a l artist is Zagajewski (fig. 40, 41), but he also bases his w o r k s on the t r a d i ­ tions of folk ceramic sculptures. The sculptures are a domain of Polish naive art w h i c h stand out at i n ­ ternational exhibitions. This is due to the traditions of folk sculpture w h i c h are s t i l l very m u c h alive here. I n conclusion, the author emphasizes that the decline of folk a r t is unavoidable, its place being taken by amateur or naive art, and that artists whose w o r k is on the borderline of folk and naive art w i l l not base themselves on the patterns of folk art. A n n a K u n c z y n s k a - I r a c k a — ILLUSTRATIONS TO T H E C H R O N I C L E S OF F A T H E R P O K O R S K I The authoress writes about the illustrations i n v o ­ lume I I of the chronicles of the C z ę s t o c h o w a monastery w r i t t e n i n the thirties of the 18th century. The author of the chronicles and of the illustrations to them was Father Innocent Pokorski, p r i o r of the Pauline Fathers of C z ę s t o c h o w a i n t h e years 1710—1718. The p r i o r spent the last years of his life (he died i n 1734) i n w r i t i n g an account of the events and religious ceremonies that had taken place i n the C z ę s t o c h o w a monastery. The chronicles contain 19 illustrations supplementing the w r i t t e n description and i n most cases they are next to the text i n question. They are d r a w n i n b r o w n i n k and are coloured w i t h l i g h t tints. Most of them show the foundations of the Pauline Fathers i n Poland, others depict ceremonies and events t a k i n g place at C z ę s t o ­ chowa, for instance, the consecration of one of the bis­ hops, Prince Frederick t a k i n g H o l y Communion. The illustrations are an artistic document to the text of the chronicles. The authoress says that i n the l i g h t of the historical m a t e r i a l already studied Father Pokorski's illustrations are of an i n d i v i d u a l character and do not follow any of the k n o w n iconographic patterns. The illustrations are undoubtedly an example of 18th cen­ t u r y p r i m i t i v e art. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — AFTER T H E FIRST T R I E N N A L E OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author was the commissioner of the Polish section at the e x h i b i t i o n of naive art from a l l over the w o r l d . The e x h i b i t i o n was a confrontation of various approaches and schools. The author introduces the reader to the problems of the genesis of naive art. The first exhibition of the w o r l d of naive artists was arrang­ ed according to a definite conception, presenting certain categories of "naivete". The Bratislava e x h i b i t i o n did not draw any exact line to m a r k the boundaries of the notion of naivete. Various approaches were represented: amateurs; folk art, i m i t a t i o n of modern art. The author, who was asked to sit on the j u r y , stresses how difficult it was for the members of the j u r y to select the works to be displayed at the exhibition. The Triennale presented some v e r y interesting sec­ tions, namely, the French, Belgian, Yugoslav ones, and some of the w o r k s exhibited by German and Czech artists. The Polish section displayed a v e r y diversified collection of works. The most interest was aroused by sculptures on the borderline of folk and naive art. The H u n g a r i a n sculptures were also interesting, being a vera­ near approach to folk art. A t the symposium organized on the occasion of the exhibition, papers were read. I n the discussion, efforts were made to esatblish the boundaries of the notion of "naive a r t " and to define the criteria by w h i c h it could be recognized. Jerzy D a r o w s k i — HERÓDEK The author — one of the staff of the Museum in Zakopane, gives a pen p o r t r a i t of this p r i m i t i v e folk sculptor. H e r ó d e k , this is the nickname of the artist, lives i n L i p n i c a W i e l k a i n N o w y T a r g district. He is a cripple and w o r k s as a f a r m labourer and shepherd. The T a t r a Museum i n Zakopane and the Museum at Rabka took an interest i n his w o r k and H e r ó d e k became the vogue after the art exhibitions i n 1966 at which his w o r k s were shown. He w o r k s w i t h large spruce logs, the contours of the figures being p r i m i t i v e l y h e w n and sculpted. The figures are t a l l (about one metre) and are mostly figures of Christ, saints and angels (fig. 1). I n the round log, only the face, sometimes the head covering, are sculpted. They are painted w i t h o i l paints and each of the holy figures has his attributes d r a w n or engraved upon it. According to the author, the sculptures of Heródek are a far cry from folk art and are the creation of primitive imagination. H e r ó d e k ' s w o r k s are on the borderline of folk art and naive art. M i c h a i ł Ł a d u r (Moscow) — T H E H A P P Y WORLD OF M A R I A P R I M A C H E N K O The editor-in-chief of the periodical Diekoratiwnoye Iskusstvo publishes an article about a naive painter from the U k r a i n e . L i k e m a n y naive aritsts in Poland, M a r i a Primachenko emerged from the folk milieu. The w o r k s of the artist go beyond the bounds of tradi­ tional folk art, h a v i n g elements of personal expression. The author emphasizes her s k i l l i n choosing colours, w h i c h are intense but not gaudy, a feature so charac­ teristic of folk art. The subjects of her pictures and her w a y of i n t e r p r e t i n g t h e m place M a r i a Primachenko on the borderline of folk and naive art. Fantastic birds among flowers (fig. 2, 3) and f a i r y - t a l e animals (fig. 5) are the subjects painted by M . Primachenko. It is thought that the source of her inspiration are folk tales and legends. The artist is the holder of the Shevchenko Prize. The author also deals w i t h the problem of care for folk art and the possibilities of its development in the Soviet U n i o n . �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1—2 ЖУРНАЛ Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК ГОД И З Д А Н И Я X X I I 1963 РЕЗЮМЕ Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — МОДА И Л И К О Н Ъ Ю Н К ­ ТУРА Искусство н а и в н ы х в ы з ы в а е т в с е б о л ь ш и й интерес, что я в л я е т с я н е о с п о р и м ы м ф а к т о м . Р а с т е т опрос на этот в и д творчества и п о п у т н о р а с т у т р я д ы его т в о р ­ цов. Автора и н т е р е с у е т п р и ч и н а столь б ы с т р о й и успешной к а р ь е р ы , н а и в н ы х : н а д о л и это п о н и м а т ь к а к снобизм, к а к моду, и л и ж е с у щ е с т в у ю т с о в е р ш е н ­ но р е а л ь н ы е у с л о в и я , с п о с о б с т в у ю щ и е р а з в и т и ю этого вида творчества. Оно в ы з ы в а е т и н т е р е с не т о л ь к о в и н т е л л е к т у а л ь н ы х к р у г а х ; его п о п у л я р н о с т ь я в л я е т ­ ся чуть л и н е всоебщей. „ О т к р ы т и е " наивного -и с к у с ­ ства в н а ч а л е X X в е к а н е р а с с м а т р и в а е т с я у ж е в н а ­ стоящее в р е м я к а к мода, а к а к и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , свидетельствующее о р е а к ц и и х у д о ж н и к о в на н а т у ­ рализм и а к а д е м и з м , д о м и н и р о в а в ш и й в и с к у с с т в е того периода. Это в я з а л о с ь с п о и с к а м и п у т и к новому искусству. Т е п е р ь , д а в а я о ц е н к у н а и в н о м у т в о р ч е с т в у , мы п р и м е н я е м и н ы е , не т о л ь к о х у д о ж е с т в е н н ы е , к р и ­ терии, п о с к о л ь к у нас и н т е р е с у ю т т а к ж е его и н д и в и ­ дуальные черты. Об у с п е х е о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в р е ш а ю т н ы н е критерии, в ы х о д я щ и е з а п р е д е л ы т р а д и ц и о н н о г о в к у с а и отнюдь не о д н о з н а ч н ы е . О д н и м и з г л а в н ы х д о - . стоинств н а и в н о г о т в о р ч е с т в а я в л я е т с я в о з б у ж д а е м ы й им интерес. В н а с т о я щ е е в р е м я и н т е р е с к н а и в н о м у творчеству п е р е к л и к а е т с я с модой н а „ к и ч и " и я р м а ­ рочное и с к у с с т в о . Это в свою о ч е р е д ь с в и д е т е л ь с т в у е т о современных тенденциях предоставить равные права различным явлениям в искусстве, р а з л и ч н ы м формам х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . И этим м н о г о е - о б ъ я с н я ­ ется, если г о в о р и т ь об у с п е ш н о й к а р ь е р е н а и в н ы х в наше время. К с а в е р ы П ив о ц к и — Н Е С К О Л Ь К О СЛОВ О СО­ ВРЕМЕННОМ ИСКУССТВЕ ПРИМИТИВОВ С л е д у е т л и и с к у с с т в о н а и в н ы х с и с т е м а т и ч е с к и со­ бирать в э т н о г р а ф и ч е с к и х к о л л е к ц и я х ? Затрагивая эту проблему, а в т о р о с т а н а в л и в а е т с я н а д о п р е д е л е н и е м этнографии и пытается установить, что является пред­ метом этнограсрических и с с л е д о в а н и й . П р е д м е т о м э т и х и с с л е д о в а н и й д о л ж н а б ы т ь к у л ь т у р а групп, к о т о р ы е в рамках национальной к у л ь т у р ы создают иные я в л е ­ ния, чем о ф и ц и а л ь н ы е ф о р м ы этой к у л ь т у р ы . Отсюда следует, что п р о и з в е д е н и я современного и с к у с с т в а примитивов д о л ж н ы собирать и описывать этногра­ ф и ч е с к и е музеи. А в т о р п ы т а е т с я в ы я с н и т ь вопрос чем о т л и ч а е т с я народное и с к у с с т в о от наивного. Н а р о д н о е искусство о п и р а е т с я на т р а д и ц и ю , и с п о л ь з у е т т р а д и ц и о н н ы е ш а б ­ лоны и технику. Н а и в н ы й х у д о ж н и к стремится найти индивидуальную форму высказывания, стремится п р е о д о л е т ь в н у т р е н н ю ю с к о в а н н о с т ь , в ы р а б о т а т ь свой л и ч н ы й в з г л я д на о к р у ж а ю щ и й м и р . Э т и р а з л и ч и я между народным и наивным творчеством в ы з ы в а л и сомнение ц е л е с о о б р а з н о л и с о б и р а т ь произведения и с к у с с т в а „ д р у г и х " . По ф о р м е и с о д е р ж а н и ю с о в р е ­ менное н а р о д н о е и с к у с с т в о все более п р и б л и ж а е т с я к искусству „ н а и в н ы х " и собирание в этнографичес­ к и х к о л л е к ц и я х „других" не подлежит сомнению. O t o B i h a l j i - M e r i n — МИР НАИВНЫХ В основу т е к с т а в з я т а к н и г а „ Н а и в н ы е в Ю г о с л а в и и " и вступление к каталогу I Триеннале наивных в Б р а ­ т и с л а в е . Это обзор в с е м и р н о г о т в о р ч е с т в а н а и в н ы х . Автор рассматривает предпосылки, в ы з в а в ш и е рас­ тущий интерес к наивному искусству. Влечение к при­ м и т и в и з м у — это своего р о д а р е а к ц и я на с о в р е м е н ­ н у ю ц и в и л и з а ц и ю ; о т м и р а ю щ е е во м н о г и х с т р а н а х н а ­ родное и с к у с с т в о п е р е р о д и л о с ь в н а и в н о е т в о р ч е с т в о . Автор намечает границы наивного искусства, пытаясь точно о т д е л и т ь его от т в о р ч е с т в а д е т е й и д у ш е в н о б о л ь н ы х . О н с т а р а е т с я у с т а н о в и т ь его место н а ф о н е современного и с к у с с т в а . О п и р а я с ь на т в о р ч е с т в о Henri Rousseau, B i h a l j i M e r i n а н а л и з и р у е т т в о р ч е с т в о ф р а н ­ цузских наивных. Поэтические цветы кисти Seraphine Louis, г о р о д с к и е п е й з а ж и Louis V i v i n , г р у з ч и к и и б о р ­ ц ы Бомбу a (Bombois), м и ф о л о г и ч е с к и е с ц е н ы А. В о и chant п р е д с т а в л я ю т ф р а н ц у з с к у ю ш к о л у н а и в н ы х . К р о м е н и х а в т о р дает п о р т р е т ы е щ е н е с к о л ь к и х н а и в ­ ных художников французской школы. У ж е в X V I I I в. в США существовали представи­ тели наивного искусства. Первым из них был Edward Hicks, р и с о в а в ш и й а л л е г о р и ч е с к и е с ц е н ы с ж и в о т ­ н ы м и . Joseph Pickett, Horace P i p p i n , John Kane, Morris Hirshfield это а м е р и к а н с к и е н а и в н ы е . В С Ш А н а и в ­ н а я ж и в о п и с ь в ы р о с л а н а основе народного т в о р ­ чества, в А н г л и и она с о п у т с т в о в а л а а к а д е м и ч е с к о м у искусству и отличалась светским характером. Автор описывает т а к ж е наивных художников Г о л л а н д и и и Германии, где с а м ы м и в ы д а ю щ и м и с я б ы л и Josephine Hermans, K a r l Kazimierczak и доктор Paps. I ii В Ш в е й ц а р и и , точно т а к ж е к а к в США, наивное искусство р а з в и в а л о с ь на о с н о в е народного творчества, опираясь на оригинальные традиции фольклора. Наив­ н о е и с к у с с т в о и з в е с т н о т а к ж е в Ю г о с л а в и и , где оно имеет м н о г и х и с п о л н и т е л е й . I v a n Generalic создал ш к о л у в Hlebine, где я р к о в ы д е л я л с я M i r k o Virius. Kovacice и Uzdin — в о т е щ е д в а ц е н т р а наивного искусства в Югославии. Центр в Kovacice п р о д о л ж а е т традиции словенского фольклора, в Uzdin г л а в н ы м образом р и с у ю т ж е н щ и н ы . Eugen Buktenica, Matija S k u r j e n i и I v a n Rabuzin в с е о н и в и д н е й ш и е п р е д с т а ­ вители наивных художников Югославии. В Чехословакии н а и в н ы е художники т а к ж е свя­ з а н ы с н а р о д н ы м творчеством. Н а и в н а я ж и в о п и с ь п р и о б р е л а п о п у л я р н о с т ь , в то в р е м я к а к с к у л ь п т у р а в ы з ы в а е т интерес л и ш ь у н е ­ многих. А ф р и к а н с к о - а м а р и к а н с к и е с к у л ь п т у р ы Georges L i a u t a u d тесно с в я з а н ы с х р и с т и а н с к о й символикой. С к у л ь п т у р ы Bogosava Zivkovica н а п о м и н а ю т тотеми­ стические столбы и а ф р и к а н с к и е скульптуры. В за­ к л ю ч е н и е а в т о р д е л а е т обзор екул:ь-;птурного искусства, подчеркивая важное значение I Триеннале наивных в Братиславе. 1 1 Ж о р ж Ш л и т е — О ЖИВОПИСИ НАИВНЫХ В ы с к а з ы в а н и е на симпозиуме по случаю I Триен­ нале н а и в н ы х в Братиславе. Автор занимается класси­ ф и к а ц и е й н а и в н о г о т в о р ч е с т в а , с т а р а я с ь установить к а к о г о р о д а искусство с л е д у е т к нему п р и ч и с л и т ь и п о ч е м у ж и в о п и с ь , н а п о м и н а ю щ у ю V i v i n и л и Bombois п р и ч и с л я ю т к н а и в н о й . А в т о р у т в е р ж д а е т , что н е п р е д ­ н а м е р е н н о е н е у м е н и е — это одно 'из о с н о в н ы х свойств наивного искусства. О ш и б к и в р и с у н к е и в переспективе, отсутствие с х о д с т в а м е ж д у м о д е л ь ю и картиной я в л я ю т с я именно п р и з н а к а м и н е у м е н и я . А в т о р пооче­ р е д н о р а с с м а т р и в а е т эти свойства. Н а и в н ы м ч у ж д а п е р с п е к т и в а . О н и н е передают, они п о своему рисуют образ м и р а . В п р о ч е м , н е т о л ь к о о ш и б к и в перспективе являются отличительной чертой наивной живописи; о ней говорит т а к ж е несходность м е ж д у действитель­ ностью и т в о р ч е с т в о м н а и в н ы х . И с к а ж е н и я , гипер­ болизация форм, принимающая иной раз фантасти­ ч е с к и е р а з м е р ы , т а к о в ы н е п р е д н а м е р е н н ы е приемы, к к о т о р ы м п р и б е г а ю т н а и в н ы е . В в и д у этого нет речи о программной наивности. Многие н а и в н ы е д а ю т п о д р о б н ы й а н а л и з мира. Demonchy р и с у е т свои п а р о в о з ы о ч е н ь детально, т щ а ­ т е л ь н о о т д е л ы в а я к а ж д у ю м е л о ч ь . Сумма э т и х д е ­ т а л е й в ы р а ж а е т его м и р о в о с п р и я т и е . Н е у м е н и е не про­ я в л я е т с я у н а и в н ы х в р а с ц в е т к е . Они не нарушают гармонию к о л о р и с т и к и , В з а в е р ш е н и е автор отмечает, что н а и в н а я ж и в о п и с ь п р и о б р е т а е т б о л ь ш у ю п о п у л я р ­ ность. Это о б ъ я с н я е т с я , тем, ч т о н а и в н ы й х у д о ж н и к в ы с к а з ы в а е т с я более непосредственно, в то время к а к п р о ф е с с и о н а л ь н ы е х у д о ж н и к и п р и б е г а ю т к искусствен­ ным приемам, ведущим к искажениям. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — Г Р А Н И Ц Ы НАИВНОГО И НАРОДНОГО ИСКУССТВА А в т о р р а с с м а т р и в а е т этот вопрос, основываясь на п о л ь с к о м м а т е р и а л е . Его интересуют с в я з ь между 203 �н а и в н ы м и н а р о д н ы м искусством и он п ы т а е т с я о п р е ­ д е л и т ь -оба эти п о н я т и я . О х в а т п о н я т и я народного искусства и к у л ь т у р ы з а в и с и т от того, к а к подходит к этому вопросу и с с л е д о в а т е л ь . И с с л е д о в а т е л я н а р о д ­ ного изобразительного и с к у с с т в а и н т е р е с у е т т в о р ­ чество, генетически с в я з а н н о е с ч е р т а м и сельского стиля. Творчество с и н д и в и д у а л ь н ы м и особенностями н а х о д и т с я н а грани наивного искусства. А в т о р и щ е т п р е д ш е с т в е н н и к о в наивного искусства в н а р о д н о м и з о ­ бразительном искусстве X I X в. (скульптура, ж и в о ­ пись, г р а ф и к а ) . Э л е м е н т ы „наивного в и д е н и я " в ы с т у ­ п а ю т п р и х у д о ж е с т в е н н о й в ы д е л к е и з р а з ц о в ( и л л . 44, 45). Н а р о д н ы й с т и л ь и з р а з ц о в н а х о д и т свое в ы р а ж е н и е в декоративных элементах, орнаментах, ф и г у р н ы е сцены представлены „наивно". Некоторые элементы примитивизма выступают в цеховой религиозной ж и ­ вописи, п р и ч е м это особенно з а м е т н о в д а р с т в е н н ы х образках. Автор разделяет взгляд Р. Вильдхабера, что о п р и ­ н а д л е ж н о с т и данного п р о и з в е д е н и я к народному и с к у с ­ с т в у р е ш а ю т н е т о л ь к о его х у д о ж е с т в е н н а я ценность, а т а к ж е его ф у н к ц и я . П р и м е р о м м о ж е т с л у ж и т ь ж и ­ вопись Ч а й к и (илл. 1). В стилевом о т н о ш е н и и оно с в я з а н о с народной ж и в о п и с ь ю , н о его ф у н к ц и я не имеет ничего о б щ е ю с н а р о д н о й средой. В п е р и о д у п а д к а .традиционной н а р о д н о й к у л ь т у р ы п о я в л я е т с я все б о л ь ш е п р о и з в е д е н и й на г р а н и народного и н а и в ­ ного искусства. Этот вид т в о р ч е с т в а р а с ц в е л в п е р и о д у п а д к а народной к у л ь т у р ы . Н а р о д н о е и с к у с с т в о не исполняет тогда роли, о б ъ е д и н я ю щ е й с е л ь с к у ю об­ щ е с т в е н н о с т ь : у нового п о т р е б и т е л я н о в ы е в к у с ы . Л и ш ь у более о д а р е н н ы х х у д о ж н и к о в м о ж н о о ж и д а т ь и н ­ д и в и д у а л ь н о г о творческого п о ч е р к а . Многие ж и в о ­ п и с ц ы из н а р о д н о й с р е д ы с т а н о в я т с я л ю б и т е л я м и , п о д ­ ч и н я я с ь в л и я н и ю о ф и ц и а л ь н о г о искусства. Н е к о т о р ы е м а с т е р а п о - п р е ж н е м у не и з м е н я ю т н а р о д н ы м т р а ­ дициям. Автор анализирует творчество З о ф и и БараньскойД з е н ц и о л о в с к о й (илл. 5), Ф р а н ц и ш к а Я н е ч к и (илл. 11, 12, 13), Д о р о т ы Ламшарт (илл. 8, 9, 10), Е л е н ы Р о й К о з л о в с к о й (илл. 14, 15), Н и к и ф о р а (илл. 18, 19) к а к х у д о ж н и к о в , с в я з а н н ы х с народной т р а д и ц и е й . Эту с в я з ь он з а м е ч а е т н е т о л ь к о в с т и л е в о й и н с п и р а ц и и , но и в образе м ы ш л е н и я и в в о о б р а ж е н и и х у д о ж н и к а . А в т о р у т в е р ж д а е т , что ч у т ь л и н е в с я современная польская народная скульптура находится на грани наивного и с к у с с т в а В л и я н и ю народного д у х а п о д д а ю т ­ ся т а к ж е х у д о ж н и к и и з городской среды. Н а и в н о с я ъ скульптурных произведений проявляется в трактовке тематики, в м и р о в о з з р е н и и х у д о ж н и к а (Вавро •— илл. 33, К у д л а — и л л . 30). С к у л ь п т у р ы Л я м е н ц к о г о (илл. 29) о т л и ч а ю т с я почти о д и н а к о в о й ф о р м о й , но трактовка тематики различна. К иному явлению сле­ д у е т отнести т в о р ч е с т в о З а г а е в е к о т о ( и л л . 40, 41), н о и он имеет н е к о т о р ы е о б щ и е ч е р т ы с народной и я р м а р ч н о й с к у л ь п т у р о й . С к у л ь т у р а •—• область п о л ь с к о г о наивного искусства, к о т о р а я в ы д е л я е т с я на м е ж д у ­ н а р о д н ы х в ы с т а в к а х . Это о б ъ я с н я е т с я тем, ч т о т р а ­ д и ц и я н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы все е щ е ж и в а . В заключение автор подчеркивает, что отмирание народного искусства н е и з б е ж н о ; его место з а й м е т л ю ­ б и т е л ь с к о е и л и н а и в н о е искусство. И тогда х у д о ж н и к и с н а и в н о - т в о р ч е с к и м н а п р а в л е н и е м н е будут о п и р а т ь ­ с я на о б р а з ц ы народного искусства. АннаКунчиньска-Ирацка— К ^ Х Р О Н И К Е ОТЦА ПОКОРСКОГО ИЛЛЮСТРАЦИИ Автор рассматривает иллюстрации, содержащиеся во втором томе х р о н и к и Ясногурского М о н а с т ы р я (в Ченстохове) с т р и д ц а т ы х годов X V I I I в . Автором х р о ­ н и к и и ее и л л ю с т р а ц и й б ы л отец И н н о ц е н т ы ( И н н о ­ кентий) П о к о р с к и , п р и о р я с н о г у р с к и х п а у л и н о в в 1710—1718 гг. П о с л е д н и е г о д ы ж и з н и (ум. в 1734 г.). П о к о р с к и п о с в я т и л описанию с о б ы т и й и р е л и г и о з н ы х п р а з д н е н с т в в Ясногуреком м о н а с т ы р е . Х р о н и к а со­ д е р ж и т 19 и л л ю с т р а ц и й , д о п о л н я ю щ и х з а п и с и . И л л ю ­ с т р а ц и и в ы п о л н е н ы пером, к о р и ч н е в ы м и ч е р н и л а м и и, к а к п р а в и л о , н а х о д я т с я р я д о м с текстом. Г р а в ю р ы подкрашены светлыми разведенными красками. Б о л ь ­ ш и н с т в о и з н и х и з о б р а ж а е т у ч р е ж д е н и я п а у л и н о в на т е р р и т о р и и П о л ь ш и , на н е к о т о р ы х п р е д с т а в л е н ы т о р ­ ж е с т в а и события, п р о и с х о д я щ и е в м о н а с т ы р е , к а к н а п р и м е р п о с в я щ е н и е в с а н епископа, п р и ч а с т и е к н я з я Фридерика. Рисунки являются художественным до­ кументом, и л л ю с т р и р у ю щ и м т е к с т х р о н и к и . А в т о р у т в е р ж д а е т , что в с в е т е и с с л е д о в а н н ы х исто­ р и ч е с к и х м а т е р и а л о в и л л ю с т р а ц и и П о к о р с к о г о носят ч е р т ы и н д и в и д у а л ь н о г о т в о р ч е с т в а и н е напоминают н и одного и з и з в е с т н ы х и к о н о г р а ф и ч е с к и х образцов. Г р а в ю р ы безусловно я в л я ю т с я п р и м е р о м п р и м и т и в ­ ного т в о р ч е с т в а X V I I I в . А л е к с а н д р Я ц к о в ск и — ПОСЛЕ I ТРИЕННАЛЕ ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ Автор статьи б ы л назначен уполномоченным поль­ ского о т д е л е н и я в ы с т а в к и всемирного наивного и с к у с ­ ства. В ы с т а в к а я в и л а с ь смотром р а з л и ч н ы х н а п р а в ­ л е н и й и ш к о л . А в т о р з н а к о м и т ч и т а т е л я с генезисом наивного и с к у с с т в а . П е р в ы е в ы с т а в к и н а и в н ы х имели известную концепцию, представляли известные кате­ гории ,наивности". Б р а т и е л а в с к а я в ы с т а в к а н е у т о ч ­ н я л а о т ч е т л и в о г р а н и ц п о н я т и я наивности. Т а м д е ­ м о н с т р и р о в а л и с ь л ю б и т е л и , н а р о д н о е творчество, под­ р а ж а н и е с о в р е м е н н о м у искусству. Автор, у ч а с т в о в а в ­ ш и й в ж ю р и , у к а з ь г в а е т на трудности, с которыми с т о л к н у л и с ь ч л е н ы ж ю р и , п о д б и р а я р а б о т ы на в ы ­ ставку. В ы з ы в а л и интерес на триеннале" о т д е л е н и я : ф р а н ­ цузское, б е л ь г и й с к о е , ю г о с л а в с к о е , н е к о т о р ы е р а б о т ы н е м е ц к и х и ч е ш с к и х х у д о ж н и к о в . П о л ь с к о е отделение б ы л о очень р а з н о р о д н ы м . Особый интерес в ы з ы в а л а с к у л ь п т у р а , где э л е м е н т ы народного и с к у с с т в а о п р е ­ д е л е н н о г р а н и ч а т с Наивным. О б р а щ а л а т а к ж е в н и ­ м а н и е в е н г е р с к а я с к у л ь п т у р а , тесно с в я з а н н а я с н а ­ р о д н ы м творчеством. По с л у ч а ю в ы с т а в к и с о с т о я л с я симпозиум, на кото­ ром были зачитаны д о к л а д ы и проведена дискуссия; участники дискуссии пытались дать точное определе­ ние понятию „наивное искусство" и установить кри­ терии, на о с н о в а н и и к о т о р ы х м о ж н о б ы л о б ы отли­ ч а т ь этот в и д т в о р ч е с т в а . Ежи Д а р о в ск и — ГЕРОДЕК А в т о р — р а б о т н и к М у з е я в местности З а к о п а н е — • знакомит читателя с народным скульптором-прими­ тивистом. Геродек, — т а к о в о п р о з в а н и е с к у л ь п т о р а —, п р о ж и в а е т в Л и п н и ц е В е л ь к о й , р а й о н Н о в ы Тарг. Он к а л е к а , работает б а т р а к о м и п а с т у х о м . Н а его работы о б р а т и л и в н и м а н и е Т а т ж а н с к и й М у з е й в Закопане и М у з е й в Р а б к е . П о с л е с о с т о я в ш и х с я в 1966 г. в ы ­ ставок, н а к о т о р ы х э к с п о н и р о в а л и с ь работа Геродка, он стал п о п у л я р н ы м . В п р и м и т и в н о обтесанных ело­ в ы х к о л о д а х Геродек в ы р е з ы в а е т к о н т у р ы фигур. В ы с о к и е (ок. 1 метра) ф и г у р ы и з о б р а ж а ю т главным образом Х р и с т а , с в я т ы х и а н г е л о в (илл. 1). В круглом обрубке обозначено т о л ь к о лицо, иногда головной убор. Ф и г у р ы р а с к р а ш е н ы м а с л я н ы м и к р а с к а м и , при­ чем к а ж д ы й с в я т о й и з о б р а ж е н со своими атрибута­ м и — н а р и с о в а н н ы м и либо в ы р е з а н н ы м и . П о м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с к у л ь п т у р ы Геродка да­ л е к и о т т р а д и ц и й народного искусства и являются т в о р е н и я м и п р и м и т и в н о г о в о о б р а ж е н и я . У Геродка э л е м е н т ы народного и с к у с с т в а г р а н и ч а т с наивными. Михаил Ладур ПРИМАЧЕНКО — РАДОСТНЫЙ МИР МАРИИ Г л а в н ы й р е д а к т о р ж у р н а л а „ Д е к о р а т и в н о е искус­ с т в о " п е ч а т а е т с т а т ь ю о н а и в н о й у к р а и н с к о й худож­ нице. К а к и многие п р е д с т а в и т е л и наивного творчества в П о л ь ш е , М а р и я П р и м а ч е н к о в ы р о с л а в атмосфере народного искусства. Т в о р ч е с т в о х у д о ж н и ц ы выходит з а п р е д е л ы т р а д и ц и о н н о й н а р о д н о й к у л ь т у р ы и отли­ ч а е т с я с в о е о б р а з н ы м и н д и в и д у л а ь н ы м почерком. Автор отмечает ее у м е н и е п о д б и р а т ь сочные, н о не крикли­ в ы е к р а с к и , ч т о я в л я е т с я столь х а р а к т е р н о й чертой н а р о д н ы х м а с т е р о в . По т е м а т и к е р и с у н к о в и интер­ п р е т а ц и и творчество М а р и и П р и м а ч е н к о находится на г р а н и народного и н а и в н о г о искусства. Ф а н т а с т и ч е с к и е п т и ц ы среди ц в е т о в (илл. 2, 3)и ска­ з о ч н ы е ж и в о т н ы е (илл. 5) — вот тематика, которой у в л е к а е т с я П р и м а ч е н к о . Н а д о д у м а т ь , что источником в д о х н о в е н и я я в л я ю т с я д л я нее н а р о д н ы е сказки и пре­ д а н и я . М а р и я П р и м а ч е н к о — л а у р е а т п р е м и и им. Шев­ ченко. В своей с т а т ь е а в т о р з а т р а г и в а е т т а к ж е вопрос з а б о т ы о народном т в о р ч е с т в е И'^Ьамф&шости его раз­ в и т и я в Советском Союзе. ^ '.А ч I BIBLIOTEKA S �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez: P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa. Podchorążych 39. Zara. 402. Pap. iłustr. k l . I I I , 125 g. B I + karton biały k l . I I I , 220 g. B I . Nakład 1650 egz. N-24. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8405bd1dee0fc7808986575a9acfbb58.pdf 4a17b1b32bed9d288d64b34cc9d3fd83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4901 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4547 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.166-167 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S Q U A R T E R L Y F U B L I S f í ED 3 R F O L H K t3Y TlíTÍ AIÎ.T I N S T I T U T E OF T H E FOL I SU A-CADE M Y OF SCIENCES YEATí BOOK X X I I T 19b!j SUMMARY OF A R T I C L E S R o m a n R e i n f u s s - S K A N S E N M U S E U M OF F O L K I N D U S T R Y A T ETERA (Bulgaria). I n Bulgaria, apart from preserving whole groups of historical buildings, single objects are also under protection. The Museum at Etera is of a special cha­ racter: i t houses a collection of r u r a l i n d u s t r i a l equip­ ment (fulling presses, mills, turneries, blacksmiths' workshops, saw-mills, etc). Some of them are local ir. origin, others have been brought there or reconstructed. The situation of the Skansen Museum (at the foot of the mountains on the banks of streams) creates excellent conditions for the exploitation of the equipment. Part of the production of the workshops is sold on the spot as tourist souvenirs (flints from the blacksmiths', wooden plates and bowls from the turnery) (fig, 10). There is also a workshop producing twisted cords for the galloons of Bul^aria-i folk costumes. The author savs that the museum a t Etera is not a dead display l i k e most centres of this type. The w o r k s ­ hops w o r k for the village, producing souvenirs for tourists. The workers are retired craftsmen. I n a few vears time, when a l l the workshops have been set in motion, the museum w i l l be self-supporting. The author stresses that the idea of organizing this Bulgarian Skansen Museum is a good one and that i t w o u l d be a good thing if one was organized i n Poland. I n this way, m a n y folk crafts could be reactivated. B a r b a r a B a z i e l i c h — FASHION I N REGIONAL CUSTUMES T H E SUBJECT OF E X H I B I T I O N I N S I ­ LESIA ii,. A n exhibition entitled "Fashion i n Regional Costu­ mes was opened i n June 1967 i n the Katowice Y o u t h Palace. On the m a r g i n of her remarks about the e x h i b i ­ t i o n , the authoress touches upon the problem of the m o ­ dification of Silesian costumes from the middle of the 19th century t i l l todav. The costumes were presented i n two groups: everyday and Sundav clothes W i t h i " the f r a m e w o r k of these groups, summer and w i n t e r costumes were shown, attention also being paid to the time of the day they are w o r n . The exhibition was completed w i t h f a m i l y photographs from the t u r n of the 19th and 20th centuries, (fig. 19). So far, exhibitions have shown the t e r r i t o r i a l traditions of groups of S i ­ lesian costumes. The authoress, i n presenting a picture of the exhibition, gives prominence to the differences i n folk costumes, depending on their function the status of those who wear them and the occasion or the year for w h i c h they are w o r n . A p a r t from sets of costumes of a t r a d i t i o n a l cha­ racter, sets showing the influence of elements of urban clothes are also displayed. The costumes of the brido and bridegroom and the best man and chief bridesmaid (fig. t>) formed a separate firoup, and also children's costumes, w h i c h were modelled on adult costumes a t the beginning of the 20th century. Today, the children's costumes are onlv for special occasions,' and are w o r n above a l l , for church ceremonies. The exhibition was an opportunity to follow the changes that Silesian costumes have undergone in various t e r r i t o r i a l groups. One of the signs of changes was the use of factory made fabrics (cashmir wool, foulard, Chinese silk) imported from France and Austria. Some form^ and elements of the costumes have become more modest and others have been abandoned a l t o ­ gether, w h i l e s t i l l others have been adapted to the prevailing fashions. The peasants' costumes w o r n i n Silesia gave the wearers a feeling of national distinctness. The costumes emphasized that thev belonged to a certain region and nation. 166 Some sets of certain parts of the costumes and ornamentation, for instance, embroidery and laee (fig. 14), etc. were also on show at .the exhibition, w h i c h demonstrated the character of the changes t a k i n g place i n the Silesian countryside under the influence of fashion. S t e f a n i a K r z v s z t o f o w i c z — T H E O R I G I N OF I C O N O G R A P H I C PICTURES OF T H E EYE OF PRO­ VIDENCE The authoress discusses a group of folk paintings o f the Eye o f Providence. A l l o f them are painted according to one compositional pattern. The upper part of the p i c ­ ture shows the Eye of Providence i n a triangle s u r r o u n d ­ ed w i t h clouds, garlands of flowers and wreaths. O w i n g to the compositional differences i n the lower part of the pictures, the authoress divides them into several groups of different types. The first group are pictures w i t h a scene showing adoration of the Eye of P r o v i ­ dence by one person (fig. 1), the second group is o f pictures where the Eye of Providence is adored by two or more persons (fig. 2—6, 8). The folk paintings discussed i n the article constitute an example of the penetration of official iconographic patterns into folk art. The authoress discusses p u b l i ­ cations spreading the cult of Providence. They appeared in Poland in the 17th and 18th centuries. The folk p a i n ­ tings date back to the 19th century. I t is certain that the compositional patterns were t a k e n from illustrations. Drawings i l l u s t r a t i n g the texts of prayers, sermons and litanies (fig. 10) were used b y the folk artists as examp­ les. The authoress says t h a t the folk paintings w i t h the Eye of Providence are one of the few examples of the cult of the abstract notion of Providence. The w a y of interpreting this cult shown i n official art suited the m e n t a l i t y of the folk artists. Elżbieta CARRIERS Królikowska — WANDERING CRIB The crib is one cf the forms of the folk puppet theatre that has lasted t i l l this verv day i n some regions of Poland. The authoress w r i t e s about the t r a d i t i o n of crib-shows i n B e ł c h a t ó w district (Łódź Voivodship). One of the villages there was, u n t i l the second w o r l d war a centre of wandering crib-carriers. A t present there is only one c r i b - c a r r i e r left w h o takes his crib¬ -show round the neighbouring villages every year at Christmas (fig 2) Jan Jasicha is 71 vears old and is the last of the wandering crib-carriers of B e ł c h a t ó w district * Jasicha's crib-show is based on the old traditional models. The l i t t l e wooden puppets only differ from each other by the wav they are dressed. They have no arms or legs (fig 3—9) The text of the crib-show is partjy spoken and p a r t l y sung. The authoress gives the text and music for the parts that are sung. Insufficient source material made i t impossible for the authoress to trace the evolution of the f o r m and subject of the crib-show. There is a constant decline of interest i n the crib-shows and there is nobody to continue the traditions. The T V , radio and the cinema are a better f o r m of entertainment for the people. S t a n i s ł a w S k i b i ń s k i — THE HARVEST-HOME "GOAT" I N T H E CHEŁM DISTRICT The rite k n o w n as "the Goat" consists i n l e a v i n g handfuls of uncut w i n t e r corn and t y i n g them up at the top A t the place where i t is tied, the "goat" i s adorned w i t h flowers and herbs (fig. 2, 3). The earth bet­ ween the uncut clumps is dug w i t h a sickle and tho grain from the ears of uncut corn is used to make �the first sowing. The author analyses the names given to the rite i n the Chelm L u b e l s k i district. There are two names, the boundary between them is sot by the author as r u n n i n g f r o m the north-east to the north-west (fig. 1). The rite is acampanied b y the singing of couplets, several of w h i c h are quoted by the author. The r i t e k n o w n as "the Goat" is d y i n g out, one of the reasons for this being the ever more generally applied mecha­ nical methods of harvesting corn. Ewa S n i e z y r i s k a - S t o l o t — ADEODATUS MAR­ T Y N S K I , STONE M A S O N F R O M B O R Z E C I N (1833—1895) D u r i n g studies conducted by the laboratory for r e ­ search on folk a r t of the P A S A r t Institute, i n Brzesko district (Cracow Voivodship) several figures signed bv the stone mason A . M a r t v n s k i were recorded i n the inventory (fig. 1—5). The compositional p a t t e r n of several others give grounds to assume that they were also made bv M a r t y n s k i (fig. 8). T h e Martynsiki f a m i l y came to Poland f r o m Slovakia. The authoress w r i t e s about the figures found by the wayside ( M a r t y n s k i also d i d interior decoration i n churches), analysing their f o r m and ornamentation. She classifies M a r t y n s k i ' s w o r k to the so-called sculpted figures w h i c h have l i m i t e d architectural elements and w e l l developed w o r k m a n s h i p i n carving. M a r t y n s k i ' s mastery of his a r t can be seen p a r t i c u l a r l y w e l l L i carvings where there is a group of figures (fig. ft), and the m o t i f Df b i l l o w i n g clouds is characteristic i n h i ^ w o r k . The columns of the figures are adorned w i t h bas relief carving. The authoress discusses i n brief the problem of the patterns on w h i c h the stone mason's w o r k was based. They originated f r o m Leipzig, M u n i c h and Grbd-en. There is no doubt that M a r t y n s k i based his w o r k on reproductions of these patterns. H i s w o r k is based on the old craftsman's traditions. The artistic level of his figures distinguishes them f r o m other stone mason's w o r k s to be found i n the Cracow Voivodship. n O J l b C K O E KBAPTAJIbHHKE 3 JKYPHAJI J ó z e f P ó ł ć w i a r t e k — M A K E R S O F PIPES A N D TOYS I N L E Ż A J S K Y E S T E R D A Y A N D T O D A Y Basing himself on archive m a t e r i a l f r o m the 17th and 18th century, the author discusses the w o r k of the makers of pipes and toys i n L e ż a j s k and the surrounding parts. A p a r t f r o m artisans affiliated i n guilds and en­ gaged i n the production of toys, there were also "bot­ chers" i n small towns and villages. The archive docu­ ments reflect the struggle of the guilds against the "botchers". They sold their products at religious festi­ vals and at fairs. The studies of the author have shown that the p r o ­ ducers of pipes and toys were w h e e l w r i g h t s and coopers. Today, the toymakers produce wheelbarrows, coaches and horses, w i n d m i l l s , birds, etc. (fig. 2—5>, U p t o the First W o r l d W a r manv of the tov-makers were engaged exclusively i n the production of pipes. Toy m a k i n g is now on the decline. F r a n c i s z e k K o t u l a — C O M P L 2 X S T U D I E S OF THE FOLK CULTURE I N MIELEC DISTRICT The ethnographic section of the Museum i n R z e s z ó w organized a stationary camp i n Mielec district i n 196S. The subject of the studies carried out was the geography, settlement, history, building, methods of healing, magic practices and the customs and folk rites of the district. The a i m of the studies was to establish the boundary line between the ethnic groups of Lasawiaks and Eastern Krakowiak.**, neighbouring on each other. D u r i n g the research w o r k an interesting historical object was discovered, namely a glass j u g w i t h etched ornamenta­ tion (fm 2—4), made at the nearby sjlass w o r k s i n L i o nica. The author describes the colour and ornamentation of the j u g and apalyses the motifs used i n the decoration. Another interesting object o r i g i n a t i n g - f r o m the neighbouring glass w o r k s i n N i w i s k o is the glass chandelier discovered i n a wooden church (fig. 8). H f l P O t f H O E H C R Y C C T B O J43,n,ABAEMblH M H C T H T Y T O M P I C K y C C T B A TIOJILCKOl/I A K A A E M M M I"OA M3flAHM5I X X I I HAYK 196& PE3IOME P o M a H P e i i H t p y c c — CKAHCEHOBCKMH M y 3 E i f HAPO,n;HhIX x y f l O J K E C T B E H H B I X ITPOMHCJIOB B ETER A (Eojirapwj) B BojirapiiH oKpyjKaioT KOMrcJieKCLt a p x H T e K T y p i r b i x s a ó o T o i i He TOJIŁKO u e j i b i e n a M H T H H K o a , HO o S e p e r a i O T TaJOKe oTse.tnwe OG-LCKTM. My3eił B Etera HOCMT c n o - HnaJTbi!bix x a p a K T e p : D HeM c o G p a n w ^ e p a B e H C K t i e n p o M L m w e n H b i e o S t e K T b i (cy-KHoua.ibHM, MejiŁHwubi, T i w a p HH, Ky3HHU,feT, J i e C O O K J I b H H H T.TI.). H a C T b H3 H H X MCCTn o r o x a p u K T e p a , a ' l a c r b n e p e n e c e H a jinf>o p e K O H C T p y n pOBaHa. CKaHceii pacnojiojKeH y noflHOJKhH r o p , HLI.I n o T O K t i M i i , IJTO f 0 3 f l a e r n p e K p a c i i b i e y c j i o B M H RJIR S K C njiyaTaiyiH 3THX o 6 i . e K T o a . H a c T b K 3 A e j i n w M a c x e p c K w x npo/jacTCH Ha MecTe B K a i e c T B e TypMCTHnecKwx cyBCHHPOB ( o r n i i B O H 3 K y 3 H M U b r , a e p e B f l i i H b i e T a p e j i K H w MHCKH M3 T O K a p H o f i . w a c r e p c K O f i ) (MJIJI. 10). Ha TeppHTOpHH OKaHceHa paSoraeT T a K J K e MacTepcKaa, B Ł i n y c K a r o m a H BHTbie u i H y p b i fljifl y K p a i n e H M H S o J i r a p c K w x KOCTKXMOB. i ABTOP MepTBWM rmiueT, oo'bOKTOM MTO 3 T e p o K M K i wy3e« H e HBJiaeTCfl K 3 K fioJibiiiMHCTBO nofloSnwx My3eee. MacTepcKHe n y s e n paooTaroT flJifl HyJKfl flepeBiui, w3roTOBJiHK>T c y a e H t i p w flJifl TypwcToB. PaGDTaiOT r a n peMecjieHHHKH-nencMoHOpbt. Hepea H e c K o j i b K o jier, KOTA* BCTVTlJIT B CTpoft B C e O O ^ e K T b l , M y 3 e f t CTQHeT 3 K 0 H O M W Hecxw He3aBHCHMbiM. ABTOP HaxoflHT K o i ^ e n u H i o opraHH3au.jiw C o J i r a p c K o r o c j c a n c e H a o n e H b y a a H H o i i vs. n p e a j i a r a e r y c r p o H T b T a K o r o poAa Mysen a BoccTaiiOEiiTb H o j i M u e . TDKMM o ó p a 3 0 M MOHCHO 5MJTO 6M pna i i a p o H H b t x n p o M i d c n o B . E a p 6 a p a E a 3 e . i u x — MOflA B P E I ' I f O H A J I b H b l X HAPH/1AX — K A K TEMA CHJIE3CKOH B H C T A B K M B Hfone 1967 r. B K a T o n m j K O M jiBopne MOJIOA^HM O T K p b M a c b B M C T a B K a no;i na3BaniieM Mofla B p e r t f o n a j i b i r i i i x napfmax. A B T O P B CBOHX s a M e H a n i i n x o B b r c T a s K C saTparaiaaeT, MeiKay npoHHM, n p o 5 j i e M y MOAMCpHKa^ni C K J i e a c K o r o KOCTioMa c cepeflMHbi X I X B . nacToamero B p e w e H M . Ha BbicraeKe 5buin npCTCTaBjieHbr ppe r p y n n b i o^eMCAw: 5y^HMH-noM u rrpaaftHWHHon. B K a j K f l o i l r p y n n e Gbura noKasatia 3MMHjra H JieTHHft oaejKAa, n p H i e M y i M Bpe3KCin03MHHIO BbtCTaBKH ^OnO.TIHfiJIH c e M e w H b i e opoTorpaobHM K o m j a X I X u H a n a j i a X X B B . (H.IJI. 19). n p e j K HHe 3KCn03HUHM TpanMUHOiniO ACMOHCTpHpOBajIH T P p p H TopwajibHbie r p y n n b i C K J i e 3 C K H x KOCTIOMOB. A B T O P , r o TOBH CUeHOPMK B b l C T a B K M , OTHeTJIWBO y K a 3 a j i Ha p a 3 J1HHHH B HapO,HHOM KOCTTOMe B SaBWCIfMOCTH OT d p y H K I ( H K , MCHH. MaTepnajibHoro Hapnfly c nojioateHHfl, KOMnjieKTaMH TOpjKecTB H BpeaieHH TpaflwrrMOHHoro rofla. xapaKTepa GbUlH npeflCTaBJieHW KOMnjISKTbt c SJieMeHTaMH, 3awMCTBODaHHtiMM M3 M e u i a s j c K o i i MOau, O T ^ e j i b H y i o rpyimy cocTaBJifljiw KocTMMbi H O B o S p a H i i w x H uiadpepoB (MJIJI. 6). a T a K i K e flSTCKMe n a p a f l b i , K o T o p b i e B n a n a j i e X X B. AejiaJiHCfc n o o6pa3iry KOCTIOMOB Bspocibix H a n a j i a X X a. CoBpeiMenHbie A e r c K w e H a p n / i b i oT.TOHatOTca H C K J I I O I M - 167 �TejibHo npa3flHWHHbiM x a p a K T e p o M Byio H oAesaiOTca B nep- onepeflb n o cjiynaio K»cTejibHbrx TopatecTB. Ha BbieTaBKe MOJKHO 6MJIO n p o c j i e f l M T b K3MeHeHHH, K O T O p b i M nofflBeprajiicH CMjie3CKKM KOCTIOM B p a 3 j i M H H b i x T e p p w r o p w a j i b H b i x r p y o n a x . OAHMM M3 n p o a B J i e H M i i 3TMX KWOmmA Sbuio ynoipeSjieHMe cpa6pMHHbrx TKaHeń (KameMMp, cbyjiap, K M T a w c K M M i n e J i K ) , n p M B 0 3 M M b i x MS O p a m i H M M ABCTPMM. H e K O T o p b i e c p o p M b i M OJieMeiiTbi H a p n f l a CTaHOBMJTHCb cKpoMHee, flpyrne c o B e p m e H H o OT6nacbiBajiMCb, MHbie JKe npMHopaBjiMBajiwcb K rocnoflCTBonaBrneił Mo e. f l „KpecrbHHCKaa" o exAa A B CnjiesMM erejibCTBo- OTJW o HauMOHajibHaM c-BoeoopaawM. O f l e j K ^ a Bajia Bajia noflHepKM- pernoHajibHyK) M HairMOHajibHyio n p w H a f l j i e ł K H o c T b . Ha BbicTaaice 3KcnoHnpoBajica r a k s c e Ha6op neKOTOp w x n p H H a f l j i e s t H o c T e w oflejKflbi M y K p a i n e H M M , K a K H a l i p M M e p B b l l l I M B K M , K p y j K C B a U4JIJI. 14) M T . n . 3 K C n 0 3 M U , H H B b r c T a s K H 0 T o 6 p a 3 i n j i a x a p a K T e p M3MeHeHMM, n p o n c x o f l H LU.MX B cMJieaoKOM flepoBHe n o « B J I M H H H B M uoĄbi. CTecpaHMH — KjKMuiTocpoBMH JlKOHOrPAOM- 4 E C K M E M C T O H H H K H 1IO M30BPA>KEHMK) BWAHllJ,ErO O K A 11POBMAEHMH ABTOP 5KaK>mwx e«MHOił oBcyjKflaeT npoMbiceji rpynny OOJKMM. K0Mno3jmnoHHOM BCE- HapoflHbix KaprMH, H 3 o 5 p a B c e OHM n p M A e p j K M B a i o T c n cxe bi. M a M BepxHeń naciM K a p T M H b i x a p a K T e p e H MOTUB B c e B H f l a m e r o O K a — M 3 o 6 p a JKGHHoro B j i y n a x cpeAM TpeyrojibHMKa, yKpanieHHoro r w p j i H H f l a M M UBOTOB M B e H K a M w . B B M f l y K 0 M i n o 3 M U , « O H H b i x pa3jrMHMM B HMJKHeJł HaCTM, S B T O p B b m e j i a e r H e C K O J I b K O TwnoBbix r p y n n . K n e p B o w r p y n n e OTHOCHTCH K a p r a u b i co c u e n o M npeKJioHeHMa oflHoro j m u a n e p ą ą BceBMAamMM OKOM (MJIJI. 1), B c u e H a x B T o p o w r p y n n b i y i a c T B y e T H e CKOJIbKO JIMII (MJIJI. 2—6, 8). PaccMaTpwBaeMbie B c i a T b e n a p o A H b i e K a p T W H b i CBMflexejibCTByioT o n p o H M K a H M i i ocpMij,MajibHbix MKOHorpaCDMHeCKMX 0 6 p a 3 ą O B B H a p O f l H O e T B O p H e C T B O . A B T O P m i uieT o ny6jniKan,HHx, nonyjiapM3MpyiorHMx K y j i b T ripoBMfleHHH. O H H C T a j i w n o H B J i a T b C H B Hojibme B X V I I w X V I I I BB. H a p o f l H b i e K a p n i H b i flanupyioTca X I X B. K O M no3MUHOHHbie o6pa3n,bi H ©C OM H ©HH O 3aHMCTB0BaHbi M3 M J i j n a c T p a r i M M . P M c y H K M ITOM T e R C T a x MOJiwTB, i r p o n o B ą ą e ń M jnrraHJiił (MJIJI ) c j i y j K M J i M oopaanaMM fljia HapoflHWx jKMBonncu,eB. ABTOP c T a T b M o T M e H a e r , HTO HapoflHbie KapTMHbi c MSoopasceHMeM sceBM^amero O K a npMHafljiescaT K HeMHoruM npMMepaM KyjibTa oOCTpaKUMOHiioro n o H a T M a , KaKMM a B j i a e r c a noHaTMe npoBMfleHMH. Cnoco6 MHTepnpeTauHH s r o r o KyjibTa, npeflcraBjiaeMbiM B ocpMUMajibHOM MCKyccTBe, oTBenaji oopasy MbimjieHHa HapoflHoro xyAOJKHMKa. 3 j i b a c 6 e T a — K p y j i M K O B C K a CTPAHCTByiO- HJ,ME K y K O J I b H M K M Beprein ceń flem, — oflHa M3 cbopM w 3epHa M3 K O J i o c b e B ynoTpef>jiaioT K nepBOMy ceBy. A B T O P aHajiM3wpyer n a s B a i i M e 3Toro oSpaAa Ha TeppMTOPMM X e j i M C K o r o p a i i o H a . O H O a s j i a e T c a ABOHKMM: c M e a t - Hyio npaHMi;y OOOMX HaaBaHMM aBTop HaMenaeT c c e Bepo-BocTOKa H a c e B e p o - 3 a n a A (MJIJI. 1). OdpaA c o n p o B O J K f l a e T c a pa3JIMHHbiMM H a n e B a M M . H e K o r o p b i e ta HMX aBTop npMBOAMT K TeiccTe. OSpaA „ K 0 3 b i " n o c T e n e H H O M C H e 3 a e T ; OAHOM M3 IIPMHMH STOTO a B J i a e r c a MexaHMHecKaa y S o p K a 3epHa, n o j i y n a i o m a a s e e Gojibuiee p a c n p o - crpaneHMe. 3ea C b H e j K M H b C K a - C T O J i e T — AAEOAATYC M A P T b I H b C K M . BOXCEHTMHCKMH K A M H E P E 3 (1833 —1895) B o BpeMa pa5oT, KOTopbie Beji K a S M H e r n o MccjieAoBaHMK) H a p o A H o r o T B o p n e c T B a n p M H H C T M T y T e M C K y c c r e IIoJibCKOM A » a A e M M M H a y K , B B s t e c K O M paMOHe ( K p a KOBCIKOe BOSBOACTBO) 5bIJIO 3 a H e c e H O B M H B 6 H T a p b H e ­ CKOJIbKO C K y j i b n r y p , n o f f l n M c a H H b i x K a M H e p e a o M A. MapTblHbCKMM ,MJIJI. 1—5). KOM'n03MI^M0HHaH C X e M a H e C K O J I b KMX A P y r M x c p M r y p H a a o A M T na M b i c j i b , HTO OHM T a K H c e n p M H a A J i e x a T K p a S o i a M M a p r M H b C K o r o (MJIJI. 8). CeMb* M a p T M H b C K M x n p M S b i j i a B n o j i b u i y M3 C j i o a a K M M . ABTOP M3ynaeT npMAopoHiHbie cpMrypbi (MaprbiHbCKM Monojinaji TaKace AeKopaTMBHbie pafcoTbi B K o c T e j i a x ) , a H a j i M 3 M p y a MX c p o p M b i M p e 3 H 0 M o p H a M e H T . n o MHBHMIO aBTopa cpMrypbi MapTMHbCKoro oTHocaTca K T a K Ha3. C K y j i b n T y p H b i M cpMrypaM c orpaHMHeHHbrMw apxMTeKTOHMnecKMMM 3JieMeHTaMM M Oojiee pasBMTbiMw p e s u w M M c p o p MaMM. X a c T e p c T B o M a p T M H b C K o r o o c o O e H H o 6pocae T ca B raasa B r p y n n o B b i x M3o5pajKe Max (MJIJI. 9); xapaKTepH HbiM MOTMBOM e r o p a o o T OcHOBaHMe cpMryp MacTep HBjiaiOTca KyneBbie oOJiaKa. yKpamaji SapejibecbaMM. CTaTbM BRpaTu,e o 6 c y » c A a e T n p o ó j i e n i y K a M H e ma6ji0HOB, OTMenaa, HTO MX POAMHOM 6buin JIeM ^^M^, MIOHXCH, u TpeAeH. M a p T b i H b C K M HecoMHeHHO noJib30Bajica p e n p o A y K i | M a M M 3TMX o5pa3upB. Ero T B O P necTBo onMpajiocb H a CTapyio peMecjieHHyio TpaAMUHio. XyAOJKecTBeHHbiM y p o B e m , cpMryp MapTMHbCKoro B H A e j i a e T ero r r p o H S B e A e H M a c p e A M pa6oT A'pyrMX MacrepCKMX K a M H e p e 3 H b I X K p a K O B C K O M 3eMJIM. ABTOP pesHbix 1 W a e c b n y j i i i b B H p T e K - JIEJKAlłCKME MACTEPA H H I 1 I A J I O K M flETCKMX M r P y i U E K B H E P A M CETOflHH i . , ( , Ha ocHosaHMM a p x M B H b i x M a x e p M a j i o B X V I I — ^ X V H I BB., a B T o p C T a T b M r i H i i i e T o M a c T e p a x M r y u i e n H b i x M3AejiMM B JlejKaMCKe M ero oKpecraocTax. K p o M e u , e x o s b i x peMeCJieHHMKOB, M3rOTOBJiaBUJ,MX M r p y m K M , cymecTBOBajiM „xajiTypmMKM" B - MecTenKax M flepesHax. ApxMBHbie AOKyMeHTbi oTo6pa»aiOT 5opb6y u e x o s c „xajiTypmHK a M M " . CBOM M3AeJiMa w r p y m e H H M K M n p o A a J i M BO s p e M a n p e c T o j i b H b i x npa3AHMKOB M H a a p M a p K a x . a B HapoflHoro Tearpa c o x p a H M J i c a B HeKOTopwx p a M O H a x — no nojibiun. ABTOP onwcbiBaeT TpasMUMio B e p T e n o B B E e j i x a T O B C K O M paiiOHe ( B e j i x a T y B , J I o f l S M H C K o e BoeBOflCTBo). OAHa M3 6ejixaroBCKMX flepesenb Bwna o B T O O M MMPOBOM BOMH M r^eHTpoM nepeflBM3KHbix B e p r e n o B . Tenepb TOJibKO OAMH K y K o j i b H M K e a c e r o f l H O cTpaHCTtayeT c BeprenoM no oKpecTHbiM jiepeBHaM (MJIJI. 2). H n y H c M x e , nocjieflHeMy M3 CTpaHCTByK)Lu;MX K y K O J i b H M K O B B B e j i x a T O B C K O M p a i i o He. 71 r o A . fl P BepTen HCMXM H B J i a e T c a o T p a © H M G M n p e 3 K H M X 0 6 pa3u,0B. flepeBaHHbie KyKOJrKM-MiapMOHerKM po3HHTca M e s t A Y CO5OM TOJibKO H a p a A O M , n p M n e M OHM j i M u i e n w p y K w HOT (MJIJI. 3X9). T a K C T n p e A C T a B J i e H M H n a c T M H H O p a 3 r o BOPHblM, HaCTMHHO HCe n e « e H H b I M . A l B T O p C T a T b M n p M B O AMT T e K C T M H O T H y i o T p a H C K p M n u M i o K n e c e H H b i M n a p T M a m . OrcyTCTBMe A*OC T a T O H H o r o KOAMnecTBa MaTepMaAOB JIMUIMJIO aBTOpa B03M05KHOCTM n p O C J I C A M T b 3BOJHOLCI1K) cpopMbi M c o A e p a c a H M a npeACTaBJieHMH. MHTepec K BepTenaM ace 6ojibuie ocjia6eBaeT. H e A O C T a e T n p o A O J i J K a T e j i e M TpaflMr^MM. T e j i e B M A e H M e , paAMO w KMHO HBJiaioTCa Sojiee M H T e p e c H o i i dapoMOM pa3BjieHeHMH, d a H M C J i a B cepnoM C K H Ó H H b C K H — fl02KMHKOBAH „K03A" B XEJIMCKOM PAHOHE OSpaA „ K 0 3 b i " a a K J i i O H a e T c a B TOM, HTO BO BpeMa x a T B W o c T a B J i a i O T H e c j K a T y i o r o p c T b 03MMM M n e p e B a 3 b i B a i o T e e , y K p a u i a a B a e p x y y3eji LCBeTaMM M T p a s a n n (MJIJI. 2 , 3). 3eMJiK> M e s t A y STMMM n y H K a M M oKanbmaioT H c c j i e A O B a H M a a B T o p a n o K a a a j i M , HTO MsroTOBJieHMeM riMmajioK M M r p y u i e K 3 a H M M a J i w c b KOACCHMKM M DOHAapM. CoBpeMeHHbie M r p y u i e H H M K M A S J i a i O T TaHKM, 6PMHKM C J i o i u a A K a M M , B e i p a H b i e M e j i b H M i ; b i , c p M r y p K M n r M r i M T.n. (MJIJI. 2—5). flo n e p B O M MMPOBOM BOMHW MHorMe M r p y u i e H ­ HMKM 3aHMMajiMCb TOJibKO M 3 r o T O B j i e H M e M nwmajiOK (CBMpejiefi). npocbeccMa MrpyrueHHMKOB npMXOAMT Tenepb B ynaAOK. < J > p a H i i M i i i e K K o T y j i a — K O M n J I E K O H H E MCCJIEflOBAHMH H A P O ^ H O H K Y J I b T y P b l B MEJIEU;KOM PAHOHE B 1966 r. STHorpacbMHecKoe oAejieHMe XCeniOBCKoro My3ea o p r a H M 3 0 B a j i o CTar^MOHapHbiM j i a r e p b B Mejibue. MccjieAOBaHMM Sburw r e o r p a c p M a , nocejieH- npeAMeroM n e c T B O , M C T o p n a , c T p o M T e j i b C T B o , 3 A p a B 0 0 x p a H e H M e , M-arMa, H a p o A H b i e o O b i n a M M o6paAbi. M c c j i e A O B a T e j i M noerasMJiH ce5e n;ejibio y c r a H O B M T b npaHMirbi Mempy CMOKHBIMII 3THMH6CKMMM rpynaMM J l a C O B M K O B M BOCTOHHWX K p a K O B a K O B . B o BpeMa MccjieAOBaHMM 6bijia o S H a p y s c e H a MHTepecHaa n a x o A K a — C T e K j i a H H b i M K y B u i H H c T p a B j i e H b i M y 3 o p o M (MJIJI. 2—4), p a G o T b i 6jiM3jiexaui,ero CTeKOJibHoro M a B ^„Lf™iSMKa^ TMBbI. flpyroił MHTepecHoii naxoAKOM a B j i a e r c a cTeKJiaimaa j i i o c T p a (MJIJI. 8), o B H a p y s c e H H a a B A e p e B a H H O M KOCTejie. J I i o c T p a S b i j i a M 3 r o T O B J i ę H a 7 5 S - < p c e A H e M HMBHCKOM C T e KOJIbHOM 3 a B 0 A 6 . ^ '(mm �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN [ wydawane przez: 't' P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E ' B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 86 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego f o r m a t u , bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. * f P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna —72 zł, M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. j f W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie dc dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ; na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z v j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, ul. Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ rato w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zl 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40"/* droższa od ceny podanej w y ż e j . P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych Ruch" w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa' konto nr 1-6-100024, teł. 20-46-88. SPRZEDAŻ I Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a nabvwac w P u n k eie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na n a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto PKO Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d " ' ' Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N \ v P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. ' , \ 6 P Do C z y t e l n i k ó w P u d j o l i Ś L i n w ^ z ^ t k i f m e z b e d r e tvn.<i. aoy w m . w n a ć opóźnienia w c w gu b i e ż ą c e j ; r.»ku i z a c h o w a ć i>a j j r z > s . : ) o ś r pełną r r t m i c / n ^ s c u kar.'wauia się p i s m a . Redakcja ' ' Z a k ł a d y G r a f i c z n e . . T a m i s a " . 7.Msú X r ; . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 492. l l u s u . k l . I I I , 113 s D l k,.i-;on b i a ł y kl. I I I . 220 « . S I . N a k ł a d león . ¿ / . t I ' ! ' Pap. K-ZI. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894255f4a8ce1585a7afb1bd7ad00a8a.pdf 9cdf9f3a328b087c7dc0f59005e48125 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4910 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4555 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.245-248 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY H I PUBLISHED F B Y T H E ART INSTITUTE OF T H E POLISH No. 4 YEAR BOOK S U M M A R Y S t a n i s l a w B ł a s z c z y k — LITHOGRAPHS FROM POZNAN PAINTINGS OF WITH Three pictures painted on canvas w i t h lithographs s t u c k o n t h e m a r e t o b e f o u n d i n t h e e t h n o g r a p h i c sec­ t i o n of the N a t i o n a l M u s e u m i n P o z n a ń . T h e y are t w o p i c t u r e s o f S t B a r b a r a ( f i g . 1, 2) a n d o n e o f S t J o s e p h w i t h t h e C h i l d J e s u s ( f i g . 3). T h e y w e r e d i s c o v e r e d i n t h e near v i c i n i t y of P o z n a ń . T h e author analyses i n detail the w a y the pictures are painted, p a y i n g a t t e n t i o n t o t h e i r o r n a m e n t a t i o n a n d colours. I n P o l i s h 19th c e n t u r y f o l k paintings the p r a c t i c e w a s k n o w n o f s t i c k i n g w o o d cuts u n d e r p i c t u r e s p a i n t e d o n glass. T h e f o l k a r t i s t s used t h e m t o a v o i d h a v i n g t o p a i n t h u m a n b o d i e s a n d faces. T h i s w a s i n connection w i t h the decline of s k i l l i n t h e p e r i o d w h e n f o l k p i c t u r e s w e r e d y i n g o u t . W e do n o t k n o w o f attempts to combine g r a p h i c a r t w i t h p a i n t i n g on c a n ­ vas. T h e p i c t u r e s f r o m P o z n a ń a r e u n i q u e i n t h i s respect. T h e l i t h o g r a p h w a s a p p r o p r i a t e l y c u t o u t a n d f i t t e d i n t o t h e c o m p o s i t i o n of t h e ^ p i c t u r e ' a n d t h e n p a i n t e d over. T h e artists l e f t some of t h e parts o f the f i g u r e s u n p a i n t e d : faces, a r m s lees T h e .Dictures h a v e rich decoration i n gaudy colours A n a l y s i n g w o r k s i n the field of religious graphic a r t , t h e a u t h o r has n o t f o u n d a n y c o u n t e r p a r t s o f t h e P o z n a ń lithographs i n Poland. They were imported, but it is nDt k n o w n f r o m w h e r e . T h e a u t h o r t h i n k s t h a t t h e p i c t u r e s o f St. B a r b a r a are a t r a n s f o r m a t i o n of the pictures of the H e a r t of M a r y , so w i d e s p r e a d i n 1 9 t h c e n t u r y g r a p h i c a r t . T h i s is i n d i c a t e d b y n u m e r o u s f o r m a l f e a t u r e s A s regards t h e i r artistic value, the P o z n a ń pictures are not of i n t e r e s t . T h e c o m p o s i t i o n , d e c o r a t i o n a n d c o l o u r s m a k e i t p o s s i b l e to i n c l u d e t h e m i n t h e c a t e g o r y of f o l k p a i n t i n g s . T h e colours used i n t h e decoration are k i n d r e d to the decoration of W i e l k o p o l s k a f u r n i t u r e . T h e h o m o g e n o u s c h a r a c t e r Df t h e t h r e e p i c t u r e s as regards technique and artistic value indicate that they c a m e f r o m one centre or are even t h e w o r k o f one author. T h e present author puts f o r w a r d the hypothesis that the authors of the paintings were pedlars selling d e v o t i o n a l objects or glass- w o r k e r s engaged i n r e s t o r a ­ tion of pictures. T h e y are not mass produced. W a c ł a w TUMES S u ł k o w s k i K O ŁUKÓW REGIONAL COS- T h i s a r t i c l e is the f i r s t a t t e m p t to describe t h e r e ­ gional costumes f r o m the Ł u k ó w district ( L u b l i n V o i v o d s h i p ) . O n the basis of l o c a l studies a n d m a t e r i a l s f r o m m u s e u m s , t h e a u t h o r describes this version of the regional costume of the Mazowsze region. The s t a r t i n g p o i n t f o r t h e studies w e r e i l l u s t r a t i o n s and d e s c r i p t i o n s f r o m 19th c e n t u r y l i t e r a t u r e . T h e a u t h o r has t r i e d t o t r a c e t h e changes t h a t the Ł u k ó w r e g i o n a l c o s t u m e s u n d e r w e n t at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n ­ t u r y . I n the i n t e r w a r period only the women's costume s u r v i v e d , a n d n o w o n l y a f e w o f i t s e l e m e n t s c a n be f o u n d . T h e m e n ' s c o s t u m e s d i s a p p e a r e d at t h e b e g i n n i n g of t h e 2 0 t h c e n t u r y . U p to t h e e n d o f the 19th c e n t u r y , t h e basic r a w m a t e r i a l s f o r m a k i n g clothes w e r e w o o l , l i n e n and hemp. F a c t o r y produced m a t e r i a l s w e r e f i r s t used for costumes w o r n on feast days. G r a d u a l l y , u n d e r the i n f l u e n c e of t o w n fashions, the cut of t h e costumes w a s also c h a n g e d . T h e a u t h o r , a p a r t f r o m i l l u s t r a t i o n s , also gives d r a w i n g s o f the cut o f some parts o f t h e c l o t h e s ( f i g . 9, 27). T h e basic m a t e r i a l u s e d f o r t h e c o s t u m e s w a s i n a s t r i p e d p a t t e r n s p e c i f i c f o r t h e Ł u k ó w d i s t r i c t ( f i g . 16). A ACADEMY T R OF SCIENCES 1963 XXII ARTICLES T h e s t r i p e d p a t t e r n u n d e r w e n t c h a n g e s b o t h as r e g a r d s f o r m and colours. T h e oldest s t r i p e d p a t t e r n s w e r e d a r k (the colours b e i n g : 'black, w h i t e , d a r k green, blue) a n d the stripes w e r e n a r r o w . I n the i n t e r - w a r years, the " C r a c o w " t y p e of s t r i p e d p a t t e r n a n d t h e Ł o w i c z t y p e w i t h w i d e r stripes a n d b r i g h t e r colours (orange, r e d violet) were the fashion. A t present the w o m e n still w e a r aprons — striped o r p l a i n l i n e n . N o o t h e r e l e m e n t s of t h e c o s t u m e h a v e survived. T h e changes that t o o k place i n t h e Ł u k ó w costumes w e r e due to influences of t o w n fashions a n d t h e f o l k costumes o f n e i g h b o u r i n g regions. T h e q u i c k disappea­ rance of the regional costume was due to the settlement of t h e p e t t y g e n t r y i n l a r g e n u m b e r s i n t h e Ł u k ó w district. D e s p i t e t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e r e g i o n a l c o s t u m e , w e a v i n g is s t i l l d o n e i n t h e v i l l a g e s o f t h i s d i s t r i c t . C l o t h w o v e n b y t h e v i l l a g e r s is s t i l l u s e d i n t h e h o u s hold. H a l i n a RACKS W ó j c i k — RZESZÓW TIERED SPOON P u b l i c a t i o n s so f a r h a v e d e a l t w i t h ' s p o o n r a c k s f r o m t h e Podhale region. T h e authoress attempts t o describe the c a r v i n g w o r k o n t i e r e d spoon racks. T h e y are f o u n d in large numbers i n the R z e s z ó w region, m o s t l y i n the h o m e s o f w e a l t h y f a r m e r s . T h e m a p ( f i g . 29) g i v e s a n idea w h e r e t h i s t y p e of spoon r a c k is f o u n d o n b o t h sides o f t h e C a r p a t h i a n s . T h e spoon racks are r i c h l y o r n a m e n t e d w i t h d i f f e r e n t techniques b e i n g a p p l i e d . T h e authoress deals e x t e n s i ­ v e l y w i t h t h e f r e t - w o r k t e c h n i q u e ( f i g . 3, 8, 10, 19). Geometrical patterns predominate i n the fret-work. T h e e n g r a v i n g t e c h n i q u e is f o u n d w i t h f r e t - w o r k . T h e r e are h a r d l y any examples of f u l l c a r v i n g . T h e r e are a f e w e x a m p l e s of b u r n t o u t p a t t e r n s , m o s t l y c o m b i n e d with fret-work. T h e decorative g e o m e t r i c a l m o t i f s are of a s t r i p e d a r r a n g e m e n t . T h e m o s t r i c h l y decorated are t h e f r o n t p a n e l a n d b a c k p a n e l ( b y w h i c h i t is h u n g ) ( f i g . 12). L a c k of p r i m a r y s o u r c e m a t e r i a l s a n d d a t e d e x a m p l e s have made it impossible t o trace t h e h i s t o r y of the t i e r e d s p o o n r a c k s . T h e a u t h o r uses f o r h e r s t u d y a f e w c o m p a r a t i v e examples f r o m Silesia and M o r a v i a (Cze­ c h o s l o v a k i a ) ( f i g , 25). T h e l i m i t e d scope o f o c c u r r e n c e of t h e s p o o n r a c k s i n t h e R z e s z ó w v o i v o d s h i p i n d i c a t e s t h a t t h e y w e r e a l o c a l p r o d u c t of n o t v e r y l o n g t r a d i ­ tions. Among the anonymous spoon r a c k m a k e r s , the a u t h o r e s s w a s a b l e t o e s t a b l i s h s e v e r a l o u t s t a n d i n g ones who were k n o w n for their work. They were mostly carpenters or f u r n i t u r e m a k e r s s k i l l e d i n w o o d - w o r k . I n conclusion t h e authoress describes the individual spoon r a c k m a k e r s a n d t h e i r w o r k m a n s h i p . E a c h t y p e of w o r k m a n s h i p used a d i f f e r e n t t y p e o f o r n a m e n t a t i o n to decorate t h e spoon racks. B a r b a r a P o l o c z k o w a — KONIAKÓW LACE T h e w o r k comprises three parts: i n the first, the authoress describes t h e b e g i n n i n g s a n d development of l a c e - m a k i n g i n t h e f i r s t h a l f o f t h e 2 0 t h c e n t u r y , i n t h e second p a r t she d e a l s w i t h l i t u r g i c a l l a c e a n d in the t h i r d — lace m a k i n g today. T h e b e g i n n i n g s of lace m a k i n g can be traced b a c k to t h e f i r s t years of the 2 0 t h c e n t u r y . H a n d i c r a f t l e s s o n s at t h e schools i n K o ­ n i a k ó w and J a w o r z y n k a started the fashion for crocheted w o r k . T h e p a t t e r n s of t h e f i r s t l a c e s m a d e w e r e b a s e d 245 �ón patterns i n periodicals and publications on the s u b j e c t , p a r t i c u l a r l y V i e n n e s e ones. T h e p a t t e r n s w e r e popularized i n the villages bv the h a n d i c r a f t teachers; t h e a u t h o r d e s c r i b e s t h e a c t i v i t y of e a c h of t h e m a n d t h e p a t t e r n s t h e y used. T h e f i r s t lace articles w e r e Cieszyn bonnet f r o n t s and later the assortment of f o r m s was g r a d u a l l y w i dened. I n the i n t e r - w a r period the K o n i a k ó w lace m a k e r s began to m a k e lace to sell. T h e y m a d e doilies a n d i n l e t s f o r b e d - l i n e n , etc. T h e p a t t e r n s , b a s e d o n t h e t r a d i t i o n a l f o r m s of the Cieszyn bonnets w e r e added to b y t h e m o r e s k i l l e d l a c e m a k e r s , w h o i n t r o d u c e d n e w m o t i f s . T h e t r a d i t i o n a l f o l k patterns of the K o n i a k ó w d i s t r i c t a r e p l a n t m o t i f s : b u n c h e s o f g r a p e s , f i r cones, f l o w e r s ( f i g . 6, 8, 14). T h e period of the Second W o r l d W a r d i d n o t h a m p e r the d e v e l o p m e n t of lace m a k i n g . I t w a s at t h a t t i m e t h a t the f i r s t lace m a k e r s of i n d i v i d u a l i t y began t o emerge. A f t e r the Second W o r l d W a r the development of t o u r i s m h a d t h e g o o d e f f e c t of i n t e n s i f y i n g lace m a k i n g . A l a c e m a k i n g c o o p e r a t i v e w a s set u p t h e r e i n 1949. T h e l a c e - m a k e r k n o w n f o r t h e m o s t o r i g i n a l w o r k a t t h a t t i m e w a s M a r i a G w a r k o w a . E a c h of t h e m o r e talented lace m a k e r s developed their s k i l l and i m p r o v e d t h e i r patterns. T h e n u m b e r of purchasers g r e w a n d a l o t of l a c e b e g e n t o be e x p o r t e d a b r o a d L a c e m a k i n g became not o n l y a n a d d i t i o n a l source of i n c o m e , b u t a l s o s t r e n g t h e n e d n e i g h b o u r l y ties. I n t h e s e c o n d p a r t of h e r , w o r k , t h e a u t h o r e s s deals w i t h l i t u r g i c a l l a c e . T h i s k i n d of lace b e g a n t o b e m a d e a f t e r t h e .Second W o r l d W a r . T h e i n c r e a s i n g o r d e r s f o r this t y p e o f lace caused m a n y of the lace m a k e r s t o leave the cooperative. K o n i a k ó w became a l a c e - m a k i n g centre, i n J a w o r z v n k a and Istebna, only single w o m e n w e r e engaged i n lace m a k i n g . T h e g r o w t h of orders for l i t u r g i c a l lace l e d to t h e emergence of a c e r t a i n c a t e g o r y of m i d d l e - m e n r e c r u i t e d f r o m a m o n g t h e i n h a b i t a n t s of K o n i a k ó w T h e s e m i d d l e - m e n s o l d t h e lace all over the country. D e s c r i b i n g t h e p a t t e r n s of t h e l i t u r g i c a l lace, the authoress d r a w s a t t e n t i o n to t w o categories of lace used to d e c o r a t e c h u r c h l i n e n . L a c e s t r i p s w e r e m a d e b v t h e j o i n i n g of s m a l l e l e m e n t s c i r c u l a r i n s h a p e { f i g . 22) a n d t h e o t h e r t y p e c o n s i s t e d of s t r i p s o f n e t o n w h i c h t h e p a t t e r n is c r o c h e t e d . T h e f i r s t c a t e g o r y is t h e o l d e s t a n d is b a s e d o n t h e p a t t e r n s t r a d i t i o n a l l y used f o r bonnets. T h e lace m a k e r s crocheted l i t u r g i c a l symbols o n t h e n e t s t r i p s : t h e H o s t , t h e Cross, t h e i n i t i a l s o f C h r i s t a n d t h e V i r g i n . T h e p a t t e r n s of l i t u r g i c a l e m b l e m s are of u r b a n o r i g i n , a n d w e r e imposed on t h e lace m a k e r s b v those w h o o r d e r e d t h e lace. I n m a k i n g lace t h e h i g h l a n d w o m e n also u s e d t h e m o t i f s e m b r o i d e r e d on t h e i r r e g i o n a l cestumes; t h e y took p a t t e r n s from those p u b l i s h e d i n w o m e n ' s magazines too. T h e most skilled lace m a k e r s designed t h e i r o w n patterns. A n o t h e r k i n d of l i t u r g i c a l l a c e w a s t h a t m a d e f o r the pastors of the E v a n g e l i c a l C h u r c h . T h e patterns of this lace w e r e most s t r o n g l y based o n t r a d i t i o n and w e r e not i n f l u e n c e d b y u r b a n designs. I n t h i s p a r t o f h e r w o r k , t h e a u t h o r e s s a l s o discusses t h e m a t e r i a l s u s e d , t h e t o o l s a n d also t h e e a r n i n g s o f t h e l a c e m a k e r s a n d t h e sale o f t h e l a c e . T h e b a s i c m a t e r i a l u s e d is c o t t o n t h r e a d , s o m e t i m e s , t h o u g h n o t so o f t e n , c h e n i l l e . T h e t o o l s f o r t h e w o r k , c r o c h e t hooks, are m a d e l o c a l l y b y t h e h i g h l a n d e r s , sometimes t h e l a c e m a k e r s use i m p o r t e d c r o c h e t h o o k s f r o m C z e choslovakia. T h e authoress deals quite extensively w i t h the p r o b l e m of earnings and the a m o u n t of w o r k p u t i n . I n c o n n e c t i o n w i t h t h e sale o f lace b y m i d d l e - m e n , t h e e a r n i n g s of t h e lace m a k e r s are not v e r y good. I n t h e s u m m e r season t h e l a c e m a k e r s t h e m s e l v e s s e l l t h e n w o r k d i r e c t l y t o t o u r i s t s . L i t u r g i c a l lace is s o l d e x c l u sively b y the m i d d l e - m e n , w h o t r a v e l a i l over Poland f o r t h i s purpose. I n recent years the d e m a n d f o r l i t u r g i c a l l a c e has b e e n d e c r e a s i n g i n c o n n e c t i o n w i t h t h e propagation by the C h u r c h of plainer linen w i t h only a little embroidery. T h e t h i r d p a r t o f t h e w o r k discusses l a c e m a k i n g today, the w i d e assortment of articles to meet the r e q u i r e m e n t s o f the customers. T h e lace m a k e r s of t o t h e p r o d u c t i o n o f t a b l e c l o t h s a n d d o i l i e s so p o p u l a r i n t h e i n t e r - w a r p e r i o d . T h i s k i n d of p r o d u c t i o n a l l o w s t h e lace m a k e r s t o sell t h e i r p r o d u c t s d i r e c t l y w i t h o u t w h o l e b o u s e s a n d e v e n dresses. T h e y h a v e g o n e b a c k K o n i a k ó w w i l l u n d e r t a k e any j o b to w i n m a r k e t s f o r t h e i r w o r k . T h e y h a v e s t a r t e d m a k i n g sets o f c o l l a r s and cuffs ( f i g . 34), g l o v e s , i n l e t s f o r b l o u s e s and the m i d d l e - m e n . T h e m i d d l e - m e n have p e r m a n e n t stalls s e l l i n g l a c e i n C i e s z y n ( f i g . 37), W i s l a a n d S o c z ó w . T h e p a t t e r n s u s e d b v t h e l a c e m a k e r s of K o n i a k ó w , d e s p i t e t h e e n r i c h m e n t of t h e r a n g e w i t h ' n e w f o r m s , keep t o the t r a d i t i o n a l m o t i f s t a k e n f r o m t h e Cieszyn b o n n e t s . T h e p r e d o m i n a n t m o t i f s a r e t h e p l a n t ones so c h a r a c t e r i s t i c of o r n a m e n t a t i o n i n f o l k a r t . T h e lace m a k i n g done i n the s t i l l a l i v i n g b r a n c h DÎ f o l k a r t . Beskid Mountains i : �n O J I b C K O E H ñ P O A H O E H C K V C C T B Ô KBAPTAJIbHEI» acyPHAJI, H3.H.ABAEMHÎÎ MHCTUTyTOM HCKVCCTBA nOJILCKOÎÏ AKMEMMH H A V K No 4 TOA M3flAHMH X X I I 1 9 6 8 PE3IOME n03HAHbCKME KAP- B nacTOHuiee Bpeiwa j K e i n m i H b i e m e H O C H T nepe^HHK M — nojiocaTbio H J I H oflHO^BeTHbIe JibHaHbie. ¿ p y r H e 3JieMeHTbi HapoflHoro K o c n o w a He coxpaHHJiwcb. B 3THorpacpjiHecK0M oTflejienMw iio3Haiii>cKoro H a u . n o HajibHoro M y 3 e a n a x o ^ H T c a 3 o6pa3a Ha xoJiCTe c BKJieCHHbTMH JIHTOrpaCpHaMH. flfie H 3 H H X H306pajf£aiCT CB. B H p B a p y (HJIJI. l , 2), a o a n a — C B . Mocwcpa c MJiafteHueM (una. 3). K a ¡ TOU 3 T H 6 M J I H o&napyîKeHW B fjjiwîKaiiuiwx OKpeCTHOCTSX H03HaHH. IlepeMeHbi B ayKOBCKOM HapSfle HacTynaJiM nofl B ^ î t a HHeM M e m a u c K o í i MOflbi, a Tanate n o n BjiHHHweM H a p o a noiï ofleîKflti coceflHHx perwoHOB. C T a i m c j a a Ejiam.nK — TMHbl C JrMTOrFA*MHMM ABTOP noflpo5Ho aHajin3npycT xyflojKecTBemiyio M;I- n e p y roicbMa, opuaineHT H KpacKM o6pa30B. B nüJitCKOíí îiapoflKotî acHBonticu X I X B . npaKTMKOBajjoeb rroaKJieMBaHMe flepesaiiiiLix rpaBiop noa KapTKHbi n a cTCKJie. f l a p o f l H b i e îKHBonHCUbi nojib30Bajnicb rpacpMKOM, M36eran nwcaTb lejioBeHecKoe Tejio H JIHU.LV 3TO 05-bHCHiieTCn ynaflKOM Hapofliiofi MKûtionwcH Toro nepnofla. B H Í M B D I I H C H Ha noJioTHe rpaipnnow ne nojib30BajIHCb. B 3T0M QTHOUieHTOÍ n03HaHbCKMe o6pa3a flBJlHK>TCH HCKJiíOHeHMeM. HeKOTopbte lacTM Tejía xy^oatiriiK ocTaBHji HepacKpameimi.iMH: m . ua pyKH, H O M . J I . C K O paTHBHafl HacTt ô o r a i a H KpacoHna. AHajiK3Hpyfl p e j i [ i r i i o 3 H y i o rpaebwKy B I l o J i b m e , a r o p CTaTbll He HaXOflMT npOH3BCJjeHMH, COOTBeTCTByiOIUHX nc-3HaHbCKHM jiHTorpacpHHM. 3 T O 5biJia HMnopTHaa Î K H B O n n c b Ren3BecTHoro npoHcxojKfleHHa. A B T O P n o n a r a e T , H T O H3o5paiKeHMH C E . B a p B a p w H B JIHIOTCH nepeBonjioLuenHeM mnpoKo pacnpocTpaHeHHoro B rpacpHKe X I X B . C e p f l u a EoroMarepii, o H C M C B H A C TejibCTByeT p a s HHCTO ç p o p M a j i b H b i x aJieMeirroa, B B xyaoxecTBeHtioM O T H O U I O H I Î H oo3HaHbCKne o&pa3a He .npeflCTaB^HiOT OCOÔOTO WHiepeca, no KOMno3HUTiii, a e KOpaiMBHOil CpOpMe M KpaCKaM MX MOÎKHO OTHeCTM K H a pO/IHJOÏÏ HtHBOnMOM. CBOMM KOJIOpwTOM OHM POACTBOHHbt «eKopaTKBHofi OTAejiKe BejiMKonojibCKOft MeSejiH. T e x H K H e c K a a H x y f l û î K e c T B e s i n a a oAEiopoJiîiacTb B C C X Tpex xapTMH roBOpHT 3a T O , MTO OHM BMriojiitHJiHCb B onHlQfk MacTGpCKOii M BnO.lHe B03MOÎK110 OflHMM H T 6 M 2KC MaCTCpoM. A B T O P npe^nojiaraeT, H T O H X wcnojiHHTejiHMi: SbiJiM Toprosubi npeflMCTaMH pejiwrMOîHoro xyjibTa JIHÔO cTeKOJibHbix fleji Maciepa, pecTaBpHpoBaBiui-te KapraHbi. B o BCHKH'M c j i y n a e o n u c b m a e i n b i e aBTopoM o6pa3a n e npHHa^jiestaT K npon3BeAe-nHSM MaccoBoro npoM3BOflCT3a. Eaujiac C y n K c c c K H — JiyKOBCKMR HAPÎIA B cTaTbe B i i c p s t i c a c i a e T C a nonwTKa o n n c a T b H a UHOHaJIbHLlii KOCTÎOM ORpCCTHOCTCÜ JlyKOUa (JIWÔJIHHCK06 BOeBOACTBO). H a OCHOBe MCCrablX HCCJIOAOBaHHfl H My3CHHblX MaTepHa.lOB Ma30BC^oro aBTOp HapH.ua. McxoflHOíi OIIHCblBaCT 9TOT TO'ÎKOU HBJIAIOTCÎI BMfl HJIJIIO- CTpaTMBHbie uaTepHajibi H aanweM B jiMTeparype X I X B . B neîKBoeHHbifi nepuofl MOMÍHO Obuio eme BCxpci'HTb HíeiicKHií napHA, B iiacTOiimee Bpewfî c o x p a i î u . m c b jiwuib tieMHorne ero s a r a e n T b i . MystCKofi K O C T I O M i i c i e 3 yate B iianajo X I X B. OciIOBHblM CbipbeM flJIH BbipaBoTKH O ^ Ê Î K a b l Obl.TO flo Koiiua X I X B . mepcTb, j i e n , K O H O I U I H . «I>a5pHMHhie TKaHn ynoTpeôJiHjincfa cnepBa fljifl npa3flHHHHbix HaptiAOB. IIocTeneHHo, nofl BJiMaHHeM MemancKoft i i o ^ b i CTAJI MCHÎITCH r a x a c e x p o i i o ^ e î K A t i . P H ^ O M C wJiJUOcTpaunaMH aETop noMemaeT TaKîKo B M K P O W I C H HCKOTOpwx nacrew OfleîKflbi (HJIJI. 9, 27). B JlyKOBCKoM paiioHC 0A«KAy iuujin npOHMyinecTBCHMO H3 HOJIOCaTOH aOMOTKaiIHOH MHTepHM (HJTJt. 16), n p i i 4eM dpopMa H pacu,BeTKa noJioc c teuenHCM sspeweiiH noflBeprajjHCb n3MetieHwaM. B cxapniiy TKam-r Gbinn T C W Ubix* L(BeTOB B y 3 K y » nojioCKy ^ e p H y i o , ôenyio, TeiinosejieHyio, rojiyuyio. B MejKBOeiiiîoe speMH CTajiw MOfliibi apKwe KpaKOBCKPie M jiOBHUKue TKaHH C Sojiee niHpoKHMM nojiocKaMH. n p e o O j i a a a j i H o p r a j K e ü t m , KpacHbiM, *H0JieTOBbrfi l i s e r a . JlyKOBCKMil HapHfl cTaJí SbiCTpo BbixoflHTb M3 y n o Tpe6jienKfi noA BJîMHHneM MOJTKOÍÍ ujjiHXTbi, HacejiHBiueft OTOT paííon. HecMoTpa n a T O , H T O Hapoanw& K O C T W M Bbiuieji wi ynoTpe5jieHMS, B ^ e p e s H n x JiyKOBCKoro pawona no c e i i flenb 3anHMawTca TKanecrBOM. AoMOTKaHHbie MaTepwa^bi Bce eme ynorpeSjiHioTCH B flOMauiiieia oSwxofle. TajiHHa TAK HA3. B y ü m i K — ÎKEIHOBCKWE „JIHiKHMKM" nOJIOHKM. flo eux nop B jiMTepaType yflejiajiocb BiiKMaHue TOJibnoflrajiHHCKHM „jiuK«HKan", T.e. flopeBiiiiHbiM nojioMKaM RJIH jioiKeK. A B T O P HacTonmew cTaTbn nbiTaeiCH oxapaKTepn3MpoBaTb pe3b6y cryneHMaTUx . . J I B I J K H M K O B " . Haine Bcero O H H BCTpctaiOTca Ha 3KemoBinwHe, rjiaBHbiM o6pa30M E 6oJiee 3aHcnroMHbix ^oMax. K a p i a (HJIJI. 29) noMoraeT nam pa3o5paTbCH B K ^ K I I X itecTKO nocTHx no 06e CTopOHbi KapnaT ynoTpe6jiHioTCH „jibiHC- H H K H " OToro runa. „JIbDKHHKn" CioraTo y K p a ï u a ^ H C b npw ITOMOIHH p a 3 rexHiiKH. A B T O P yflejiHBT Miioro BHHMatiKH aïKypiioii TexHKKe (HJIJI. 3, 8, 10, 19), B K O T O P O Î Î npeoQjiaaajoT reoMeTpw-iecKHe MOTHBbi. T e x H H K a pe3bGbi nepenjieTaeTCH e ajxypiibiM ysopoM. JIH™OH 3 j i e M M i T b i n o j i H o ü pesbObi He a c T p e i a i o T c a . B H C K J I I C 'iHTejibiibix C J i y i a a x npHMeHaerca r e x H H K a RbiiKHraHua n o flepCBy, rJiaBiibtvi o5pa30M B co ieTat!HM c aîKypHbiM y3opoM. l ííeKopaTHBHbie reoMeTpjinecKHe M O T H B W pacnojioJKeHbi noJiocaMM; ocoôeHHO 5oraTo y K p a ï u e H b i J I H U C B Û H M 3 a a H H H c r o p o H a (BemajiKa) (HJIJI. 12). OxcyTCTBHe M C T O H H H K0B M flaTMpOBaHHblX 3K3CMÍIJIHpOB jTMliiaeT BO3M0JKH0CTH OTo6pa3HTb HCTopMio „jibi3KHHK0B". A B T O P pacnoJiaraoT n e SoraibiM cpaBHMîejtbHbiM M a r e p H a j i o n c TeppHTopww C n jieaiiM M M o p a B ( H O X O C J I O B R K H H ) (HJIJI. 25). EoroToe « u jiwHwe „jibiwHHK0B" Ha TepptiToptiH ^ieiuoBCKoro aoeROACTBa Bbi3biBaer npeanoJîOaceHMe, H T O B TIûJibLUB OHM DblJIM HBJIGHHeiV! MCCPHOl'O XapaKTepa 0e3 npO^OJlKHTejtbHoií T p a j H q n M . Cpenw B o j i b i u o r r . ™ c j i a 6 e 3 b i M a i i H b i x McnoJïtiKTejieu asTop cy.Meji BbiaejiHTb HecKOJibKHx B H f l i i e i i m n x , n p o c j i a • H B i i i H x c s KaK TaaaiiTJiHBbie MacTepa. 3 T O 6 L . I Î I H raaBHbiw o5pa30M njioTiuiKH J I H 0 O CTOJiapbi, 3HaKOMbic c o D p o C O T K O H flcpeua. B 3aKjno'ieHMH a s T o p c r a T b i i aaeT x a p a K - TCpHCTKKy OTflCJlbHblX XyflOJKHHKOB H HX MaCTepCKWX. K a j K , i a a H3 H H X oT^MHa^acb CBoeo5pa3HbiM HblM OpHaM &HTOM. BapBupa >KEBA IIojtëHKOBa — ^cKopaTHE- KOHHKOBCKME KPy- C T H T L H C O C T O H T us Tpex 'lacTeíi: B nepeofl ' l a c n i aBTop onwcwBaer B03HHKH0BeHHe H pa3BHT«e KpyïKCBHoro MacrepcTBa B nepsow nojioBWHe X X B e s a ; eTopaa Macrb iiocBameua KpyatcBQM Kyjibroaoro H a 3 H a n e n u « , TpeTbHCOCTOHHWK) COBpeMCHIlOrO KpyïKeBHOrO IIPOI13B0ACTB3 lIJsecTM KpyaieBa CT&JÎH B Hanane X X B . B K O H S K O B C H H B O J K H H K C iiana^M y m n b s uiKOJiax BH3aTL npiO'iKoK. Ysopbi iiopsbix KpyjKCB KonMposajiHCb nu o0pa3t(aM orpacjiesbix îKypHaJiOB H nyOjiHKanwñ, rjiuBiibiM oôpa- 3OM BencKHx. PacnpocTpaHeHMeM y3opoB B flepesHSx 3aiiHMajiHCb yHHTejibHHqbi pyKOflejiba; o wx fleaTeabHOCTOl nOflpo5H0 I1HUJOT aBTOp HaCTOHIUeft CTaTbH. 247 �K nopBŁiM xpyaceBHtiM HSflejiHaw npMHajuieJKajiti HajioôHMKH ueuiHHcroix nermoB. riocTOneHHO accopraM C I I T KpyJKOBHblX W3flejlnfi MaHajï paCLUHpnTbCil M BHflOHSMGHHTŁCH. B MeîKBoeHHblH IîepïlOfl KOHSIKOBCKMe KpyjKeEHMHŁi C T 3 J I M njiecTM KpyHicaa n a npoflaacy. 3 T O 6b:jiH cajjtbeTKH, npouiBbi Rsin n o c T e J i Ł H o r o 6eJiba u T . ^ . OnwpaHCb Ha TpaflimnoHHwe ctoopiwbi ueuMHCKMx Henups, ö o j i e e cnoco&Hbie MacTepim.br pa3Hoo6pa3iijiM ysopbi H O BbiMH M 0 T H B 3 M H . TpaflHUHOHHHü HapoflHbiñ y3op B K.OHHKOBe •— 3TO paCTHTejIbHbIM OpHaMeHT: BHHOrpaflHbIC rpo3nbH, I1IH11IKH, HBOTbl (MJM. 6, 8, 14). B T o p a a MiipoBan sofiHa He noMemajia pa3BJMnio KpyJKeBKoro npoH3BüHCTBa. B Te ro^bi C T S J I M BbiflejiHTbCfl H n p H o ö p e r a T b H3BecTHOCTb Gojiee c n o c o ö H b i e n a c r e p u i(bi. n o c j i e BTopoii M H P O B O M B O M H W pa3BHTHK> K p y m e o Horo npoMSBOflcxBa 3Ha*inTeJibHo cnoco&CTBOBajio p a c i u n peMiie TypH3Ma. B 1949 r. oeiioBajiCH KOonepaTHB KpyHteBHMu, CaMOfi aLiflawnieficfl MacTepHneii 6i>ma Toraa MapMa r e a p K o s a . Bojiec c n o c o ö H b i e KpyJKeBHHUbi pa3BHaajtw TA coBepuieHCTBOBajiH y3apbi C B O H X vj3£e.iiîï&. K p y r noTDeÖMTejieii 3HSMHTejibHo D S C U I H D I Í J I C H : MHoro KT>V}KeB CTa™ 3arpaHHL(y. 3 T O T BHfl MacTepcTEa He TOJiBKO npHîiocMJi jtorrOjiHiriTejïbHLre ¿joxoflbij n o TaK5Ke cnocoScTBOBäji aHaMi'iTejiLHOMy yxpenjieiiHio CBÍÍ3M MejK^y eoceaaMH. BOK Ha pa3jlHHHMX laCTHX HapOflHbDt KOCTÏOMOBJ OHÎ1 n e p n a ^ H TaKHce y 3 o p b i H3 J K C H C K M X s c y p n a j i o s . Eojiee cnocoSHbie MacTepimu c o c T a s j i n ^ K coöcTBeHHbie inaGnoHbi. B o BTOpoii nacTM CBoeri paGoTbr asTop i r a m e o K p y s c e B a x KyjiBTOBoro HaaHaneHHH, KOTopwe HanaJiH njiecTii n o c j i e BTopoñ i i u p o B o ü B O Ü H W . B CBÎÎ3ÎI c pocTOM 3aK930B Ha OTH K p y m e B a ainorne KpysceBHimbi noKímyjiH KoonepaTMB. K O H H K O S C T S J I i^eHpoM BWfleJiKH K p y j K e a , B H B O J K H H K O M McTeSirafi Jimm, HeKOTopwe iKeHiyHHbi 3aiiïiMaJiMCb 9TJ1M. BBMfly yBejumeiyiH 3aKa30B sa Kpya t e s a K J I H j i n T y p r n i e c K M x u e j i e i ï cpeflw HïHTejiefi K o H a Koea B03HHK-7a KaTeropwH ToproBueB—nocpeflHHKOB. T o p r a a u b i pacnpocTpaiiHJiM KpyatGBa no Been crpaHe. O n w c b i B a a y3opbi n p y j i ï e B j i M T v p r m o c K o r o x a p a K T e p a , asTop o ö p a m a e T BHUMarote Ha asa sii^a KpyîKeB flan y s p a r u e n i i H KocreJibHoro 6cnbH: K p y m e a H w e n p o u i B b i COCTaBJIBHHb;e K3 MejIKHX 3JieHSHT0B B BHRe KpyiKOHKOB (HJia, 22), M ceinaHbix n p o i n a c ¡Ba3aHbiii K P K ^ I K O M y3oPOM. nepBbrä, ooaee c x a p u w Tiin KpyjKeB o n n p a e r c a Ha TpaRHUHonHbie y3opbt ienrtOB. y 3 o p b i Ha ceTnaTBix npouiBax M3oGpawiaioT jiMTyprH^ecKwe C H M B O J I B I : oôJiaTKH, KpecT, HHHiyiajiŁi X p H c r a u BorowaTepH. Y 3 o p w JiHTyp- B TpeTbew HacTii aBTop nwuiei o coBpeMeHHOM cocTonHTiH KpyaieBHoro npon3BOACTBa, oTcßpajKaH lUHpoKHii accopiMMeHT M3fteíiKñ, npHHopoaJieHHtix K Tpe6oBaHnaM KII^ieHTOB. KOHSKOBCKMe KpyjKeBHHUbl noAXBaibmaioT n ¡ o 6 y i o HHMi^MaMBy, HanpaBjieHHyio Ha 3aBoeBaHMe ptinKa CBOHMH H3ÄejtHHMM. O H K HaHaMH fleJiaTb BOpOTHH^lKH H iiaH»:eT Ł i K luiaTbHH, (HJIJI. 34), nep^aTKii, npouiBbi K SjiysKaM, a Tascase B ^ y s K H M ^ a a i e ™ a T b H . O H H C T B Ü H O H H T Ł BH33Tb CKaTepTH il cajldpÔTKH, KOTOpHie 6bUlM CTOJlb Mo^Hbi B MesíBoeHHbiíí n e p i í o f l . 3 T O T BHĄ npon3BOflCTBa flaeT KpyjKeBHHuaM B03M0JKH0CTb HenocpeflCTseHHO n p o flasaTb CBOH H3aejiiiH 6e3 n o M o m H ToproBHeB, T o p r o B i ł w coopyfliijiH nocToaHHwe najiaTKH c K p y jKesaMH Ha P M H K H X B lleuiHHe (MBJI. 37), BKCjie u C K O HOBe. L '4 XOTH y30pbl KOHHKOBCKHX KpyateB OÖOraTHJIHCb H0BblMK dpopMaMK, T O B C C IKe B OOmeíí CJÎOÎKHOCTH O H » COXpaHHIOT TpaflHL(HOHHbie MOTHBbl LfOUIHHCKIlX HenLJOB. IIpeoö^aflaiOT pacTHTe^bnue MOTiiBbi, CTOJib xapaKTepHe flJin HapoflHoro npHKjiaAHoro KCKyccTaa. EecKHflCKwe Kpysteaa no-npeÄHeiny aajiflioTCH Î K H B O H OTpaCJlblO HapOflHOTO HCKyCCTBa. T i rH^tecKHx 3MÖJieM BO3HWKJIM non BJIMHIIMCM ropofla; MX ISaBíiOajlH KpyjKKBHvmaM 3HKa3HllKtl. 3 J I H y30pOB C B O H X K p y a í e u r o p n i n í » satiMCTsuBajin UHor^a M O T H B H B M L U I I -5 Ii HOTO pofta K p y i K e s a njiejiw ^ J I H eßaHrejiHMecKMx n a c MOTHBbI XpenKO CBH3aHbI C Tpa^KtlMflMM u we nOflHMHHIOTCH rOpOflCKOMy BJIHHHMIO. B g r o ß n a c r w CBoeiï p a G o T t i a s T o p o n t i c b m a e r npwGopbt H MaTepwaji n34ejiMö, KacaflCŁ T a n a t e B o i i p o c a n p o flaSCH M flOXOflOB. OCHOBHbIMM MaTepjia^aMH, H3 KOTOpWX njieTyT Kpyaceaa, H B J I H I O T C H 6yMaacHbie H H T H M xpyneHbrñ uiejiK, opyAMon Tpy^a — K P K > H K H paöoTbr MecTHbix ropu,eB. ÜHorsa KpysteBHHi^bi nom>3yJOTCH KpioHKaMH, HMn0pTIipOBa«HbIMM H3 HeXOCJIOBaKHJl. TOPOB. A B T O P flOBOjibHo noflpoÖHO paccMaTpHsaeT npoojieiuy 3aTpaTbi Tpy^a H 3apa5oTKOB. B B M ^ y TOTO, MTO npoaaa î e o K p y j s e B 3aHMMaiOTCH ToproBUbi-nocpeAHHiCH, ypoaeHb aapaöoTKos KpyacesHMq 3acTaBjiHeT atejiaTb Jiynmero. B o Epeira jieTHero ce30Ha O H M aiponaioT C B O M H3fleju:ii Henocpe^cTBeHHo TypwdaM. KpyjKeBa p e j i n r n o 3 H o r o na3HaHeHn« npOflaiOT T O J I H K O ToproBUbi, KOToptie pas-beaHiaroT n o Been nojib'Uje. B nocjieflHHe r o f l b i cnopoc Ha 3TU K p y a i e B a yMeHbiiuracfl, nooKOJibsy KOCTeji noompaer öo^ee CKpoMHoe S e n t e c HeSoMbiuoií » W U I H B K O Ü , �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI P A N w y d a w a n e przez: P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N HISTORII SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł . r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 7 2 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z e k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI „POLSKIEJ można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . terminie dc dnia 10 P r e n u m e r a t ę na k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . W r o n i a 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczno m o g ą zamawiać prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 4 0 % d r o ż s z a od c e n v p o d a n e j w y ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m P r a s y A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowom i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m p o c z t o ­ w y m . K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y eyasooism I n s t y t u t u S z t u k i P A N oosiada O ś r o d e k RcLpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Zakłady Graficzne „Tamka". Zakład Nr 2. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 715, Pap. iiustr. ki. m . 120 g. B i \- karfon biały kl. tri. 220 g. Bi. Nnk). iwn «•?•/.. N - ' S � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dcdc905dcd22ca1a5bfde9037256b1e7.pdf 858e239fd83d59381afe84b90fecee9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4393 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.1; s.63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S H PUBLISHED BY F THE ART No 1 O INSTITUTE OF L THE K POLISH YEAR BOOK X X I V A ACADEMY OF R T SCIENCES 1970 S U M M A R Y OF A R T I C L E S Izolda K a c z m a r c z y k FURNITURE IN GDANSK — PAINTED POMERANIA FOLK I n e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e o n Gdańsk P o m e r a n i a , t h e p r o b l e m of f u r n i t u r e h a s n o t b e e n d e a l t w i t h as a w h o l e . O n t h e b a s i s of t h e c o l l e c t i o n o f t h e E t h n o g r a p h i c Section of the P o m e r a n i a n M u s e u m i n Gdańsk a n d of references i n l i t e r a t u r e , t h e authoress analyses t h e a r c h i ­ t e c t u r e , c o n s t r u c t i o n a n d o r n a m e n t a t i o n of f o l k f u r n i ­ t u r e . She is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e f u r n i t u r e w a s m a d e b y c a r p e n t e r s i n s m a l l t o w n s ; i t is a l m o s t i m p o s s i b l e t o m a k e a n e x a c t s t a t e m e n t as t o t h e c e n t r e s w h e r e the f u r n i t u r e was made. C o f f e r s w e r e a n e s s e n t i a l p a r t o f t h e f u r n i s h i n g s of r u r a l h o m e s . T h e (most f l o u r i s h i n g d e v e l o p m e n t o f c o f f e r m a k i n g was i n the 19th c e n t u r y . I n the i n t e r - w a r years t h e c o f f e r b e c a m e a n a u x i l i a r y p i e c e of f u r n i t u r e . T h e c o f f e r s w e r e m a d e o f p i n e w o o d , t h e sides m o s t l y q u i t e v e r t i c a l . T h e l i d was f l a t a n d t h e b o t t o m of the coffer e n d e d i n a n e d g i n g p r o t r u d i n g f r o m t h e v e r t i c a l sides f o r m i n g a w i d e r base. T h e base o f t h e c o f f e r w a s d i f ­ ferent i n f o r m i n the n o r t h e r n a n d central parts of Gdańsk P o m e r a n i a ( f i g . 2a) t h a n t h o s e i n t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f t h e r e g i o n ( f i g . Kb). T h e p a i n t e d o r n a ­ m e n t a t i o n w a s o n t h e f r o n t side. T h e r e a r e t h r e e basic schemes o f d e c o r a t i o n ( f i g . 5). T h e o l d e r c o f f e r s h a d o r n a m e n t a t i o n a l l o v e r t h e f r o n t side, a n d t h e coffers d a t i n g back to the forties of t h e 19th c e n t u r y have t w o - f i e l d d e c o r a t i o n ( f i g . 6). P l a n t m o t i f s a r e p r e d o ­ m i n a n t i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e coffers { p l a t e I , I I ) . T h e c o f f e r s f r o m t h e s o u t h - e a s t e r n p a r t o f Gdańsk P o ­ m e r a n i a ( f i g . 7) a r e d i f f e r e n t l y o r n a m e n t e d t h a n t h o s e f r o m t h e Ż u ł a w y d i s t r i c t ( n o r t h - e a s t ) '(fig. 8). Wardrobes are not typical i n form for Kashubian f u r n i t u r e . T h e y w e r e u s u a l l y p a i n t e d a b r o w n i s h - r e d or blue and were ornamented w i t h a rather primitive kind o f f l o w e r p a t t e r n ( f i g . 10). T h e w a r d r o b e s f r o m t h e Ż u ­ ł a w y d i s t r i c t ( f i g . 11) s h o w s o m e a n a l o g y t o p e r i o d furniture, t h e i r decoration being rather i n the style of baroque ribbon motifs. T h e sideboards w e r e a piece of f u r n i t u r e t h a t began t o be w i d e l y u s e d i n G d a ń s k P o m e r a n i a i n t h e m i d d l e of the 19th c e n t u r y . W e a l t h y f a r m e r s had very r i c h l y decorated s i d e b o a r d s , t h e p o o r e r ones h a d p l a i n s i d e ­ b o a r d s i n o n e c o l o u r { f i g . 12). The sideboards had a r i c h e r a r c h i t e c t u r a l f o r m . T h e ones f r o m t h e n o r t h e r n and central parts of the K a s h u b i a n region show the i n f f l u e n c e of p e r i o d f u r n i t u r e ( f i g . 13). A t t h e b e g i n n ­ i n g o f the 20th c e n t u r y m a n y sideboards, p r e v i o u s l y p a i n t e d i n c o l o u r s , w e ' r e p a i n t e d o v e r i n w h i t e o r 'blue. Rest f u r n i t u r e b e d ( f i g . 18) a n d having a movable w a s also u s e d as S z t u m , so-called placed opposite t h e m to m a k e a c r a d l e s ( f i g . U 6). is f u n c t i o n a l a n d a r t i s t i c a l l y made: a bed combined w i t h a cupboard f r o n t w a l l ( f i g . IIS). T h e c o f f e r - b e n c h a b e d ( f i g . 14). I n t h e v i c i n i t y of t w i n benches w e r e used. T h e y w e r e each o t h e r a n d boairds p l a c e d u p o n bed for children. Infants slept in T h e t a b l e s a r e r a t h e r v a r i e d i n c o n s t r u c t i o n ( f i g . 19, 21), t h e s t o o l s w e r e o f t e n s i m i l a r t o R e n a i s s a n c e s t y l e f u r n i t u r e ( f i g . 20). K r y s t y n a B a s i s to w a ZOFIA SALEK — THE WORK OF Z o f i a Sałek is f r o m t h e v i l l a g e o f Ż u k ó w , B y c h a w a d i s t r i c t . She is o n e o f t h e m o s t v e r s a t i l e a n d m o s t p r o ­ lific f o l k artists of t h e L u b l i n region. She makes p a i n ­ t e d e a s i e r eggs ( f i g . 2), p a p e r c u t s ( f i g . 3—7), „ s p i d e r s " ( f i g . 1, 15), w e d d i n g p a l m e a n d h a r v e s t h o m e w r e a t h s ( f i g . 12, 13), r e g i o n a l c o s t u m e s ( f i g . 14) a n d t a p e s t r i e s ( f i g . 16). P r e v i o u s l y she also m a d e t h e c o s t u m e s f o r the peasants w h o w e n t c a r o l s i n g i n g at C h r i s t m a s t i m e . U p t i l l t h e S e c o n d W o r l d W a r she l i v e d i n t h e c o u n t r y ­ side, a n d a f t e r t h e w a r she m o v e d to L u b l i n ; she d i d not give u p her artistic w o r k . A l l t h r o u g h the post-war years she has k e p t i n c o n t a c t w i t h t h e M u s e u m i n L u ­ b l i n , she has p a r t i c i p a t e d i n m a n y exhibitions and competitions for folk art. The Cepelia Cooperative purchases a l o t o f Z o f i a Salek'e w o r k . T h e a r t i s t ex­ presses h e r s e l f n o t o n l y i n a r t s a n d c r a f t s , b u t also sings f o l k w e d d i n g couplets a n d tells f o l k tales. The authoress made a t h o r o u g h analysis of the w o r k s b y Z o f i a Sałek. Ewa Snieżyńska-Stolot — FROM STUDIES ON THE ICONOGRAPHY OF POLISH FOLK ART. P R E S E N T A T I O N OF T H E H O L Y B L O O D OF WALL­ DÜRN. T h e s u b j e c t o f T h e H o l y B l o o d of W a l l d ü r n i s seen i n twelve relics of f o l k a r t i n Poland. The first presen­ t a t i o n o f t h i s s u b j e c t i s c o n s i d e r e d t o be t h e w o o d - c u t ( f i g . 1) i n t h e b o o k b y J o d o e u s H o f f i u s p o p u l a r i z i n g t h e legend of t h e m i r a c l e i n Walldürn. T h e authoress dis­ tinguishes eight d i f f e r e n t k i n d s of iconography, t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e p o s i t i o n o f t h e g o b l e t a n d t h e f a c e of C h r i s t ( f i g . 2). T h e r e l i c s t h a t h a v e b e e n p r e s e r v e d i n P o l a n d f o l l o w t h e successive changes. T h e m o s t n u m e ­ r o u s l y r e p r e s e n t e d k i n d o f i c o n o g r a p h y is t h e e i g h t h , n a m e l y , t h e p i c t u r e s p a i n t e d o n glass i n t h e P o d h a l e r e g i o n ( f i g . 8, 9, 10, 11). B a s i n g h e r a s s u m p t i o n s o n t h e p i c t u r e w i t h P o l i s h t e x t f o u n d i n t h e collections of t h e M u s e u m für V o l k s k u n d e i n V i e n n a ( f i g . 13), t h e authoress considers t h a t t h e subject of t h e H o l y Blood came to Poland f r o m Austria and Czechoslovakia. Various iconographic subjects are popularized by de­ v o t i o n a l p r i n t s a n d other r e l i g i o u s objects. I n stone carvings of the iconographic type, the popularizing factor are stone-masons' patterns p r i n t e d i n G e r m a n y and A u s t r i a . The stone-masons often made their o w n i n t e r ­ p r e t a t i o n s o f t h e s e p a t t e r n s ( f i g . 16). The relics p r e s e n t i n g the subject of the H o l y Blood of W a l l d ü r n d a t e b a c k t o t h e 1 9 t h c e n t u r y . N o e a r l i e r ones h a v e b e e n f o u n d . T h e a u t h o r e s s e x p l a i n s t h i s b y t h e f a c t t h a t t h e i m p o r t a n c e o f W a l l d ü r n as a p l a c e of m i r a c l e s g r e w i n t h e 1 9 t h c e n t u r y (on t h e occasion of the 400th a n n i v e r s a r y of t h e m i r a c l e ) . T h e p r o b l e m of S C A R E C R O W S was made k n o w n to our editorial board by artists and the editorial board of „ G r o m a d a — R o l n i k P o l s k i " (the V i l l a g e C o m m u ­ n i t y — The Polish Farmer). I n answer to a note p u b ­ lished in the evening p a p e r ,.Express Wieczorny" (4.XII.1968), w e r e c e i v e d t e x t s a n d i l l u s t r a t i v e m a t e r i a l from: J a n К u г к i е w i с z — FIELDS SCARECROWS, B a r b a r a B r u k a ł s k a and J a n M i n o r s k i — SCARECROWS TO KEEP OFF W I L D BOARS FROM T H E K A M P I N O S K A FOREST, M a r i a K o w n a c k a — about SCARECROWS I N THE A U G U S T O W S K A FO­ REST and illustrative material from Bronisław M u s z y ń s k i . T h i s is a p h e n o m e n o n , r e p o r t e d o n ge­ n e r a l l y , a n d so f a r n o t d e a l t W i t h i n e t h n o g r a p h i c l i t e ­ rature. J a n K u r i d e w i c z ' s studies covered southern Poland above a l l , m o u n t a i n areas. Scarecrows are p u t u p there to scare o f f a n i m a l s of p r e y f r o m t h e fields a n d t h e f o ­ rests. T h e y have t h e i r r e g i o n a l n a m e („dziad" — t r a m p ) . T h e i r size v a r i e s f r o m h a l f a m e t r e to 3 m e t r e s . T h e y are a l w a y s p u t u p b y m e n , at d a w n , w i t h no witnesses present. A s regards ' f o r m , some are made after the image of m a n , some a r e given the shape of monsters f r o m f a i r y tales a n d others a r e „abstract", r a t h e r r e ­ sembling m o d e r n abstract sculptures. The last mentioned g r o u p i n c l u d e s s c a r e c r o w s w h i c h m a k e s o u n d s ( f i g . 23). A l m o s t a l l of t h e scarecrows are b l a c k , no colours being added. Every year, new scarecrows are p u t up. This t r a d i t i o n is v e r y m u c h a l i v e , a n d i s m o s t f r e q u e n t l y observed i n t h e s o u t h e r n and eastern parts of Poland. A n o t h e r t y p e of scarecrow, n a m e l y the hanged man, is t h e c o n t r i b u t i o n o f M a r i a K o w n a c k a f r o m t h e A u g u ­ stowska Forest. Barbara B r u k a l s k a and Jan Minorlski w r i t e about t h e scarecrows used i n t h e K a m p i n o w s k a Forest outside W a r s a w . T h e y a r e u s e d to k e e p o f f w i l d b o a r . B r o n i s ł a w M u s z y n s k i ' s p h o t o s of scare r o w s are f r o m the W a r s a w s u b u r b s and m o u n t a i n o u s regions. 63 �П О Л Ь С К О Е КВАРТАЛЬНЫЙ № 1 ЖУРНАЛ, Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я ИСКУССТВА И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ XXIV НАУК 1970 РЕЗЮМЕ Изольда К а ч м а р ч и к — РАСПИСНАЯ НАРОД­ НАЯ МЕБЕЛЬ В РАЙОНЕ ГДАНЬСКОГО ПОМОРЬЯ В этнографической л и т е р а т у р е , к а с а ю щ е й с я Г д а н ь ского П о м о р ь я , нехватает подробного описания мест­ ной мебели. Н а основании экспонатов Э т н о г р а ф и ч е с ­ кого отделения П о м о р с к о г о м у з е я в Г д а н ь с к е и л и т е ­ р а т у р н ы х записей, автор статьи а н а л и з и р у е т а р х и ­ тектуру, к о н с т р у к ц и ю и орнаментику народной м е б е л и . А в т о р полагает, ч т о м е б е л ь в ы р а б а т ы в а л и м а л о м е ­ с т е ч к о в ы е с т о л я р ы , но т о ч н о у с т а н о в и т ь , где н а х о ­ д и л и с ь центры м е б е л ь н о г о производства считает п о ч т и невозможным. Существенной ч а с т ь ю деревенской м е б е л и б ы л и сундуки, в ы д е л к а к о т о р ы х достигла своего расцвета в X I X веке. В м е ж в о е н н ы й период с у н д у к стал играть второстепенную р о л ь . И х д е л а л и из соснового д е ­ рева, преимущественно с в е р т и к а л ь н ы м и стенками. Крышка сундука п л о с к а я , к р а я дна в ы х о д я т за поверхность стенок и о б р а з у е т своего рода о б р а м л е н и е . С у н д у к и северной и ц е н т р а л ь н о й ч а с т и Г д а н ь с к о г о П о м о р ь я ( и л л . 2а) р о з н я т с я от с у н д у к о в ю г о - в о с т о ч ­ ной части формой основания ( и л л . 2Ь). Л и ц е в у ю с т е н ­ к у у к р а ш а л и росписью, п р и ч е м с у щ е с т в о в а л и три о с ­ н о в н ы е с х е м ы декораци ( и л л . 5). Н а с т а р ы х с у н д у к а х роспись занимает всю л и ц е в у ю с т е н к у ; с 40-х годов X I X в. д е к о р а ц и ю л и ц е в о й с т е н к и с т а л и д е л и т ь на 2 п о л я ( и л л . 6). В декоративной о т д е л к е п р е о б л а д а ю т р а с т и т е л ь н ы е м о т и в ы (таб. I , I I ) . С у н д у к и ю г о - в о с т о ч ­ ной части Гданьского П о м о р ь я (илл!. 7) р о з н я т с я д е ­ корацией от ж у л а в с к и х с у н д у к о в (северо-восточная часть, ( и л л . 8). Ш к а ф не я в л я е т с я т и п и ч н ы м э л е м е н т о м т р а д и ц и о н ­ ной к а ш у б с к о й м е б е л и . Ш к а ф ы б ы л и г л а в н ы м образом темно-красного, л и б о г о л у б о г о цвета с довольно примитивным ц в е т о ч н ы м орнаментом ( и л л . 10). М о ж н о отметить некоторое сходство м е ж д у ж у л а в с к и м и ш к а ­ ф а м и ( и л л . 11) и с т и л ь н о й м е б е л ь ю — и х д е к о р а т и в ­ ная отделка напоминает л е н т о ч н ы е м о т и в ы б а р о к к о . Буфеты для хранения посуды получили в Гдань­ ском П о м о р ь е ш и р о к о е распространение в середине XIX в. В з а ж и т о ч н ы х д о м а х б у ф е т ы отличались богатой о т д е л к о й , в менее з а ж и т о ч н ы х — буфеты б ы л и п р о щ е и в ы к р а ш е н ы в один цвет ( и л л . 12). К о н с т р у к ц и я богато о т д е л а н н ы х б у ф е т о в б ы л а с л о ж ­ ной. Группа б у ф е т о в с северной и ц е н т р а л ь н о й части К а ш у б имеет некоторое сходство со с т и л ь н о й м е ­ б е л ь ю ( и л л . 13). В н а ч а л е X X в. многие б у ф е т ы с я р ­ кой расцветкой б ы л и п е р е к р а ш е н ы в б е л ы й и л и г о ­ л у б о й цвет. Ф у н к ц и о н а л ь н о и красиво в ы п о л н е н а м е б е л ь , п р е д ­ назначенная д л я о т д ы х а : кровати ( и л л . 18) и к р о в а т и - к о м о д ы с п о д в и ж н о й л и ц е в о й стенкой, которая с о ­ ставляет и з г о л о в ь е р а с к л а д н о й кровати ( и л л . 14). Д л я спанья служат также скамьи-сундуки (илл. 15). В окрестностях Штума повсеместно у п о т р е б л я л и с ь так наз. с к а м ь и - б л и з н е ц ы ; и х с т а в и л и д р у г против друга и с о е д и н я л и досками, создавая таким образом п о с т е л ь д л я детей. М л а д е н ц ы с п а л и в к о л ы б е л я х ( и л л . 16). Разнородной конструкцией отличались столы (илл. 19, 21), форма табуретов н а п о м и н а л а р е н е с с а н совую м е б е л ь ( и л л . 20). К р ы с т ы н а Б а с и с т о в а — ТВОРЧЕСТВО ЗОФИИ САЛЕК З о ф и я С а л е к родом из деревни Ж у к у в , Б ы х о в с к о г о повята. Творчество ее разнообразно и богато. Она принадлежит к лучшим п р е д с т а в и т е л я м народного искусства в Л ю б л и н с к о м регионе. С а л е к д е л а е т п и ­ санки ( и л и . 2), в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бумаги) ( и л л . 3—7), п а у к о в ( и л л . 1, 15), свадебные „ п а л ь м о ч к и " и венки к п р а з д н и к у у р о ж а я ( и л л . 12, 13), народные к о с т ю м ы ( и л л . 14) и панно ( и л л . 16). П р е ж д е Зофия Салек делала рождественские костюмы д л я м а л ь ч и к о в — к о л я д о в щ и к о в . Д о второй мировой в о й ­ н ы х у д о ж н и ц а ж и л а в деревне, а п о с л е в о й н ы п е ­ р е с е л и л а с ь в Л ю б л и н , п р о д о л ж а я свою т в о р ч е с к у ю д е я т е л ь н о с т ь . П о с л е в о й н ы она у с т а н о в и л а п о с т о я н - 64 н у ю связь с л ю б л и н с к и м м у з е е м и принимает у ч а с т и е во м н о г и х в ы с т а в к а х и к о н к у р с а х народного т в о р ­ чества. М н о г о ч и с л е н ы е п р о и з в е д е н и я З о ф и и С а л е , п о ­ купает Ц е п е л и я . Художница отличается не только в области изо­ б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в ; она поет на свадьбах, р а с ­ сказывает н а р о д н ы е сказки. А в т о р статьи подробно а н а л и з и р у е т творчество З о ­ фии Салек. Эва С н е ж и н ь с к а - С т о л о т — ИЗ ИССЛЕДО­ ВАНИЙ ПО ИКОНОГРАФИИ В ПОЛЬСКОМ НАРОД­ НОМ ТВОРЧЕСТВЕ. ИЗОБРАЖЕНИЕ СВЯТОЙ К Р О ­ ВИ В ВАЛЬДЮРН (WALLDÜRN) Эта тематика известна п о т е р р и т о р и и союзной П о ­ л ь ш и б л а г о д а р я двенадцати с о х р а н и в ш и м с я п а м я т н и ­ кам народного искусства. П е р в ы м считает гравюра на д е р е в е ( и л л . 1) в к н и г е Jodocusa Hoffiusa, которая популяризирует легенду о чуде в Вальдюрн. Автор статьи р а з л и ч а е т восемь разновидностей и к о н о г р а ф и ­ ч е с к о г о типа, у ч и т ы в а я п о л о ж е н и е ч а ш и и л и ц а Х р и с т а ( и л л . 2). И м е ю щ и е с я в П о л ь ш е п а м я т н и к и а в ­ тор р а с п р е д е л я е т п о видам. Н а т е р р и т о р и и П о л ь ш и самой распространенной я в л я е т с я в о с ь м а я р а з н о в и д ­ ность — с в я т ы е о б р а з к и на с т е к л е из П о д г а л ь я ( и л л . 8, 9, 10, 11). Н а основании найденного в коллекциях венского M u s e u m für V o l k s k u n d e образка с п о л ь с к и м текстом ( и л л . 13) автор п р е д п о л а г а е т , ч т о тема Святой крови поступила в П о л ь ш у через А в с т р и ю и Ч е х и ю . И к о н о г р а ф и ч е с к а я тематика р а с п р о с т р а н я л а с ь п о с р е д ­ ством п е ч а т н ы х текстов религиозного содержания и предметов р е л и г и о з н о г о к у л ь т а . В к а м н е р е з н о м и с ­ кусстве иконографические типы распространяли при помощи шаблонов, печатавшихся в Германии и А в ­ стрии. Ч а с т о к а м н е р е з ы и н т е р п р е т и р о в а л и и х п о с в о ­ е м у ( и л л . 16). Известные в П о л ь ш е памятники с изображением Святой к р о в и в В а л ь д ю р н е д а т и р у ю т с я X I X в., б о л е е р а н н и е отсутствуют. А в т о р о б ъ я с н я е т это тем, ч т о в X I X в. ( п р а з д н о в а н и е 400-летия ч у д а ) в о з р о с л о з н а ­ чение Вальдюрна, как ч у д о д е й с т в е н н о й местности. На проблему П У Г А Л обратили внимание нашей редакции художники-пластики и редакция „Грома­ да — Р о л ь н и к П о л ь с к и " . В ответ на з а м е т к у в газете „ Э к с п р е с с В е ч о р н ы " (4.XII.1968) м ы п о л у ч и л и т е к с т ы и и л л ю с т р а ц и и от: Я н а К у р к е в и ч а — „ПОЛЕВЫЕ Ч У Ч Е Л А " , от Б а р б а р ы Б р у к а л ь с к о й и Яна М и н о р с к о г о — „ЧУЧЕЛА ДЛЯ ОТПУГИВАНИЯ К А Б А Н О В " И З К А М П И Н О С К О Й П У Щ И , от М а р и и К о в н а ц к о й — о П У Г А Л А Х ИЗ АВГУСТОВСКОЙ П У Щ И и и л л ю с т р а т и в н ы й м а т е р и а л от Б р о н и с л а ­ в а М у ш и н ь с к о г о . Т а к и м образом б ы л о о б р а щ е н о в н и м а н и е на я в л е н и е , о к о т о р о м д о с и х п о р в э т н о ­ графической литературе не упоминалось. Я н К у р к е в и ч в е л и с с л е д о в а н и я вю ж н о й части П о л ь ­ ши, п р е ж д е всего в г о р н ы х р а й о н а х . Ч у ч е л а ставят с ц е л ь ю о т п у г и в а н и я ж и в о т н ы х , к о р м я щ и х с я на п о ­ л я х и в лесах. Региональное название этих пугал — „ д е д " ( „ д з я д " ) . Р а з м е р ы ч у ч е л б ы в а ю т от 0,5 д о 3 метров. И х о б ы ч н о ставят м у ж ч и н ы притом на р а с ­ свете и без с в и д е т е л е й . П о и х ф о р м е ч у ч е л а м о ж н о р а з д е л и т ь : на человекоподобные, сказочные, „аб­ с т р а к т н ы е " , н а п о м и н а ю щ и е с о в р е м е н н ы е абстрактные скульптуры. К последней группе принадлежат озву­ ч е н н ы е п у г а л а ( и л л . 23). П о ч т и все они ч е р н о г о цвета и л и ш е н ы к а к о й б ы т о н и б ы л о красочности. Е ж е ­ годно ставятся н о в ы е ч у ч е л а . Т р а д и ц и я п у г а л все е щ е ж и в а и о с о б е н н о с о б л ю д а е т с я на ю г е и востоке Польши. Мария Ковнацка о п и с ы в а е т д р у г о й тип пугал- у д а в л е н н и к о в , р а с п р о с т р а н е н н ы й на территории А в ­ густовской П у щ и . Барбара Б р у к а л ь с к а и Я н М и н о р с к и п у б л и к у ю т п у г а л а из К а м п и н о с к о й П у щ и б л и з В а р ш а в ы . Это ч у ч е л а д л я о т п у г и в а н и я кабанов. Бронислав Мушиньски, наряду с/^щв^щавскитп п у г а л а м и , знакомит нас с п у г а л а м ^ г о р н ы х ^ районов. ш т г �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać można WARUNKI „POLSKIEJ regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . terminie do d n i a 10 P r e n u m e r a t ę n a k r a j d l a c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą urzędy pocztowe oraz listonosze. C z y t e l n i c y i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i D e l e g a t u r „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za granicę j e s t o 4 0 % droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady ilustr. Ośrodek Kultury Graficzne k l . I I I , 120 g . „Tamka". Zakł. A l + karton Nr biały 2. W-wa, Podchorążych k i . I I I 220 g . B I . Nakład 39. Z a m . 907. 1710 e g z . K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/006df191efd5c92f7263968ea381bc73.pdf 8df4df0eb34a853ebaf50a8ff2d0a468 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4408 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.127-129 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF No 2 L K THE POLISH A ACADEMY OF R T SCIENCES YEAR BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Ewa Fryś-Pietraszkowa — F R O M STUDIES ON M A J O L I C A A N D S E M I - M A J O L I C A F O L K P O T T E ­ RY I N P O L A N D I n folk art majolica and semi-majolica are a late occurance, adopted by the potters' guilds when this k i n d of ceramic ware had already been ousted by f a i ­ ence and porcelain i n the 18th century. Production of folk pottery was concentrated i n the same urban cen­ tres as previously (Sokołów Małopolski, W y s z k ó w . L e ­ żajsk) and the court potteries (Miechocin) and i t was only i n the second half of the 19th century that a small number of r u r a l centres came i n t o being (Lążek O r d y ­ nacki, Bratucice). When the provinces, that is the v i l l a ­ ges and small towns, started buying these products, farreaching changes took place i n the pottery centres i n the direction of adapting output to the trend towards mass production and to the tastes of the folk customer. Above a l l , the decoration swas simplified. The most popular were plant motifs, only the potte­ ry of the K u r p i e region had geometical decoration to the same degree as plant motifs. As regards zoomorphic motifs, the most frequently found are birds. A n t h r o p o ­ morphic decoration is rare, only, found i n any quantity in the Bochnia centres — „ w e d d i n g bowls" were made there and also plates w i t h single female figures on them. Inscriptions are found sporadically. The painted decoration is done i n the „ h o r n " technique or w i t h a brush, more rarely w i t h the use of a sponge. Only i n some centres was the sgraffito technique used (fig. 8). The decoration was done i n green and various shades of b r o w n . Other colours were rarely used and i f they did appear they were usually: blue, brownish-mauve and yellow. The most frequently decorated were pla­ tes and bowls because apart from their functional uses they were also used as decorative elements. Sometimes t w i n vases and sprinklers were painted and more recen­ tly decoration is found on flower vases and flower pots. The production of majolica folk pottery i n Poland was concentrated i n the Mazovian and Podlaska regions (the centres of K u r p i e pottery i n the Puszcza Biała, the workshops at B r o k on the River Bug) and i n the M a ­ łopolska region (the Bochnia area. Leżajsk, L ą ż e k Or­ dynacki). But i t was also produced a l l over the country: in Police near Szczecin (export to Sweden and Den­ mark), i n Boruszyn near C z a r n k ó w , at Kolo i n Silesia, the Kashubian and Mazurian districts. The production of w h i t e slip pottery is only continued now i n a few centres. The most important producer is the Ł ą ż e k Or­ dynacki centre i n J a n ó w Lubelski district. The autho­ ress points to the links between the Polish centres pro­ ducing majolica pottery and foreign centres (in Italy, Hungary and Austria); she discusses the problem of the interdependence between centres producing folk majo­ lica and workshops producing decorative tiles. S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — CHRIST STUMB­ LES A N D F A L L S UNDER T H E CROSS — T H E I C O NOGRAPHIC SOURCES A N D T H E I R I N T E R P R E T A ­ TION I N FOLK A R T In Polish folk sculptures and graphic art we find the iconographic type presenting the subject of Christ stumbling and falling under the cross. I n folk paintings this theme is almost u n k n o w n . The origin of the type we are discussing can be traced back to Mediaeval cycles representing the Passion, w h i c h were distributed by the Franciscan Fathers, the Bernadine Monks and the reformers i n the 17th and 18th centuries. The sub­ ject was also w i d e l y found i n devotional graphic art too, as illustrations to religious texts. The type we are discussing i n the present article is found i n two versions: the first has many figures, i n the other Christ is alone. We meet the first version i n the graphic art of folk artists (fig. 2, 3) and sporadically in sculptures (fig. 4). M u c h more frequent i n folk art is the version showing Christ alone, stumbling and f a l ­ ling under his cross. The sources i n „official" art are not numerous. They include three sculptures i n three road-side shrines i n K a l w a r i a Zebrzydowska set up at the beginning of the 17th century. The sculpture i n the shrine of the T h i r d F a l l gained the name of a „ m i r a cle" figure only a few years after i t was set up i n 1724. A n d i t is this sculpture that is the object of a special cult and the iconographic source of folk presentations of Christ stumbling and falling under the cross. This iconographic type is found frequently along the roads leading to K a l w a r i a Zebrzyowska i n M a ł o p o l s k a (vide map* and i n Slovakia. I t is almost u n k n o w n i n N o r t h e r n Poland. I n folk sculptures a l l attributes are rejected and the figure falling under the cross is given prominance. The position of the body of Christ differs i n different sculp­ tures. Some of them are supplemented w i t h an i n s c r i p ­ tion commenting the subject. Christ stumbling and f a l l ­ ing under the cross is a symbol of weakness and isola­ tion. The fact that the folk artists depict the single figuere and not the m a n y - f i g u r e d version of the icono­ graphic type under review indicates that they make their sculptures for themselves for local or i n d i v i d u a l cult. Irena Łopuszańska — ANDRZEJ CZYK, A FOLK ARTIST FROM WOŹNIKI KOWAL­ Andrzej Kowalczyk (1874—1955) f r o m the village of Woźniki i n Wadowice district, carved his sculptures i n linden wood or sandstone. The artist made religious sculptures for wayside shrines and churches. He paint­ ed his sculptures i n colours. His paintings, less nume­ rous than his sculptures, were done i n oils on wooden planks. Among the bas-reliefs he made, the feretories for the church i n Woźniki show advanced craft and departure from folk p r i m i t i v e w o r k . His works c o m p r i ­ se a wide range of iconographic types. Józef Przy boro w ski •- JAN KŁOSIŃSKI, A N UNKNOWN WOOD-CARVER On the basis of archival materials, the author gives information about a wood-carver who l i v e d i n M i k l u szowice, i n Bochnia district, in the first half of the 19th century. Urszula B i e ł o u s — FILOMENA A SCULPTRESS F R O M W I T O N I A ROBAKOWSKA, Filomena Robakowska is one of very few folk sculp­ tresses in Poland. She comes from the district of Ł ę c z y ­ ca, an important centre of folk sculpture. She started to carve four years ago when she was S3 years old. A t first, she made religious sculptures, then she turned to Łęczyca folk types and statues of a k i n g and a quef n . A l l her sculptures are painted i n colours. Her hus­ band occasionally gives inspiration to her w o r k . Her sculptures are bought by C P L i A and are often sold abroad. Jerzy C z a j k o w s k i — ARCHITECTURE I N THE V I L L A G E OF K O Ł O M I A , WŁOCŁAWEK DISTRICT, I N 1787 A r c h i v a l materials quoted i n the second part of the article constitute a detailed inventory of the village of Koiomia i n K u j a w y region. The inventory consists of a description of mannor house buildings, 15 peasant houses and the. grounds. The first part of the article contains a synthesis of the archival materials based on research done so far i n the field of the history of r u ­ ral architecture. �n O J I b C K O E H f l P O A H O E H C K Y C C T B O KBAPTAJIbHbltí XyPHAJI, M3flABAEMblH MHCTHTyTOM MCKYCCTBA nOJIbCKOH AKAflEMMM JV° 2 TOR M3«AHMfl X X I V HAYK 1970 PE3IOME 3 Ba 9 > p n c b - I I e T p a u i K O B a — O HAPOftHOM M A M O J I M K E M n O J i y M A f ł O J I J l K E B nOJIblUE B HapOflHOM M C K y C C T B e MailOJIMKM M nOJiyMaMOJIMKM — H B J i e H M e no3flHee. O H M nepeiujin o r nexosoro peMecjia B T O BpeMa, Korfla B X V I I I B . S T O T B M A KepaMMKM ófai.i BŁIT6CHGH CpaHHCOM M CpapCpOpOM. I I n p O M 3 B O f l C T B O H a p O f l HOM KepaMMKH cocpefloroHMjiocb B T e x ate, H T O M n p e ? K fle, r o p o f l c K M x r j e n r p a x M n o M e d b a x . J l n n i b B O BTopo>i nojioBWHe X I X B . B O 3 H H K J I M HeMHoroHMCJieHHbie flepeBeHCKMe neHTpbi (JtoHJKeK Opflbmai^KM, BpaTymme). Xorfla n o K y n a T e j i e M c r a j i a I I P O B K H U M H : flepeBHa M MCCT6HKO, B03HMKJia HOBaa oScTaHOBKa; noTpeóOBajiacb MaccoBan nppsyKijiiH, cnoco6Haa y s o B j i e T B o p a T b HapoflHbie BKycw. 3 T O B CBOIO onepeflb noTpe6oBajio pafla npeoOpanceHMM. IIpejKfle B c e r o t i b i j i a y n p o m e H a aeKopaTUBHafl CTOpOHa. Han6oJiee pacnpocTpaHeHHbiMH SbijiM pacraTeJibHbie MOTMBbI, T O J I b K O B KypneBCKMX M3flejIMHX Hapafly C HMMM BbicTynaji reoMeTpMHecKHM opHaMeHT. Cpeftii 3OOM0pCpMHeCKMX M O T M B O B H3CT0 BCTpeHaeTCH M300paHceHne n T O L ( w . M 3 p e f l K a BCTpenaeTca aHTponoMopcpw•iecKwii fleKop, KoropbiM HaxoflMT Sojiee uiwpoKoe npwMeHeHwe B 6OXH6HCKMX u,eHTpax. HaflnMCM BCTpeHaiOTCH OMeHb peflKO. PoCnHCb BblnOJIHHJiaCb POJKKOM JIM6O KHCTOHKOM, pejKe c noMombio ry6KM. TojibKO B ,HeMHOrMX MaCTepCKHX nOJIb30BajI(HCb TeXKHKOM crpacpcfcurro (HJIJI. 8). .ĄeKopaTMBHaa OTflejixa QbiJia O6WHHO 3ejieHoro i r B e i a M pa3JiMHHbix OTTCHKOB K O P M H HeBoro. Perae n p n i u e H a j i w c b flpyrne u , B e T a : rojiy6oM, Oypo-jMJioBbiłł, jKeJiTbiM. P o c n M C b i i o name Bcero y K p a m a jiMCb TapejiKM M n a u i M , n o c K o u b K y O H M H B J i a j i M C b He ToubKo npeflMeraMM noBce^HeBHoro Sbrra, H O C J i y a t H J i w TaKKe fleKopaTMSHbiM uejiaM. MHor.ua pacnncbiBajiMCb T a K H a 3 . flBOHKM flBa (ropmoHKa, c o e f l M H e H H b i e p y H K O i i ) , KponnjibHimbi, a n o 3 f l H e e TaKłKe ( p j i a K O H H u B a 3 0 H b i . B Ilojlbllie np0M3B0flCTBO HapOflHblX M a H O J I H K SblJIO r j i a B H b i M o6pa30M cocpeflOToneHo B Ma30Beu.KO-no,ą,jiHCK O M p a t ł o H e ( K y p n e B C K M e u e H T p b i B I l y m e B H J I O M , Mac T e p c K M e B B p o K e H a B y r e ) u B MajioM IIojiŁiiie (onpecTHOCTM B O X H M , JleJKaMCK, JIOHJKeK OpflblHaąKIl). TOJIbKO B HeCKOJIbKMX MeCTHOCTaX. B a J K H e M L U M e l^eHTpbl HaxoflaTca B MecTHOc™ JIoHaceic .OpAbiHaiłKM, IIOBHT HHya JlioSejibCKM. H a KOHTaKT noJibCKMX n p e ^ - npMHTHM, BbinyKaromMx MaifojiHKH c 3apy6eiKHbiMM TpaiuM (MTajiwa, 6jiejny B3anM03aBjicMMoc™ BeHrpua, ABCTPMH) Me>Kfly M o6cyjKflaeT tieHTpaMJi npon3Bo^- MUMOJIMKM M npe/nipMaTMaMn no Bbr^ejiKe C T e (p a H M H K j K H l U T O I p O B H H — IIAflEHME X P M CTA. MKOHOrPAOMHECKME MCTOHHMKM M MX IMTEPnPETALl,MH B H A P O f l H O M MCKYCCTBE B nojibCKofl HapoflHoii C K y j i w u y p e w rpacpMKe BbicrryiiaeT H K O H o r p a t p w H e c K M ń i n n I l a f l e H M a X p i i c T a . B Hapo^HOii jKMBonMCM 3T0T mii noHTM Hen3BecTeH. Ero reHe3MCOM H B J I H I O T C H cpeflHeBeKOBbie L C H K J I M CTpacTeii X p M c r o B b i x , p a c n p o c T p a H a e M b i e M O H a u i e c K M M n opfleHaMH (t>paHi;MCKai^eB, 6epHap,ąnHU,eB u pecpopiaaTopaMM B X V I I M XVIII B B . IUwpoKoe pacnpocTpaHeHMe n o j r y i H j i O H TaKsce B rpacpMKe, MJiJHOCTpwpyiOLueM pejinrno3Hbie TeKCTbl. ABTOP oTMenaeT A B e pa3HOBMflHocrw paccMaTpttBaeMoro B d a T b e M K O H o r p a i p w H e c K o r o T u n a : 1) M H o r o o p i - i r y p Haa, 2) X p w c T o c OAMH. I l e p B a a pa3HOBMflHocTb BCTpeHaerca B HapoflHow rpacpMKe M j i M u i b B eflMHUHHbix cnyiaax — B C K y j i b n T y p e . r o p a 3 f l o name BbicTynaeT HapOflHOM M C K y C C T B e HOKaa 128 corfieHHaa H b l M MCKyCCTBOM, C B M f l e T e j I b C T B y e T O TOM, HTO X y f l O H C HHKH npe^Ha3HaHajiM CBOM npon3BefleHwa fljia u,ejieM HacTHoro KaMepHoro KyjibTa. M p e H a J I o n y n i a H b C K a — A H A X E Í 1 KOBAJIBHMK, H A P O ^ H b l M C K y J I b l I T O P M3 B 0 3 Ł H M K AHfljKeü KosajibHMK (1874—1955), npoJKMBaBuiMÜ B Bo3bHMKax B a a o B M i ł K o r o noBHTa, nojib30Bajica fljia C B O M X p a 6 o r jiMHOBbiM flepeBOM JIMSO necnaHMKOM. 3 T O SbiJiM M H o r o L C B e T H b i e C K y j i b H T y p b i pejiMrMO3H0ro x a p a K npeHHa3HaneHHbie M KOCTejioB. Tepa, B T O p a a p a 3 H O B M f l H O C T b , T.e. ćpurypa XpMCTa, flJia HacoBeH KaprwH KoBajibHMK ocTaBMji MeHbuie. O H nwca.u MacjioM H a ^ o c K a x . IIpeflHa3HaHeHHbie fljia pejinrM03Hbix npoąeCCMM J I M K M CBHTbIX B B03HHH.K0M K O C T e j i e p a 6 0 T W K o B a j i b H M x a , C B M a e i e J i b C T B y i o T o TOM, HTO a B T o p y s c e XOp o m o y c B O M J i K TOMy B p e M e H M TexHMKy c B o e r o p e M e c j i a M O T O t n e j i O T HapoflHoro npMMMTMBa. TBopnecTBo KoBajibHMKa 6oraT0 pa3H0o5pa3MeM MKOHOrpappMHeCKMX TMnOB. K)3eCp na^aroiqero OflMnop, IIlIIM6opOBCKM HEM3BECTHHM — HH KJIOCMHbCKM, MACTEP ABTOP, onnpaacb Ha apxwBHbie MaTepMajibi, nMiuex o HapoflHOM CKyjibriTope nepBOii n o j i o B W H b i X I X Bona, npOJKHBaBUJeM B MnKJHOIUOBMliaX, nOBHT B O X H H . Bejioyc — OMJIOMEHA ^KEHIIÍMHA-CKyjIbnTOP 4eHnpo- M3pa3i;oB. B naflaromMii XPMCTOC — S T O CMMBOJI oSeccwjieHMa M oflMHO'iecTBa. T O T tpaKT, H T O wiueHHo 3Ta pa3HOBMAHocTb MKOHorpacpMHecKoro TMna 6 b i n a npMHHTa Hapofl- ypiuyjia cTarbM yKa3breaeT CTBa HapoflHoił HapoflHaa CKyjibnTypa oTSpocMJia Bee aTTpnoyTbi, 3KcnoHMpya TOJibKO nasaiomyK) (pMrypy, no pa3H0My M3o5pajKaa nojiojKeHMe T e n a XpMCTa. HeKOTopbie M3oSpajKeHMH conpoBOJKflaroTca noacHaromraviM HaflnHcaMM. OflHaKO, n p o w 3 B O f l C T B 0 M MaMKOJiHKM 3a»MMajiwcb n o B c e w T e p p H Topnn dpaHbi: B nojumax 6JIM3 meifMHa (sxcnopT B IIlBeu,nio M flaHHio), B BopyuiMHe 6 J I H 3 H a p H K O B a , B Kojie, B C w j i e 3 M H , B KauiySoKOM M Ma3ypcK0M pano.Hax. Bejiyro nojiHBeHHyro MawojiMKy B b i n y c K a i O T Tenepb ABTOP THJKeCTbK) K p e C T a . B „OCpHIiMajIbHOM" MCKyCCTBe ee MCT O H H M K M HOMHoroHHcjieHHbi. B HacTHOCTM, e é n p e f l C T a BJiaioT T P M CKyjibnTypw M 3 T p e x n a c o B e n B K a j i b s a p u M SebscMflOBCKOM^ ocHOBaHHOM B Hanajie X V I I B . O K y j i b n T y p a B nacoBHe T p e r b e r o IlafleHKH, ycTaHOBjieHHaaTaM B 1724 r . , B C K o p e , cnycTa Bcero jiMxub H e c K O J i b K O j i e T , npocjibrjia „MyflOfleiicTBeHHOii". MineHo 3Ta C K y j i b n T y p a aBJiaerca npeflMeTOM oco6oro K y j i b T a M MKOHorpact>Mn e c K M M MCTOHHMKOM H a p o ^ H o r o n p e f l C T a B J i e H M H I l a f l e H M a X p M c r a . M6o 3TOT M K O H o r p a c p i « e c K M M T M n p a c n p o c T p a HMJica B f l a j i b s o p o r , BeflymMX a K a j i b s a p M i o 3e6jKMflOBCKyio B MajioM Ilojibuie (CM. K a p T a ) M B CjiOBaKMM, a B C e B e p H o í í u o j i b i u e noHTM HeM3BecTeH. M3 POBAKOBCKA, BMTOHMM <I>MjioMeHa Po6aKOBCKa — OAna M3 HeMHorrtx I l O J I b U i e JKeHIHjMH HapOflHblX CKyjIbnTOpOB. POflOM B OHa M3 JleHHMąKoro pafioHa — aaJKHoro i ^ e m p a HapoflHoro c K y j i b n T y p H o r o TBopnecTBa. Ha TBopnecKMU nyTt> C T a j i a Po5aKOBCKa HeflaBHo, B c e r o jiwuib n e T b i p e r o ^ a Ha3afl B B 0 3 p a c T e 63 j i e r . E e nepBbie pa6oTbi HOCMJIM peJiHrH03HbiM x a p a K T e p , 3 a T e M CTajiM n o a B j i a T b c a jieHHMi^KMe HapoflHbie Twnbi, cjpnrypbi Koponefi M K o p o J i e B . Bee CłtyjibnTypbi xyflojKHMi^bi nojinxpoMiipoBaiibi. BflOXHOBMTejieM p a 6 o T PoOaKOBCKOM ObiBaeT nopoii ee Myx. CicyjibnTypbi Po5aKOBCKoü noKynaeT DjenejiMH (I^emp HapOflHblX-XyflOJKeCTBeHHblX npOMbICJIOB), npMHeM r n e M3 H M X npeflHa3HaHaiOTCH fljia 3KcnopTa. E J K M H a i ł K O B C K H — 3 A C T P O Í 1 K A AEPEBHM JIOMMH ( I I O B H T B J I O I ^ J I A B E K ) B 1787 r . MHO- KO- ApxHBHbie MaTepnajibi, nojiHocTbro npwBefleHHh BTopoit n a c T M CTaTbw, aBJiaraTca noflpo6HbiM HHBeH. KyaBCKoii flepeBHM K O J I O M M M . M H B e H T a p b S T O T cofle^ ortMcaHMe r o c n o f l C K M x nocTpoeK M 15 KpecTbaHCKMX , poB, a T a K x c e 3eMejibHbix yroflMÍí. B n e p B o i i H&CTH cra\^ flaeTca cwHTe3 STMX MaTepnajiOB H a ocHOBe npoBoflMBUiMXca flo C M X n o p MccneflOBaHMH no B o n p o c y flepeBeHCKoro C T p o M T e n b C T B a . ' 4 \ �CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na kraj dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż n-.i konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne mogą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, ul, Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w /.dezaktualizowanych można n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, ul. N o w o miejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zaklaciy Graficzne „ T a m k a " Z a k ł a d Nr 2. W-wa, P o d c h o r ą ż y c h 39. zam. 831. Pap. ilustr. kl. III, 125 g. Ul + karton b i a ł y kl. II!, 220 g. BI. N a k ł a d 1710 egz. K-59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cf19a1506576a11ca15a7c41ebe83bc.pdf 7b8cbf5bbf07c16ea549d3736ea7b82a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4775 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4433 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.251-256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No. 3/4 I S H F O L K A R T P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES Y E A R BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Stanisław Błaszczyk — CONTEMPORARY TRANSFORMATIONS I N F O L K A R T The author is of the opinion that the old folk art is undergoing disintegration into t w o channels: the art of the country fair, w h i c h is not accepted by the canons of so-called „official" aesthetics, and transposition of folk art w h i c h has been recognised by the „official" aesthetics as an important stamp of national culture (fig 7). This transposition consists, above a l l , i n the creation of a sharp division between the artist and the purchasers of his w o r k . The consequence of this fact is the changed way of the reception of works of a r t : the old social content has disappeared, but attention is drawn to the attractiveness of the f o r m of a given w o r k of art. (fig 11, 12). There is a definite tendency i n this direction i n sculpture and i n stage folklore, (fig. 2, 9). The transposition of folk art is accompanied by the acceleration of the disintegration of former models and patterns. I n the case of folk costumes and sculpture we are finding — due to mass production — ever more inferior materials and often careless workmanship. There are also tendencies i n the opposite direction, namely towards excessive ornamentation, too r i c h a range of colours, too complicated shapes a l l i n an effort to make the products more attractive. Completely new lay sub­ jects of a symbolical type or depicting scenes of customs and manners, subjects w h i c h have no traditions i n folk art, are being introduced, their only claim being that they correspond to the sentimental ideas of the urban customer about village life. Attempts have been made to revive old, long forgotten techniques i n the field of wood cuts and p a i n t i n g on glass, (fig. 10). THE CURRENT S I T U A T I O N OF F O L K A R T — D I S ­ CUSSION I N T H E PAS A R T I N S T I T U T E The statements of those p a r t i c i p a t i n g i n the discussion can be grouped around t w o subjects. The first was how contemporary folk art exists i n Poland. I n his i n t r o ­ ductory speech, A . J a c k o w s k i pointed out how varied are the phenomena today defined under the common name of „folk art". They include: 1) specimens of former folk art, 2) their continuatioin today by a very small group of old people, 3) adaptations resulting from the influence of experts, 4) products made i n concen­ trated workshops based o n old patterns, 5) the works of professional artists availing themselves of folk art traditions, 6) products of amateurs using formal „folk" conventions, 7) contemporary art at country fairs and religious feast day fairs destined for a w i d e section of the r u r a l population and people f r o m suburban areas. The most interesting is the group of old folk artists. Living on the borderline of t w o worlds, they are the last со carry on the old traditions. They produce their works on order f r o m people i n the towns, for the Cepe­ lia Cooperative and for museums and are becoming more and more alien to their o w n environment, w h i c h has taken on the „ f a s h i o n s " of the towns. The number of these old folk artists is constantly decreasing. On the other hand, the last of the groups mentioned represents certain contemporary aesthetic needs, basing its w o r k on the old colour schemes and deoorative motifs. This is, borderline art, the art of the period of the disinte­ gration of the folk culture. I t satisfies to a large extent the aesthetic needs of the uninitiated w i t h as yet unde­ veloped artistic taste (A. M a ł a c h o w s k i ) . I n v i e w of the disappearance of folk a r t i t ,is only possible to, save What has become part of the national culture. On the other hand, folklore m a y b e . replaced b y ' n o n - p r o ­ fessional art (and literature) of a different type.' We can observe this already today i n music and i n the w r i t i n g of reminiscences and diaries. (M. C z e r w i ń s k i ) . The new, urban market for these products has led to far-reaching transformations. The fashion for folklore has meant that i n folk sculptures, for instance i n the Sad Christ, only the form is seen and they are purchased as decorative objects. So their function is changed, the old use i n cult, their social meaning has gone, and this makes a difference to the (workmanship. I n the folk products now being made for a different public new features are appearing. I n paintings and sculptures the subjects are village life, w h i c h was not found i n the old folk art, not to mention the change i n the d r a w i n g and ornamentation, w h i c h has become richer (S. B ł a s z ­ czyk, A . K u n e z y ń s k a - I r a c k a ) . The contempo­ rary r u r a l customer no longer accepts works of art produced i n his o w n m i l i e u ; this distance also exists between the artist and the objects he produces. (A. К r o h, A . Kuncizy ńska-Iraeka). The thesis w h i c h was most sharply defined by M . C z e r w i ń s k i , saying that folk art is today a dead thing, met w i t h a protest from some of those t a k i n g part i n the discussion. We have today the possibility of guiding the process of the development of the arts, of consciously bringing t r a d i t i o n into to our life, b o t h i n the activity of professional artists and i n that of the r u r a l people and artists from other milieus who, w h e n taken care of and inspired can continue the old patterns, making pro­ ducts that are used i n a different way, adapting them to present needs and also create things w h i c h are quite new. The question of taking advantage of the creative inventiveness of various milieus is dealt With by W. Telakowska i n her statement. B. G o l c z con­ siders that a distinction should be made between out­ standing r u r a l folk artists who do not have to be guided and the craftsmen who also produce objects of folk art. The second subject to be discussed was that of care of folk artists. The existence of the Cepelia Cooperative has created a chance of w o r k for thousands of people in the r u r a l areas and i t 5s thanks to Cepelia and the orders i t places that there are still folk artists and craftsmen continuing the old traditions. Cepelia has launched the fashion for f o l k art and the fact that i t has become the fashion means t h a t the market must be supplied w i t h these products. Mass production leads to the degeneration of folk art, accelerates its disintegration; art becomes just another craft, the copying of stereotype patterns. Some of those w h o took p a r t i n the discussion (M. S z a ń k o w s k i ) consider that the tendency should be just the opposite: prices of authentic folk art should be higher. The discussion also covered the problems of a staff of experts, prices, social care for the folk artists. The achievements of the Cepelia Cooperative were summed up i n this field and i t was pointed out that some changes should be made i n the criteria applied i n evaluating folk -art. Jadwiga Jarnuszkiewicz IONS A N D F O L K A R T — MODERN FASH­ Folk art is becoming more and more a part of our contemporary national culture. B u t the present growth of (interest i n folk art has different sources t h a n i n the past. True, there were occasions i n the past too, when people f r o m the towns dressed up i n regional folk co­ stumes to express patriotic feelings or admiration for the art of the country people. But this was a l l very much apart from the general trends of fashion. Attempts to adapt folk patterns and introduce them i n clothing d u r i n g the inter-war years were the result of an eco252 �nornic boosting of folk art as part of the programme propagating „ t h e national style". These efforts iwere i n most cases confined to introducing certain articles of clothing or accessories made by folk artists (such as aprons, kerchiefs, embroidery, lace and ornaments). This was a l l on the very margin of the w o r l d of fashion — even i n the post war years — and was the result of endeavours to include folk art i n our contemporary cul­ ture and as part of the programme of care for folk artists (guaranteeing them a means of earning their living). A n d it is now, when we are facing the prospect of the dying out of v i t a l folk art and a weakening of its role i n inspiring musicians, poets and artists, that a new wave of interest i n folk art has come, this time from the youth. Young people's pop .groups and fashions are seeking out the old folklore and although they are doing this w i t h o u t the solemnity and respect of past days this does show the tendencies w h i c h are widely apparent in our cultural life. Above all, this is a general t r e n d a l l over the w o r l d . For certain circles — hautcouture, ,,the bohemians", the youth — this is a way of negating the conventions they see around them, and even a way of postulating a programme of unconventionality. This is supposed to be a form of individual expression. Endeavours to introduce the „exotie" have been made in this country too (the „ R u s s i a n " collections and „ m i ­ litaria" of G r a ż y n a Hase). But the conditions were not conducive to their realization to any large extent. I t was only when designers brought i n native folk traditions that the producers approved the designs. The eccentricity thus introduced, this departure from the typical accepted way of dressing, created a chance of b r i n g i n g out some original fashions i n accordance w i t h w o r l d trends, while remaining specifically Polish and following our own traditions. But this chance was not taken. What is being produced is either the conventional k i n d of clothing, the only departure being the use of folk fabrics, or not very true copies of folk costumes adapted to meet mo­ dern requirements, w h i c h are neither one thing or the other because of the efforts to keep to one and the other as closely as possible. This was the result of the desire to compromise between the t w o and thus keep the necessary distinction between the current fashion and authentic folk art, of the postulate to foster and take care of true folk a r t understood i n the traditional sense. But folk traditions should be a source of inspi­ ration for fashion designers and not an obstacle to t h e i r aims. We are still maintaining the old principles of ta­ k i n g advantage of folk art, failing to notice that the situation of folk art has undergone a change, that many fields of this a r t are today dying out and the defence of „ a u t h e n t i c i t y " cannot be a fundamental programme any longer. I n the situation we have today the most i m ­ portant thing is to preserve the old specimens of h i ­ storical value and include folk traditions i n our contem­ porary culture, among others by d r a w i n g a l l kinds of inspiration from its values. So i n fashion designing one can use both the original costumes (as a whole or partially) w i t h a l l the marks of authenticity that the Cepelia Cooperative is able to supply, or we can draw on far-reaching inspiration the sources of which can be b o t h the current fashion trends and the great wealth of the whole of our folk art. The inspiration may be one of colour schemes or the type of ornamentation (transposed into different techniques and i n different fabrics). Original folk products can also be used, b u t i n a new way, subordinated to the ideas of the designer. A n d i t was i n this spirit that folk art was interpre­ ted i n Karolina Parol's collection i n „ M o d a Polska" and — just recently — the Cepelia collection, p a r t i c u l a r l y the models of G r a ż y n a Hase. But these are exclusive models, unfortunately not destined for production on a large scale. This example of fashion designing is for the present authoress only part of a m u c h wider trend. No efforts to adapt folk art to the requirements of modern life are able to prolong its development. The fundamental problem today is, on the one hand to care for folk traditions as a source of inventiveness and, on the other hand, to make i t our concern to preserve and popularise authentic objects of folk art. 252 W a n d a T e l a k o w s k a — T H E PRESENT A N D T H E FUTURE OF A R T I S T I C I M A G I N A T I O N I N R U R A L AREAS. A w e l l - k n o w n authoress of numerous publications on folk art who supervises the w o r k done at the Insti­ tute of I n d u s t r i a l Design, assumes that great reserves of artistic talent exist among people both i n r u r a l reg­ ions and urban social groups. Designing groups active w i t h i n the Institute assemble former folk artists and children, as w e l l as miners and representatives of a l l vocational and social groups. These groups, supervised by outstanding artists, provide an opportunity for the artistic imagination of w i d e social groups. This enables a l l these people to take part i n creation of contemporary national art; i t provides an outlet for the drive for expression w h i c h is intensified by modern civilization. I t also presents an opportunity for industry, since the influence of art upon manufactured goods i n ­ creases rather than diminishes w i t h the progress of industrialization. L i d i a B u c z e k — P A R T I C I P A T I O N OF F O L K A R T I N T H E S H A P I N G OF MODERN I N D U S T R I A L DESIGN I n many regions of Poland the t r a d i t i o n of r u r a l weaving has survived t i l l the present day. The women who raice pursued the tradition of that particular branch of folk art (fig. 2, 10, 14, 17) and then gave i t up, now take part i n the w o r k of experimental designing groups supervised by artists. The designs prepared by the desi­ gning groups are later used by industry. The article describes a set of exercises done w i t h i n the framework of the experiment. The first exercise consists i n com­ posing colours for t o w n c l o t h i n g ; the second — i n composing designs on the loom, using any techniques and colours; the t h i r d — i n combining new designs w i t h the t r a d i t i o n of the folk art i n the region. A l l fac­ tors like sex, age and the k i n d of clothes are taken into consideration d u r i n g designing (fig. 8, 9, 11, 23, 24, 29). A p a r t f r o m suitings also the t r a d i t i o n of weaving car­ pets, curtains and f u r n i t u r e covering textiles is followed. The creative invention of the members of the designing groups is an essential factor lin this experiment. Bożena G o lс z — OF „ O P O C Z N I A N K A " TWENTIETH ANNIVERSARY The Opoczno region is one of the most interesting centres of folk art i n Poland and has the richest tra­ ditions i n this respect. For t w e n t y years the „Opocz­ n i a n k a " Cooperative has been operating there w i t h great success. I t is associated w i t h the Cepelia Coope­ rative. The basic field of production i n the Coope­ rative is multi-coloured w o v e n woollen fabrics and also linen fabrics. When the cooperative was set up the traditions i n this field had s t i l l been kept alive. Comp­ etitions were organised w h i c h brought f o r w a r d the wo­ m e n who d i d weaving and the organising of instruction i n this art made i t possible to set up weaving groups i n several villages. A t the same t i m e propaganda was developed to boost folk art and competitions were orga­ nised i n different villages for paper .cuts, embroidery, objects of folk rites, etc. Catalogues were issued with the names of the artists and a regional group was orga­ nised to w o r k for the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative. A t first the cooperative had 18 k n i t t e r s and 5 wea­ vers, but by 1950 i t already had as m a n y as 100 wea­ vers. The social status of the members of the coope­ rative was raised and cottage w o r k was given a more elevated place. A very important role was played here by the increased demand for these products i n the towns. A closed establishment was set up at Opoczno w h i c h produces wide decorative fabrics w h i c h cannot be produced on the smaller looms of the cottage wor­ kers. The m a i n weaving products are rugs, runners, tablecloths, serviettes and bedspreads. A l o t of knitting is done by the cooperative members who make sweaters, gloves, stockings. The „ O p o c z n i a n k a " Cooperative at present numbers 260 members. The cooperative maintains close contacts w i t h mu­ seums and its products are certified by a qualification �committee. The weavers get orders to copy authentic •woollen fabrics; they also do copies of their o w n designs and those of other local artists, but more and more stress is being laid on encouraging creative inventiveness (of course w i t h i n the l i m i t s of the regional style). So the weavers can reduce the number of repeated designs, change the colour schemes of backgrounds and introduce new arrange ments of stripes. The beautiful, clear and vivid colours of the fabrics produced by the cooperative are the result of the great care taken i n dying the yarn. This enables the weavers to m a i n t a i n the f u l l range of colours of the old fabrics of the region. Recently the „ O p o c z n i a n k a " Cooperative has under­ taken to adapt t r a d i t i o n a l fabrics to meet the require­ ments of today's fashions. I t has produced m i n i skirts and waistcoats, the last mentioned following the tra­ ditional regional „ L e j b i k " line. Unfortunately such fields of folk art as paper cuts, embroidery, sculpture, painted Easter Eggs, „ s p i d e r s " (decoration for interiors) and bouquets are dying out in the region. The cooperative is n o t able to stop this process as i t has not the right to purchase ready made objects of folk art. Jan Piotr D e k o w s k i — FOLK WEAVING SPONSORED B Y J A C E K SARIUSZ W O L S K I This brief note brings so far unpublished i n f o r m a ­ tion about the f o l k weaving centre that developed i n the second half of the ,19th century under the sponsor­ ship of one of the gentry Jacek Sariusz Wolski. I t was set up on his estate. Large scale production of l i n e n was undertaken and Wolski, as a leader of the A g r i c u l tular Society, was a pioneer i n his efforts to boost the falling production of the folk industry and create addi­ tional earnings for the peasants at t h a t time. The fa­ brics woven b y local weavers according to his ideas, most probably based on the traditions of the region, were m u c h sought after b o t h i n Poland and abroad when they were s h o w n at an exhibition i n London. Jadwiga PUPILS Sobieska — T H E MASTER A N D T H E area. The authoress describes the stages i n the artist's life and musical career which culminated i n taking over the post of a teacher i n the class of folk instruments at a school of music. A m a n who cannot read music gives his knowledge and talent to his pupils. But, as it has turned out, they can achieve only the technical skill and are unable to take an active part and be creative i n the process of continuation of the folk music tradition. The highly developed musical imagination of their ma­ ster and the r u r a l custom of playing music by ear are both alien to them because they have acquired a habit of treating w r i t t e n music as a canon. The biography is presented against the background of the author's recollections (1931—1939) concerning the character and tradition of playing the bag-pipes. Unfortunately, since folklore has come into fashion, the old status of a village musician has deteriorated. The audience has changed (folk music is played on the radio, on T V , on bandstands and at festivals), and that change is followed by a gra­ dual disappearance of the old typical social situation w h e n the music was played at country dances. H e l e n a S r e d n i a w a — MODERN P A I N T I N G ON GLASS I N T H E P O D H A L E REGION — M A T E R I A L S FROM T H E E X H I B I T I O N H E L D AFTER T H E COM­ PETITION I N ZAKOPANE W i t h i n the framework of the campaign to investigate the possibilities of developing painting on glass i n the Podhale region, the Tatra Museum organised a com­ petition and an exhibition i n 1968. The number of en­ tries was 473. The paintings were judged i n four cate­ gories: folk artists (12 persons), trained artists (8 per­ sons), amateur painters (13) and groups (about 30 per­ sons). There were five groups i n the last category: chil­ dren from afterHschool art classes, girls from the Artistic Weaving School, a group of pupils of the A . Kenar Se­ condary A r t School, children from the Harenda Primary School and a group f r o m the course on painting on glass r u n by the outstanding folk artist Jan Jachimiak. The ^nineteenth century traditions of painting on glass have been continued b y folk artists, some of them amateurs and others w o r k i n g i n groups. A p a r t from the decorative elements characteristic of the old art, na­ turalistic tendencies can also ¡be observed (A. Kuc) and some very individual w orks (J. Jachimiak). For trained artists, p a i n t i n g o n glass is one of the forms of artistic expression. They treat i t as an interesting material for m a k i n g formal experiments. The authoress deals more fully w i t h the paintings done by the groups. r The article carries a p o r t r a i t of Tomasz Śliwa, a v i l ­ lage musician from the neighbourhood of Z b ą s z y ń i n Nowy Tomyśl district. He is a master at playing the bag-pipes, an instrument w h i c h is popular only i n a small �П О Л Ь С К О Е Н Д Р О Д Н О Е И С К У С С Т В О КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я X X I V АКАДЕМИИ НАУК 1970 РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л ащ ик — ПРЕОБРАЖЕНИЕ РОДНОГО ИСКУССТВА В Н А Ш И Д Н И НА­ Автор с т а т ь и у т в е р ж д а е т , ч т о п р е ж н е е н а р о д н о е искусство р а з д е л и л о с ь и п о ш л о в д в у х н а п р а в л е н и я х : 1) я р м а р о ч н о е искусство, которого н е п р и з н а ю т к а н о н ы т а к н а з , „ о ф и ц и а л ь н о й " э с т е т и к и , и 2) т р а н с п о н и р о ­ в а н н о е н а р о д н о е искусство, о т в е ч а ю щ е е т р е б о в а н и я м , о ф и ц и а л ь н о й эстетики, к о т о р а я в нем н а ш л а с у щ е с т ­ в е н н ы е ч е р т ы „народности". Т р а н с п о н и р о в к а эта п р е ж ­ де всего в ы р а ж а е т с я в р е з к о м р а з д е л е н и и н а а в т о р а и з р и т е л я . В с л е д с т в и е этого и з м е н и л с я способ в о с п р и ­ я т и я п р о и з в е д е н и й и с к у с с т в а . Это и с к у с с т в о р а с с м а ­ т р и в а е т с я в о т р ы в е от ого п р е ж н е г о общественного содержания, причем все внимание обращено только на а т т р а к ц и о н н у ю в том и л и ином о т н о ш е н и и ф о р м у (илл. 11, 12). Т а к а я т е н д е н ц и я особенно о т ч е т л и в о з а м е ч а е т с я в с к у л ь п т у р е л и б о эстрадном и с к у с с т в е (илл. 2, 9). Т р а н с п о н и р о в к а народного т в о р ч е с т в а с о п р о в о ж ­ дается у с к о р е н н ы м процессом о т м и р а н и я старых образцов. Е с л и говорить о н а р о д н ы х к о с т ю м а х и с к у л ь п т у р ­ н ы х п р о и з в е д е н и я х , в ы п у с к а е м ы х в массовом п о р я д ­ ке, т о в этой области н а б л ю д а е т с я п о с т о я н н о е с н и ж е ­ н и е к а ч е с т в а м а т е р и а л а и часто б о л ь ш а я н е б р е ж н о с т ь исполнения. Случаются и обратные я в л е н и я : стрем­ ление к слишком вычурной орнаментике, чересчур я р к о й гамме цветов, и з л и ш н е м у богатству ф о р м . Ц е л ь ю этого я в л я е т с я с д е л а т ь т о в а р б о л е е п р и т я г а т е л ь н ы м . В народном и с к у с с т в е с т а л а п р е о б л а д а т ь т е п е р ь новая светская тематика символического либо быто­ вого х а р а к т е р а ; она н е с в я з а н а с т р а д и ц и я м и старого народного искусства, но с т в е ч а е т с е н т и м е н т а л ь н ы м п о н я т и я м городского ж и т е л я о д е р е в н е . Д е л а ю т с я т а к ­ ж е попытки возобновить забытые у ж е техники — г р а в ю р а на д е р е в е , р и с о в а н и е н а с т е к л е ( и л л . 10). АКТУАЛЬНОЕ СОСТОЯНИЕ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА. Д И С К У С С И Я В И Н С Т И Т У Т Е И С К У С С Т В А ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК Участники дискуссии затрагивали две темы. Пер­ в а я к а с а л а с ь проблем с о в р е м е н н о г о народного и с к у с ­ ства в П о л ь ш е . Во в с т у п и т е л ь н о м д о к л а д е А. Я ц к ов с к и о б р а т и л в н и м а н и е н а то, ч т о в н а ш е в р е м я р а з ­ нородные я в л е н и я определяются общим названием: „народное и с к у с с т в о " . К н и м п р и н а д л е ж а т : 1) п р е д ­ м е т ы старинного т в о р ч е с т в а , 2) п р о и з в е д е н и я н е б о л ь ­ шой трупы п о ж и л ы х людей — последователей с т а р ы х т р а д и ц и й , 3) а д а п т а ц и и , в о з н и к а ю щ и е п о д в л и я н и е м э к с п е р т о в , 4) п р е д м е т ы , и з г о т о в л я е м ы е п р е д ­ п р и я т и я м и н а основе с т а р ы х о б р а з ц о в , 5) п р о и з в е д е н и я художников-профессионалов, использующих народную т р а д и ц и ю , 6) и з д е л и я л ю б и т е л е й , п р и д е р ж и в а ю щ и х с я ф о р м а л ь н о й „ н а р о д н о й " к о н в е н ц и и , 7) с о в р е м е н н о е искусство, о б с л у ж и в а ю щ е е ш и р о к и е м а с с ы д е р е в е н ­ ского н а с е л е н и я и ж и т е л е й городской п е р и ф е р и и в о время я р м а р к и х р а м о в ы х праздников. Самой и н т е р е с н о й я в л я е т с я г р у п п а с т а р ы х х у д о ж ­ ников. Они ж и в у т на р у б е ж е д в у х миров и являютсл последними н о с и т е л я м и т р а д и ц и и . О н и с о з д а ю т свои п р о и з в е д е н и я по з а к а з у города, Ц е п е л и и , м у з е е в , в с е более о т р ы в а я с ь от своей с р е д ы , п е р е н и м а ю щ е й город­ с к у ю „моду". Ч и с л о э т и х л ю д е й н е у к л о н н о у м е н ь ­ шается. В противоположность им последняя из пере­ численных в ы ш е групп в ы р а ж а е т некоторые совре­ менные эстетические требования, базируя на старых к о л о р и с т и ч е с к и х , д е к о р а т и в н ы х н а в ы к а х . Это и с к у с ­ ство н а переломе, и с к у с с т в о п е р и о д а р а с п а д а н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы . Оно в з н а ч и т е л ь н о й степени у д о в л е т ­ воряет э с т е т и ч е с к и е з а п р о с ы к р у г о в , н е и с к у ш е н н ы х в и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е (А. М а л а х о в с к и ) . В в и д у того, ч т о н а р о д н о е и с к у с с т в о глохнет, м о ж н о будет с о х р а н и т ь т о л ь к о то, ч т о в о й д е т в с о к р о в и щ н и ц у общенациональной к у л ь т у р ы . С другой стороны не 254 и с к л ю ч е н о , что место ф о л ь к л о р а з а й м е т н е п р о ф е с с и о ­ н а л ь н о е и с к у с с т в о (и л и т е р а т у р а ) иного типа. Э т о выступает у ж е теперь в м у з ы к е и мемуарной лите­ р а т у р е (М. Ч е р в и н ь с к и). Н о в ы е городские р ы н к и сбыта в ы з ы в а ю т глубокие п е р е м е н ы . М о д а н а н а р о д н о с т ь п р и в о д и т к тому, ч т о наприм, в скульптурах Скорбящего Христа замечают теперь только „форму" и приобретают их только д л я д е к о р а ц и и . И т а к , м е н я е т с я и х ф у н к ц и я , они т е р я ю т свое п р е ж н е е к у л ь т о в о е и о б щ е с т в е н н о е з н а ­ чение, ч т о в с в о ю о ч е р е д ь о т р а ж а е т с я в способе исполнения. В теперешнем народном творчестве, предназначен­ ном д л я д р у г о г о р о д а п о т р е б и т е л е й , п о я в л я ю т с я н о в ы е черты. В живописи и скульптуре встречается тема­ т и к а , о т о б р а ж а ю щ а я ж и з н ь д е р е в н и , чего н е з а м е ­ ч а л о с ь в с т а р о м н а р о д н о м и с к у с с т в е : к р о м е того с т а л богаче р и с у н о к и о р н а м е н т и к а (С. Б л а щ и к, А. К у н чиньска-Ирацка). Современный сельский потребитель начинает отка­ з ы в а т ь с я от т в о р ч е с т в а , с в я з а н н о г о с его средой, з а м е ­ ч а е т с я т а к ж е н е с о г л а с о в а н н о с т ь м е ж д у автором и его п р о и з в е д е н и е м (А. К р о х , А. К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а). М. Ч е р в и н ь с к и с а м ы м р е ш и т е л ь н ы м образом п о ­ ставил тезис, что в настоящее время народное искус­ ство я в л я е т с я м е р т в ы м . Т е з и с этот в ы з в а л в о з р а ж е н и я со с т о р о н ы н е к о т о р ы х у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и . Мы обладаем теперь возможностью руководить процессами развития изобразительных искусств, сознательно при­ держиваться традиции, равно в отношении деятель­ ности х у д о ж н и к о в , к а к и ж и т е л е й д е р е в н и , а т а к ж е д р у г и х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . О к р у ж е н н ы е заботой, в т в о р ч е с к о й о б с т а н о в к е о н и могут с л е д о в а т ь с т а р ы м о б р а з ц а м , п о н о в о м у п р и м е н я я и а д а п т и р у я и х , могут т а к ж е создавать новые произведения. Проблему использования творческой изобретатель­ ности в р а з н ы х к р у г а х з а т р о н у л а в с в о е м в ы с т у п л е н и и В а н д а Т е л я к о в с к а . Б . Г о л ь ч отметил, ч т о среди людей, з а н и м а ю щ и х с я н а р о д н ы м и с к у с с т в о м , н а д о отличать в ы д а ю щ и х с я деревенских мастеров, не н у ж ­ д а ю щ и х с я в р у к о в о д с т в е , от и с п о л н и т е л е й — р е ­ месленников. В т о р о й темой д и с к у с с и и б ы л в о п р о с з а б о т ы о н а ­ родном т в о р ч е с т в е . Ц е п е л и я д а л а в о з м о ж н о с т ь р а б о т а т ь т ы с я ч а м ж и т е л е й сел и д е р е в е н ь . Б л а г о д а р я Ц е п е л и и и ее з а к а з а м п р о д о л ж а е т с у щ е с т в о в а т ь н а р о д н о е творчество и художественное ремесло, сохраняя преемственность старых традиций. Ц е п е л и я я в л я е т с я инициатором моды на народ­ ность и м о д а э т а т р е б у е т у д о в л е т в о р е н и я р ы н к а . М а с ­ совое п р о и з в о д с т в о в е д е т к в ы р о ж д е н и ю народного т в о р ч е с т в а , у с к о р я я этот п р о ц е с с . И с к у с с т в о п р е в ­ р а щ а е т с я в р е м е с л о , с в о д я с ь к р а з м н о ж е н и ю образцов. Н е к о т о р ы е и з у ч а с т н и к о в д и с к у с с и и (М. Ш а н ь к ов с к и) считают, ч т о н е о б х о д и м о с т р е м и т ь с я к о б ­ ратной теденции: надо повышать ц е н ы на подлинные произведения народного творчества. В дискуссии были т а к ж е затронуты вопросы, касающиеся кадров спе­ циалистов, цен, социально гообеспечения художников. Б ы л и п о д в е д е н ы итоги д о с т и ж е н и й Ц е п е л и и в этой области, у к а з ы в а л о с ь н а н е о б х о д и м о с т ь п е р е м е н и п е ­ р е о ц е н к и к р и т е р и е в (Т. В е н ц к о в с к и , 3. Ц е с е л ь с к и , М Б у я к о в а , А. К а м и н ь с к и ) . Я д в и г а Я р н у ш к е в и ч — С О В Р Е М Е Н Н А Я МОДА И НАРОДНОЕ ТВОРЧЕСТВО Народное творчество все глубже врастает в нашу общенациональную современную культуру. Однако, усиливающийся в настоящее время интерес к народ­ ному и с к у с с т в у в ы з в а н д р у г и м и , ч е м к о г д а т о п р и ч и ­ нами. П р а в д а и р а н ь ш е с л у ч а л о с ь , ч т о в с и л у р а з ­ л и ч н ы х обстоятельств в городах переодевались в на­ р о д н ы е к о с т ю м ы , ч т о б ы п о д ч е р к н у т ь свои н а ц и о н а л ь ­ н ы е ч у в с т в а и л и в ы р а з и т ь свое в о с х и щ е н и е т в о р ч е ­ ством д е р е в н и . Н о это н е и м е л о н и к а к о г о о т н о ш е н и я �к общим т е н д е н ц и я м м о д ы . В м е ж в о е н н ы й п е р и о д попытки приспособить народные узоры к одежде в ы ­ т е к а л и из э к о н о м и ч е с к о й п о д д е р ж к и н а р о д н о г о твор­ чества, из п р о г р а м м ы „ н а ц и о н а л ь н о г о с т и л я " . П о п ы т к и эти с в о д и л и с ь г л а в н ы м образом к и с п о л ь з о в а н и ю н а ­ родных изделий (вводились в употребление отдельные элементы о д е ж д ы : передники, платки, в ы ш и в к и , к р у ­ ж е в а , г а л а н т е р е я ) . Все это л и ш ь к о с в е н н ы м образом относилось к моде д а ж е п о с л е в о й н ы в с в я з и со стремлением п р и о б щ и т ь н а р о д н о е и с к у с с т в о к с о в р е ­ менной к у л ь т у р е , в с в я з и с п р о г р а м м о й о б е р е г а н и я народного т в о р ч е с т в а (обеспечение сбыта). И именно теперь, когда стало глохнуть ж и в о е народное т в о р ч е с т в о , к о г д а о с л а б е в а е т его в л и я н и е и роль в музыке, поэзии, изобразительном искусстве, вновь п о в ы с и л с я и н т е р е с к нему, п р и ч е м н а сей р а з интерес со с т о р о н ы м о л о д ё ж и . Б и г - б и т о в с к и е м у з ы ­ к а л ь н ы е а н с а м б л и , м о л о д ё ж н а я вода охотно о б р а щ а ­ ются к орольклору и х о т я д е л а е т с я это без п р е ж н е г о у в а ж е н и я и п о ч т е н и я , то в с е ж е в этом в ы р а ж а ю т с я тенденции, к о т о р ы е ш и р о к о в ы с т у п а ю т в с ф е р е к у л ь ­ т у р н ы х я в л е н и й , п р и т о м н е т о л ь к о у нас, но и во всём м и р е . В н е к о т о р ы х к р у г а х — haut-couture, „бо­ гемы", м о л о д ё ж и — это я в л я е т с я способом о т р и ц а н и я старых условностей и д а ж е постулирования програм­ мной а н т и у с л о в н о с т и . Т а к и м п у т ё м д о л ж н а в ы р а ­ ж а т ь с я индивидуальная экспрессия. Попытки ввести „экзотические" стили можно было з а м е т и т ь и у нас ( „ р у с с к и е " к о л л е к ц и и , „ м и л и т а р и и " Г р а ж и н ы Х а с е ) . О д н а к о , о с у щ е с т в и т ь эти п о п ы т к и в более ш и р о к о м м а с ш т а б е н е б ы л о в о з м о ж н о с т и . Лишь возращение к родной народной традиции по­ л у ч и л о одобрение со с т о р о н ы п р о м ы ш л е н н о с т и . Е ё эксцентричный характер в сопоставлении с типичным нарядом сулил возможность создать оригинальную в е р с и ю моды, согласно т е н д е н ц и я м , в ы с т у п а ю щ и м в о всем мире, и в то ж е в р е м я с о з д а т ь свою собственную моду, с в я з а н н у ю с н а ш и м и т р а д и ц и я м и . О д н а к о , это н и к ч е м у н е п р и в е л о . С т а л и в ы п у с к а т ь либо к о н ­ венциональную одежду, правда из народных тканей, либо ж е п р е в р а щ а т ь н а р о д н ы е к о с т ю м ы в с о в р е м е н ­ н ы е , п ы т а я с ь со в с е й строгостью с о х р а н и т ь и х о т л и ­ ч и т е л ь н ы й х а р а к т е р . Это о п я т ь т а к и н и к чему не привело. Причиной неудачи является стремление к компромиссному решению вопроса, к чему при­ нуждает необходимость соблюдать подлинность на­ родного т в о р ч е с т в а , с о х р а н и т ь п р е ж н и й т р а д и ц и о н н ы й п о д х о д к т р е б о в а н и я м в о б л а с т и о б е р е г а н и я народного и с к у с с т в а , Н е п р и н и м а е т с я в о в н и м а н и е , что д л я моды народная традиция д о л ж н а быть источником в д о х н о в е н и я , а не п о м е х о й в о с у щ е с т в л е н и и с о б с т в е н ­ н ы х ц е л е й . Но м ы п о с т о я н н о п р и д е р ж и в а е м с я п р е ж н и х п р и н ц и п о в и с п о л ь з о в а н и я н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а , не з а м е ч а я , что м н о г и е о т р а с л и народного и с к у с с т в а отмирают и что з а щ и т а его „ с а м о б ы т н о с т и " н е м о ж е т т е п е р ь б ы т ь основной п р о г р а м м о й д е й с т в и й . В н а с т о ­ я щ е е в р е м я в а ж н е е всего с о х р а н и т ь п а м я т н и к и с т а р и ­ н ы и в к л ю ч и т ь народные традиции в общее достояние современной к у л ь т у р ы , в частности, путем разносто­ р о н н е г о и с п о л ь з о в а н и я её ц е н н о с т е й . И т а к , в м о д е м о ж н о и с п о л ь з о в а т ь (целиком либо частично) п о д л и н н о о р и г и н а л ь н ы й н а р я д , все что может доставить „Цепелия", а т а к ж е широко исполь­ з о в а т ь х у д о ж е с т в е н н ы е з а м ы с л ы , ч е м у способствует р а в н о а к т у а л ь н о е н а п р а в л е н и е р а з в и т и я моды, к а к и б о г а т а я с о к р о в и щ н и ц а всего н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а . Можно вдохновлятьсз колористикой либо типом орна­ мента ( т р а н с п о н и р о в а н н о г о на д р у г у ю т е х н и к у и л и другой род т к а н и ) . М о ж н о т а к ж е и с п о л ь з о в а т ь о р и г и ­ н а л ь н ы е н а р о д н ы е и з д е л и я , по н о в о м у п р и м е н я я и х и подчиняя идее проекта. В таком духе была пред­ с т а в л е н а к о л л е к ц и я К а р о л и н ы П а р о л ь в „Моде П о л ь ­ с к о й " и н е д а в н я я к о л л е к ц и я „ Ц е п е л и и " , в особенности ж е м о д е л и Г р а ж и н ы Х а с е . О д н а к о , это к о л л е к ц и и исключительного характера, не предназначенные, к сожалению, д л я широкого производства. Мода, это, п о с л о в а м а в т о р а , л и ш ь ч а с т ь более разностороннего и сложного я в л е н и я . Н и к а к и е усилия, н а п р а в л е н н ы е на а д а п т а ц и ю н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а д л я н у ж д с о в р е м е н н о й ж и з н и , не могут п р о д л и т ь её р а з в и т и я . Н а с е г о д н я ш н и й д е н ь основной п р о б л е м о й я в л я е т с я с одной с т о р о н ы о б е р е г а н и е т р а д и ц и и н а р о д ­ ного и с к у с с т в а , к а к и с т о ч н и к а т в о р ч е с к о й и з о б р е т а ­ тельности, а с д р у г о й — з а б о т а о с о х р а н е н и и и р а с ­ пространении подлинного достояния народного твор­ чества. Ванда Теляковска — СЕГОДНЯШНИЙ И ВТРАШНИЙ ДЕНЬ НАРОНОГО ТВОРЧЕСТВА РЕВНИ ЗА­ ДЕ­ Ванда Тельяковска — автор ряда публикаций, посвященных народному искусству — руководит ра­ ботой И н с т и т у т а п р о м ы ш л е н н ы х образцов. П о ее мнению в сельских регионах, а т а к ж е в различных о б щ е с т в е н н ы х г р у п п а х города т а я т с я б о г а т ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е д а р о в а н и я и способности. П р о е к т и р о в о ч ­ ные коллективы Института охватывают равно бывших д е р е в е н с к и х у м е л ь ц е в , к а к и детей, ш а х т е р о в , п р е д ­ с т а в и т е л е й , р а з л и ч н ы х слоев общества. К о л л е к т и в ы эти, р у к о в о д и м ы е и з в е с т н ы м и х у д о ж н и к а м и , создают н а д л е ж а щ и е условия для развития творческой ини­ ц и а т и в ы в ш и р о к и х о б щ е с т в е н н ы х к р у г а х . Это о т к р ы ­ в а е т им п у т ь к у ч а с т и ю в с о з и д а н и и современной национальной культуры, предоставляет возможность п о и с к а н о в ы х с р е д с т в экспрессии, к чему усиленно с т р е м и т с я с о в р е м е н н а я ц и в и л и з а ц и я . Это предоста­ вляет т а к ж е н о в ы е возможности промышленности, т а к к а к н а р я д у с ростом и н д у с т р и а л и з а ц и и , н и с к о л ь к о н е у м е н ь ш а е т с я , а, наоборот, у с и л и в а е т с я в л и я н и е и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в на п р о м ы ш л е н н ы е и з д е л и я . Лидия Бучек — РОЛЬ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО НАРОДНОГО ТВОРЧЕСТВА В СОЗДАНИИ СОВРЕ­ МЕННЫХ ПРОМЫШЛЕННЫХ ОБРАЗЦОВ Во м н о г и х р е г и о н а х П о л ь ш и е щ е ж и в ы т р а д и ц и и сельского ткачества. Ж е н щ и н ы , традиционно зани­ м а в ш и е с я к о г д а то этим видом народного искусства (илл. 2, 10, 14, 17) и з а т е м з а б р о с и в ш и е с в о е з а н я т и е , принимают теперь участие в экспериментальной ра­ боте п р о е к т и р о в о ч н ы х к о л л е к т и в о в , р у к о в о д и м ы х х у ­ дожниками-пластиками. Подготовленные коллектива­ ми о б р а з ц ы п о с т у п а ю т в п р о м ы ш л е н н о с т ь . В н а с т о я щ е й с т а т ь е говорится об у п р а ж н е н и я х , п р о в о д и м ы х в х о д е э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работ. Первое у п р а ж н е н и е п о с в я щ е н о п о д б о р у р а с ц в е т к и д л я город­ ской о д е ж д ы , в т о р о е — с о з д а н и ю у з о р о в на п я л ь ц а х с п р и м е н е н и е м р а з л и ч н ы х т е х н и к и к р а с о к ; темой третьего у п р а ж н е н и я я в л я е т с я вопрос с о ч е т а н и я п о ­ л у ч е н н ы х у з о р о в с т р а д и ц и я м и народного искусства данного региона. П р и этом у ч и т ы в а ю т с я п о л и возраст п о т р е б и т е л я , а т а к ж е р о д о д е ж д ы (илл. 8, 9, 11, 23, 24, 29). К р о м е в ы д е л к и п л а т ь е в ы х т к а н е й , п о д д е р ж и ­ в а е т с я т а к ж е т р а д и ц и я в ы д е л к и к о в р о в , занавесей, о б и в о ч н ы х т к а н е й (илл. 25, 26, 28). С у щ е с т в е н н у ю р о л ь в э к с п е р и м е н т а л ь н ы х работах играет творческая изобразительность участников кол­ лективов. Божена Гольч — „ О П О Ч Н Я Н К Е " 20 Л Е Т О п о ч и н ь с к и й регион один и з с а м ы х и н т е р е с н ы х и б о г а т ы х т р а д и ц и я м и ц е н т р о в народного искусства в П о л ь ш е . Т а м у ж е 20 л е т с б о л ь ш и м успехом работает к о о п е р а т и в „ О п о ч н я н к а " , п р и н а д л е ж а щ и й к объеди­ н е н и ю „ Ц е п е л и я " (Центр н а р о д н ы х х у д о ж е с т в е н н ы х промыслов). В основном „ О п о ч н я н к а " з а н и м а е т с я изготовлением м н о г о ц в е т н ы х ш е р с т я н ы х и л ь н я н ы х т к а н е й , причем во в р е м я о с н о в а н и я к о о п е р а т и в а т р а д и ц и и т к а ч е с т в а б ы л и е щ ё ж и в ы в т е х местах. Б л а г о д а р я п р о в е д е н ­ ным конкурсам нашлись женщины, занимающиеся тканьем, и после инструктажа в нескольких деревнях в о з н и к л и т к а ц к и е к о л л е к т и в ы . У с п е х у д е л а способ­ с т в о в а л а ш и р о к а я п о п у л я р и з а ц и я народного искусства, организуемые в деревнях конкурсы и выставки выцин а н о к ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и ­ вок, предметов, с в я з а н н ы х с о б р я д а м и . И з д а в а л и с ь к а т а л о г и , с о д е р ж а щ и е имена творцов, п р и ч е м п р ч к о е п е р а т и в е б ы л о р г а н и з о в а н р е г и о н а л ь н ы й ансамбль „Опочнянка". Вначале кооператив насчитывал 18 т р и к о т а ж н и ц и 5 т к а ч и х , но в 1950 г, ч и с л о п о с л е д н и х возросло до 100. В о з р о с л а т а к ж е о б щ е с т в е н н а я п о з и ц и я ч л е н а кооператива и значение кустарного промысла. Суще­ с т в е н н у ю р о л ь с ы г р а л а т а к ж е в о з р о с ш а я емкость городского р ы н к а . В О п о ч н е в о з н и к л о п р о м ы ш л е н н о е предприятие, изготовляющее широкие декоративные т к а н и , к о т о р ы х к у с т а р н ы е м а с т е р с к и е не в состоянии выпускать. В области ткачества изготовляются глав- 255 �н ы м образом к и л и м ы (безворсныё к о в р ы ) , д о р о ж к и , скатерти, с а л ф е т к и , п о к р ы в а л а . Б о л ь ш о е место з а н и ­ мают т р и к о т а ж н ы е и з д е л и я : с в и т е р ы , п е р ч а т к и , ч у л к и . В настоящее время кооператив „Опочнянка" насчи­ т ы в а е т 260 ч л е н о в . К о о п е р а т и в п о д д е р ж и в а е т тесную с в я з ь с м у з е я м и , п р и ч е м его и з д е л и я у т в е р ж д а ю т к в а л и ф и к а ц и о н н ы е комиссии. Т к а ч и х и п о л у ч а ю т в ц е л я х в о с п р о и з в о д с т в а о р и г и н а л ь н ы е ш е р с т я н ы е т к а н и . Они в свою о ч е р е д ь р а с п р о с т р а н я ю т свои у з о р ы , а т а к ж е у з о р ы , п о п у ­ л я р н ы е в о к р у ж а ю щ е й и х среде. В а ж н о отметить, что п о о щ р я е т с я т в о р ч е с к а я и н и ц и а т и в а (разумеется в пределах, определяемых р е г и о н а л ь н ы м стилем). И т а к , м о ж н о в и д о и з м е н я т ь род п е р е п л е т е н и я , ц в е т н о й ф о н , к о м п о н и р о в а т ь и по новому р а с п о л а г а т ь ц в е т н ы е полосы. П р е к р а с н а я , я р к а я р а с ц в е т к а и з г о т о в л я е м ы х к о о п е р а т и в о м т к а н е й — это р е з у л ь т а т усиленного в н и м а н и я , у д е л я е м о г о вопросу о к р а ш и в а н и я п р я ж и . Б л а г о д а р я этому м о ж н о с о х р а н и т ь п о л н у ю гамму цветов с т а р и н н ы х т к а н е й . В последнее время кооператив делает попытки при­ способить т р а д и ц и о н н ы е т к а н и к т р е б о в а н и я м с о в р е ­ менной о д е ж д ы . В ы п у с к а ю т с я м и н и - ю б к и , ж а к е т к и , б е з р у к а в к и , п р и ч е м п о с л е д н и е в к а к о й то м е р е н а п о ­ минают т р а д и ц и о н н ы е „ л е й б и к и " . К с о ж а л е н и ю , постепенно отмирают столь х а р а к ­ т е р н ы е п р е ж д е в О п о ч и н с к о м р е г и о н е в и д ы народного творчества, к а к н а п р и м . в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и и з бумаги), в ы ш и в к и , р е з ь б а , п и с а н к и , п а у к и , б у к е т ы . К о о п е р а т и в не имеет в о з м о ж н о с т и п р и о с т а ­ н о в и т ь этот процесс, п о с к о л ь к у л и ш е н п р а в а п о к у п а т ь готовые и з д е л и я народного р у к о д е л и я . Я н П ё т р Д е к ов е к и — Д Е Я Т Е Л Ь Н О С Т Ь Я Ц Е К А САРИУША ВОЛЬСКОГО В ОБЛАСТИ НАРОДНОГО ТКАЧЕСТВА Настоящая заметка содержит новые, ранее не­ и з в е с т н ы е д а н н ы е , к а с а ю щ и е с я ц е н т р а народного т к а ­ чества, р а з в и в а в ш е г о с я во второй п о л о в и н е X I X в. в и м е н и и ш л я х т и ч а Я. С. В о л ь с к о г о . В о л ь с к и , д е я т е л ь З е м л е д е л ь ч е с к о г о общества, з а ­ нимался в широком масштабе льноводством и вел п и о н е р с к у ю работу, с т р е м я с ь в о с к р е с и т ь п р и х о д и в ш у ю в упадок народную художественную промышленность и создать дополнительные источники дохода д л я тог­ дашнего крестьянства. Местные ткачихи выделывали ткани по проектам Вольского, к о т о р ы е , п о всей в е р о я т н о с т и , о п и р а л и с ь на т р а д и ц и и его р е г и о н а . Т к а н и эти п о л ь з о в а л и с ь б о л ь ш и м успехом в П о л ь ш е и за р у б е ж о м , на в с е ­ общей в ы с т а в к е в Лондоне. Ядвига Собеска — М А С Т Е Р И ЕГО У Ч Е Н И К И С т а т ь я п о с в я щ е н а Т о м а ш у Сливе, д е р е в е н с к о м у м у з ы к а н т у из окрестностей З б о н ш и н а (повят Н о в ы Томысль). Слива, м а с т е р и г р ы на т а к наз. „ к о з л е " .1 (своего р о д а в о л ы н к а и л и коза), к о т о р ы й я в л я е т с я п о п у л я р н ы м м у з ы к а л ь н ы м инструментом в этом н е ­ б о л ь ш о м регионе. А в т о р о т о б р а ж а е т о ч е р е д н ы е э т а п ы жизненного пути и музыкальной к а р ь е р ы Сливы, завершившейся функцией учителя класса народных и н с т р у м е н т о в в м у з ы к а л ь н о м у ч и л и щ е . Ч е л о в е к , не у м е в ш и й ч и т а т ь нот, о т д а л свои з н а н и я и свой т а л а н т на с л у ж е н и е м о л о д е ж и . О д н а к о о к а з ы в а е т с я , что его у ч е н и к и могут п р и о б р е с т и т о л ь к о беглую т е х н и к у , но не Б состоянии а к т и в н о т в о р ч е с к и п р о д о л ж а т ь т р а д и ц и и н а р о д н о й м у з ы к и . Они п р и в ы к л и с ч и т а т ь нотную з а п и с ь н е п р е л о ж н ы м к а н о н о м и этот н а в ы к п р о т и в о п о с т а в л я ю т богатому м у з ы к а л ь н о м у в о о б р а ж е ­ н и ю своего маэстро, а т а к ж е с е л ь с к о й к о н в е н ц и и м у ­ з и ц и р о в а н и я по п а м я т и . Б и о г р а ф и я С л и в ы п р е д с т а в л е н а на ф о н е с е л ь с к и х т р а д и ц и й .игры на „ к о з л е " и ее х а р а к т е р а (воспоми­ н а н и я а в т о р а с 1931—1939 гг.). К с о ж а л е н и ю н а р я д у с модой на ф о л ь к л о р о т ж и в а е т с т а р ы й б ы т с е л ь с к о г о музыканта. Меняются требования и запросы слуша­ т е л е й (радио и т е л е п е р е д а ч и , э с т р а д н ы е г а с т р о л и и ф е с т и в а л и ) и в с в я з и с этим у х о д и т в п р о ш л о е п р е ж н я я типичная общественная роль и значение м у з ы к а л ь н ы х и с п о л н е н и й во в р е м я д е р е в е н с к и х п р а з дненств. Е л е н а С р е д и я в а — СОВРЕМЕННАЯ ЖИВОПИСЬ НА СТЕКЛЕ В ПОДГАЛЬЕ. МАТЕРИАЛЫ ВЫСТАВ­ КИ ПОСЛЕ КОНКУРСА В ЗАКОПАНЕ В 1968 г. Т а т ж а н ь с к и й м у з е й о р г а н и з о в а л к о н к у р с и в ы с т а в к у в р а м к а х а к ц и и , п о с т а в и в ш е й себе ц е л ь ю и с с л е д о в а т ь вопрос д а л ь н е й ш е г о р а з в и т и я п о д г а л ь с к о й ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а в ы с т а в к у п о с т у п и л и 473 к а р ­ т и н ы . О ц е н к а работ п р о и з в о д и л а с ь в ч е т ы р е х кате­ г о р и я х : н а р о д н ы е м а с т е р а (12 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — п л а с т и к и (8 ч е л о в е к ) , х у д о ж н и к и — л ю б и т е л и 13 ч е ­ ловек), к о л л е к т и в ы (ок. 80 ч е л о в е к ) . К этой последней категории п р и н а д л е ж а л о 5 коллективов, а именно: дети к р у ж к а изобразительных искусств, ученицы Лицея художественного тканья, группа учеников Ли­ ц е я и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в им. А. К е н а р а , д е т и и з Х а р е н д о в с к о й н а ч а л ь н о й ш к о л ы и, н а к о н е ц , с л у ш а ­ т е л и К у р с а ж и в о п и с и на с т е к л е , р у к о в о д и м о г о в ы д а ­ ю щ и м с я н а р о д н ы м х у д о ж н и к о м , Яном Я х и м я к о м . Т р а д и ц и и ж и в о п и с и на с т е к л е X I X в. п о д д е р ж и ­ вают народные умельцы, некоторые художники -л ю б и т е л и и ч а с т и ч н о ч л е н ы к о л л е к т и в о в . Однако наряду с декоративными решениями, характерными д л я старого и с к у с с т в а , з а м е ч а ю т с я т а к ж е н а т у р а л и ­ с т и ч е с к и е т е н д е н ц и и (А. К у ц ) и р е ш е н и я более и н д и ­ в и д у а л ь н о г о х а р а к т е р а (Я. Я х и м я к ) . Д л я х у д о ж н и к о в — п л а с т и к о в ж и в о п и с ь н а с т е к л е я в л я е т с я одной из ф о р м х у д о ж е с т в е н н о г о в ы с к а з ы в а н и я . Они р а с с м а т р ы в а ю т стекло, к а к и н т е р е с н ы й т в о р ч е с к и й м а т е р и а л д л я ф о р м а л ь н ы х э к с п е р и м е н т о в . А в т о р с т а т ь и уделяет больше внимания работам участников коллективов. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w Punkcie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem pocztowym. Konto P K O N r 114-6-700041 V I I O / M Warszawa. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne „ T a m k a " . Zakł. Nr i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n b i a ł y 2. W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . k l . I I I 220 g. B I . N a k ł a d 1700 egz. 650. K-58. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8e2828033cc7dbee8c9925e7b6ec113.pdf 0e6d4e1b4a7baf620ba896fba297ac8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4670 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4338 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.62-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY Jacek O l ę d z k i POLAND • OF — REGIONS OF FOLK ART I N The author criticises the attempts made so far to régionalise folk art in Poland. In view of the inadequa­ cies of monographic studies these attempts are bound to be oversimplified. In other European states large folk groups were prominently evident, which was reflected in administrative structures. In Poland, on the other hand, these groups function at the lowest level by a sense of belonging to a certain collective community. Interest in folk art at the beginning of the 20th cen­ tury followed such ideologies as pan-Slavism, pan-Celtism or pan-Germanism. After the First World War thii was accompanied by tendencies to strengthen the polit­ ical and economic role of the regions in order to em­ phasise their native values. In view of the specific polit­ ical situation of Poland in the 19th century, regional tendencies were strong here and helped the people to bear the rule of the partitioning powers. A t that time too the cohesion of some groups — for instance, the peo­ ple of the Kurpie, Mazurian and highland regions — was strengthened and a separate trend in art emerged which went hand in hand with a growth of their social cohesion. A r t played an important part in this situation. These groups emerged as separate units of the large collective communities formed in the Middle Ages. These communities did not have an isolated position in the 19th century. They were for the groups then emerging as separate units a source of traditions, beyond which they went. They were certain local traditions — of the courts, the plebians or urban traditions. And above all the traditions of centres of Christian culture which was an expression of the official art and ideology. The author critically discusses the important attempt made at régionalisation of folk art by Józef Grabowski. He discusses, giving sculpture as an example, the crite­ rion of the intensity of the occurrance of certain kinds of creative work in a given locality. An accurate histori­ cal study is essential to point to the reasons for the un­ even development of folk art all over the country. A t ­ tempts to find the sources of this in the inborn predis­ positions of a group are doomed to failure. Also evalua­ tions of the sort which say we are dealing with an ideal example of folk art — and with „imperfect" executions according to this pattern — are false ones. As long as we do not have a full range of mono­ graphic works, it is too early to make generalisations on the subject of the reasons for the differences and the regional features of folk art. I t is essential to take this group of features together with: 1) recent history, 2) cul­ tural ballast, 3) attitudes to tradition, 4) the dynamism of the development of various peasant groups. Present activities have brought out completely new values in the culture of provincial centres, independent of local traditions. This is leading to a sudden breaking up of local structures in favour of national values. In this situation régionalisation of folk aft and geography of form is no longer so important. Attention should be concentrated on the problems of the changes in the func­ tions of folk art and the way it is evaluated by the folk artist and the buyer of his products. R y s z a r d K u k i e r — PRODUCTION AND ORNA­ MENTATION OF BUTTER MOULDS I N THE BYTÔW REGION The tradition of making butter moulds has lasted till this day in the Kashubian Bytôw region. In the past 62 P E 3 K ) M E ARTICLES it was associated with local customs; it was also con­ ditioned by the environment, as the abundance of forests were conducive to various kinds of woodwork, carpentry and coopery. The butter moulds were in various shapes: square, oblong, oval and round. Rollers made of wood for orna­ menting large pieces of butter were also made. The best wood was oak, then came beech, plum and pear wood. Moulds made of softer woods — ash or poplar — lasted as long as twenty years. The size of the mould was from quarter of a pound to two-pounds, depending on the wealth of the farmer. The ornamentation of butter moulds was varied. There were: 1) sprays of lilac or of sorb-tree sprigs with flowers or berries, somtimes with a bird motif, 2) animals, mostly lambs (in Catholic communities), eagles (in Protestant communities) or cows, 3) geometrical motifs, particularly vertical grooving of the sides, 4) inscriptions, mostly in German. The production and use of butter moulds was very widespread among the native people of medium wealth and among artisans. I t was characteristic that the mak­ ing of moulds, the kind of ornamentation and the use of the moulds was undertaken by the German colonists. The author discusses literature on the subject and the views of the Kashubians connected with the produc­ tion and ways of preserving butter moulds. Jan G ó r a k BUG — DUTCH HOUSES ON THE RIVER Dutch settlement in Poland can be traced back to the first half of the 16th century. I t occurred all over the country, up to the River Dniepr. In Lublin Voivodship settlement of the Dutch type embraces 18 physio­ graphic objects (fig 1). In the village of Mościce Dolne, founded on the right bank of the River Bug in 1564, out of the hundred or so farms, eight are built in the Dutch style. A l l of these buildings have a characteristic layout (fig. 7—9); most of them are situated with the gable facing the street. A significant element of the building is the upper part of the chimney. The chimney, in the form of a four-sided pyramid with the top cut off is made of pine logs 38 mm thick (fig. 18). The top is finished with a cornice. The sides of the chimney are not plastered either inside or outside. The chimney stands in the corridor on a brick base in which there is an oven for baking bread. The flues from the kitchen and heating stove go into the chimney in the attic. This type of chimney is quite unique, as in Mościce Dolne and the whole voivodship column type bricked chimneys pre­ dominate. The difficulties in establishing Dutch settlement are connected, among others, with German colonisation which in methods of cultivation, occupations and in building became simiar to the Dutch. German research­ ers also sometimes identify Dutch settlement (Hollander) with German settlement in clearings (Haulander). The kind of settlement in Mościce Dolne was of the Haulan­ der type — with the preservation of the privileges of the old Dutch settlement. The present inhabitants of Mościce Dolne consider themselves Dutch, although they are not. They understand this as the name of their oc­ cupation. This occupation, like the former one of the Dutch settlers, is carrying out seasonal earth works, sometimes in quite distant districts. Jan Gorak's study apart from bringing an accurate description of the houses, also has a comprehensive se­ lection of bibliographic material. �Jan S e t k o w i c z — SHEPHERDS' "MOSORY" THE BESKID MOUNTAINS IN „Mosory" are vessels self-produced toy the sheep farmers for use when the flocks of sheep are put out to graze under the care of a shepherd. They are made by gouging out tree trunks that have rotted in the centre. They are used as scoops, kneading troughs, milk con­ tainers and for keeping grain. The tradition of making vessels of this type has been kept up in Cieszyn Silesia. The author of the arti­ cle describes the technique of making these vessels and the conditions favouring the kind of tree trunks used to produce them. A r m a n d V e t u l a n i — WOJCIECH HIS INTEREST IN FOLKLORE GERSON AND The article discusses the work of one of the most active representatives of the national trend in painting in the second half of the 19th century, namely W. Ger- son. During his planned tours of the country he collect­ ed a vast amount of ethnographic material, above all, in the form of drawings, but also texts and objects 01 folk art. In 1855 he issued a colour lithography publica­ tion „Gostumes of the Polish People'. Many of his pain­ tings show scenes of customs and manners with folklore as their subject. Gerson's interests also extended to folk handicrafts based on folk decorative motifs. His person­ ality is associated most closely with the Podhale region. J a n M i n o r s k i — THE SCULPTURES OF WINCEN­ TY ZUBIELEWICZ The author writes about a sculptor who while stay­ ing in Międzygórze, Kłodzko district, made some ar­ tistic compositions and placed them in the open air among trees and greenery. In his sculptures he took advantage of the natural shape and properties of the wood he used, which was found in the forest. Only in a few cases does he supplement this material with in­ dustrially produced material. PE3K3ME O j i e i i j 3 K H — PErMOHbl HAPO/IHOrO MCKYCCTBA B nOJlbLUE HiieK ABTOP KpMTMHeCKH p a C C M a T p M B a e T npOBOJJ,MBHIHeCH flO eux n o p nonfaiTKii perMOHajiM3auMM BbicTynaiomMX b nojibiue HBjieHHM HapoflHoro MCKyccTBa. B B M f l y H e f l o CTaTOHHOCTH MOHorpadJMHecKMX nocjieflOBaHíiü mx npw- xoflMTca noHCBOJie ynpomaTb. B Hanajie X X b. M H r e p e c k HapoflHOMy MCKyccTBy 6 w j i cpoflHM T a K H M M f l e o j i o r n H e c K M M TeHeHMHM K a K n a H C J i a BM3M, n a H K e j i b T M 3 M , n a H r e p M a H H 3 M . n o c j i e n e p B o i ł mmpOBOM BOMHbl WHTepeC 3TOT 6 b U I C B H 3 a H c o crpeaiJiemieM y K p e n n T b nojiMTMnecKyio m SKOHOMMHecKyio pojib p e r n o HOB, C Heo6xOflHMOCTbK> n O f l H e p K H y T b OTeHeCTBeHHbie u e H HOCTM. B CBH3M C OCOOeHHblM nOJIMTMHeCKMM nOJIOJKeHWeM nojibiim b X I X b., perwoHajitHbie reHfleHipM 6bijra y Hac m noMorajiM r r p o c y m e c T B O B a T b bo bpcmh MMeHHO y c M J i M j i a c b c n j i o n e H H O C T b h c k o T o p b r x r p y n n , — H a n p w M . K y p n e B , M a 3 y p , r o p i r e B , —• y KOTopbix, Hapnjxy c p a c T y m e ń o 6 m e c T B e H H O i i c n j i o H e H HOCTbK), onpeflejiHJiMCb cBoeo6pa3HMe xyflOJKecTBeHHbie TeneBUH. B t 3 k m x y c j i O B M H x M C K y c c T B o M o n o j i H H J i o o n e H b o n e H b cMjibHbi n o K a H e T n o n H o r o c o c T a B a MOHorpadpMii rpopMyjiMpoB a H M e Ot>o6meHMU OTHOCMTejIbHO npMHMH, BbI3brBaK>mHX pa3JiMH:MH m p e n i o H a j i b H b i e o c o ô e H H O C T M n a p o f l H o r o M C K y c CTBa, HBJiaeTCH npexcfleBpeMenHbiM. HeoóxoflMMo yBH3aTb C O B O K y n H O C T b 3TMX HBJieHMM c : 1) HOBeMiueiî M C T o p u e f i , 2) oôiitmm KyjibTypHbiM flocTOHHwe^, 3) OTHonieroieM K Tpa^Hrj;JIM, 4) flHHaMMKOH pa3BMTMH KpeCTbHHCKMX rpynn. npoBOflMMan b HacTOHm.ee BpeMH p a ô o T a c n o c o ô c T B y e T B03HMKHOBeHMK) C O B e p i I i e H H O H O B b l X I i e H H O C T e Ü B K y J I b T y p e n p O B M H i ; M a j I b H b I X L ( e H T p O B He3aBMCMMO OT MeCTHOÍÍ T p a A r a i M M . O t o BjieneT 3a co5oü B H e o a n H b i M pacnafl MecTHbix c r p y K T y p b aonb3y oóiueHaiíMOHaflbHbix i r e H H O C T e i i . n p M T a K O M nojioHceHMii B e u i e i ł , hm p e r a o H a j i H 3 a u . M H n a p o f l H o r o M C K y c c T B a hm r e o r p a d p M H dpopM H e MMeeT c y n i e C T B e H H o r o aHaneHMH. C j i e f l y e T cocpeflOTO^iMTb B e e b h m MaHMe H a n p o S j i e M a x , K a c a i o m M x c n M3MeH6HMH dpyHKr;Mił HapoflHoro MCKyccTBa, a T a K s c e Ha bochphhtmh tbopl;ob pa3flejiOB. Tor^a m noTpeoMTejien. BaaiHyro pojib. Pbiuiapfl K y K e p — Bbl^EJIKA H yKPAIHEHME TPAAMHHOHHblX * O P M «JIH MACJIA B BblTOBCKOM PAHOHE P a c c M a T p M B a e M b i e a B T o p o M r p y n n b i B b i ^ e j i M j u i c b M3 60jiee K p y n H w x ooiuecTBeHHbix r p y n n , ccpopMMpoBaBiiiMxcH eme b cpe^Hwe Beita. Otm r p y n n b i He 3aHHjiM b X I X b. OTflejibHwx nawwjwi. Rnn ooocooflMBaroiirMXCH rorfla r p y n n ohm c T a j i M m c t o h h m k o m TpaffiMruiM, KOTOpbie ohm pa3BHBaJiw. Oto 6bijiM TpaffMUMM onpeflejieHHo MecTHoro xapaKTepa —• flsopHHCKMe, njieSeftcKHe jim6o ropoflCKMe. KyjibBbipajKeHweM ocbu- upexc^e Bcero TpaflMUMw ueHTpoB xpucTMaHCKoii Typbi, HBjiHBineiicH b t o ace BpeMH UHajibHoro MCKyccTBa u nfleojiornM. A b t o p KpMTMHecKM paccMaTpMBaer cepbe3Hyio paôoTy KtoedDa rpa6oBCKoro, n b i r a r o u i e r o c n n p o s e c T M p e r a o n a maaujiio n o j i b C K o r o HapoflHoro M C K y c c T B a . OnwpaHCb Ha C K y j i b n r y p H b i e npoM3BefleHMH, oh c r a p a e T C H n a ü T H K p w TepMM flJiH o 6 o 3 H a H e H M H , K a K n a c T o B b i c T y n a i O T x a p a K T e p H b i e #JIH flaHHOK MeCTHOCTM BMflbl TBOpHeCTBa. C 3T0M irejibK) HeoôxoflMMo flerajibHo M3yHMTb M C T o p M H e c K w e yCJIOBMH, HTOObl B W H C H M T b npMHMHbl H e p a B H O M C p H O r O pa3BMTHH p a s j i H ^ H b i x BHflOB H a p o f l H o r o M C K y C C T B a H a TeppHTOpMM C T p a H b l . H o n b l T K M HaMTM MCTOHHMK STOPO HBjieHMH bo B p o x c f l e H H O M n p e j r p a e n o j i o j K e H M M t o m hjim mhom r p y n n b i 3 a p a H e e o'openeHbi n a Heyflany. EbiJio 6bi TaKHce H e n p a B M j i b H b i M flasaTb o i i e H K M , w c x o f l H M3 n p e f l n o c b i j i K M , HTO MMeeTCH M f l e a j i b H b i ü o 6 p a 3 e i r H a p o f l H o r o MCKyccTBa w „ H e c o B e p u i e H H b i e " wcnojmeHHfl. B BbiTOBCKMX Kauiy6ax flo e u x n o p coxpaHMjiacb TpaflMUMH BbwejiKM cbopM flua M a c j i a . B npeJKHee BpeMH OHa B H 3 a j i a C b C MeCTHbIMM OÓblHaHMM, a T a K J K e C MeCTHbIMM yCJIOBMHMM, T a K - > K a K BBMfty oSmJIMH JieCOB JKMTejIM n j I O T HMMajIM, CTOJIHpHMHajIM, ©OHflapMJIM. 3>opMbi fljiH M a c j i a flenajiMCb p a 3 H b i e : K B ą u p a r H b i e , n p n MoyrojibHwe, O B a j i b H b i e , K p y r j i b i e , M s r o T O B j i H J i M C b T a K a c e flepeBHHHbie c k s j i k m fl^H y K p a m e H H H S o j i b i H M x n o B e p x HOCTeM M a c j i a . C a M b i M j i y n m M M M a T e p n a j i O M fljin dpopM CHMTajiMCb fly6, 3aT©M 6yK, c j i M B a m rpyrna. I I p o i H O C T b obopM M3 MeHee TBepfloro ^epeBa, 6epe3bi m Tonojia, SbiJia paccHMTaHa J i e T Ha 20. < ï > o p M b i M3roroBjiHjiMCb oÓTbeiioM HeTBeprb-flBa dpyma, b 3aBMCMMOCTM o t saacwTOHHOCTM xo3HeB. P a 3 H O 0 O p a 3 H b i M M QbijiM y K p a m e H M H o>opM, a MMeHHo ; 1) B e T K M CMpeHM mjim pHÔMHbi b i^Bery JIMÔO y B e m a H H b i e n j i o ^ a M M , M H o r ^ a c i i t h h l m m motmbom, 2) hcmB O T H b i e , name a c e r o S a p a u i e K (b KaTOJiMHecKOM c p e f l e ) , o p e j i (y npoTecTaHTOB) jim5o KopoBa, 3) reoMerpMnecKMe MOTMBbI, B O0O6eHH0CTM ropM30HTajIbHOe pMcJuieHMe 6 o k o B b i x C T e H O K , 4) HaflnMCM, name B c e r o ma HeMei^KOM H 3 b r K e . 4>opMbi fljiH M a c j i a n o B c e M e c T H o M3roTOBJiHJiMCb m y n o TpeCjiHjiiMCb c p e f l H e 3 a s c M T 0 H H b i M m oaTpar^KMM H a c e j i e H M e M I I o j i b L U M . X a p a K T e p H O , h t o k M3roTOBJieHMio, y K p a m e H M K ) m y n o T p e ô J i e H M K ) r p o p M ^ j i h M a c j i a n p M C T y n M j i M HeMeirKMe KOJIOHMCTbl. 63 �flbi A b t o - p CTaTŁM npMBOflMT j i H T e p a T y p y n p e f l M e T a m b 3 w i h K a m y ö o B n o Borrpocy w3roTOBjieHjia m c n o c o ô O B c o - xpaHeHMH cpopM fljiH Macjia. H h r y p a k — rOJIJIAHÄCKME ÄOMA H A E E P E r A X ByrA TojinaHflCKiie a o M a b nojibine flaTupyioTca n e p B o i ł n o jioBMHoü X V I b. m BCTpe^aioTCH no Bcefi cTpaHe BnjioTb AO ^ H o n p a . B JIk>5jimhckom B o e B O f l C T B e n o c e j i e H M a r o j i j i a H f l C K o r o rana o x B a T b i B a i o T , k s k Ha^o n o j i a r a ' T b , 18 o p n 3 M o r p a c p i i H e c K M x oö'beKTOB ( h j i j i . 1). B flepesHe M o c u M i r e JI,0JibHe, n o c T p o e H H O i i b 1564 r. H a n p a B O M ô e p e r y Byra u HacHMTbiBaioiiTeíí o k . 100flBopoB,M M e e T c a 8 3acTpoeK r o J i ^ a H f l O K o r o T u n a . Bee ohm o T j i p r a a i o T c a x a p a K T e p H O ü n j i a H M p o B K O í i ( u j i j i . 7—9); ôonbiiiMHCTBo M3 HMX p a c n o j i O H í e H O cpacaflOM H a y j i n u y . X a p a K T e p H b i M 3Jie¡MeHTOM 3TMX n O C T p o e K H B J I H e T C a B e p X H H H H a C T b flblMOBOÜ T p y 6bl. B b m O J I H e H H a a H 3 COCHOBblX flOCOK TOJIIIIMHOM 38 MM ( h j i j i . 18) Tpy6a MMeeT cpopMy i r a p a M M f l b i , o c h o b o m k o t o poü aBjiaerca KBa^paT. BepxHaa nacTb 3 a K 0 H H O H a KapHM30M. CTeHbl Tpy6bl He OUITyKaTypeHbl HH M3BHe, HM B H y T p H . TpySa « a x o ^ H T c a b c e n a x H a k h p i i r h h o m ( p y H aaMeHTe, B H y T p n KOToporo coopyaceHa x j i e ô H a a nenb. ¿ m M o x o f l b i M3 K y x H M m H a r p e B a T e j i b H o í í n e n n BÙRYT bTpyö y na H e p f l a K e . Taxofi T u n T p y ß b i H B J i a e T c a y K W K a j i b H b i M m6o b MociTML(ax AojibHbix m b o BceM BoeaoflCTBe n p e oôjiaflaeT flbiMOBaa TpySa b BM^e K w p n n H H O ü k o j i o h h w . TpyflHOCTM CBa3aHbI, no onpeflejieHHio B HaCTHOCTW, rojiJiaHflCKMx C HeMer;KOÜ nocejienníí KOJIOHM3aU,WeÜ T a K KaK npaBa, BbmojiHaeMbie npodpeccuM m b h a erpoHTejibC T B a 3TMX n o c e j i e H M M o n e H b c x o j k m . HeMeiiKiie MCCJiefloBaTejiM T a i o K e HeoflHOKpaTHo orojKflecTBjiaioT rojiJiaHflC K w e n o c e j i e H w a (Hollander) c H e M e r r K H M H H a K o p n ë B K a x (Hauländer). n o c e j i e H M a b MocuHnax npMHafljiesîaT K T u n y „Hauländer" c c o x p a H e H M e M r r p n B M J i e n i M c T a p w x rojijiaHÄOKux nocejieHMü. TenepeuiHne HCHTejiw Moclçmii ííojibHbix c^MTaiOT ce6a ,,rojiJiaH,zm;aMii", x o T a u H e a B j i a i O T c a HMH. Ho iix noHaraflM 3 t o Ha3BaHne Bbinojmaemoü n p o d p e c o M H . Ohm, K a K m n p e j K H J i e n o c e j i e H U b i , B t i nojiHHiOT c e s o H H b i e ß o p o j K H b i e p a ö o T b i , mhoü p a 3 b o t najieHHbix n o B a r a x . CTarba TypaKa coflepjKMT, KpoMe noflpoSHoro onwcaHMa nocTpoeK, TaKJKe o6rrinpHŁiM 6n6jiMorpacpMHeeKMii jiaTepwaji. Hh — C e T K O B M H nACTyillbM „MOCOPbl" B B E C - KM^AX „ M o c o p a M M " Ha3biBaioT CBoeo6pa3Hyio flepeBaHHyw nonaôaHaMM b OBHapHax. „ M o c o p b i " BbiflajrôjiMBaioT B H y r p w nporHMBuiwx m mctjiobuimx n H e i í . Ohh BbiBaiOT pa3JinHHbix pa3MepoB m c j i y j K a T b K a n e c T B e H e p n a K O B , K B a u i H e i i , n o c y f l b i fljia M O J i o K a u 3epHa. cysy» ynoTpeßjiaeMyio T p a f l I I L ( M H B b l f l e j I K M „MOCOpOB" I I O C e Ü fleHb JKMBa B HeUTHHCKOM CMJieSHH. A ß T O p CTaTbM o n w c b i B a e T T e x HMKy MsroTOBjieHMa s t o í í nocyflbi m y c j i o B i i a , enocoöC T B y K ) l H M e BOSHMKHOBeHMIO „ M O C O p H b l X " n H e ü . B e i y j i H H M — MHTEPEC BOHLf,EXA TEPCOHA K HAPOÄHOtf XCMBOnilCM ApMaHfl CTaTba nocBameHa fleaTejibHOCTji Boüuexa T e p c o H a — O f l H o r o H 3 e a M b i x aKTMBHbix n p e f l C T a B M T e j i e i i H a p o f l H o r o T e n e H M a b nojibCKOÜ jkmbofimcm B T o p o ü nojioBMHW X I X b. B o B p e M a CBOMX r r p o r p a M M H b i x c r p a H C T B O B a H H Í i T e p c o H c o ö p a j i b CTpaHe ö o r a T b i i i sTHorpacpMHecKMM MaTepwaji, n p e J K / r e B c e r o b BMfle p M c y H K O B , a T a K s t e T e K C T O B m n p e ^ M6TOB HapoflHoro TBopnecTBa. B 1855 r. T e p c o H M3flaji b B a p u i a B e u B e T H b i e J i M T o r p a d j M M : „no^bCKMe Hapo^Hbie KocTiOMbi". B s i M B o n H C M xyflOJKHMKa n a c T o BCTpenaroTc a a c a H p o B b i e c i r e H M c H a p o A H o i i TeMaraKoii. r e p c o H m h TepeccBajica T a K J K e xyflOHcecTBeHHbiM peMec^oM, koto- poe nOJIb30BaJIOCb JlM^iHOCTb perMOHOM. a h HapOflHbIMMfleKOpaTMBHblMMMOTMBaMM. TecHo CBa3aHa c noflrajibCKMM TepcoHa M M H o p c K M — CKyjiBnTOP b m h h e h t b i 3 y - BEJIEBMH A b t o p nwuieT o cKyjibnTope, r y j K y Kjiofl3Koro paiiOHa. npojKMBaBuieM b MeHfl3bi- B M H i r e H T b i 3 y 5 e j i e B M H M c n o j i b 3 0 B a j i fljia c b o h x k o m i i o 3hu¡míí c B o e o 5 p a 3 M e cpopM m e c T e c T B e H H y r o c p a K T y p y « e p e ß a . y n o T p e ö J i a a o ö b i i h o MaTepnaji, HaüfleHHbiií b Jiecy, 3 y 6 e j i e B M H jimuib iwape^Ka n p w o e r a j i k npoMbirujieHHbiM MaTepwajiaM. Cboh p a ö o T b i x y ^ o j K H H K noMeuiaji H a o t K p b i r o M B 0 3 f l y x e , cpeflM flepeBbeB n 3ejieHM. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma nabywać można regularnie jedynie w prenu­ meracie. WARUNKI PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę na kraj dla czytelników indywidualnych przyjmują urzędy pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą dokonywać wpłat również na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Towarowa 28. Wszystkie instytucje państwowe i społeczne mogą zamawiać prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne Przedsiębiorstwo Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, ul. Wronia 23, za pośrednictwem PKO Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można nabywać w Punk­ cie Wysyłkowym Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na zamówienie za zaliczeniem poczto­ wym. Konto PKO Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. Aktualne numery czasopism Instytutu Sztuki PAN posiada Ośrodek Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. Wrocław, 1971. Oddział w Warszawie. Nakład: 1530 + 120 egz. Objętość: 9,40 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: rotogr. III kl., 120-gram., Al. Karton: Kred., III W., 220-gram., BI. Oddano do składania 20 XII 1970. Podpisano do druku we wrześniu 1971. Wydrukowano' we wrześniu 1971. Cena: 18,- zł Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 934/70. U-107. ul. Podchorążych 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/463154eaea59d62af120711afef23add.pdf 7268087a0d7194d91239e84fbf7dba43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4680 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4346 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.126-128 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1—3); 2) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r i n t h e c e n t r e ( f i g . 12/4—6); 3) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r a n d closet a l o n g o n e g a b l e w a l l a n d one or t w o rooms i n a p a r a l l e l a r r a n g e m e n t (fig. 12/7-^9). T h e m o s t i n t e r e s t i n g is t h e f i r s t t y p e , w h i c h c a n be f o u n d i n t w o v e r s i o n s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y : narrow-fronted and wide-frorited. The narrow-fronted t y p e ( f i g . 12/1) is t h e o l d e s t f o r m , n o w d i s a p p e a r i n g . I n P o l a n d , t h i s k i n d of c o t t a g e is f o u n d i n a b e l t e x t e n d i n g f r o m t h e B a l t i c Sea to t h e m o u n t a i n s ( f i g . 13/111). T h e w i d e - f r o n t e d v e r s i o n is m o r e c o m m o n i n t h e Kielce V o i v o d s h i p ( f i g . 12/2) a n d a l l t h e cottages h a v e t h e s a m e i n t e r i o r l a y o u t , b u t t h e c o r r i d o r e n t r a n c e is i n t h e l o n g e r w a l l . T h e a r e a o v e r w h i c h t h i s t y p e of c o t t a g e is f o u n d is s h o w n i n a m a p ( f i g . 13/IV). I t is m o s t p r o b a b l e t h a t t h e w i d e - f r o n t e d c o t t a g e is a n e v o l u t i o n of t h e n a r r o w -fronted type. O r n a m e n t a t i o n became widespread i n f o l k b u i l d i n g i n t h e K i e l c e V o i v o d s h i p i n the 20th c e n t u r y . W i n d o w f r a m e s , ( f i g . 18), d o o r s , r o o f s a n d p o r c h e s ( f i g . 19) are ornamented. T h e a u t h o r ends h i s a r t i c l e w i t h s o m e r e m a r k s o n t h e s t a t e o f p r e s e r v a t i o n of t h e r u r a l b u i l d i n g s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y . T h e r e are n o t m a n y o l d cottages a n d t h e y a r e i n d a n g e r of b e i n g l o s t t o us. T h e y a r e p u l l e d d o w n t o get t h e t i m b e r f o r f i r e w o o d , a n d b r i c k - b u i l t c o t t a g e s a r e p u t u p i n t h e i r p l a c e . T h e o n l y w a y to s a v e t h e m o s t v a l u a b l e s p e c i m e n s w o u l d b e t o set u p a Skansen museum. A n t o n i POLISH K r o h — CULTURE THE HIGHLAND ROBBER IN T h e f o l k t r a d i t i o n s of h i g h l a n d r o b b e r y , e x t e n d i n g a l l a l o n g t h e P o l i s h C a r p a t h i a n s , c a n b e t r a c e d b a c k to at l e a s t t h e 1 7 t h c e n t u r y . I n t h e P o d h a l e r e g i o n i t has r e m a i n e d i n t h e m e m o r i e s of t h e i n h a b i t a n t s t i l l t o d a y . T h e s u b j e c t of t h e a r t i c l e is t h e u t i l i s a t i o n o f t h i s l e g e n d i n l i t e r a r y w o r k s a n d a r t , f r o m t h e ' t h i r t i e s to c o n t e m ­ p o r a r y times. The forms of a d a p t a t i o n of t h e f o l k legend about t h e h i g h l a n d r o b b e r s a r e t r e a t e d b y t h e a u t h o r as a k e y t o u n d e r s t a n d i n g of t h e r o l e of t h e f o l k c u l t u r e of t h e Podhale region i n the national culture. T h e f i r s t w r i t e r to t u r n h i s a t t e n t i o n t o t h e P o d h a l e l e g e n d w a s S e w e r y n Goszczyński, a r o m a n t i c p o e t . H e c r e a t e d t h e c h a r a c t e r o f t h e h i g h l a n d r o b b e r as a r o ­ m a n t i c , l o n e h e r o , d e v o t i n g his l i f e to t h e s t r u g g l e f o r collective action. A n o t h e r p r e s e n t a t i o n of t h e h i g h l a n d r o b b e r , q u i t e g e n e r a l l y m e t w i t h i n l i t e r a t u r e a n d a r t as f r o m t h e ' s e v e n t i e s of t h e 19th c e n t u r y u p t o t h e F i r s t W o r l d W a r , w a s c r e a t e d b y Stanisław W i t k i e w i c z , p a i n t e r , w r i t e r , journalist and art critic. W i t k i e w i c z saw the h i g h l a n d r o b b e r as a s y m b o l of t h e v i t a l i t y o f t h e P o d h a l e p e o p l e , w h o s e c u l t u r e is a r e l i c of t h e o l d c u l t u r e , o n c e g e n e r a l a l l o v e r P o l a n d a n d k n o w n as t h e " w o o d e n " culture. T h e a u t h o r d e v o t e s a l o t o f space to K a z i m i e r z T e t ­ m a j e r , prose w r i t e r a n d poet, the m o s t p o p u l a r a u t h o r i n t h e h i s t o r y of w r i t i n g s f r o m the Podhale region. T h e n e o - r o m a n t i c h i g h l a n d r o b b e r of T e t m a j e r ' s w o r k s , n o b l e and strong, had a great influence i n consolidating the stereotype idea of the Highlander i n t h e P o l i s h society, as a m a n of g r e a t p h y s i c a l s t r e n g t h , u n u s u a l i n t e l l i g e n c e and talents. T h e t w e n t y y e a r s of b o u r g e o i s P o l a n d (1919—1939) w a s a p e r i o d i n w h i c h t h e l e g e n d of t h e h i g h l a n d r o b b e r was aestheticised i n t h e search for b e a u t y i n t h e s i m p l i ­ c i t y of f o l k l o r e , t h e c h a r m of t h e p r i m i t i v e . A t t h e s a m e time, however, many works that were mere scribbling o r p s e u d o f o l k l o r i s t i c i n c h a r a c t e r also a p p e a r e d . I t is i n t h i s p e r i o d t h a t w e o b s e r v e t h e p e a k of t h e c r e a t i v e w o r k of W ł a d y s ł a w S k o c z y l a s , w h o s e wood- c u t s o n t h e t h e m e of t h e h i g h l a n d r o b b e r w e r e v e r y p o p u l a r indeed. To this v e r y day there are m a n y i m i ­ t a t o r s o f his w o r k . The stereotype highland robber was next to move f r o m t h e s p h e r e of t h e c u l t u r e of i n t e l l e c t u a l s t o t h e sphere of mass c u l t u r e . T h e h i g h l a n d r o b b e r m o t i f was used for a d v e r t i s i n g , e x p l o i t e d by p r o d u c e r s o f m a s s - p r o d u c e d s o u v e n i r s , a n d w a s d i s c o v e r e d as a n easy w a y of o b t a i n i n g a „foikloristic effect" i n m a n y c u l t u r a l events. I n c o n t e m p o r a r y l i t e r a t u r e and art, the legend of t h e h i g h l a n d r o b b e r is o n l y a s u b j e c t of p a s t i c h e s a n d simplified stylisation. Józef FROM Fur dyna — TOKARNIA JAN WRONA, FOLK CARVER T h e a u t h o r gives a pen p o r t r a i t of a y o u n g f o l k a r t i s t f r o m C r a c o w V o i v o d s h i p . H e is a f a r m e r a n d at t h e s a m e t i m e is a s e x t o n at t h e c h u r c h . H e has b e e n c a r v i n g i n w o o d for t w o years, m o s t l y using l i n d e n . H i s f i r s t c a r v i n g s w e r e done at t h e suggestion of the P a r i s h p r i e s t . T h e y w e r e s m a l l f i g u r e s of s a i n t s a n d a l a r g e series of P o l i s h s a i n t s t o b e p l a c e d r o u n d t h e c h u r c h . A t t h e same t i m e J a n W r o n a s t a r t e d d o i n g carvings w i t h lay subjects. These carvings, v e r y b e a u ­ t i f u l l y a n d c a r e f u l l y e x e c u t e d , a r e t h e f r u i t s of t h e a u ­ thor's o w n inventiveness. I t can be assumed that this k i n d o f s u b j e c t w i l l be the s t a r t i n g -point f o r f u t u r e w o r k by this f o l k artist. J e r z y C z a j k o w s k i — RURAL BUILDING I N THE V I C I N I T Y O F C Z Ę S T O C H O W A UN T H E M I D D L E O F T H E 18TH C E N T U R Y S t u d i e s of t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r c h i t e c t u r e are m a d e difficult by the very small n u m b e r of buildings dating b a c k t o b e f o r e t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y . T h e o n l y s o l u t i o n seems to be t o a n a l y s e s o u r c e m a t e r i a l s c o n t a i n e d i n 18th c e n t u r y i n v e n t o r i e s , d e s c r i b i n g t h e property i n question. The whole o f t h e f i r s t p a r t o f t h e a r t i c l e is a c o m m e n t a r y o n these a r c h i v e m a t e r i a l s , w h i c h are given i n the annex, namely, a detailed i n v e n t o r y of the v i l l a g e o f B r z e z i n a W i e l k a a n d p a r t s of i n v e n t o r i e s f r o m f o u r o t h e r v i l l a g e s i n t h e v i c i n i t y o f Częstochowa. A l l t h e d e s c r i p t i o n s a r e d a t e d b e t w e e n t h e y e a r s 1746—1778. I n t h e area u n d e r r e v i e w , the d o m i n a n t t y p e of c o t t a g e at t h a t t i m e w a s b u i l t w i t h t h e p o r c h o n o n e s i d e o f t h e l i v i n g r o o m a n d a closet at t h e o t h e r s i d e . I n s o m e cases p a r t of t h e p o r c h w a s u s e d t o k e e p p i g s i n or a p i g s t y w a s b u i l t o n t o i t . B u t a p a r t f r o m t h i s t h e r e w e r e a l w a y s o t h e r b u i l d i n g s — s t a b l e s , b a r n , etc. T h e a u t h o r says t h a t t h e o n e - b u i l d i n g f a r m s i n t h i s a r e a w e r e a r e s u l t of t h e p a u p e r i s a t i o n o f t h e v i l l a g e s in the 19th century. РЕЗЮМЕ Роман Рейнфусс — О НАРОДНОМ ТЕЛЬСТВЕ В К Е Л Е Ц К О М ВОЕВОДСТВЕ СТРОИ­ Келецчина является промежуточной территорией, где в с т р е ч а ю т с я р а з н о о б р а з н ы е ф о р м ы с е л ь с к о г о стро­ ительства, в о з н и к а в ш и е в р а з л и ч н ы е п е р и о д ы . По­ всюду в воеводстве п р е о б л а д а е т тип крестьянских дворов с н е с к о л ь к и м и постройками Ч а щ е всего з а ­ стройка бывает п о д к о в о о б р а з н о й : ж и л о й дом о б р а щ е н в сторону дороги, напротив него амбар, один из боков с о с т а в л я ю т к о н ю ш н и и коровник. В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой и такие, где все п о с т р о й к и о б р а з у ю т с о м к н у т ы й ч е т ы р е х у г о л ь н и к . До второй мировой в о й н ы на л е с с о в ы х терри­ т о р и я х в с т р е ч а л и с ь е щ е иногда з е м л я н к и , которые н ы н е п р и н а д л е ж а т у ж е к редким е д и н и ч н ы м я в л е ­ ниям. 127 i �I С а м ы м р а с п р о с т р а н е н н ы м с т р о и т е л ь н ы м материа­ л о м я в л я е т с я дерево. В б е з л е с н ы х местностях с т р о и ­ лись также каменные и глинобитные либо же плет­ н е в ы е , о б м а з а н н ы е г л и н о й , дома. В деревянных постройках преобладает конструк­ тивная система сруба, о б р а з у е м о г о г о р и з о н т а л ь н о п о ­ л о ж е н н ы м и друг на д р у г а бревнами, связанными в у г л а х . В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к о н с т р у к ц и и из б р е в е н ­ ч а т ы х с т о е к с г о р и з о н т а л ь н о й забиркой из бревен, к о т о р ы е , надо п о л а г а т ь , п р и н а д л е ж а т к б о л е е раннему периоду. С а м ы е с т а р ы е постройки имеют ч е т ы р е х с к а т н ы е стропильные крыши. В последние годы X I X в. р а с ­ п р о с т р а н и л с я п о л у в а л ь м о в ы й тип к р ы ш . Т р а д и ц и о н ­ н ы м м а т е р и а л о м д л я п о к р ы т и я к р ы ш б ы л а солома. В о второй п о л о в и н е X I X в. с т а л и п р и м е н я т ь гонт. Н а т е р р и т о р и и К е л е ц к о г о воеводства выступают три о с н о в н ы х вида в н у т р е н н е й п л а н и р о в к и ж и л и щ : 1) изба со щитовой с е н ь ю , одной комнатой и ч у л а н о м , р а с п о л о ж е н н ы м и а м ф и л а д о й ( и л л . 12/1—3); 2) изба с ц е н т р а л ь н ы м и сенями ( и л л . 12/4—6); 3) изба с сенями и ч у л а н о м по о д н у сторону торцовой с т е н ы и одним л и б о д в у м я п о м е щ е н и я м и , р а с п о л о ж е н н ы м и п а р а л л е л ь н о ( и л л . 12/7—9). С а м ы м и н т е р е с н ы м я в л я е т с я п е р в ы й тип, причем в э т и х м е с т а х в с т р е ч а ю т с я две его р а з н о в и д н о с т и : узкофасадная и широкофасадная. Узкофасадные строй­ к и ( и л л . 12/1)я в л я ю т с я б о л е е старой, у ж е и с ч е з а ю щ е й ф о р м о й . В П о л ь ш е такие и з б ы в с т р е ч а ю т с я от Б а л т и к и по горные р а й о н ы ( и л л . 13/Ш).В К е л е ц к о м воеводстве б о л е е р а с п р о с т р а н е н ы ш и р о к о ф а с а д н ы е дома (илл. 12/2) с такой ж е в н у т р е н н е й п л а н и р о в к о й , но с в х о ­ дом в сени, к о т о р ы й пробит в б о л е е д л и н н о й стене. Местности, где строятся такие дома, о б о з н а ч е н ы на к а р т е ( и л л . 13/IV). В е р о я т н е е всего ш и р о к о ф а с а д н ы е постройки б о р у т с в о е н а ч а л о от у з к о ф а с а д н ы х . Д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы в народном с т р о и т е л ь с т в е Келецкого воеводства получили распространение в X X в. Тогда с т а л и у к р а ш а т ь к а р н и з ы ( и л л . 18), двери, к р ы ш и и к р ы л е ч к а ( и л л . 19). В з а к л ю ч е н и е статьи автор пишет о п л а ч е в н о м с о ­ стоянии п а м я т н и к о в деревенского строительства, с о ­ х р а н и в ш и х с я в рассматриваемом им районе. С т а р ы х домов там осталось немного, да и тем грозит п о л н о е р а з р у ш е н и е , п о с к о л ь к у ими н е и н т е р е с у ю т с я и н е у д е ­ л я ю т им д о л ж н о г о внимания. И з б ы эти разбирают на т о п л и в о , ставя на и х место к и р п и ч н ы е дома. Е д и н ­ ственным способом с о х р а н е н и я н а и б о л е е ц е н н ы х о б ъ е к ­ тов б ы л о б ы с о з д а н и е скансенов. Антони Крох — ЛЕГЕНДА О ПОДГАЛЬСКОМ РАЗБОЙНИЧЕСТВЕ В ПОЛЬСКОЙ КУЛЬТУРЕ Н а р о д н а я традиция разбойничества, распростра­ н и л а с ь по всей территории п о л ь с к и х К а р п а т , п о ж а л у й , у ж е в X V I I в. Н а П о д г а л ь е п а м я т ь о н е й ж и в а до сих пор. Т е м о й н а с т о я щ е й статьи я в л я е т с я вопрос и с п о л ь з о в а н и я этой л е г е н д ы в л и т е р а т у р е и и з о б р а з и ­ т е л ь н о м искусстве, начиная с т р и д ц а т ы х годов X I X в, до н а ш и х дней. А в т о р статьи рассматривает ф о р м ы адаптирования народной л е г е н д ы о р а з б о й н и к а х , к а к к л ю ч к и з у ч е ­ н и ю р о л и и з н а ч е н и я п о д г а л ь с к о й народной к у л ь т у р ы в общенациональной культуре. П е р в ы м среди п о л ь с к и х л и т е р а т о р о в обратил в н и ­ м а н и е на п о д г а л ь с к у ю л е г е н д у о р а з б о й н и к а х поэт- р о м а н т и к Северин Г о щ и н ь с к и . О н с о з д а л тип р а з ­ бойника, к а к романтического г е р о я - о д и н о ч к у , с а м о ­ о т в е р ж е н н о г о борца за о б щ е е б л а г о . Д р у г о й тип разбойника, р а с п р о с т р а н е н н ы й в л и т е ­ р а т у р е с с е м и д е с я т ы х годов X I X в. до первой мировой в о й н ы , я в л я е т с я д е т и щ е м Станислава Виткевича, ж и ­ вописца, п и с а т е л я , п у б л и ц и с т а и критика. В и т к е в и ч видел в разбойничестве проявление жизнеутвержда­ ю щ е й с и л ы П о д г а л ь я , к у л ь т у р а которого я в л я е т с я ценным реликтом прошлой „деревянной" культуры, некогда о х в а т ы в а в ш е й всю П о л ь ш у . М н о г о места отводится в статье К а з и м е ж у Т е т маеру, п р о з а и к у и поэту, самому п о п у л я р н о м у автору в истории подгальской письменности. Тетмаегровокий неоромантический разбойник, с и л ь н ы й и о б а я т е л ь н ы й , о к а з а л б о л ь ш о е в л и я н и е на у п р о ч е н и е в сознании п о л ь с к о й общественности стереотипного образа горцЕЧ к а к с и л ь н о г о ф и з и ч е с к и , и с к л ю ч и т е л ь н о у м н о г о и ода­ ренного ч е л о в е к а . ц Двадцатилетие буржуазной П о л ь ш и (1919—39) — это период эстетизации р а з б о й н и ч ь е й л е г е н д ы , поисков прекрасного в народности, и с п о л ь з о в а н и я п р е л е с т и примитива. Н о н а р я д у с этим п о я в л я л о с ь много гра­ ф о м а н с к и х и п с е в д о н а р о д н ы х произведений. i В тот период д о с т и г а л о своего апогея творчество В л а д и с л а в а С к о ч и л я с а . Его г р а в ю р ы на дереве, п о ­ с в я щ е н н ы е р а з б о й н и ч ь е й тематике, б ы л и очень п о ­ п у л я р н ы и по сей д е н ь имеют м н о г о ч и с л е н н ы х п о д ­ ражателей. Затем с т е р е о т и п н ы й образ разбойника, р а с с м а т р и ­ ваемый в плоскости интеллигентской к у л ь т у р ы , стал о б ъ е к т о м массовой к у л ь т у р ы . Р а з б о й н и ч ь и мотивы служат рекламе, используются исполнителями трафа­ ретных сувениров, помогают п р о с т ы м и средствами создавать в р а з л и ч н ы х м е р о п р и я т и я х „видимость н а ­ родности". В современной л и т е р а т у р е и изобразительном искусстве л е г е н д а о р а з б о й н и к а х т а к ж е я в л я е т с я т о л ь ­ ко предметом п о д р а ж а н и я (pastiche) и упрощенных стилизаций. Юзеф Ф у р д ы н а — ЯН С К У Л Ь П Т О Р ИЗ Т О К А Р Н И ВРОНА, НАРОДНЫЙ А в т о р з н а к о м и т нас с м о л о д ы м н а р о д н ы м х у д о ж ­ н и к о м из К р а к о в с к о г о воеводства. Я н Врона, з е м л е ­ д е л е ц и ц е р к о в н ы й сторож, у ж е два года занимается р е з ь б о й по дереву, п о л ь з у я с ь п р е и м у щ е с т в е н н о л и п о й . Свои п е р в ы е р а б о т ы он с о з д а л под в л и я н и е м с в я щ е н ­ ника п р и х о д а . Э т о ф и г у р к и с в я т ы х , а т а к ж е б о л ь ш о й цикл польских святых, предназначенный д л я раз­ мещения вокруг костела. Н а р я д у с этим В р о н а с т а л интересоваться светской тематикой. Эти б о л е е т щ а т е л ь н о о т д е л а н н ы е с к у л ь ­ птуры светского х а р а к т е р а •—• п л о д воображения и в д о х н о в е н и я самого автора. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о именно эта тематика явится отправной точкой д л я дальнейшей художественной деятельности Вроны. Е ж и Ч а й к о в с к и — ДЕРЕВЕНСКОЕ СТРОИТЕЛЬ­ СТВО В ОКРЕСТНОСТЯХ ЧЕНСТОХОВА В СЕРЕДИ­ Н Е X V I I I в. И с с л е д о в а н и е традиционного народного с т р о и т е л ь ­ ства с о п р я ж е н о с т р у д н о с т я м и ввиду о ч е н ь н е з н а ч г т е л ь н о г о к о л и ч е с т в а с т а р и н н ы х объектов, соору Н Ы Х ДО В Т О Р О Й П О Л О В И Н Ы X I X Bi. В С В Я З И с этим наи б о л е е у с п е ш н ы м методом и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я ана­ л и з архивных материалов, содержащихся в инвентар­ н ы х к н и г а х X V I I I в. П е р в а я часть статьи — это комментарии к у п о м я ­ н у т ы м а р х и в н ы м материалам, п о м е щ е н н ы м в п р и ­ л о ж е н и и . И м и я в л я ю т с я : п о д р о б н ы й инвентарь д е р е в ­ ни Б ж е з и н ы Б е л ь к е и ф р а г м е н т ы инвентарей ч е т ы ­ рех других деревень в окрестностях Ченстохова. Все записи д а т и р у ю т с я 1746—1778 гг. В рассматриваемом автором районе д о м и н и р о в а л тогда тип и з б ы , в которой по одну сторону б ы л и сени, а по д р у г у ю — ч у л а н . И н о г д а часть сеней з а н и м а л и под х л е в л и б о ж е х л е в пристраивали, например, к т о р ­ цовой стене ч у л а н а и л и к сеням. Р я д о м всегда и м е л и с ь и д р у г и е постройки •— к о н ю ш н и , амбар, н а в е с ы д л я снопов. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой б ы л и с л е д с т в и е м о б н и щ а н и я д е ­ р е в е н ь этого района в X I X в. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab2877c14fa8adf5da94a9dea7cd3fa0.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4689 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4354 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.3; s.190-193 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25eecc3d4e9f5609901c7cf7905024e8.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4362 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.259-261 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/574454eb1be5fe68d268931440828c72.pdf 8b14273e81d04872553055e8ac7a3128 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4287 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;63-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES A n t o n i K r o h — T H E PRESENT S I T U A T I O N REGARDS P O D H A L E R E G I O N A L COSTUMES AS T h e Polish people have been interested i n the regio­ n a l eos t u r n e s o f t h e P o d h a l e h i g h l i a n d e r s f o r a t l e a s t a h u n d r e d years. D u r i n g this p e r i o d t h e economy and culture of the Podhale region have undergone a long and interesting e v o l u t i o n . A b o v e a l l , t h e f u n c t i o n o f t h e c o s t u m e s has c h a n g e d . T h e Old r e g i o n a l clothes h a v e n o w became a costume w o r n for various ceremonies, f a m i l y events, c h u r c h and s t a t e occasions. T h e r e are. t w o f u n d a m e n t a l r e a s o n s f o r dressing i n the P o d h a l e regional costume, namely, the desire to emphasize the fact o f being a h i g h l a n d e r and the splendour o f t h e occasion. T h e Change i n t h e f u n c t i o n o f t h e r e g i o n a l c o s t u m e a n d also t h e c h a n g e i n t h e e c o n o m i c s i t u a t i o n o f t h e Podhale region, p a r t i c u l a r l y the growling prosperity of t h e p e o p l e a n d t h e t o u r i s t a n d h e a l t h v a l u e s of t h e region, are the m a i n reasons for t h e change i n the w a y of d r e s s i n g i n t h i s r e g i o n . T h e c o s t u m e h a s b e e n e n r i c h e d by m o r e o r n a m e n t s a n d n e w decorative m o t i f s have been added. A t the same t i m e , t h e people of t h e Podhale r e g i o n h a v e a d o p t e d a s p e c i f i c w a y o f d r e s s i n g t h a t c o u l d be d e s c r i b e d as t h e m o d e r n r e g i o n a l c o s t u m e o f P o d h a l e . T h e s t r o n g i n f l u e n c e o f s p o r t s c l o t h e s c a n b e c l e a r l y seen h e r e a n d a l s o t h e k i n d o f Clothes w o r n b y v i s i t i n g t o u ­ rists. I t is a t y p i c a l t h i n g t h a t t h e highlanders practically alii use k n a p s a c k s , a h a b i t w h i c h i s n o t ' o n l y 'due t o p r a c ­ tical considerations. A l e k s a n d e r STORY J a c k o w s k i — F I L M , OR T H E T R U E Of late, r e v i e w s of f i l m s on nan-'professional and f o l k a r t h a v e s h o w n t h a t t h e f i l m has become a r e v e a l i n g and irreplaceable cognitive document. As a "polyphonic", condensed a u d i o - v i s u a l r e c o r d o f events o f t h e present, p e n e t r a t i n g t o t h e v e r y n u c l e u s 'of t h e c u l t u r a l p h e n o ­ m e n a b e i n g s t u d i e d , i t is n o t o n l y a n i n s p i r i n g s c i e n t i f i c i l l u s t r a t i o n b u t also a specific k i n d o f p o l e m i c reflection. T h e f i l m i s also a n e x c e l l e n t e x t e n s i o n o f t h e a c t i v i t y of m u s e u m s , f o r i t c a n g i v e a s y n t h e t i c r e c o n s t r u c t i o n o f p a s t c u l t u r a l p h e n o m e n a . That i s w h y i t i s i m p o r t a n t to c o l l e c t a n d s a f e g u a r d f i l m m a t e r i a l s , t e l e v i s i o n c h r o ­ nicles a n d to develop t h e m a k i n g of s c i e n t i f i c a l l y correct b u t a t t r a c t i v e f i l m d o c u m e n t a t i o n of t h e c u l t u r a l b e h a ­ v i o u r o f our society. The author of the article, w h o sharply attacks u n ­ reliable information, sugary picutres of realities, lack of t a c t t o w a r d s n o n - p r o f e s s i o n a l a r t i s t s от d i s l o y a l t y t o his a r t i s t i c e f f o r t s i n P o l i s h f i l m s , does h o w e v e r f i n d i n his c r i t i c a l review s o m e w o r k s w i t h a n e x p e r t c o m m e n ­ tary, ambitious screenplays and interesting artistic f o r m Karuzela łowicka ( Ł o w i c z R o u n d a b o u t ) , Do Studziannej ( T o S t u d z i a n i n a ) , Jarmark cudów ( M i r a c l e Bazaar), Kwia­ ty z Zalipia ( F l o w e r s f r o m Z a l i p i e ) , Drewno i beton ( W o o d a n d C o n c r e t e ) , Opowieść najprawdziwsza o hero­ dach, diabłach i dziadach żyjących jeszcze na świecie ( T h e T r u e S t o r y of t h e H e r o d s , D e v i l ' s a n d S o u l s s t i l l L i v i n g i n t h i s W o r l d , Muzykanici (Musicians), Paweł Wróbel). N o r b e r t L i p p ó c z у — TRAVELS IN HUNGARY IN SEARCH OF F O L K P A I N T I N G S O N GLASS T h e p i c t u r e s c o l l e c t e d b y t h e a u t h o r dm t h e T o k a y foothills w e r e n o t painted i n H u n g a r y ; n o trace o f native a r t o f t h i s t y p e has b e e n f o u n d t h e r e so f a r . M o s t p r o b a b l y t h e y c o m e f r o m t h e b o r d e r zones o f A u s t r i a and Bohemia, from the vicinity of Pohofi, Hojna Voda a n d S a n d l . T h e y a r e n o t so m u c h l i k e f o l k a r t as the ones i n t h e P o d h a l e ' r e g i o n . T h e a u t h o r , a f t e r o t h e r r e s e ­ a r c h e r s , c l a s s i f i e s t h e m as " f a c t o r y - m a d e " . T h e y are anonymous works. T h e p i c t u r e s w e r e s u p p l i e d to t h e H u n g a r i a n m a r k e t by T y r o l e s e pedlars. I t is also possible t h a t t h e y w e r e p a i n t e d b y a n a r t i s a n n a m e d J ó z e f Samper, w h o came to s e t t l e i n H u n g a r y ( n o w s o u t h e r n Slovakia) from a g l a s s w o r k s at H o j n a V o d a . Jerzy C z a j k o w s k i — SCULPTOR FROM RYBNA MICHAŁ GIER — FOLK The author of this article introduces Michał Gier (1853—1929). H i s w o r k s ' i n c l u d e d w h o l e a n d bas r e l i e f s c u l p t u r e s a n d a r t i c l e s o f e v e r y d a y use — w a l k i n g s t i c k s a n d s n u f f - b o x e s . T h e s u b j e c t s o f his s c u l p t u r e s a r e v e r y v a r i e d . T h e r e a r e i m a g e s o f s a i n t s a n d scenes f r o m l i f e . G i e r d i d his sculptures i n l i n d e n w o o d using tools he m a d e h i m s e l f . T h e h e i g h t o f his s c u l p t u r e s w a s f r o m 12 c m t o o n e m e t r e . A l l o f t h e m a r e i n p o l y c h r o m e . T h e author distinguishes a group of Ms earliest w o r k s w h i c h b e a r t h e f e a t u r e s o f p r i m i i t i v i s m ( f i g . 1—5) a n d d e m o n s t r a t e s i n his l a t e r w o r k s t h e d e v e l o p m e n t of t h e a r t i s t ' s s k i l l . H i s b e s t w o r k i n t h i s g r o u p i s t h e bas r e l i e f s h o w i n g t h e M a d o n n a amd C h i l d ( f i g . 6). D r a w l i n g a t t e n t i o n -to t h e v a r i e d degree o f d n d i v i d u a l l i t y i n t h e w o r k s o f G i e r , t h e a u t h o r expresses t h e o p i n i o n t h a t ithe m o s t o r i g i n a l a n d i n t e r e s t i n g w o r k s a r e those w h i c h t h e a u t h o r d i d W i t h o u t the a i d o f p r i n t e d p i c t u r e s as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n . B o ż e n a К u г а 1 — THE OLDEST PAINTED OF T H E P O D H A L E REGION COFFERS T h e a u t h o r e s s w r i t e s of t h e p a i n t e d c o f f e r s t o b e f o u n d i n the area south west of N o w y T a r g and here a n d there i n n e i g h b o u r i n g regions. T h e coffers are the products of g u i l d artisans, most p r o b a b l y they o r i g i n a t e d from N o w y Targ. T h e outside facings of t h e coffers are d i v i d e d into rectangles a n d squares, sometimes w i t h the t o p c o m e r s c u t o f f ( f i g . 4). T h e o r n a m e n t a l m o t i f s o n t h e o u t s i d e f a d i n g s a r e c u p - s h a p e d f l o w e r s i n p r o f i l e o r seem f r o m above and bunches of flowers. The flower ornamentation on the m a i n surfaces takes t h e f o r m o f bouquets, m o s t l y i n vases. T h e s i d e s u r f a c e s a r e u s u a l l y o r n a m e n t e d w i t h g e o m e t r i c a l p a t t e r n s ( f i g . 8). T h e ' o r n a m e n t a t i o n c l e a r l y s h o w s t h e i n f l u e n c e of t h e " o f f i c i a l " a r t o f t h e r e n n a i s s a m c e p e r i o d , a n d to a s m a l l e r e x t e n t , a l s o t h a t o f t h e B a r o q u e o r Rococoo p e r i o d s . T h e c o f f e r s w i t h p a i n t e d ornameinitaitiom m o s t r e s e m b l i n g t h e p a t t e r n s o f t h e E n l i g h t e n m e n t p e r i o d can be r e g a r d e d as t h e o l d e s t . Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a -MAKERS COMPETITION — CRACOW CRIB- F o r n e a r l y t h i r t y years n o w , competitions for the best n a t i v i t y c r i b h a v e been organized every year i n C r a c o w a n d i t is the c o m p e t i t i o n s t h a t have k e p t t h i s tradlition alive. A c e r t a i n t y p e of n a t i v i t y crib p r e v a i l s , w h i c h has o u s t e d a l l t h e o t h e r t r a d i t i o n a l ones. I t is an a r c h i t e c t u r a l structure, the essential feature of w h i c h is i t s i m i t a t i o n o f t h e a r c h i t e c t u r e o f o l d C r a c o w . T h e a u t h o r e s s has g i v e n s o m e c o n s i d e r a t i o n t o t h e m a t t e r o f describing t h i s creative w o r k and its role f o r t h e c r i b - m a k e r s t h e m s e l v e s . She q u o t e s t h e s t a t e ­ m e n t s o f some o f t h e m . O n l y some o f t h e m consider t h e m s e l v e s t o b e f o l k a r t i s t s . O t h e r s stress t h e i r i n t i m a t e a t t i t u d e t o w a r d s the n a t i v i t y cribs w h i c h they w o r k on for several months, d e v o t i n g a l l t h e i r spare t i m e to i t . 63 �РЕЗЮМЕ А н т о н и К р о х — ПОДГАЛЬСКИЙ НАРЯД СТОЯЩЕЕ ВРЕМЯ В НА­ ю т с я т а к и м н а р о д н ы м х а р а к т е р о м к а к подгальские. Автор статьи, вслед за другими исследователями, н а з ы в а е т и х „ ф а б р и ч н ы м и " . К а р т и н ы эти анонимны. Одеждой горцев окрестностей Закопане польская общественность интересуется по крайней мере лет сто. В т е ч е н и е этого в р е м е н и э к о н о м и к а и к у л ь т у р а Подгалья прошли длинный и интересный путь SBOл ю ц и и . Это, в частности, н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в эволюции подгальского наряда. В В е н г р и ю к а р т и н ы н а с т е к л е д о с т а в л я л и стран­ с т в у ю щ и е к у п ц ы . Н е и с к л ю ч е н о , что их выполнял Ю з е ф А м п е р , р е м е с л е н н и к и з Х о й н о й Воды, рабо­ т а в ш и й т а м н а з а в о д е и п е р е с е л и в ш и й с я затем в Венгоию (теперь Ю ж н а я Словакия). П р е ж д е всего изменилась ф у н к ц и я наряда. Из повседневной одежды подгальский наряд превратил­ ся в костюм, употребляемый в р а з л и ч н ы х торжест­ венных случаях, как наприм. семейные, религиозные и государственные праздники. По двум основным причинам наряжаются ж и т е л и Подгалья в свои ре­ гиональные костюмы: чтобы подчеркнуть свою при­ надлежность к „горской" общественности, чтобы от­ метить торжественность данного момента. Е ж и Ч а й к о в с к и — М И Х А Л ГЕР — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР ИЗ МЕСТНОСТИ РЫБНА Изменение функции наряда, а т а к ж е изменение экономического положения Подгалья, в особенности возросшая зажиточность населения и туристско-курортный характер района, — таковы главные при­ чины изменения внешнего вида подгальского костю­ ма. Б о г а ч е с т а л и у к р а ш е н и я , о р н а м е н т и к а , п р и б а в и ­ лись новые декоративные мотивы. Одновременно среди населения Подгалья в ы р а ­ ботался своеобразный стиль одеваться, который м о ж ­ но б ы л о б ы о п р е д е л и т ь , к а к с о в р е м е н н ы й п о д г а л ь ­ ский наряд. Наблюдается большое влияние спортив­ ной и туристской о д е ж д ы . Т и п и ч н ы м я в л е н и е м стало массовое употребление рюкзаков, что не следует объяснять только практическими соображениями. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ДОСТОВЕРНЫЙ ДОКУМЕНТ ФИЛЬМ — САМЫЙ Последние обзоры фильмов, посвященных непро­ фессиональному и народному искусствам, свидетель­ ствуют о том, ч т о в н а ш и д н и ф и л ь м с т а л з а м е ч а ­ тельнейшим и незаменимым познавательным доку­ ментом. Б у д у ч и „полифонической", сжатой аудиови­ зуальной записью современных событий, проникая в самую сущность рассматриваемых к у л ь т у р н ы х ф е ­ номенов, ф и л ь м я в л я е т с я не т о л ь к о в д о х н о в л я ю щ е й научной и л л ю с т р а ц и е й , но и своеобразной п о л е м и ­ ческой рефлексией. К р о м е того ф и л ь м прекрасно дополняет д е я т е л ь н о с т ь музеев, ибо м о ж е т создавать синтезирующие реконструкции культурных явлений прошлого. В связи с этим очень в а ж н о собирать и бережно хранить киноматериалы и телехроники, обогащая таким образом научно-достоверную и вме­ сте с тем и н т е р е с н е й ш у ю к и н о д о к у м е н т а ц и ю куль­ турной ж и з н и нашей общественности. Автор статьи резко выступает против недобро­ совестной информации, возмущается слащаво-лаки­ рованными реалиями, бестактностью по отношению к художнику-непрофессионалу, нелояльным отноше­ нием к его т в о р ч е с к и м д о с т и ж е н и я м . О д н а к о н а р я д у с этим отмечает произведения, о т л и ч а ю щ и е с я про­ фессиональным комментарием, превосходным сцена­ рием и увлекательной художественной формой. К ним например относятся: Ловицкая карусель, В Студзяную, Ярмарка чудес, Цветы из Залипья, Дерево и бетон, Повествование о Иродах, ч е р т я х и д е д а х , которые все е щ е водятся на свете, М у з ы к а н т ы , Па­ вел Врубель. Н о р б е р т Л и п п у ч и — СТРАНСТВОВАНИЯ ПО ВЕНГРИИ В ПОИСКАХ КАРТИН НА СТЕКЛЕ НА­ РОДНЫХ МАСТЕРОВ Картины, собранные автором на Токайском пред­ горье, невенгерского происхождения; в Венгрии до сих пор не о б н а р у ж е н о следов этого вида т в о р ­ чества. Вернее всего им з а н и м а л и с ь на границе А в ­ стрии и Чехии, в окрестностях Похожа, Хойной Воды и Сандля. Описываемые картины не отлича- 64 А в т о р с т а т ь и з н а к о м и т ч и т а т е л я с неизвестным д о с и х п о р с к у л ь п т о р о м , М и х а л о м Г е р о м (1853—1929). Его т в о р ч е с т в о о х в а т ы в а е т р а в н о полные скульпту­ р ы , к а к и б а р е л ь е ф ы , а т а к ж е п р е д м е т ы повседнев­ ного б ы т а — п а л к и и т а б а к е р к и . Т е м а т и к а работ Г е р а б о г а т а и р а з н о о б р а з н а : есть среди них изобра­ ж е н и я с в я т ы х , есть р а з л и ч н ы е сцены из окружаю­ щ е й ж и з н и . Д л я с в о и х с к у л ь п т у р Гер употреблял л и п о в о е д е р е в о , п о л ь з у я с ь и н с т р у м е н т а м и собствен­ н о г о и з д е л и я . Р а з м е р ы е г о с к у л ь п т у р д о с т и г а ю т от 12 с м д о 1 м . В с е о н и п о л и х р о м и р о в а н ы . А в т о р с т а т ь и в ы д е л и л группу самых ранних ра­ бот с к у л ь п т о р а , к о т о р ы е н о с я т е щ е отпечаток п р и ­ митивизма ( и л л . 1—5), и о т м е ч а е т , ч т о его б о л е е поздние работы свидетельствуют о развитии худо­ ж е с т в е н н о г о д а р о в а н и я . Л у ч ш е й из этих работ я в л я ­ ется б а р е л ь е ф , и з о б р а ж а ю щ и й Матерь Божию с мла­ д е н ц е м ( и л л . 6). О т м е ч а я , ч т о с к у л ь п т у р ы Гера в различной сте­ пени индивидуализированы, а в т о р статьи считает, ч т о с а м ы м и и н т е р е с н ы м и я в л я ю т с я его о р и г и н а л ь н ы е п р о и з в е д е н и я , а н е т е , в к о т о р ы х он поднимает те­ матику олеографии. В о ж е н а К у р а л ь — СТАРИННЫЕ ПОДГАЛЬСКИЕ СУНДУКИ РАСПИСНЫЕ В статье описаны сундуки, встречающиеся в рай­ о н е н а ю г и ю г о - з а п а д от Н о в о г о Т а р г а . И з р е д к а м о ж н о в с т р е т и т ь п о д о б н ы й сундук и где-нибудь в соседнем р а й о н е . С у н д у к и эти я в л я ю т с я изделиями ц е х о в о г о р е м е с л а и в е р н е е всего изготовлялись сун­ дучниками в Новом Тарге. Лицевые стенки сундуков, д е л я т с я на п р я м о ­ угольники и квадраты, иной раз со срезанными в е р х н и м и н а у г о л ь н и к а м и ( и л л . 4). Н а л и ц е в ы х с т е н ­ ках выступают следующие декоративные мотивы: ц в е т о ч н ы е ч а ш е ч к и , представленные целиком или в п р о ф и л ь , б у к е т ы ц в е т о в . Ф л е р о н ы на основном де­ коративном ф о н е имеют обычно форму цветочных букетов в к у в ш и н а х . Б о к о в ы е ж е стенки сундуков у к р а ш а ю т г е о м е т р и ч е с к и е у з о р ы ( и л л . 8). В декоре замечается влияние официального ис­ к у с с т в а , п р е ж д е всего в р е м е н В о з р о ж д е н и я , (самые ранние), р е ж е — барокко или рококо. Э в а Ф ры сь - П е т р а ш к ов а — КРАКОВСКИЕ КУКОЛЬНИКИ И КОНКУРС ВЕРТЕПОВ В К р а к о в е у ж е о к о л о 30 л е т п р о в о д я т с я к о н к у р ­ сы л у ч ш и х вертепов. Именно благодаря конкурсам т р а д и ц и я эта в с е е щ е с о х р а н я е т с я , п р и ч е м в о з н и к определенный тип вертепов, который вытеснил дру­ гие; это с л о ж н а я архитектоническая композиция, основной чертой которой является связь с архитек­ турой старого К р а к о в а : . Автор статьи приводит ряд высказываний ку­ к о л ь н и к о в , п ы т а я с ь на этом основании определить и х т в о р ч е с т в о и его р о л ь в ж и з н и создателей в е р ­ тепов. И з п р и в е д е н н ы х в ы с к а з ы в а н и й следует, что только известная часть кукольников причисляет себя к н а р о д н ы м мастерам, многие ж е из них под­ ч е р к и в а ю т свое личное отношение к вертепам, соз­ данию которых они в течение ряда месяцев посвя­ щ а ю т свой досуг. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN w y d a w a n e przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN BIULETYN HISTORU SZTUKI, kwartalnik, p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 48 z ł , r o c z n a — 96 z ł . POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 s t r . d u ż e g o formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a — 72 z ł . PAMIĘTNIK 100 i l u s t r a c j i . T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około C e n a 18 z ł , p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 z ł , r o c z n a — 72 z ł . M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y n u t o w e , C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 36 zł, r o c z n a <— 72 z ł . Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a r e g u l a r n i e j e d y n i e w prenu­ meracie. WARUNKI „FOLSKIEJ PRENUMERATY SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e s ą w t e r m i n i e do d n i a 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres p r e n u m e r a t y . P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto PKO nr 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ ratę wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e z ł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40%> d r o ż s z a o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e na o k r e s y p ó ł r o c z n e i r o c z ­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, t e l . 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, w a r o w a 28 — n a u p r z e d n i o z g ł o s z o n e z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za n i e m p o c z t o w y m . T e l . 20-95-26. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w Pałacu i Nauki w Warszawie. CKPiW ul. To­ zalicze­ Ośrodek Kultury I n d e k s 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 +* 135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl„ 120 gram., A l . Karton: biały, I I I ki., 220 gram., BI. Oddano do składania 4.XI.1971. Podpisano do druku 14.VI.1972. Wydrukowano w czerwcu 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 707. A-84 ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8fb907ec4de34468db680b1ef05e45a.pdf 761912e00207e1fca16f770a0c7ffc0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4300 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES K s a w e r y P i w o c k i — STYLE I N ART, INCLUDING FOLK ART Style plays an i m p o r t a n t role i n art, namely as an element by w h i c h facts can be p u t i n order, so i n re­ search i t is impossible to w o r k w i t h o u t a system of style divisions. But, of course, i t would be a mistake to relysolely on this, for i t is essential also to analyse the sense of the style formulas used. For style, p a r t i c u l a r l y in folk art, is a reflection of the w o r l d outlook of the artist. Folk artists do not, however, consciously or uncon­ sciously, use the notion of style. So i t is necessary to carry out additional research on the conditions i n w h i c h art is created i n a given oommuniity and at a given time. The author compares several examples — flatness of background i n the pictures of Mondian and i n icons, the heraldic style of the a r t o f Mesopotamia and i n Polish paper cuts done by folk artists — and points to the necessity of finding for different formal phen­ omena the different c u l t u r a l conditions i n w h i c h they were created. For instance, i t is quite a different matter to isolate objects and forms i n contemporary a r t ; the approach to p r i m i t i v e folk art should be different again. S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — F O L K SCULPTURES AS OBJECTS OF C U L T I N T H E W I E L K O P O L S K A R E G I O N F i g u r a l folk sculptures used as objects of cult be­ came the subject of research as late as the early 20th century, although already i n 1839 the periodical „ P r z y ­ jaciel L u d u " (The People's Friend) published an article about a folk sculptor from the Wielkopolska region. Further interest i n the folk a r t of the Wielkopolska region was hampered by the Prussian policy of national oppression. This interest was only to be r e v i v e d at the beginning of the 20th century under the influence of artistic tends looking for national forms of expression and creative inspiration i n f o l k art. The result of this interest are short descriptions of wayside shrines and crosses w i t h sculptured figures and drawings of same for classification purposes. I n the i n t e r - w a r period, the regional movement that was v e r y active i n the W i e l k o ­ polska region favoured a g r o w t h of interest i n folk sculpture. After the Second W o r l d War, systematic research on the folk sculpture of this region was developed much more, aimed at showing its typical characteristics and evaluating the sculptures properly. I t was painted out that the folk sculptures used for c u l t i n the Wielkopolska, region were of two kinds — free standing figures and sculptures organically l i n k e d wiith the wayside shrines or crosses. The latter is characteristic of the W i e l k o ­ polska region i n the 18th century and was u n k n o w n elsewhere i n Poland. Wooden shrines and the perpendic­ ular part of the crosses are carved w i t h the figures of patron saints i n niches or on pedestals, one above the other i n several stories. These compositions are carved according to certain permanent principles. For instance, on the crucifixes, usually carved i n one piece of wood, w e see on the frontal part a group of figures connected w i t h the drama of the crucifixion. N e x t to Christ, there is the V i r g i n Mary, St. Veronica, M a r y Magdalene, and often also A d a m and Eva under an apple tree — depicting the whole problem of the f a l l of man and expiation. On the sides there are various saints, the patrons of the founders and their families. Crosses founded by the people are a sort of f a m i l y monument for the peasants. The subject matter of the shrines w i t h the f i g u r e of the Sad Christ or w i t h a saint on the top is similar. T e r e s a J a b ł o ń s k a — GOTHIC POLISH FOLK CARVINGS TRADITIONS I N There is a large group of folk carvings that are obviously inspired by historical works of art, among others, the Gothic style. This tradition is discussed i n 126 relation to four groups, classified according to subject: Madonna and Child, Pieta, the Sad Christ and Christ Crucified. The material was divided into three classes: 1) histo­ rical, i n w h i c h Gothic forms have been completely transformed. The folk artist, inspired by formal Gothic arrangements, creates something quite independent of them; 2) works strongly l i n k e d w i t h the Gothic pattern. The artist is under the influence of the style and tries to copy i t , but even so, the impression of folk art predom­ inates; 3) works i n w h i c h the artist has succeeded in making a successful copy of Gothic patterns, Which is accepted w i t h appreciation by t h e popular purchaser, thus becoming a part of folk art. The artists show various degrees of inventiveness. The forms of the Gothic pattern are for them an object for deliberate transformation or, i n the case of artists w i t h a weaker i n d i v i d u a l i t y , they are more of a binding pattern to follow. The Gothic tradition i n contemporary folk art is kept up by the fashion for subjects that have become almost synonymous w i t h folk sculpture — above a l l the Sad Christ. S p i r i t u a l and social l i f e was concentrated round questions of religion and church. The works of art seen in churches were a source of religious and aesthetic experiences. Folk art, obtaining its patterns from these church decorations, was more of an emotional creation of sculptures t h a t carving w i t h an eye to appearance. The folk interpretation of Gothic sculptures can also be a model for sculptors. I n this case there is a successive transformation i n w h i c h the folk features emerge more strongly and the f o r m a l traditions lose their significance. J a n S e t k o w i c z — J A N P A K O S Z — F O L K SCULP­ TOR F R O M J E Z I O R Z A N I , N E A R CRACOW Jan Pakosz from Jeziorzani, near Cracow (1843— 1935) was a m a n of versatile talents. I n addition to sculp­ ting, he also did carpentry w o r k , bricklaying, and was able to make cuckoo clocks unaided, etc. Pakosz's most outstanding w o r k is the wayside shrine at Jeziorzani w i t h eleven carved and polychromed figures. The artist most probably w o r k e d far the church and modelled his w o r k on its established patterns (for instance, he knew of and used the attributes of saints). B u t he was, however, an artist w h o d i d not confine himself to repeating the k n o w n patterns and created his own artistic visions. This is proved, i f only by the distortions i n proportions and detail. Other works by Pakoisz are the sculptures in the church at Liszki, the wayside shrine at Ręczna and the b r i c k - b u i l t shrine at W i e l k i D r o g i (all of these places being i n the v i c i n i t y of Cracow). M a r e k A r p a d K o w a l s k i — MAMERT SCULPTOR OF T H E L U B U S Z R E G I O N PIÓRKO, M a m e r t Piorko, born 1901 i n the Vilno region, has lived i n Zielona Gora since 1945. He began sculpting before the war, but lack of time and his work as a village teacher, as w e l l as numerous social commitments, did not allow h i m to develop his talent. After r e t i r i n g , P i o r k o devoted his t i m e to artistic work. Each of his works has a „ l e g e n d " attached to it, the story of how i t came i n t o being, w i l l i n g l y told by the artist. A characteristic element of the sculptures of this artist from Zielona Gora is allegory. The symbols of virtue, the road of life, characters from fairy tales are often t o be found i n his works. He also sculpts subjects taken straight from l i f e — the author's reminiscences of his youth, various types of people i n their own kind of environment. Piorko made bis debut as a sculptor i n 1960 at an exhibition arranged by the Central Council of Trade �Unions in Warsaw. Since that time he has exhibited a lot, particularly i n Zielona Gora, b u t also i n Cracow, Torun and other towns. He uses l i n d e n wood almost exclusively for bis work. Mamert Piórko, often called a folk sculptor, is not one in the traditional sense of the w o r d . He is rather an amateur sculptor, bringing new values into the re­ gional culture of the Lubusz region. L e o n J o ń c z y k — SCULPTOR OF SECULAR T R U T H Edward Sutor from Nowy Targ has been carving in wood and stone since he was ten years old. The very terrible experiences of the sculptor during the Nazi occupation, when he was taken away f o r forced labour and kept i n labour earnps, as w e l l as a long nervous breakdown, have left a strong mark on his art. The figures sculpted by Sutor have faces covered w i t h w r i n k l e s and distorted by pain and suffering. One p a r t i c u l a r l y moving sculpture is „ F a t h e r h o o d " : the head of a father, cut off b y his persecutors, is held up by thehands of the children, who want to stroke i t , to say their farewell to him... E d w a r d Sutor is one of the most original antas tic individualities of the non-professional artists i n the Podhale region. The first exhibition o f this artist's works was orga­ nized by the District House of Culture i n Nowy Targ. The Tatra Museum has purchased a number of his works. lit has organized further exhibitions i n Zakopane, Cracow, Warsaw and Gera (GDR). I n spite of this, the artist is l i v i n g i n difficult m a t e r i a l circumstances and the sculptures i n his possesion are not stored properly. РЕЗЮМЕ Ксаверы Пивоцки ИСКУССТВЕ — СТИЛЬ В НАРОДНОМ В искусствоведении с т и л ь и г р а е т в а ж н у ю р о л ь , систематизируя ф а к т ы , и поэтому необходимо соста­ вить „схему стилей", ч т о б ы р у к о в о д с т в о в а т ь с я его в исследованиях. Б ы л о б ы в с е ж е неправильным ограничиваться т о л ь к о этим. Н а д о о д н о в р е м е н н о а н а ­ лизировать сущность употребляемого с т и л я , п о с к о л ь ­ ку стиль, особенно в народном искусстве, я в л я е т с я отражением м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . Народные творцы ни сознательно, ни п о д с о з н а т е л ь н о н е п о л ь ­ зуются понятием стиля. В этой с в я з и необходимо также исследовать чем обусловлено и с к у с с т в о в д а н ­ ной общественности в д а н н ы й период. Автор приводит и с о п о с т а в л я е т н е с к о л ь к о п р и ­ меров — плоскость ф о н а в к а р т и н а х М о н д р и а н а и в иконах, геральдику стиля в и с к у с с т в е М е с о п о т а м и и и в польских б у м а ж н ы х в ы р е з к а х ( т а к п а з . в ь щ и нанки) — и у к а з ы в а е т на необходимость у с т а н о в и т ь , чем обусловлены к у л ь т у р н ы е р а з л и ч и я с х о ж и х и формальном отношении я в л е н и й . Т а к н а п р и м . иное значение имеет и з о л я ц и я п р е д м е т о в и ф о р м в с о в р е ­ менном искусстве, иное ж е в п р и м и т и в н о м и л и н а ­ родном искусстве. Станислав Блащик — НАРОДНАЯ ВЕЛИКО ПОЛЬСКАЯ С К У Л Ь П Т У Р А РЕЛИГИОЗНОГО ХА­ РАКТЕРА. Ч А С Т Ь I Народная ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а р е л и г и о з н о г о х а ­ рактера стала предметом и с с л е д о в а н и й л и ш ь в н а ч а ­ ле X X века, хотя у ж е в 1839 г. в ж у р н а л е „Друг народа" (Пшиятель люду) б ы л а н а п е ч а т а н а с т а т ь я о великопольском народном с к у л ь п т о р е . П р у с с к а я п о ­ л и т и к а национального гнета в о с п р е п я т с т в о в а л а д а л ь ­ нейшим исследованиям в области народного т в о р ч е ­ ства Великопольши. Интерес к этому вопросу снова возник лишь в н а ч а л е X X в. п о д в л и я н и е м х у д о ­ жественных течений, и с к а в ш и х в н а р о д н о м и с к у с ­ стве национальных ф о р м т в о р ч е с к о г о выражения и вдохновения. Р е з у л ь т а т о м этих и с к а н и й я в л я ю т с я краткие описания столбов и п р и д о р о ж н ы х к р е с т о в с фигурными с к у л ь п т у р а м и и и х и н в е н т а р н ы е р и ­ сунки. В межвоенный период и н т е р е с к в е л и к о п о л ь ской народной с к у л ь п т у р е у с и л и в а л с я под в л и я н и е м оживленного регионального д в и ж е н и я . После второй мировой в о й н ы в этом н а п р а в л е н и и стали вестись более с и с т е м а т и ч е с к и е исследования с целью отметить т и п и ч н ы е ч е р т ы в е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы и д а т ь е й д о л ж н у ю оценку. Исследователи обратили внимание, что в ВеликоП о л ь ш е выступает двоякого рода н а р о д н о е с к у л ь п ­ турное творчество культового н а з н а ч е н и я , а и м е н н о : отдельные ф и г у р ы и с к у л ь п т у р ы , о р г а н и ч е с к и с в я ­ з а н н ы е со столбами либо п р и д о р о ж н ы м и крестами. Последние встречаются в Великополыпе у ж е в X V I I I в., в д р у г и х ж е р а й о н а х П о л ь ш и и х нет. Д е ­ р е в я н н ы й столб ч а с о в е н к и и л и ж е с т е р ж е н ь креста у к р а ш а ю т р е з н ы е ф и г у р ы с в я т ы х в н и ш а х и л и на к о н с о л я х , р а с п о л о ж е н н ы х я р у с а м и . К о м п о з и ц и и эти в ы п о л н е н ы согласно о п р е д е л е н н ы м п о с т о я н н ы м п р о ­ г р а м м а м . И т а к , н а р а с п я т и я х м ы в и д и м обычно с л и ц е в о й с т о р о н ы в ы с е ч е н н у ю и з одного ствола г р у п ­ п у ф и г у р , с в я з а н н ы х с т р а г и ч е с к о й сценой р а с п я т и я Х р и с т а , т.е. р я д о м с И и с у с о м Х р и с т о м н а х о д я т с я Б о ­ гоматерь, св. В е р о н и к а , Мария Магдалина, часто т а к ж е А д а м и Е в а п о д я б л о н е й — к а к символ всей п р о б л е м а т и к и г р е х о п а д е н и я и и с к у п л е н и я ; а п об о ­ кам ф и г у р ы р а з л и ч н ы х святых — покровителей ос­ н о в а т е л я с к у л ь п т у р ы и его семьи. Т а к и м образом к р е с т ы эти я в л я ю т с я своеобразными памятниками к р е с т ь я н с к и х семейств. Подобную р о л ь играют стол­ б ы - ч а с о в е н к и , у в е н ч а н н ы е ф и г у р о й Х р и с т а Горю­ ю щ е г о и л и к а к о г о н и б у д ь святого. Тереса Яблоньска — ГОТИЧЕСКАЯ ТРАДИ­ ЦИЯ В ПОЛЬСКОЙ НАРОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ Существует большая группа памятников народ­ н е й с к у л ь п т у р ы , н а которой отчетливо с к а з ы в а е т с я в л и я н и е и с т о р и ч е с к и х х у д о ж е с т в е н н ы х стилей, в том ч и с л е готики. Традиция эта рассматривается в рамках четырех т е м а т и ч е с к и х г р у п п : Б о г о м а т е р ь с младенцем, Пьета, Христос Горюющий, Христос Распятый. М а т е р и а л д е л и т с я н а т р и ч а с т и : 1) п а м я т н и к и с т а р и н ы , в к о т о р ы х готические ф о р м ы подверглись полному п р е о б р а ж е н и ю : н а р о д н ы й х у д о ж н и к , вдо­ х н о в е н н ы й г о т и ч е с к и м и образцами, создает все ж е совершенно оригинальное произведение искусства. 2) П р о и з в е д е н и я более тесно с в я з а н н ы е с готическим образцом: х у д о ж н и к н а х о д и т с я под в л и я н и е м стиля и п ы т а е т с я его воспроизвести, но несмотря на это в созданном им п р о и з в е д е н и и д о м и н и р у ю т ч е р т ы н а ­ родности. 3) П р о и з в е д е н и я авторов, подражавших готическим о б р а з ц а м и с о з д а в ш и м у д а ч н ы е копии, которые положительно оценивались народными мас­ сами и в силу этого б ы л и п р и ч и с л е н ы к произве­ д е н и я м народного т в о р ч е с т в а . Х у д о ж н и к п р о я в л я е т р а з л и ч н у ю степень изобре­ т а т е л ь н о с т и . Ф о р м ы готического образца я в л я ю т с я д л я него о б ъ е к т о м продуманного перевоплощения либо ж е , в с л у ч а е более слабой т в о р ч е с к о й и н д и в и ­ д у а л ь н о с т и , м е ш а ю т ему отойти от образца. В н а с т о я щ е е в р е м я готическую т р а д и ц и ю в н а ­ родном и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е п о д д е р ж и в а е т м о ­ да н а темы, к о т о р ы е с т а л и ч у т ь л и не символами н а ­ родной с к у л ь п т у р ы : к н и м п р е ж д е всего относится Христос Горюющий. 127 �Д у х о в н а я и о б щ е с т в е н н а я ж и з н ь б ы л а сосредо­ точена в о к р у г р е л и г и и и к о с т е л а . П р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, о с м а т р и в а е м ы е в к о с т е л а х , я в л я л и с ь и с т о ч ­ ником религиозных и эстетических переживаний. Народная скульптура, которая опиралась на образцы произведений религиозного характера, в большой степени отражала эмоциональное состояние, ч е м формы произведения. Образцом д л я с к у л ь п т о р а м о ж е т с л у ж и т ь т а к ж е народная интерпретация готической скульптуры. И тогда в о з н и к а е т р я д п е р е в о п л о щ е н и й , у с и л и в а ю щ и х ч е р т ы народности, п р и ч е м т р а д и ц и я ф о р м ы о с л а ­ бевает. Я н С е т к о в и ч — ЯН ПАКОШ — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР В ЕЗЁЖАНАХ ПОДКРАКОВСКИХ Я н П а к о ш и з Е з ё ж а н б л и з К р а к о в а (1843—1935) был всесторонне о д а р е н н ы м ч е л о в е к о м : б ы л с к у л ь п ­ тором, столяром, к а м е н щ и к о м , ч а с о в щ и к о м (мастерил ч а с ы с к у к у ш к а м и ) и т.п. Самым з н а ч и т е л ь н ы м п р о и з в е д е н и е м П а к о ш а я в ­ ляется часовенка в Езёжанах, которую украшают 11 р а з н ы х п о л и х р о м н ы х статуэток. Н а д о п о л а г а т ь , что с к у л ь п т о р н а х о д и л с я под в л и я н и е м р е л и г и о з н о г о искусства и о п и р а л с я на его с х е м а т и з и р о в а н н ы е ф о р ­ м ы (так н а п р и м . он х о р о ш о з н а л и использовал атрибуты с в я т ы х ) . Т е м не менее П а к о ш а н е л ь з я н а з в а т ь л и ш ь п о д р а ж а т е л е м , п о с к о л ь к у он о с у щ е с т ­ в л я л т а к ж е свои т в о р ч е с к и е з а м ы с л ы . Об этом г о в о ­ рят х о т я б ы и з м е н е н н ы е п р о п о р ц и и д е т а л е й . К другим п р о и з в е д е н и я м П а к о ш а п р и н а д л е ж а т скульптуры в костеле в Л и ш к а х , часовенка в мест­ ности Р е н ч н а и к а м е н н а я ч а с о в н я в В е л ь к и х Д р о г а х (все эти местности н а х о д я т с я в б л и з и К р а к о в а ) . Марек Арпад Ковальски — МАМЕРТ П Ю Р КО — ЛЮБУССКИЙ СКУЛЬПТОР Мамерт П ю р к о р о д и л с я в 1901 г. в В и л е н щ и н е . С 1945 г. п р о ж и в а е т в З е л е н о й Гуре. С к у л ь п т о р о м Пюрко стал е щ е д о в о й н ы , но отсутствие в р е м е н и , з а н я т и я в сельской ш к о л е , где он б ы л у ч и т е л е м , б о л ь ш а я о б щ е с т в е н н а я работа, м е ш а л и е м у р а з в и в а т ь свои д а р о в а н и я . В ы й д я н а пенсию, П ю р к о ц е л и к о м п о с в я т и л себя х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . К а ж д о е его п р о и з в е ­ 128 д е н и е имеет свою „легенду", и с т о р и ю своего в о з н и к ­ н о в е н и я , о к о т о р о й х у д о ж н и к охотно говорит. Х а р а к т е р н о й ч е р т о й т в о р ч е с т в а этого з е л е н о г у р ского с к у л ь п т о р а я в л я ю т с я э л е м е н т ы а л л е г о р и и . Он ч а щ е всего создает о л и ц е т в о р я ю щ и е о б р а з ы : д о б р о ­ детели, с и м в о л ы ж и з н е н н о г о ЯУТИ, с к а з о ч н ы е п е р с о ­ н а ж и . П о р о й его т е м а т и к а с в я з а н а непосредственно с ж и з н ь ю —• в о с п о м и н а н и я молодости, т и п ы л ю д е й и з о к р у ж а ю щ е г о его м и р а . П ю р к о д е б ю т и р о в а л к а к с к у л ь п т о р в 1960 г. н а в ы с т а в к е Совета п р о ф с о ю з о в в В а р ш а в е . С т е х п о р он много р а з п р и н и м а л у ч а с т и е в в ы с т а в к а х , особен­ но в З е л е н о й Гуре, а т а к ж е в К р а к о в е , Торуне и д р у г и х г о р о д а х . Свои р а б о т ы он в ы п о л н я е т почти исключительно из липового дерева. Мамерта Пюрко часто называют народным с к у л ь п т о р о м , н о он н е я в л я е т с я и м в т р а д и ц и о н н о м з н а ч е н и и этого слова. П ю р к о с к о р е е с к у л ь п т о р - л ю ­ битель, к о т о р ы й вносит н о в ы е ц е н н о с т и в р е г и о н а л ь ­ ную к у л ь т у р у Л ю б у с с к о й з е м л и . Леон Иончик ПРАВДЫ — СКУЛЬПТОР ЖИТЕЙСКОЙ Е д в а р д Сутор, ж и т е л ь Нового Т а р г а у ж е д е с я т ь лет з а н и м а е т с я р е з ь б о й по д е р е в у и к а м н ю . Т я ж е л ы е п е р е ж и в а н и я автора в годы оккупации, принудитель­ н ы е р а б о т ы и т р у д о в ы е л а г е р и в Германии, а т а к ж е з а т я ж н а я н е р в н а я б о л е з н ь г л у б о к о о т р а з и л и с ь на его скульптурах. Ему свойственны согбенные фигуры, с к о р б н ы е , и з р е з а н н ы е м о р щ и н а м и , и с к а ж е н н ы е бо­ л ь ю и с т р а д а н и я м и л и ц а . Особенно т я ж е л о е в п е ч а т ­ л е н и е п р о и з в о д и т его с к у л ь п т у р а „ О т ц о в с т в о " : лес д е т с к и х р у к п о д д е р ж и в а е т о т р у б л е н н у ю п а л а ч о м го­ л о в у отца. Д е т с к и е р у ч е н к и х о т я т п р и л а с к а т ь его, хотят попрощаться с ним. В непрофессиональном искусстве Подгалья Эд­ вард Сутор п р и н а д л е ж и т к самым оригинальным, ярко в ы р а ж е н н ы м творческим индивидуальностям. П е р в у ю в ы с т а в к у работ Сутора о р г а н и з о в а л П О ­ БИТОВЫЙ д о м к у л ь т у р ы в Новом Т а р г е . Т а т ж а н с к и й м у з е й п р и о б р е л р я д его с к у л ь п т у р и в свою очередь организовал выставки в Закопане, Кракове, Варша­ ве, и Гере (ГДР). Н е с м о т р я н а это Сутор ж и в е т скуд­ но, и с п ы т ы в а е т м а т е р и а л ь н ы е т р у д н о с т и и н е может с о з д а т ь н а д л е ж а щ и х у с л о в и й д л я х р а н е н и я своих скульптур. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P A N B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. 9 SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrociaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 + "135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram., A l . Karton: biały, I I I kl., 220 gram., B I . Oddano do s k ł a d a n i a 19.11.1972. Podpisano do d r u k u 8.XI.1972. Wydrukowano w listopadzie 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 136. A-103. ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff6ed78bf9b3f2a52ff128cc152e5aca.pdf 992163607b90ef27dad49b63e62200f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4328 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.253-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю . М Е SUMMARIES OF A R T I C L E S Jan M i t a r s k i — THE ART OF MENTAL TIENTS — REVIEW OF P S Y C H I A T R I C TESTS PA­ T h e f a c t t h a t a p e r s o n is m e n t a l l y d e f e c t i v e does not create t a l e n t i n h i m , b u t i t can release i t , s t r e n g t h ­ e n i n g i n such a person the i n b o r n desire of e v e r y m a n to r e a t e s o m e t h i n g a r t i s t i c , t h a t is, g i v i n g h i m a s t r o n g e r c r e a t i v e d r i v e to a m u s e h i m s e l f or s y m b o l i s e s o m e t h i n g . T h e r e s u l t s of " s c h i z o p h r e n i c a r t i s t i c e x p r e s s i o n " are v a r i e d : t h e y m a y be d a u b i n g s or t h e y m a y be r e a l i s t i c pictures, simple o r n a m e n t a t i o n or h a l l u c i n a t o r y visions. T h e n there are s y m b o l i c a l compositions being an e x p r e s ­ s i o n o f e x p e r i e n c e s a n d f a n c i e s . I n t h e f i e l d of s t u d i e s o n the artistic p r o d u c t i o n of m e n t a l patients, the c l i n i c a 1 l i n e is r e p r e s e n t e d b y s t u d i e s f r o m t h e a n g l e o f therapeutic and diagnostic principles. The psycholog­ ical l i n e of studies models mental mechanisms of creative w o r k on experiments (narcotics, alcohol, a r t i f i ­ c i a l stresses f r o m e n v i r o n m e n t ) o r b y s o c i o - e t h n o g r a p h i c analogies (so-called p r i m e v a l c u l t u r e , analyses of the f u n c t i o n of a r t i n t h e r i t e s o f m a g i c o r r e l i g i o n ) . T h e a e s t h e t i c l i n e of s t u d i e s e x a m i n e s t h e c r e a t i v e w o r k o f t h e " m e n t a l " p a t e n t f r o m t h e aspect o f " n o r m a l " a r t (visionary paintings, surrealism, expressionism). Studies i n a l l d i m e n s i o n s a r e m o s t f u l l y c a r r i e d o u t b y t h e Soc i e t e I n t e r n a t i o n a l de P s y c h o p a t o l o g i e de l'Expression, the o f f i c i a l organs of w h i c h are " C o n f i n i a P s y c h i a t r i c a " , a n d series o f m o n o g r a p h i c p u b l i c a t i o n s . S i n c e 1963, w i t ­ h i n the f r a m e w o r k of the research carried out by the Pa­ r i s m e n t a l c l i n i c , a d o c u m e n t a t i o n c e n t r e has b e e n c r e a ­ t e d ( C I D E P ) , w h i c h has a r i c h c o l l e c t i o n of d r a w i n g s , pictures, reproductions, a modern library and f i l m ar­ c h i v e s , as w e l l as a n " a u t o m a t e d i n f o r m a t i o n b a n k " o n the psychopathology of expression. Bożena Kłobuszewska — HERÓDEK. P O R T R A I T OF T H E K A R O L WÓJCIAK ARTIST — t r i t i o n is a m p l y m a d e u p f o r b y h i s s i n c e r e l o v e o f m u ­ s i c - m a k i n g . T h i s w o n h i m t h e i n t e r e s t of h i s e n v i r o n m e n t (he p l a y e d a t t h e r e q u e s t of n e i g h b o u r s , a t w e d d i n g s a n d c h r i s t e n i n g s i . H i s s t y l e of m u s i c - m a k i n g is a s p e c i f i c i n t e r p r e t a t i o n o f t h e m u s i c a n d songs o f O r a w a . He w a s m o s t c o n v e n t i o n a l i n t h e songs, p a r t i c u l a r those he performed w i t h o u t accompaniment, namely, religious, r i ­ t u a l a n d s h e p h e r d ' s songs. H e l i k e d t o s i n g h i m s e l f a n d d a n c e ( t r e a t i n g h i s p l a y i n g o n t h e v i o l i n or d o u b l e bass j u s t as a n a c c o m p a n i m e n t a n d , s e c o n d a r y as s u c h ) h i s e n t e r t a i n i n g couplets and dance tunes, show s k i l l i n o b ­ s e r v a t i o n a n d also i n p a r o d y a n d i m i t a t i o n . His m a x i m u m s i m p l i c i t y of f o r m , disregard for tech­ nique, d e f o r m a t i o n of generally k n o w n motifs are a fea­ t u r e b o t h of t h e style of his s c u l p t u r e s and his m u s i c . Jolanta W a l i c k a — BRONISŁAW SUROWIAK A n a r t i c l e w r i t t e n b y a p s y c h o l o g i s t , b a s e d o n tests a n d i n t e r v i e w s . S u r o w i a k was b o r n in a poor w o r k e r ' s f a ­ m i l y i n 1936. H e w a s a w e a k , u n l o v e d b y h i s f a m i l y and not p o p u l a r w i t h o t h e r c h i l d r e n of his o w n age. T h i s m a d e h i m seek s o l i t u d e a n d l o n e amusements, o f t e n of a r e l i g i o u s c h a r a k t e r . H e h a d d i f f i c u l t i e s a t school i n k e e p i n g pace w i t h the other c h i l d r e n , being absorbed w i t h ideas a b o u t h u m a n w r o n g s , i n j u s t i c e , f a t e a n d G o d . H i s f i r s t d r a w i n g s , m a d e w h e n he w a s a b o u t t w e l v e y e a r s o l d , w e r e p l a n s of i m a g i n a r y t o w n s . L a t e r he d r e w c h u r c h e s , p a l a c e s a n d h u m a n f i g u r e s , i m a g i n a r y m u s e u m s w i t h his o w n p i c t u r e s s h o w i n g s u f ­ f e r i n g , o l d age, h u m a n w r o n g s . H e h a d a h a r d a n d miserable y o u t h , left home and great d i f f i c u l t y attained a p o s i t i o n f o r h i m s e l f a t w o r k (he is a m a n u a l w o r k e r ) . H e made efforts for m a n y years t o educate himself, b u t d i d not complete the secondary s c h o o l c o u r s e of s t u d y . H e does h i s d r a w i n g s (in i n k o n c a r t r i d g e p a p e r ) e v e r y day after w o r k . T h e d r a w i n g s h a v e t h e i r specific s y m b o l i s m of a m o r a l c o n t e n t . T h i s article w r i t t e n by a psychologist describes the personality of Herodek, a f o l k sculptor, analyses f r o m his l i f e , b e h a v i o u r , a c t i v i t i e s a n d r e s e a r c h tests. I n the sculptures nality and bably due l i g h t o f t h i s a n a l y s i s , t h e p r i m i t i v i s m o f his is e x p l a i n e d b y t h e p r i m i t i v i s m o f h i s p e r s o ­ h i s c o g n i t i v e l i m i t a t i o n s , w h i c h are m o s t p r o ­ to thyropenia. M a d e f u n o f since h e w a s a c h i l d , r e g a r d e d as m e n ­ tally retarded, rejected by the c o m m u n i t y , Herodek did e v e r y t h i n g he c o u l d t o f i n d a p l a c e f o r h i m s e l f i n i t a n d p l a y a u s e f u l p a r t . T h i s idea g a v e b i r t h t o h i s s c u l p t u ­ res, v e r y s i m p l e , r e d u c e d t o a v e r y g e n e r a l symbolisation of holy figures of saints, w h i c h by t h e i r m o r a l e x a m p l e w e r e said to b r i n g p e o p l e n e a r e r t o G o d . Janusz Mroczek — HERODEK'S MUSIC-MAKING T h e f o l k a r t i s t K a r o l W ó j c i a k ( " H e r o d e k " ) is k n o w n first and foremost for his sculptures and carvings, b u t a n a l y s i s o f his o t h e r g r e a t p a s s i o n — m u s i c — e n r i c h e s o u r k n o w l e d g e of the specific p e r s o n a l i t y of t h i s n o n ­ professional artist. H e has b e e n p l a y i n g f o r a l o n g t i m e (since h e l i v e d the life of a wanderer), combining playing on a v i o l i n made by himself w i t h singing and dancing. His lack of Bogna J a k u b o w s k a OF L I L I E S — PRINCE OF THE VALLEY A m o n g non-professional artists, Andrzej Wacławczyk is r a t h e r e x c e p t i o n a l . B o r n i n 1946 i n W r o c ł a w (he c a l l s h i m s e l f A n d r z e j , Prince of Wrocław), he was n o t able t o go to s c h o o l o r w o r k d u e t o i l l n e s s a n d d e v o t e s a l l his t i m e to g r a p h i c a r t , above a l l , e x - l i b r i s . H e a l r e a d y has m o r e t h a n 600 d r a w i n g s to h i s c r e d i t . H i s i n t e r e s t i n e x - l i b r i s is c o m b i n e d i n h i s case w i t h a g r e a t l o v e o f b o o k s . I n 1967 he s t a r t e d a c o l l e c t i o n of b o o k s , w h i c h h e g a v e t h e o f f i c i a l n a m e o f " S i l e s i a n L i b r a r y of S c i e n c e and D o c u m e n t a t i o n " a n d i n connection w i t h it r u n s his o w n p u b l i s h i n g f i r m , issuing fascicles w i t h his o w n graphic art. F o r a c e r t a i n t i m e he l e a r n t g r a p h i c a r t a t a n a r t h o b b y c i r c l e , b u t d i d n o t lose h i s o w n o r g i n a l s t y l e . H i s book-plates (lino-cuts) are distinguished b o t h by h i s specific w a y of c u t t i n g t h e m a n d b y t h e i r c o m p o s i t i o n (usually concentric). T h e d r a w i n g s are u s u a l l y f u r n i s h e d w i t h a short cyphered t e x t of a poetic and u n u s u a l c h a ­ racter i n book-plates, for instance: "Selection f r o m the Stories of Basia a n d A n d r z e j e k D r i v e n out of the Valley of L i l i e s a Year A g o " , " F r o m the Stories of Basia i n Andrzejek's B o o k w h i c h is t o be B u r n t " , " B o o k of D r e a m s o f L o v e " , " B o o k o f O r c h i d s " , etc. 253 �Helena Średniawa, Eugeniusz EDWARD SUTER — SCULPTOR FROM Radzik — NOWY TARG E d w a r d S u t e r w a s b o r n i n 1917 i n N o w y T a r g . D u ­ r i n g t h e w a r , i n 1940, he w a s t a k e n t o G e r m a n y for f o r c e d l a b o u r , l a t e r b e i n g sent t o a p e n a l c a m p , f r o m w h e n c e i n 1942, v e r y i l l w i t h a s k u l l i n j u r y , he r e t u r n ­ ed to his f a m i l y . F r o m then on, being unfit for nor­ m a l l i f e , h e has b e e n u n d e r t h e c a r e o f a n d s u p p o r t e d b y h i s e l d e r sister. H e b e g a n t o s c u l p t a b o u t 1958 a f t e r s o m e u n s u c c e s s ­ f u l a t t e m p t s to live a n o r m a l life. F r o m t h a t t i m e on he has d e v o t e d a l l h i s e n e r g i e s t o s c u l p t i n g . H i s s c u l p ­ t u r e s s h o w h i s e x c l u s i v e i n t e r e s t t o be i n t h e h u m a n f o r m : heads, b u s t s or w h o l e b o d y . H e is p a r t i c u l a r l y i n ­ t e r e s t e d i n w o m a n as a s u b j e c t . H i s s c u l p t u r e s h a v e a p r e d o m i n a n t n o t e o f t h o u g h t f u l n e s s , sadness a n d t h e t r a g i c . I t is m o s t l i k e l y t h a t m o s t o f S u t o r ' s i n s p i r a t i o n w a s f r o m r e p r o d u c t i o n s f r o m a l l k i n d s o f epochs a n d i n a l l k i n d s o f s t y l e s t o w h i c h h e has h a d access. H o w e v e r , t h e w a y h e has a s s i m i l a t e d w h a t h e sees a n d h i s w a y o f e x p r e s s i n g h i s v i s i o n s t e s t i f y to t h e h i g h r a n k of h i s t a l e n t . T h e best p r o o f o f t h i s a r e h i s s c u l p t u r e s i n stone, although in his wood carvings, very often i n p o l y c h r o ­ m e , he e x p r e s s e s h i m s e l f m o r e e a s i l y a n d m o r e f u l l y . H e s c u l p t s o n l y f o r h i m s e l f , o n l y r e l u c t a n t l y sells h i s w o r k s (for i n s t a n c e to t h e T a t r a M u s e u m i n Z a k o p a ­ ne, t h e S t a t e E t h n o g r a p h i c M u s e m i n W a r s a w ) , prefer­ r i n g t o l o a n t h e m . H e is e v e n r e l u c t a n t t o s h o w his w o r k s t o o t h e r s . H e has n o t b e e n d i s c o u r a g e d by o b s t a c ­ les a n d f o r m e r c r i t i c i s m s a n d is i n d i f f e r e n t t o his p r e ­ sent successes ( e x h i b i t i o n s i n N o w y T a r g , Zakopane, Cracow, Warsaw). �РЕЗЮМЕ Ли М и т а р с к и — ТВОРЧЕСТВО ПСИХИЧЕСКИ Б О Л Ь Н Ы Х . ОБЗОР ПСИХИАТРИЧЕСКИХ ИССЛЕ­ ДОВАНИЙ П с и х и ч е с к а я б о л е з н ь не создает таланта, по порой способствует его проявлению, усиливая присущее к а ж д о м у в л е ч е н и е к и з о б р а з и т е л ь н о м у творчеству т.о. у с и л и в а я с т р е м л е н и ю к созданию, р а з в л е ч е н и ю л и б о символизации. Проявления „шизофрепическои изо­ б р а з и т е л ь н о й э к с п р е с с и и " бывают р а з н ы е : наряду с неопределенной мазней возникают реалистические п р е д с т а в л е н и я , рядом с н е с л о ж н ы м орнаментом — г а л л ю ц и н а ц и и и видения. И, наконец, рождаются с и м в о л и ч е с к и е композиции, с и с т е м а т и з и р у ю щ и е пере­ живания и химерические признаки. К л и н и ч е с к и е и с с л е д о в а н и я творчества п с и х и ч е с к и б о л ь н ы х ведутся под у г л о м терапевтических и диаг­ ностических определений. Психологическое направле­ ние исследований у с т а н а в л и в а ю т модели п с и х и ч е с к и х механизмов т в о р ч е с к о г о труда п у т е м эксперимента (наркотики, искусственные с т р е с с ы ) л и б о путем с о циоэтнологических а н а л о г и й (так паз. п е р в о б ы т н ы е культуры, анализ магических, религиозных и обря­ д о в ы х ф у н к ц и й искусствах Э с т е т и ч е с к о е н а п р а в л е н и е рассматривает „ б о л ь н о е " творчество в аспекте я в л е ­ ний „ н о р м а л ь н о г о " искусства ( с ю р р е а л и з м , экспрес­ сионизм). Самым п о д р о б н ы м образом ведет исследования во всех т р е х н а п р а в л е н и я х S o c i e t e I n t e r n a t i o n a l e d e P s y ­ c h o p a t o l o g i e de l ' E x p r e s s i o i n , о ф и ц и а л ь н ы м и органами которого я в л я ю т с я ж у р н а л „ C o n f i n i a P s y c h i a t r i c a " и с е р и я м о н о г р а ф и ч е с к и х изданий B i b l i o t h e c a „Confinia P s y c h i a t r i c a " . В 1963 г. п а р и ж с к а я к л и н и к а п с и х и ч е с ­ к и х з а б о л е в а н и й о р г а н и з о в а л а центр документации ( C I D E P ) , к о т о р ы й с о д е р ж и т богатые собрания р и с у н ­ ков, картин и р е п р о д у к ц и й , современную б и б л и о т е к у и ф и л ь м о т е к у , а т а к ж е „автоматизированный банк и н ф о р м а ц и и " по вопросам п с и х о п а т о л о г и и экспрессии. В о ж е н а К л о о у ш св с к а — КАРО.ЛЬ ВУЙЦЯК ГЕРУДЕК. ПОРТРЕТ Х У Д О Ж Н И К А — Статья с о д е р ж и т х а р а к т е р и с т и к у л и ч н о с т и народ­ ного с к у л ь п т о р а Геру дека. А в т о р статьи — п с и х о л о г — опирается на а н а л и з ж и з н е н н о г о и творческого п у т и х у д о ж н и к а а т а к ж е на р е з у л ь т а т ы исследований, п р о ­ в е д е н н ы х при помощи тестов. В свете этого а н а л и з а примитивизм работ Г е р у дека о б ъ я с н я е т с я п р и м и т и в н о с т ь ю его л и ч н о с т и и ог­ р а н и ч е н н ы м и п о з н а в а т е л ь н ы м и способностями. Н а д о п о л а г а т ь , что это состояние вызвано пониженной функцией щитовидной железы. С р а н н и х л е т Г е р у д е к б ы л предметом о с к о р б и ­ т е л ь н ы х насмешек. Все с ч и т а л и его недоразвитым. Он чувствовал себя о т в е р г н у т ы м и всеми с и л а м и с т р е ­ м и л с я обрести свое место, стать п о л е з н ы м ч л е н о м об­ щества. Во имя этого оп создавал свои с к у л ь п т о р ы — простые, н е з а т е й л и в ы е ф и г у р к и , о б о б щ а ю щ и е символ святости. Они д о л ж н ы б ы л и , по мнению х у д о ж н и к а , с л у ж и т ь нравственным образцом, п р и б л и ж а л людей к Богу. Яиуш Мрочек ВАНИЕ — ГЕРУДЕК И ЕГО МУЗИЦИРО­ К а р о л ь Б у й ц я к ( „ Г е р у д е к " ) п р е ж д е всего известен как с к у л ь п т о р , по у него есть е щ е одна страсть — м у з ы к а и а н а л и з ф о р м ее и с п о л н е н и я д о п о л н я е т па­ ши сведения о своеобразной л и ч н о с т и этого х у д о ж ­ ника-любителя. В у й ц и к м у з и ц и р у е т у ж е давно (со времени своего бродячего образа ж и з н и ) , с о п р о в о ж д а я свою игру на с а м о д е л ь н о й с к р и п к е пением и танцами. Отсутствие п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки он з а м е н я л задушев­ ностью и с п о л н е н и я , п о к о р я я этим с л у ш а т е л е й (оп иг­ р а л у соседей на свадьбах и к р е с т и н а х ) . С т и л ь его музицирования я в л я е т с я своеобразной передачей оравской песни и м у з ы к и . Н а и б о л е е тради­ ционной ф о р м о й и с п о л н е н и я о т л и ч а л и с ь его песни, особенно р е л и г и о з н ы е , обрядовые, п а с т у ш ь и , которысон п е л без аккомпанемента. О х о т н е е всего Б у й ц я к п е л и т а н ц е в а л (игру на скрипке и л и контрабасе оп с ч и т а л чем то вроде д о ­ полнительного занятия), исполняя столь популярные частушки л и б о т а н ц е в а л ь н ы е м е л о д и и и проявляя при этом тонкое умение н а б л ю д а т ь , парадировать, подражать. Максимально упрощенные формы, пренебрежение техникой, д е ф о р м а ц и я о б щ е и з в е с т н ы х мотивов я в л я ­ ются х а р а к т е р н о й чертой сто с т и л я равно в с к у л ь п ­ туре, как и в м у з ы к е . И олянта Валицка — БРОНИСЛАВ СУРОВЯК А в т о р статьи, п с и х о л о г , о п и р а е т с я в своих и с с л е ­ д о в а н и я х на тесты и опросы. Бронислав Суровяк р о д и л с я в 1936 г. в бедной рабочей семьей. С л а б ы й и х и л ы й ребенок не б ы л л ю б и м ни в семье, ни среди ровесников. Он и с к а л у е д и н е н и я и часто проводил время в одиночестве. Его и г р ы и забавы о т л и ч а л и с ь обычно религиозным характером. В школе мальчик у ч и л с я с трудом. Его п о г л о щ а л и м ы с л и о ч е л о в е ч е с к о й н у ж д е и несправедливости, о п р е с л е д о в а н и я х с у д ь б ы , о Боге. С у р о в я к начал рисовать в возрасте 12 л е т . П е р ­ вые р и с у н к и п р е д с т а в л я л и п л а н ы в о о б р а ж а е м ы х им городов. Затем оп р и с о в а л к о с т е л ы , дворцы, ф и г у р ы людей, р и с о в а л в ы м ы ш л е н н ы е м у з е и со своими к а р ­ тинами, о т о б р а ж а ю щ и м и ч е л о в е ч е с к и е страдания и обиды, г о р ь к у ю , беспросветную старость. Ю н о с т ь С у р о в я к а б ы л а п е ч а л ь н а я , т я ж е л а я . Он у ш е л из дому, с т а л рабочим и с т р у д о м завоевывал себе место в ж и з н и . В течение ряда л е т он т щ е т н о п ы т а л с я у ч и т ь с я , но так и не з а к о н ч и л средней ш к о ­ лы. Ежедневно, п р и х о д я с работы, принимается за рисование ( т у ш ь ю па к а р т о н е ) . Р и с у н к и С у р о в я к а и с ­ полнены символического смысла и морального содер­ жания. Б о г на Якубовска — КНЯЗЬ ДОЛИНЫ ЛИЛИИ Аиджей Вацлавчик — исключительное явление среди н е п р о ф е с с и о н а л ь н ы х х у д о ж н и к о в . Он р о д и л с я в 1946 г. во В р о ц л а в е он называет себя „Ааджей 255 �к н я з ь В р о ц л а в а " ) - Не имея в связи с б о л е з н ь ю в о з ­ м о ж н о с т и ни у ч и т ь с я ни работать, он занимается и с ­ к л ю ч и т е л ь н о г р а ф и к о й , г л а в н ы м образом э к с л и б р и ­ сом. И н т е р е с к этому виду творчества, в о б л а с т и к о т о ­ рого он создал с в ы ш е 600 гравюр, связан с е г о страст­ ной л ю б о в ь ю к книге. В 1967 г. В а ц л а в ч и к о с н о в а л к н и г о х р а н и л и щ е , о ф и ц и а л ь н о называемое им „ С и л е з ская б и б л и о т е к а наук и документации", и организовал при нем и з д а т е л ь с т в о , в ы п у с к а я сборники своих гра­ вюр. Одно время В а ц л а в ч и к у ч и л с я г р а ф и к е в К р у ж к е и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, с о х р а н я я все ж е о р и г и ­ н а л ь н ы й х а р а к т е р своего творчества. Е г о э к с л и б р и с ы (линогравюры) выделяются специфической резьбой и композицией (главным образом к о н ц е н т р и ч е с к и е ) Гравюры сопровождаются краткими зашифрованными текстами. С о д е р ж а н и е текстов совершенно н е о б ы ч а й ­ но д л я экслибрисов, например „ С к а з к и Баси и А н дрейки и з г н а н н ы х в п р о ш л о м году из Д о л и н ы Л и ­ л и й " . „ С к а з к и Баси в к н и ж е ч к а х А н д р е й к и , о б р е ч е н ­ н ы х на с о ж е н и е " . „ С н ы о л ю б в и " . „ К н и г и о р х и д е й " и т.п. Елена Среднява, Эугениуш Радзик ВАРД C Y T O P — С К У Л Ь П Т О Р ИЗ НОВОГО — ЭД­ ТАРГА Эдвард С у т о р р о д и л с я в 1917 г в Н о в о м Т а р г е . В о в р е м я войны в 1940 г. его в ы в е з л и на р а б о т ы п Г е р м а н и ю , затем с о с л а л и в концентрационый л а г е р ь . В 1942 г. С у т о р в е р н у л с я из к о н ц л а г е р я домой т я ж е л о б о л ь н о й и и з у в е ч е н н ы й . С того времени он находится на попечении и и ж д и в е н и и старшей сестры, потеряв возможность самостоятельно существовать. С к у л ь п т у р о й С у т о р с т а л заниматься ок. 1958 г. п о с л е н е у д а ч н ы х попыток в к л ю ч и т ь с я в н о р м а л ь н у ю ж и з н ь . С тех пор все его внимание п о г л о щ е н о этим видом творчества. Его и з л ю б л е н н о й темой я в л я е т с я ч е л о в е ч е с к о е т е л о ; голова, погрудное изображение, вся фигура. О с о б ы й интерес в ы з ы в а е т у него ж е н с к а я фигура. Его с к у л ь п т у р а м свойственно в ы р а ж е н и е за­ думчивости, грусти, порой д а ж е трагизма. Х у д о ж н и к а несомненно в д о х н о в л я ю т о б щ е д о с т у п н ы е р е п р о д у к ц и и произведений р а з л и ч н ы х эпох и с т и л е й , но способ восприятия и о т о б р а ж е н и я хз дожественного образа говорят о его незаурядном т а л а н т е . Об этом у б е д и ­ т е л ь н е е всего с в и д е т е л ь с т в у ю т его к а м е н н ы е с к у л ь п ­ т у р ы ; в то ж е время надо отметить, что свои т в о р ч е с ­ кие з а м ы с л ы он с особой л е г к о с т ь ю передает в д е р е ­ в я н н ы х и з о б р а ж е н и я х , часто п о к р ы т ы х п о л и х р о м и е й . С у т о р работает д л я себя. Он очень н е о х о т н о п р о ­ дает свои произведения (напр. Т а т ж а н с к о м у м у з е ю в Закопане, Государственому э т н о г р а ф и ч е с к о м у музею в В а р ш а в е ) , он н е о х о т н о арстается с ними д а ж е на время и не л ю б и т их показывать. В свое в р е м я его не с л о м и л и никакие препятствия и неудачи, не сло­ м и л и голоса к р и т и к и , а сейчас он р а в н о д у ш н о о т н о ­ сится к своему у с п е х у (выставки в Н о в о м Т а р г е , За­ копане, К р а к о в е , В а р ш а в е ) . г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9a9e96a9b095127a8b4a0bc943ca2ff.pdf 1c3ad8460fffe76986131d9fd16e6fc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4650 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4319 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.191-193 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — FOLK CULT SCULPTU­ RES I N T H E W I E L K O P O L S K A REGION. Conclusion. A p a r t from m u l t i - f i g u r e compositions, widespread i n the southern p a r t of the Wielkopolska region, we find all over the region — as elsewhere — free-standing cult sculptures, mainly figures of Christ, and as regards pa­ tron saints, the most frequently found is St. Laurence, the patron of fire, and by waters — St. John of Nepomuk; there are quite numerous figures of St. Roch and St. Ro­ salie, for protection against plague and St. Benno to pro­ tect cattle. The figure of Our Lady is found more often i n bass reliefs on columns and crosses, less frequently as a free standing pieta i n shrines. Here and there the M a ­ donna is found i n local versions, for instance, the Turska Madonna. I n connection w i t h local cult, there are also numerous figures of St. Giles, p a r t i c u l a r l y i n the south­ ern part of the Wielkopolska region, near the centre of this cult — Mikorzyna, near K ę p n o . F r o m the formal point of view, the sculptured cult of figures i n Wielkopolska can Ibe divided into four types. The first is marked for compactness, accenting the lines of the sculpture as a whole w i t h avoidance of a lot ot detail (for instance, f i g . 32), the second is characterised by predominance of rhythmic-decorative elements (see fig. 34, 35), the t h i r d type is marked for expressiveness (fig. 36, 37) and the f o r t h type represents the p r i m i t i v e sculpturing i n w h i c h the authors achieve sincerity of ex­ pression despite a glaring lack of technical s k i l l (see fig. 33,38). The artistic value of the folk sculptures of the W i e l ­ kopolska region which — as is shown by a review of types of crucifixes — quite often have features recognised as „ g e n u i n e " folk art has not so far been evaluated univocally. As early as the 19th century, p a r t i c u l a r l y i n the p i l l a r compositions of B r y l i ń s k i — the most prolific folk sculptor of the Wielkopolska region — realistic fea­ tures began to appear. These features led to the nega­ tive evaluation of Wielkopolska sculptures made from the point of view of the theory of the universal folk style, the main champion of which is Józef Grabowski. He considers that sculptures t h a t are not marked for "naivete of vision giving prominence to r h y t h m i c and simple symmetry" do not m e r i t the name o f folk art. This criterion can not be applied in f u l l i n evaluating the sculptures of the Wielkopolska region. Evaluations based only on f o r m do mot take into account the ideological va­ lues of the w o r k , which i n folk art are of basis i m p o r t a n ­ ce. For the f o r m of folk works of art is only the way of expressing the substance and not the exclusive aim of the artist. Therefore, i n evaluating the artistic aspect of folk sculptures, one should apply such criteria w h i c h take into account the changes i n the aesthetic tastes of the people, above a l l , the ideological meaning of the sculpture as a medium of conveying v i t a l c u l t u r a l contents. Such an approach 'makes possible a proper evaluation of cult sculptures i n the Wielkopolska region, where the changes i n the aeshetic tastes of the people characteristic for the whole of Poland, made themselves evident already in the second half of the 19th century and are not i n the least synonymous w i t h the decline of folk art. Barbara P o l o c z k o w a — CIESZYN COSTUMES I N T H E 19th CENTURY. REGIONAL The article fills the gap that existed in studies on the regional costumes of the Cieszyn region, giving an accurate description of the folk costumes i n the locali­ ties of Cieszyn, Skoczów and Bielsko. This applies i n particular to men's costumes, which were no longer w o r n i n this region by the end of the 19th century and have not been studied very much. There is more information concerning the women's cos­ tumes, wihich were w o r n longer after the men had stopped dressing i n regional costumes. The men's regional constumes were marked for their simplicity. The oldest and most representative part of the costume was a waistcoat ornamented w i t h silver buttons and a cape-coat which was longer than the usual ones. The trousers were cut n a r r o w and were w o r n w i t h high boots. Round the waist the men wore a long, wide waist band wound round the waist several times. The hat was high-crowned, usually black or grey. As regards embroidered ornamentation, back-stitch was used, the motifs being w a v y lines. The women's costumes, much more dressy than the men's, were also much more different from the t o w n wear than the men's costumes. The women wore f u l l , brown skirts adorned at the hem w i t h sky-blue embroide­ r y . Their aprons were either of stiff silk w i t h ornamen­ tation or of linen, ornamented w i t h printed flower-pat­ tern bands. The most important par of their costume was the kabatek (bodice). They wore red stockings which were arranged i n horizontal folds and black shoes. The head-dress was either a bonnet ornamented w i t h p i l l o w lace or a kerchief: white w i t h embroidery i n the corner for feast days or a sky blue one w i t h p r i n t e d pat­ tern for everyday wear. I n the w i n t e r they wore a quilted spencer of dark maroon cloth. The more wealthy women women wore silver ornaments (belts, clasps) and their costumes were more richly embroidered and had more frills. On the basis of literature on the subject and the collections kept i n the Cieszyn Regional Museum i t is possible to follow the changes that took place w i t h the passing of time. The skirts, for instance, were f o r m e r l y made of homespun cloth, and later of factory made ma­ terials and the colour changed f r o m b r o w n to the fash­ ionable black. As regards the emjbroidery, the orginal large flower motifs of a baroque character gave way to smaller forms of a more realistic nature. The silver orna­ ments, formerly cast or stamped, were replaced i n the middle of the 19th century by filigree w o r k . The regional costumes of the Cieszyn region, originat­ ing from the group of historical Renaissance costumes, for a long time had many features i n common w i t h other ethnic groups i n Central Europe. Hence i n the Silesian district many of its elements were found outside the Cie­ szyn region itself. The range of the Cieszyn costumes changed i n the course of the 19th century. I n the first half of the century i t stopped at the line of the Beskid Mountains i n the south, and went beyond the Vistula i n the north, extending to Pszczyna. On the other hand, i n the second half of the 19th century, its range of occur­ rence went farther south to the northern slopes of the Beskid Mountains, and w i t h d r e w from the n o r t h giving way to forms taken from the regional costumes of G ó r z ­ no and Cracow regions. Franciszek Kotula WŁADYSŁAW CHAJEC. — „KODEX A . D . 1967" — The author of the article presents the w e l l k n o w n sculptor W ł a d y s ł a w Chajec i n another light, namely, as an excellent story-teller and author of drawings i l l u s t r a t ­ ing the stories he heard i n his childhood, old customs and manners, beliefs and events remembered by h i m . The "Kodex" (Code) to w h i c h we have referred consists of 38 two-page leaflets i n a "jacket", on which there is a brief title and a symbolical drawing representing the contents of the leaflet. As regards the leaflet itself, on the left-hand page is the drawing and on the r i g h t - h a n d page the text. The article is supplemented w i t h drawings and authentic texts. 191 �РЕЗЮМЕ С т а н и с л а в Б л а щ и к — НАРОДНАЯ ВАЯ С К У Л Ь П Т У Р А В ВЕЛИКОПОЛЫ1ТЕ. ОКОНЧАНИЕ КУЛЬТО­ Р я д о м с р а с п р о с т р а н е н н ы м и на юге В е л и к о п о л ь ш и м н о г о ф и г у р н ы м и к о м п о з и ц и я м и , по в с е й в е л и к о польской территории, равно к а к и в других местно­ стях, встречаются свободно стоящие культовые с к у л ь п т у р ы , г л а в н ы м образом ф и г у р ы Х р и с т а , а среди с в я т ы х п о к р о в и т е л е й ч а щ е всего св. В а в ж и н е ц (Лав­ рентий) — з а щ и т н и к от огня и св. Ян Н е п о м у ц е п з а щ и т н и к от поды. Часто в с т р е ч а ю т с я т а к ж е св. Р о х и св. Р о з а л и я , з а щ и щ а ю щ и е от з а р а з ы и св. Бепоп, о п е к а ю щ и й скот. Б о ж и я М а т е р ь ч а щ е всего ф и г у р и ­ рует па б а р е л ь е ф а х етолбоп и к р е с т о в , р е ж е к а к с в о ­ бодно с т о я щ а я П ь е т а в ч а с о в е н к а х . И з р е д к а в с т р е ч а ­ ется ф и г у р а Б о г о м а т е р и , х а р а к т е р н а я д л я данной местности, к а к паприм. Т у р с к а я Б о ж и я М а т е р ь . С м е ­ стным культом связаны т а к ж е многочисленные ф и ­ г у р ы св. И д з и , особенно п ю ж н о й части В е л и к о п о л ь пга, поблизости центра этого к у л ь т а , т.е. в ?\Тикожине ок. К е м п н а . С формальной точки зрения великопольскую ф и ­ гурную скульптуру культового назначения можно р а з д е л и т ь на ч е т ы р е т и п а . П е р в ы й о т л и ч а е т с я к о м ­ пактностью, которая подчеркивает пластичность изо­ б р а ж е н и я , и з б е г а я д е т а л е й (илл. 32). во втором преоб­ л а д а ю т р и т м и ч н о - д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы (напр. и л л . 34, 35), т р е т и й о т л и ч а е т с я б о л ь ш о й э к с п р е с и в п о с т ь ю (илл. 36, 37), к четвертому типу о т н о с я т с я п р и м и т и в ­ ные с к у л ь п т у р ы , а в т о р ы к о т о р ы х , н е с м о т р я на р а з и ­ т е л ь н ы е т е х н и ч е с к и е н е д о ч е т ы , п р и д а ю т своим п р о ­ и з в е д е н и я м у б е д и т е л ь н у ю в ы р а з и т е л ь н о с т ь (наприм, и л л . 33, 38). О ц е н к а х у д о ж е с т в е н н ы х свойств и е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы , к о т о р а я — к а к с в и д е т е л ь с т в у е т т о п о л о г и ч е с к и й обзор, п р о в о д и м ы й на п р и м е р е р а с п я ­ тия, — н е р е д к о о т л и ч а е т с я „ п о д л и н н о " н а р о д н ы м и ч е р ­ тами, до сих пор не о д н о з н а ч н а . У ж е в X I X в., особенно в с т о л б о в ы х к о м п о з и ц и я х Б р ы л и н с к о г о , самого п л о ­ довитого народного с к у л ь п т о р а В е л и к о п о л ь ш и , н а ч а л и в ы с т у п а т ь р е а л и с т и ч е с к и е э л е м е н т ы . Они с т а л и п р и ­ чиной о т р и ц а т е л ь н о й о ц е н к и в е л и к о п о л ь с к о й с к у л ь п ­ т у р ы , проводимой с позиции т е о р и и у н и в е р с а л ь н о г о народного с т и л я , г л а в н ы м с т о р о н н и к о м которой я в ­ л я е т с я Ю з е ф Грабовски. Он считает, что с к у л ь п т у р ы , к о т о р ы е не о т л и ч а ю т с я „наивностью изображения п р и в ы д е л е н и и р и т м и ч е с к о г о п о р я д к а и простой с и м ­ м е т р и и " не следует п р и ч и с л я т ь к н а р о д н ы м . Т а к о й к р и т е р и й не в п о л н е п р и м е н и м п р и оценке в е л и к о п о л ь с к о й с к у л ь п т у р ы , ибо н е л ь з я о ц е н и в а т ь т о л ь к о ф о р м у , не п р и н и м а я во в н и м а н и е и д е й н ы е ценности, к о т о р ы е в п р о и з в е д е н и я х народного т в о р ч е с т в а имеют основное з н а ч е н и е . В н а р о д н о м т в о р ч е с т в е ф о р м а я в ­ л я е т с я л и ш ь способом в ы р а ж е н и я с о д е р ж а н и я , по отнюдь не е д и н с т в е н н о й ц е л ь ю х у д о ж н и к а . С л е д о в а ­ т е л ь н о надо п р и м е н я т ь т а к и е к р и т е р и и х у д о ж е с т в е н ­ ной о ц е н к и народной с к у л ь п т у р ы , к о т о р ы е п р и н и м а ю т во в н и м а н и е п е р е м е н ы , п р о и с х о д я щ и е в э с т е т и ч е с к и х вкусах народа, учитывал п р е ж д е всего идейный с м ы с л с к у л ь п т у р ы ,как средства п е р е д а ч и ж и з н е у т ­ верждающей культурной сущности. Т а к о й в з г л я д дает в о з м о ж н о с т ь д о л ж н ы м образом о ц е н и т ь к у л ь т о ­ вую с к у л ь п т у р у В е л и к о п о л ь ш и , где п е р е м е н ы в э с т е ­ т и ч е с к и х в к у с а х н а р о д а , х а р а к т е р н ы е сейчас д л я всей П о л ы н и , с т а л и в ы с т у п а т ь у ж е во второй п о л о в и н е X I X в., п р и ч е м я в л е н и е это пе р а в н о з н а ч н о у п а д к у народного и с к у с с т в а . К а рб а р а По ле ч к о и а В X I X В. — ЦЕШИНСКИЙ НАРЯД Н а с т о я щ а я с т а т ь я з а п о л н я е т пробел в и с с л е д о в а ­ н и я х , к а с а ю щ и х с я ц е ш и н с к о г о н а р я д а . Автор д а е т i подробную х а р а к т е р и с т и к у народного костюма в о к ­ р е с т н о с т я х Ц е ш и н а , Скочова и В е л ь с к а . Особенно мало и с с л е д о в а н до сих пор м у ж с к о й костюм, которого на этой т е р р и т о р и и не носят у ж е с к о н ц а X I X в. Ж е н с к и й н а р я д б ы л д о л ь ш е в у п о ­ т р е б л е н и и и о нем с о х р а н и л а с ь более б о г а т а я д о к у ­ ментация. В данных местностях мужской костюм отличался *воей простотой. С а м а я с т а р а я и наиболее х а р а к т е р ­ н а я часть к с с т ю м а — к о р о т к и й в т а л и ю к а м з о л . Б о ­ лее с о с т о я т е л ь н ы е украшали камзол серебряными пуговицами и носили п л а щ и — п е л е р и н ы подлиннее. У з к и е б р ю к и з а п р а в л я л и с ь в сапоги. Д л и н н ы й ш и р о ­ кий пояс о х в а т ы в а л н е с к о л ь к о р а з т а л и ю . Ш л я п ы носили в ы с о к и е черного или серого цвета. К о с т ю м ы у к р а ш а л и с ь в ы ш и в к а м и , в к о т о р ы х п р е о б л а д а л мотив и з в и л и с т о й л и н и и , в ы п о л н е н н о й с т е б е л ь ч а т ы м швом. Ж е н с к а я одежда была значительно наряднее м у ж е к е й и более чем м у ж с к а я р а з н и л а с ь от городской. Ж е н щ и н ы носили т е м н ы е с б о р ч а т ы е юбки, о б ш и т ы е внизу голубой каймой. П е р е д н и к и и з плотного ш е л к а либо полотна о б ш и в а л и ш т а п е л ь н ы м и полосками с ц в е т о ч н ы м узором. В а ж н о й ч а с т ь ю н а р я д а я в л я л с я ж а к е т . На ногах к р а с н ы е ч у л к и в п о п е р е ч н у ю с к л а д ­ ку и ч е р н ы е б о т и н к и . Головной убор с о с т а в л я л чепец, отделанный коклюшечными к р у ж е в а м и , либо п л а ­ ток — по п р а з д н и к а м б е л ы й с в ы ш и в к о й по у г л а м , п будни —• голубой ш т а п е л ь н ы й . З и м о й в е р х н е й о д е ж ­ дой я в л я л а с ь в а т н а я к у р т к а , к р ы т а я сукном ц в е т а слипы. Б о л е е з а ж и т о ч н ы е ж е н щ и н ы носили с е р е б р я ­ ные у к р а ш е н и я (пояса, з а с т е ж к и ) , о т д е л ы в а л и о д е ж д у богатыми в ы ш и в к а м и и о б о р к а м и . На основании литературы и сохранившихся в Ц с ш и и с к о м музее к о л л е к ц и й м о ж н о п р о с л е д и т ь п р о и с ­ х о д и в ш и е с т е ч е н и е м в р е м е н и и з м е н е н и я моды. Т а к , например, юбки, к о т о р ы е п р е ж д е ш и л и и з темного д о ­ м о т к а н н о г о сукна, с т а л и позднее ш и т ь из ф а б р и ч н ы х т к а н е й модного черного цвета. К р у п н ы й ц в е т о ч н ы й узор барочного х а р а к т е р а сменил более м е л к и й и р е ­ а л и с т и ч е с к и й . В середине X I X в. с т а л и з а м е н я т ь се­ р е б р я н ы е у к р а ш е н и я — л и т ь ю либо ш т а м п о в а н н ы е — филигранными. Цешинский наряд, принадлежащий к группе и с чмел много общего с о д е ж д о й других э т н и ч е с к и х т о р и ч е с к о й о д е ж д ы 'лгохи Р е н е с с а н с а , долгое в р е м я г р у п п Ц е н т р а л ь н о й Е в р о п ы . Отсюда многие э л е м е н т ы этой о д е ж д ы в с т р е ч а ю т с я не т о л ь к о в Ц е ш и н с к о м р а ­ йоне, по и в д р у г и х ю с т н о с т я х С и л е з и и . В X I X в. границы распространения одежды цешинского покроя постепенно м е н я л и с ь . В первой половине в е к а г р а н и ­ цей на юге б ы л а л и н и я Б е с к и д , па севере ж е этот н а р я д в с т р е ч а л с я е щ е за Вислой в р а й о н е П щ и н ы . Но второй половине X I X в. г р а н и ц а на юге п е р е д в и ­ н у л а с ь в сторону с е в е р н ы х отрогов Б е с к и д , а на се­ вере отступила, перенимая элементы гожовских и краковских нарядов. Франтищек ВЛАДИСЛАВА Ко ту л я ХАТЩА — КОДЕКС A . D . 1967 — А в т о р статьи, з н а к о м и т нас с и з в е с т н ы м с к у л ь п ­ тором В. Х а й ц е м , в ч а с т н о с т и п р е д с т а в л я е т его к а к п р е к р а с н о г о р а с с к а з ч и к а и автора р и с у н к о в , и л л ю ­ с т р и р у ю щ и х з а с л ы ш а н н ы е им в детстве с к а з а н и я , рассказы о старых обычаях и нравах, верованиях и с о х р а н и в ш и х с я в п а м я т и с о б ы т и я х . Эта к о л л е к ц и я в целом, п о л у ч и в ш а я у п а с н а з в а н и е „ К о д е к с а " , со­ стоит из 38 д в о й н ы х л и с т к о в в „ о б л о ж к а х " с к р а т к и м з а г л а в и е м и с и м в о л и ч е с к и м рисунком, о т о б р а ж а ю щ и м с о д е р ж а н и е л и с т к о в . Внутри, с л е в о й с т о р о н ы н а х о ­ д и т с я и л л ю с т р а ц и я , а с правой текст. С т а т ь я с н а б ж е ­ на о р и г и н а л ь н ы м и р и с у н к а м и и т е к с т а м и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff8091ae64b0afde47aa7b43a1790be9.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4265 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.185-188 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04d8d7339c41a1d52263a947aefc6205.pdf 6a3f7439ceb550f50611ea6703f844fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4604 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4277 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.251-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OF A R T I C L E S J ó z e f F u r d v n a — D E C O R A T I O N OF P E A S A N T COT­ TAGES' INTERIORS I N T H E A R E A B E T W E E N T H E VISTULA A N D T H E LOWER SAN The article contains a detailed description of various kinds of interior decoration applied by the local people, the Lesowiaks, i n their cottages. The description is based on record of the present state, of affairs known to the author from the research he has done i n the area and from infor­ mation collected during ethnographic interviews. The author finds t h a t the interior decoration i n the analysed area is relatively scanty and appeared rather late as the chmnoyless huts, poor and unadorned, still existed in the area i n the second half of the 19th century. The oldest decorative elements include all sorts of decoration of frames i n religious paintings hung on the walls i n the rooms, beams (tragarze) i n ceilings decorated by carpenters and spherical ehandaliers. A t the beginning of the 20th century paper and tissuepape cut-outs appeared brought over to the west from the neigh-bouring areas and forms of chandeliers became more varied. A t t h a t time also the custom of decoration of a ,,holly corner" developed: a small table was p u t i n the corner of the room and on t h a t table there were figurines of the Saints. A t Christmas ,.worlds" were made of coloured wafers. After the First W o r l d War the ties w i t h the old folk t r a d i t i o n were on the wane, replaced by urban influences. The traditional arrangement of paintings on the walls changed and the walls began to be painted w i t h flowers b y means of stencils and roller-coaters. Over the beds painted ,,carpets" were hung or embroidered wall hangings, also embelishments made of straw or cone's scales. After W o r l d War I I also this k i n d of interior decoration disappeared to make room for factory made objects bought in t o w n . Jan Kurek O R I G I N OF A N N U A L CUSTOMS „MIKOŁAJE", „SZLACHCICE", „DZIADY" STILL F O L L O W E D I N V I L L A G E S OF S I L E S I A N A N D Ż Y ­ WIEC BESKID MOUNTAINS The spectacular customs analysed by the author rank among the oldest and best preserved annual folk customs. „ M i k o ł a j e " (literal transl. Nicholases) are celebrated during the first days of December and „ D z i a d y " ( l i t . transl. Beg­ gars) and „ S z l a c h c i c e " ( l i t . transl. Gentlemen ) on New Year's D a y . A l l these customs have certain common traits and especially similiar is the structure of the „ D z i a d y " and „Mikołaje". The „ S z l a c h c i c e " are performed by only a few people b u t , unlike the other two customs, have extensive dialogues. The t e x t , nonsensical humour, description of characters and then clothes show resemblance to the Italian commedia dell arte. The Gentleman Officer can bo compared w i t h the Capitain, Moson w i t h Pantalone, the Mountaineer w i t h the Harlequin, the Jew w i t h the Dottore and the Jewess w i t h the Soubrettc. These characters belong to exactly the same social and othnic groups. Analysing the similiarities between the characters and the texts i n the „ S z l a c h c i c e " and the commedia dell arte, the author says that quite possibly i t arose under the i n f l u ­ ence of the I t a l i a n comedies presented at the Bohemian and Moravian castles which were connected w i t h the Żywiec region b y strong ties. Other influence could be t h a t of the puppet theatres which adapted I t a l i a n texts i n Silesia i n the 18 t h century. One more possible influence on the „Szlach­ cice" could be that of the Polish minstrel comedies. Certain texst of the „ S z l a c h c i c e " show similiarities w i t h the texts of the Podkoziolek, a spring rite popular i n other regions of Poland. Discussing the origin of the „ S z l a c h c i c e " the autho polemizes w i t h the opinions voiced b y B . Bazielichówna and M . Gladysz who see this custom as a mere reflection of the local cidture and consider i t to be a satire and caricature of the custom of farm-hand's recruitment on the day o f St. Stephen dating back to the times of villein service. The author considers this interpretation too narrow and believes that while t r y i n g to define the origin of a folk custom one should pay more attention to the possible influences of old magic ritual whose meaning is not clear anymore today. The „ D z i a d y " known as „ J u h a c e " (which i n old Pol­ ish means shepherds), according to B . Bazielichówna too, are genetically connected w i t h the attacks of the shepherds from the mountains at villages situated i n the lower parts of the Beskidy range. The author supports this idea point­ ing out to the similiarity between the „ D z i a d y " and, so far not analysed properly, the „Mikołaje", a custom followed in Silesia, a neighbouring area though ethnically not iden­ tical w i t h Żywiec region. The main difference between the „ M i k o ł a j e " and the „ D z i a d y " is t h a t the first one divides its performers into t w o groups of white and black charac­ ters. The white ones are led by a Bishop and the black ones include Devils, Gypsies and Bears. The author points out t h a t the „ M i k o ł a j e " probably were shaped under tho influ­ ence of the Church which wanted to combine the old custom w i t h St. Nicolas, tho patron of the shepherds. The original form of the „ M i k o ł a j e " however, m i g h t be identical w i t h the „ D z i a d y " and i t is quite possible t h a t the „ M i k o ł a j e " contain the oldest and most developed elements of t h a t custom. Originally — stresses the author reminding of Ligeza's hypothesis this custom was devoted to expulsion of evil from a village. W h i p cracking still existing i n the custom today played an i m p o r t a n t symbolic role. Concluding the presentation of the problem the author stresses the importance of the magic, religious and r i t u a l moaning of folk customs. Today t h a t meaning sometimes is difficult to interpret and scientists often confine themselves to mere recording of tho customs' artistic form and appea­ rance explained according to their aesthetic function. I f one was to adopt a hypothesis t h a t analogical cus­ toms originate spontaneously i n regions distant from each other then the author is ready to believe t h a t such instances are the evidence of a similiar way of t h i n k i n g and organiza­ t i o n of the world b y man i n different times and places. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — THE THIRD TRIEN­ N I A L E X H I B I T I O N OF N A I V E A R T I N B R A T I S L A V A The author describes and analyses tho whole event consisting of an art exhibition, a scientific symposium and presentation of films about naive art since i t was first held. Fashion for naive art is the reason w h y the B r a t i ­ slava exhibition has become ,,a big fair of artificial and genuine n a i v e t y " and reflects the current situation on the market. The presented works of art include valuable, new, fascinating phenomena and examples of ,,deliberately naive" art created to follow the fashion. The last trennial exhibition was organized in Septem­ ber and October 1972. I t consisted of three sections: histo­ rical and thematic survey of naive art and kindred art from tho borderline areas, an individual exhibition of I v o Rabuzin's work who won the „ R o u s s e a u ' s Le Douanier" award at the last triennial exhibition and a survey of national collections i n which 28 countries took part. Tho author is of the opinion t h a t the most interesting was tho exhibition's first section. I t presented Slovak, I t a l i a n and French votive paintings dating back to the 18th and 19th centuries as well as painted targets, a presen­ t a t i o n prepared by the Slovak National Museum. The targets painted by outstanding artists, craftsmen or even botchers are a fine example of art which is l i t t l e known b u t most 185 �interesting. The pictures display a lot of naivety, folk ornamentation and traces of various styles and models. Phenomena from the borderline w i t h the folk art were represented by the Ethiopian traditional folk painting. The presented works were from Г)0 to 15 years old but did not differ much from earlior paintings. Contemporary figurin­ es carved by Negroes from a Nigerian tribe of l b u illustrated the changes taking place in art in the period of decline of the traditional folk culture. Wooden cemetery crosses w i t h bas relief's and bright painted decoration by I o n Stan Patras of Kumania were one more (lemons! ration of phenom­ ena from the areas where folk and naive art moot. Other examples of naive art presented at the thematic survey included symbolic paintings by a Yugoslav villager I l y a Bosil, and sculptures by Zivkovieh, pictures by Carl Chri­ stian Thagen of the Federal Republic of Germany and Andre Bauchant's painting. The presentation of national collections provided a wide survey but not really a full-scale one as the organizers allow ed each country to show 20 works by artists who never participated i n the Bratislava exhibition, and if the works •were by artists already known at the trennial exhibition, than the time l i m i t was the last three years. The international j u r y awarded the Grand Prix to three- eolections: the Polish one. French and Brasilian. Discussing the results of a, two-day scientific symposium organized during the exhibition in Bratislava the author stresses the- comprehensive presentation of naive art prob­ lems possible thanks to the presence of specialists from various fields which included historians of art, critics, ae'sthetieians, sociologists, folklorists. experts in museum management and artists. The first day of the symposium was devottod to the history of naive art in its various aspects, and the second day to artistic and aesthetic values of naive art. A l l the 28 papers presented at the symposium w i l l be published. Summing up his impressions and the evaluation of the trennial exhibition in Bratislava the author postdates a move' m seie'iitific debate to more specific and definite discussion to be held by specialists in order to avoid repeti­ t i o n of siimliar opinions and accumulation of fragmentary information. The author is also of the opinion t h a t a precise definition of the concept and description of the individual character of both naive art and A r t B r u t as well as the 1 analysis of the transition area between folk art and naive art would all be of tttinost importance. The author expresses hope t h a t the organizers w i l l make a determined effort to arrange the exhibition accord­ ing to thematic lines in future even at the cost of national sim'oys. I t w i l l also be necessary to determine precisely whether the Bratislava exhibition is to be a big fair inevi­ tably dependent on current fashions or a serious artistic event reflecting the real state of affairs i n the field of naive art. J o r z v С z a j к o w s к i — SOURCES TO F O L K P A I N ­ T I N G I N CRACOW R E G I O N I n this article, based on source materials, the author studies the old and newly discovered — some of which he himself found — records concerning the guild of painters in Cracow and pays especial attention to all information on the plebeian trend in Cracow painting. Basing his views on preserved documents, quoted in the article; extensively, the author maintains t h a t the plebeian trend i n Cracow painting existed already i n the 16th century. I t developed considerably after mid-eighteenth century. A t the beginning of the 19th century when i n 1825 artists-painters gained complete independence? from the guild i t elrew membership from among craftsmen and probably folk painters, too. Other evidence of the existence of folk trend in Cracow painting after mid-sixteenth century can be found i n data concerning free sale of pictures at fairs. There also exists information elating back to the 17th-18th century on pur­ chases in picture traders' she)ps cjf paintings painted on both sides. A t that time the Cracow guild d i d not allow travelling vendors to engage in selling pictures i n the town. Inventories and evaluations of pictures recorded in the property lists of deceased Cracow burghers in the 18th cen­ t u r y contain a great deal of information about paintings, priced very low, most of t h e m being copies of miraculous paintings of the V i r g i n Mary (especially the Virgin Mary of Częstochowa) and of the Saints. The cheapest pictures were painted on paper. The article contains biographies of several folk painters who lived i n the region of Cracow in the 19th century. РЕЗЮМЕ Ю 3 e ф Ф у p д ы H a — ВНУТРЕННЕЕ УБРАНСТВО ДЕРЕВЕНСКИХ И З Б ПА ТЕРРИТОРИИ РАЗВЕТВ­ ЛЕНИЯ ВИСЛЫ И НИЖНЕГО САНА В с т а т ь е подробно о п и с ы в а ю т с я о т д е л ь н ы е в и д ы у б р а н с т в а изб Л я с о в я к о в , п р и ч е м а в т о р г л а в н ы м об­ р а з о м о п и р а е т с я на описи современного у б р а н с т в а , с к о т о р ы м он о з н а к о м и л с я в ходе своих и с с л е д о в а н и й , а т а к ж е на с в е д е н и я , п о л у ч е н н ы е им путем у с т н ы х опросов, к а с а ю щ и х с я э т н о г р а ф и ч е с к и х т р а д и ц и й . Ввиду п р о д о л ж и т е л ь н о г о проживания местного н а с е л е н и я в к у р н ы х х а т а х , в п л о т ь до второй п о л о в и ­ н ы X I X в е к а , а в т о р полагает, что этим периодом д а т и р у е т с я убогое у б р а н с т в о ж и л и щ на данной т е р ­ р и т о р и и , с о х р а н и в ш е е с я до сих пор. Iv с т а р е й ш и м э л е м е н т а м у к р а ш е н и я изб п р и н а д л е ж а т р а з л и ч н о г о рода д е к о р а т и в н ы е р а м ы с в я т ы х образов, р а з в е ш а н ­ н ы х по с т е н а х , а т а к ж е р а з н ы е б а л к и п о т о л к о в (трагаже) и шарообразные пауки. В виду п р о д о л ж и т е л ь н о г о п р о ж и в а н и я местного н ы е в ы р е з к и ( в ы ц и н а н к и ) з а и м с т в о в а н н ы е от сосед­ них р а й о н о в . В и д о и з м е н я ю т с я т а к ж е ф о р м ы п а у к о в (кристаллические и прежде всего люстреобразные). Одновременно распространяется обычай украшать „ к р а с н ы й (святой) у г о л ' ' — с т о л и к в у г л у и з б ы , на котором ставят ф и г у р к и святых. В период Рождества д е л а л и т а к ж е из ц в е т н ы х п р о с в и р о к ,,святы' (симво­ л и ч е с к о е и з о б р а ж е н и е земного ш а р а ) . После первой мировой в о й н ы с в я з ь с п р е ж н е й н а р о д н о й т р а д и ц и е й н а ч и н а е т под в л и я н и е м города ослабевать. Меняются традиционные расположения образов на с т е н а х , р а с п и с а н н ы х часто ц в е т о ч н ы м у з о ­ ром п р и п о м о щ и ш а б л о н о в , а з а т е м в а л и к о в . Н а д к р о ­ ватями появляются расписные „коврики", вышитые 186 т панно, у к р а ш е н и я и з соломы, ш е л у х и , ш и ш е к . П о с л е второй м и р о в о й в о й н ы эти д е р е в е н с к и е украшения т о ж е н а ч и н а ю т и с ч е з а т ь , у с т у п а я место ф а б р и ч н ы м и з д е л и я м , п о к у п а е м ы м в городе. Я н К у р е к — ПОПЫТКА УСТАНОВИТЬ ГЕНЕЗИС ЕЖЕГОДНЫХ ОБРЯДОВ „МИКОЛАЕ". „ШЛЯХТИЦ Е " И „ Д З Я Д Ы " , О Т М Е Ч А Е М Ы Х ДО С И Х П О Р В ЕЕСКИДСКИХ, СИЛЕЗСКИХ И Ж И В Е Ц К И Х ДЕ­ РЕВНЯХ Зрелища, анализируемые автором, принадлежат к с т а р е й ш и м и в то ж е в р е м я л у ч ш е в с е х с о х р а н и в ­ ш и м с я по сей д е н ь е ж е г о д н ы м народным обрядом. „Миколае" выступают в начале декабря, „Дзяды" и „ Ш л я х т и ц е " в Н о в ы й Год. В н и х много о б щ и х э л е ­ ментов, п р и ч е м особенно с х о ж и по своей с т р у к т у р е „Дзяды" и „Миколае". „Шляхтице", в которых выступает только не­ сколько персонажей, в противоположность остальным двум г р у п п а м , х а р а к т е р н ы б о г а т ы м и д и а л о г а м и . С о ­ д е р ж а н и е текстов, а б с у р д н ы й юмор, а т а к ж е х а р а к ­ т е р и с т и к а п е р с о н а ж е й , их н а р я д ы во многом н а п о м и ­ нают и т а л ь я н с к у ю к о м е д и ю д е л ь а р т е (commedia dell arte). Ш л я х т и ч а — о ф и ц е р а м о ж н о с о п о с т а в и т ь с К а ­ питаном, М о с о р а с П а н т а л о н е , Горца с А р л е к и н о м , Е в р е я с Доктором, Е в р е й к у с С у б р е т к о й . А н а л о г и ч н а также принадлежность персонажей к определенным социальным и этническим группам. А н а л и з и р у я п р и ч и н ы сходства м е ж д у п е р с о н а ж а ­ ми и т е к с т а м и о б р я д а „ Ш л я х т и ц е " и к о м е д и и д е л ь а р т е , автор п о л а г а е т , что оно в ы з в а н о в л и я н и е м и т а л ь я н с к и х комедий, с т а в и в ш и х с я в замках Ч е х и и и Моравии, с которыми Живецчизна поддерживала �м н о г о ч и с л е н н ы е с в я з и . Могло т а к ж е с к а з а т ь с я в л и я ­ ние с и л е з с к и х к у к о л ь н ы х т е а т р о в , а д а п т и р о в а в ш и х , н а ч и н а я с X V I I I в. и т а л ь я н с к и е т е к с т ы . К р о м е того не и с к л ю ч е н о в л и я н и е п о л ь с к и х к о м е д и й с т р а н с т в у ­ ю щ и х а к т е р о в (рыбалтов). И, н а к о н е ц , м о ж н о н е к о т о ­ рые тексты зрелища „Шляхтице" сравнить с песнями „ П о д к о з ё л к а " — весеннего народного обряда, р а с п р о ­ страненного в других регионах Польши. Рассматривая генезис обряда „Шляхтице", автор п о л е м и з и р у е т со в з г л я д а м и Б . Б а з е л и х у в н ы и М. Г л а ­ д ы ш а , к о т о р ы е с ч и т а ю т этот обряд л и ш ь п р о д у к т о м местной к у л ь т у р ы , с а т и р о й и к а р и к а т у р о й , к о т о р ы е связаны с обычаем крепостного времени вербовки в д е н ь св. Щ е п а н а п а р н е й на с л у ж б у . А в т о р с ч и т а е т эту к о н ц е п ц и ю чересчур, односторонней. З с л и и с к а т ь г е н е з и с у п о м я н у т о г о о б р я д а в местной н а р о д н о й к у л ь ­ туре, то н а д о с е р ь е з н о п о д у м а т ь , не о к а з ы в а ю т л и в данном случае воздействия старые магические ритуа­ л ы , с м ы с л к о т о р ы х нам у ж е т е п е р ь н е п о н я т е н О б р я д „ Д з я д ы " , и н а ч е „ Ю х а ц е " (что по с т а р о п о л ь с к и я в л я е т с я синонимом п а с т у х а ) Б а з е л и х у в н а г е н е т и ч е с к и с в я з ы в а е т с д а в н и м и н а б е г а м и горцев — п а с т у х о в на п о д б е с к и д с к и е д е р е в н и . А в т о р с т а т ь и со­ г л а с е н с т а к о й к о н ц е п ц и е й , о б р а щ а я в то ж е в р е м я в н и м а н и е на сходство м е ж д у обрядом „ Д з я д ы " и м а л о до сих пор и с с л е д о в а н н ы м обрядом „ М и к о л а е " . Они в ы с т у п а ю т на т е р р и т о р и и С и л е з и и , р а с п о л о ж е н н о й по соседству с Ж и в е ц ч и з н о й , но э т н и ч е с к и с ней не с в я з а н н о й . „ М и к о л а е " , в ' о т л и ч и е от „ Д з я д о в " , д е л я т с я на две г р у п п ы — „ б е л ы х " и „ ч е р н ы х " . П е р в о й г р у п ­ пой р у к о в о д и т Е п и с к о п ; в т о р а я •— это Д ь я в о л ы , Ц ы ­ гане, М е д в е д и . Автор п р е д п о л а г а е т , что о б р я д „ М и ­ к о л а е " д о л ж н о б ы т ь ф о р м и р о в а л с я в и з в е с т н о м нам виде б л а г о д а р я в м е ш а т е л ь с т в у д у х о в е н с т в а , с т р е м и в ­ ш е г о с я у в я з а т ь с т а р ы й о б ы ч а й со св. Н и к о л а е м , п о ­ к р о в и т е л е м п а с т у х о в . Н е и с к л ю ч е н о , что п е р в о н а ч а л ь ­ н а я ф о р м а о б р я д а б ы л а т о ж д е с т в е н н а с „ Д з я д а м и " и, б ы т ь м о ж е т , и м е н н о в „ М и к о л а я х " с о х р а н и л и с ь во в с е х п о д р о б н о с т я х с а м ы е с т а р ы е э л е м е н т ы этого об­ р я д а . С н а ч а л а он был, — к а к у т в е р ж д а е т автор, в с п о ­ миная гипотезу Лигензы, — посвящен изгнанию не­ чистой с и л ы из д е р е в н и . В а ж н у ю с и м в о л и ч е с к у ю р о л ь и г р а л о с о х р а н и в ш е е с я до сих п о р х л о п а н ь е б и ч а м и . В з а в е р ш е н и е своих в ы в о д о в а в т о р п о д ч е р к и в а е т значение религиозно-магического и ритуального со­ д е р ж а н и я н а р о д н ы х обрядов. В н а с т о я щ е е в р е м я это с т а н о в и т с я п о ч т и н е у л о в и м ы м и и с с л е д о в а т е л и часто ограничиваются только записыванием этих явлений, отмечая структуру их изобразительной формы, осу­ ществляемой при помощи эстетической ф у н к ц и и . Е с л и п р и н я т ь гипотезу самородного г е н е з и с а а н а ­ л о г и ч н ы х обрядов, в ы с т у п а ю щ и х на о т д а л е н н ы х т е р ­ р и т о р и я х , то не и с к л ю ч е н о , к а к п о л а г а е т а в т о р , что т а к и е с л у ч а и с в и д е т е л ь с т в у ю т о сходном образе м ы ш ­ ления и миропонимания человека в различные эпохи и в р а з л и ч н ы х местах. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — I I I ТРИЕННАЛЕ МОРОДНОГО ИСКУССТВА В БРАТИСЛАВЕ СА­ Автор статьи рассматривает и анализирует в це­ лом п р о в е д е н н о е в Б р а т и с л а в е м е р о п р и я т и е , равно э к с п о з и ц и ю п р о и з в е д е н и й и з о б р а з и т е л ь н о г о искусства, к а к и с о в е щ а н и я н а у ч н о г о симпозиума, а т а к ж е п о ­ к а з ы ф и л ь м о в , п о с в я щ е н н ы х самородному и с к у с с т в у , с п е р с п е к т и в ы его р а з в и т и я , н а ч и н а я с первого Т р и ­ еннале. М о д а на н а и в н о е и с к у с с т в о п р и в е л а к тому, что Триеннале превратилось в „крупное т о р ж и щ е искус­ ственной и е с т е с т в е н н о й н а и в н о с т и " , с т а л о обзором с о з д а в ш е г о с я на р ы н к е п о л о ж е н и я . С р е д и э к с п о н и ­ р о в а в ш и х с я работ, н а р я д у с ц е н н ы м и п р о и з в е д е н и я м и , с замечательными новыми я в л е н и я м и встречались и такие, которые свидетельствовали о „показном н а и в ­ ном", к о н ъ ю н к т у р н о м т в о р ч е с т в е . Т р и е н н а л е п р о х о д и л о в с е н т я б р е и о к т я б р е .1972 г. Выставка охватывала три отделения: историко-пробл е м п ы й обзор самородного т в о р ч е с т в а и г р а н и ч а щ и х с ним ж а н р о в , и н д и в и д у а л ь н ы й п о к а з ж и в о п и с и Hvo Р а б у з и н а , л а у р е а т а п р е м и и „ Т а м о ж е н н и к а Р у с с о " во в р е м я п р е д ы д у щ е г о Т р и е н н а л е , просмотр н а ц и о н а л ь ­ ных коллекций, в котором п р и н и м а л о у ч а с т и е 28 стран. По м н е н и ю а в т о р а с т а т ь и с а м ы м и н т е р е с н ы м б ы л о п е р в о е о т д е л е н и е в ы с т а в к и . Там б ы л и п р е д с т а в л е н ы д а р с т в е н н ы е по обетам к а р т и н ы X V I I I — X I X вв.: с л о ­ вацкие, итальянские и французские. Экспонировались также расписные стрелецкие щиты. Кстати, словац­ кий национальный музей организовал специальную в ы с т а в к у у п о м я н у т ы х щ и т о в . Щ и т ы эти, р а б о т ы и з ­ в е с т н ы х х у д о ж н и к о в либо п о л у н а р о д н ы х р е м е с л е н ­ н и к о в и „ х а л т у р щ и к о в " , я в л я ю т собой п р и м е р о ч е н ь интересного, но м а л о и с с л е д о в а н н о г о до сих п о р в и д а т в о р ч е с т в а . В к а р т и н а х много н а и в н о г о , н а р о д н о й о р ­ н а м е н т и к и , следов р а з л и ч н ы х с т и л е й и о б р а з ц о в . С народным искусством граничила традиционная народная эфиопская живопись. Представленные ра­ боты б ы л и в ы п о л н е н ы 50-15 лет н а з а д , но они м а л о о т л и ч а л и с ь с т к а р т и н более р а н н е г о п е р и о д а . С о в р е ­ менные резные ф и г у р к и нигерийского негритянского п л е м е н и Ибу и л л ю с т р и р о в а л и п р о ц е с с п е р е м е н , п р о ­ исходивших в творчестве периода упадка традицион­ н е й н а р о д н о й к у л ь т у р ы . И н ы е с м е ж н ы е я в л е н и я на стыке народной и наивной к у л ь т у р ы п р е д с т а в л я л и деревяннные, украшенные барельефами и яркой рос­ писью могильные кресты Румына, Иона Стана П а т раса. Д а л е е в проблемной ч а с т и м о ж н о б ы л о у в и д е т ь п р о и з в е д е н и я самородного и с к у с с т в а : с и м в о л и ч е с к и е к а р т и н ы югославского крестьянина И л ь и Босилья и скульптуры Живковича, картины К а р л а Христиана Тагена из ФРГ, живопись Андре Бошана. Показ национальных коллекций, н е с м о т р я на многочисленные экспонаты, был неполным, т а к - к а к о р г а н и з а т о р ы и с х о д и л и из п р и н ц и п а , что каждая с т р а н а м о ж е т п р е д с т а в и т ь 20 р а б о т х у д о ж н и к о в , к о ­ т о р ы е не э к с п о н и р о в а л и до сих п о р в Б р а т и с л а в е своих работ. Ч т о ж е к а с а е т с я х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е у ж е у ч а в с т в о в а л и в в ы с т а в к а х , то т е п е р ь о н и м о г л и п р е д с т а в и т ь свое т в о р ч е с т в о т о л ь к о з а п о с л е д н и х т р и года. Международное ж ю р и отличило три коллекции: польскую, французскую и бразильскую, присудив Г р а н П р и к о м и с с а р а м в ы с т а в о к э т и х стран. О б с у ж д а я итоги д в у х д н е в н о г о научного Симпо­ зиума, о р г а н и з о в а н н о г о во в р е м я Т р и е н н а л е , а в т о р отмечает, что б л а г о д а р я у ч а с т и ю р а з л и ч н о г о рода с п е ц и а л и с т о в в о п р о с ы самородного т в о р ч е с т в а р а с ­ с м а т р и в а л и с ь всесторонне. В Симпозиуме принимали участие историки ис­ к у с с т в а , к р и т и к и , эстеты, социологи, ф о л ь к л о р и с т ы , музееведы, х у д о ж н и к и - п л а с т и к и . Первый день сове­ щ а н и й б ы л п о с в я щ е н и с т о р и и самородного и с к у с с т в а в р а з л и ч н ы х а с п е к т а х , второй — х у д о ж е с т в е н н ы м и э с т е т и ч е с к и м к а ч е с т в а м э т о ю в и д а т в о р ч е с т в а . Все з а ч и т а н н ы е д о к л а д ы (в ч и с л е 28) будут о п у б л и к о в а н ы . О к о н ч а т е л ь н о ф о р м у л и р у я свое мнение о т н о с и ­ тельно братиславского Триеннале, автор статьи пред­ л а г а е т п е р е й т и на н а у ч н ы х с о б р а н и я х к более к о н ­ к р е т н ы м д и с к у с с и я м в к р у г у с п е ц и а л и с т о в , во и з б е ­ ж а н и е повторения одних и тех ж е формулировок и н а к о п л е н и я и з л и ш н и х м е л к и х и н ф о р м а ц и и . По м н е ­ н и ю а в т о р а особо в а ж н о б ы л о бы о п р е д е л и т ь г р а н и ц ы понятия и характеристики особенностей наивного и с к у с с т в а и A r t Brut, п р о в е с т и а н а л и з п е р е х о д н о г о этапа между народным и наивным творчеством. К р о м е того а в т о р н а д е е т с я , что о р г а н и з а т о р ы бу­ д у щ и х в ы с т а в о к будут п о с л е д о в а т е л ь н о и с х о д и т ь из п р и н ц и п а п р о б л е м н ы х э к с п о з и ц и й д а ж е з а счет а к ­ туального состояния в р а з л и ч н ы х странах. В б л и ж а й ­ ш е е в р е м я надо р е ш и т ь д о л ж н о л и б р а т и с л а в с к о е м е р о п р и я т и е б ы т ь я р м а р к о й , з а в и с я щ е й от а к т у а л ь ­ ного у к л а д а к о н ъ ю н к т у р или ж е с е р ь е з н ы м м е р о п р и я ­ тием, о т р а ж а ю щ и м подлинный облик самородного творчества. Е ж и Ч а й к о в с к и — И С Т О Ч Н И К И ПО ИСТОРИИ НАРОДНОЙ ЖИВОПИСИ КРАКОВСКОГО РЕГИОНА С т а т ь я о п и р а е т с я на и с т о ч н и к о в е д ч е с к и е м а т е ­ риалы. Автор изучает архивные записи, касающиеся цеха живописцев в Кракове, равно ранее опублико­ в а н н ы е , к а к и о б н а р у ж е н н ы е им в п е р в ы е во в р е м я с о б с т в е н н ы х поисков и и с с л е д о в а н и й . Б о л ь ш о е в н и ­ мание обращает а в т о р на м а т е р и а л ы , касающиеся плебейского т е ч е н и я в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и . Н а о с н о в а н и и текстов с о х р а н и в ш и х с я д о к у м е н т о в , обширные фрагменты которых приводятся в статье, а в т о р у т в е р ж д а е т , что т а к о е н а п р а в л е н и е в ц е х а х 187 �к р а к о в с к и х ж и в о п и с ц е в с у щ е с т в о в а л о у ж е в X V I в. Оно с т а л о особенно р а з в и в а т ь с я со второй п о л о в и н о й X V I I I в. В н а ч а л е X I X в. в 1825 г. х у д о ж н и к и - ж и в о ­ п и с ц ы о к о н ч а т е л ь н о освободились от в л а с т и цехов, о б ъ е д и н я в ш и х с тех пор т о л ь к о р е м е с л е н н и к о в . Тем не менее надо п о л а г а т ь , что н а р о д н ы е живописцы т о ж е о с т а л и с ь в ц е х а х . О том, что н а ч и н а я со второй п о л о в и н ы X V I в., в к р а к о в с к о й ж и в о п и с и с у щ е с т в о ­ вало народное течение свидетельствуют, наряду с ин­ формацией о х у д о ж н и к а х и их творчестве, данные о развозной торговле картинами, которые можно было свободно, без о г р а н и ч е н и й , п р о д а в а т ь на я р м а р к а х . С о х р а н и л и с ь м а т е р и а л ы с X V I I и X V I I I вв., и з к о т о ­ р ы х я в с т в у е т , что в л а в к а х т о р г о в ц е в к а р т и н а м и м о ­ ж н о было т а к ж е приобрести к а р т и н ы с двусторонней р о с п и с ь ю . В то в р е м я к р а к о в с к и й цех боролся п р о т и в р а з в о з н о й т о р г о в л и к а р т и н а м и в городе. И н в е н т а р и и т а к с ы на к а р т и н ы , н а х о д я щ и е с я в и м у щ е с т в е н н ы х с п и с к а х к р а к о в с к и х м е щ а н X V I I I в. с о д е р ж а т много д а н н ы х о том, что к а р т и н ы о ц е н и в а ­ л и с ь о ч е н ь н и з к о . Это б ы л и п р е и м у щ е с т в е н н о ч у д о ­ т в о р н ы е о б р а з ы Б о г о м а т е р и ( ч а щ е всего Ч е н с т о х с в ской), а т а к ж е с в я т ы х . С а м ы е д е ш е в ы е и з н и х р и с о ­ в а л и с ь на бумаге. Статью дополняют биографические справки о не­ с к о л ь к и х н а р о д н ы х ж и в о п и с ц а х X I X в., п р о ж и в а в ­ ших в окрестностях Кракова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055484e8d3227bb58abc517b29bec6de.pdf 6169bf53a75d29db182c76bdcd809283 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4638 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4309 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.4, s.259-261 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю М Е SUMMARY OF ARTITES Aleksander J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO­ NAL ART The general occurance of the creative urge and need for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ­ ilization and organized groups of professional artists. H o w ­ ever, the scope of these urges and needs has diminished. The author seos them i n six spheres of acivity. They include: 1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of one's appearance, decorating one's home) 2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo­ graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events) 3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized" incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an inner need b u t under the influence of other works of a r t w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests, the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e — especially i n the case of elderly people). 4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display one's skill (especially i n the case of young people). 5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous needs (drawings made d u r i n g talks and conferences). 6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious expression of one's personality, of one's state of m i n d and experiences. A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non­ professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have not been trained i n any school. T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t (Szczecin 1974) as an example, the author discusses the varied manifestations and character of this particular k i n d of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and the mature, creative effort of autodidacts. Non-profossional artistic works are sometimes interest­ ing and there are even outstanding works of art. I n the overall assessment of the phenomenon, however, the most i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri­ teria b u t the importance of such non-professional art for the psychological hygiene of m a n and his psychological de­ velopment through active participation i n art. The author attaches less importance to the role of non-professional art i n shaping the artistic culture of any given environment although he is convinced t h a t properly selected exhibitions can have a certain beneficial influence. The First Triennale, which provided the material for this article, was combined w i t h a symposium on theory and practice i n protection of non-professional art. The preparation for the Triennale included Voivodship surveys, following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20 thousand paintings, sculptures and engravings entered for selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the commissary of the Triennale organized b y the Main Centre for Methodology of Popularization of Culture and Depart­ ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of Sciences A r t I n s t i t u t e . Tadeusz S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS FOR'S A R T . OF N 1 ( 4 - N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative idiom still poses problems. On the basis of the most com­ prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows the pronounced development i n the painter's skill, and com­ pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h the Parisian books on A r t Nouveau architecture which were found i n Nikifor's coffer after his death. The author comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature, the drawings i n those books were his most important source of inspiration although Nikifor d i d not understand every­ t h i n g i n them (the role of shading, for instance). The second chapter includes a description of Nikifor's drawings done before 1922. They are sketches and notes showing the process of observation and shaping of com­ position technique, later displayed i n Nikifor's paintings. The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him­ self. Deeply religious and seperated from people because of a speech defect, ho drew and painted three prayer-books. The probable date of the one discussed is 1925. I t contains themes and compostion techniquos which are repeated i n his paintings, especially later ones. J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES I N POLISH BAROQUE ART R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO­ T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N ( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) . Jan Samek refers to the information published by R. B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h the I n f a n t Jesus. D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes, as an example, a dress dated sixty years later on the picture i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the founders and compares the presentation of tho effigies to t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders and commemorative paintings. The author goes on to say t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated adequatly although they are a phenomenon of artistic and cultural interest i n Polish Baroque. B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences i n the ideological content of the images of the founders. The dress discovered i n Parczewo was a votive offering. H e fi,lso mentions another example — a metal, votive dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan, which was accompanied by images of the founders made i n metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of portraits. I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter of the 17th century and took their origin from Late Gothic and Renaissance votive paintings. The metal dresses came half a century later and derive, i n a l l probability, from the mantles and dresses found i n icons of the Orthodox Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by peasants although much more rarely then by burghers and noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the times when Poland lost her independence (contributions, subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the Baroque period silver was the material most often used for the dresses. J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP­ TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland (the beskid mountains) who died two years ago. Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974 Obituary to an outstanding folk artist whose work con­ t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of painting the outside walls of the houses i n the village of Zalipie. 259 �РЕЗЮМЕ Александр Яцковски — НЕПРОФЕССИО­ НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о ­ б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а ­ родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я , в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н ­ кционирования группы профессиональных художни­ ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за­ просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т 6 сфер деятельности, а именно: 1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм. забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и ­ ры). 2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм. тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я , ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о события). 3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш­ ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и ­ в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с ­ к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а ­ ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста). 4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб­ ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо­ бенно у м о л о д е ж и ) . 5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а ­ тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) . 6 — Художественное высказывание, являющееся в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы ­ р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е ­ живаний. В настоящее время, наряду с профессиональным искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н ­ нале непрофессионального изобразительного искусства (Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а ­ щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у ­ гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в . В непрофессиональном творчестве встречаются ин­ тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а , д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я в искусстве. По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н ­ ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р ­ чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут в известной степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е . Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я ­ щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о и практического опекания непрофессионального творчества. В ходе подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е ­ в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000 к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р ­ ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в ­ н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и ­ нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с ­ кусств Польской Академии Наук. Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР­ С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О Рышард Брыковски — МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ­ Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А САМЕКА) Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р. Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най­ денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д ­ назначенное д л я Богоматери с младенцем. Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о ­ м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в ­ лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к поминальным изображениям. Далее автор пишет о не­ дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х , которые в польском барокко являются интересным явлением художественного и культурного значения. В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й . П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и ­ н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с ­ кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра­ ж е н и я м и жертвователей в портретной форме. В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е жертвенные плакетки из металла появились в Поль­ ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с ­ санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под­ ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ­ н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а , 4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло­ ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а ­ ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра­ т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об­ н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру­ ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро. НАД Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди „ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали, но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь ­ ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра­ ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у ­ дожника. Автор сравнивает архитектонические а к ­ в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы 260 эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж ­ н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на­ прим. р о л ь светотени). Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и ­ с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю ­ дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и ­ кифора. В разделе третьем говорится о пиктографическом м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у ­ дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и ­ сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е ­ м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в р а б о т а х более позднего п е р и о д а . Ян Сеткович — К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ — СКУЛЬ­ ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА Краткая биографическая заметка о народном с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который у м е р д в а года н а з а д . Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А 1903—1974 П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной художнице и деятелы^цй^.-области культивирование т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах деревни Залипье. �жзго их WARUNKI PRENUMERATY 1И- 'то _ Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł л b i e и3 M m , ry ¡fi . _ я A a B , ^ Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y . I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. E Sprzedaż ». ) : i i numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod­ pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 440. W-98. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/73305f23ae0e108237cb0061cfcee6ac.pdf 8a92ce07700826af0dcfd4c47b3ebb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6259 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Subject The topic of the resource abstrakty Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5836 Title A name given to the resource Summaries/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.172-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Konteksty PSL Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 177-178 contens.ps - 5/30/2006 11:47 AM NOTY O AUTORACH Polska Sztuka Ludowa K ONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2006 rok LX nr 1 (272). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE C o n te n ts 1 2 0 0 6 W ojciech M ichera Image —Body —Image F rançois Lissarra g ue , A lain S chnapp G reek Paintings or Greece, the Land o f Painters? C yn th ia K lestinec Vesalius and the Print Culture: Public Dissection as Intimate Ritual J onathan S imon Invisible and Visible Technology. The Anatomist, the Corps and the Public A nna W ieczorkiewicz The Baboon-Woman, the Bear-Woman. The History of Viewing Julia Pastrana W ojciech M ichera The Complex o f Echidna. (The Visual Beast) J aś E lsner Seeing and Saying: A Psychoanalytic Account o f Ekphrasis K atarzyna M u raw ska -M uthesius Cartoon-work Łukasz Zaremba Venice —Kinshasa. Invisible Towns A leksandra M elbechow ska -L uty Harmonia mundi. Several reflections on the Imagery o f Stanisław Fijałkowski Yannis P apadopoulos Wild Animals —the Theatre —Gods. Plato’s „Virtue" and Aristotle’s „Golden Mean", or Classical Theses about Ethics and Politics, or Antitheses about Mimesis S zymon W róbel Casting Spells on Representation Zbigniew O siński The Works o f Jerzy Grotowski as a "Research Subject" K atarzyna B arańska Home —the Road to Supraśl 177 �177-178 contens.ps - 5/30/2006 11:47 AM Fot. Tomasz Szerszeń 178 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd3879e575c3005f8924cdc592dbba4.pdf 1b99b3ad98929970544c92dd56a4734f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1996 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1852 Title A name given to the resource Summary / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.425-470 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 425 SUMMARY A la memoire du Prof. Dr. Adam Fischer I Redacteur en chef du „Lud" (Peuple) secretaire de „La Societe etnographique", professeur d'ethnographie et d'ethnologie a l'uniwersite de Jean Casimir a Lwów, membre de Г Admini­ stration centrale de la „Commission internat!ocalę des Arts Populaires" et de beaucoup d'autres soeietes scientifiques et d'utilite publique en Pologne. Le 22 deeembre 1943, mouirut prematurement a Lwów, le prof. Adam Fischer, ne en 133S a Przemyśl, La cause de за mort etait l'epuisement general occasionne par les : е т р э si durs depuis 1'eclat de la guerre en 1939, ainsi que le manque de nouiriture et т е т е la famine, supplee aux souffrances moraoix pendant les aamees d' occupation aliemande. Malgrć les temps durs et les conditions penibles, le prof. Adam Fischer eu le talent de sauver du Г orage de la guerre — la plus grandę partie de la bibliotheque et les archives e n t i ­ res de la „Societe ethnographique". Gagnant son pain pendant ce temps, comme teneur de livres, dans un magasin de bois, i l avait acheve une serie des travaux scie-ntifique.s et d'esquisses biographiques, commences avantla guerre. A ce cycle appartient la monograph i e de Zorian Dołęga Chodakowski, "le premier ethnographe polonais (imprimee dans le t. X X X V I du „Peuple"). ', I I La productivrte scientifique d' Adam Fischer oontenait tous les domaines d'ethnographie et d'ethnologie. Elle comprenait aussi les problemes d'histoire au point de vue de la civilisation. L"ef£et de son travail assidu comtierat plus de 160 positions bibliographique et plus de 700 articles, critiques et rapports. Parmi les grands travaux d'Adam Fischer, meri'tent иле consideration sp6ciale, les monographies. i & �426 „Les usages funeraires du peuple polonais" — etude comparce, bwów. 1921. „Les Ruthens" ebauche ethnographique des Ruthens. Lwów. 1928. . „L'ethnograpbie Slave" 1. partie - Pclabianie, Lwów. 19.41. 2. partie - les Lusaiiens. Lwów. — Warszawa. 1932. „Uethnopraphie de ia busse ance..ne\ Gdynia. 1937. En anglais: „A reconstruction of ar.ehnt Pm>s.en Ethnography" (Baltic and' Scandinavian Countri.es. I I I . 441 — 449). „The Cassubia-n C i v ; L , a i i '. Pari if. Ca.subian and Polish Etnography, a comparative Study, London, 1935, avec la preface de Bronisław Malinowski, prof, d'astrophologie a l'umversite de Londres. Avec le prof. Adam Fischer la science polonaise a perdu non seulement un ethnographe eminent t un organisateur des travaux oollectifs de premiere oroLre, mais avant tout un Homme, dont le trait dominant c'etait HUMANITAS. № e Joseph Gajek In memory of an eminent Polish ethnologist Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the losses which Polish culture suffered through German extermination the destruction of what is called i n l e l l i gents-La comes in the first place. One of the many victims of this hecatomb was the eminent Polish ethnologist Prof. St. Paniatowski wtho died i n a concentration camp in 1945. ' ">. ' '! 3 He was arrested in his flat m Warsaw, in November 1942, detained for several months- in the Pawiak prison, transferred to the hard work camp at Majdanek, finally, in the spring of 1944, he was sent off to a camp i n Sudetenland. Here, after a half year's stay, he died in his 61st year at the end of January 1945, a' few weeks only before the allied forces relieved the camp. j 1 J 1 J | �427 He was born on October 6th, 1884. After finishing his srecm.dary school in Warsaw he studied from 1902—1905 mathematics, physi.cs and technics at the Warsaw School of Politechnics. As the school strike and the boycott :zi Russian schools didn't allow him to continue these studies he completed his knowledge of languages, ancient :and modem. "political disturbances preventing further studies in his own country, he joined in 1906 the philosophical faculty at the Zu­ rich University, Here he undertook the study of anthropology, his work being guided mainly by Martin, the anthropologist, the ethnologist Stoli and the piehistorian Heierli. I n summer of 1911 he received a degree of a Philosophy. Doctor w i t h honours at the Zurich University. Being back in Poland he begins in 1912/13 his scientific career as an assistant in the anthropological laboratory of the Warsaw Society of Sciences. Early in 1914 he established an efthnalogica't laboratory dependant on the ethnographical colle­ ctions of the Warsaw Industrial and Agricultural Museum. In May of 1914 the U. S. National Museum of Washington D, C. asked him to join the scientific expedition charged' w i t h anthro­ pological and ethnographical studies in the Amur land, Eastern Siberia. The tribes on the lower Amur and on the Humgari were the particular Object of his studies. The war stopped his work awl became back to Warsaw in the autumn of 1914. When the Russians left Warsaw in 1915 the Central Social Commitee and the Warsaw Society of Sciences charged him to take care of the library which was to be the University's. The University having beaa established he became this library's di­ rector. As this job did not leave him time enough for his scienti­ fic work, he resigned of his position in autumn of 1919 and undertook i n the Anthropological Institute of the Warsaw Scien­ tific Society to manage the technological division, also after it had grown into an independent institute. In July 1920 he joined the ammy and took part i-rv the cam­ paign as private i n the 3d cavalry wire company. After this brief war interruption he returned to his chair of ethno- �428 graphy which he had taken i n 1916 at the Universite libre of Warsaw. He remained its professor until in 1934 he was appoin­ ted professor extraordinary at the Warsaw (state) University. ' I n 1914 he became a collaborating member t the (Polish) Academy of Sciences i n 1915 actual member to the Warsaw Society, i n 1915 active member to the Polish Oriental istic So­ ciety. 0 r Since 1921 he publishes with prof. Stolyhwc- the Archives of the Anthropological Sciences and is there chief editor in the ethnological section. Besides popular articles, critics and translations which appeared in different periodicals he published 27 works, six of them in German, one i n English, two in French. He has left plenty of materials for further works and very rich card indexes. Two works are almost ready for pi ail: the first about methods proper in ethnology lor the study of creation investigated to its origins; the second about experiments taken, during seances w i t h Ossowiecki and concerning prehistoric*! cultures. His fellow professors acknowledged hiim to be the best specia­ list i n the field of general ethnology. A historian of culture has left us who among his colleagues and students w i l l always be remembered as a man of high i n ­ terior culture, as a true Christian humanist. This is the greatest loss for our times wchich for culture's sake need creative minds so badly. Fr. Edward Bulanda S. J . The fifty years of the Ethnographical Society by Prof. Dr. Jan Czekanowski On Nov. 22, 1945, at the 50th anniversary of its existence, the Ethnographical Society, after the war catastrophe, started anew its activity. The Lublin Catholic University was for this i ' • �429 time chosen as the Society's seat. The 21st general meeting was held there and decided to take up again the Sociey's scien­ tific researches and publications. The programme accepted by the new board includes: the resuming of the publication „Lud" (The People) counting 25 volumes printed before the war; of the „Prace Etnograficzne" {Ethnographical Treatises) with 5 vol. printed up to now; moreover the publication of „Prace Etnolcgiczne" (Ethnological Treatises) and the preparation of a new Polish ethnographical atlas. On. starting a new period of the Ethnographical Society's activity let's go back and see what it achieved t i l l now. As far back as 1891 Seweryn Udziela (1) had the idea of founding an Ethnographical Society, but it came to life only on Febr, 9, 1895. I n the same year appears the 1st vol. of the „Lud". A t almost the same time all over Europe different ethnographical periodicals are founded like the „Zeitschrift des Vereins fur Volkerkunde" (1891). „Dania tidsknift for folkemal og folkeminder" (1890), „Сошку Folklore" (1890), „Bulletin de Folk-lore" (1891) and others. Despite the lack of independence Polish science didn't allow itself to be left behind i n that field. Although a teacher, first of all, has had the idea of founding an Ethnographical Society, he was sup¬ ported with much favour and activity by Polish scientific cir­ cles. Antoni Kalina (2), Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Hen­ ryk Biegeleisen (3) were the pioneers who at once raised to a high level the new founded Society. The Ethnographical Society found a special support in the Lwów University and this collaboration gave good results mainly as for publications; i t allowed the Society to survive many a crisis and difficulty. The Society's first president and editor of the „Lud", A n ­ toni Kalina, a philologist of great merit, applied to the perio( i ) Tadeusz Seweryn „ S e w e r y n U d z i e l a " 24. ХГГ. t 3 5 7 - 16. I X . 1537, „ L u d " X X V , p. J — 17. (2) J. Leciejewski, „ Ś p . A n t o n i K a l i n a " , „ L u d " , v o l . X I I . (3) Józef Gajek, „ H . Bicgelciserrs ethnographical a c t i v i t y " , i n the collective p u b l i ­ cation „ H . Biegeleisen", L w ó w 1 9 3 Й. �430 dical a method and a strictness proper to philology. He set up the Society w i t h iron energy and cared for its organization so well that during his presidency the Society reckoned 825 members. By hie enthusiasm he afforded to stimulate the zeal of his friends, to arise the interest of the public, to secure the collaboration of scientists of different specialities. He sent about questionnaires in Polish and Ruthenian and lifted the periodical „Lud" to a level corresponding to his eminent men­ tality. With A. Raima's illness began the first difficulties of the Society. The next president, Józef Kallenbach, professor of literature at the Lwów University, had not ail the qualities of his great predecessor. As editor of the „Lud" he filled it with too much literary stuff, so his five years long presidency wasn't very fortunate for the Societv. , ] •! j -i The same can be said of Adam Kryński, the third pre¬ sident, professor of Slav languages who wasn't able, either. I to suggest new ideas to the Society, still young at that time. ! This gap, however, was filled by somebody else, since it was '! just the moment when the then very young Adam Fischer \ began his activity for the Society's sake' Although during the 1 33 years of his membership he always was the Society's sccre1 tary never its. president, the Society owes him in the first 1 place its greatest later achievements" Since Adarr. Fischer was i elected the Society's secretary the president's functions becaJ me a mere honour as in fact the leadership was in the hands of .1 the new secretary. He brought order into the Society's Щ finances, he succeeded in publishing the „Lud" regularly; Jj this helped to exchange it w i t h advantage. Being for Jj long the periodical's editor he raised it to a high scien- щ tj.fic level and gathered a library. I t so happened that the ele- - И с lion of э. new president became for the Society a matter of Ш less importance. Nothing special can be said, either, about the -JB new president, Wilhelm Bruchnalski, besides the fact that he let Jfl the periodical be filled w i t h literary �431 ever, the years of the first world war, but the energetic se­ cretary, despite various difficulties, succeeded in publishing the X X t h vol. of the „Lud" i n the besieged and bombed city of Lwów. After this began the 19 years long presidency of Jan CzekanowsH, professor of anthropology. He supported Adam Fischer's activity, guided him in his endeavour to ob­ tain the right of lecturing and by so doing he helped the man of so much merit in the field of ethnography t j become professor of ethnography and ethnology at the University of Lwów. In this peiiod Adam Fischer -set up vast scientific inter­ national relations, supplied the library with a gieat many of books, gave the „Lud" a distinctly shaped physiognomy the essays and treatises holding on strictly to ethnographical and ethnological subjects; inasmuch method is concerned the h i ­ storical and migrational was applied, The Society's prosperous development was hampered by world war I I . I n the storm it brought abcut many of its emi­ nent members were missed or lost their lives, among them the so very distinguished professor Adam Fischer who was, how­ ever, able to save the Society's whTe archives and the bigger part of its library. As soon as the conditions became favourable foi starting anew the Society's activity, its former president, prof. Jan Czekancwski, got in touch with the living members of the •Society and summoned them for the 21st general meeting on Nov, 22, 1945, this time to the Lublin Catholic University. The change of the Society's seat was v:ted. The members of the new board are: president, Kazimierz Moszyński, professor of ethnography and ethnology at the Jagiellon University (Kraków), the m e t eminent of the living P.tlkh ethnologists vicepresidents.. Prof. Jan Czekanowski and Prof. Leon Halban; secretary, Prof. Józef Gajek. After-a six years break the pre-war activity was renew­ ed and the Ethnographical Societv entered a new 50 vears period. �432 . 2orian Dołęga Chodakowski. Dec. 24. 1774 — Nov, 17. 1825 by Prof. Dr. Adam Fischer The second part of the X V I I I t h century brings about the downfall of ideals proper to early modern times. Ста this back­ ground there appears with much distinctness and beauty the f i ­ gure of Adam Czarnocki, known by the pseudonym of Zorian Dołęga Chodakowski ,the forerunner of studies i n the prehistory of Slav peoples. His youth, „proud and gloomy", marked by the spell of Napleon's matme, was full of adventures. He spent i t on roamings through the immense spaces of tsarist Russia and through his own country and brought thus to maturity his interest for ethno­ logy. Herder, mf-y be, has had his part here and also Rousseau who imagined pi;, history to have been a period of the most per. feet liberty and equality. These were, besides, the times of ro­ manticism reaching for new spheres of feelings, the sphere, mainly, cf what the people's experiences are. Such factors for­ med the tastes of the prisoner, the soldier, the exile. The need for reaching , synthesis and for setting limits to problems by way of comparisons placed on a largo scale commanded a vast study considering the whole of the Slav area and dealing with pro­ blems as far as is concerned their extent in time and space. Thus had ',0 be discovered whatever had been preserved from the ancient Slav wot Id as well as the currents bv which its life was moved. These interests owe their rise to chains of slaverv and to the necessity these chains commanded to take refuge in merry and surmy times. a Even his first written work, without being based on large scale studies and researches, stresses the idea of Slav unity in prehistorical times. The conviction of this unity tunas into evi­ dence after the author had covered five (Russian) governement districts from the Livish and Filrmish coasts as far as Twer and �433 Moscow. It's here the fstowing adea gets hold of him: „one has to go and to enter humbly the peasant's thatched house i n vari­ ous distant countrysides, .cne has to share his feasts, his ga­ mes, his various adventures. There, in the smoke overclouding the heads, ancient rites may still take shape, old airs may be sung and among native dances names of ancient gods may be overheard." He sets himself about the research of these for­ gotten gods with obstinacy and passion, he takes delight m po­ pular songs; his collection, reckoning exactly 1017 items, is i n those" times one of the largest and one, we must remember, the Russian science took advantage cf as well as, though indirectly, writers of the size of Pousbkin and Gogol. The dynamics of his undertakings may be shown most di­ stinctly by the plan he set at work on March 18, 1820 to gather materials by visiting Slav countries. The journey was planned to begin from the Neva, upwards to the Old Ladoga Lake and should continue through Great Novgorod, the Wołga, the Divna, the Dnieper, the Moskva, the Protva sources and then southwards to the farthest Taurique castle. I t should guide him further through the Azov coastal country to the D o n estuary, back northwards to the WhAe Lake and the N u n n t m Dvina, then through the Wolga aid Kostroma to Tambow and eastwards as far as the Silver Bulgarians and the Oural Mountains. The next stage iwias to cover the area between the Lithuanian bonder region and Rajgród in the Kingdom of Poland, Stare Dorchy in the Bobruisk district, the estuaries of the Dniepr, the Dniestr, t h Pruth and of the Danube, the latter inhabited by the Black Bulgarians. I n the area thus traced he was i.o gather as well ethnographical materials as typonomastical and archeologioal. e •He was able to visit only five government districts. Like his fellows, pioneers of a new scientific path, he gathered his materials with very much intuition and has founded, in fact, the science of Slav antiquities. Those most distinguished In this field, Lubor Niederle for instance, work i n the limits of his conceptions. We must emphasize here the fact that Chodakowski'e �434 method in working .out typancmiasttcal materials, being quite mo­ dern, is applied with much, -zeal t i l l our days and is apt, even now, to bear many a bold hypothesis; those may be subject, alas, to mamy doubts and easy mistakes. Still mare interesting is his originality in putting forward the supposition that culture, spi­ ritual and social, preserves most durably traditions of bygone' and .ancient times. It's jusst on that way that modem ethnology tries to solve its most fundamental problems. His publications weren't many, i n all about seven, essays and treatises. Papers left as manuscripts are, in return, too volu­ minous to have been possibly worked out by a single man. Just out of this arose his tragedy, the tragedy of a pioneer building new roads for future scientific generations and falling on that very road exhausted by a superhuman strain. I The moral judgment about Chodakowski must also be fa­ vourable. As Poland in -those days lacked an institution able to support his huge plans, he was dependent, as for his financial means, on the scientific centre of St. Petersburg; he wrote, ho­ wever, to his country т е л : „as I'm always longing for you, I ne­ ver ought b have left you, but my honour requires that .sacrifice that, I'd say, is boundless. To have parted with you gave me, for many a time, much sorrow and I felt the full pleasure of what it means to be in the bosom of one's -own people". [ I i j t jj • ; jj l| j|i [!! Carved all of a piece he didn't know compromises nor d i d he indulge in any deviations from the end proposed. To this he terabd ^ i t h zeal, dreading no sacrifices of his own self от of his people. There were mistakes in his works, there was a onesided sysfematizatioo. Nevertheless, even his first treatise, called a poem for the young genera-ion, exercised a gieat influence on his con temporaries. Although the Vi Ina University reproached him the lack of a solid scientific preparation, his works had a more lasting value than many others whose authors possessed that preparation. Science, indeed, like the artistic genius, has an urgent need of new ideas, of a substance always new and living. Those alone may produce a rich seed and a manifold harvest. �435 Methods for the study in origins of cultural creations in ethnology by Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the papers which the late Prof. Stanisław Poniatow­ ski proposed to complete and to publish, we find a detailed sche­ me for a large scale work entitled „Mahavrata". This s the name of a great Hindu feast and the explanation of its ori­ gins is the author's starting point for the study cf many "other cultural creations. He begins, therefore, his Mahavrata by a methodological chapter pointing to the importance due to the question of origins of different cultural creations for ether ethnological problems; he shows then how this particular question is to be solved. : Chapter I I : Chapter I I I : Chapter I V ; Chapter V : Chapter V I : Chapter V I I : Chapter V I I I : Chapter I X : Main types of building and the pala building. Mam types of burying and the burying on pales. Technics of capital punishment as deri­ ved from burial ceremonies. Buildings derived from burial ceremo­ nies and from clubs: 1. the altar, 2. the chapel, 3. the worship gate, 4. the tem­ ple, 5. the tavern. Worship places connected w i t h burials: 1. tomb and cemetery, 2. little squares, 3. crossroads and boundaries, 4. sacred woods and trees, 5. hills, 6. the bridge, the road beyond. Mahavrata. Vratya (burial masters and their diffe­ rencial). Petty things derived from burials, burial masters and dead people: 1. bille bille, the drum, the bell, 2. the worship boat, �436 3. the worship car (hearse), 4. the puppet, 5. tomb monuments, 6. the dpvecot, 7. painted eggs, 8. stilts. Chapter X : Gods derived from burials, burial mas­ ters and dead people. Chapter X I : Points i n annual burials. Chapter X I I : Points in the worship and magic of the sun and moon as derived from ' burials. Names derived from burials, burial masters and dead people: 1. materials, 2. links, 3. linguistic layers and cultural layers. Chapter X I I I : Chapter XIV: rites as derived from Conclusions: 1. Critique in fundamental cultures, 2. Prospects of a new concep­ tion of cultural development. PART I: METHODS F O B THE STUDY IN ORIGINS OF CUL­ TURAL CREATIONS IN ETHNOLOGY. Introduction. The question as to how different cultural creations arose and developed was, till the beginnings of our century, the main point of interest. Lacking proper and uni­ versally applied methods modern ethnologists, however, took a different attitude on their behalf. Extreme stands were ta­ ken by functionalists and, on the other side, by followers of historism. Functionalists take interest in different cultural creations only as in components of major cultural complexes; they don't see any necessity to study the origins and the development of a single cultural creation by investigating the various forms it had in different cultures. Representatives of the historical school looked on this problem in a different way. They understood the necessity to work out methods proper for solving the question of origins and development of single cultural creations. They started' with �m 437 the test of form due to Ratael. First off all, however, they were busy to work out, by means of methodology, the problem of d e v e l o p m e n t leaving in the background that of origins. The latter is treated in quite an incidental and unsatisfactory way by three handbooks of ethnological methodology, those of Graebner's, van Bulck's and W. Schmidt's. There's no mat­ ter for surprise, as ethnology in this period just laid its me­ thodological foundations. Author wants first to help a rational amplification of ethnological methods,so as to make them serve all principal parts of ethnology and not only a few of them, those especially which are an object of interest for one school or another. Then he tends to emphasize the importance due to the problem uf origins of different cultural creations. That's why he deals at first w i t h the division of ethnology's sphere and w i t h the mutual relations existing between its chief parts. By so doing he makes easier the discernment of gaps which the ethno­ logical method showed t i l l now. D i v i s i o n o f e t h n o l o g i c a l facts. The partition, generally accepted by the end of the X I X century, in ethnology w i t h material, spiritual and social cul­ ture on the one hand and in ethnography on the other proved to be too narrow for historians and functionalists as well. A l l the facts studied by humanistic sciences in their lar­ gest conception which comprehends also social sciences, can be divided into: statical facts: objects, their relations to their milieus; dynamical facts: changes i n objects, changes i n the relations of objects to their milieus. ' This distinction between objects and processes is not al¬ ways correct i n humanistic sciences; many sociologists, for instance, and ethnological functionalists as well deal w i t h relations between objects, e. g. social groups, as i f they were bare dynamical facts; this method, however, is not the best �438 to explain those relations exactly. Not before we have con. ceived statically a complex of objects and relations, 'can we understand the dynamical processes arising between them. • Objects. Objects of humanistic sciences are either human societies as composed by groups and individuals or cultures particular to such societies and composed by cultural creations linked together into most various complexes. Hence the d i ­ vision into: cultural objects: creations, complexes of creations, cultures, i . e. creations linked together into larger units like cultures of tribes, peoples, territories; social objects: individuals, groups, societies, i . e. social groups linked together into larger units like tribes, peoples, nations. The link between objects cultural and social is as tight as between statics and dynamics. Cultural objects owe their being to social objects only and can be understood only on their ground; social objects, inversely, can't exist without cultural cnes. Structure, function, ideology. Objects of physical scien­ ces have only structures, those of biological sciences also factions connected w i t h the structure; objects of humanistic sciences, and. only theirs, have, moreover, ideologies, that is explanations and valuations of structures and functions. Thus the objects of humanistic sciences have the following pro­ prieties: a structure composed by elements forming a system; a function having a definite efficiency and finality; an ideology involving an explanation and valuation. Functionalists aibout function and ideology. The great merit of functionalists consists i n the stress they laid on the �i 1 439 importance due to functions and i n the thorough study of the latter on the spot. Their ideas, however, aren't clear; they extend the meaning of the term J unction" understanding by i t not only an act accomplished by the object but also its relation to the milieu and sometimes even its ideology. Graebner and W. Schmidt about function and idewlogy. The methodologists in the historical school didn't feel any need to define function strictly, nor did they write anything .about ideology understood as a category equivalent to struc­ ture and function. Only the „direktc Interpretation" corres­ ponds in part to what author calls the object's ideology and What he says to be the explanation and valuation of structure and function not on the inquirer's part, however, but on that of people who bear the object or of the same object's social milieu. The fact of not considering or not separating sufficiently structures, functions and ideologies is accountable for the neglecting of important differences between the main cate­ gories of objects. Cultural creations. Despite the many works concerning the most varied cultural creations ethnologists didn't fix t i l l now a general naming for them. Among many possible divi­ sions one of the most, widely spread is that which taking into account the main components of structures discerns: material, spiritual, organic and lingual creations. Inasmuch methodo­ logy is concerned, this division may be useful for researches which—owing to an insufficient knowledge of functions and ide­ ologies particular to ancient creations — have i о use mainly structures. The classification of cultural creations after func­ tions and ideologies wasn't applied till now in ethnology, nor do I think such classifications to have major importance for the study of crea-tiois. For we must bear i n mind that a crea­ tion's ideology and in part also its function is to be found outside the creation itself. Classification is served the best by structures as being less changeable and besides more open to strict research. �44TJ ~ Modifications, types, kinds. Like creations themselves different forms of one and the same creation are still lacking a terminology accepted universally. To prevent confusions author calls modifications: all the forms taken not only by a creation whatsoever but, generally speaking, by every ethno­ logical object, inasmuch these forms differ from each other by structure: structural modifications, by function: functional modifications, by ideology: ideological modifications; types: main groups of modifications undergone object and possibly distinguished by structure: structural types, by function: functional types, by ideology: ideological types; by an kinds; groupings of modifications w i t h i n the types and distinguished possibly by structure: structural kinds, by function: functional kinds, •by ideology: ideological kinds. Cultural units. Every single cultural creation appears in practice always jointly with certain other creations which make possible or at least more easy either its structure or its ideology. Creations playing such an important role w i t h refe­ rence to the creation studied are called by author complexes presupposed to that particular creation; he discerns therefore: the creating complex, the collaborating complex, the supporting complex. Ь all the a a a a above complexes we find complex centre, complex structure, complex function, complex ideology. �441 Culture. As one and the same cultural creation is the cen­ tre of at least three complexes presupposed, to it, it can, for its own part, be the component of an indefinite number Of com­ plexes presupposed to other creations. A creation, therefore, presupposes other creations and, on the other hand, i t is by itself presupposed to others; this fact explains the twofold re­ lation of one creation to others, i . e. its dependence on and its role for other creations. These dependences and roles link together all cultural creations owned by a society into a unit which belongs to a higher rank than the complexes and is called culture. Author doesn't oppose culture to civilisation as did for­ mer French writers. While cultural complexes satisfy only a certain group of human needs, culture, for its part, satisfies the whole of them. The structure proper to the culture of a human group can be delt w i t h only if placed in a strictly limited lapse of time. I f such structures are taken from dif­ ferent time periods, one may treat them like kinds and fix different structural types of cultures by comparing to each other structural kinds of different cultures. With the present state of ethnology this task is a very remote one. The question as to how cultures ought U be divided is worked out as poorly as their typology. The historical school made a great progress in establishing the derived character of manv culture, and in discovering, by way of analysis fun­ damental cultures. As much ethnologic.V, methods develop., there must come a correction in opinions concerning funda­ mental cultures, their number, their mutual relations. For the time being the most important thing is not the critique of fundamental cultures, a task not hard at all. but the analysis of methodological bases on which the reconstruction of these cultures has to rest. Bornemann's very valuable work may serve here as example. Social individuals. It's not long since the study of single individuals was made an object of ethnology. The ethnologist, of course, can't take interest in every single individual of the �people studied, but to know the biographies of leading as well as >ci average representatives of such a people helps a deeper understanding of itself .and of its culture. The study of social individuals, as well as that of otherobjects, has to begin by learning their structure, function and ideology. A n individual's structure consists i n his knowledge of cultural and social objects and the skill of using them. His function is expressed by. his' cultural and .social activity. As for ideology one has to consider the individual's ideology concerning himself as well as that his social milieu bears on his account. Social groups. Just as every cultural creation belongs to different cultural complexes, every social individual belongs to different social groups. These groups are presupposed either to him or to oher social individuals. There is an analogy between the division of complexes presupposed to cultural creations and the division of social groups presupposed to social individuals; thus we discern: creating or forming groups, collaborating and supporting groups. The society. A l l the social groups living together form an object of higher rank i . e. the society. The societies ethnology is interested in are tribes and peoples. Nations or civilised peoples fall within the scope of ethnology only as far as their popular character is concerned, not the national. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 1 | -1 '\ % I J % J 1 J | Щ .Ą De importance des recherches ethno-sociologiques de la rćtigiositć du Prof. Dr. Leon Halban Dans cot travail i l s'agit de: 1. constater la necessite des recherches de la •rćligiosite, s'il s'agit du temps passe, ainsi qu' au temps actuel. �443 Cette necessite outre sa grandę importance pour elargir et approfondiT notre connaissance, comme l'avait deja demontre clairement aux temps derniers — prof. Le Bras, possede aussi un cóte purement pratique et actuel. 2. Sans rorientation — meme partiel dans 1'etat reel de la religiosity el son influence aux domaines particulieres de la vie, dans les differentes groupes soeiales, - i i est difficile de trouver une reponse a une serie des questions importantes. 11 est presque impossible deja de trouver une reponse po­ sitive a cette question considerable, si la religiosite dans la societe grandi, reste immuable ou diminue. Sans 1'accomplissement des recherches necessaires i l est impossible de dormer une reponse d'une valeur scientiifique sur l'influence reel de la religion dans la vie individuel et social. lei se pose aussi la question si l'influence de la religion, admetlani la religiosite identique, sur les differentes domaines de la vie, reste immuable, ou si cette influence selon les dif­ ferentes conditions, se fortifie ou s'affaiblie. A un mót i l a'agit de constater, est- ce que la fonction social et individuel de la religion reste la meme ou est- ce qu'elle subit des changements et pour quelles raisons? 3. La limitation des recherches sur les religions diffe­ rentes, meme a un fondament bien large, mais exclusivement au point de vue des religions officieles, et de la l i t e r a t u r e theologique, est insuffisante. Ceci ont demontres d'ailleurs et des historiens eminents entre autres p. ex. un si profond connaisseur de la Revolution francaise, comme feu Aullard. Des travaux pareilles -quoique leurs valeur est naturelement tres importante et indispensable- ne sont pas euffisantes. lis ne demontrent pas, comment se presentent, les croyances religieuses dans les particulieres groupes sociales et quelle est leurs influence reel sur la vie individuele et commune. 4. Outre cela montrant la religion seulemet en son aspect �444 officiel on ne prete pas I'attention aux elements des croyances inofficieles. Ces elements designee ordinairement comme superstitions sont de tres differente nature et orilgine et jouent dans la vie un role important quoique non identique. Ce problems „de superstition" reste en relation etroite avec la question des influences sur les differentes parties des la vie social. Une appreciation juste du role de l'element religieux est impossible si on limite les recherches a l'enseigment offidele des diverses croyances sans avoir egard a cette religiosite accesoire. ' ! I i ! La conduite des croyants dans leurs vie individuel et social reste souvent sous une influence serieuse de cette re­ ligiosite inofficiele. Nous connaisons aussi bien dans le passe comme dans le present des cas ou on peut parler de sa preponderance. ) .1 1 5. I I est bien difficile dans nótre саз d'arriver a une documentation necessaire, meme s'il s'agit du present de la religiosite. Ceux difficultes grandissent quand i l sagit de l'histoire. La statistique de la religion mitiee reclement au X V I I I siecle, malgre son grand progres, ne peut pas nous aider dans les solutions des toutes les questions. I I faut recou'rir aux sources bien divers. Elles existent pour le passe dans les documents et le i n formations bien differentes et dans une quantite vraiment imposante. II s'agit seulement de les rassembler et d'utiliser. Outre cela 1'ethnographie actuel et ses riches materiaux nous rend des services vraiment considerables etc. Ainsi done s'il s'agit du passe et du present, des recherches de la religiosite ont un champs de travail vraiment riche et interessant, au point de vue pratique et theoritique. j | I J 1 J j | | 1 Ą ' 'l \ Ą \ \ 1 Si jusqu'au present on na pas fait assez dans cette domaine, la faute retombe en grandę partie sur le fait que longtemps nous manquions de donnes suffisantes. * ,1 Ш �445 Les informations que nous possedons aujourd' hui, dans une si grande quantite et quality nous ont ouvert les yeux sur beaucoup des problemes meconnues auparavant et ont attires nótre attention sur beaucoup des questions autrefois non soupssonnes. Les sources de la genese du l'art populaire du Prof. Dr. Bożena Stelmachowska La clasification et 1'appreciation du Tart populaire, ainsi que la definition du style populaire est en Pologne. la domains des ethnographes et des historiens de l'art. Parmi les historiens de l'art contemporains, les plus scrupuleux sont: Xawer Piwocki et Thaclee Dobrowolski. Tous les deux personnifient le point de vue subjectif, mais la difference est celle, que Dobrowolski prend la methode des thestes immediats tandis que Piwocki travaille avec la methode experimentale. I I faut aussi nwrnner Chwistek et sa methode du prirnitiivisme. Parmi les ethnographes, Mieczysław Gładysz prend comme point du depart — la psychologie e f ayant pour base de l'analise, l'artiste populaire — fait des tableux statistiques de valeur. Dune manierę tres etendu et avec une grande penetrabilite prend la question Thadee Seweryn qui a egard aux mo¬ ments e.sthetiques, psychologiques et sociales. Jean Stanislas Bystroń souligne la valeur emotionnele de Tart populaire et montre la quality du primitivbme de cette art. Resument les travaux theoretiques actuels-des nos ethno­ graphes, aussi que des historiens de l'art, on voit evidemment, que le problem* de l'art populaire, occupe vivement la science polonaise, qui penetre tous ses domaines: la sculpture, la peinture et la graphique. �446 La psychologie de I'artiste populaire est etudiee metho^ diquemeni. Voulant etablir la theorie complete de l'art populaire, nous prenons aussi l'architecture populaire, 1'onxeroentation et l'ustensile ceremonial. Quand au systheme methodique, la psychologie n'est pas notre unique objet de consideration. Pour theoriser le probleme de l'art populaire, nous avons egard a la diversite de cette art, lasquelle vient des materiels divers, ainsi que de 1'evolution au point de vue du temps et. de teritoire. La ceremique et l'architecture ont en Pologne, un passe d'une anciennete immemoriale. La sculpture, la peinture et la graphique, montrent des reminiscences des styles historiques. Le probleme de l'art populaire exige des recherches serieuses- historiques et genetiques et a cóte des solutions esthetiques, aussi la consideration du cóte sooiale. L'art populaire est un produit coUectif, quoique I'artiste populaire, introduit dans ses oeuvres ses propres conceptions creatrices. L'art populaire tend vers 1'equilibre et l'apaisement, s'opposant a 1'iquietance inconstance de la nature. Les marques caracteristiques du style populaire sont: l'effort vers le typique, l traditionnalisme d'omement, une riche decoration, le fragmerataósme, la symetrie, la rytaiisation et l'utilite magique. Le moment esthetique introduit la distinction entre 1'artisan et l'artiste- car dans l'art populaire, ainsi que dans l'art cfficiele i l v a des hommes inhabiles a cóte des bien-doues. L'analise de la methode du travail des observateurs de l'art populaire montre que pour appreci&r l'oeuvre artistique du peuple, i l faut prendre des regies des recherches scientifiques et les regies des recherches ethnografiques, sociales et psychologiques. Ces appreciations peuvent souvent influence* le jugement artistique. Quand au domaine de genese, les historiens de e j i •' 1 ! j 1 i ' \ i i 1 ] [ ' I j j | I Ą 4 | | �447 Les ethnographies qui entreprennent l'analise du probleme de l'art populaire et du style populaire, doivent avoir non seulement des etudes apprcfondies de l'histoire de l'art, mais aussi des aptitudes personnels, necessaires pour donner un j u gement d'autorite, dans les matiers de l'art en general. . The animals — man's teachers by Prof. Dr. Tadeusz Seweryn To use materials supplied by nature is a proceeding not new in ethnology. I t was limited, however, to the study of man himself, taken as a biological unit, or to the results given by crossing influences of the natural milieu. The present treatise is an attempt for extending the scope of that proceeding on the animal world, for stating the exis­ tence of l i n b between the acts of „the creatures' king" and those- of „his servants", an attempt, therefore, to throw some light on the sources of several cultural pheno­ mena. The object studied here is hunting, an activity supplying an a large scale the need to keep the kind, alive, tending, to acquire food, clothes, lodging, to secure defence and the like. The problem delt with has arisen from an observation and a reasoning as follows: if M many ways proper to man, e. g in tracking, approaching, chasing, trapping, in tactics of figh­ ting game and of defence against it, we recognize the ways of foxes, wolves, lynxes, hawks, falcons and the like, we may reconstruct man's primitive cultural work and conclude that animals have helped man in creating the hunting culture. Hun­ ting being a part of man's technical culture, that part is not, therefore, a system of activities borne by his intelligence only, invented by him alone. If we t r y to find the origins of different ways of satisfying man's physical needs, we come, by observing animals, on phe- �448 nomena we may consider as patterns of the first moves of man's analogous activities, the former being, no doubt, chro­ nologically earlier than the latter. On this basis we form a new test for researches, the test of ancientness. Once we have fixed the pattern of human activities, we may, through that test, separate from the whole of material culture a system of forms bearing an animal character. Owing to materials supplied by nature and ethnology we are bound to see in some ways pro­ per to animal, instincts patterns ready for imitation and i m i ­ tated by man. The bent to imitate (the reproducing instinct according to Colwin and Bagley) is highly developed w i t h men living in a close contact w i t h nature. I t lets them take hold of these patterns at first by impulse, later on only by intention. I n this way arose the skill In hunting and the fi'ro-r phenomena of culture. As man alone took advantage of these links, they w e r onesided and didn't allow of a symmetrical functionality. e Author doesn't endeavour to fix a development by grades, that is to prove that man's most ancient hunting forms con­ sisted merely in a system of animal elements and that the sy­ stem of forms invented exclusively by himself was subsequent to the former. For hunting is the crossing point of trends ta­ ken over and such as were borne to life by man's creative mind. Searching into the origins of hunting author reaches for the manifestations of instincts, for activities, therefore, emerging from bounds of consciousness, of historical time and of space. I n Chapter I I „Skill primitive and acquired" are treated the elements composing man's and the animal's hunting skill, the harmony existing between instinctive and intelligent acti­ vities, Wundt's hypothesis explaining the instinct by prememo-ry, Watson's and Pawlow's theories (impulse chains), the sphere of the animal's aptitude taken as its specific proprie­ ties, the individual aptitudes of animals, the apparatus of senses ,as a factor controlling instincts. I n Chapter' I I I „Sbruggle between man's sight and the animal's scent" are discussed �449 -the proportions of human and animal senses, the power of the animal's scent and the disadvantage of man, the appara­ tus of the human eye, the tracing of game by sight, samples of the lynx' and the hawk's ways of tracing, the construction on trees of gangways serving the hunter's purpose to avoid the reach of amimal scent, the help, at last, drawn by man from dogs. Those compensated his deficiencies, worked along with h i m serving him by their scent. I n Chapter I V „Animal forms of hunting culture" are compared matters supplied by nature with the ethnological ones. Thus is shewn the similarity of animal and many human hun­ ting methods. The follwing animal forms of hunting culture are treated separately: 1. the watching and the approaching, 2. the hunting with degs, 3. the trap and the chasing by bea­ ters, 4. the chasing into a precipice, unto ice, snow or marshes, ?. the sapping, 6. the eneirling, 7. the hunting by lure, 3. the sca­ ring away from hiding places, 9. the paralysing through fright, ю ! the fighting tactics, 11. the use of mechanical wea­ pons, 12. the carrying off of booty. I n Chapter V „A system of defence means" following items are treated: The flight and the hiding. The simulation of being dead or wounded. Plight stratagems. The part played by the instinct-of protecting the offspring. Guards in the animal world. Defensive attitudes of wolves and men. The shielding Defence tactics of steppe bulls. The defence ring of boars. Defence stratagems cf herons, pricks and needles used by hunters against hawks. The material above can't be subordinated t any of the characteristical marks that P. W. Schmidt took such pains to work out for different cultural spheres. I t can't be delt with, either, by mcai.-s of the historical apparatus belie­ ved in by F. Raizel as to its universal possibilities and help­ ful only i n detecting migrations, removals and cultural i n ­ fluences. One may see in its light how frail is the basis of A. Bastian's ideas about peoples living in determined geo­ graphical provinces and of his belief m the importance of i n 0 �450 ventive talents proper to certain individuals an tribes. This mate­ rial has nothing i n common w i t h realism availing itself of historism and registering facts i n a chronological order. I t has, nevertheless, objective values important for ethnology if their character allows of explaining the most ancient substances of culture. The results obtained by means of the test applied by author have, indeed, certain deficiencies as far as is concerned the biological way of seeing things (they give only matters general, typical, equivalent, specific, they view life as a u n i i and as subject to one general law) — they let us, nevertheless, understand the object studied, they have their specific weight and w i t h i n the very narrow scope of our knowledge of primi­ tive man they take the character of documents. The representative of the historical school, F. Grabner, disregarded attempts of interpreting ancient matters, even if the regularity of the facts interpreted was as obvious as a pattern. Science, however, couldn't exist without a certain amount of speculation about probability. I f we make use of speculation i n constructing supposed patterns of human acti­ vities, we may obtain a system of facts characterized by even historical probability. The Kraków — Góral*) - Porder Region in the light of former and most recent ethnographical studies by Koman Keinfuss Ы the introduction author discusses the benders of the Góral area as determined by W. Pol, S. Udziola, Fr. Bujak and M . Cholewa; a map is joined hereto (fig. 1). Differences exi­ sting between those authors make necessary a closer study of *) G ó r a ! ( p i . G ó r a l e of the Polish people which Mountains. mountain f o l k ) is the name given to that portion lives o n the northern slopes o f the Carpathian �г 451 the northern reach of the Górals. Materials are supplied by the most recent researches conducted on the spot i n 1946 by the Ethnographical Museum of Kraków. Passing over to theoretical questions author endeavours to define the notion of an ethno­ graphical group. An ethnographical group, he says, is a body of people living on a determined geographical territory, differ­ i n g from their neighbours by certain cultural proprieties, con­ scious of these proprieties and, therefore, of their —the peop1 ' _ belonging to that group. Following this definition author treats i n the first Chapter the differences i n the dressing of Górals and the foothills population. He determines their, the borders of the Góral dress reach. I n the second Chapter aire treated differences in the popular building of the two neigh­ bour groups, i n the third the question of group consciousness and of the relations between groups along the border. In accord w i t h the material above author makes the statement that the border region population have a group consciousness, they know their own name and that of their neighbours. In the relations between Górals and their neighbours an antagonism has been preserved t i l l now that formerly was much sharper. The more disappears popular culture, the more dwindles away the group oonsc io us ness. C S In the conclusion author points to the conformity existing between the reach of popular dressing and building and the group borders as indicated by the people themselves. On this basis is fixed the northern reach of the Góral area (fig. 7, II). To the north cf this border lies am intermediate zone (fig. 7. I l l ) which was formerly a purely Góral area. Owing to the Górals receding it was pervaded, however, w i t h influences coming from their i-.eighbours. The existence of evident cultural p e c u l a t e s is followed, as a rule, by the rising of a group consciousness. Having put this principle author proposes that on areas being under a strong influence of town culture the border of ethnographical groups be fixed following either cultural differences or the reach of the group name itself. �452 Les costumes nationals de la contrie de Sącz (Soncz) era Mieczysław Czcibor Cholewa Le terrain de la contree de Sącz est habits par deux groupes ethnique polonais: ,,góralska" (les Gar ales) et „lacka" (les Lachis). Du cote oriental ceux deux groupes avoisinent avec le groupe ethnique ruthin „Lemki". L'analise du costume des Gorałeś et des Lachis, conduit au detachement des plus petits rassemblements, parmi lesqucls on peut distinguer d'assez grandes differences: particulierement, on detache jusqu'a six rassemblements suivants: 1. Łącko-kamienickie (de Łąck et Kamienica). 2. Obidzko-jazowskie (de Obida e'. Jazowsk). 3. Rytersko-piwniczańskie (de Rytro et Piwniczna). 4. Przysietnicko-barcickie (de Przysietnica et Barcice). 5. Nawojowskie. 6. Ptaszkowskie. Ces six aassembłements aux limit es particulieres, que m a n t r ę la carte jointe, component rensemble d'un plus grand groupe ethnique, celui des Gorałeś de la contree de Sącz et du burd du Poprad. Quand au terrain des Lachis de la contree de Sącz, on peut detacher deux rassemblements particuliers: ceux de Podegrodzie, Łukowica et Pisarzowo. Les relations entre les Gorałeś et les Lachis-comme on peut observer souvent et sur d'autres exemples-sont pleines d'aver. sion et d'anta*onisme reciprcque. Les Gorałoś repiochent aux Lachis le manque du caractere et de probite, et les Lachis reprochent aux Gorałeś leurs pauvrete et 1'mferioritć au point de vue de la culture. La difference fondamental qui s'impese en observant les costumes des Gorałeś et des Lachis est celle, que les premiers portent des pantalons chiffres, des eouveirture grossieres („gu­ nia"), et les chaussures de cuir (kierpce). Quand aux Lachis, ils portent des pantalons et des couvertures grossieres (tout en �453 laine), seulement en hiver et au lieu de „kierpce", ils emploient des bottes plus solides: „karbiaki". Tres typique pour leurs costumes sont les casaquins et les pantalons bleu- fonces, d i t „błękicia". lis portent aussi des „górnice" en toile. Les differences nommees panmi les rassemblements particuliers, ne sont pas seulement celles des costumes, mais se caracterisent aussi d'une multitude des details d'ornementation. Tous ceux costumes d'ailleurs ne sont pas constents, ils changent au cours de temps. Ces changements s'accelerent particulievement depuis 1860. I I s'agit surtout d'ornementation. A peu pres depuis cs temps se manifeste la tendance de parer le-costume-des brcderies, des ornements, et des boutons metalliques. Ce proces des changements est accompagne par Г import des costumes tous fais et de.s produits culturales, fabriques dans les grandes villes. Cost la cause que dernierement les beaux costumes typ;-, ques des Gcrales et des Lachis devicnnent plus rares et le ter­ rain est envahit par les produits a bon marche. confectionnes dans les villes. Etude sur I'ancienneri de quelques- uns des produits de la culture du pcuplc polonais du Prof. Dr. Józef Kostrzewski L'auteur voulait constater, jusqu'a quel temps touchent quelques- uns dcs produits de la culture mateiiele actuel du peuple polonais. On pourrait alors voir clair, que p. ex. les rateaux de bois (des. 2) les briquets doublemnt arques de fer (des. 4. nr. 1—2} et en forme de chainon (des. 4 nr. 3—4), les petrins d'argile pour le grillage du ble (des. 6), „les bras" pour les passes-cuillers (des. 5) des pelles de bois pour le pain, les moulins �454 a foulon a jambe (des. 8), les pilous doubles (des. 7), les battoirs en forme de pelle (des. 9), les roues radieux avec le moyeu (des. 10), les fuseaux de bois avec la travee d'argile (des. 13), les metiers a tisser horisontals, les pinces (des. 14), les chaussures de cuk (des. 15), les selles de bois garnies de cuir (des. 17), et les traineaux, on peut trouver en Pologne encore vers le commencement de 1'histoire. Les autres produits ont une genealogie encore plus ancienne: p. ex. les socs de fer (des. 1), les faucilles avec les aiguillons pour le manche, les clefs crochus (des. 3), les b r i quets en barres (des. 4 nr. 5—6), et les seaux avec les douves (des. 12), etaient connus en Pologne depuis le I I — I I I s. apres J. Christ, quand aux moulins a bras et les ciseaux avec le saisissement circulaire (des. 16), — memo avant J. Christ (depuis le dernier siecle). Encore plus anciens sont les commencements de l'architeciure „a angle", tres divulgee en Pologne, puis la connaissance de la martelage avec la bobeche et les filets des р е cheurs, traines avec des ailes d'ecorce, qui sont connus depuis le commencement de l'epoque de fer. Quand au crochets pour les hamecons avec les crocs et les emousses -on les dattent meme de l'epoque de bronze. Les decouvertes nouvelles peuvent evidemment, faire passer, encore plus en arriere, l'age des differentes phenomenes de nótre culture materiele, mais meme aujourd' hui, nous savons que le gros des produits de la culture du peuple polo­ nais, c'est l'heritage du passe pre-historique, souvent bien lointain. Les decouvertes a Biskupin et la culture populaire actuel des Slaves du Stefan Nosek Cet travail est un essai sur les recherches comparatifs des quelques — unes des decouvertes de la premiere epoque de fer (700—400), faites a Biskupin, ancien cites de la culture 1 1 1 i 1 j ' ,1 1 j 1 j I J \ 1 : i :i �455 lusasienne, et les phenomenes semblables dans la culture populaire actuel des Slaves. L'accomplissement des .recherches comparatifs completes, n'est pas possible pour Ie moment, car les recherches a Biskupin ne sont pas finies ainsi que la culture actuel des Slaves n'est pas encore śtudiee dans fccus ses details. En rapport avec la decouverta a Biskupin des restes des fortifications defensifs construites a „angle", ainsi, que des restes des cabanes construites avec le systeme „sumikcwo-lątkow y m " ainsi que des restes des cabanes aux facades larges, c'est a dire avec l'entree dans le mur plus large, au double - i n terieur (le corridor et la piece), et meme souvent au triple -interieur (Ic corridor, la piece et le bouge), - i l est evident, que beaucoup des conseptions et des hypotheses de nos ethnographes et de nos prehisloriens, sont trop enclins, et doivent etre reviser, a cause des decouvertes nouvelles. Par exemple la conception ethnographique, de l'apparition tardife du technique „sumikowo-łątkowa" est fausse. I I est difficile de soutenir l'oppmion. des prehistoriens, s'il s'agit, de la preponderance dans Гаг chit ecture prehistorique de la technique „de pilier -et de tresse". Injuste est aussi la supposition, que la plupart dcs cabanes prehistoriques, avaient des abris, que les cabanes etaient aux lacades-etroiles. enfin est faux Ie jugement qu'un typ de la maison, est lie avec une unique culture et que ce type dominait une longue periode. Difficile a soutenir est la typologie, introduce par les ethnographies, qui montre que le dcveloppment de l'interieur de la cabane, commence d'un batiment primittf, a une seule piece et conduit aux batimcnts plus larges. Une serie des exemples des cabanes prehistoriques (tabl. I — V I ) , de Tepoque neolitique vers le debut du moyenage, trouvees dans les differents terrains de la Pologne, nous montre, que de le commencement de l'epoque de pierre, nous avens des cabanes amplement construites, cóte des cabanes toutafait primitifes. �Ties souvent meme les cabanes au l'interieur largement construit, sont beaucoup plus anciennes, que les cabanes p r i mitifs a une seule*piece. I I est evident alors que la typologie actuel, peut nous aider seulement a ordonner les materiaux, mais ne donne rien a la chronologie des types des cabanes. III. A Biskupin outre les constructions de bois, defensifs et habitables, outre les ustensiles, les instruments et les outils de bois, se sont aussi conserves des semences du Ыё et des plantes cultives par 1'homme, et aussi les semences et les fruits des plantes sauvages, mais ramasser et utilise*' par Thomme. Parmi les especes du Ыё, les habitants de Biskupin, c u l tivaient: le millet, (Paniculum miliaceum), les froments divers (Triticum dicoccum, Tr. spelta, Tr. Vulgare i Tr.compactum), et 1'orge (Hordeum polystichum). On trouve pour la premiere fois le millet simple, au nord du Danube, au commencement de l'epoque de fer, et depuis ce temps on le trouve en quaiites de plus en plus conside­ rables. Lapparition du millet est probablement en rapport avec 1'augmentation des influences illyriques, que montre d'ailleurs et d'autres trouvailles archeologiques. Le millet simple est trouve abondamment dans les decou­ vertes aux premiers temps historiques (Gniezno, Santok, Opole). Maintenant i l est connu dans tout le pays Slave, sauf ses limites du nord. Quand a une autre espece du millet, dit „ber" (setaria italica), cultivee auparavant par les Slaves, aujourad' hui, elle est presque inconnue. Aux temps prehistoriques au nord du Danube, cette espece n'etait pas connue non plus. L'apparition devait avoir lieu dans les temps historiques plus tardifs. �457 Quand aux froments; Тт. dicoocum et Spelta ne sont pas connus aujourd' hui en Pologne. On ne trouve pas non plus cettes especes dans les decouvertes aux premiers temps historiques. Evidemment deja aux premiers temps historiques la cul­ ture des cettes especes, commencait a disparaitre. L'espece d'orge, trouvee a Biskupin, a cause de mauvais etat de conservation ne peut pas etre classee. Probablement c'etait l'orge de quatre-rangs (H. vulgare), aujourd' hui generalement cultive. On voit alors que cette espece d'orge etait connue aux terrains polonais deja au commencement de l'epoque de fer. Parmi les plantes siliqueuses, les habitants de Biskupin cultivaient la lentille (Lens culinaris), les pois (Pisum sati­ vum), et la feve (Vicia Faba), qui sont repandus et cultivaient actuelement par tous les Slaves, sauf la lentille qui disparait. Du meme est avec la culture des plantes oleagineuses comme: le pavot (Papaver somniferum), et le navet oleagineux (Brassica Rapa). Pour la production de l'huile, on utilisait aussi: la cameline cultivee Camelina sativa), et la cournouille (cornus sanguinea). Parmi les plantes fibreuses on cultivait le lin ordinaire (Linum usitatisimum). Outre cela on cueillait et on utilisait les plantes sauvages, comme la persicaire (poligonum), Chenopodium, et I'arroche (atriplex). On utilisait les pousses des ses plantes comme 1'epinard, les feuilles comme salade, les fruits pour le produit de gruau, ou comme le supplement au farine. Les soupes a la farine aigres on faisait d'accanthe (Heracleum sphondilium), et d'oseille (Rumex). Tous ces plantes sont ou etaient utilises il n'y a pas longtemps dans tous les pays Slaves. Comme les plantes colorantes on utilisait a Biskupin com­ me d'ailleurs dans tous les pays Slaves, le caille — lait ( G a , �438 lium), qui donnait la couleur rouge, ainsi que le lilas noir et l'ebenier, qui dcnnaient les contours noir et bleu. Les re.stes des plantes, trouves a Biskupin, qui donnaient la couleur bleu, montrent que ce couleur etait connu depuis longtemps, depuis la communantć des Staves, car meme le nom de cette couleur est commune a tous les Slaves. On voit alors que cette couleur n'etait pas invents derrnierment, com­ me disent quelques uns des ethnographes. IV. L a comparaison des ceux plusieurs phenomen.es de la cul­ ture materiel ainsi que d'autres — assembles auparavant, nous permait de constater que la culture populaire des Slaves d'aujourd' hui, a un fcndament bien ancien, archaique et que cette culture est bien concervatrice. De l'un des signes magiques finlandais du S*ulo Haltsonen Parmi les signes magiques utilises en Finlande, le signe poiigone, dit tursaansydan, et devenu tres rare. Son origine derive de la svastica et il est l'un de plus in­ ter essant, parmi les signes de ce genre. Son nom le plus populaire est-comme nous l'avons deja dit. tursaansydan qui sigaifit „le coeur du Toursas"! Les autres noms comme: „turskansydan", „korskansydan" et ,,tapionkanta" sont moins coimus. E n Laponie finlandaise, on le nomme le dodecagone, car il ressemble a une figure a douze angles. * On trouve aussi le nom „jertta", du mot suedois „hjarta" (le „coeur"). Cet signe est rependu en Finlande dans les limites tres bornees. On ne le trouve pas p. ex. en Finlande de sud. En Finlande du nord, il est lie etroitement avec les signes magiques qui defendent les bailments, des forces mal dispo- �459 sees envers 1'homme. K. A. Pfaler, le eollectionneur des sin.gularites ethnographiques, ecriU que „Toursa" — dans les tra­ ditions populaires- persoruiitfit un etre etrangement mysterieux, Dans une partie du Finlande du nord, le peuple croit, que c'est une phoque au gueule en forme de croix, qui a impregnee son image sur beaucoup des vieux objets, arfores et ba­ ilments. Ce signe est connu aux Lapons, qui lui donnent le nom de „tursaansydan", ou „tursaanturpa", que aignifit „la gueule du Tourpa"! E n effet, on trouve facilement ce signe sur les ba­ ilments. Dans la paroisse Hyrynsalmi, d'apres la relation d'ethnographe evident Samuli Paulahariu, cet signe est grave sur les portables d'un grenier, ou on place auparavant les morts. Sur les meme portailles est grave le pentagone, et la da­ te 1827. Ce batiment doit etre encore plus ancien. On rencontre ce signe aux mures des moulins, des greniers de moulin et sur des greniers en general. Quelques -chose de cette espece est dessine au coupole de 1'eglise a Halsoua, qui datte de 1825. Au Musee National de Helsinki on garde un morceau du pin, qui est pouse pres de 1'eglise au Nourmes. Sur ce morceau on trouve la date 1829, ce signe rare et la figure du labyrinth*. Dans les notes d'un scrupuleux observateur des anciennetes, C. A. Guttlund, nous trouvons une men­ tion de 1859, d'apres lasquelle le meme signe devait etre gra­ ve sur le roc de la paroisse Spantlahti. Outre les ustensiles domestiques ,on trouve ce signe grave sur d'autres outils, comme: le metier a tisser, le rabot etc. On le trouve sur la planchette a calandrer de 1695 d'AlaVeteli. Dans ce travail on a prit egard aux quelques exemples seulement de Finlande. L a chose est bien caracteristique, qu* on trouve notre signe magique et en autres pays voisins, �460 * corame P. ex. en Esthonie. D'ailleurs U est assez rare en ce pays. On le trouve p. ex, sur le hangar pour les filets des р ё cheurs a Tostama, outre cela au Tonninvaka (coffre de Tonni), a Vandra. Enfin, nous avons de courtes mentions de Tostama et Maaria - Magdaleena ou on nomme ce signe juudi -lukk, que signifit — la serrure juife. On trouve aussi les traces de ce signe en Scandinavie, p. ex. a Dalekarlie on garde la plancheOe a calandrer, avec beaucoup des dessins de cette espece. Ainsi, i l est sur les anciens ornements suspendus, sur les pierres paiens avec de runes, outre cela sur les fonts baptismaux deads. Dans ce cas il porte le nom de „marteau de Torse". Comme le suppose Reinhold Mejborg dans ce pays on donne rare-ment a notre signe une qualite magique. Sa vraie patrie est done le Nord. E t quoique il est difficile encore de preciser la question, la these de Mejborg nous semble bien vraisemblable. Dans „KaIevala" parait le monstre au nom de Toursas ou Toursa. Beaucoup des observateurs s'occupent de I'ethymobgie de cet mot. Dernierement feu E . N . Setala -le celebrę linguiste finois. Outre cela, il faut souligner, que d'apres le grand ethnologue suedois Kaale Krohn, le „Hrugners hjarta" suedois, (ou hjarta signifit le coeur) est simplement le n«m de triangle. Son type quadrilatere est justement en finois „tursaansydiin". Ca montre, que „sydan", -la deusieme partie du mot, (qui designe aussi le coeur) est facile a expliquer. A 1'Esthonie ce signe est venu des pays du Nord, car les terrains, ou on le trouve, c'est sont les terrains du bord de la mer. Enfin quelle-que ne sont les conseptions, Tun est sur, que ce signe represente l'ancienne culture nordique. Les rares traces et traditions, lies avec ce signe, montrent que c signe etait tres repandu aux temps passes et que c'est seulement apres qu'il sort d'usage. e �461 Peut -etre la cause de cet oublie, c'etait un autre signe semblable, pćntagone, aujourd' hui le plus repandu de tous les signes magiques. Bibliographic: S u b Haltsonen: Sutomalaisistia taikamerkeista (uber d. finnischen Zauberzeichen. Eine etnografische Monographic. 1936. (Kansatieteellinen Arkisto I I : 1). (Helsinki). Regional ethnographical museums in Poland by Maria Frankowska There are three distinctly traced aims for which regio­ nal museums exist: scientific, social and educational. Their system, therefore, has to reflect the whole of popular culture of a definite region, its ethnical structure i n time and space. Besides reflecting the region's culture ethnographical mu­ seums ought to demonstrate the region's function in a larger whole. Those aims can be reached, if the museum complies w i t h the following requirements: 1. Instead of being a mechanical compilation of facte i t must be a living image of the whole cultural structure. 2. Its contents must be such as t develop the taste for learning to know one's own country. 3. Its character .must not be statical but dynamical. 0 A museum correctly organized, living and dynamical ma­ kes collections, conducts studies on the spot, works out mo­ nograph ies of territorial units, studies cultural facts, under­ takes the drawing of maps, cares for exact inventories con­ formed wiith modern scientific requirements. Archives gathe­ ring pictures, drawings, maps, phonographical collections and a library with a properly 'managed bibliographical section are other factors helpful i n carrying out the museum's plans. To reach its social aim thus traced the museum must assemble all the active elements of the region, i* must act on �the whole milieu and work along w i t h social institutions and associations. Ocassions for such a collaboration may be fur­ nished by circular questionnaires. Other factors stimulating the museum's activities are ever changing shows giving people the opportunity of exhibiting their various specialities and interests. Every regional museum, therefore, must be directed by the slogan written on the entrance of the Base Museum at Bayonne: Who enters here is at home. The tasks assigned to a regional museum are accompli­ shed by its acting cn life itself, on handicraft, on popular art, literature, spectacles, on building even and decorative art. Other means to that end, besides the arranging of shows, con­ sist i n excursions, lectures, courses and publications. To work continuously w i t h schools and youth is a further way of rea­ lizing educational purposes. The most perfect form of museum work is a „skansen" conceived as a working school. A large scale activity of the regional museum must go along w i t h the correct gathering cf collections, their storing and inventorizing — all this smoothing the way for later work. The disposition of different exhibits in the museum must also be subject to special care so as to fulfil requirements not only professional but also esthetical and those referring to propa­ ganda. This important matter brings us to the question as to how the museum is lodged. Wherever this may be, either i n a building specially constructed for the museum or i n one only adapted or i n „skansen" it must have: exhibition halls, stores (also a library store), a library, archives, a black ca­ mera, a technical and scientific laboratory, a reading room, a club room even and a guest room. a A regional museum must demonstrate certain accompli­ shed units, e. g. interiors of houses, farm buildings of a cer­ tain region and period. These are the means to arrange a „skansen" reflecting i n the best way the full image of a cul­ ture and making quite easy its knowledge. �г к. K- - 463 The museum manager ought to have ethnographical stu­ dies and a museum practice. I t is the best, if he comes from the region itself or knows at least thoroughly the milieu and the culture represented by the museum. The chief duties o£ a manager are: the making cf collections, their preservation, cataloguing, exhibiting, storing; scientific researches, sending about of questionnaires, the survey of the .museum's manage­ ment and book keeping. Besides those many duties it must also be the manager's, care to let the museum attain all the aims specified above. Having a l l these responsilities he ought to be quite free in his decicions. I f the activity of the museum has to be efficient and on a high level, it must have well trained and responsible emp­ loyees. Up to now, unfortunately, neither England, nor Fran­ ce, nor America, have solved this problem, nor even Germany inspite of Friedlaender's system. MuseologisU are generally men who having finished their studies went through a mu­ seum practice a,d a special course. Special stress is laid upon practising in a bigger centre. The only possibility е х ^ п ц now in Poland of organizing museological courses is given by the chairs of ethnology and ethnography or by the Central Ethnographi­ cal Museum. The only place where such lectures and excretes, are made is presently the Poznań University. To give ihe mu­ seologists a more thorough education special annual meetings are necessary. A very urgent matter is the working out of suitable museological manuals. As the aims proposed may be attained only w i t h i n a fixed budget, a museum can't work efficiently without fixed financiaf bases. This regards also custodians who shouldn't be en­ gaged periodically under contracts made for a fixed time only. Such a way of proceeding doesn't allow people to take a real interest for their work or to make plans for a longer period. The organization of museums all over the country requi­ res the competencies of regional museums со be fixed as well as their dealings with the central museum. Regional museums keeping their- own autonomy ought to help each other, define �464 ' the scope of their activity and forward the gathering and completing of materials. Regional ethnographical museums must be controlled by competent offices and linked into a common and free association. The central ethnographical museum must be a reflected picture of the regional museums the latter being limited to their own region and taking into account only the necessary comparative moments. A central museum, thus" conceived, will become for regional cells a centre of direction, information and training. An efficient activity of regional museums is dependent on an exact definition of their territorial reaches. An attempt for such a regional division was made in 1933 by prof. Anto­ niewicz who set out a plan for a museum network: I. Provincional museums in university towns. I I . District museums with one or serveral sections. III. Subsidiary and local museums. Prof. Antoniewicz came to the conclusion that considering various division bases Poland ought to have 27 museal districts. Results reached up to now and changing ethnical conditions in after-war Poland command the follo­ wing plan: a Central Ethnographical Museum in Warsaw, Ethnographical Museums" in Kraków, Katowice, Poznań, Gdy­ nia, Łódź and Lublin and Regional Museums for lesser regio­ nal groups: for the Podhalans in Zakopane, for the Lachs in Nowy Sącz and moreover in Żywiec and Cieszyn. For the groups of Central Poland in Sandomierz, Rzeszów or Przemyśl, in Kielce, Sieradz and Łęczyca, in Kalisz, Wieluń, Leszno, Ło­ wicz, in Włocławek or Toruń, in Płock, Nowogród on the Narew and in Białystok. Summing up what was said about the organization of re­ gional museums we have to state that, first of all, conditions should be secured for the development of existing museums; new ones may be established gradually and collections gathe­ red, for the time being, in bigger centres. The ethnographical division should determine the areas assigned to the activity of different regional museums. �£V 465 WUh. Muhlmann „Methodik der Volkerkunde" by Dr. Edward Bulanda As ethnology, despite the large progress it made since Grabner, is a science lacking any method, the author intends to fill this gap. He announces an original opinion concerning its history and reaches the conclusion there is no reason wha­ tever to oppose, as scientists did till now, natural and histo­ rical sciences. Biology and history are an inseparable unit. By ethnology he understands the study in whatever create not only primitive peoples but all those we call civili­ sed living on the globe. The phenomena either of social and psychical contacts or of the ethnos group taken as a whole don't fall under the term culture, says the author. According to the book's most fundamental assertion man's activity, his deeds and his creations can be conceived only as a structure intervowen with the mutual relations between him and his milieu. Thus we take as granted a definite formation for people as well as for their milieu; both are subordinated to each other in a proper way. Ethnology is defined as a science concerned with func­ tions depending and structures resting on man's relations to his historical milieu. This relation finds its highest historical form in the „ethnos" — the people. Every creation of human activity is considered from two points: the intentional refers to problems of. ideology, finality and meaning particular to a given creation, form, expression of social life and activity; the functional point views the adaptive task inherent to activities, evolution and history. Author distin­ guishes functional unions of different order like .society, culture, people. The last aim of ethnology consists in forming an „ethnos" theory. Following author the term ..culture" doesn't apply to ma­ terial culture, called by author civilisatory equipment. The term cultural creation may conduct to the concept of an atomtstk conglomerate of cultural phenomena. Author proposes �466 to use instead the word „cultural feature" or ..cultural phe­ nomenon". In the second part he undertakes to trace the history of scientific ethnology. Here his originality appears i n the choice of forerunners of modern ethnology. The greatest, he thinks, among ancient ethnologists is Poseidonios who found that „blood" was the main source of differences between the civilization of barbarians .and that of Mediterranean peoples, I n the MiddQe Ages he didn't find anybody with any merits i n the field of ethnology. The spirit of medieval Christianity didn't allow to develop the understanding of or the interest for the religion of primitive peoples. The decisive moment for ethnology comes, following Muhlmann, with the spiritual revolution brought about h i Europe by the era of what he calls historism. Because of the method applied in his studies he recognizes the French Jesuit Lafitau to be the founder of ethnoLgical sociology and ethno­ logical studies i n religion; he sees i n h i m the forerunner of two later theories: the cyclical course of cultures (Vico) and the second primitivity (Meiners). The first place i n ethnology belonging t i l l then to France is now taken by Germany. The names of J. R. Forster and Ge.-rge Forster his son, of Meiners and Herder mark a new epoch between 1787 and 181.0. Author bears interest for Meiners rather and chiefly because of his opinions about races. He agrees, however, his properly ethno­ logical works to be of no value. J. R. Forster is superior to Meiners i n exactitude. He laid great, stress on considering the milieu i n ethnology. The romantic Herder holds his place i n ethnology having discovered what marks the cultural work of the people. Muhlmann sees in Herder the founder of spi­ ritual sciences as distinguished from the natural Despite Her­ der's merits this partition of sciences meant a certain paraIv.sis and delay in the development of ethnological thinking. The link established by Edwards between the concepts of race and history was the proper starting point for the works of the Paris Ethnological Society. Gobineau's wctrk �467 about „the inequality of human races" was the last and, says the author, the most important result of these studies. ' Darwin's discoveries which „marked a new epoch", put i n the foreground the anthropological sciences leaving ethno­ logy behind. The ethnological material was nevertheless gathered i n museums. The highest summit is reached by ethnology w i t h the appearance of Bastian's who made i t independent of other sciences. Darwin's theory helped ethnologists t establish the test of selection and of individual prominency among primitive peoples. E. Tylor is among ethnologists the real classic of evo­ lutionism. The evolutionist idea was applied mainly t the sociological construction concerning the rise and develop­ ment of matrimony and family (Bachofen). The young Frobenius expresses the same idea in a new form, when he treats societies like organic bodies. 0 0 Ratzel is taxed rather unfavourably. Muhlman reproaches him to disregard the biological moment in ethnology. Author makes a show of originality by treating with con­ tempt the school of history and culture. We explain ihis criticism „cum ira et studio" by author's aversion for ,cleri­ cal hands" into which ethnology passed from Cologne to Vienna. He contends that Ratzei's and Grabner's historism, stamped in the style of the Viennese schol, is in ethnology an epoch which has'ended for ever. This assertion is too bold. Hardly two years after Muhlmann's book there appeared in Germaimy an ethnological description of Africa. I t wns drawn up by Baumann for colonial aims and based on hf> principle of cultural circles. Following Miihlmann we could deem the only legitimate way i n ethnology was functionalism and the American theory of cultural areas. : ; The third part is systematical and based on the principle that the d i s t i n c t i o n between natural and spiritual sciences is a metaphor with no methodological importance. Dealing w i t h the problem cf objectivity he declares himself i n favour �468 not only w i t h Vaihimger's theory .of fictitious objectivity but also, what doesn't seem adequate, w i t h Heidegger's existencial philosophy. Thus dwindles again the difference between ontology and cognition. Following Muhlmann's conception objectivity is not a state but a process involving the change of both the pereeivfog subject and the object perceived. We wouldn't expect a biological functionalist to have any sym­ pathy for this life distant fictionism. Author finds his delight in dialectical paradoxes and i n a way of thinking bare of a l l discipline. He then endeavours to expound the methodical princi­ ples serving to reach the so called ethnological report. In so doing he marks the difference between understanding, explai­ ning and causality. After these observations of a general na­ ture referring to the theory of cognition Muhlmann gives us some practical tests for the choice of ethnological facts. He divides them in two categories. As ethnology, following his definition, is the science of the ethnos' historical life invol­ ving the study in the historical relation between human orga­ nism and the historical milieu, he distinguishes aspects of this historical life first as conciousness, then as activity. The first, called intentional, are selected by the ethnologist by means of the historical test of w e i g h i n g i m p o r t a n ¬ ce; in reaching the others, called functional data, the ethno­ logist uses' the test of r e i t e r a t i o n . A t the beginning of all things stands the logos, the idea, the knowledge, the thought, the notion of things. These are precisely the intentional data which the ethnologist must inve­ stigate. He has to discover their centre, the spot of their utmost intensity. This is to be found w i h the leading individuals, those who are weighing factors. By the knowledge of this logos we just may understand the emotional value of an idea in a community's life and perceive the hierarchy of values par¬ ticular to a given people. We deem the test above subject to certain reservations. It is right in the form the author gives it, when we have to do �469 with an ideology predominant in a given time. But ethnolo­ gists must also ask whether such ideology is properly worked out by that people, whether it results from its traditions or is merely one imposed upon it. To know that, needs there'll be to use often the test of lacking weight and turn to classes the least influential in the current period. The knowledge, the thought, the concept of worship, art, technics and the like are not to be identified with technic, worshipping or similar activities. For an ethnologist impor­ tant are those which „reappeair" in different expressions of life. Follows then a long paragraph concerning the formation of types; author exposes there with other words the same ideas which the historical and cultural school had about ^cultural circles". In the following Chapters we are given detailed hints аз to how ought to be gathered intentional data concerning dif­ ferent expressions of life like society, religion, economy, art etc. Many observations we find here are fins. Author then deals in detail with functional data. Func­ tions of ethnical life are divided into three groups: of first, second and third rate. The first refer to activities of indivi­ dual persons; the second to those raised by customs, manners and institutions; the third are concerned with activities of the highest social form i. e. of the people. In a distinct Chapter Muhlmann gives methodical notices for an ethnological study of historical changes. Another chap­ ter deals with the psychology of peoples, the last one with tasks and aims of ethnology. The book's chief merit consists in its being the first me­ thodology of functional ethnology. Its way of thinking, ho­ wever, isn't marked by strict discipline, unless we should call so a meticulous putting of things into different pigeonholes. Much patience too is required to have the book entirely read. Author shows at any rate a good deal of ethnological expe­ rience, he gives many fine hints, has gathered an abundant �1 - 470 ethnological material. Out of this he could have composed a good synthesis, if only he had stuck by the principle which having put forward he forgot: „wer nicht liebt, dem zeigt sich nichts" (p. 210). He didn't try for instance t follow and to - study closely the principles and methods of the historical and cultu­ ral school. Had he learned, -understood and explained them, they'd have helped him to more discipline of though*. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e864aa9a229a18c7c8a7c4db843f819.pdf 04146a568e290db8c6286fae2ea99ff0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3999 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3742 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 63 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S QUARTERLY PUBLISHED N. 1 H F BY THE A R T INSTITUTE O L K OF T H E POLISH Y E A R BOOK X V SUMMMARY OF ARTICLES Jacek Olędzki — THE ANNUAL BAKING RITUAL CAKES I N SOUTH-EAST P O L A N D A ACADAMY R T O F SCIENCES 1961 OF the feast day o f the H o l y T r i n i t y i n Prostynia. There is an o l d legend attached to this t r a d i t i o n up t o this very day that the H o l y T r i n i t y appeared i n Prostynia The custom of baking cakes i n the f o r m of on a goat. T h e age o f this legend proves that the figures and symbolical-imaginary shapes, until magic function o f the r i t u a l cakes must have died recently connected w i t h magic rites, has survived out earlier i n Podlasie than t h e r i t u a l function o f in the south-east of Poland as a custom observed the " N o w e l a t k a " i n K u r p i e and Mazury. at the New Year, T w e l f t h Night and the Annuncia­ I n t h e d i s t r i c t o f Bielsk Podlaski, r i t u a l cakes tion of the Blessed V i r g i n Mary. The motifs of the were baked i n the f o r m o f a five-fingered stork's cakes baked at the New Year and f o r T w e l f t h Night foot (fig. 42); there were also some made i n the were things that had material value i n t h e villages f o r m o f a g r i c u l t u r a l implements (fig. 43, 44). T h e and were connected w i t h stock breeding o r hunting. custom o f baking these r i t u a l cakes was preserved So the villagers shaped the cake dough i n t o cows, up to the end o f t h e 19th century on the day o f the oxen, bulls, and calves (fig. 1, 2, 5), horses a n d foals Annunciation of t h e Blessed V i r g i n , when the people (fig. 3, 4, 6, 7, 9, 13), sheep, ewes a n d lambs (fig. greeted the r e t u r n i n g storks, w h i c h according t o the 10—12), poultry (fig. 14, 17, 22); sometimes pigs old folk sayings were t h e protectors o f farms. I n (fig. 15, 16) or dogs (Fig. 11). I n some cases the cakes recent years this custom has lost its magic meaning represented forest animals such as stags (fig. 25—26). and the "Stork's Feet" are only baked to celebrate roe-deer and goats (fig. 27, 30). A l l these figures the coming of Spring. I n the village o f Sokółka and were called "Nowe l a t k a " (New Year Cakes). This the surrounding districts, the custom o f baking was the name o f one k i n d of cake made i n the f o r m " L a r k s " o n the day o f the Annunciation of t h e of a ring w i t h either just animals round i t o r w i t h Blessed V i r g i n has been preserved to this very day. a shepherd surrounded b y animals (fig. 20—22). This The "Stork's Feet" and "Nowe L a t k a " are baked ring was once the symbol o f a magic ring. Another f r o m wholemeal o r r y e flour, w h i l e the goats are group of motifs is connected w i t h f a m i l y life — made exclusively f r o m wheat flour. I n Ostrowa Ma­ representing " M a n " , "Woman", " C h i l d " and wedding zowiecka, they are painted after baking. The shaping rings. Sometimes there is a scull, cross and ladder of a l l forms o f r i t u a l cakes begins f r o m m a k i n g the representing death (fig. 31—32). rough shape; t h e n i t is modelled and lastly details In the second half of the 19th century the custom are added. T h e consistency o f the dough had a n of baking ritual cakes i n Warmia, Mazury and K u r p i e influence o n the form, w h i c h developed towards still had great significance. A t t h e New Year i t was very broad forms o f artistic expression. said i t o have magic power; the k i n d and number of The K u r p i e and Mazury r i t u a l cakes also have animals on the r i n g were supposed to contribute to counterparts i n other parts o f the country (Kujawy, increasing the number of young animals that w o u l d parts o f Małopolski) w h i c h proves that t h e custom be born. The cakes were shaped b y the men w i t h was widespread i n m a n y parts o f Poland. We f i n d the ceremonial assistance o f members o f the family. analogical examples i n the r i t u a l cakes baked i n the Some of the cakes were kept i n a place of honour Łużyc region and i n Czechoslovakia, Yugoslavia and for the whole o f the following year to ensure Bulgaria. I n spite o f this s i m i l a r i t y , the Mazury and prosperity. Sometimes they were used i n the practice K u r p i e r i t u a l cakes are an original phenomenon of magic rites — to safeguard the animals f r o m o w i n g to the exceptional w e a l t h o f motifs connected sterility. Then again they were used f o r telling w i t h t h e peasants'farm l i f e a n d the realistic w a y fortunes. they are represented. A t the end o f the 19th century, the magic signi­ ficance of the r i t u a l cakes began t o d i e out. They Jerzy Czajkowski — T H E L A S T BARDIÓW POTTER were only baked to keep up the o l d traditions, and Bardiów, a historical l i t t l e town on the ancient since the last w o r l d w a r these " N o w e l a t k a " have Polish-Hungarian route, w a s once a pottery centre been made i n several K u r p i e villages f o r competitions that played a n i m p o r t a n t role i n the development of and exhibitions o f folk art. A p a r t f r o m the " N o w e folk culture both i n Slovakia and i n the neighbouring latka" another k i n d o f cake was baked called Polish territories. I t was the meeting place on market "Fafernuchy" and although they gradually ceased to days f o r t h e people f r o m both sides o f the Car­ be used for magic practices people w e n t o n baking pathians, and the Bardiów pottery found many ready them because they were very tasty. buyers i n Poland — i n the southern part o f Rzeszów The "Pros'tynia Goats", baked i n t h e village of Voivodship and p a r t o f Cracow Voivodship. Prostynia, are a counterpart o f t h e "Nowe l a t k a " . The pottery trade existed i n Bardiów u n t i l 1928. They are traditionally l i n k e d w i t h the Podlasie region A l l k i n d s o f pots, jugs, cups, plates, bowls, cand­ and sold on religious feast days and at fairs. For lesticks, baking moulds, painted and glazed toys and commercial reasons they have n o w become stan­ even ornamental tiles were made there. Ferruginous dardized and there is n o t such a w e a l t h o f motifs medium fat clay was used b y the potters. Each potter as w i t h the "Nowe l a t k a " . They represent sheep, designed his o w n decorative motifs, most frequently horses, dogs, goats and stags (fig. 34—39). For several taking t h e w o r k o f his father o r grandfather as dozen years t h e b a k i n g o f "Prostynia Goats" has a model o r copying the ornamental motifs of other been confined exclusively to Ostrowa Mazowiecka, potters seen at the market. Some o f the pottery was and their production has become a source of income sold on the spot and a lot was sold all over Slovakia to many of the poorest families. Their o r i g i n however and Poland. T h e demarcation o f the Polish-Czecho­ is most probably l i n k e d up w i t h the o l d magic rites. slovak frontier after the First W o r l d War, cutting The sale of the „goats" is t r a d i t i o n a l l y connected w i t h es �off the Polish market, as w e l l as the reduction i n the prices of clay products caused a drop i n pro­ duction and hastened its disappearance. Jan F r a n kovic, who gave this information to the author, is the last potter i n Bardiow. He keeps to the t r a d i t i o n a l forms and decorative technique i n his wide assortment of pottery. His pots are usually painted and glazed, mostly multi-coloured, i n b r o w n , green, w h i t e and blue. A frequently used decorative element is the 'spot" appearing i n various sizes and arrangements (fig. 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9), and also the „herring-bone" motif (fig. 3, 4, 5, 7). Birds are painted on the bottoms of bowls and plates (fig. 2, 3). This article is aimed at d r a w i n g the attention of research workers to the possibility of mutual infiltration i n t h e ceramic ware on both sides of the Carpathians, w h i c h is confirmed by Frankovic's information about potters copying the ornamental motifs of others seen at markets. Paul Henri Stahl — T H E SUN, MOON A N D STARS I N R U M A N I A N F O L K A R T OF T H E 19th CENTURY A l l through the centuries, celestial phenomena have given rise to legends and beliefs w h i c h are also reflected i n art. Star motifs are found i n European folk art. The author of this article discusses the occurrence of these motifs i n Rumanian folk art, emphasizing their connection w i t h the cosmogonic conceptions of ancient times. The most common motif is the sun. w h i c h was the object of widespread cult and w i t h w h i c h a number of rites were con­ nected. M y t h i c a l reliefs testify to the pre-historic origin of this cult i n Rumania. Ancient beliefs and artistic imagination gave anthropomorphic representations of the sun. The most simple representation of the sun is a circle, found i n ceramic ware, wood carvings, on gates, coffers, articles of everyday use and on votive m o ­ numents. Anthropomorphic elements are often d r a w n i n t h e circle (eyes, nose, mouth), these elements being found most frequently, on votive monuments. The centre of the circle is often accentuated, and it is surrounded by rays, v a r y i n g i n number. I n a number of cases, there are several concentric circles. These forms are imost common i n wood carving. Forms where t h e rays are bent inwards inside the circle or where the rays d o not radiate from one central point are n o t frequent, b u t are found i n painted Easter eggs and sometimes i n icons. Other forms rarely found are the sunflower — i n woven fabrics and ceramic w a r e — and the horse motif — l i n k e d up w i t h the sun i n legends. I n Rumanian folk art, t h e moon m o t i f is not found so frequently as the sun. Magic powers were attributed to the moon, w h i c h gave rise to various superstitious customs. I t is always shown as the new moon. The n e w moon m o t i f is often found i n icons painted on glass and i n church m u r a l paintings. I t is rarely found i n ceramic ware. The star m o t i f is l i n k e d u p w i t h age-old beliefs. I t takes various forms i n f o l k art. Very common is the star carried by carol singers — a n d this applies to the whole of Europe. The star motif is used, very often i n ceramic ware, where its o r i g i n can be traced to Byzantine ceramic ware. I t is also found i n icons, on Easter eggs, very frequently i n fabrics, but rarely in wood carvings. There are special legends about the " M i l k y Way" — this m o t i f is used i n pottery. The analysis made justifies the statement that the above-mentioned motifs are w i d e l y used i n almost a l l kinds of Rumanian folk a r t i n a l l regions, and that these motifs w h i c h today are of an exclusi­ 64 vely decorative character, have their o r i g i n i n ancient cosmogonic conceptions w h i c h were not only confined to Rumania. Thus, analogous motifs can be found i n the a r t of various European nations, although t h e v a r y i n g development of the different communities changed their meaning at different periods. Zofia Barbara Głowa — D E C O R A T I V E F O L K I R O N ­ W O R K I N T H E OPOCZNO D I S T R I C T Decorative m e t a l - w o r k i n the Opoczno district is not so rich and varied as the weaving and embroidery of these parts; i t is only found on doors andi carts and, i n a few rare cases, at t h e tops of shrines and crosses. The decorative i r o n w o r k on doors is found on lock settings, w h i c h are cut i n various shapes (plate 1.). The surface of the lock settings is very rarely ornamented. On the carts, the m e t a l parts of the shaft are ornamented (fig. 5.). The i r o n - w o r k of the shaft brackets is cut i n decorative shapes. The surface of the i r o n w o r k at the f r o n t of the cart is usually decorated w i t h a stamped design made up of t h e most simple elements (fig. 8.). There are striped patterns (plate I I ) and centrifugal designs on round or ellipsoid discs (plate I I ) . The composition of the m e t a l - w o r k ornamentation on carts lays emphasis on purely decorative form. This ornamented i r o n - w o r k was always executed by the local black­ smith. According to the i n f o r m a t i o n gained., the fashion of ornamenting carts came f r o m the Mało­ polski region and died out after the outbreak of the First W o r l d War. Decorative i r o n - w o r k i n Opoczno district has many features similar to that found i n other parts of Poland; i n the south, the east and some parts of the n o r t h , and also i n west Poland and Silesia. Maria Przeździecka —• W I N C E N T Y F L A K , SELFT A U G H T SCULPTOR A m o n g self-taught r u r a l sculptors, Wincenty Flak (born 1871 died 1943) occupied a special position because his creative w o r k developed outside his own m i l i e u and d i d n o t f o l l o w t h e t r a d i t i o n a l forms of f o l k a r t . He sought purchasers for his w o r k i n "higher spheres". W i n n i n g a competition f o r a church sculpture i n 1913, w h i c h established h i m the repu­ tation of a talented self-taught sculptor, aroused his ambitions. I n the same year he executed a carved " p i c t u r e " for the Pope, and i n 1914 made a sculpture for the Emperor and transported i t to h i m i n Vienna. His artistic plans became m o r e a n d more ambitious and about 1920 he undertook to m a k e a monumental sculpture called „The Resurrection of Poland" on w h i c h he w o r k e d t i l l his death. Flak's smaller sculptures w e r e also mostly destined for " w o r t h y " purchasers, be they churches or r u l i n g personages such as Marshal Piłsudski, President Mościcki, Marshal Rydz-Smigły and even H i t l e r . Flak d i d n o t make any religious sculptures for wayside shrines o r cottage rooms. He d i d lay and church wood carvings, sculpted figures for churches, as w e l l as portraits, bouquets of flowers and carved religious and lay "pictures". He always d i d his sculptures i n l i n d e n wood, leaving the natural polished wood surface, only ornamenting t h e m some­ times w i t h engraving or stencilled designs. He used stencils of cardboard and p l y w o o d for decorative elements that were repeated m a n y times. When sculpting figures, he first sketched the outline on the wood i n pencil. As Flak's sculptures d i d not f o l l o w the traditions of folk art, its subjects, forms a n d motifs, they were not sought 'after by the r u r a l people a n d d i d not have any influence on the development of local sculpture. �CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 z!, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. d r u k u , kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do d n i a 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto P K O n r 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę p r z y j m u j e na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, k o n t o 2-6-71 w Narodowym B a n k u Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. <) SPRZEDAŻ Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy u l . Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować d o Centrali Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", War­ szawa, u l . Srebrna 12. Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N w większych księgarniach miast wojewódzkich. Białystok — L i p o w a 43 Bielsko — Dzierżyńskiego 33 Bydgoszcz — 1 Maja 17, D w o r ­ cowa 14 B y t o m — Kościuszki 4 Chorzów — Wolności 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdańsk-Wrzeszcz — Grunwaldz­ ka 8 Gdynia — Świętojańska 47 Gliwice — Zwycięstwa 31 Grudziądz — Rynek 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ gi 31 Kalisz — Śródmiejska 14 Katowice — Warszawska 11 Koszalin — Młyńska blok 12 Kielce — Sienkiewicza 30, Sien­ kiewicza 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 68 są do nabycia Łódź — Piotrkowska 102a Poznań — Marcinkowskiego 21, A r m i i Czerwonej 37 Przemyśl — Franciszkańska 19 Radom — Żeromskiego 27 Rzeszów — Kościuszki 3 Słupsk — PI. Zwycięstwa 11 Sandomierz — płk. Skopenkł 4 Sopot — Bohaterów Monte Casino 26 Sosnowiec — Czerwone Zagłę­ bie 23 Toruń — Rynek Staromiejski 30 Warszawa — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 7, Kredytowa 9, Pięk­ na 31/37, Bracka 20, Nowy Świat 35, Rynek Starego Miasta 22/24. Włocławek — 3 M a j a 25 Wrocław' — Kuźnicza 42 Zabrze — Wolności 276 Stołeczne Z a k ł a d y G r a f c l z n e . Z . W. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 858. P a p . i l u s t r . k l . I I I , 120 g A l + k a r t o n biały k l . I I I , 220 g. B I . N a k ł a d 1320 egz. S-67 D r u k ukończono w m a r c u 1961 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5f8c351d19842e43d94a85c3f84068b8.pdf 98aa78b6b198e3d85e7209479947f1e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4027 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3766 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961, z.2, s. 125-127 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O QUARTERLY L I S PUBLISHED H BY F THE ART N. 2 INSTITUTE Y E A R BOOK S U M M M A R Y Anna Świątkowska — ŁOWICZ PAPER CUTS Paper c u t s h a v e been m a d e i n t h e Ł o w i c z r e g i o n for a b o u t 100 y e a r s . U p t i l l t h e l a s t w a r t h i s k i n d of a r t i s t i c w o r k w a s t h e d o m a i n o f r u r a l w o m e n a n d girls w h o m a d e t h e p a p e r c u t s a l m o s t e x c l u s i v e l y f o r use i n t h e i r o w n m i l i e u . A t t h e b e g i n n i n g o f t h e 20th c e n t u r y , P o l i s h a r t i s t s d i s c o v e r e d t h e b e a u t y o f these p a p e r c u t s a n d f r o m t h a t t i m e o n t h e y h a v e been g a i n i n g e v e r m o r e a p p r e c i a t i o n a n d p o p u l a r i t y all over the c o u n t r y . After the last w a r , the paper cuts no longer fulfilled their o r i g i n a l f u n c t i o n a n d w e r e n o longer used b y t h e r u r a l p e o p l e . B u t t h e a r t d i d n o t d i e out. T h e g r e a t d e m a n d f o r t h e m i n t h e t o w n s , a l l over t h e c o u n t r y a n d a b r o a d h a s k e p t t h i s f i e l d o f folk a r t a l i v e a n d has c r e a t e d a f r e s h i n c e n t i v e f o r its c o n t i n u a t i o n . T h e o l d l a d i e s a d e p t i n t h i s w o r k are passing o n t h e i r s k i l l to t h e y o u n g e r g e n e r a t i o n and at p r e s e n t t h e r e a r e o v e r a h u n d r e d w o m e n making paper cuts i n t h e i r cottages i n the Ł o w i c z region. This article, e x a m i n i n g the o r i g i n of the Łowicz paper c u t s a r g u e s a g a i n s t D r . G r a b o w s k i ' s v i e w t h a t they w e r e d e r i v e d f r o m t h e p a p e r c u t s m a d e i n t h e districts s u r r o u n d i n g W a r s a w . A n a l y s i s o f t h e m o t i f s used is n o t s u f f i c i e n t a r g u m e n t , p a r t i c u l a r l y as a t the e n d o f t h e l a s t c e n t u r y t h e p a p e r o u t s w e r e a continuation of the traditional f o r m of decorating both t h e i n t e r o r a n d e x t e r i o r w a l l s o f r u r a l c o t t a g e s . T h e s i m i l a r i t y o f m o t i f s ( f i g . 1—4) o c c u r r i n g : i n t h e paper c u t s a n d i n t h e p a i n t i n g s d e c o r a t i n g the cottages s h o w t h a t f r o m t h e t i m e g l o s s y p a p e r b e g a n to r e a c h t h e r u r a l areas ( a b o u t 1860—65), p a p e r c u t s began t o r e p l a c e t h e f o r m e r s i n g l e - c o l o u r p a i n t i n g s (made w i t h a s t e n c i l ) a n d m u l t i c o l o u r e d p a i n t i n g s (painted i n w a t e r c o l o u r s ) . I n s t e a d o f these p a i n t i n g s , the c o t t a g e r o o m s w e r e d e c o r a t e d w i t h p a p e r c u t s on t h e w a l l s a n d o n t h e c e i l i n g b e a m s ( f i g . 9). F r o m s i n g l e m o t i f s , i.e. f l o w e r s , t r e e s , b o u q u e t s , which were glued to the w a l l s i n earlier times, the paper c u t s b e g a n t o d e v e l o p i n t o t h r e e b a s i c c o m ­ positions, a l l o f t h e m g l u e d o n g r e y p a p e r (now white paper) a n d a l l of s i m i l a r forms, w h i c h have been m a i n t a i n e d t o t h i s d a y : 1. R i b b o n s —> p a p e r r i b b o n s , u s u a l l y m e a s u r i n g 50 X 12 c m . , f i n i s h e d o f f a t t h e b o t t o m w i t h a fringe and decorated with the former ..bouquets" on a w h i t e or coloured b a c k g r o u n d (fig. 10—12). 2. S t a r s —• c i r c l e s 1 7 — 2 1 c m . i n d i a m e t e r , m a d e o f c a r d - b o a r d ( f i g . 13—20). mostly 3. „ K o d r y " ( d e r i v e d f r o m t h e I t a l i a n „coltre", „ c o l t r i n e " ) —> r e c t a n g u l a r , d e c o r a t e d h o r i z o n t a l b a n d s 80—100 c m . l o n g a n d 15—20 c m . w i d e , hung on beams and walls, alternated with " s t a r s " ( f i g . 22—39). OF O L OF THE K POLISH X V A ACADAMY OF R T SCIENCES 1961 ARTICLES I n the o r n a m e n t a l p a t t e r n o f a l l three types of paper cuts, the evolution was identical. The first m o t i f s , v e r y s i m p l e g e o m e t r i c a l o n e s (spots c i r c l e s , squares, etc.) and geometricized ones (schematic figures of dolls o r s i m p l i f i e d p l a n t forms), w e r e g r a d u a l l y replaced a t the e n d o f the 19th c e n t u r y b y more realistic h u m a n figures i n Łowicz regional costumes a n d by t r a d i t i o n a l p l a n t motifs, f o r instance, "the tree" w h i c h w e r e considerably developed (fig. 4 — 6 , 14—17, 22, 41). A d e f i n i t e n a t u r a l i s t i c t e n d e n c y c a n b e seen i n t h e s e c h a n g e s . A s f r o m 1910, n e w decorative tendencies w e r e added confusing the for­ m e r austere o r d e r of the composition, a n d reminiscent of t h e secession p e r i o d w i t h t h e c o m p l i c a t e d c h a r a c t e r o f t h e d e s i g n , t h e t w i s t i n g l i n e s a n d restless c o m p o ­ sition. The complete s y m m e t r y of the arrangement of e l e m e n t s b e g a n t o d i s a p p e a r a n d t h e c h a n g e s w e n t so far that, for instance, i n " K o d r y " w i t h p l a n t motifs, a three element composition w i t h a three axis symme­ try changed into a w a v y branch only maintaining the c e n t r a l axis o f s y m m e t r y , t h e rest o f the elements being arranged rather freely. The plant motifs themselves w e r e also changed. Changes, s i m i l a r t o those t h a t t o o k p l a c e i n e m b r o i d e r y a f t e r t h e F i r s t W o r l d War, also o c c u r r e d i n the paper cuts. Here too, the geometrical ornamentation was ousted by plant motifs treated i n a n ever m o r e n a t u r a l i s t i c way. The influence of the towns was not w i t h o u t its effects either. About 1923, o n t h e i n i t i a t i v e o f A . Chmielińska, t h e w e l l k n o w n c u l t u r a l w o r k e r a n d propagator of f o l k art, a n e w k i n d of „star" paper c u t b e g a n t o be m a d e — i n t h e f o r m o f o p e n w o r k circles. N e x t c a m e ellipses w i t h a n a r r a t i v e c o m p o s i ­ t i o n . I t m u s t be p o i n t e d o u t h o w e v e r • t h a t i n t h o s e t i m e s these f o r m s w e r e o n l y m a d e f o r use i n t h e t o w n s a n d w e r e n o t t o be f o u n d i n t h e r u r a l areas. The t r a d i t i o n a l „ K o d r y " themes d i d not undergo a n y p a r t i c u l a r changes r i g h t u p t o t h e last w a r ; t h e y w e r e u s u a l l y „ W e d d i n g " a n d „ C o a c h e s " , scenes f o r v i l l a g e l i f e , etc. ( n o t w i t h o u t a n o t e o f s a t i r e sometimes). B u t a b o u t 1900, a n e w f a s h i o n i n p a p e r c u t s a p p e a r e d : p a i n t i n g s o f heads p u r c h a s e d r e a d y m a d e w e r e g l u e d i n t h e p l a c e o f h e a d s a n d a b o u t 1920, heads c u t o u t f r o m p h o t o g r a p h s began to be used ( f i g . 34, 39). N o w , t h e y a r e d r a w n f r o m i l l u s t r a t e d weeklies. A f t e r t h e S e c o n d W o r l d W a r t h e scope o f t h e m e s became broader, m a i n l y o w i n g to the influence of o r d e r s f r o m o u t s i d e t h e r u r a l areas a n d c o m p e t i t i o n s on definite subjects. „ K o d r y " w i t h political and social themes began t o appear, made specially f o r e x h i b i t i o n s a n d f o r m u s e u m s , etc. C o n t e m p o r a r y p a p e r c u t s g a i n t h e i r effect not only by line but mainly by the intensity and purity of their colour. 125 �Once, w h e n v a r i o u s glossy papers w e r e a v a i l a b l e i n t h e r u r a l areas, t h e w o m e n m a k i n g p a p e r cuts u s e d a b o u t 40 shades. T o d a y , t h e s m a l l e r r a n g e o f p a p e r s h a s l i m i t e d t h e r a n g e t o o n l y 10 c o l o u r s . A l t h o u g h the w o m e n w h o made paper cuts have passed d o w n t h e i r s k i l l f r o m generation t o generation, the' degree o f s k i l l w a s v a r i e d . A p a r t f r o m some w h o c o u l d m a k e paper c u t s s i m i l a r t o those m a d e b y t h e i r predecessors a n d c o n t e m p o r a r i e s , there were also t a l e n t e d f o l k a r t i s t s c r e a t i n g t h e i r o w n k i n d o f paper cuts o f a specific style. T h e a u t h o r w r i t e s about some of the most o u t s t a n d i n g paper c u t artists — Jadwiga Klimkiewicz, Franciszka Burzyńska, the S t r y c h a r s k i f a m i l y , Elżbieta Żaczek, A n a s t a z j a Pawlikówna a n d others. Today, a l l those the „new" fashion, works, even being t h e m —• 7 1 - y e a r - o l d Bogusz — are s t i l l old patterns. m a k i n g paper cuts are f o l l o w i n g critically evaluating their earlier ashamed of t h e m . O n l y t w o of K a t a r z y n a G u z e k a n d Stanisława m a k i n g paper outs s i m i l a r to the T h e a u t h o r concludes her a r t i c l e w i t h the postu­ late for more care for the paper c u t makers, not o v e r b u r d e n i n g t h e m w i t h o r d e r s , h e l p i n g t h e m t o get c o l o u r e d p a p e r , etc. so as t o h e l p m a i n t a i n as l o n g as p o s s i b l e t h e a r t i s t i c v a l u e s w h i c h h a v e b e e n p r e ­ served to a great e x t e n t i n the Łowicz region paper cuts. Jadimga and CENTURY Anatoliusz BIŁGORAJ RELIGIOUS — Czerpiński FOLK PICTURES 18TH COSTUMES FROM THE IN T a k i n g as a basis a c y c l e o f 1 8 t h c e n t u r y r e l i g i o u s pictures of peasant theme f r o m the Solska Forest r e g i o n (Biłgoraj d i s t r i c t ) , w h i c h is t h e o n l y k n o w n cycle of this type, the authors analyse the regional costumes of t h a t time. The cycle comprises eight scenes f r o m t h e r e v e l a t i o n a n d o f m i r a c l e s , a l l o f w h i c h go t o m a k e u p t w o p i c t u r e s m e a s u r i n g 2.04 m . b y 1.82 m . w i t h l o n g i n s c r i p t i o n s i n v e r s e . T h e s e a r e pictures of the k i n d p a i n t e d by artisans and, f r o m the f o r m a l p o i n t of view, are k i n d r e d to the a r t of t h e o l d g e n t r y o f t h e 17th a n d 18th c e n t u r i e s w i t h their cult of a l l that was national. The realistic native character of the paintings make them a va­ l u a b l e source o f i n f o r m a t i o n c o n c e r n i n g t h e Biłgoraj regional costumes of the 18th century. Analysis of the pictures c o n f i r m s i n general the results o f research c a r r i e d o n i n these parts a n d also yielded some additional details. THE Pękalski BIŁGORAJ — WOODEN TOMB SHRINES IN DISTRICT T h e t o m b s h r i n e s f o u n d i n t h e Biłgoraj d i s t r i c t are a rarity i n our country a n d nothing like t h e m h a s b e e n f o u n d i n o t h e r r e g i o n s so f a r . A d o z e n o r so y e a r s ago t h e r e w e r e t h r e e o f t h e m i n t h e ce­ m e t e r y a t Puszcza Solska; n o w there are o n l y t w o that have survived. A l l of t h e m have the same characteristic s o l i d shape a n d a l l o f t h e m have been carved out o f a single large block o f wood, i n w h i c h niches w e r e h o l l o w e d o u t for the figures o f saints. T h e o l d e s t s h r i n e ( f i g . 3) p r o b a b l y d a t e s b a c k t w o h u n d r e d y e a r s , a n d t h e m o s t r e c e n t is s h o w n i n f i g . 5. I n a d d i t i o n , a t o m b s h r i n e f r o m G ó r e c k o K o ­ ścielne (Biłgoraj d i s t r i c t — f i g . 4) has b e e n p r e s e r v e d 126 Ewa Fryś-Pietraszkowa — JÓZEF GIBULA'S FUR­ NITURE I n the Powiśle Lubelskie region, where decorative f u r n i t u r e has n o i n t e r e s t i n g t r a d i t i o n s , being l i m i t e d , i n general, to p a i n t e d coffers, a set o f f u r n i t u r e d e c o r a t e d w i t h c a r v i n g s t h a t has b e e n p r e s e r v e d i n Z a b o r z e a n d a f e w v i l l a g e s o f O p o l e L u b e l s k i e is w o r t h y of attention. This furniture was made by Józef Gibuła, a f a r m l a b o u r e r w h o l i v e d i n S ł o t w i n y (Opole Lubelskie district). His hobby was carpentry a n d h e m a d e f u r n i t u r e f o r h i s o w n use a n d f o r his relations a n d friends. His f u r n i t u r e was r i c h l y decorated w i t h polychromic carving, very original b o t h as r e g a r d s i t s a p p l i c a t i o n (on e l e m e n t s o f f u r ­ n i t u r e w h i c h i t was n o t t h e c u s t o m to decorate, for i n s t a n c e , t h e v e r t i c a l b o a r d s o f c h a i r b a c k s ) , a n d as regards the o r n a m e n t a l presentation of the motifs, rather reminiscent of children's drawings i n their simplicity. W h i l e i t is d i f f i c u l t t o f i n d a n y d i r e c t c o n n e c t i o n w i t h t h e t r a d i t i o n s o f f o l k a r t , G i b u l a ' s w o r k has c e r t a i n characteristic of f o l k a r t a n d analysis of the v a r i o u s m o t i f s used s h o w e d t h e m t o be a n a l o g i c a l w i t h those o n distaffs f r o m R a d o m a n d the moulds h i g h l a n d e r s u s e d f o r m a k i n g cheeses. SOLSKA FOREST Michał i n t h e c o l l e c t i o n s o f t h e M u s e u m a t Zamość. T h e o r i g i n of these shrines c a n be traced to the t r a d i t i o n , s p e c i f i c f o r t h e Biłgoraj r e g i o n , o f h o l l o w i n g o u t wayside shrines i n tree t r u n k s , and this proves that t h e shrines f o u n d i n t h e Puszcza Solska cemetery w e r e a l s o m a d e i n o t h e r v i l l a g e s of t h e Biłgoraj district. T H E S E C T I O N : H I S T O R I C A L A R C H I V E S contains the second p a r t o f E d w a r d Pietraszek's w o r k "Pottery C e n t r e s o n t h e E s t a t e s o f t h e Tonczyński F a m i l y i n t h e 1 8 t h C e n t u r y a n d t h e F i r s t H a l f o f t h e 19th Century" based o n i n f o r m a t i o n copied out from i n v e n t o r i a l books, a n d a s h o r t a r t i c l e b y J a n i n a Kamińska: "Some S u p p l e m e n t a r y Information on t h e H i s t o r y o f P o l i s h S t r i p e d F a b r i c s " . O n t h e basis o f r e s e a r c h o n m a t e r i a l s f r o m t h e 1 1 t h a n d 12th centuries f o u n d i n archeological excavations it was c o n c l u d e d t h a t s t r i p e d fabrics w e r e used i n the area from Silesia to Pomerania (Opole—Gdańsk). The a u t h o r , o n t h e basis o f d o c u m e n t s f r o m the C h u r c h l a w s (1233, 1320 a n d 1402) p r o h i b i t i n g p r i e s t s t o w e a r coloured " s t r i p e d " c l o t h i n g , concludes t h a t striped f a b r i c s w e r e w o r n a n d used a l l o v e r P o l a n d i n t h e 13th, 1 4 t h a n d 1 5 t h c e n t u r i e s . W r i t i n g about the exhibition of Polish folk a r t i n B a s e l , o r g a n i z e d i n t h e M u s e u m für V ö l k e r k u n d e b y P r o f e s s o r R. W i l d h a i b e r , K. Mathys is v e r y enthusiastic about the v a l u e o f t h e exhibits, expressing his special a d m i r a t i o n for the f o l k " s p i d e r s " w h i c h he considers to be the p r o t o t y p e of Calder's " m o b i l e s " . I n another article about the e x h i b i t i o n , A. Jackowski lays emphasis on the great care taken by Professor W i l d h a b e r i n a r r a n g i n g t h e e x h i b i t i o n , s a y i n g t h a t he h a d succeeded i n assembling a beautiful collection of Polish f o l k a r t objects. B u t he considers t h a t the n u m b e r of exhibits of H u c u l i folk a r t was unproport i o n a l l y large a n d t h a t the inclusion of a whole section of H u c u l i a r t i n an e x h i b i t i o n of Polish folk a r t is f u n d a m e n t a l l y i n c o r r e c t , f o r i t g r e w u p f r o m d i f f e r e n t e t h n i c sources a n d o n l y a s m a l l p a r t o f i t shows the ethnic influence of Polish culture. �H O / l b C K O E KBAPTAJIbHblH >KyPHAJI H A P O f l H O E H3AABAEMMH N°l HHCTH TYTOM HCKyCCTBA TO^I, M 3 ^ A H H a P Anna CbBCHTKOBOKa (BMPE3KH H3 — JlOBHUKaH E 3 „BblllHIIAMKH" BYMArH). JIOBHUKHC BbipesKH H3 6yMarH cymecTByiOT y w e OKOJIO 100 jieT. Boer/ia 6HJIH MaccoBUM TBOPTOCTBOM, KOTopwM :iail!'MiWIHCb flepeoeHCRHC JKeHIUHHM H apByillKH M CJiyJKHJIH nOITH HCKJHOIMTejIbHO, AO riOCJie/tfieH BOHMbl, AJIH HX co6cTBe]iiibix norpeOHOCTOH. B HaMajie ABaAuaToro BeKa nojibCKHe xy.io}KH5łKu oTKpwjiH nx KpacoTy. C Tex nop Bbipc3Kn nojiywajiH Bce óbjibuiee npH3Ha«He u nonyjisipHOCTb. floCJIC II MlłpBOH BOHHbl 3aMH>pa«T npe>KH)lH pojib BblM30K — OHH noTepHjin CBOC npuMeHewHe B AepeBeHCKoii cpcie. Ho no Hciea/iH. OrpoBiibift cnpoc Ha Bbipe3KH H3 6ywarH B iopoAax xax n crpaHe, TaK >H 3a npa«Hmeft, noaAepwMBaeT >KH3HGHHocTb 3Toft o 6 j i a c r n HapoAHoro HcnyccTBa H miiHeTcsi HOBbiM cTUMyjioM AJIH ec JiajibHeHinero KyjibTHBHpoBaHHfl. CTapwe Bbipe3ajibmH'Hbi TIOCTOHHHO nepe.iaioT CBOC yMeHHe MOJioAOM-y noKojiemHio u, B HacTOHiuee BpeMH, CBbiuie 100 JK6HU1HIH B JloBHUKOM paHOHe 3a«H'MalOTCH KyCTapHbIM iipołOBO.iCTBOM Bwpe30K H3 fiyMarii. PaccMaTpiHBas! reHC3y JIOBHUKHX Bbipe30K H3 B y w a m , craTba nojieMH3HpyeT co B3rviHAOM AOKTopa rpafioBCKoro. KOTopbift BHAHT .naiajio 3THX BbipesoK B noA,BapmaBCK'Hx Bbipe3Kax H3 6yMarn. AHajwa MOTHBOB He MOJKCT 6biTb apryMeHTOM, B OCOBeHHOCTH, eCJIH B3HTb BO BHHMaHHC 4>aiabi, CBHAercjibCTByiomHe o TOM, <rro B KOHiie n p o m . i o r o cTo. ieTHsi, Bbipe3aHKa npeACTaBjiHjia coóbft npoAOJiweHHe TpaaHUHOMHoro yKpaiiieiniH c/reti c BHeiiiHeft M BHyrpe.HHeft tropów, r CxOACTBO MOTMBOB ( HJIJI. 1—4), BbICTyiiaiOmHX B BblpełKax M na KapTHHax, yKpauiaiouiHx CTSHM HSÓM — AOKa3HBaeT, ITO C MOMCHTOM noHBjieHim B .lepeBHe j i o m e n HOH CyMara (OKOJIO 1860—1865 r r . ) Bbipe3Ka Haiajia saMenaTb npencHne OAHOUBeTHbie KapTHHbi (BbinojitisieMbie no TpacpapeTy) u pa3H0HBeTHbie (HapHCOBaHHMG aKBapejIbllblMH KpaCKaMll). BMeCTO HHX nOHBHJIHCb Ha CTeHax yKpameiiiHH, Bbipesamibie H3 CyMarn H noMemeHHbie Ha CTeHax H 6ajiKax noTOJiKa (HJIJI. 9 ) . H3 0TacjibHbix MOTHBOB, HanpHMep iiBeTbi, AepeBua, oyKCTbi,. HaK.neiiBaBiuHeca BHaiajie Ha creHy — B B U pe3KaX OblCTpO CCpOpMMpOBajIHiCb TpH OCHOBHbIX KOMIIO3HUHH — Boe HaKjieHBaBiuHecH npe}Kfl,e Ha oepyro a Tenepb Ha Sejiyio óyMary, BbiflepwaHbie B T3KOM JKC (bopMaTO H oymecTByiomMe AO iHacToamero BpeMeHH: 1. TeceMiKH — SyMawHbie jieHTbi, npeMymecTBeHHo pa3MepoM 50 X 12 CM, oKatmHBaioiuHecH BHH3y 6axipoMoft u yKpauieH.Hbie CTapHHHWMII „óyKeraMH" na 6ejioM HJIH UBCTHOM dx>He. (H.HJI. 10—12). 2. 3B€3AbI — Kpy>KKH AHaMeTpOM 17—21 OM, BMnoJiHeHHbie ^ame Bcero H3 KaproHa. (HJIJI. 1 3 — 2 0 ) . 3. „Koapbi" (OT MTajibflHCKoro „ c o l t r e " , „ c o l t r i n e " ) •— npsiMoyrojibHbie yKpaineHHbie ropieoiiTajibHbie nojiocw .IJiHiiofl 80—100 CM. ujiipiiHoft 15—20 CM, noBeiueHUbie na 6ajiKax u creHax ti oTAejiemibie „3Be3.i.aMH" (HJIJI. 2 2 — 3 9 ) . B opHaMeiiTajibHbix pa3peuieHMHX Bcex STHX Tpex THIIOB HaifijiioAaJiHCb OAHHaKOBbie napajuiejibHbie H3iMeHe«Hsi. BHcTynaiomiie iiepBOHaiajibno npwMHTHBiHbie reoMerpHiecKHe MOTHBbI ( T O H K H , KpySCKH, KBaApaTbl H T.JJ..) H re0MCTpH3HpoBaHHbic (cxeMaTH iecKHc (t»HTypbi KyKOJi HJIH ynpomeHi K) M H C K Y C C T B O nOJIbCKOH AKAflEMHH XV HAYK 1961 E Hbie diopMbi pacTeHiifl) B KOHue XIX BCKa 6bUlH BbrrecHeHM Sojiee peajiHCTimccKH ccpopMHpoBaHHWMH (piirypaMH JtKWefl B JIOBHUKHX KOCTK)MaX, a TpaAHUHOHHbie MOTHBbI pacrenHft, HanpHMep, „AepeBua'" noa-ieraioT SHMHTeJlbHOMy paaeHTHK) (HJIJI. 4 — 6 , 14—17, 22, 4 1 ) . B 3THX H3MeHeHHSix MOJKHO 3aMeTHTb pacTyuiyio naTypajiHCTHleoKyio TeHAeHUHio. C 1910 r o a a croaa BKJiKmaeTCH HOBoe CTpełUKHtie, H3MeHHBiuee CTapbifl c r p o r n i i KOMno3HH.HOHHbift nopHAOK H HanoMHnaiornee ceuecHio H3-3a sanyTawHOCTH pncyHKa B H3OrHyT0M 6ere J I I H H H H H 6eCnOKOHCTBC KOMn03HHHH. rToHeMHory HC^esaeT n p e w i i n a nojiean cwMMeTpiia B CHcreMe eocTa®Hbix lacTeft. H3MeneHHH npoABiiraioTcsi AaJibiiie, TaK 'HanpHMep, B ,,KOApax", c pacTHTCJibHbiMH MOTHIiaiMH Tp ex SJieMC H T H a H «OMn03HU,HH c TpeMH CHMiMeTpimHHMH ocflMłi npeo6pa>KaeTCH B BOJiHHcryio BeTKy (OKOJIO 1930 r o a a ) , B Koropoft ocTaBJisieTCH TOJibKO lieHTpajibHan OCb CHMMCTpHH, npH AOBOJIbHO CBO60AHOM JIOJIO>KellHH ocTajibHbix sjieMeJHTOB. ripeo6pa>xaioTcsi TSKWC H pacTHTejibiibie MOTHBbi. Te >Ke nepeMenw, BOSHHKUIHP nocjic I MHpOBOH BOHHbl B BblUlHBaHIHH, BbICTynaiOT Ta«>KC II B Bbipe3Kax. H reoMeTpimecKHH opna\ieHT 6HJI BbireoHCH pacTHTejibiibrM, TpaKTOBaHHbiM Bce 6ojiee naTypajnicTHM60KH. He ocrajiocb TaK>Ke 6e3 pe3yjibTaTOB BCP 6OJH?C pacTymee BJiHHHHe ropo.ia. OKOJIO 1923 r. no KHOniipaitHM lOBecTHoro aeHTejia u .'iioóHTejiH napoAHoii KyjibTypw A . XMejiHHCKofl, óbijio w a i a r o Bbipe3bi'BaiHHo HOBOH paanoBHAHOCTH „3Be3jj.bi": o dx>pMe a?KypHbix KpyroB. OAHOBpeMeHHO C HHMH nOHBHJICH SJIJIHnC C nOBeCTBOBaTe.FIbHOH KOMnoarniHeft. OAHaKO, STU opopMbi B Te BpeMeiia, n p o » 3 BoanjiMCb TOjibKo A-15I ropowa: B AepeBHe OIHH HP HSOUIH npHiMeHCHHfl. B >KaiiipoBbix ,,Ko,apax" TeMaTHiiecKHx ,i.i>Ke AO nocjie,aliefl BOHHbl — C3MH T6MbI HO nOAAaB3JI!I'Ch 3HalHT0JlbHb!M H3MeHeHiiaM: „oBaAbóbi" u „KapeTbi", o i e i i b i H3 JKH3HII AepeaHH H noMecTbH ( « e jiHiueHHbie HHoraa caTHpu). H 3Aecb, oAHaKO, OKOJIO 1900 roaa nosiBjiaeTCH HOBasi uoaa: BMecTO j i n n a naicjieHBaioTCH KynjieHHbie jiyóoMHbic KapTHHKH. OKOJIO 1920 r o j i a HX 'MecTO safiMyr TOJIOBKU, Bbipe3aHHbie H3 d>oTorpa(pHH (HJIJI. 34, 3 9 ) . B MacToamee BpeMH nx nepepwcoBbiBaioT « 3 HjijnocTpHpoBa«Hbix eweHeflejIbHHKOB. TTocjie II MHpoBoft BOHHHH pacuiHipfleTca o6T>eM TeM3THKH, TJiaiBHblM o6pa30M, nOA BJI«HHHeM 3aKa3QB ¡13 HeAepeBeHCKOH cpeAbi H KOHKypcoB Ha onpeAejieHHyio TCMaTHKy. BoSHHKaiOT „KOpAbl" .Ha 'nOJIHTHMeCKyiO H oómecTBeHHyio TeMaTHKH, BbinojiHeHHbi-e AJIH BbicraBOK, My3eeB H T.n. CoapeMenHbie Bbipe3KH H3 Oy.Mani iipon.SBOAHT CH.ibHoe BneiaTJiemiie ne TOJibKO piicyHKOM, no, r.naB«błM oÓpaaoM, IlBeTOM, IłHTe HC HBHOCTb K) WHCTbIX H HaCbIlHCHHbIX KpaCOK. KorA.a-To B .lepesnio AocTaBjiaJiacb rjiaHiie.BaH 6yMara pa3jiHiiHbix uBeTOB. Bbipe3ajibmMUbi 3iiajin OKOJIO 40 OTTenKOB. Tenepb w e HeSojibinoft accopTiiMeiiT uBeTHoii ftyMarn 3acTaBJiaeT orpaHHiHBaTbca TOJibKO 10 UBeTaMH. * XOTH MacTepcTBO Bbipe3ajibmHU nepe.aaBajiocb KOJieimn B noKOjieHiie, pa3jiHqHofl 6bijia cTencHb H3 nocnocofi127 �n o c n i KajK/ioii !(cnoji«iiTe.n.]inui>i. HapaBHe c Bbtpe3aJibutHitaMH, KonnpyK)uui*iH noxoxcHe BbipesKw, cACJiaHHwe KHubiMii MacrepHuaMH cymecTBOBajw H cymecTByioT HapoAHHe Macrcpimbi, TBopamne coOcToemibiii w a H p Bbipe3KH C H'HAHBM,nyajIbHbIMH 'lepTaMH CTHJIH. ABTOp p3C0K33bIBaeT O BbWaK)mHXCH MaCTepH'U.aX — TBOpieCTB€ H . i B i i n i KJIHMK€BHH, OpaHUHuiKH By>KHHbCKoft. ceMeflcTBa CrpbHCapOKHK, 3;ib>K6eTbi >KaweK, AHacTa3HH rtaBJiHKyBHbi H ,apyrHx. 15 HaCTOSIIUCe BpCMH BCO Bbipe3ajIbIWIUbl TBOpHT no „HOBOH Moa.e", KpHTimeCKH oiieHHBan CBOH paHHHe paÓOTU K ,ia>Ke CTbIJIHCb HX. ToJIbKO ABC Bbipe3ajIblHHUbI, 71-jieTHHH K a T a w m i a TyacK u CTaHHCJiaBa B o r y i u , — ece eme libinOJJHHlOT BbipC3K!I 113 6 y M a n i , 6jlH3KHe OBOHM CTapbIM o6pa3naM. B Koime e r a m i .-iBTop roBopiiT o Heo6xo.i.HMO'CTH y n y i iiioMMH 3aóoTbi IIAA B b i p e 3 a j i b U i H u a M H , no oSpoKenemifl MX 3a'Ka3aMH, noMoimi H nojiyMenwi UBCTHOH óyMarn II T.A., TaK "ITOÓbl BO3M0JKH0 .TOJlbUIC C0XpalI'HTb TO Xy,TO>K€CTBCHHOC KaWCCTBO, KOTOpMM JIOBHUKIIC BbIpC3KM H3 óyMarn oojiaaaiOT B eme Tax BbicoKoft creneHH. flABiira u AHaTOjmioiii MepetiHHCKHe — BH/ITOPAPICKHPT HAHHOHAJlbHblH KOCHOM XVIII BEKA HA PE/IHPri03IIblX KAPTIIHAX H3 CO/IbCKOH nynjjH. B:IHB 3a •ociioMy miKji pejmrH03Hblx KapTuii X V I I I neKn na KpccTbaHCKyK) TeMy H3 Cojibc-KOH r i y u u i (Bn.nropa['iCKaSI OÓJiaCTb), eaMHCTBeHIlblii H3BCCTllbIH UI1K.I KapTIIII IIOAOÓHOTO xapaKTcpa, aBTop aHajlH3HpyeT napojiibic KOCTIOMbl TOTO BpOMCHH. UJMA COAepWHT 8 CUCH H3 OTKpObe«HH II tyn/eC, KOTOpbie COCTaBJIHKJT ABC KapTHMbl p a . i McpoM 2,04 X 1,82 M c AAHWHOH Ha.iniicbio B CTHxaX. 3TH KapTHHbi, iiapncoBaHiibie peMecJiełłHHKaifH u c rbopM M M O f l T04KII aptMHH, nOXO>Klle Ha HCKyCCTBO MejIKOMOMOCTlIOro .IBOpHHCTBa X V I ] II X X I I I 'BeKOB C KyjlbTOM Bccro, HTO HBJineTca 'HapoAHbiM. PeajiHCTHMeoKHH Meerubiii xapaKTep KapTim ACJiaeT HX ueHHHM HCTOWiHKOM, coAcpw a u w M cseA^HMO o BiHJiropaiicKOM HaiiHOHajibHOM KOCTIOMC X V I I I Be«a. AHajiH3 3THX KapTHii noATBepwAaeT, B oómew, pc3yjibTaTbi HCCJie.T,oBaHHH, npoBo.iH BiuHxcH B 3T»x paiioHax u npHHecuinx HeeKOJibKo AanojiiiHTeJibHbix ,ieTajinii. i MHxaji neHKajibCKH — MACOBEHKH B | flEPEBJIHHblE EH/irOPAFICKOH BbimcynoMHHyTbie oöieKTU H3 KjiaAÖiiuia B CojibCKofi r i y m e —• nancHHe, BMCTynaiomee n B a p y r i i x ,iepcBii<i.\ BHjiiropaiicKOM oöjiacm. 3 o a cppbieb-neTpaujKOBa — M E B E / I b r 0 3 E ( f A T H E y / I b l . H a TeppiiTopnii .TiooejibCKoro n o B i i o b a ÄOKopaTHBiioc MeöejibHoe npoM3BO.TCTB0, orpaiiHHeimoe B oömeM, n p o ayKUHeü K p a i i i e H i i b i x oyH.ayKOB, HC HMCJIO HHTcpeotiMX Tpa.antiHfl. OcoöoHHoro eiwMaHHd 38cnyHCHBaeT KOMn.icKc Meöe.iii, yKpauieHHbiii pe3b6oft, coxpancHHbift B 3a6<»Ky, a TaK>Ke >B «ecKOJibKHX ü.epeBHnx Onojie-,riio6ejibCKoii o6jia€TH. H x aBTop, r03e4) THÖyjia, cejibCKoxosflHCTBeHHbiü paooTOÖ, npwKHBaiBiuHH B CjioTOHuax (Onojie-JlKifiejibCKan oöjiacTb) yBJieKajicsi CTOJwpCTBOM H aejiaji weGejib unn OeÖH M CBOHX 6JIH3KHX. YspaiüHBaji HX öoraToii pc3iioii nOJIHXpOMOBOft ÄSKOpaUHeH H OpiirHHa.nbHOH KaK B cnocoöe ( « a Tex aeTajinx Meoejiii, KOTopue o6biKiioBeHno ne yKpauiHBajiHCB, iianpiiMcp, BcpTiiKajibiibic 6a.noMK:i cnHHKH), TaK H B MOTHBax opuaMOHTa, iianoMimaioiueM HeMHoro no OBoefl npocTOTc pHcyiiKii ACTCH. Hc noKa3biBan «cmocpe-acTBCM-Hbix 0B«i3cfi c T p a . i i u i i o n HbtM HapO.TiHblM MCKyDCTBOM, TIBOpieCTBO THßyjIbl Bbl.iepiKaHO B napoTHOM x a p a K T e p e , a manm oTAO.ibHHX MOTIIHO'B H03BOJIHT HaÜTii iicKOTopyw anajiorHK), IialipilMi'|), cpeAii patHOMöKHx npajioK HJIH r o p c K i i x cpopM MR cwpa. * OTAejiciiiic: HcropiiMCOKiifi apxiiB c o a e p w i n B r o p y w lacTb oöpaöoTKii 3 . n e T p a in K a „ToHMapHbie ueiiTpbi B TOHI>H'HHCKHX MMeHHHX B X V I I I H nepBOÜ IIOJIOBHHe X I X BPKOB", ooHOsaHwyio n a Bbinwcxax H3 HHBciiTapHbix KHKI\ a THK>KC iio6o.iibuiiyio CTaTbio H. K a M i i H b c K o i i „HecKOJibKo :ionOJIHCHHii K HCTOpHH IlOJIbCKOH nOJIOCaTOÜ TKaHIl". I i i ) iiccjiCAOBa.HHHM, ocHOBaiibiM Ha HCKonaeMOM MaTcpna.ic X I — X I I BCKOB, npOBe/l,eHHbIM T.O OeTO BpPMeHIl IIO.T,TBep>K.T,e«o noaiBJieHMe nojiocaToro MaTepnajia na Teppinopini OT Cujie3HH flp noiviopbsi (Onojie-rA.'i'HbeiK). ABtop na ooHooe nojio>KeiHHH uepKOBUbix 3aKOHOB (1233 r., 1320 r., 1402 r . ) , 3anpematoiiiMx CBfliueHHKaM iiocHTb üpMio HapaAbi H3 MaTepna.ia B no^ocxy, ,>u\na<»T 3aKjiK><KHHe O MaOCOBOM noHBJleHHM IlOJIOCaTOH TK3HH Ha TeppiiTopnii r i o j i b i i m B X I I I , X I V , H X V Benax. HA/irPOBHBIE * OEJIACTH. HajłrpooHbte MacoBeiiKii, cyiuecrByKrniiie B B i u i r o p a i i CKoii oójiacTH — po.TKoe HBJIPIIHO B iiaujcii cTpane. Orni He HMeiOT aHajiorHH B A p y r n x paftoHax. Ha KJia.T,6Hme B CojIbCKOH n y m e 6bIJIO Tpil HaCOBGHKiH HCCKO.TbKO JieT TOMy HasaA. B HacToamee BpeMH ocTajiocb TO,nbKO ftBe. Bce OHH xapaKTepii3yioTcsi oAHiiaiKoeoii (popiwoW rjiwSbi ti BblTecaiHbl H3 OJ.«OrO OrpOMHOrO 6peBHa, B KOTOpOM Bbi.ioji&ieHbi yr«iy6.neH»H, npeaHasiiaMeHHbie ,i,ji5i no\ielueiniH T»M (pinrypoK OBHTHX. CaMasi „ipeBHHH iiacmiTbiBaeT, BepoHTHo, OKOJIO 200 -IBT (wut, 3 ) , cainaH MOJio^an npeiicraiBjieiHa Ha HJIJI. 5. Kpowc HHX coxpa«HJiacb B co6pa«HHX My3ea B 3aMOCTbio Haj,rpofiHaH qacoBeHKa H3 TypeuKa KocTejibHoro (BiuiropaiicKaa o o j i a c r b — ujm. 4 ) . re«e3a STHX Haar!po6Hbix wacoBeiio* noK33biBaeT ciBH3b c xapaKTep'Hofi j.Ji$i BHJITOpaftOKOfl o & i a c T i i TpaaHUHeft npH;i,opo>K!ihix lacoBeiioK, UbIAOJl6jleiIHblX B II1I5IX, MTO CBH/ieTejIbCTByCT O TOM, '1TO 06cy>K;i.aH BbicTaBKy nojibCKoro Kapo/Uioro HCKycCTBa B BasHJiim, opraiHH30Bannyio B My3ee für V ö l k e r k u n d e npo4>. P. BHJUxaöepoM, K. MaTxnc c 3HTy3iia3MOM xapaxTepH3yeT UCHHOCTb 3KCnOHaTOB, B OOOÖeHHOCTH, BOCTOpraacb HapOAHMMH „nayxaMH", npoTOTwnoiM KOTopbix cmTaeT KajibAepoBCKHe „MOÖHJIH". A. HUKOBOKH B .apyrow BbICKa3bIBaHHH Ha T6My BbICTaiBKll IIOAiepKHBaCT yCHJlHH npoep. BHjiAxaöepa, KOTopoMy yAajiocb coöpaTb npeKpacnyio KOJiJieKmiio npeflMeTOB nojibCKoro HapoiaiHoro HCKycCTBa. OAHaxo, nojie MH3HpyeT c HenponopuHOHajibHO 6oJibIUHIM (»ojiHqecTiBOM sKcnoiHaTOB, npeACTa:BJiHK>iHHX ryuyjibcKoe HoxyccTBO, yTBepw.naH, HTO BKJiioMeiHHe B EbiCTaBKy nojibCKoro napOAHoro HCKycCTBa uejioro OTaeJia ryiiy^bcx o r o HcxyccTBa »BJiHeTcsi no c y m e c T B y HenpaiBHJibHbiM, T.K. 3TOT BIIA HapOA«oro HCKycCTBa öeper CBoe Hanajio H3 APyrHX STHHMeCKHX HCTOUHHlKOB H TO.nbKO B HCOOJIblUOH Mepe ecTb HBJieHMeM, na Koropoe lacTHiiHo nojibOKoc napo.iHoe H c x y c c T B O o'Ka3biBaeT e s o e BJIHHHHC. : �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PJ. WYDAWNICTWA PAN przez ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, k w a r t a l n i k 64 s t r . d u ż e g o f o r m a t u , b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 z l , r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , o k o ł o 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , o k o ł o 100 s t r . d r u k u , k i l k a n a ś c i e C e n a 10 zł, p r e n u m e r a t a p ó ł r o c z n a 20 zł, r o c z n a — 40 zł. ilustracji. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 s t r . d r u k u , l i c z n e p r z y k ł a d y C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 z l , r o c z n a — 72 zł. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i przedpłaty n a p r e n u m e r a t ę p r z y j m o w a n e są w t e r m i n i e d o d n i a 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y — p r z e z : Urzędy P o c z t o w e , listonoszy o r a z Oddziały i D e l e g a t u r y „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty n a k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i Wydawnictw „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . S r e b r n a 12. C e n a p r e n u m e r a t y z a g r a n i c ę j e s t o 40'°/o droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo E k s p o r t u i I m p o r t u „Ruch" w Warszawie, W i l c z a 46, k o n t o 2-6-71 w N a r o d o w y m B a n k u P o l s k i m w Warszawie, u l . W a r e c k a 10. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e z d e z a k t u a l i z o w a n e m o ż n a nabyć w s k l e p i e „ R u c h u " p r z y u l . W i e j s k i e j 14 w W a r s z a w i e . Z a m ó w i e n i a s p o z a W a r s z a w y należy kierować d o C e n t r a l i Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch", W a r ­ s z a w a , u l . S r e b r n a 12. A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N w w i ę k s z y c h księgarniach m i a s t w o j e w ó d z k i c h . Białystok — L i p o w a 43 B i e l s k o — D z i e r ż y ń s k i e g o 33 B y d g o s z c z — 1 M a j a 17, D w o r ­ c o w a 14 B y t o m — Kościuszki 4 C h o r z ó w — W o l n o ś c i 13 Częstochowa — A l . N M P 8 Gdańsk-Wrzeszcz — G r u n w a l d z ­ ka 8 G d y n i a — Ś w i ę t o j a ń s k a 47 G l i w i c e — Z w y c i ę s t w a 31 Grudziądz — R y n e k 13 Inowrocław — Królowej J a d w i ­ g i 31 K a l i s z — Ś r ó d m i e j s k a 14 K a t o w i c e — W a r s z a w s k a 11 K o s z a l i n — M ł y ń s k a b l o k 12 K i e l c e — S i e n k i e w i c z a 30, S i e n ­ k i e w i c z a 60 Kraków — Podwale 6 Lublin — Krakowskie Przed­ mieście 68 są do nabycia Ł ó d ź — P i o t r k o w s k a 102a Poznań — M a r c i n k o w s k i e g o 2 1 , A r m i i C z e r w o n e j 37 P r z e m y ś l — Franciszkańska 19 R a d o m — Ż e r o m s k i e g o 27 R z e s z ó w — Kościuszki 3 Słupsk — P I . Z w y c i ę s t w a 11 S a n d o m i e r z — płk. S k o p e n k i 4 Sopot — Bohaterów M o n t e Cas i n o 26 Sosnowiec b i e 23 — Czerwone Zagłę­ T o r u ń — R y n e k S t a r o m i e j s k i 30 Warszawa — K r a k o w s k i e Przed­ mieście 7, K r e d y t o w a 9, P i ę k ­ n a 31/37, B r a c k a 20, N o w y Świat 35, Rynek Starego M i a s t a 22/24. W ł o c ł a w e k — 3 M a j a 25 W r o c ł a w — K u ź n i c z a 42 Z a b r z e — Wolności 276 Stołeczne Zakłady Graficzne. Z. W. Wnwa, Podchorążych 39. Z a m . 217. Pap. ilutstr. k l . I I I , 120 g Ali + k a r t o n biały ,kl. I I I , 220 g. B I . Nakład 1300 egz. S-fl6 D r u k ukończono w czerwcu 1961 r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f053c2313c7bd222c2ff2a66853f7dc.pdf 34a19360b62002ec574dea2986096d60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4504 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.135-136 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No I S PUBLISHED H F B Y THE 2 A R T INSTITUTE YEAR BOOK O OF T H EPOLISH L K A C A D E M Y A O F R T SCIENCES X X I I I 1969 SUMMARY OF ARTICLES T e r e s a S z e t e l a (Conclusion) — CERAMICS FROM MIECHOCIN of p o p u l a r heroes; they also p e r f o r m e d the most p o ­ pular plays of t h e English comedy theatre a n d travell­ ing companies: Doctor Faust a n d D o n Juan. I n t h e second p a r t of h e r w o r k , t h e authoress gives U p to t h e18th century there w a s unity between t h e an o u t l i n e o f t h e h i s t o r y o f M i e c h o c i n . I t is o n e o f t h e theatre o f l i v i n g actors a n d t h e puppet theatre. T h e oldest settlements i n t h eSandomierz forest a n d w a s t h e division o f t h e theatre o f t h e l i v i n g actor f r o m t h e property of t h e T a r n o w s k i f a m i l y f r o m t h e 16th cen­ puppet theatre came i n t h e 18th century; at that time tury. T h e potters' settlement at Miechocin came into the p u p p e t seemed t o stop developing. I t continued to being a t t h e e n d of t h e 16th c e n t u r y . T h e authoress is perform t h e repertoire i t h a dalways given, b u t chan­ of t h e o p i n i o n t h a t t h e p o t t e r y p r o d u c e d i n t h e M i e ­ ged i t t o suit t h e demands o f a d i f f e r e n t p u b l i c t h a n chocin workshops came under t h e influences of Italian so f a r . majolica pottery which were evident i n t h e late R e ­ T h e fact that t h ep u p p e t theatre t u r n e d into f o l k a r t naissance period. did n o t mean that i t w a s completely divorced from A comparison of Iconographic m a t e r i a l f r o m t h e e n d the a r t o f t h e educated strata. T h e place occupied b y of t h e 1 6 t h c e n t u r y (coffin p o r t r a i t s a n d p o r t r a i t s f o r the puppet theatre i n t h edevelopment of a r ti n general hanging o n walls) ( f i g . 17, 32, 34) w i t h t h e costumes is d e f i n e d q u i t e a c c u r a t e l y b y t h e t e r m V o l k s t u m l i c h w o r n b y t h e figures depicted o n t h ebowls made a t M i e ­ kunst. T h efolk puppet theatre, that is that of t h e 18th c h o c i n i(fig. 1 3 , 15, 2 1 , 3 0 , 3 1 ) m a k e s i t p o s s i b l e t o d a t e and 19th centuries, h a d its origin i n t h e a r t o f t h e the pottery m o r e accurately. F o l l o w i n g t h e broadly) c o n ­ educated strata, b u t h a d features of folk art. Thus i t ceived iconographic analysis m a d e b y t h e authoress, t h e should be called a theatre of a folk character (volksM i e c h o c i n p o t t e r y c a n b e d a t e d as t h e seventies o f t h e tumlich). 16th c e n t u r y . T h e a u t h o r e s s also l o o k s f o r analogies i n The links o f t h e puppet theatre with folk a r t a r e the p l a n t motifs of t h e o r n m e n t a t i o n of plates with seen i n t h e u n c h a n g i n g character o f i t s r e p e r t o i r e f o r the same kind of ornamentation i n embroideries, car­ several centuries. Nevertheless, there were certain s i ­ vings, book ornamentation a t t h e e n d of t h e 16th cen­ gnificant changes i n t h e performances of the puppet tury. A r c h i v e materials confirm t h e existence of potte­ theatres. T h e texts were simplified a n d logical rigours ries i n M i e c h o c i n a t t h e t u r n o f t h e 16th a n d 1 7 t h w e r e p u t aside. T h e m a i n c r i t e r i o n w a s t h e a t t r a c t i ­ centuries. veness o f t h e p e r f o r m a n c e for a n audience of simple The great similarities i n t h e style of ornamentation tastes. T h i s l e d t o c o m p i l a t i o n s o f effective motifs a n d of t h e pottery can indicate that the Haban potters the exposition o f p o p u l a r heroes. A n d this w a s t h e w a y w e r e t h efirst masters o f this a r t i n Miechocin. the specific means o f expression a n dstyle o f t h e folk T h e a u t h o r e s s also presents h e r a s s u m p t i o n s r e g a r d ­ puppet theatre were shaped. This style w a s highly i n g ithe r o u t e s o f e x p o r t o f M i e c h o c i n pottery. Most valued b y t h e Romantics and, later, a t t h e beginning p r o b a b l y i t -was t a k e n 'by w a t e r a l o n g t h e R i v e r V i ­ of t h e 20th century, t h e p u p p e t theatre became a n stula to Gdańsk. A s is i n d i c a t e d b y p r i m a r y source attractive source o f inspiration f o r t h e theatre o f t h e materials a n d findings i n excavations, the Miechocin living actor a n d t h e literature of educated strata. ceramics could have been sold i n W a r s a w . The puppet theatre a n d t h e theatre of t h e living I n t h esecond chapter of this p a r t o f t h ew o r k , t h e actor f o r m a n y centuries parted w i t h each other a n d authoress discusses t h e chronology o f t h e products a n d m e t again, being a r i c h source of i n s p i r a t i o n f o r each the decline of t h epotteries i n Miechocin. T h e furnaces other. found there indicate that there were twelve workshops. The transition o f t h epuppet theatre i n t h e direction T h e authoress assumes that t h e most flourishing de­ of f o l k a r t d r a w s a t t e n t i o n t o a n o t h e r s i m i l a r process: velopment o f t h e settlement came about t h e middle of the transition of t h epuppet theatre i n t h e direction of the 17th c e n t u r y a n d i t began t o decline i n t h e 18th specialization i n performances for children. Can the century. Analysing t h e ceramic material very thorough­ theatre f o r children inspire adult art? Surely not. Folk ly), T . S z e t e l a t r i e s t o e s t a b l i s h t h e c h r o n o l o g y of the a r t expressed t h ew o r l d o f t h e people, a n d i n t h i s layi products. T h e earliest were pottery with the Italian its s t r e n g t h . A r t f o r c h i l d r e n does n o t express t h e m a j o l i c a t y p e o r n a m e n t a t i o n i(fig. 4 1 ) , a n d s o m e k i n d s w o r l d o f t h echild, b u t t h e w o r l d created f o r t h e child o f tiles (fig. 47). P r o d u c t i o n o f p o t t e r y a t M i e c h o c i n w e n t by adults. t h r o u g h a crisis i n t h e m i d d l e o f t h e 17th century. T h e authoress associates this, a m o n g others, w i t h t h e fact Z o f i a С i e ś 1 a-R e i n f u ss o w a — FOLK RITES that Delft pottery began to be fashionable. IN LOCAL COMPETITIONS A N D SHOWS The decline o f this handicraft i n Miechocin c a nb e The authoress writes about competitions of com­ seen i n t h e changes i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e p o t t ­ panies p r e s e n t i n g r e g i o n a l spectacles of a ritual cha­ e r y ( f i g . '57, 5 8 , 6 9 ) , t h e d i f f e r e n t s h a p e o f t h e p r o d u c t s racter. T h e museum, i n R a b k a organized a competition (fig. 71). I t is d i f f i c u l t to place this type o f pottery o f r u r a l n a t i v i t y c r i b g r o u p s (1967) a n d a c o m p e t i t i o n accurately i n t i m e because o f t h e lack o f analogical for companies presenting spectacles connected with ornamentation i n other fields of art. Some of t h e w o r k ­ w i n t e r a n d s p r i n g r i t e s (1968). M o s t o f t h e g r o u p s a n d shops i n t r o d u c e d n e w k i n d s o f decoration. T h e pottery companies presented C h r i s t m a s plays, so-called live n a ­ o f t h a t p e r i o d h a s s i m p l i f i e d , less r i c h ornamentation tivity cribs. ( f i g . 75) a n d t h i c k s i d e s ( f i g . 74). T h e t i l e s m a d e i n t h a t The authoress also gives a brief description o f t h e p e r i o d a r e also m u c h less o r n a m e n t e d ( f i g .81). A t t h e review o f Silesian nativity play groups held i n J a ­ end o f t h e18th c e n t u r y , the registers o f M i e c h o c i n con­ nuary. T h e review is held i n t h e theatre a t Będzin. tain t h e names o f bricklayers a n d n o t potters, w h i c h During t h e competition held at t h e Puppet Theatre indicates that t h e potters changed over to bricklaying in Bielsko-Biała (January 1968) C h r i s t m a s r i t e s were during t h edecline of the potteries. s h o w n ( n a t i v i t y cribs) a n d t h e N e w Years' c u s t o m of calling u p t h e spirits o f forefathers as w e l l as t h e H e n r y k J u r k o w s k i — T H EPUPPET THEATRE custom o f t h e procession with t h e „goat" w h i c h a r e AND FOLKLORE h e l d a t t h e e n do f t h e c a r n i v a l season. The puppet theatre is one of t h evarieties of theatre art. Today i t is m a i n l y f o r children, once i t w a s equal to performances b y l i v i n g actors. A s h o r t r e v i e w o f the kinds of performances given b y puppet theatres will show that u p to t h e 18th century t h e theatre reper­ toire w a s t h esame f o r actors a n d puppets. T h e puppet theatres p e r f o r m e d scenes o f a m i m i n g character, m i ­ r a c l e playis, c o m m e d i e s dell arte w i t h t h eparticipation A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — „THE FUGITIVE" This is a n extensive review of Jean Giono's book L e D e s e r t e u r , L a u s a n n e 1966. T h e a u t h o r e s s a l s o g i v e s a brief description of t h e paintings o f Deserteur orga­ nized i n Paris ( J u l y 1967). T h e review discusses t h e analogy between t h e pictures o f Deserteur a n d Polish folk and naive painting. 135 �П О Л Ь С К О Е К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й № Ж У Р Н А Л Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ 2 ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ Н А У К X X I I I 1909 РЕЗЮМЕ Т е р е з а Ш е т е л я (Окончание) — МЕХОЦИНСКАЯ КЕРАМИКА В о второй части своей работы автор дает истори­ ческий очерк Мехоцина. М е х о ц и н принадлежит к ста­ р е й ш и м с е л е н и я м С а н д о м е р с к о й П у щ и и от X V I в. принадлежал семье Тарновских. Гончарный центр воз­ н и к т а м в к о н ц е X V I в. П о м н е н и ю а в т о р а н а п р о д у к ­ цию мехоцинских мастерских распространялось влия­ ние, о к а з ы в а е м о е и т а л ь я н с к о й м а й о л и к о й в р е м е н п о з д ­ него ренессанса. Сопоставление иконографического материала конца X V I в. ( н а д г р о б н ы е п о р т р е т ы и п о р т р е т ы и м е н и т ы х л ю д е й ) ( и л л . 17, 3 2 , 3 4 ) с н а р я д а м и ф и г у р , и з о б р а ж а е ­ м ы х н а м е х о ц и н с к и х м и с к а х ( и л л . 13, 15, 2 1 , 3 0 , 31) д а е т возможность уточнить время возникновения керамики. В результате подробного иконографического анализа одежды, автор установил, что мехоцинская керамика д а т и р у е т с я с е м и д е с я т ы м и г о д а м и X V I в. А в т о р п р о ­ водит аналогию м е ж д у р а с т и т е л ь н ы м орнаментом на тарелках с подобным орнаментом вышивок, резьбы, к н и ж н ы х украшений конца X V I в. А р х и в н ы е мате­ р и а л ы подтверждают, что на переломе X V I и X V I I вв., в Мехоцине существовали гончарные мастерские. Тесная взаимосвязь декоративных стилей отделки п о с у д ы у к а з ы в а е т на то, ч т о г о н ч а р н ы м и мастерами в Мехоцине были хабаны. Автор пытается также установить, каким путем совершался экспорт мехоцинской керамики и предпо­ лагает, что ее с п л а в л я л и В и с л о й в Гданьск. В о з м о ж н о также, что мехоцинскую посуду продавали в Вар­ шаве. Н а это у к а з ы в а ю т источники и а р х е о л о г и ч е с к и е раскопки. Второй раздел книги посвящен хронологии изделий и упадку гончарного ремесла в Мехоцине. Обнаружен­ н ы е п е ч и у к а з ы в а ю т на с у щ е с т в о в а н и е в прошлом 12 м а с т е р с к и х . А в т о р п р е д п о л а г а е т , ч т о р а с ц в е т п р о и з ­ водства приходится на п е р в у ю половину X V I I в., у п а ­ д о к ж е — н а X V I I I в. П о д р о б н о а н а л и з и р у я к е р а м и ­ ческий материал, автор пытается установить хроно­ логию мехоцинских изделий. К самым ранним принад­ л е ж а т те, к о т о р ы е по т и п у о р н а м е н т а с х о ж и с и т а л ь ­ я н с к о й к е р а м и к о й ( и л л . 41), н е к о т о р ы е т и п ы и з р а з ц о в (илл. 47). Развитие мехоцинского производства задерживается в с е р е д и н е X V I I в. П р и ч и н о й э т о г о а в т о р с ч и т а е т п р и ­ ш е д ш у ю из Д е л ь ф моду на фаянс. Об упадке мехоцинского ремесла свидетельствуют и з м е н е н и я в д е к о р а т и в н о м о р н а м е н т е ( и л л . 57, 58, 69)) и в форме посуды (илл. 71). Т о ч н о м у у с т а н о в л е н и ю х р о н о л о г и и этого типа керамики мешает отсутствие аналогичного орнамета в других отраслях искусства. Некоторые мастерские ввели новые декоративные ф о р м ы . Посуда этого периода становится проще, в ы ­ делка грубее, рисунок беднее (илл. 78, 75). О р н а м е н т и з р а з ц о в т а к ж е о б е д н я е т с я ( и л л . 81). В к о н ц е X V I I в. в метрические книги пазисывают имена каменщиков, а не гончаров, которые овладевают профессией ка­ менщиков в связи с упадком гончарного ремесла. Г е н р к Ю р к о в с к и Ф О Л Ь К Л О Р — К У К О Л Ь Н Ы Й ТЕАТР И театра и бродячего театра: „Доктора Ф а у с т а " и „Дон Жуана". Д о X V I I I в. н а б л ю д а е т с я е д и н с т в о т е а т р а „живого актера" и театра кукол. Разделение „ ж и в о г о " и ку­ кольного театров наступило в X V I I I в. и р а з в и т и е к у к о л ь н о г о театра как будто б ы тогда з а д е р ж а л о с ь . Он с о х р а н и л п р е ж н и й репертуар, но вносил и з м е ­ нения, принимая во внимание вкусы новой публики. Переход кукольного театра к народному искус­ ству не обозначает полного отрыва от искусства про­ свещенной среды. М е с т о этого театра в общем р а з ­ витии искусства довольно точно определяет понятие . . V o l k s t i i m l i c h k u n s t " . Н а р о д н ы й к у к о л ь н ы й театр X V I I I и X I X вв. б е р е т с в о е н а ч а л о от искусства п р о с в е щ е н ­ н ы х слоев общества, но обладает чертами народного творчества. Итак, следовало бы применить к нему определение: театр народного характера (volksttimlich). О связи кукольного театра с народным искусством свидетельствует е г о б е с с м е н н ы й на п р о т я ж е н и и н е ­ скольких столетий репертуар. Все ж е в представле­ ниях к у к о л ь н о г о театра наступили перемены. Т е к с т ы стали более упрощенными, а требования логики от­ брошены. Г л а в н ы м критерием стал аттракционный х а ­ рактер спектакля, его притягательность д л я широкой публики. Это вело к компиляции эффектных моти­ вов и выдвигало на первый п л а н образ популярного героя. Т а к создавались своеобразные средства выра­ жения и художественный стиль народного куколь­ ного театра. Этот стиль высоко ценили романтики, ц е н и л и е г о и в н а ч а л е X X в. К у к о л ь н ы й т е р а т р о к а ­ зался аттракционным источником вдохновения для театра „ ж и в о г о актера" и л и т е р а т у р ы п р о с в е щ е н н ы х слоев общества. Итак, пути кукольного театра и театра „живого а к т е р а " с п о к о н в е к у то р а с х о д я т с я , то в н о в ь сходятся, взаимно обогащая и вдохновляя друг друга. П р и б л и ж е н и е кукольного театра к народному ис­ к у с с т в у обращает внимание на д р у г о й п о д о б н ы й п р о ­ цесс: п р и б л и ж е н и е кукольного театра к профессио­ нальному театру д л я детей. М о ж е т л и искусство д л я детей давать п и щ у искусству д л я взрослых? скорее нет. Н а р о д н о е искусство б ы л о в ы р а ж е н и е м н а р о д н о г о мира и в этом б ы л а его сила. И с к у с с т в о д л я детей не в ы р а ж а е т детского мира, а мир, созданный взрос­ л ы м и д л я детей. З о ф и я 136 Н А КОНКУРСАХ, — НАРОДНЫЕ П О К А З А Х И В РЕ­ ГИОНАХ Автор пишет о конкурсах ансамблей, выступа­ ю щ и х с региональной программой, посвященной обря­ довой тематике. М у з е й в Рабке организовал конкурс д е р е в е н с к и х в е р т е п о в (1967 г.), а т а к ж е к о н к у р с п р е д ­ ставлений, связанных с зимними и весенними обря­ д а м и (1968). Б о л ь ш и н с т в о а н с а м б л е й в ы с т у п и л о с п о ­ казами так наз. ж и в ы х вертепов. Автор вкратце обсуждает ежегодный январский смотр силезских вертепов, который проводится в Вендзине. В о в р е м я к о н к у р с а в К у к о л ь н о м т е а т р е г. Б е л ь с к о -Бяла занные К у к о л ь н ы й театр, — один из видов театрального искусства, — предназначенный в настоящее время г л а в н ы м образом д л я детей, когда то занимал такое ж е место, как театр „ ж и в о г о актера". К р а т к и й обзор различных видов кукольных спектаклей свидетель­ ствует о том, что в п л о т ь до X V I I I в. и „ ж и в о й " и к у ­ кольный театры имели общий репертуар. К у к о л ь н и к и ставили мимические сценки, мистерии, комедии д е л ь арте с участием популярных героев, ставили наи­ более популярные пьесы английского комедийного Ц е с ь л я - Р е й н ф у с с о в а ОБРЯДЫ (январь 1 9 6 8 г.) были с рождественскими показаны обряды, праздниками и с свя­ карна­ валом. А н н а К у н ч и и ь с к а - И р а ц к а — „БЕГЛЕЦ" П о д р о б н а я р е ц е н з и я на к н и г у Ж а н а Д ж и о н о (Giono) ,,Le D e s e r t e u r " , Л о з а н н а , 1966. А в т о р д е л а е т краткий обзор выставки живописи Дезертера, состоявшейся в П а р и ж е в и ю л е 1 9 6 7 г. В р е ц е н з и и р а с с м а т р и в а ю т с я аналогии между картинками Дезертера и польской народной и наивной живописью. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11b4d52763bf426444e33a12988658ff.pdf d784a75464296cde9a9139dd8ddf6ad4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4871 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4520 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.252-255 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text о QUARTERLY N o 3/4 I PUBLISHED о н BY THE ART INSTITUTE YEAR BOOK OF к THE POLISH XXIII ACADEMY OF SCIENCES 1969 SUMMARY OF A R T I C L E S T h e m a i n s u b j e c t of t h i s issue a r e t h e c h a n g e s a n d t r a n s f o r m a t i o n s i n the a r t i s t i c c u l t u r e of the villages of t h e K u r p i e r e g i o n . W e a r e p u b l i s h i n g s u m m a r i e s o f t h e d i p l o m a d i s s e r t a t i o n s of t h r e e g r a d u a t e s of t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y of the W a r s a w U n i v e r s i t y w i t h an i n t r o d u c t o r y article by J a c e k O l ę d z k i — T H E ARTISTIC OUTLOOK OF THE R U R A L POPULATION IN THE LIGHT OF STUDIES ON THE CULTURE OF THE K U R P I E REGION. The a u t h o r has a l r e a d y p u b l i s h e d a n u m b e r of articles i n our p e r i o d i c a l on the f o l k a r t of the K u r p i e people. T h i s is a n a t t e m p t a t a s y n t h e s i s o f t h e aesthetic a t t i t u d e s a n d a r t i s t i c w o r l d o u t l o o k of the p o p u l a t i o n of the K u r p i e region. The p r o b l e m of the artistic w o r l d outlook of the r u r a l p o p u l a t i o n has p r e o c c u p i e d m a n y researchers a n d the first w o r k s on this subject w e r e published i n Poland i n t h e i n t e r - w a r y e a r s ( J . S. B y s t r o ń , E. F r a n k o w s k i . К. P i w o c k i ) . M . G ł a d y s z w r o t e a b o u t o r n a m e n t a t i o n a n d t h e a r t i s t i c s e n s i t i v i t y o f t h e p e o p l e . T h e a u t h o r s of these w o r k s p o i n t e d to t h e differences between the artistic w o r l d outlook of f o l k artists a n d professional artists. I n t r o d u c i n g the reader to t h e question of the a r t i ­ stic s e n s i t i v i t y o f t h e K u r p i e a r t i s t s , t h e a u t h o r s u g ­ gests t h a t t h i s n o t i o n s h o u l d e m b r a c e a e s t h e t i c s e n s i t i ­ v i t y f r o m t h e p r a c t i c a l , u t i l i t y .social a n d i d e o l o g i c a l p o i n t s of v i e w . I d e o l o g i c a l s e n s i t i v i t y i s t h e r e a c t i o n t o i d e o l o g i c a l ideas, magic r i t e s , beliefs, p o l i t i c a l , social a n d c u l t u r a l c o n t e n t . S o c i a l s e n s i t i v i t y is t h e r e a c t i o n to f a m i l y , v i l l a g e c o m m u n i t y a n d t e r r i t o r i a l g r o u p ties. U t i l i t y s e n s i t i v i t y is, a b o v e a l l , s e n s i t i v i t y to t h e m a ­ terial advantages a n d a e s t h e t i c s e n s i t i v i t y is t h e r e ­ action to the s u r r o u n d i n g r e a l i t y — n a t u r e a n d the products of man's w o r k . The importance and significance of f o l k a r t f o r s o c i a l g r o u p s is d e c i d e d b y i t s f u n c t i o n i n t h e l i f e o f a g i v e n g r o u p . T h e f u n c t i o n o f a w o r k of a r t is expressed b y t h e needs, a s p i r a t i o n s a n d i n t e r e s t s of a g i v e n m i l i e u . The a u t h o r considers w h a t functions the d i f f e r e n t branches of a r t i s t i c w o r k f u l f i l i n the l i f e o f t h e K u r p i e p e o p l e , ( f i g . 9). T h e f u n c t i o n of some f i e l d s of a r t ( s c u l p t u r e , p a i n t ­ ing, paper-cuts) w e r e connected w i t h beliefs and social ideas. Fabrics, blacksmithery. carving, fulfilled the f u n c t i o n of s h a p i n g c u l t u r a l d i f f e r e n c e s . T h e b r a n c h e s of a r t i s t i c w o r k w h i c h h a v e n o w b e e n r e a c t i v a t e d h a v e c h a n g e d t h e i r m a i n f u n c t i o n . I n a l l of t h e m t h e aes­ thetic and utility function predominate T h e a r t i s t i c w o r k done b y t h e K u r p i e people served to e x p r e s s i d e o l o g i c a l a n d s o c i a l ideas. T h e d i s a p p e a r ­ a n c e of s o c i a l t i e s , o l d b e l i e f s a n d m a g i c r i t e s c a u s e d t h e d i s a p p e a r a n c e of t h e m o s t i m p o r t a n t b r a n c h e s of f o l k a r t . T h e d e v e l o p i n g a e s t h e t i c i n t e r e s t has h a d t h e i n f l u e n c e of k e e p i n g s o m e o f t h e s e b r a n c h e s of f o l k art alive i n an incomplete f o r m , not fulfilling their original function. J a d w i g a H i l c z e r - P i l c h — THE CONTEMPO­ R A R Y AESTHETIC TASTES OF THE K U R P I E PEOPLE ON THE BASIS OF A N A N A L Y S I S OF THE INTER­ IOR DECORATION OF COTTAGES I N KADZIDŁO: I n p o s t - w a r e t h n o g r a p h i c l i t e r a t u r e , a t t e n t i o n has been d r a w n to t h e changes i n villages due to t h e i n ­ f l u e n c e o f i n d u s t r i a l i z a t i o n a n d u r b a n i z a t i o n . O n e of the manifestations of these changes are the needs connected w i t h a n e w a n d h i g h e r l e v e l of i n t e r i o r de­ coration. The authoress tries to f i n d out w h a t condi­ t i o n s d e t e r m i n e t h e a e s t h e t i c tastes o f t h e i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e o f K a d z i d ł o . I n h e r s t u d i e s she i n v e s t i g a t ­ ed t h e t a s t e s o f r e p r e s e n t a t i v e s o f v a r i o u s s o c i a l g r o u p s , t a k i n g i n t o account the l o c a t i o n of t h e i r cottages a n d t h e d i f f e r e n t ages o f t h e s e representatives. She d e s c r i b e s t h e p o s i t i o n a n d t h e k i n d o f b u i l d i n g i n K a d z i d ł o . I t is a w e l l d e v e l o p e d c e n t r e w h e r e r e g i o ­ n a l t r a d i t i o n s a r e c u l t i v a t e d a n d is s i t u a t e d c e n t r a l l y along the m a i n road going t h r o u g h the K u r p i e region; i t is t h e seat o f a v i l l a g e c o m m u n i t y p e o p l e ' s c o u n c i l , 252 a p a r i s h a n d t h e „ C e p e l i a " c o o p e r a t i v e „ K u r p i a n k a " is there too. T h e m a i n s o u r c e of m a i n t e n a n c e of t h e m a j o r i t y o f f a m i l i e s are f a r m s , some people w o r k i n the l o c a l a d m i n i s t r a t i v e offices ,others c o m m u t e t o w o r k i n O s t r o ­ łęka ( p a p e r m i l l ) . T h e e l i t e o f t h e v i l l a g e a r e t h e w o r k ­ ers o f t h e „ K u r p i a n k a " c o o p e r a t i v e a n d of the local administrative offices. Contacts b e t w e e n groups are c o n f i n e d to meetings a t w e d d i n g s a n d c h r i s t e n i n g s . E a c h of t h e s o c i a l g r o u p s is a s e p a r a t e c i r c l e k e e p i n g i t s o w n c o m p a n y . The traditional K u r p i e interiors were furnished w i t h f u r n i t u r e made by the local village carpenters a n d decorated w i t h paper-cuts, „spiders" a n d tissue paper curtains. Beds w e r e covered w i t h bedspreads made of home spun fabrics. A t present the interiors i n K a ­ dzidło a r e as f o l l o w s : c o t t a g e s d i v i d e d i n t o f o u r p a r t s ( k i t c h e n , c o r r i d o r , l i v i n g r o o m , alcove), a n d the m o r e recent l a y o u t — four large rooms d i v i d e d by the cor­ ridor. The new interior layout predominates i n the c e n t r e of K a d z i d ł o . T h e a r r a n g e m e n t o f t h e f u r n i t u r e depends on the l a y o u t of the i n t e r i o r . I n m o d e r n i n t e r i o r s very l i t t l e of the o l d f u r n i t u r e m a d e b y c a r p e n t e r s has r e m a i n e d . The rooms are f u r n i s h e d w i t h f a c t o r y - m a d e s u i t e s of f u r n i t u r e . F a c ­ tory-made equipment predominates i n the kitchens ( w h i t e dresser a n d c o m m o d e s ) . I t i s t h e c u s t o m i n t h e c o t t a g e s of K a d z i d ł o t o p l a c e t h e f u r n i t u r e a l i o s t h e w a l l s . S o m e pieces of f u r n i t u r e (etagere, book-cases, d r e s s i n g t a b l e s ) a r e p l a c e d i n c o r n e r s . T h e r e a r e also s m a l l altars decorated w i t h flowers i n pots a n d doilies i n the corners of rooms. T h e n e w f a c t o r y - m a d e f u r n i t u r e ( s e t t e e - b e d s , couches, a r m c h a i r s ) a r e c o v e r e d w i t h K u r p i e f a b r i c s or c o l o u r f u l striped covers made b y the „Kurpianka" cooperative. W h i t e steelon (Polish k i n d of n y l o n ) c u r t a i n s are h u n g a t t h e w i n d o w s a n d i n t h e m o r e p r o s p e r o u s h o m e s , also coloured curtains. The kitchen windows have short curtains o n l y covering p a r t of the w i n d o w . I n t h e w i n ­ t e r , c o t t o n w o o l is p l a c e d b e t w e n t h e d o u b l e w i n d o w - p a n e s a n d also C h r i s t m a s t r e e d e c o r a t i o n s as a n o r n a ­ mentation. U n t i l recently, the walls were painted i n patterns (flowers, stars, clouds), b u t f o r t h r e e years n o w i t has been t h e f a s h i o n to p a i n t t h e w a l l s one p l a i n c o l o u r . T h e most v a l u a b l e w a l l decoration, are p a t t e r n e d or striped rugs made by the „Kurpianka" cooperative. S t r a w mats are not f o u n d there very often. Most of the pictures of lay subjects i n c l u d i n g f a m i l y p h o t o ­ g r a p h s a n d scenes w i t h n y m p h s , s l e i g h s i n w i n t e r - t i m e , l a n d s c a p e s w i t h stags. I n t h e p o o r e r h o m e s c h e a p t a p ­ e s t r i e s s h o w i n g scenes w i t h stags p u r c h a s e d a t b a z a a r s are s t i l l f o u n d v e r y f r e q u e n t l y . Some of t h e v i l l a g e elite h a n g p a p e r - c u t s f r a m e d u n d e r glass o n t h e i r w a l l s . N o t a single K u r p i e Cross (pasyjka) c o u l d be f o u n d i n t h e c o t t a g e s of K a d z i d ł o , a l t h o u g h t h e y a r e s t i l l g e n e ­ r a l l y found in other villages of the K u r p i e region. A f e a t u r e o f t h e r i t u a l a n d s e a s o n a l d e c o r a t i o n s is the r i c h e r decoration w i t h a p r e d o m i n a n c e of f r e s h g r e e n e r y . T h e n also, t h e best b e d s p r e a d s a r e p u t o n t h e beds. The statements made b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l ­ lage to the authoress r e g a r d i n g the k i n d of i n t e r i o r t h e y d r e a m of i n d i c a t e t h e process of changes i n t h e a e s t h e t i c tastes o f t h e p e o p l e . A l m o s t e v e r y b o d y was d i s s a t i s f i e d w i t h t h e h o m e as i t w a s a n d t h e c h a n g e s t h e y w o u l d l i k e to m a k e depend on t h e i r social p o s i t i o n The avant garde have aspirations t o w a r d s i n t e r i o r de­ coration after the model of m o d e r n flats i n towns. I n poorer homes, t h e people copy t h e i n t e r i o r decoration i n t h e houses o f t h e e l i t e . I n m a n y h o m e s , t h e o e o p i p take a negative attitude towards the t r a d i t i o n a l K u r p i e interior decoration. A s p i r a t i o n s t o w a r d s changes are g e n e r a l b u t the model of t h e changes v a r y i n the d i f f e r e n t social g r o u p s . I t is a g e n e r a l l y a c c e p t e d p r i n c i p l e t h a t i n t e r ­ i o r s s h o u l d be m o r e s a p c i o u s , n o t so c r o w d e d with furniture. �M a g d a l e n a S z e s k a — THE PLACE OF CREA­ TIVE W O R K I N THE LIFE OF THE PAPER CUT ARTIST. T h i s w o r k is an a t t e m p t to l o o k at t h e a r t o f m a k ­ i n g p a p e r - c u t s t h r o u g h t h e eyes o f t h e a r t i s t w h o m a k e s t h e m . T h e a u t h o r e s s , o n t h e basis o f a t h o r o u g h analysis of the l i f e stories of three p a p e r - c u t makers, outstanding for their attitude towards their art and t h e p a p e r - c u t s t h e y m a k e ( M a r i a n n a Bałdyga, S t a n i ­ sława B a k u ł o w a , C z e s ł a w a Koinopkówna), t r i e s t o e s t a b ­ l i s h w h a t place p a p e r - c u t m a k i n g has i n t h e i r lives. A p a r t f r o m detailed interviews w i t h the artists t h e m ­ selves a n d also p e o p l e f r o m t h e i r e n v i r o n m e n t , t h e a u t h o r e s s also k e p t a d i a r y o f o b s e r v a t i o n s i n w h i c h she w r o t e d o w n remarks about the atmosphere i n w h i c h she c o n d u c t e d t h e c o n v e r s a t i o n s . I n t h e case o f t h e t h r e e a b o v e - m e n t i o n e d p a p e r - c u t m a k e r s , i t h a s b e e n t h e i r - p r o f e s s i o n a l j o b since t h e e n d of t h e w a r , t h a t i s , s i n c e t h e y b e g a n t o w o r k f o r „Cepelia". F r o m the materials presented b y the a u t h o r ­ ess, i t a p p e a r s t h a t t h e d e c i s i o n t o t a k e u p p a p e r - c u t - m a k i n g on a w i d e scale w a s d i c t a t e d b y economic reasons. M r s Bakułowa m a k e s e x t r a m o n e y t o i n v e s t i n her f a r m i n t h i s w a y . M r s Bałdyga, f o l l o w i n g the death of her h u s b a n d a n d going to l i v e w i t h her daughter, makes m o n e y for her s m a l l expenses t h i s w a y . Miss K o n o p k ó w n ą does t h e m o s t p a p e r c u t - w o r k ; she is a r e g u l a r employee of the local cooperative, evaluates a n d acceptes p a p e r - c u t s . H e r f a m i l y s t a t u s (she is s i n g l e ) e n a b l e s h e r t o d e v o t e a l l h e r t i m e to c r e a t i v e artistic w o r k and its organization. W i s h i n g to establish the social advantages t o be gained b y t h i s profession, the authoress analyses the relation between the paper-cut makers and: the v i l ­ lage, the f a m i l y , the purcahsers, t h e i r c o - w o r k e r s i n the local cooperative a n d the m e m b e r s of the p a r i s h . The p o s i t i o n of t h e p a p e r - c u t m a k e r is d e t e r m i n e d b y h e r m a t e r i a l s i t u a t i o n . M r s Bałdyga a n d M r s Bakułowa gain only m a t e r i a l advantages f r o m this w o r k . Only M i s s K o n o p k ó w n ą is f u l l y e n g a g e d i n h e r c r e a t i v e w o r k (demonstrations on television, interviews for the radio, e x h i b i t i o n s a b r o a d ) . I n a l l t h r e e cases i t c a n b e s a i d that m a k i n g paper-cuts fulfills a compensatory function. I n t h e case o f M r s B a k u ł o w a a n d M r s B a ł d y g a , i t is a compensation for not being to w o r k i n the household and provides t h e m w i t h a possibility of giving financial h e l p to t h e i r f a m i l i e s . M i s s K o n o p k ó w n ą has b a s e d a l l her life's plans on p a p e r - c u t m a k i n g . T h e K u r p i e p a p e r - c u t s do n o t a t p r e s e n t p l a y t h e i r original r i t u a l and decorative role. The t r a d i t i o n of decorating t h e rooms with paper-cuts is associated w i t h t h e i n t e r - w a r p e r i o d . A t p r e s e n t t h e y are h u n g o n t h e w a l l s i n f r a m e s u n d e r glass. T h e r a n g e o f a e s t h e t i c e v a l u a t i o n o f p a p e r - c u t s is s m a l l . T h e b a s i c c r i t e r i o n i n j u d g i n g t h e m is w h e t h e r t h e y are composed of delicate, s m a l l cuts. The paperc u t s a r e s t i l l a c c e p t e d b y t h e l o c a l p e o p l e as s u i t a b l e for a small gift. Ornamental p a p e r - c u t s are p r e d o m i n a n t a n d are m o s t r e a d i l y m a d e . I t is o n l y i n c o m p e t i t i o n s t h a t s u b ­ j e c t s a r e set. A n e x c e p t i o n t o t h i s r u l e a r e t h e p a p e r cuts made b y M r s Bakułowa, the subjects of whose w o r k are „forests" a n d „farms". Paper-cuts of religious s u b j e c t s no l o n g e r f u l f i l t h e i r o r i g i n a l f u n c t i o n , t h a t i s , d e c o r a t i o n of r o o m s f o r feast days — t h e y are n o w made on order for priests. Paper-cut m a k i n g is c r e a t i v e w o r k . I t is r a t h e r a h a n d i c r a f t , b u t one w h i c h gives m a n y m o r e p o s s i b i ­ lities of creative development than other handicrafts. The a u t h o r e s s says t h a t t h e p r e s e n t s i t u a t i o n is f a v o u r a b l e f o r k e e p i n g alive the t r a d i t i o n of paper-cuts i n the K u r p i e r e g i o n . T h i s is t h a n k s to the i n t e r e s t t a k e n i n t h e m b y i n s t i t u t i o n s a n d a r t l o v e r s , a n d also to economic factors. K r y s t y n a Bałabanow — THE ATTITUDE OF FOLK ARTISTS TOWARDS THEIR OWN ARTISTIC ACTIVITY. T h e a u t h o r e s s discusses t h i s p r o b l e m , t a k i n g as a n e x a m p l e t h e v i l l a g e o f B r z o z ó w k a (Ostrołęka d i s t r i c t ) . T h e l a c k of i n d u s t r y i n t h i s p a r t caused a b i g e m i g r a ­ t i o n of p o p u l a t i o n a n d t h e f l o u r i s h i n g development of various kinds of handicrafts, p a r t i c u l a r l y weaving. The cooperative „ K u r p i a n k a " f o u n d e d i n K a d z i d ł o i n 1950 changed the s i t u a t i o n of the i n h a b i t a n t s of Brzozówka, almost a l l of t h e m w o r k for „Cepelia". T h e a u t h o r e s s discusses t h e l i f e s t o r i e s a n d w o r k of r e p r e s e n t a t i v e s of a l l t h e b r a n c h e s o f c r e a t i v e w o r k done i n B r z o z ó w k a : p a p e r - c u t s , w e a v i n g , b a s k e t - m a k ­ ing, m a k i n g „spiders". ( P o l i s h n a m e kierecy), ritual confectionary and smithery. Stanisław C i a k , b a s k e t - m a k e r ( f i g . 3—6) does h i s w o r k t h e w h o l e m a k e r ( f i g . 7, 8). Józef B r z o z o w y i s a most i n t e r e s t i n g creative p r e s o n a l i t y ; he makes r i t u a l confectionary ( f i g . 10—14). Stanisława Lenkiewicz is t h e b e s t w e a v e r i n B r z o z ó w k a ( f i g . 22, 23) A l e k s a n d r a R e i c h m a k e s „ s p i d e r s " f r o m s t r a w (see f i g . 1, 2, 7, В i n a r t i c l e b y Jacek Olędzki). A l e k s a n d e r M a r k o w s k i is a c a r p e n t e r a n d c a b i n e t m a k e r ( f i g . 17—19). T h e w o r k i n g tools of these people are of t h e s i m ­ p l e s t k i n d , t h e y use l o c a l r a w m a t e r i a l s , o n l y t h e w e a ­ v e r s get t h e i r r a w m a t e r i a l s f r o m t h e cooperative. T h e cooperative dicates the p a t t e r n s i t w a n t s . The a t t i t u d e of the creative w o r k e r s t o w a r d s t h e i r o w n w o r k varies. The w e a v e r s to t h i s w o r k f r o m n e ­ cessity, t h e economic f a c t o r p l a y i n g t h e m a i n r o l e here, n a m e l y , e x t r a earnings. The representatives of the other h a n d i c r a f t s see o t h e r v a l u e s i n t h e i r c r e a t i v e w o r k , they f i n d satisfaction i n doing i t , although the question o f e a r n i n g s is n o t e l i m i n a t e d . Józef B r z o z o w y is p a r t i ­ c u l a r l y f o n d o f h i s w o r k , i t is a c o m p e n s a t i o n f o r t h e f a c t t h a t h e i s a c r i p p l e a n d c a n n o t do m u c h w o r k o n the farm. T h e p e o p l e o f t h e v i l l a g e do n o t see a n y v a l u e in* this artistic activity, judging it m a i n l y by the amount of m o n e y t h a t c a n be e a r n e d b y i t . T h i s c a n be e x ­ p l a i n e d b y the economic s i t u a t i o n of t h i s l o c a l i t y . This leads to r i v a l r y b e t w e e n t h e d i f f e r e n t f o l k a r t i s t s a n d n e w p a t t e r n s a r e j e a l o u s l y g u a r d e d secrets. T h e w o r k e r s do n o t k e e p c o n t a c t s w i t h e a c h o t h e r a n d do n o t t e l l each o t h e r h o w m u c h t h e y e a r n . Stanisław G a j e r s k i — SOURCE MATERIALS CONCERNING THE HISTORY OF THE BRUSNA STONE-CUTTERS CENTRE IN THE PERIOD OF SERFDOM. The author publishes the results of his a r c h i v a l studies. T h e past h i s t o r y of B r u s n a can be d i v i d e d i n t o t w o p e r i o d s : I — t i l l 1848, a n d I I — a f t e r t h a t d a t e . T h e y e a r 1848 w a s a m o m e n t o u s t u r n i n g p o i n t in the history of the stone-cutters centre, for i t was in that year that serfdom was abolished. This fact was c o m m e m o r a t e d i n t h e v i l l a g e b y the e r e c t i o n of a stone cross i n t h e v i l l a g e ( f i g . 1). T h e a u t h o r p u b l i s h e s a r c h i v e materials concerning the first period. The settlement was founded i n the 15th c e n t u r y and f r o m that t i m e on the l i m e s t o n e deposits t h e r e h a v e been e x p l o i t e d . A l e k s a n d e r Jaśkiewicz — THE DRAWINGS A N D A R T I C L E OF A D R I A N GŁĘBOCKI, A SOURCE OF K N O W L E D G E ABOUT DEVOTIONAL ART IN CZĘSTOCHOWA. A d r i a n Głębocki was a p a i n t e r a n d magazine i l l u s t r a t e r . I n t h e y e a r s 1863—73 h e w e n t t o C z ę s t o c h o w a w h e r e he d i d several d r a w i n g s of the i n t e r i o r s of the w o r k s h o p s o f t h e p a i n t e r s a n d c a r v e r s o f Częstochowa. H e also p u b l i s h e d a n a r t i c l e e n t i t l e d : A F e w Words a b o u t P a i n t i n g i n Częstochowa. H e g i v e s a d e t a i l e d description of the t e c h n i q u e of p a i n t i n g p i c t u r e s i n oils a n d gouache. The second h a l f of the 19th c e n t u r y was a p e r i o d of t h e decline of t h e Częstochowa p a i n t e r s ' centre. A t that t i m e the pictures p a i n t e d w e r e almost e x c l u s i v e l y i n gouache, due to the fact t h a t i t was easy t o r e p r o d u c e t h e m i n l a r g e n u m b e r s . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — A FEW RE­ M A R K S ABOUT P A I N T I N G IN CZĘSTOCHOWA AND SKULSK. T h i s is a s h o r t a r t i c l e p o l e m i z i n g w i t h t h e a r t i c l e s of Stanisław S z y m a ń s k i ( F a s c i c l e s o f t h e S t a t e E t h n o ­ g r a p h i c M u s e u m i n W a r s a w ) i n w h i c h he questions the hypothesis p u t f o r w a r d b y A. Kunczyńska-Iracka (Pain­ t i n g s f r o m C z ę s t o c h o w a , „ P o l i s h F o l k A r t " 1966, N o . 2) on t h e d o m i n a t i o n of t h e Częstochowa centre of f o l k p a i n t i n g i n P o l a n d . S. S z y m a ń s k i is o f t h e o p i n i o n t h a t Skulsk was a centre w i t h stronger traditions a n d that Częstochowa f o l l o w e d i n i t s footsteps. A r c h i v e data show the v e r y o l d t r a d i t i o n s of f o l k p a i n t i n g i n Często­ c h o w a (18th c e n t u r y ) . T h e fact t h a t i t was a b i g c e n t r e o f p i l g r i m a g e s also c o n f i r m s t h i s h y p o t h e s i s . A . K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a does n o t a g r e e w i t h S z y m a n s k i ' s i n t e r ­ p r e t a t i o n of some p r i m a r y source m a t e r i a l s . 253 �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е КВАРТАЛЬНЫЙ Ж У Р Н А Л ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА № 3/4 ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 1969 XXIII Р Е З Ю М Е Основная часть номера посвящена переменам и преображениям, которым подвергалась художествен­ ная к у л ь т у р а к у р п ё в с к о й д е р е в н и . П у б л и к у ю т с я с о ­ к р а щ е н н ы е т е к с т ы д и п л о м н ы х работ т р е х в ы п у с к н и ­ ков К а ф е д р ы э т н о г р а ф и и В а р ш а в с к о г о университета и вступительная статья Я ц е к а О л е н д з с к о г о под з а г л а в и е м : Х У Д О Ж Е С Т В Е Н Н О Е МИРОВОЗЗРЕ­ Н И Е СЕЛЬСКОГО Н А С Е Л Е Н И Я В СВЕТЕ ИССЛЕ­ ДОВАНИЙ КУРПЁСКОЙ КУЛЬТУРЫ. А в т о р н е о д н о к р а т н о п е ч а т а л на страницах н а ш е г о журнала статьи, п о с в я щ е н н ы е народному и с к у с т в у К у р п ё в щ и н ы . В н а с т о я щ о й статье д е л а е т с я п о п ы т к а синтеза э с т е т и ч е с к и х взгядов и х у д о ж е с т в е н н о г о м и ­ ровоззрения Курпёвского населения. Вопрос художественного мировоззрения сельского населения волновал многих у ч е н ы х ; в П о л ь ш е пер­ в ы е т р у д ы на эту т е м у в ы ш л и в м е ж в о е н н ы й период ( Я . С. Б ы с т р о н ь , Э. Ф р а н к о в с к и , К . П и в о ц к и ) . О п р и ­ к л а д н о м и с к у с с т в е и э с т е т и ч е с к и х ч у в с т в а х народа п и с а л М . Гладыш!. А в т о р ы э т и х т р у д о в с и г н а л и з и р о ­ в а л и и у к а з ы в а л и на своеобразное, инное ч е м у п р о ­ фессионалов, художественное мировоззрение народ­ н ы х творцов. С т а в я вопрос х у д о ж е с т в е н н о й впечатлительности курпё'вских у м е л ь ц е в , автор у т в е р ж д а е т , ч т о под этим п о н я т и е м п о д р а з у м е в а е т с я эстетическая, п р а к т и ч е с к а я , т.е. у т и л и т а р н а я , о б щ е с т в е н н а я и идейная в п е ч а т л и ­ т е л ь н о с т ь . И д е й н а я — это способ в о с п р и я т и я идейного, магического, р е л и г и о з н о г о , п о л и т и ч е с к о г о , о б щ е с т в е н ­ ного, к у л ь т у р н о г о с о д е р ж а н и я и з в у ч а н и я п р о и з в е ­ дения. О б щ е с т в е н н а я в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь — это р е ­ агирование на у з ы , с в я з ы в а ю щ и е семью, д е р е в е н с к у ю общественность, т е р р и т о р и а л ь н у ю г р у п п у . У т и л и т а р ­ ная в п е ч а т л и т е л ь н о с т ь — это п р е ж д е всего с т р е м л е н и е и з в л е ч ь материальную пользу, эстетическая впеча­ т л и т е л ь н о с т ь — это р е а г и р о в а н и е на окружающую действительность: природу и произведения ч е л о в е ­ ческих рук. О в а ж н о с т и и з н а ч е н и и искусства д л я о б щ е с т в е н ­ ной г р у п п ы р е ш а е т его ф у н к ц и я в ж и з н и г р у п п ы . В ф у н к ц и и художественных произведенний в ы р а ж а ­ ю т с я з а п р о с ы , с т р е м л е н и я и ч а я н и я среды. А в т о р статьи рассматривает к а к и е ф у н к ц и и и с п о л н я л и и и с ­ п о л н я ю т в н а с т о я щ е е время о т д е л ь н ы е о т р а с л и т в о р ­ чества в ж и з н и к у р п ё в с к о г о н а с е л е н и я (илл....9). Н е к о т о р ы е в и д ы творчества (скульптура, ж и в о ­ пись, в ы ц и н а н к и ( х у д о ж е с т в е н н ы е в ы р е з к и из бу­ маги) и с п о л н я л и религиозные и общественные ф у н к ­ ции. Т к а н ь е , х у д о ж е с т в е н н а я ковка и р е з ь б а и с п о л ­ няли функцию формирования культурных особен­ ностей. В о с с т а н а в л и в а е м ы е т е п е р ь о т р а с л и народного творчества к о р е н н ы м образом и з м е н и л и свои Ф у н к ­ ции — п р е о б л а д а ю т э с т е т и ч е с к и е и у т и л и т а р н ы е . К у р п ё в с к о е изобразительное искусство б ы л о испол­ нено и д е й н о г о и о б щ е с т в е н н о г о с о д е р ж а н и я . Осла­ б е л и о б щ е с т в е н н ы е взаимосвязи, не с т а л о р е л и г и о з ­ ного и м а г и ч е с к о г о с о д е р ж а н и я , в р е з у л ь т а т е ч е г о н а с т у п и л у п а д о к в а ж н е й ш и х о т р а с л е й народного и з о бразительттого искусства. В о з р о с ш и е эстетические за­ п р о с ы способствовали ч а с т и ч н о м у с о х р а н е н и ю н е к о т о ­ р ы х видов творчества, н о они у ж е н е в ы п о л н я ю т своих первоначальных функций. Ядвига Г и л ь ч е р - П и л ь х — СОВРЕМЕННЫЕ ЭСТЕТИЧЕСКИЕ ВКУСЫ КУРПЁВСКОГО НАСЕЛЕ­ Н И Я Н А ОСНОВЕ А Н А Л И З А ВНУТРЕННОГО У Б ­ Р А Н С Т В А ДОМОВ В КАДЗИДЛЕ В э т н о г р а ф и ч е с к о й л и т е р а т у р е , издаваемой п о с л е в о й н ы , о б р а щ а е т с я внимание на п р е о б р а ж е н и я в д е ­ р е в н е под в л и я н и е м и н д у с т р и а л и з а ц и и и у р б а н и з а ц и и . Об этом, в частности, с в и д е т е л ь с т в у ю т н о в ы е з а п р о с ы , в о з р а с т а ю щ и е по м е р е п о в ы ш е н и я благоустройства квартир. А в т о р статьи п ы т а е т с я п р о с л е д и т ь у с л о в и я , в л и я ю щ и е на э с т е т и ч е с к и е в к у с ы ж и т е л е й К а д з и д л а . Исследованиями б ы л и охвачены представители раз­ л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . У ч и т ы в а л и с ь при этом р а з м е щ е н и е домов и возраст о п р а ш и в а е м ы х . Деревня Кадзидло является центром сильно развитой и культивируемой региональной традиции; 254 I р а с п о л о ж е н а она при г л а в н о м шоссе, п е р е с е к а ю щ е м территорию К у р п ё в щ и н ы . В К а д з и д л е находится во­ л о с т н о й (громадзкий) нарсовет, п р и х о д ы , кооператив Ц е п е л и и ( „ Ц е п е л и я " — Союз к о о п е р а т и в о в н а р о д н ы х художественных промыслов) „Курпянка". Г л а в н ы м источником з а р а б о т к о в б о л ь ш и н с т в а на­ селения является сельское хозяйство. Часть ж и т е л е й работает в м е с т н ы х у ч р е ж д е н и я х , ч а с т ь ездит на р а ­ боту в О с т р о л е н к у . П р и в и л е г и р о в а н н у ю г р у п п у в д е ­ ревне с о с т а в л я ю т с л у ж а щ и е „ К у р п я н к и " и м е с т н ы х учреждений. К о н т а к т м е ж д у г р у п п а м и сводится к встречам на свадьбах и крестинах. К а ж д а я о б щ е с т в е н н а я группа ж и в е т своей ж и з н ь ю . Т р а д и ц и о н н у ю обстановку к у о п ё в с к и х ж и л и щ с о ­ ставляла мебель работы деревенских столяров: стены у к р а ш а л и выцинанки (художественные вырезки из б у м а г и ) , с о л о м е н н ы е п а у к и : занавески на о к н а х и з папиросной б у м а г и , д о м о т к а н н ы е п о к р ы в а л а на к р о ­ ватях дополняли убранство избы. В нястояшеее R P P м я в с т р е ч а ю т с я и н т е р ь е р ы со с л е д у ю щ е й п л а н и р о в к о й : к у х н я , сени, комната, б о к о в у ш к а : б о л е е новая п л а н и ­ ровка — ч е т ы р е П Р О С Т О Р Н Ы Х п о м е щ е н и я , р а з г о р о ж е н ­ н ы х сенями. Э т о т н о в ы й тип п л а н и р о в о к п р е о б л а д а е т в центре деревни. М е б е л ь р а с с т а в л я ю т в еоотвествии со с х е м о й в н у т р е н н е г о р а с п о л о ж е н и я . В современной квартире старой м е б е л и , и з г о т о в л е н н о й столярами, встречается н е м н о г о . К о м н а т ы о б с т а в л я ю т готовыми ф а б р и ч н ы м и гарнитурами. К у х н ю т а к ж е о б с т а в л я ю т г л а в н ы м образом готовой м е б е л ь ю (белые буфеты т-г ш к а ф ч и к и ) . М е б е л ь п р и н я т о ставить в д о л ь стен. Часть мебели (этажерки, библиотечные ш к а ф ы , т у ­ а л е т н ы е с т о л и к и ) ставят по у г л а м . В у г л а х п о м е ­ щают также небольшие ЯЛТЯРИ, у к р а ш а е м ы е ц в е ­ т о ч н ы м и вазонами и с а л ф е т к а м и . НОВУЮ фабричную мебель (диваны-кровати, тахты, кресла) кроют курпёвскими тканями л и б о цветными п о л о с а т ы м и тканями, которые выделывает „Кур­ п я н к а " . В о к н а х в е ш а ю т с т и л о н о в ы е занавеси, в б о л е е зажиточных домах — дополнительно цветные шторы. На о к н а х в K v x H e висят к о р о т к и е з а н а в е с к и ; зимой м е ж д у о к о н н ы м и рамами к л а д у т вату, а на ней д е ­ коративные елочные украшения. Д о недавнего в р е м е н и б ы л о п р и н я т о р а с к р а ш и в а т ь с т е н ы ц в е т н ы м и у з о р а м и (цветочки, з в е з д о ч к и , о б ­ л а ч к а ) , за п о с л е д н и х три года с т а л и м о д н ы г л а д к и е о д н о ц в е т н ы е с т е н ы без УЗОРОВ. С а м ы м ц е н н ы м у к р а ­ ш е н и е м стен я в л я ю т с я у з о р ч а т ы е к о в р ы и п о л о с а т ы е ткани, так наз. п а с я к и ич „ К у р п я н к и " . С о л о м е н н ы е м а т ы в с т р е ч а ю т с я редко. ^На стенах ч а щ е всего висят о б о я з а : среди к а р т и н светского с о д е р ж а н и я п р е о б л а ­ дают с е м е й н ы е снимки, с ц е н ы с н и м ф а м и , с а н н ы й п у т ь , л а н д ш а ф т ы с о л е н я м и . В менее зажиточных ломах по-прежнему вешают дешевые рыночные K O R рики, на к о т о р ы х и з о б р а ж е н ы о л е н и . В н е к о т о р ы х домах прибилегированной r p v n n b i вешают выцинанки в застекленных рамках. Совершенно отсутствуют в квартирах Кадзидла традиционные курпёвские рас­ пятия, до сих п о р ш и р о к о р а с п о с т р а н е н н ы е в д р у г и х д е р е в н я х к у р п ё в с к о г о района. : Обрядовое и л и праздничное убранство отличается большей декоративностью; преобладает свежая рас­ тительность. Кровати застилают праздничными покрывалами. А в т о р статьи приводит в ы с к а з ы в а н и я на т е м у у с ­ тройства ж и л и щ , на о с н о в а н и и к о т о р ы х м о ж н о с у ­ дить о процессе и з м е н е н и я э с т е т и ч е с к и х в к у с о в . П о ­ ч т и в с е н о о д о б р и т е л ь н о оценивают т е п е р е ш н и е к в а р ­ тиры. Изменения, которые б ы л и б ы желательны, за­ висят от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я , о п р а ш и в а е м ы х . Ведущая группа населения стремится к с о в р е ­ м е н н ы м г о р о д с к и м образцам, б о л е е б е д н ы е п о д р а ж а ­ ют т е п е р е ш н и м о б р а з ц а м п р и в и л е г и р о в а н н о й г р у п п е . В о м н о г и х д о м а х н е одобряют т р а д и ц и о н н ы х э л е м е н ­ тов к у р п ё в с к и х и н т е р ь е р о в . Т я г а к переменам з а м е ч а е т с я у всех, но к а ж д а я о б щ е с т в е н н а я группа и м е е т свои о б р а з ц ы . Однако, по о б щ е м у м н е н и ю к в а р т и р ы д о л ж н ы б ы т ь п р о с т о р ­ нее и менее з а г р у ж е н ы мебелью. �Магдалена Шеска — МАСТЕРА ВЫЦИНАНОК ТВОРЧЕСТВО В ЖИЗНИ А в т о р п ы т а е т с я подойти к в ы ц и н а н к а м с точки зрения художника. Подробно анализируя биографию т р е х л у ч ш и х с п е ц и а л и с т о к по в ы ц и н а н к а м ( М а р и а н ­ на Б а л ы г а , С т а н и с л а в а Б а к у л о в а , Ч е с л а в а К о н о п к у в на), автор старается установить, к а к о е место з а н и ­ мает в и х ж и з н и творчество. К р о м е п о д о б н ы х бесед с мастерицами и с и х о к р у ж е н и е м , автор статьи в е л а д н е в н и к н а б л ю д е н и й , отмечая в нем атмосферу, в к о ­ торой в е л и с ь беседы. В т р е х п р и в е д е н н ы х с л у ч а я х в ы р е з ы в а н и е из б у ­ маги с т а л о п о с л е в о й н ы и с момента у с т а н о в л е н и я сотрудничества с Ц е п е л и е й п р о ф е с с и о н а л ь н ы м з а н я ­ тием н а з в а н н ы х ж е н щ и н . И з п р е д с т а в л е н н ы х м а т е ­ р и а л о в с л е д у е т , что вопрос р а с ш и р е н и я в ы п у с к а в ы цинанок р е ш и л э к о н о м и ч е с к и й ф а к т о р . Б а к у л о в а д о ­ п о л н я е т этим свои ф и н а н с ы , Б а л д ы г а п о с л е смерти м у ж а п о с е л и л а с ь у д о ч е р и и зарабатывает в ы ц и н а н к а м и на м е л к и е р а с х о д ы . К о н о п к у в н а теснее всех связана оо своей п р о ф е с с и е й ; работая по ш т а т у в к о ­ оперативе, она оценивает и принимает в ы ц и н а н к и . Е е семейное п о л о ж е н и е (она н е з а м у ж н я я ) дает ей в о з м о ж н о с т ь ц е л и к о м п о с в я т и т ь себя творческой и о р ­ ганизационной работе. А в т о р статьи, п ы т а я с ь у с т а н о в и т ь , к а к у ю о б щ е ­ с т в е н н у ю п о л ь з у несет за собой эта п р о ф е с с и я , ана­ л и з и р у е т с о о т н о ш е н и е м е ж д у мастерицей и деревней, семей, п о к у п а т е л я м и , сотрудниками кооператива и п р и х о ж а н а м и . О позиции м а с т е р и ц ы р е ш а е т ее ма­ териальное положение. Ь а л д ы г е и Вакуловой профес­ сия приносит единственно м а т е р и я л ь н у ю п о л ь з у . И т о л ь к о одна К о п о н к у в н а раОотает п о п р и з в а н и ю ( п о ­ к а з ы п о т е л е в и д е н и ю , и н т е р в ь ю д л я радио, з а р у о е ж н ы е выставки). В трех упомянутых случаях выцинанки в ы п о л н я ­ ют ф у н к ц и ю компенсации. В а к у л о в о й и Б а л д ы г е это занятие возмещает их неполноценность в хозяйстве, давая в о з м о ж н о с т ь м а т е р и а л ь н о помогать с е м ь е ; К о ­ н о п к у в н а в я ж е т с этим занятием свои ж и з н е н н ы е п л а н ы . В с е три в о з м е щ а ю т таким ооразом свои ж и ­ зненные неудачи. ц н а с т о я щ е е в р е м я к у р п ё в с к и е в ы ц и н а н к и не в ы ­ полняют у ж е оорядово-декоративной функции. Тра­ д и ц и я у к р а ш е н и я изб в ы ц и н а н к а м и относится к м е ж ­ в о е н н о м у периоду. Т е п е р ь и х в е ш а ю т в з а с т е к л е н н ы х рамках. Эстетические оценки выцинанок односторонни. Главным критерием является сложность узора, ь ы ц и нанка п о - п р е ж н е м у считается п о д х о д я щ и м мелким подарком. ч а щ е и о х о т н е е всего в ы п о л н я ю т с я о р н а м е н т а л ь ­ н ы е в ы ц и н а н к и , с ю ж е т н ы е — д е л а ю т т о л ь к о на к о н ­ к у р с ы . И с к л ю ч е н и е составляют и ы щ и н а н к и ъ а к у л о в о и , которая вырезывает „леса ' и „хозяйства", ь ы ц и н а н к и с р е л и г и о з н о й тематикой п о т е р а л и свою ф у н к ц и ю — по п р а з д н и к а м и м и у к р а ш а л и избу, а теперь и х д е л а ю т по заказу ксендзов. В ы р е з ы в а н и е из б у м а г и м о ж н о отнести к т в о р ­ ч е с к и м р а б о т а м ; это своего рода х у д о ж е с т в е н н о е р е ­ м е с л о , к о т о р о е скорее чем д р у г и е предоставляет в о з ­ можность творческих решении. Автор приходит к у б е ж д е н и ю , что настоящие условия благоприятствуют сохранению в Курпевском районе традиции в ы ц и н а н о к . Это о о ъ я с н я е т с я и н т е р е ­ сом, к о т о р ы й п р о я в л я ю т к ним у ч р е ж д е н и я и л ю о и т е л и , а т а к ж е п р и ч и н а м и экономического характера. Кристина Балабанов — НАРОДНЫЕ УМЕЛЬ­ Ц Ы И И Х О Т Н О Ш Е Н И Е К СВО.ьИ Х У Д О Ж Е С Т В Е Н ­ НОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ А в т о р рассматривает п р о б л е м у , опираясь на ма­ т е р и а л ы , с о б р а н н ы е в деревне ь ж о з у в к а словят О с т р о л е н к а ) . о т с у т с т в и е п р о м ы ш л е н н ы х оОъектов часто з а с т а в л я л о ж и т е л е й этого района эмигрировать, с п о сооствуя в то ж е в р е м я р а з в и т и ю р а з л и ч н ы х видов р у ч н о г о р е м е с л а , особенно ткачества, и з л и ш е к и з ­ делий продавали в индустриализированные районы, логда в 1950 г. в К а ц з и д л е о т к р ы л с я кооператив „ К у р п я н к а " положение жителей Бжозувки изменилось; п о ч т и все они сотрудничают т е п е р ь с Ц е п е л и е й . А в т о р пишет о ж и з н и и р а б о т е п р е д с т а в и т е л е й в с е х о т р а с л е й творчества, п р о ц в е т а ю щ и х в Б ж о з у в к е : •о в ы ц и н а н к а х , ткачестве, п л е т е н и и , с о л о м е н н ы х п а у ­ ках ( к е р е ц ы ) , обрядовом печении, художественной ковке. С т а н и с л а в Ц я к — п л е т е л ь щ и к ( и л л . 3—6) з а н и м а ­ ется п л е т е н и е м к р у г л ы й год. Э л е о н о р а К р и с т и я н д е л а ­ ет в ы ц и н а н к и ( и л л . 7, 8). И н т е р е с е н творческий о б л и к Юзефа Бжозового, к о т о р ы й занимается в ы п е ч к о й обрядового п е ч е н и я ( и л л . 10—14). С т а н и с л а в а Ленкевич — л учшая ткачиха в Бжозувке (илл. 22, 23). А л е к с а н д р а Р е й х д е л а е т п а у к о в из с о л о м ы (см. и л л . 1, 2, 7, 8 в статье Я . О л е н д з к о г о ) . А л е к с а н д р М а р к о в с к и плотник и столяр (илл. 17—19). О р у д и я труда у в с е х мастеров о ч е н ь н е с л о ж н ы е ; все п о л ь з у ю т с я с о б с т в е н н ы м и с ы р ь е м , т о л ь к о т к а ч и х и п о л у ч а ю т с ы р ь е из кооператива. К о о п е р а т и в дает т а к ж е свои о б р а з ц ы . Х у д о ж н и к и относятся к своей работе по р а з н о м у . Т к а ч и х и з а н и м а ю т с я е ю по необходимости и г л а в н у ю р о л ь играет у н и х экономический ф а к т о р — дополни­ т е л ь н ы й заработок. П р е д с т а в и т е л и о с т а л ь н ы х р у к о д е р о л ь играет у н и х э к о н о м и ч е с к и й ф а к т о р — дополни­ т е л ь н ы й заработок. П р е д с т а в и т е л и о с т а л ь н ы х р у к о д е ­ л и й л ю б я т это з а н я т и е и находят в нем у д о в л е т в о р е ­ ние, х о т я д о п о л н и т е л ь н ы й заработок т о ж е имеет свое значение. О с о б е н н о л ю б и т свою работу Ю з е ф Б ж о з о в ы . Он к а л е к а и м а л о пригоден в х о з я й с т в е . В ы п а л н я е м о е им р е м е с л о частично компенсирует его увечье. Ж и т е л и деревни н е понимают з н а ч е н и я х у д о ж е с т ­ венной д е я т е л ь н о с т и у м е л ь ц е в , оценивая л и ш ь е е м а ­ т е р и а л ь н у ю сторону. П р и ч и н о й этого я в л я е т с я э к о н о ­ м и ч е с к о е п о л о ж е н и е района, к о т о р о е в ы з ы в а е т с о ­ перничество между отдельным мастерами; новые о б р а з ц ы ревниво оберегаются, т в о р ц ы не п о д д е р ж и ­ вают м е ж д у собой отношений. Станислав Гаерски — ИСТОЧНИКОВЕДЧЕ­ СКИЕ М А Т Е Р И А Л Ы ПО ИСТОРИИ БРУСНЕНСКОГО КАМНЕРЕЗНОГО " Е Н Т Р А ВРЕМЕН Б А Р Щ И Н НО-КРЕПОСТНОГО ПРАВА А в т о р п у б л и к у е т р е з у л ь т а т ы своих а р х и в н ы х и с ­ с л е д о в а н и й . П р о ш л о е Б р у с н а д е л и т он на два периода: Д о 1848 г. и от 1848 г. Д л я к а м н е р е з н о г о п о с е л к а 1848 год и м е л п е р е л о м н о е з н а ч е н и е в связи с о т м е ­ ной к р е п о с т н о г о права. В о з н а м е н о в а н и е этой д а т ы в д е р е в н е б ы л п о с т а в л е н к а м е н н ы й крест ( и л л . 1) Автор публикует архивные материалы, касающиеся первого периода. П о с е л о к б ы л построен в X V в. и с того времени д а т и р у е т с я э к с п л у а т а ц и я з а л е ж е й и з ­ вестняка. А л е к с а н д р Яськевич — РИСУНКИ И СТАТЬЯ ЖИВОПИСЦА АДРИАНА ГЛЕМБОЦКОГО — КАК ИСТОЧНИК ПОЗНАНИЯ ЧЕНСТОХОВСКОГО ИС­ КУССТВА КУЛЬТОВОГО НАЗНАЧЕНИЯ. Адриан Глембоцки — живописец и художник — и л л ю с т р а т о р ж у р н а л о в — ж и л в 1863—1873 гг. в Ч е н ­ стохове и в ы п о л н и л несколько рисунков, отобража­ ю щ и х интерьеры мастерских ченстоховских живописцевирезчиков. В о п у б л и к о в а н н о й им статье под з а г л а ­ вием „ Н е с к о л ь к о с л о в о ч е н с т о х о в с к о й ж и в о п и с и " , Г л е м б о ц к и подробно описывает т е х н и к у и с п о л н е н и я образков м а с л о м и г у а ш ь ю . В т о р а я п о л о в и н а X I X в. б ы л а периодом у п а д к а ч е н с т о х о в с к о г о х у д о ж е с т в е н ­ ного центра. О б р а з к и в ы п о л н я л и ь почти т о л ь к о г у а щ ь ю , п о с к о л ь к у это п р е д о с т а в л я л о в о з м о ж н о с т ь в ы ­ пускать б о л ь ш е количество экземпляров. Анна СЛОВ СКЕ К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а — НЕСКОЛЬКО О ЖИВОПИСИ В ЧЕНСТОХОВЕ И СКУЛЬ- А в т о р ведет к р а т к у ю п о л е м и к у со статьями С т а ­ н и с л а в а Ш и м а н ь с к о г о (Записки Государственного Э т ­ н о г р а ф и ч е с к о г о М у з е я в В а р ш а в е ) , в к о т о р ы х он о п р о ­ вергает г и п о т е з у А . К у н ч и н ь с к о й - И р а ц к о й („Obrazy c z ę s t o c h o w s k i e " , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , ч. X X , 1966, № 2) о в е д у щ е й р о л и ч е н с т о х о в с к о г о центра народной ж и в о п и с и в П о л ь ш е . С. Ш и м а н ь с к и у т в е р ж д а е т , ч т о традиции С к у л ь с к а б ы л и с и л ь н е е и Ч е н с т о х о в з а и м ­ ствовал и х оттуда. А р х и в н ы е д а н н ы е у к а з ы в а ю т на давность ч е н с т о х о в с к и х т р а д и ц и й народной ж и в о ­ писи ( X V I I I в . ) . Э т у г и п о т е з у п о д т в е р ж д а е т факт, ч т о Ченстохов был крупным центром паломничества. А . К у н ч и н ь с к а - И р а ц к а в о з р а ж а е т против того к а к Ш и м а н ь с к и интерпретирует н е к о т о р ы е т е к с т ы и с с л е д у ­ е м ы х источников. 255 �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawane PAN przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , p o n a d 100 s t r . dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 24 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 48 zł, r o c z n a — 96 zł. POLSKA S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 s t r . dużego formatu, b o g a t y m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , p o n a d 170 s t r . d r u k u , około 100 i l u s t r a c j i . C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 s t r . d r u k u , l i c z n e (przykłady C e n a 18 zł, p r e n u m e r a t a półroczna 36 zł, r o c z n a — 72 zł. Wszystkie meracie. czasopisma nabywać WARUNKI można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ PRENUMERATY „POLSKIEJ S Z T U K I LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y n a p r e n u m e r a t ą p r z y j m o w a n e są w miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y . termmie do dnia 10 Prenumeratą n a k r a j d l a czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmują urzędy pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również na k o n t o P K O n r 1-6-100020 — C e n t r a l a K o l p o r t a ż u P r a s y i W y d a w n i c t w „ R u c h " — W a r s z a w a , u l . T o w a r o w a 28. W s z y s t k i e i n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e ­ ratę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". C e n a p r e n u m e r a t y : p ó ł r o c z n i e zł 36, r o c z n i e zł 72. C e n a p r e n u m e r a t y za g r a n i c ę j e s t o 40°/» droższa o d c e n y p o d a n e j w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y n a tę p r e n u m e r a t ę p r z y j m u j e n a o k r e s y półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Z a g r a n i c z n y c h „ R u c h " w W a r s z a w i e , u l . W r o n i a 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O W a r s z a w a , k o n t o n r 1-6-100024, teł. 20-46-88. SPRZEDAŻ E g z e m p l a r z e n u m e r ó w z d e z a k t u a l i z o w a n y c h można n a b y w a ć w P u n k c i e Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . N o w o m i e j s k a n r 15/17 n a m i e j s c u , l u b n a z a m ó w i e n i e za z a l i c z e n i e m pocztowym. K o n t o P K O N r 114-6-700041 V I I O / M W a r s z a w a . A k t u a l n e n u m e r y czasopism I n s t y t u t u S z t u k i P A N posiada R o z p o w s z e c h n i a n i a W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w Pałacu i N a u k i w Warszawie. Indeks Ośrodek Kultury 37132 Z a k ł a d y G r a f i c z n e „ T a m k a " . Zakł. N r 2. W - w a , Podchorążych 39. Z a m . 578. i l u s t r . k l . I I I , 120 g. A l + k a r t o n biały k l . I I I 220 g. B l . N a k ł a d 1720 egz. K - 4 0 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4648ae7bd7d075fe085abe5f2a7ded7d.pdf 4087bc9fed97f4476e3b899bab800a65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2366 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2197 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.150-152 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES This issue of „ P O L I S H F O L K A R T . C O N T E X T S " is entirely devoted to the contemporary theatre w h i c h in various w a y s tries to transcend beyond the traditional theatre by reaching out to its roots. T h i s is the reason w h y it so frequently refers to intercultural experiences, c u s t o m s , rituals and fuller corporeal experience, w e l l - k n o w n to different cultures and long-forgotten in Europe. T h e majority of the texts pertain to Polish theatrical experiences but w e present also an interview with Peter Brook and articles by Eugenio Barba. Our volume contains a d i s c u s s i o n on para-ritual phenomena w h i c h transgress even an extensive comprehension of the theatre - L u d w i k S t o m m a examines the ritual meaning of sport using the example of football, and J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a inquires into the m a g i c mythical dimension of court ceremonies. of both creeds. T h o s e are also the intentions of the proto-theatre w h i c h tries to arrive at the very s o u r c e s of culture. T h e author embarks upon an attempt to create a model of the avantgarde theatre. He indicates a number of symmetrical opposites: on the one hand, cultural utopia (Brook - the theatrical version, Grotowski - the ritual version) and, on the other hand, the sociological utopia (Barba - the community version and J . and J . Beck - the anarchistic version); on the one hand, the shifting of the borderline of the theatre (Brook - the morphology of the spectacle, Barba - the social context of the theatre) and, on the other hand, the crossing of the boundaries of the theatre (Grotowski - for the sake of religion, and J . and J . Beck - for the sake of revolution). T h e first two texts - fragments of a chapter on drama from „Sacred and Profane Beauty. T h e Holy in Art" by Gerardus van der L e e u w , and excerpts from Mircea Eliade's „Diary" - intend to bring the reader closer to the sacral sources of the theatre. ON T H E A T R E T h e d i s c u s s i o n w a s attended by: W o j c i e c h D u d z i k , Włodzi­ m i e r z P a w l u c z u k , J e r z y P r o k o p i u k and K r z y s z t o f R e n i k . Fragments of the discussion w h i c h w a s held in the editorial office of „Polska Sztuka L u d o w a " in J u l y 1 9 9 0 . From the broad d i s c u s s i o n w e extracted only threads concerning evolution of the theatre and a w a y leading from the mystery play to n o w a d a y s theatre searchings. T h e quest c o n d u c t e d by the contemporary theatre and para-theatre in Poland and abroad aims at the disclosure of m a n ' s spirituality, his ..paradigm of the imagination". T h e first group in Poland w h i c h sought an ethical, profoundly humanistic dimension of the theatre w a s the Reduta, established by J u l i u s z Osterwa. The theatre of J e r z y Grotowski referred to the Reduta traditions and itself became a starting point for Gardzienice. T h e essential novelty of the Gardzienice Theatre w a s the creation of an ethos of ..excursions" to the countryside, a search for inspiration in authentic contact with the rural population, their rituals, religiosity and spiritual culture. T h e pursuit of s o u r c e s for inspiration in the traditional culture of the Russian Orthodox village is a n a l o g u o u s to the Oriental quests c o n d u c t e d by Barba or Brook. The attempt to transpose the authentic, sacral kathakala theatre, based on the deep religiosity of the participants of the spectacle (both the audience and the players) onto European ground demonstrated that it is impossible to establish an authentic community c o m p o s e d of the members of the spectacle outside the range of a given culture. Even an illuscry image of a culture other than one's o w n (India, the Russian Orthodox village in Poland) - the outcome of an intense, short-lived contact - c a n become a valuable source of inspiration for the artist, enabling him to create totally n e w forms of expression. Participants of the discussion propose a threephased development of the theatre (1) the mystery theatre, (2) the plebeian-bourgeois theatre, and (3) possible to realize the soteric theatre, based on ansambles of people inspired by teachers of spiritual life ( J . Prokopiuk): the other division , ( l ) the theatre c o n e c t e d with literature, (2) the theatre released from literature, and (3) the theatre w h i c h pass from pure esthetic problems to ethic and culture - w a s proposed by W. Dudzik. L a u r a B o h a n n a n , S H A K E S P E A R E IN T H E B U S H T h e author describes her experiences c o n n e c t e d with an attempted presentation of Shakespeare's Hamlet to Tiv tribesmen (Africa) (trans­ lation). T H E T H E A T R E C O N T A M I N A T E D B Y E T H N O L O G Y by L e s z e k K o l a n k i e w i c z i s a n attempt to locate the theatrical avantgarde against the background of contemporary culture (counter-culture), s c i e n c e and philosophy. T h e origins of a theatre ..tainted" with ethnology date back to the 1 9 7 0 s . T h i s contamination, the author maintains, d o e s not affect the theatre in its entirety, but only its avantgarde. T h e axis of s u c h performan­ c e s is a collision of cultures, and the ethnographer often appears as one of the main dramatis personae. T h e author indicates the c o m m o n vision of man w h i c h took s h a p e in humanistic p s y c h o l o g y and the para-theatre. Both domains critically a s s e s s the positivistically-oriented s c i e n c e w h i c h reduces and impoveris­ hes experience; both seek fuller experience for the individual, by severing all ties with the Descartesian dualism of the body and mind. By recalling the Nietzschean division of the theatre into dionysian and apollonian, the author points out that o n e c a n distinguish four p h a s e s in the history of the theatre: the prototheatre ( d i o n y s i a n ) , the Greek theatre (dionysian and a p o l o n i a n ) , the degraded theatre (apolonian) and W a g ­ ner's musical theatre (dionysian and apollonian). T h i s division, according to the author, lacks the last, fifth part - the proto-theatre ( d i o n y s i a n ) , w h i c h c o u l d be encountered in the search c o n d u c t e d by Antonin Artaud w h o after his voyage to Mexico (the Tarahumara Indians) in 1 9 3 6 wrote that in this c a s e w e are dealing not with a ..theatre on a stage" but a kind of religious theatre, a n e w type of ritual. T h e author regards J . Grotowski, P. Brook and E. Barba as the main representatives of the proto-theatre. O n e of the last undertakings by Grotowski („The Objective Drama") w a s compared to B a c h ' s M a s s in H minor. C . L e v i - S t r a u s s noted that the disappearance of mythical thought in seventeenthcentruy Europe w a s a c o o m p a n i e d by the emergence of great musical forms, and that it w a s precisely m u s i c w h i c h took over the structure of mythical reflection. Critics often stress that the M a s s in H minor goes beyond the division between Protestantism and Catholicism, and reaches the c o m m o n pre-foundations 150 M i c h a e l G i b s o n , BROOK'S AFRICA In this interview, Peter Brook d i s c u s s e s his journey to Africa ( 1 9 7 2 ) , together with a group of actors c o n n e c t e d with the International Centre of Theatrical Studies, headed by him. He describes i.a. an encounter with the African audience, w h i c h , in his opinion, is the best in the world, the need to construe e a c h spectacle a n e w , and the experience of reaching a level upon w h i c h it is possible to speak about a community of mankind (translation). T H E A C T O R IN T H E T H E A T R E O F I M A G I N A T I O N . A N I N T E R V I E W WITH A N D R Z E J S E W E R Y N A B O U T PETER BROOK'S „MAHABHARA­ TA" Andrzej S e w e r y n , a k n o w n P o l i s h - F r e n c h actor, recalls his experiences dating from the staging of Mahabharata. He mentions significant q u e s ­ tions c o n n e c t e d with Brook's work style and personality, and his o w n n e w experiences as an actor. O n e of the most essential elements of the work performed by an actor is constant development of the imagination - w i c h has become part of Brook's theatre thanks to constant and all-sided improvisations. S e w e r y n also a c c e n t s the fact that it w a s Brook w h o disclosed to him the importance of coordinating three elements: emotion, intellect and body. T h e interview is supplemented by the ekcepts de journal of travail and text K a z i m i e r z В r a u n s T H E H O L Y W R I T O F M A H A B H A R A T A in w h i c h the author describes the spectacle itself, and the w a y in w i c h it w a s received in America. Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , THE . U N D O I N G " O F THE W O R L D . AN INTERVIEW WITH WŁODZIMIERZ STANIEWSKI Gardzienice is a village in the environs of Lublin; it is also the site of the Centre of Theatrical Studies, led by S t a n i e w s k i , and k n o w n simply as „Gardzienice". A c c o r d i n g to the founder of the Centre, there were many reasons for this particular location: it is, in his opinion, the borderline between Asia and Europe (an important factor considering that e x c h a n g e rejuvenates culture), where one can discover landscapes straight from paintings by M a l c z e w s k i . T h e world should be perceived as it f l o w s thorugh us, leaving behind a legacy of experiences. For S t a n i e w s k i , the most essential is the c o n c e p t of pre-reflection - that first "intellectual gesture" w h i c h points to the right path. He is c o n c e r n e d with the pre-reflection of a landscape, people and situations, as well as the creation of s u c h external conditions w h i c h w o u l d enable the ecology of the spirit to liberate the creative abilities of man. Opposition to the idea of development for the s a k e of intensifying experience is c o n n e c t e d with the rejection of the horizontal model of culutre, dominant in Europe from the R e n a i s s a n c e on. H e n c e the spectacles often exploit vertical movement - descent and ascent. Following the example of M. Bachtin, S t a n i e w s k i rejects also the rationalization of meaning for the sake of a philosophical-artistic absorp­ tion of meanings, w h i c h he calls " o d c z y n i a n i e " ( " u n d o i n g " ) . He counterposes eavesdropping and peering, s o popular in present-day culture, with a search for o n e ' s o w n identity and sources. Staniewski regards music as an extremely important factor for his work; he talks about the musical aspects of Nature and man - „if w e do not deaden that inner music then w e shall gain n e w s e n s e s " . T h e word - prominent in theatrical work - is also the w o r d of the Spirit of M u s i c . Finally, Staniewski recounts his trip to Mexico (Artaud) w h i c h proved to be of great merit for his theatre. C z e s ł a w R o b o t y c k i , D a r i u s z C z a j a , GARDZIENICE, SATUR­ D A Y - S U N D A Y 2 7 / 2 8 A P R I L 1991 T w o reflections about a meeting with the Gardzienice Theatre upon the o c c a s i o n of Carmina Burana, its most recent spectacle. In W O R К W I T H S T A N I E W S K I M a r i u s z G o ł a j recalls his experiences as an actor performing in the Gardzienice Theatre. J a d w i g a R o d o w i c z , NOT QUOTATION BUT INSPIRATION T h e author writes about the work c o n d u c t e d by the Gardzienice Centre of Theatrical Studies, and indicates two possible w a y s of utilizing foreign �culture: quotation and inspiration. Although it is possible to find in the undertakings of the Centre direct references - quotations - from texts registered on location, inspiration, in its etymological meaning as creative fervour, appears to be more important. By w a y of example, the author cites the archaic Lappish form of s o n g - the /о/к - with w h i c h s h e became acquainted during her visit to Finland. T h e jojk (personal s o n g ) is never about something but a l w a y s constitutes something or s o m e o n e . It w a s precisely this experience that served as an inspiration for the cast of the Gardzienice Theatre in their creation of the "rhythm-breath". The author draws attention to the fact that the instruments applied by critics are not adopted to n e w theatrical forms; for example, they do not pay due attention to the unity of the drama and musical composition w h i c h , by w a y of contrast, were easily noticed by critics in Korea where the theatre performed Awwakuma. M i c h a ł K l i n g e r discusses the experiences gained from a visit, with the Gardzienice Theatre, to the St. Onufry monastery upon that saint's name-day ( 2 4 / 2 5 J u n e ) . K r z y s z t o f C z y ż e w s k i , A J O U R N E Y TO T H E EAST T h e author of the letter w a s a member of the Gardzienice Theatre from 1 9 7 8 to 1 9 8 3 . The text is a personal reflection on work in this unique theatre w h i c h reaches to the very s o u r c e s and embarks upon n e w experiments. T h e author remains distant from the traditinal conception of an actor; he also describes his path to Gardzienice w h i c h led through poetry and recital c o n c e i v e d as an attempt to concentrate on the s o u n d of the poetic word (an experience w h i c h subsequently w a s not fully exploited in G a r d z i e n i c e ) . Both his arrival and later his departure were dictated by a constant search and motion. "During an excursion. Evening Gatherings or reconnaisances... one c o u l d hear a s o u n d resembling a bell ringing from a long-deserted temple. Did w e seek a path out of the land of disinheritan­ ce? I recall that trail b e c a u s e it inspires and distresses me most of all". " W Ę G A J T Y " is a Theatrical Centre named after a village near Olsztyn in w h i c h the seat of the theatre is located. In U N D E R T A K I N G and T H E E V O L U T I O N O F T H E V I L L A G E T H E A T R E the leader of the ensemble W a c ł a w S o b a s z e k speaks about the nature of the work of the Centre, w h i c h , in its search for sources, refers to the creativity of Stanisław V i n c e n z , a celebrated Polish essayist w h o after the w a r resided in Switzerland. Following the trail of Vincenz, the theatre carried out i.a. a research trip to the region of the Hucuł mountaineers. T h e theatre also regards the Beskidy and B i e s z c z a d y Mountains as well as the Olsztyn voivodship as a terrain of its exploration. W. S o b a s z e k presents his theory of the art of acting, and considers the cultural work intended for the environment as important for the Centre. T h e texts are supplemented by J a c e k D o b r o w o l s k i ' s reflection from a meeting with the Węgajty cast. Z b i g n i e w O s i ń s k i , MIECZYSŁAW LIMANOWSKI TODAY A European k n o w n geologist, Mieczysław L i m a n o w s k i ( 1 8 7 6 - 1 9 4 8 ) together with J u l i u s z Osterwa, one of the most eminent Polish actors and stage directors, w a s a founder of the „ R e d u t a " w h i c h w a s the first Polish ..theatre laboratory" and one of the most significant teams in the history of Polish theatre at the same time. In his work he a l w a y s combined these t w o spheres of creativity: deeply interrelated, they formed his o w n original outlooks to be manifested in L i m a n o w s k i ' s artistic activity as a stage director and animator of the artistic endeavours of the „ R e d u t a " and its pupils. The „ R e d u t a " ( 1 9 1 9 - 3 9 ) has constituted an aesthetical tradition for J e r z y Grotowski w h o s e Laboratory Theatre ( 1 9 5 9 - 8 4 ) took over its emblem. In his article Zbigniew Osiński discusses L i m a n o w s k i ' s ideas of theatre, their formation and impact on the „ R e d u t a " as well as on the contemporary and the present-day artists s u c h as Grotowski and his former collaborator Włodzimierz Staniewski w h o runs the „Gardzienice" Centre of Theatrical W o r k s h o p s since 1 9 7 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i ' s precursory role in contemporary theatrical and cultural pursuits is also stressed. The article is an introduction to the selection of his writings on theatre and drama By/ kiedyś teatr Dionizosa ( O n c e upon a time there w a s D i o n y s i u s Theatre) presented to the Literary Publishing H o u s e in 1 9 8 7 . Mieczysław L i m a n o w s k i , THE YEAR OF POLAND AND THE COLLECTIVE SOUL The text w a s published in M o s c o w in 1 9 1 6 , where during World War L i m a n o w s k i w a s in exile, maintaining c l o s e contacts with the actors of the M o s c o w Artistic Theatre run by K. S . Stanisławski as well as with eminent representatives of the Russian intellectual elite. In his text he presents the idea of theatre - mystery, a peculiar laboratory and a „mirror of the colective s o u l " , derived from the earliest tradition („from the bottom of nation, its blood and spirit") and s y n c h r o n o u s with the rhythms of the w h o l e nature and universe at the s a m e time. Similarly to the classical theatre of ancient Greece, s u c h theatre is the „most complete form of collective creativity". W h e n establishing the foundations of the present „Gardzienice" Centre of Theatrical W o r k s h o p s , L i m a n o w s k i ' s text ranked among the most important ones for Włodzimierz S t a n i e w s k i . S e w e r y n A. W i s ł o c k i , JĘDRZEJ C I E R N I A K A N D HIS " F O L K T H E A TRE" During the partition era (up to World War II), the folk theatre w a s dominated by t w o currents: one sought inspiration in the national (high) theatre and regarded one of its functions to be the cultivation of Polishness, while the other w a s closer to the level of the country fair, and had a rather unsophisticated repertoire. T h i s vision of the folk theatre w a s o p p o s e d during the interwar period by Jędrzej Cierniak, village-born b u t a graduate of the Jagiellonian University; here, he established contacts with the " e l e u s i s " ethical association w h o s e purpose w a s the moral-spiritual rebirth of the Polish nation - its very name referred to the Greek t o w n s h i p k n o w n for its mystery plays w h i c h w e r e the s o u r c e for the association's mysticism and initiation rites. Cierniak claimed that folk rituals constitute a specific form of the theatre. Words, gestures, customary behavoiur, music, d a n c e etc., perfected for centuries, contain valuable elements of original and authentic beauty. There w a s no need to train for s u c h a theatre since it simply sufficed to remain oneself. Cierniak established the Institute of Folk Theatres. His coitect premises did not prevent him from stylization and the inculsion of mystic c o m p o n e n t s originating in the " E l e u s i s " organization. After World War II his entire achievements were, for political reasons, destroyed. M a r i a F i d e r k i e w i c z , JAN DORMAN'S „HERODS" J a n Dorman ( 1 9 1 2 - 1 9 8 6 ) devoted his w h o l e life to the theatre and w a s in particular fascinated with the folk theatre. From 1 9 6 5 to 1 9 7 3 he organized reviews of Christmas carols and N e w Year s o n g s - the s o - c a l l e d Herods - in the Theatre of Miners' Children in Będzin. At that time, it w a s extremely difficult to discover the whereabouts of the carol singers since public performances were officially banned after World War II. For a number of years, Dorman w a s compelled to overcome various obstacles. Political authorities, w h o a l w a y s remained hostile towards rituals of this kind, definitely prohibited the organization of the reviews in 1 9 7 3 . Dorman w a s aware of the fact that the rituals, s h o w n on stage, lost m u c h of their attractiveness, but he a s s u m e d that this w a s the only w a y to display them, and, upon many o c c a s i o n s , to save them from oblivion. He w a s also engaged in theatrical activity for children, and wrote his o w n scenarious. In this c a s e too, o w i n g to the religious motives of the spectacles, he encountered resistance on the part of the authorities. E u g e n i o B a r b a , THE THIRD B A N K O F T H E RIVER History is sometimes compared to a flowing river w h i c h seizes everyt­ hing w h i c h it encounters on its way. Fleeing it, people seek a safe haven by settling on both banks, but there also they are often reached by the flood waters. Barba cites a Brazilian tale about an old man w h o takes his boat into the very centre of the river, and then, obstinately, makes his w a y against the current until his last days. U p o n his death, he is replaced by his s o n . T h i s story had become for Barba a true illumination, and made him aware of a certain intuition: he understood that in his capacity as a person of the theatre he should delve deeper, into that w h i c h is invisible and c o n c e a l e d , and towards the underground history from w h i c h there is no escape. The idea of the ..third bank" w a s important for the spectacle „ B a n k " performed by Leszek Mądzik (translation). B o ż e n a D u d k o , T H I S S H O E P I N C H E S , OR T H E T H E A T R E O F T H E EIGHTH DAY The author of this essay presents the creative path of one of the most interesting and valuable p h e n o m e n a in the movement of Polish alternative theatres - the Theatre of the Eighth Day. S h e examines the artistic s e a r c h carried out from 1 9 7 0 to 1991 by the cast led by L e c h Raczak, beginning w i t h the first significant spectacles s u c h as Introduction to... or In a Single Breath up to the most recent performance w h o s e premiere took place in J a n u a r y 1991 w h e n the theatre returned to Poland, terminating its emigration. No Man's Band\s the outcome of the experiences of the actors from their emigre period, and constitutes an essential summary of the heretofore achievements of the theatre. A prominent place in the article is assigned to reflections on the specificity of the Theatre of the Eights Day, w h i c h comprises its political involvement (in a broad meaning of the w o r d ) , a creative development of the Grotowski method and the manner in w h i c h the spectacles are prepared (primarly improvisations and group creation). W o j c i e c h K r u k o w s k i , T H E T H E A T R E IN T H E T H E A T R E O F L I F E . THE A C A D E M Y OF MOTION The author describes select undertakings of the A c a d e m y of Motion w h i c h from 1 9 7 4 gave alltold about 2 0 0 spectacles, street actions and happenings. The c o m m o n features of the work c o n d u c t e d by the A c a d e m y include motion, s p a c e and social messages. They are c o n n e c t e d with the conviction that artistic radicalism and social goals do not have to exclude e a c h other. Artistic undertakings transposed onto the city streets enrich their everyday appearance and renew their meaning. Elements of daily life c o n v e y e d in an unaltered form into the „ h o l y " s p a c e of art (the stage, the gallery), e n h a n c e its anthropological vision, without impairing the aest­ hetic one. What is needed, therefore, is an a w a r e n e s s of the pre-artistic values of gesture, s p a c e , time and s o u n d , a s well a s their role in communication. This process involves the perception of the merit of the mutual intermingling of Art and Life, not in a repetition of everyday life but in the demonstration of its meanings, of w h i c h w e are usually unaware - s t r u c t u r e s , rhythm and tension. T h e latter are c o m p o n e n t s of a model of activity that fills the s p a c e of joint experiences, play and communication. 151 �R o m a n W o ź n i a k , IN T H E D O M A I N O F T H E S A C R U M T h e religious s a c r u m in art is a separate domain, u n c o n n e c t e d with that of culture. Due to its very nature, art creates u n c o m m o n beings, and often approaches the Mystery, thus attaining the sphere of the sacrum. On the other hand, works of art w h i c h refer to sacral contents often do not transcend beyond the secular dimension. In his sculptures and theatrical work, R o m a n Woźniak willingly refers to the Old and N e w Testament w h i c h , thanks to its universal nature, offers the possibility of a play of symbols, a cumulation of meanings, and the anticipation of events, as in the medieval mystery plays. The accomplishments of Roman Woźniak are characterized by the modesty and simplicity of the employed means of expression, and by a striving towards the disclosure of the mystery of everyday life. He makes the props and decorations himself, adapting the means of expression to the c h a n g i n g conditions of the environment in w h i c h he stages the spectacle. Woźniak also appears as an actor, creating a specific formula of acting, closer to animation but nonetheless transcending it by the o p e n n e s s of his presence on stage. A n important source of inspiration is music, w h i c h often constitutes the basic element of the staging (The Passion according to St. Matthew in the N o w y Theatre in W a r s a w ) . H a n n a K i r c h n e r a n d L u d m i ł a M u r a w s k a , d i s c u s s the p h e n o m e ­ non of the Separate Theatre, established in 1 9 5 4 by Miron Białoszewski, the poet, and L u d w i k Hering. T h o s e two friends, w h o s e acquaintanceship dates back to the war, shared an interest in the culture of the social margin and the street. T h e texts for the spectacles were written by Białoszewski and the form w a s designed by Hering. T h e actors were Miron Białoszewski and Ludmiła M u r a w s k a . M a g d a l e n a Smęder, BETHLEHEM, GOLGOTHA, THE BASTILLE AND THE POOR ROOM... THE LAST S P E C T A C L E O F T A D E U S Z KANTOR Following the spectacle entitled / Shall Nevert Return Here, w h i c h w a s a foretaste of the end of theatrical undertakings by T a d e u s z Kantor - the founder of Cricot 2, the theatre of death, and one of the greatest individualities of the Polish theatre - two other spectacles were staged: Today is My Birthday and the almost u n k n o w n Silent Night. T h e s e c o n d performance w a s s h o w n in J u l y 1 9 9 0 in Avignon where Kantor w a s invited by the Experimental A c a d e m y to give a series of lectures. The lectures c h a n g e d into rehearsals and those, in turn, into a spectacle. The description of this particular performance enabled the author to recall the main three themes of Kantor's stagings: life, death and memory. „lt w a s my ambition to tell the story of mankind, the w a y in w h i c h people w h o have already died, begin to live a n e w , and the manner in w h i c h everything repeats itself". T a d e u s z Kantor died on 8 December 1 9 9 0 . Z b i g n i e w T a r a n i e n k o , F R O M THE BEGINNING TO „THE C O A S T " . AN INTERVIEW WITH LESZEK MĄDZIK T h e path towards theatrical direction began for M ą d z i k from stage design (experiences gained while planning settings for Easter S e p u l c h r e s ) . M ą d z i k w i s h e s to speak by resorting to s p a c e and his theatre c o u l d be described as that of a painter. He believes that the concrete shortens the time of experience, and, in order to construe dramaturgy, to attain that w h i c h remains intangible, he tries to eject all that w h i c h is concrete from his spectacles. Originally, Mądzik referred exclusively to the plastic media, but then he noticed that the word can also transmit similar symbolic contents. M ą d z i k recalls his quests and creative evolution, including the use, or a b s e n c e , of anecdotes and light - an evolution from external light towards the inner lights of objects on stage. He is interested in studying the relation between the s a c r u m , the human striving towards transcendence and a broadly understood materiality. In his spectacles, he frequently refers to the Universe of Nature; he also tries to reach the level of emotion - a spectacle is s u c c e s s f u l w h e n the entire audience is visibly moved. M ą d z i k intends to achieve a similar inner vibration in the spectator as did Grotowski, but in order to do s o he exploits objects, light and s p a c e , and not the actor. T h i s undertaking calls for steering the audience, a feat that cannot be performed without sharing their emotions. M ą d z i k has also organized almost twenty one-time spectacles (mainly abroad) w h i c h end s o - c a l l e d trial periods, and w h i c h are to exploit various situations plastically, and to govern the feelings of their participants. T h e interview is supplemented by a description of two spectacles: The Herbarium and The Bank. Katarzyna W a l e w s k a , PSYCHODRAMA P s y c h o d r a m a - a s p o n t a n e o u s , improvised emotional event in a situation of activity and not of dialogue - has become part of the techniques of dynamically-oriented psychotherapy systems. The technique w h i c h ap­ 152 pears to be the most profound is analytical psychodrama during w h i c h the patient recreates loose associations and dreams together with his analyst. Medical psychodrama differs from the one organised on stage primarily as regards its intention: in medicine it serves the examination of the p s y c h e of the suffering patient, the localization of the source of fears, types of conflict and problems w h i c h are to be treated as well as development potential and inner relations. It is c o n c e r n e d with the world of the inner theatre - its actors, the drama w h i c h is being currently performed and that w h i c h w a s acted out in the past. In the course of activity, w h i c h is not restricted by the c e n s o r s h i p of feair and s h a m e , as is the c a s e with w o r d s , emotions, o n c e c o n c e a l e d in the past, become unblocked, thanks to the presence of other persons taking part in the spectacle; one c a n never foretell w h a t will take place in a psychodrama. Psychodrama signifies an encounter w h i c h a l w a y s takes place on two simultaneous levels- c o n s c i o u s and u n c o u s c i o u s . The task of the analyst consists of comprehension and an emotional insight into the d y n a m i c s of c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s experience. Both in the open theatre and in the process of treatment, this double encounter constitutes development, and sets into motion creative poten­ tials in a situation of activity w h e n on the stage both partners of a given relation open up in the c o n s c i o u s and u n c o n s c i o u s dimension. T h e external stage sets into motion the inner theatre of a person in his contact with others. In the theatre, psychodrama assists predominantly in stimula­ ting live emotions, in order to present fascinating creations to the audience. If, however, psychodrama o c c u r s at a certain stage in the development of the spectator w h o is inclined towards reflection and an inner integration of s u c h experiences, then it b e c o m e s an important moment in his personal progress. L u d w i k S t o m m a , 1:0, O R P E O P L E L I K E G O D S Of the many w a y s of explaining the popularity of sport, the author proposes the ethnological interpretation w h i c h reaches to the mythologi­ cal sources of the p h e n o m e n o n . It is obvious that sport is a classification, a division into „ w e " and „they". T h i s classification, however, is not created by l a w s w h i c h function on a daily basis. Western sport teams are usually multi-national, while Polish o n e s , although a foreigner or two can appear, seem to be m u c h more uniform-but h o w many true W a r s a w residents play in the „Legia" team? T h e greatest importance is ascribed to the national colours w h i c h decide w h o is „ours" and w h o is not. Sport is ruled by laws a n a l o g u o u s to those of a carnival and football is the queen of all sport; it is here that a radical reversal takes place: hands, used everyday (cf. the number of idiomatic expressions c o n n e c t e d with them) are replaced by feet. A football match is a reversal of the Promethean feat. T h e collective effort of the team creates a situation advantageous for one its members, w h o , with his legs, must conquer the only ..normal" person - the goal-keeper, w h o relies on his hands, while the loot (the ball) is left on alien territory, the „other w o r l d " . T h e player w h o shoots a goal is, therefore, a anti-Prometheus, w h o returns fire to the gods. W e are dealing here with a reconstruction of c h a o s (on a social scale, m u c h smaller than the c o s m i c one) in order to repeat o n c e again the act of creation. J o a n n a H u b n e r - W o j c i e c h o w s k a , R E F L E C T I O N S ON T H E MA­ GIC-MYTHICAL SOURCES OF COURT CEREMONIES T h e c o n s c i o u s n e s s of the Enlightenment era breakthrough and the ensuing c o n s e q u e n c e s enable us to treat the Baroque as the last style permeated with a belief in the power of symbols, w h i c h revealed truths inaccessible for intellectual cognition. The magic-mythical comprehension of the world formed the cornestone for the seventeenth-century court ceremonies, and the universally used apparati testify to the presence of certain archaic structures. For centuries, machines were regarded as thaumata, created in order to be admired, and not to govern Nature. Their value consisted of emanating a mysterious force, either artifically produced or originating from the dieties, and capable of creating illusion. Mobile monsters, giants, birds adorned with feathers - all are of the same nature as mobile statues by Dedalus, the legendary Greek architect. O n e c a n seek elements of the archetypical structure in the dance w h o s e platonian definition, as an art of imitating reality by means of gestures and movements of the body, became a point of departure for modern theory. Proof w a s offered of the c o s m i c origin of the d a n c e and movements of the body were compared to „a ball of stars". It w a s believed that through its intermediary it is possible to establish celestial order on Earth and reconstrue the harmony w h i c h fills man's soul at the moment of creation, as testified by court balls. In the eighteenth century faith in progress, the unlimited possibilities of technology and the triumph of the intellect resulted in depriving the world of its magical qualities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e703181f969e05307ad77f53c5ab86ae.pdf 2f0d2773d562ab56a91a142f271e54ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3293 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3087 Title A name given to the resource Summary of aricles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1985 t.39 z.1-2, s.125-128 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K s i ą d z d e n e r w o w a ł s i ę ogromnie, eo z tego w y j d z i e . P o t e m l u b i ł s t a w i a ć n a j w c z e ś n i e j s z e , p r y m i t y w n e prace W o j t k a obok dzieł najnowszych i ś m i a ł się g ł o ś n o z r a d o ś c i . W o j c i e c h Oleksy j u ż w ó w c z a s o d d ł u ż s z e g o czasu nie r z e ź b i ł O b s e r w u j ą c w y n a t u r z e n i a , j a k i m p o d l e g a ł a i w eoraz w i ę k ­ s z y m s t o p n i u podlega w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a , s t y k a j ą o się, P o d koniec l a t s i e d e m d z i e s i ą t y c h z m a r ł W ł a d y s ł a w Oleksy, z j a k ż e c z ę s t y m t u hochsztaplerstwem, b l a g ą , sankcjonowanym b r a t W o j c i e c h a , jego podpora, j a k b y ojciec. W s i e r p n i u 1981 r o k u k i c z e m i z w y k ł ą , , l i p ą , " nieraz z a d a w a ł e m sobie p y t a n i e , czy z m a r ł k s i ą d z E d w a r d N i t k a . „ P a n o w i e " m i e l i w ó w c z a s co innego w a r t o b y ł o w ogóle p o ś w i ę c a ć tej robocie spory k a w a ł e k ż y c i a , na g ł o w i e , n i ż kolekcjonowanie r z e ź b y ludowej. czy w i e l k i f i n a n s o w y Gdy Wojewódzki Ośrodek K u l t u r y w N o w y m Sąezu robił i organizacyjny W o j t k o w i j e s i e n i ą 1984 r o k u w y s t a w ę , ostania w y s t a w ę za ż y c i a Przykład a r t y s t y , eksponaty w y k a z u j e d o b i t n i e , że b y ł o w a r t o . wypożyczono z muzeum w N o w y m Sączu wysiłek, Wojtka i niektórych innych chłopskich i Rabce, z p a s z y ń s k i e j p l e b a n i i i od k i l k u o s ó b p r y w a t n y c h . S U M M A R I E S jaki podjęto u nas d l a o c h r o n y i r o z w o j u s z t u k i l u d o w e j , m i a ł w o g ó l e sens artystów Antoni • Р Е З Ю М Kr oh Е SUMMARY OF ARTICLES Jaeek Olędzki — SIGNS OF E X I S T E N C E T h e a u t h o r discusses the p r o p e r t y signs f o u n d on several e x h i b i t s (anchors, sausepans, oars) i n the village museum i n M u r z y n ó w near P ł o c k . H e refers this k i n d o f signs to similar examples o f signatures appearing on the walls o f the Gothic church i n R o k i ć , ie. the parish church o f M u r z y n ó w . H e assumes t h a t p r o p e r t y signs were applied b y peasants i n t h i s p a r t о P o l a n d between the 17th a n d the 19th c e n t u r y a n d t h a t the custom, t h o u g h already i n decay, persisted even t i l l the f i r s t 125 �quarter o f t h e present c e n t u r y . T h e a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t the signs o f p r o p e r t y appear among some d i s t i n c t i l l i t e r a t e socio-professsional groups (eg. honey collectors, fishermen, boat, people, a n d shepards) a n d t h a t o r i g i n a l l y , apart f r o m g i v i n g t h e name, fulfilled the i d e n t i t y f u n c t i o n , meeting the necessity o f self-definition and thus a v o i d i n g nicknames a n d by-names. I n the context o f other k i n d s o f signs discovered on the walls o f the R o k i ć c h u r c h (they are semi-circular hollows o f different size a n d depth) the i d e n t i t y sign c o u l d have evolved i n t o the sign o f existence testifying a peculiar state i n t h e v i t a l consciousness f o r m u l a (the c u l t o f f i r e - l i g h t ) or i n the e x p i a t o r y -commemorative one (the repentance act). The a u t h o r oritisizes the research stand classifying the analyzod facts under the only unified Weltanschauung f o r m u l a (Hoekenbeck 1885, W r ó b l e w s k i 1958, Tyszkiewicz 1976). H e bases his c r i t i c i s m o n t h e f u n d a m e n t a l assumption of the t h e o r y o f c u l t u r e , according t o w h i c h the opposition (opposing distinctness) remains one of the p r i m a r y rulos o f the self-definition o f the personality. W i t o l d C h m i e l e w s k i AND ACTIVITY I N LUCIM — PLASTIC INSPIRATION I n 1973 f i v e artists and photographers dicided t o move t o the c o u n t r y . T h e y f o r m u l a t e d the p r o g r a m m e o f "social a r t " centred on the spectator a n d his p a r t i c i p a t i o n ; t h e y decided to adjust t h e i r a r t i s t i c a c t i v i t y to t h e needs o f the i n h a b i t a n t s o f one p a r t i c u l a r village. T h e y chos3 L u c i m , a desintegrated village near Bydgoszcz, l a c k i n g a n y c u l t u r a l life, t r a d i t i o n and folklore. T h e w o r k i n g o f t h e A c t i v i t y Group began w i t h the presenta­ t i o n o f the artists' p a i n t i n g s a n d quasi-theatrical occupation, a k i n d o f a happening. I n the course o f t i m e the a r t i s t i c a c t i v i t y became above a l l tho social one. The village accepted some f r o m among numerous and v a r i e d proposals o f the G r o u p : the ones t h a t referred to the f a m i l i a r things, w h i c h t h o u g h forgotten, had been coded i n the t r a d i t i o n . Harvest-homes became the most i n s p i r i n g and i m p o r t a n t events i n L u c i m . O b v i o u s l y new suggestions, based on the system o f values u n f a m i l i a r t o t h e villagers, -were rejected, for instance the celebration o f the anniversary o f the f o u n d a t i o n o f L u c i m . D u r i n g the six years o f the group's a c t i v i t y i n L u c i m (its members have b o u g h t houses i n the village and spend the majo­ r i t y o f the year there) there have occurred some changes i n t h e village life. T h e village is more a t t r a c t i v e i n its appearance a n d cleaner. Harvest-home is celebrated ceremoniously every year, so is St John's N i g h t . A projoct o f tho F o l k House was created. T h e L u c i m experiment is being carried o u t , a n d o n l y i n the future one w i l l we be able t o judge h o w deep a n d permanent its effects are. I n tho course o f the e d i t o r i a l discussion " O n the L u c i m E x p e r i m e n t " i t has been concluded, among others, t h a t t h i s k i n d of a c t i v i t y is e x t r e m e l y i m p o r t a n t for t h e c o u n t r y a n d i t also creates tha o p p o r t u n i t y for the artists who cannot adapt themselves to the artistic w o r l d of the c i t y . I t has also been said t h a t tho e x p e r i m e n t can succeed o n l y when i t recalls some values enrooted i n the t r a d i t i o n or i n the religion. Also there have bocn some commonts made on the interesting idea o f " T h e L u c i m prophecies". T h o villagers and the members o f the a c t i v i t y group recorded for several years t h e i r predictions concerning the fate o f the c o u n t r y , their village a n d families i n the c o m i n g years. T h e results prove h o w the general s i t u a t i o n of the c o u n t r y affects the p o i n t o f view of the villagers. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — RYSZARD HLEBOWICZ'* P A N O R A M A OF T H E D E F E N S E OF W I Z N A " . T The " P a n o r a m a of the Defense of W izna" is a k i n d of a m o n u m e n t c o m m e m o r a t i n g the events of the September o f 1939. I t s author, r e t i r e d R y s z a r d H l e b o w i c z , dwells i n B i a ł y s t o k . H i s half-hectare piece o f l a n d i n Sulin near W i z n a serves as a k i n d of a. museum i n w h i c h he placed a n u m b e r o f concrete figures strengthened b y wire or i r o n , and representing b a t t l e scenes. Tho exposition is enriched b y original pieces o f arms, helmets, and a m m u n i t i o n f o u n d on the b a t t l e f i e l d . R y s z a r d H l e b o w i c z personally takes the visitors r o u n d his museum, t o l l i n g a b o u t the events as i f he himself believed he h a d t a k e n p a r t in t h e m (he was a c t u a l l y i n v o l v e d i n f i g h t s nearby and knows the h i s t o r y o f the b a t t l e f r o m books and other people's accounts). Hlebowiez's " m u s e u m " cannot be evaluated i n the p u r e l y artistic categories. H i s sculptures generally show v e r y l i t t l e f o r m a l s k i l l a n d scarce knowledge of a n a t o m y . Despite this, however, t h e y impress the p u b l i c , animate t h e i r i m a g i n a t i o n , w h i c h is m a i n l y due t o Hlebowiez's passion and his emotional 126 a t t i t u d e towards the presented events. The l a n d and a l l the necessary materials were b o u g h t w i t h Hlebowiez's p r i v a t e money a n d i t was he himself who executed a l l the figures i n order to commomorate the evonts and leave a long l a s t i n g t e s t i m o n y o f his life. Father W a c ł a w C h m i e l a r s k i BOBROWNIKI BĘDZIŃSKIE — FOLK A RT I N B o b r o w n i k i B ę d z i ń s k i e is a parisli village on the border between Z a g ł ę b i e a n d Silesia, a n d remains under the influence of the t w o areas ( r u r a l a n d m i n i n g ones). F a t h e r W a c ł a w Chmie­ l a r s k i , tho B o b r o w n i k i parson since 1970, is a lover o f folk a r t a n d folklore. H e does a l l he can to preserve tho decaying customs. H e has r e v i v e d t h e festival o f tho parish harvost-home, he encourages wearing folk costumes d u r i n g the c h u r c h festi­ vities. H o has also created a k i n d of a museum i n w h i c h he collects o l d acessories — f u r n i t u r e , costumes, Biblos, figures of saints, etc. I t is also h i m w h o has i n i t i a t e d a peculiar B o b r o w n i k i creati­ v i t y - - pictures o f corn seeds, beans, poas, straw. T h i s techniquo decorates, among others, the chasuble k o p t i n the B o b r o w n i k i M u s e u m . Seed decorated pictures have t r a v e l l e d to m a n y coun­ tries as gifts offered t o c h u r c h dignitaries. F a t h e r Chmielarski's a c t i v i t y proves perfectly w e l l h o w m u c h can a wise parson achieve i n r e v i v i n g the social a n d c u l t u r a l life, as w e l l as i n preserving the disappearing folklore, n o t o n l y b y preserving the decaying customs, or accessories, b u t m a i n l y b y teaching respect for one's o w n c u l t u r a l heritage. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — " B E A U T I F U L IS A L L I L I K E " . M A R I A P I ^ L U S Z C Z A K ' S W O R K S O F P E A S , POP-PYSEED, RICE, A N D STRAW. M a r i a Pieluszczak was b o r n i n 1923 i n the village of T u l i g ł o w y near L v o v . A f t e r the w a r she settled d o w n as a repatriate i n G o ś c i m i n the v o i v o d s h i p o f G o r z ó w . She b r o u g h t w i t h her e v e r y t h i n g she h a d l e a r n t at home — o l d songs, the craft o f bead e m b r o i d e r y , a n d o f Easter eggs decoration, weaving wreaths of peas a n d straw. She has applied t r a d i t i o n a l techniques t o new forms — she makes things t o order a n d sells coats o f arms, cribs, m o d e l castles and churches made o f straw, peas, a n d beans. She also makes harvest-home wreaths a n d composes songs. She carries wreaths dressed i n an e m b r o i d o d corset. H e r c r e a t i v i t y is t o the l i k i n g o f the villagers and the a r t i s t herself. I n the eyes o f the villagers she is a n authentic, n o t the Cepelia a r t i s t . T h e a u t h o r deliberately avoids tho a r t i s t i c eva­ l u a t i o n a n d classification o f t h i s c r e a t i v i t y , characterizing i t w i t h ample quoted fragments o f M a r i a Pieluszczak's o w n letters. D a n u t a K ł o s i e w i с z — MID-SUMER D A Y RITE. D A N C E I N V I E W OF T H E SYMBOLISM OF R O T A R Y MOTION. T h e article is an a t t e m p t t o analyse the r i t e o f M i d - s u m m e r D a y ; i t also presents the h y p o t h e t i c a l a n d at the same t i m e o r i g i n a l i n t e r p r e t a t i o n o f the r i t e . T h e authoress reconstructs the scheme of the r i t o i n its archaic f o r m on the grounds of the Polish sources; she also makes the assumption t h a t the M i d -summor D a y was an i n i t i a t i o n r i t e o f y o u n g girls i n t o marriage. T h e above hypothesis can be p r o v e d b y analysing and interpre­ t i n g the f o l l o w i n g elements: r i t e spaco, r i t o t i m e , a t t r i b u t e s a n d heroes o f the r i t o , as well as dance o f girls a r o u n d M i d - s u m m e r D a y bonfires w h i c h , according to the authoress, constitutes the most i m p o r t a n t element o f the whole o f the r i t o . H a v i n g u t i l i z e d the k n o w n data concerning space and t i m e as w e l l as tho sense of r o t a r y m o v e m e n t i n t r a d i t i o n a l t h i n k i n g the authoress suggests t h a t such dance o f girls followed the d i r o c t i o n "against the s u n " . T h e above f o r m u l a t i o n constitutes the grounds for the authoress' further reasoning. Jaeek W o ł o w s k i — WŁODZIMIERZ NAUMIUK H e l i v e s i n the v i l l a g e K a n i u k i i n the B i a ł y s t o k rogi.m* H i s sculptures are connected w i t h tho c o u n t r y . H e observes n a t u r e a n d villagers w i t h close a t t e n t i o n . T h u s one m a y regard h i m as a k i n d o f a j o u r n a l i s t r e c o r d i n g i n s c u l p t u r e faces a n d v a n i s h i n g customs. A p a r t f r o m t h i s N a u m i u k t o o k u p religious sculpture, based at f i r s t on the canon on i c o n p a i n t i n g . L a t e r on t h e saints he created lost t h e i r h i e r a t i c character a n d t h e h o l y faces became s i m i l a r t o those o f the v i l l a g e r s . �I T h o u g h tho a r t o f N a u m i u k is under the constant influence o f t h e same sources o f i n s p i r a t i o n , g u i l d p a i n t i n g a n d the same faces o f s u r r o u n d i n g people, i t keeps c h a n g i n g and e v o l v i n g . H i g h t e c h n i c a l a b i l i t i e s o f the a r t i s t are closely connected w i t h his trade, t h a t o f a carpenter. H e k n o w s the features o f a l l a v a i ­ lable k i n d s o f w o o d and ehoses tho m a t e r i a l w i t h colour, grainsyst e m , f a c t m e , adequate to the subject. Barbara MORALITY ROOM Gołąb — LATE BAROQUE PICTURE I N THE OLD BERNARDINE DETENTION I n the B o r n a r d i n e monastery o f St A i m ( A l e k s a n d r ó w k a , C z ę s t o c h o w a v o i v o d s h i p ) there can be f o u n d an o l d d e t e n t i o n r o o m w i t h r i c h polychromies. The depicted scenes form a p i c t u r e m o r a l i t y commented w i t h short L a t i n a n d Polish t e x t s . The pantings wore created i n 1800 as tho latest a n d most p r o b a b l y in the last quarter o f the 18th c e n t u r y . The authorship can be u n d o u b t e d l y a t t r i b u t e d t o an autodidaet p a i n t e r . S t a n i s ł a w L e s z c z y c k i - - SOME A N T R O P O G E O G R A P H I S P R O B L E M S OF T H E POLTSH O R A W A . T h e t e x t was w r i t t e n i n 1935 p r o f i t i n g f r o m the materials, t o d a y already priceless, a n d collected i n the 1930' s Polish Orawa is the area situated at the foot o f B a b i a G ó r a a n d Ż e l e ź n i e a covering 330 square k m (12 villages). T h e purpose o f the article was t o show tho dependence o f the settlements on t h e geographic m i l i e u a n d the e n n u m e r a t i o n o f the details concer­ n i n g economic relations w h i c h were t o help i n t h e f o r m u l a t i o n of the programme of a i d t o the poor Orawa c o u n t r y . D e t a i l e d and f u l l analysis o f t h o geographic a n d c l i m a t i c conditions, o f the architecture a n d economy o f p a r t i c u l a r parts of Orawa (compare tho maps and the diagrams) s u p p o r t e d b y the statistic d a t a concerning m i g r a t i o n movements between 1880 and 1933, presents t h e O i a w a c o u n t r y f r o m before the W o r l d W a r I I i n a l l the aspects — t h a t of economy, a n d social and n a t u r a l m i l i e u s . I t serves as an example o f t h o r o u g h a n d complex research f u l l y t a k i n g advantage of the d a t a available t h r o u g h s t u d y and measurements. РЕЗЮМЕ Автор критикует исследовательскую точку зрения, которая сводит а н а л и з и р у е м ы е ф а к т ы исключительно к одной у н и ф и ц и р о в а н н о й формуле (Гоккенбек 1885, Врублевски 1958, Т ы ш к е в и ч 1976). В с в о е й критике автор исходит из основной предпосулки теории к у л ь ­ туры, согласно которой противопоставление (противо­ положное различие) является одним из основны-: правил самоопределения личности. дожественная деятельность Группы стала прежде всего общественной деятельностью. И з многих и р а з ­ нородных предложений Группы деревня выбрала н е ­ к о т о р ы е , а и м е н н о : те, к о т о р ы е н а п о м и н а л и з н а к о м ы е явления, пусть почти забытые, но все ж е закодиро­ ванные в традиции. Наиболее активизировал крестьян праздник у р о ж а я . Совсем новые предложения, свя­ занные с системой чужых крестьянам ценностей были ими отклонены. Например, празднование го­ довщины основания Люцимя. В течение шести лет деятельности Группы в Л ю циме ( ч л е н ы Г р у п п ы приобрели в деревне дома и пре­ б ы в а ю т т а м з н а ч и т е л ь н у ю часть года) в ж и з н и д е ­ ревни произошли известные перемены. Внешний облик деревни стал привлекательнее, красивее, чище. Ежегодно стали торжественно отмечать праздник урожая, ночь накануне Ивана Купалы. Планируется строительство Народного Дома. Люцимский экспери­ мент п р о д о л ж а е т с я . С к о л ь п р о ч н ы и п о л о ж и т е л ь н ы будут его р е з у л ь т а т ы , п о к а ж е т в р е м я . В редакционной дискуссии, посвященной упомя­ нутому эксперименту, указывалось, в частности, что такого рода деятельность имеет существенное значе­ ние д л я деревни, создавая притом ш а н с ы н а успех д л я тех х у д о ж н и к о в , к о т о р ы е не н а х о д я т себе места в го­ родском художественном укладе. Участники дискуссии говорили т а к ж е о подобных мероприятиях в прошлом и утверждали, что эксперимент обещает успех в тех случаях, когда обращаются к тем ценностям, которые глубоко коренятся в традиции либо в религии. Затем комментировали одно из интереснейших предложений, а именно: Л ю ц и м е к и е п р о р о ч е с т в а . В тече­ ние нескольких лет ж и т е л и Л ю ц и м я вместе с Группой действия з а п и с ы в а л и к к о н ц у года предвидения, к а ­ сающиеся судьбы страны, деревни и собственной семьи в наступающем году. И з н и х следует, что общее положение в стране существенным образом влияет на способ с п ы ш л е н и я ж и т е л е й деревни. В и т о л ь д Х м е л е в е к и •— В Д О Х Н О В Л Е Н Н О С Т Ь И ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО В ЛЮЦИМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — РЫШАРДА ВИЧА „ПАНОРАМА ОБОРОНЫ ВИЗНЫ" В 1973 г . г р у п п а пяти художников —пластиков и фотографов решила переселиться в деревню. Они составили программу „общественного искусства", опи­ р а ю щ у ю с я на п р е д п о с ы л к у ..лицом к зрителю", пред­ п о с ы л к у в з а и м о д е й с т в и я со з р и т е л е м . Г р у п п а решила согласовать свою х у д о ж е с т в е н н у ю д ея т ел ь н о ст ь с по­ требностями ж и т е л е й одной деревни. Х у д о ж н и к и по­ пали в Люцим, деревню под Быдгощью, лишенную культурной ж и з н и , без традиций и фольклора, раз­ общенную, без внутренней спайки. Свою деятельность Группа начала с показа соб­ ственных картин, с паратеатральных выступлений, своего рода „ х е п п е н и н г а " . Т т е ч е н и е м времени х у - „Панорама обороны В и з н ы " я в л я е т с я своего рода п а м я т н и к о м с о б ы т и й с е н т я б р я 1939 г . Э т о п р о и з в е д е ­ ние Р ы ш а р д а Хлебовича, пенсионера, постоянно про­ ж и в а ю щ е г о в Б е л о с т о к е . Н а м а л е н ь к о м у ч а с т к е в 1/2 гектара в Сулине близ Визны он создал музей, со­ д е р ж а щ и й р я д ф и г у р из цемента, армир/овашюго про­ волокой или железом, отображающих сцены борьбы. Элементами экспозиции являются также собранные на поле битвы осколки о р у ж и я , боеприпасов, каски. Автор сам водит посетителей по музею, р а с с к а з ы в а е т о собыиях прошлого словно лично принимал в н и х участие (воевал поблизости, история обороны знакома ему из рассказов и книг). Я ц е к О л е н д з к и — ЗНАКИ СУЩЕСТВОВАНИЯ Автор рассматривает вопрос знаков собственности, о б н а р у ж е н н ы х на некоторых экспонатах (якори, ка­ стрюли, весла), собранных в сельском музее в М у ж и кове близ П л о ц к а . С о п о с т а в л я я этот род знаков с по­ добными обозначениями, которые выступают на сте­ нах готического костела в местности Роките, прихода, к которому принадлежит Мужиново, автор предпола­ гает, что в этом р а й о н е П о л ь ш и з н а к а м и с о б с т в е н ­ ности пользовались крестьяне в X V I I — X I X вв. О б ы ­ ч а й этот, п о с т е п е н н о о т м и р а я , ч а с т и ч н о с о х р а н и л с я до первой четверти текущего столетия. Автор полагает, что этот з н а к в ы с т у п а е т в н е к о т о р ы х в ы д е л я ю щ и х с я социально-профессиональных группах (например, у пчеловодов, рыбаков, речников, пастухов) во в р е м я всеобщей безграмотности и что первично рядом с именем исполнял ф у н к ц и ю удостоверения личности, следовательно потребности самоопределения, чтобы, в частности, н е подвергаться воздействию прозвищ и кличек. В связи с другого рода знаками, о б н а р у ж е н н ы м и на стенах рокитского костела, (знаками различной величины, более мелких или глубоких, полукруглых углублений) з н а к т о ж д е с т в а мог п р е в р а щ а т ь с я в з н а к существования, подтверждающего, отмечающего осо­ бое д у ш е в н о е с о с т о я н и е в ф о р м у л е ж и з н е н н о г о соз­ нания (культа огня-света) либо искупительно-запоми­ нающегося (исполнение акта покаяния). ХЛЕБО- 127 �„Музей" Хлебовича нельзя рассматривать только с художественной точки зрения. Большинство скульп­ тур музея выполнено неумело, свидетельствуя об отсутствии должной подготовки, о незнании основ анатомии. Если же, несмотря на это, экспонаты про­ изводят на зрителей большое впечатление, действуя на их воображение, то причиной этого является страстное увлечение автора, его эмоциональное отно­ шение к представляемым событиям. Хлебович купил участок и необходимые материалы за собственные средства, сам выполнил ЕСС фигуры. Он действовал с целью оставить прочный след о минувших собы­ тиях и память о себе самом. К с е н д з В а ц л а в Х м е л я р с к и — НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В БОБРОВНИКАХ БЕНДЗИНСКИХ Бобровники Бендзинеке — приходская деревня, расположенная между Заглэмбем и Оилезией, нахо­ дится под влиянием упомянутых регионов (сельско­ хозяйственного и горнодобывающего). Ксендз Васлав ХмелярЬюи, с 1970 г. священник прихода в Бобровниках, является большим любителем народного искус­ ства и фольклора. Он прилагает все усилия к тому, чтобы сохранять отмирающие обычаи. Ои восстановил в приходе праздник урожая, поощряет народные ко­ стюмы во время костельных торжеств. Ксендз Хме­ лярски создал также своеобразный музей, в котором собирает все старое — утварь, предметы домашнего и хозяйственного обихода, одежду, экземпляры Би­ блии, фигурки святых и т.п. Кроме того, ксендз Хмелярски является инициа­ тором своеобразного бобровницкого творчества: кар­ тинок из зерна, семян, фасоли, гороха, соломы. В частности — этой техникой разукрашена риза, находящаяся в бобровницком музее. Оклеенные зерном образа можно встретить во многих странах, куда они были направлены в качестве подарков достойным служителям религиозиош культа. Деятелность ксендза Хмелярского прекрасно сви­ детельствует о том, как много может сделать для пользы деревни разумный, просвещеннный приход­ ский священник равно в смысле оживления обще­ ственной и культурной жизни, как и для сохранения отмирающего фольклора. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — „ПРЕКРАСНО ВСЕ ТО, ЧТО МНЕ НРАВИТСЯ", ОБ ИЗДЕЛИЯХ МАРИИ ПЕЛУЩАК ИЗ ГОРОХА, МАКА, РИСА И СОЛОМЫ Мария Пелущак родилась в 1923 г. в деревне Тулигловы близ Львова. После войны она как репа­ триантка поселилась в Гостиме Гожовского воеводства. Она сохранила в памяти все, чему научилась в отчем доме — старые песни, умение вышивать нитками и бисером, раскрашивать на Пасху яйца, плести венки из соломы, гороха, фасоли. Традиционную технику применяет Жария Пелущак к новым формам — из соломы, гороха, фасоли. Она выполняет по заказу и на продажу гербы вертепов, модели замков, косте­ лов. Она плетет также венки на праздник урожая, слагает песенки. Во время праздника урожая при­ наряжается в вышитый корсаж и несет венок. Творчество Марии Пелущак пользуется у жите­ лей деревни успехом, нравится также самой масте­ рице. В глазах жителей деревни она является под­ линной народной художницей, а не представитель­ ницей Цепелии. Автор статьи сознательно не пытается дать ху­ дожественную оценку либо классифицировать это творичество, лучшей характерисикой которого являет­ ся подробно цитируемые в статье выдержки из писем Марии Пелущак. Д а н у т а К л о с е в и ч — ОБРЯД, СОВЕРШАЕМЫЙ НАКАНУНЕ ИВАНА КУПАЛЫ. ТАНЕЦ В АСПЕКТЕ СИМВОЛИКИ ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ. Автор статьи пытается проанализировать обряд, связанный с празднованием Ивана Купалы, а также представить его гипотетическую, но оригинальную интерпретацию. Ггавиым образом на основе польских 128 источников автор восстанавливает схему процесса обряда в его 'архаической форме, выдвигая в то же время предположение, что некогда праздник этот был ритуалом посвящения молодых девушек в супружес­ кую жизнь. Подтверждением этой гипотезы могут служить выводы, вытекающие из подробного анализа и интерпретирования таких элементов, как: место обряда, время исполнения обряда, его атрибуты, герои обряда, в первую же очередь важнейший, по мнению автора, элемент обряда — танец девушек вокруг костра. Используя известные нам установления, каса­ ющиеся структуры времени и пространства, а также смысл вращательного движения в традиционном мы­ шлении, автор предполагает, что танец девушек во­ круг праздничного костра совершался „по направле­ нию движения солнца". Исходя из этого автор ведет свои дальнейшие рассуждения. Яцек Воловски — ВЛОДЗИМЕЖ НАУМЮК Наумюк, житель деревни Канюки в Белостокском районе. Его скульптуры связаны с жизнью деревни, и н внимательно наблюдает природу и нравы сель­ ского населения. Наумюк является своего рода ре­ портером, запечатлевающим в скульптуре облики лю­ дей, отмирающие обычаи. Второй темой его творче­ ства является скульптура религиозного характера, вначале тесно связанная с канонами иконной живо­ писи. Со временем лики святых стали терять свой возвышенный облик, все более уггодобняясь лицам крестьян. Творчество Наумюка, вдохновляемое окружающи­ ми его лицами и средой, а также цеховой живо­ писью, все развивается и меняет свой характер. Вы­ сокая техническая подготовка Наумюка связана с его профессией плотника. Ему знакомы все доступные ви­ ды дерева и их особенности, которые он должным образом умело использует, подбирая, в зависимости от тематики, дерево соответствующего оттенка, рас­ положения слоев и фактуры. Барбара Голомб — ИЛЛЮСТРИРОВАННЫЙ МОРАЛИТЕ В ДАВНЕМ БЕРНАРДИНСКОМ КАР­ ЦЕРЕ, ВРЕМЕН ПОЗДНЕГО БАРОККО В побернардинском монастыре св. Анны (Александронка, Ченстоховское воеводство) находится дав­ ний карцер, стены которого покрыты богатой поли­ хромией. Представленные сцены создают картинное моралите, сопровождаемое краткими текстами на польском и латинском языках. Эта настенная роспись возникла, по всей вероятности, ок. 1800 г., в последней четверти XVIII в. Ее автором был несомненно худож­ ник самоучка. С т а н и с л а в Л е щ и ц к и — НЕКОТОРЫЕ АНТРОПОГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ, КАСАЮЩИЕСЯ ПОЛЬСКОЙ ОРАВЫ Текст подготавлея в 1935 году на основе материа­ лов, собранных в 30-х годах. В настоящее время ма­ териалы эти бесценны. Польская Орава — территория, расположенная у подножья Бабьей Гуры и Железницы — охватывает 330 клм (12 деревень). Автор ста­ вит себе целью показать зависимость заселения от географической среды и сопоставить подробные дан­ ные об экономических отношениях, на основании ко­ торых можно было бы составить программу помощи для бедной оравской земли. Подробный и исчерпывающий анализ географи­ ческих условий, климата, строительства и экономики отдельных районов Оравы, (сси. карты и диаграммы) подтвержденный статистическими данными, касаю­ щимися миграционного вдижеяия в период от 1880 г. до 1933 г., знакомит с положением оравских деревень в период до II мировой войны во всех асдектах — экономическом, социальном, природной среды. Проведенный автором анализ может служить при­ мером добросовестных комплексных исследований, в которых могут быть на все 100% использованы дан­ ные, получаемые путем исследований и измерений. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8274f25e4ee0d79e7765af7255eecb0d.pdf efb73cfc5fad8931431dfb0ab83ca49c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3910 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.116-118 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A R T QUARTERLY PUBLISHED BY THE STATE INSTITUTE OF ART N. 1—2 YEAR BOOK X I I I 1959 SUMMMARY OF ARTICLES Roman Reinfuss — THE PROBLEM OF THE CARPATHIAN MOUNTAINS I N RESEARCH ON FOLK CULTURE I n Polish ethnography there are many problems which cannot be thoroughly examined, nor can they be solved by research limited to our own State ter­ ritory. A typical example of this is the question of the genesis and development of folk culture in Po­ lish mountain regions, which is a complex problem going far beyond the section of the Northern slopes of the Carpathian Mountains which comes within the Polish frontier. From the point of view of scien­ tific research, this question is linked up with the whole of the research embracing the Carpathian Mountains from Moravian Gap in the North West, to the Danube, together with the Balkan peninsular. The Carpathian Mountains, not very high and with several easily accessible passes were not a serious obstacle to communication between the people l i ­ ving on both sides of the Carpathian range. Nume­ rous archeological relics show that in the most ancient times communication routes led over the passes of the 'Carpathian Mountains. Traffic over these routes was of a transit character. Settlers were reluctant to go up into the' Carpathian mountains, for the forests and the soil, which was difficult to cultivate, were not an attraction for a man only having primitive tools for production. In the middle ages, the wave of settlers stopped in the fertile mountain valleys and sometimes crossed over the mountain range to live on the other side. Economic exploitation of the Carpathian forests was started by shepherds from Walachia who came there with their herds and encamped in these parts. The time of their coming and also the ethnological features of this group have not yet been definitely esta­ blished. They are mentioned in historical documents as from the XV century. Under the influence of State orders and the pres­ sure exercised by big feudal landowners, the church and lay landowners, the process of mass settlement of the shepherd population began and reached its peak in the Carpathian mountains in the X V I cen­ tury. I t was then that most of the villages were built in the Carpathian mountains; some regions, for instance, the Silesian Beskid Mountains, or the Huculskie villages on the slopes of the Czarnohora were set up considerable later. Similarly the shep­ herds from Walachia settled in the regions where they spent the winter season. The Walachian shepherds brought a specific type of herd economy to the Carpathian regions, as well as a complicated cultural superstructure. In their wanderings along the Carpathian Mountains they met with various ethnological elements on their way from the north and the [south. They were farmers who were penetrating ever further into the moun­ tains from the valleys. There was the inevitable meeting and then a merging of the two cultures. The shepherd element 'gradually gave way to the forms introduced by the farmers. „While the shep­ herd culture is the „clasp" fastening the Carpathian 116 Mountains to the Balkans, the elements coming to the mountains from the North and the South were a factor bringing diversities to the mountainous regions, both in the ethnological and cultural sense: huculski, bojkowski, łemkowski, Polish and Mora­ vian-Slovak. Further cultural differences which can be observed in certain groups are the result of lo­ cal factors: geographic, historical, economic and others. I t can be seen from what has been said about the evolution of the folk culture of the Carpathian Mountains that in 'starting an ethnographic work on any section of the Carpathian Mountains research should embrace both aspects at the same time, that is, both the general shepherd culture of the Car­ pathian Mountains which is linked with the Balkans, and all the population of the Carpathian Mountains as a result of the settlement processes which have taken place there". In view of the extent and complexity of Car­ pathian problems, research devoted to these pro­ blems should be of an allround character. I t is essential that representatives of different branches of science should cooperate: archeologists, historians, anthropologists, language experts and even zoolog­ ists and botanists. Of course ethnographists have the widest field for action here. The main line of research should be Walachian problems, being the decisive element in the specific culture of the Carpathian Mountains. The necessity of a historical approach in our re­ search on these problems makes it essential to in­ clude all outside factors which influenced the evo­ lution of the highlanders' culture in the Carpathian Mountains, and therefore, the culture of the farming population from the regions at the foot of the moun­ tains. One of the most important fields of ethnographic research is folk art in all its forms. So far, there has been very little Polish scientific literature on this subject. In the field of music there is only A. Chybinski's work. Research on folk dances is one of the most neglected fields in Polish ethnography. In the field of plastic art, there is Tadeusz Dobrowolski's valuable work „Walachian Traditions in the Artistic Culture of the Silesian Highlanders" issued in 1931. In spite of the interesting problems dealt with by Dobrowolski in his work, nobody con­ tinued work in this field. I n this situation the broadening of this research to include a wider range of subjects and cover more ground was felt to be essential. Therefore, the State Art Institute came forward With the initiative to commence internatio­ nal research on the Carpathian Mountains and the Balkans. This initiative was first put forward at a conference of the Polish Academy of Sciences in 1954, discussed more broadly at the Congress of the Polish Ethnological Society in 1956 and is now being put into practice. An agreement on joint research has already been concluded between the Polish Aca­ demy of Sciences and the Slovak Academy of Sciences. �Zofia Glowa — THE LASOWIAKS AND INTERIOR DECORATION Interior decoration in the cottages of the Lasowiaks (regional group inhabiting the area at the fork of the Vistula and San rivers) only developed at the end of the X I X century. Before that time most of the dwellings in this area were without chimneys, which made the development of decora­ tive art impossible. The earliest forms of decoration were some types of Chandelier, and, a little later, paper cuts. After the Second World War, curtains made of white tissue paper, paintings on paper and attempts at direct decoration of the walls with pa­ intings began to be general in this region. The authoress deals successively with the various deco­ rative forms, giving the technique used and the typical variations found. Chandeliers: (decorations hung from the ceilings of rooms). The oldest type, the so-called globular type, were made from a lump of clay, dough or a potato into which straws with coloured paper at the ends were stuck all round in every direction (fig. 1). The next type were crystalline chandeliers made from straws in the shape of a pyramid with a rectangular base (fig. 2). There were chandeliers made from several wire hoops joined by threads hung with ornaments. The hoops themselves were covered with strips of cotton fabric or tissue paper. The youngest form is the ray type chandelier com­ prising chains made from straws and paper radia­ ting from a central point, often covering the whole ceiling. Paper cuts: These were not a general form of decoration in the area under review. They were made from coloured tissue paper in square and cir­ cular shapes {fig. 4). Paper cuts disappeared after the First World War. Wall decorations frequently met with now are patterns made from sewing cone scales on paper (fig. 6) and wall hangings from pressed straws glued on fabric (fig. 7). Another type of wall han­ ging is painting on paper (fig. 10 and 11). Wall pa­ intings have not long traditions with the Laskowiaks. The wall paintings most often met with are flower motifs painted with the aid of a stencil in the form of a band. Hand painted designs are also met with here and there (fig. 8). Barbara Bazielich, Stefan Deptuszewski — .SZLACHCICE" AND „DZIADY" — FOLK SPECTACLES The authors of the article describe folk customs connected with Christmas and the New Year, which have survived to this day. A t this time, processions of masqueraders pass round the village giving a special kind of spectacle and at the same time greeting the (farmers. The village of Rupienka i n which these customs were examined in detail is si­ tuated on the borderline between Śląsk Cieszyński and Małopolski which accounts for the penetration of elements of the culture of both regions in this place. The customs described are characteristic of the Żywiec region whence they came to Rupienka. „Szlachcice" (nobles) is a custom where several farm boys dress up and visit the various cottages with singing and music on the evening of St. Szczepan's Day. About 50 years ago this custom was still practiced in the vicinity of Żywiec, but i t was not known in the little town of Żywiec itself. Now this custom has gone south and is practiced in the villa­ ges of Kamesznica, Szare and Rupienka. The group of „Szlachcice" comprises a noble and his subjects: a Highlander, a butcher, a Jew, a Jewess and musi­ cians. They all make satirical speeches in the cotta­ ges they visit, which are specially compiled to suit the current time (they are quoted in the article). The texts they recite are interwoven with singing. Of course all the characters are dressed up in suitable costumes and have their faces painted. On the other hand, the Jew wears a wooden carved mask painted in colour with a moustache and beard made from animal hair and sheepskin. Similar in character is the spectacle „Dziady", which is given on Christmas Eve and New Year's Eve. This custom is also limited to only certain parts, namely, part of the Żywiec region and its south-western borderline. As opposed to „Szlach­ cice", the group is very large and the number and disguise of the various persons taking part is not always the same. I t depends on the will and the imagination of the participants. Those taking part in the spectacle are exclusively men. The custom of „Dziady" is probably connected with the attacks of the Walachian shepherds who settled in the Carpat­ hian Mountains in the X I V century. They saved themselves from hunger during winter spent in the „hale" (mountains) by stealing from the people in the villages. The basic dress of the „Dziady" are sheepskins and masks with horns and their „props" are bells hung at their belts and whips. The costu­ mes of the „Dziady", formerly carelessly made are now becoming aver more far fetched. Apart from the „dziady", being the main part of each group, there are devils (fig. 2—4), chimney sweeps, old wo­ men, death (fig. 5—7), Jews (fig. 9—12), bears (fig. 6), horses (fig. 20), etc. The faces of the masquerading participants are covered with masks. Formerly they were made from paper, often with bread pasted on them. As time went on, wooden painted masks began to be made, modelled on the paper ones and supple­ mented with ram's horns. The devils and Jews (fig. 4) have the most carefully made masks, which are very often of great artistic interest. A big band of „Dziady" runs through the village with much noise, laughter and music, playing all kinds of tricks on the villagers and giving various kinds of spec­ tacle on their way. The first to enter the room is the priest who greets the host and then come the horses with farm boys and gypsies. A l l of them joke and sing. Before the cottage, Death and devils run about among the onlookers, sparring With the bears and accosting girls. The next to enter the room are two Jews, old and young. The old Jew is made to Confess by the priest and next both Jews sing a specially compiled song of ridicule directed against themselves. Maria Przeździecka — ON THE MARGIN OF THE GENISIS OF KASZUBIAN EMBROIDERY This article is a supplement to an extensive article published by Maria Przeździecka in No 3/1958 of ,.Polish Folk Art". The authoress analyses ma­ terials recently acquired from the collections of Professor Wrzosek — photographs of figures of the Madonna on embroidered dresses (found even before the last war in Kaszubian cottages. The embroidery on the dresses shows close kinship with the histo­ rical convent embroidery from Żuków. They were most probably embroidered by nuns, or under their direct supervision in convent schools. They cannot be regarded as a source of Kaszubian folk embroide­ ry, nor even as an indirect element. Ewa Frys — IRON BOUND FOLK COFFERS Coffers are found relatively early in folk (furnis­ hings in Western Europe. (Specimens from the end of the X V I I I century (fig. 2) have many features typical of styled coffers, which can be seen above all in the very decorative iron work: several deco- 117 �rative teehni*ues were then used, such as tracery an the edge of the iron work, open-work and beaten metal work. The Polish coffers found along the Western frontiers — in Silesia, in the Poznań region (fig. 3) and also in Pomerania and the Mazury Lake District, belong to this group which differs very little from the styled forms. They mostly date back to the X V I I I century and the first half of the X I X century. On the other hand, in central and Eastern Poland these coffers appeared earliest in the small towns, whence — as from German and Dutch rural colonies also — they came to the peasant cottages in the second half of the X I X century. The increased use of coffers in these areas was in connection with the higher standard of living of the peasants and also changes in fashion. The coffers, made by car­ penters from the towns were probably first destined to mett the needs of the courts and towns — people and later became popular in the countryside repla­ cing ordinary chests. A large number of coffers were brought to the countriside by seasonal emigrants and returning emigrants. Young men called to mi­ litary service and girls seeking service began to use small coffers. But the coffers were used, like chests, above all, for keeping clothing and were an integral part of the outfit of young married women. The authoress analyzes in detail the different kinds of construction used by rural carpenters in making coffers, their shape and ornamental elements (iron work) all over Poland. Paulina Chrzanowska — JÓZEF MINOR'S TOYS As compared to other Polish folk toys, Minor's work is different and — as far as we know — quite unique. Firstly owing to their form which is more akin to the cult carvings of primitive peoples, and secondly—• owiny to the purpose for which they were carved. For Minor's toys are not toys in the ordinary sense of the word. They were not made for children to play with. But Minor was right in calling them toys. For they are figures whose ingenuity is not in the sphere of plastic art, but in the actions they perform. And again we have an effect making them quite unique among folk carvings or toys. For their humour is of a sexual nature. Unfortunately we do not know anough about Minor to explain this fact and also the strange kinship with primitive carvings. Minor began to carve his toys as from 1954, a few years 'before his death. He was then an old man of about 80 and unfit for work. The most typical of Minor's toys are comical moving figures made from willow branches and painted in three colours: black, white and grey. The size of the toys varies from 5—25 cm. Apart from the characteristic comic moving (figures, Minor also made toys of a traditional character linked with the Cracow region. He depicts memories of his youth when he participated with his friends in carol singing rounds. In all Minor's toys we see the same characteristic formal features: a tendency to make simplified solid figures, always symmetrical, following the geometrical pattern of a cylinder placed on straight parallel legs. Marta Michalska — IRON CROSSES I N WIELUŃ DISTRICT During the years 1935—1939 the authoress made a study of 70 iron wayside and cemetery crosses, hand-wrought by rural blacksmiths. She conducted her work on her own initiative and by herself w i t ­ hout gaining any support from the authorities. Du­ ring her travels as an agricultural instructor she sketched and wrote descriptions of the iron crosses she found in the villages. During the last war, almost all the crosses were destroyed by the occupant. The majority of the drawings and descriptions made by the authoress were also destroyed. Those Which she Was able to save we are now publishing in „Polish 118 Folk Art". Today, they constitute the only material concerning this field of artistic smithery in the v i ­ cinity of Wieluń. The oldest crosses noted by the authoress dated back to about 1890. The ornamen­ tation of these crosses was then very modest. The most beautiful crosses were wrought in the years 1900—1920. Jerzy Czajkowski — FRANCISZEK ZAREMBA The development o f Zaremba's sculpturing is an interesting and quite typical example of the develop­ ment of a talented rural self taught artist from the traditional folk sculpture to handicraft work. Zarem­ ba was born of a peasant family near Miechów. As a child he made religious figures, dolls and little animals from wood or clay while tending the animals in the meadows and he often modelled his work on illustrations in school text-books. When he was 15 years old he did his biggest work — a wooden altar (fig. 1, 2, 3). Next he attended the Artistic Industry School in Cracow and served as an appren­ tice to a stone mason in Częstochowa. His sculpture of Ursus, inspired by Sienkiewicz's book „Quo Vadis" (fig. 5) was done at this time. Now, Zaremba is sculpting altars and holy figures for the surrounding churches. Ludwig Dubiel — JÓZEF BRYCHCY — FOLK SCULPTOR Józef Brychcy ,a peasant from the village of Ru­ dzica, Bielsko District in Silesia, was always an amateur and did his carving as a hobby. During his life he has made several dozen altars carved in wood in Gothic, Romanesque or other styles, many wooden birds and toys. He hardly ever carved figures. He made his altars from linden wood and painted them in various coloured oil paints. He never used sketches when working, putting his ideas straight into the wood carving. Jacek Olędzki — KURPIE FISHERMEN SPEAK ABOUT THE APPEARANCE OF FISHES (Contribution to research on the aesthetic sense of the people) The aesthetic value of folk art is often attributed exclusively to the aesthetic sensitivity o f the artist. However, it seems that, all the more so with folk artists than with trained artists, the aesthetic value of a work is often the result of the influence of many factors not directly connected with the sensi­ tivity of the artist himself. The uncritical attitude of the folk artist towards the problem of aesthetic sensitivity was shown particularly clearly in analysis of their creative incentive in depicting the world of nature. The results o f this analysis in most cases confirmed the unconscious aesthetic sensitivity of folk artists. The material contained in the article does not aim at showing the importance of the aesthetic sensiti­ vity of folk artists in the process of producing a work of art. I t is only a beginning, dealing with a problem which can only be more broadly elabo­ rated on the basis of local research. The author quotes the remarks of several dozen fishermen from Puszcza Zielona Kurpiowska. From the remarks he noted down, the author observed that the criterion of the aesthetic values of fishes is, above all, their material value. On the other hand, he was successful in obtaining some remarks where the fishermen described the fishes according to aesthetic criteria. These were i n most cases observations by fishermen of the younger generation (up to 35 years). This may be a proof of a gradual change in the aesthetic sense of the people in the Kurpie region. The ma­ terial collected is unfortunately insufficient to be �able to state whether this change applies to every­ thing in the world of nature. ralism to completely worthless items being a reflec­ tion of the cheap souvenir production developed in the vicinity of Iwonicz. Janina Petera — RESEARCH ON FOLK ART IN ALBANIA Albania, one of the youngest countries of Europe, is up till today a rarely met with reserve of folk culture. In Albania it constitutes a large and integral part of the national culture, which only to a very small degree is subjected to the process of urbani­ zation. I n the mountainous and poor country of A l ­ bania, for long centuries oppressed under the foreign yoke, folk culture comes to meet the researcher halfway as it were. The historical situation of A l ­ bania, occupied by Turkey until 1912, and then, after a short period of relative independence, by Italy (from 1939) is the reason why the first Albanian research work on folk art and the organization of museums only began after 1944, Janina Petera deals with this research work in her article, with the Albanian methods, and results, giving a list of re­ search institutes and general information about the scientific literature already issued in the field of ethnography. Wanda Widigrer — EXHIBITION OF JAN JACHIMIAKS PAINTINGS ON GLASS Jachimliak, a young highlander from Tylmanowa (born i n 1930) is one of the most interesting modern painters of peasant origin. Jachaniak came of country folk and his art was born from the traditional Podhale painting on glass. At present however his link with tradition is very loose, and the artist himself, although self-taught has been accepted as a member of the Artists Union. The exhibition of Jachmiak's works held in Zako­ pane in 1958 was a review of all his work so far, from his first works — decorative birds painted when he was learning from the artist S. Miklaszew­ ski, then pictures painted under the influence of He­ lena Roj-Kozłowska (a highland woman artist paint­ ing on glass) to his last works, showing the already well defined individuality of the artist partly inspi­ red by modern painting. Franciszek Kotula —. INFORMATION ON FOLK ART During research i n various localities, objects in the field of folk art are sometimes discovered, appearing either as single specimens of something which is just being born or as unique relics. A number of specimens of this type can give material for broader synthesis. Therefore, „Polish Folk A r t " is introducing a new section of short pieces of information, commu­ niques and notes. We are first publishing material sent in by Franciszek Kotula, Director of the M u ­ seum in Rzeszów. „Smieciarz". I n the Sandomierz Puszcza region it was an ancient custom for boys to put straw puppets in the farmyards of girls that were disliked. Now one can see satirical paintings of the same significance on the doors of sheds and barns (fig. 5). ..Shepherd's art". In the Rzeszów region one often meets with boys who fill their free time an the meadows by carving in wood or modelling in clay little satirical figures, memory portraits of persons whom they wish to ridicule. „Satirical iron door handles". Kotula gives three such examples, one on a church in Ropczyce dating back to 1750 and two from rural houses of the X X century. They show satirical treatment of human f i ­ gures, which is a rare thing i n folk smithery (fig. 2-4). „Figures in wall paintings". Kazimierz Brzozowski, a young country boy from Lubzina in Rzeszów District, painted on the wall of a house a large and interesting composition of figures depicting a battle that he saw during the last war as a 9 year-old boy (fig. 1). Olga Mulkiewicz — EXHIBITION OF MODERN FOLK ART OF THE PEOPLE CALLED POGÓRZANIE, DOLINIANIE AND ŁEMKOWIE I N JASŁO (NOVEMBER 1958) The Southern part of the Rzeszów Voivodship is a region where very little ethnographic research has been carried out. Therefore, every work aimed at bringing out its traditional culture is of great importance. The Jasło exhibition did not unfortuna­ tely fulfil its task. A number of vital and interesting fields of folk art were not shown, such as pottery or furniture. On the other hand the contemporary sculptures on show were of great interest. The sculptures shown at the exhibition represented a greatly varied artistic level, from works which were decidedly interesting, through „correct" natu­ Barbara Bazielich — AFTER THE KATOWICE VOIVODSHIP PAINTED EASTER EGG COMPETI­ TION-EXHIBITION An exhibition of painted Easter eggs made by the inhabitants of Katowice Voivodship was held in the Upper Silesian Museum in Bytom in 1958. Among the specimens exhibited, a decided majority were made by the technique of scraping the design on previously dyed eggs, which is typical in Silesian Easter egg art. The background for the for the white lines were coulours repeated according to traditio­ nal patterns: black, green, violet and brown. The decorative motifs, geometrical and taken from plant life as well as anthropomorphic themes, were mostly arranged along the perpendicular lines dividing the eggs. There were 346 painted Easter eggs on show made by 34 folk artists. Almost all the exhibits were pur­ chased by the Upper Silesian Museum. Roman Reinfuss — ABOUT THE X I V CRIB COM­ PETITION I N CRACOW iCrib Contests are held every year in December at the foot of the Mickiewicz Monument in St. Mary's Square. I n 1958, 41 crib were exhibited. Among those participating in the competition were all the most skilled crib makers from previous years. Ho­ wever, this time their work, although executed with great skill, was over-loaded with decorative detail and the composition as a whole was not very good. The most interesting crib was made by Władysław Wiatr, a 50 year-old bricklayer, who until now was not one of the best. Wiatr is the nephew of the famous crib maker who was well-known as far back as before the First World War. In general, the com­ petition was marked for a definite tendency towards reducing the size of the cribs, nor were there any cribs with a stage and puppets for nativity perfor­ mances. Zofia Głowa — EXIBITION OF ANNUAL RITES IN THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM I N CRACAW On the ocasión of „Cracow Days", an exhibition of folk customs was organized in the Cracow Ethnographis Museum. The exhibits included the former exhibition of Cracow cribs, extended and supple­ mented by the staging of annual rites connected with Christmas, the New Year, Shrovetide and Easter, as well as family rites. The arrangers of the exhi­ bition consciously rejected a strictly scientific ap­ proach arranging the exhibits in a way to fire the imagination of visitors and show them the artistic values of the folk rites. 119 �able to state whether this change applies to every­ thing in the world of nature. ralism to completely worthless items being a reflec­ tion of the cheap souvenir production developed in the vicinity of Iwonicz. Janina Petera — RESEARCH ON FOLK ART IN ALBANIA Albania, one of the youngest countries of Europe, is up till today a rarely met with reserve of folk culture. In Albania it constitutes a large and integral part of the national culture, which only to a very small degree is subjected to the process of urbani­ zation. I n the mountainous and poor country of A l ­ bania, for long centuries oppressed under the foreign yoke, folk culture comes to meet the researcher halfway as it were. The historical situation of A l ­ bania, occupied by Turkey until 1912, and then, after a short period of relative independence, by Italy (from 1939) is the reason why the first Albanian research work on folk art and the organization of museums only began after 1944, Janina Petera deals with this research work in her article, with the Albanian methods, and results, giving a list of re­ search institutes and general information about the scientific literature already issued in the field of ethnography. Wanda Widiger — EXHIBITION OF JAN JACHIMIAKS PAINTINGS ON GLASS Jachimliak, a young highlander from Tylmanowa (born i n 1930) is one of the most interesting modern painters of peasant origin. Jachmiak came of country folk and his art was born from the traditional Podhale painting on glass. At present however his link with tradition is very loose, and the artist himself, although self-taught has been accepted as a member of the Artists Union. The exhibition of Jachmiak's works held in Zako­ pane in 1958 was a review of all his work so far, from his first works — decorative birds painted when he was learning from the artist S. Miklaszew­ ski, then pictures painted under the influence of He­ lena Roj-Kozłowska (a highland woman artist paint­ ing on glass) to his last works, showing the already well defined individuality of the artist partly inspi­ red by modern painting. Franciszek Kotula —. INFORMATION ON FOLK ART During research i n various localities, objects in the field of folk art are sometimes discovered, appearing either as single specimens of something which is just being born or as unique relics. A number of specimens of this type can give material for broader synthesis. Therefore, „Polish Folk A r t " is introducing a new section of short pieces of information, commu­ niques and notes. We are first publishing material sent in by Franciszek Kotula, Director of the M u ­ seum in Rzeszów. „Smieciarz". I n the Sandomierz Puszcza region it was an ancient custom for boys to put straw puppets in the farmyards of girls that were disliked. Now one can see satirical paintings of the same significance on the doors of sheds and barns (fig. 5). ..Shepherd's art". In the Rzeszów region one often meets with boys who fill their free time an the meadows by carving in wood or modelling in clay little satirical figures, memory portraits of persons whom they wish to ridicule. ..Satirical iron door handles". Kotula gives three such examples, one on a church in 'Ropczyce dating back to 1750 and two from rural houses of the X X century. They show satirical treatment of human f i ­ gures, which is a rare thing i n folk smithery (fig. 2—4). „Figures in wall paintings". Kazimierz Brzozowski, a young country boy from Lubzina in Rzeszów District, painted on the wall of a house a large and interesting composition of figures depicting a battle that he saw during the last war as a 9 year-old boy (fig. 1). Olga Mulkiewicz — EXHIBITION OF MODERN FOLK ART OF THE PEOPLE CALLED POGÓRZANIE, DOLINIANIE AND ŁEMKOWIE I N JASŁO (NOVEMBER 1958) The Southern part of the Rzeszów Voivodship is a region where very little ethnographic research has been carried out. Therefore, every work aimed at bringing out its traditional culture is of great importance. The Jasło exhibition did not unfortuna­ tely fulfil its task. A nuihber of vital and interesting fields of folk art were not shown, such as pottery or furniture. On the other hand the contemporary sculptures on show were of great interest. The sculptures shown at the exhibition represented a greatly varied artistic level, from works which were decidedly interesting, through „correct" natu­ Barbara Bazielich — AFTER THE KATOWICE VOIVODSHIP PAINTED EASTER EGG COMPETI­ TION-EXHIBITION An exhibition of painted Easter eggs made by the inhabitants of Katowice Voivodship was held in the Upper Silesian Museum in Bytom in 1958. Among the specimens exhibited, a decided majority were made by the technique of scraping the design on previously dyed eggs, which is typical in Silesian Easter egg art. The background for the for the white lines were coulours repeated according to traditio­ nal patterns: black, green, violet and brown. The decorative motifs, geometrical and taken from plant life as well as anthropomorphic themes, were mostly arranged along the perpendicular lines dividing the eggs. There were 346 painted Easter eggs on show made by 34 folk artists. Almost all the exhibits were pur­ chased by the Upper Silesian Museum. Roman Reinfuss — ABOUT THE X I V CRIB COM­ PETITION I N CRACOW iCrib Contests are held every year in December at the foot of the Mickiewicz Monument in St. Mary's Square. I n 1958, 41 crib were exhibited. Among those participating in the competition were all the most skilled crib makers from previous years. Ho­ wever, this time their work, although executed with great skill, was over-loaded with decorative detail and the composition as a whole was not very good. The most interesting crib was made by Władysław Wiatr, a 50 year-old bricklayer, who until now was not one of the best. Wiatr is the nephew of the famous crib maker who was well-known as far back as before the First World War. In general, the com­ petition was marked for a definite tendency towards reducing the size of the cribs, nor were there any cribs with a stage and puppets for nativity perfor­ mances. Zofia Głowa — EXIBITION OF ANNUAL RITES IN THE ETHNOGRAPHIC MUSEUM I N ORACAW On the ocasión of „Cracow Days", an exhibition of folk customs was organized in the Cracow Ethnographis Museum. The exhibits included the former exhibition of Cracow cribs, extended and supple­ mented by the staging of annual rites connected with Christmas, the New Year, Shrovetide and Easter, as well as family rites. The arrangers of the exhi­ bition consciously rejected a strictly scientific ap­ proach arranging the exhibits in a way to fire the imagination of visitors and show them the artistic values of the folk rites. 119 �CZASOPISMA PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI wydawane przez P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE BIULETYN HISTORII SZTUKI, kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. POLSKA SZTUKA LUDOWA, kwartalnik, 64 str. dużego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PAMIĘTNIK TEATRALNY, kwartalnik, ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. KWARTALNIK FILMOWY, około 100 str. druku, kilkanaście ilustracji. Cena 10 zł, prenumerata półroczna 20 zł, roczna — 40 zł. MUZYKA, kwartalnik, około 130 str. druku, liczne przykłady nutowe. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. PRENUMERATA Zamówienia i przedpłaty na prenumeratę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz Oddziały i Delegatury „Ruchu". Można również zamówić prenumeratę dokonując wpłaty na konto PKO nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch" — Warszawa, ul. Srebrna 12. Cena prenumeraty za granicę jest o 40% droższa od ceny podanej wy­ żej. Przedpłaty na tę prenumeratę przyjmuje na okresy półroczne i roczne Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu „Ruch" w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, ul. Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism Państwowego Instytutu Sztuki są do na­ bycia: w kioskach „Ruchu", W większych księgarniach miast wojewódzkich. Egzemplarze zdezaktualizowane można nabyć w sklepie „Ruchu" przy ul. Wiejskiej 14 w Warszawie. Zamówienia spoza Warszawy należy kierować do Centrali Kolportażu Prasy i Wydawnictw „Ruch", War­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołeczne Zakłady Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych 39. Zam. 501. Pap. ilustr. k l . I I I , 100 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . I I I , 220 g B I . Nakład 1600 egz. W-73. D r u k u k o ń c z o n o w listopadzie 1959. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e44731af61cf17cbc1ea1cb0c3a9206c.pdf 8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3921 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.3 ;s.183 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • O L I S QUARTERLY N. 4 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T Y E A R BOOK X I I I ri 1959 SUMMMARY OF A R T I C L E S From the editors On the occasion o f the 15th anniversary of People's Poland, the articles i n this issue summarize the development of folk a r t i n this country i n the postwar period. Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF FOLK A R T . When i n 1945 w o r k was started to protect folk art from extinction, i t became clear that despite existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number of problems w h i c h called for new solutions. The absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded a number of organizational achievements: at the first Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^ naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt 1 I v d b v the exhibitions competitions and workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i Sv the M i n i s t r y arranged by I n the years 1948—49, the n e w approach towards folk art was f i r m l y established and the Section of Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils, maintained close contacts w i t h folk art centres throughout the country. I t was also then t h a t the Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was formed to coordinate the production o f the folk a r t industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing field, 1949 saw the appearance of the first volume of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its columns to topical folk a r t nroblems A number of Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success m this c o u n t r y a n d a b r o a d I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h had an adverse effect also on the development of folk art. Suggestions were made that folk artists should abandon the old traditions and take up contemporary themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic level of f o l k art. Nevertheless, the general balance sheet for these years was closed on the credit side. Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical research i n various regions conducted m a i n l y b y the State Institute of A r t and the Polish Ethnographic Society. Following the changes which took place i n Poland's methods of management i n 1956, the existing system of folk art protection also underwent a radical change. W i t h the general t r e n d for decentralization, more powers were delegated to local organs and freedom of creative a r t was restored, which has not failed to produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety of its activities and w h i c h can c l a i m credit for raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee is the special fund Placed a C P L I T disposal to finance creative w o r k P A separate problem which arose as early as i n 1945 was that of collecting old and new specimens of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces have been collected and stored at the M i n i s t r y of Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk A r t Section, purchased them from exhibitions and competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958, a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest was divided between regional museums. I n summing up the period under review, the author writes that though i n contemporary conditions folk a r t "has lost its former position i n its own milieu, it has found application and a place i n the life of the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^ of folk artists "The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts". 253 �Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N Y E A R S OF W O R K Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t was not u n t i l the formation soon after the w a r of the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and coordinated research began to be conducted a l l over the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music History and Theory and1 the Folk Sculpture Section fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory of Plastic A r t s ™i the headouarteVs in Cracow at Chief oTthe Section K e ] n f u s s w a s appointed The research conducted by the Section embraces every genre of folk sculpture. I n addition, a sister section at the State Institute of A r t engages in special research into folk art which borders on professional art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e " painters. I n the i n i t i a l period, the methods of research were not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the historic, social and economic aspects of folk art. The section developed successfully bibliographic w o r k and also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n . Most important of a l l however was research on the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place in the very character of folk art called for the utmost efforts and such methods of work as w o u l d allow the collection of as much information as possible w i t h i n the shortest .period of time. Particular care was paid to the less k n o w n regions. Thus, research started i n the most distant districts, covering gradually the whole country. I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research workers and equipment), research was mostly done by i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then came group research, including ethnographers, art historians sketchers and Dhotoeraphers who did reconnaissance w o r k followed by research proper if justified by the discoveries of the advance gnu* The year 1050 w i t n « 4 d another ^ form of research k n o w n in this country as the "annual camp ^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h w o S travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^ J ^ k e ^ e ditTonrto of the area ^ f ^ Z H ^ l l S n fill nn ffal L S m n n i r M ' t ¿ « 1 « nfinformation t £ v P n S i f <h n W J of the colouring. Descript ons of sculptures in wood and stono and of paintings are supplemented by photographs. "The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items. ; 254 including descriptions, drawings, diagrams and 16,000 photographs. The collection is v e r y useful to research workers, and numerous publications, including essays, albums and articles, have been based on material collected by the Section. The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d institutions. Janina Orynzyna RY L I F E FOLK ART I N CONTEMPORA- A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today, at the beginning of the atom era and interplanetary communication, a hand-made folk art object has lost nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that as i t no longer serves the needs of the countryside, folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead admirers and a ready market i n the urban milieu. I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists v i s i t i n g this country or exported abroad can be an excellent means of popularizing the Polish national style. I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk A r t and Folk Industry, which not only coordinates the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles. Aleksander PRESENT Jackowski FOLK ART PAST A M ) I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has been observed since the end of the 19th century. Continuously rising standards of social consciousness and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this process. The isolation from the urban w o r l d impressed i n the oast the stamp of originality on folk art- at isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t tra .Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene" Sculpture and painting are particularly affected by the urbanization process, since deformation and other means of expression w h i c h were moulded by generations of folk artists, are no lonqer acceptable to the contryside, the tastes of which are strongly •influenced by photography, chromolitography and mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying out. But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often show much inventiveness and t h e i r products, i f more of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns. This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l considerations and for which there is a demand both �in town and country. I n contrast, regional costumes and i n t e r i o r decoration are changing their character under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their way into r u r a l homes. Under these circumstances protection of folk art to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi­ cance. I n summing up the results of State support for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r points to such beneficial measures taken by the aut­ horities concerned as competitions, exhibitions the w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases of folk art products and scholarships, and expresses the opinion that i n the present situation more forms of encouragement shauld be evolved. The need arizes to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^ style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l d e r i v e d of ^ Timrot to sal taiuosine old nattems should hi abandoned A m o n s Z m e a s u r e of a ^ k L n c P i f P of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying that the most nnportant problem here is the raising of the general standards of culture in the c o u n t r y ­ side. "The downfall of popular art, Which is already an accomplished fact, not only uprooted it, but it under­ l i n e d the whole system of aesthetic views of the r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change in the function folk a r t played i n this milieu'. Newspapers, books, radio, films and television have brought the coutryside nearer to towns and to­ day we no longer divide art into "educated" and "popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter heing m a i n l y of an entertaining character, incapable of fulfilling the function formerly performed by folk art. Mass culture reduces the recipients to the role of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa* PartancjTform of lifof " The question arises w h a t support should be given to fill the gap, w h a t can today become an equivalent of those values w h i c h i n the past folk art contributed to the countryside. I t seems that the only way out of the situation is to broaden support to embrace not only the few conttimutors o f old trends, but also the broad movement of amateur artists, encouraging them to take part in the creation of art and culture. S U r r Q Ewa Jeczallk EXHIBITION GLASS P A I N T I S G U n i OF n g 5 & M OLD SILESIAN I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn adapted them, leading gradually to the discovery of Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia". Following p r e l i m i n a r y research, the authoress arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings she had selected from the collections of the W r o c ł a w Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958 in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The exhibits were divided into the following five groups: 11 the oldest Silesian painting on glass, representing the highest artistic values 2) background decorations 3) thematic division (votive offerings, Silesian images of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech­ nique and 5) painting on ' mirrors. The article explaining the mode of the exposition, contains an analysis of the various groups of paintings, with interesting inferences made by the authoress from her research. Thus, for example, there is the observation that "the oldest paintings on glass date back to a period where this type of painting was not yet practiced cn mass, as was the case later, i n the 19th centurv when on the occasion of religious re­ mission processions iconoeraphic compositions painted on glass were produced i n series. A n analysis of the paintings on mirrors leads the authoress to the conclusion that this type of painting, which was believed to have been the oldest i n Silesia, did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y ­ side was invaded w i t h petty bourgeois fashions. The few signatures on the serial paintings point to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre of remission ceremonies, as the place of their origin, justifying the assumption that serial Silesian paintings on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission places rather than w i t h Silesian glass industry centres. Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E 18TH CENTURY The article discusses three 18th century sculptures n wood preserved in the parish Church i n the village of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent among them — the c i b o r i u m dates back to 1726. Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k and supported by a seperately carved figure. M a i n t ­ ained i n the mature baroque style, it shows a tendency towards moderation of the contorted forms inherent in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an ffftitv s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that thev were the w o r k of r a n d V « T M t e t o r T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k shows that t h . s c Ł w a s a W k artist and the f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on of his crtftsmanship pcrtectlon : : o £ n f With the wealth of preserved Silesian glass p a i n ­ ting, the establishment o f i t s geneology is a com­ plex oroblem, since the painting shows a great v a ­ riety of artistic forms, thematic material and formal features. I n her attempt to trace the origin of this type of art in Si1es a, the authoress divides the material under examination into three groups: the paintings in the first group are classified according to the technique used by the artist i n drawing, painting and decorating the w o r k ; a thematic division of paintings is made in the second group, where the authoress observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„ ; r a t s 0 Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY Studziany Las was u n t i l quite recently an active pottery centre and its ware was characterized b y the primitivetiess of its form and technique. The vessels were made either of red or grey clay w i t h some sand content to diminish the fatness of the clay. The earthenware was very simple i n its shape and its dark brown colour turned into shining black after long usage. This earthenware was i n great demand be­ cause o f its high fire-proof quality. I n describing the process of production, Miss F r y ś writes that a s i m i l a r production technique was used in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno, 255 �r and as Studziany Las is situated nearby i t could be inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h the Byelorussian region. This seems also to be con­ firmed by the fact that the first potter who settled i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called S o b ó t k a , f r o m near Grodno. Anna Kunczyńska — F R O M T H E REPORT O N T H E E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N THE L U B L I N AREA O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic displays. This time too the Museum could c l a i m credit for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt selection of the exhibits and their setting, w h i c h brought into sharp relief the various kinds of folk art, their artistic centres and the artists themselves m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n . A m o n g the new discoveries, the authoress calls attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief of St. Nicolas, could be singled out from among the works of other sculptors. I I 4 �C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane przez P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik p o ś w i ę c o n y nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. około 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l . Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu bycia: w kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Sztuki s ą do na­ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r ­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych Z a r a , «37. P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g. N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r . 39. BI. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4d6c634201076a2d17d14aecbd02d16.pdf 8d51f8263a001d1fa71a554508bc969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3932 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 z.4 ; s.253 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text • O L I S QUARTERLY N. 4 H F PUBLISHED O L K A R T B Y T H E STATE I N S T I T U T E OF A R T Y E A R BOOK X I I I ri 1959 SUMMMARY OF A R T I C L E S From the editors On the occasion o f the 15th anniversary of People's Poland, the articles i n this issue summarize the development of folk a r t i n this country i n the postwar period. Kazimierz Pietkiewicz, Head of the Folk A r t Section at the M i n i s t r y o f Culture and A r t A B A L A N C E SHEET OF F I F T E E N Y E A R S ' P A T R O N A G E OF FOLK A R T . When i n 1945 w o r k was started to protect folk art from extinction, i t became clear that despite existing valuable experience, the new economic, political and social conditions had brought a number of problems w h i c h called for new solutions. The absence of qualified personnel and the lack of a l o n g term programme of activities d i d not make the task anv easier A n d vet the vears 1945—48 recorded a number of organizational achievements: at the first Dost-war conferences reoresentatives of various i n s t i tutions concerned w i t h folk art elaborated a p r o srammp coordinating t h e i r efforts and the Folk A r t Section at the M i n i s t r y i n i t i a t e d a broad Programme conducting at the s l m e time w n ^ t a t l v r a n a ^ D r o ^ naaanda w o r k N e x n e w f o ^ f T f e e enha^cein^Qt 1 I v d b v the exhibitions competitions and workinJ conference w i t h fn k â r H s T n i Sv the M i n i s t r y arranged by I n the years 1948—49, the n e w approach towards folk art was f i r m l y established and the Section of Folk A r t , i n cooperation w i t h the People's Councils, maintained close contacts w i t h folk art centres throughout the country. I t was also then t h a t the Folk A r t and Folk I n d u s t r y Centre (CPLiA) was formed to coordinate the production o f the folk a r t industry. I t should be added that m a n y folk art centres were revived at that time. I n the publishing field, 1949 saw the appearance of the first volume of the Atlas of Polish Folk Costumes w h i l e the a u a r t erlv Polish Folk Art devoted ever more sDace i n its columns to topical folk a r t nroblems A number of Polish Folk Art? ExhUDitLns enioved' much success m this c o u n t r y a n d a b r o a d I n the years 1950—55, the M i n i s t r y of C u l t u r e and A r t inspired and coordinated a l l measures w h i c h were taken to boost f o l k art. The c u l t u r a l policy of the M i n i s t r y was however not devoid of errors, w h i c h had an adverse effect also on the development of folk art. Suggestions were made that folk artists should abandon the old traditions and take up contemporary themes W i t h o u t causing m u c h h a r m this roolicv was responsible for a temporary l o w e r i n g of the artistic level of f o l k art. Nevertheless, the general balance sheet for these years was closed on the credit side. Financial assistance to promote folk a r t was considerably expanded, as was theoretical and practical research i n various regions conducted m a i n l y b y the State Institute of A r t and the Polish Ethnographic Society. Following the changes which took place i n Poland's methods of management i n 1956, the existing system of folk art protection also underwent a radical change. W i t h the general t r e n d for decentralization, more powers were delegated to local organs and freedom of creative a r t was restored, which has not failed to produce v e r y good results. I n the meantime C P L i A was reorganized into the National U n i o n of Folk A r t Cooperatives, an institution w h i c h i n the new situation could considerably expand the scope and variety of its activities and w h i c h can c l a i m credit for raising +hp artistic level of folk a r t and the mialitv of the i n d u s t r y ' s o r < X t s Here of great as sitl nee is the special fund Placed a C P L I T disposal to finance creative w o r k P A separate problem which arose as early as i n 1945 was that of collecting old and new specimens of folk art which, through exhibitions, were to p o pularize the best achievements of f o l k artists. A n d indeed, during the last 15 years about 12,000 pieces have been collected and stored at the M i n i s t r y of Culture and A r t , which, on the i n i t i a t i v e of the Folk A r t Section, purchased them from exhibitions and competitions or d i r e c t l y f r o m the artists. The collection has been on show at 232 exhibitions and offers interesting m a t e r i a l for research workers. I n 1958, a m a i n r Dart of the collection went to the M n w i i m of F o l k C u l t u r e a n d A r t inWaTsaw while the rest was divided between regional museums. I n summing up the period under review, the author writes that though i n contemporary conditions folk a r t "has lost its former position i n its own milieu, it has found application and a place i n the life of the greater p a r t of the population". The popularization of folk art, w h i c h after the war gained a f i r m foothold i n our life and was brought nearer to p r o fessional art, contributed m u c h to raising the general level of artistic culture o a r t i c u l a r l v i n anolied art As an example one may cite here weaving and cert a i n i n d u s t r i a l designs w h i c h show a pronounced influence of folk a r t Also as far as teaching is concerned the School of Embroidery i n Zafcooanebenefits ™ c h f ^ of folk artists "The high level and original character of contemporary Polish folk a r t is due to the fact that i t did not take the w r o n g p a t h of mechanized, semiindustrial trash produced en mass, but preserved its i n d i v i d u a l form of expression, shaped through generations of artistic efforts". 253 �Roman Retn/uss, Head of the Section for Research in Folk Sculpture, State I n s t i t u t e of A r t . F I F T E E N Y E A R S OF W O R K Research in Polish folk art, however unsystematic, was started as far back as the 19th century. I t was not u n t i l the formation soon after the w a r of the Polish I n s t i t u t e of Folk A r t that planned and coordinated research began to be conducted a l l over the country. I n 1950, the Polish Institute of Folk A r t was merged w i t h the State I n s t i t u t e of A r t . A f t e r a few years of w o r k i t was deemed expedient to isolate two of the Institute's sections and Knk t h e m up d i r e r t l v w i t h t h e i r nwn Institutes Thus the Section of F o i k M u s i c L m e under 1he Institute of Music History and Theory and1 the Folk Sculpture Section fame under the Institute for the h i s t o r y and Theory of Plastic A r t s ™i the headouarteVs in Cracow at Chief oTthe Section K e ] n f u s s w a s appointed The research conducted by the Section embraces every genre of folk sculpture. I n addition, a sister section at the State Institute of A r t engages in special research into folk art which borders on professional art, ecncentrating also on the w o r k of " p r i m i t i v e " painters. I n the i n i t i a l period, the methods of research were not devoid of methodological errors and organisational shortcomings. Yet, in principle research developed along the lines mapped out by the First Conference of A r t , held in 1951, namely, the study of the historic, social and economic aspects of folk art. The section developed successfully bibliographic w o r k and also succeeded i n photographing a l l the most remarkable folk art relics and now has at its disnosal rich.archives of valuabte d ^ o c u W t a t i o n . Most important of a l l however was research on the spot in various regions of the country. W a r destruction and the rapid transformations taking place in the very character of folk art called for the utmost efforts and such methods of work as w o u l d allow the collection of as much information as possible w i t h i n the shortest .period of time. Particular care was paid to the less k n o w n regions. Thus, research started i n the most distant districts, covering gradually the whole country. I n the years 1946—48, w i t h the then existing shortage of transpcrt facilities (to carry groups of research workers and equipment), research was mostly done by i n d i v i d u a l workers, but this later proved to be insufficient. At present i n d i v i d u a l research is only conducted as a study supplementing scholarly w o r k . Then came group research, including ethnographers, art historians sketchers and Dhotoeraphers who did reconnaissance w o r k followed by research proper if justified by the discoveries of the advance gnu* The year 1050 w i t n « 4 d another ^ form of research k n o w n in this country as the "annual camp ^ s e a r c h ' Grouos of L many a 30 « « « a T h w o S travel deen ^ntn the country w l ™ U ^ f e n c a l i n some nlace and? from t h ^ Z ^ t h ^ J ^ k e ^ e ditTonrto of the area ^ f ^ Z H ^ l l S n fill nn ffal L S m n n i r M ' t ¿ « 1 « nfinformation t £ v P n S i f <h n W J of the colouring. Descript ons of sculptures in wood and stono and of paintings are supplemented by photographs. "The camp" methods proved to be the most f r u i t ful. The Section now has in its archives 50.000 items. ; 254 including descriptions, drawings, diagrams and 16,000 photographs. The collection is v e r y useful to research workers, and numerous publications, including essays, albums and articles, have been based on material collected by the Section. The archives are open to other institutions concerned w i t h folk art, such as the M i n i s t r y of Culture and A r t , the People's Councils and other k i n d r e d institutions. Janina Orynzyna RY L I F E FOLK ART I N CONTEMPORA- A r g u i n g w i t h the c l a i m that folk art is doomed to extinction, Miss Orynzyna writes that "even today, at the beginning of the atom era and interplanetary communication, a hand-made folk art object has lost nothing of its c h a r m and freshness". I t is true that as i t no longer serves the needs of the countryside, folk art has departed from the m i l i e u it was o r i g i n a l l y intended to serve, b u t it has gained instead admirers and a ready market i n the urban milieu. I n the new conditions folk art has many i m p o r tant functions to f u l f i l — i t can be v e r y useful in raising the standard of the aesthetic taste of the population, being a valuable interior decoration element, and folk art goods sold as souvenirs to tourists v i s i t i n g this country or exported abroad can be an excellent means of popularizing the Polish national style. I t is from this point of view t h a t Janina Orynzyna discusses the activities of CPLiA, the Centre for Folk A r t and Folk Industry, which not only coordinates the w o r k of folk art cooperatives and sells their p r o ducts, taut also caters for folk dance and song ensembles. Aleksander PRESENT Jackowski FOLK ART PAST A M ) I n Poland folk art is s t i l l a l i v i n g r e a l m of a r t even though the process of its gradual e x t i n c t i o n has been observed since the end of the 19th century. Continuously rising standards of social consciousness and demographic changes t a k i n g place in the c o u n t r y side, are responsible for the irreversibility of this process. The isolation from the urban w o r l d impressed i n the oast the stamp of originality on folk art- at isolated e n t i t y and urban c u l t u r e is M n e t r a t i n r f r e e i v i n t o r u r a l life chane'n " the tastes S I the needTof the r u r a l Population M K h i a l - m a d " o r o d u " are oustine a r t i s t * h a X r a f t s and folk . H i t tra .Optional f o r m is g r a d u a l l y d i s a p p e a r i n g from' thl.scene" Sculpture and painting are particularly affected by the urbanization process, since deformation and other means of expression w h i c h were moulded by generations of folk artists, are no lonqer acceptable to the contryside, the tastes of which are strongly •influenced by photography, chromolitography and mass produced figurines of v e r y poor artistic standards. This realm of folk a r t is thus definitely dying out. But folk artists who have abandoned old t r a d i tions and resort to modern means of expression often show much inventiveness and t h e i r products, i f more of an artisan character, present genuine artistic v a lues, gaining an ever stronger foothold in the towns. This is i n particular true of decorative arts (tapestry) w h i c h pay from the point of v i e w of f i n a n c i a l considerations and for which there is a demand both �in town and country. I n contrast, regional costumes and i n t e r i o r decoration are changing their character under the impact of new bourgeois trends m a k i n g their way into r u r a l homes. Under these circumstances protection of folk art to save it from e x t i n c t i o n assumes special signifi­ cance. I n summing up the results of State support for folk art d u r i n g the past fifteen years, the w r i t e r points to such beneficial measures taken by the aut­ horities concerned as competitions, exhibitions the w e l l thought-out policy of prizes, organized purchases of folk art products and scholarships, and expresses the opinion that i n the present situation more forms of encouragement shauld be evolved. The need arizes to suoDort artists who though thev a » not r-nntiniii n g o > d t r a d i t i o n , cre^ style and here not a s" « l l X d w r 4 , n should b l d e r i v e d of ^ Timrot to sal taiuosine old nattems should hi abandoned A m o n s Z m e a s u r e of a ^ k L n c P i f P of profe.sicnal p l a . t c artists I t goes w i t h o u t saying that the most nnportant problem here is the raising of the general standards of culture in the c o u n t r y ­ side. "The downfall of popular art, Which is already an accomplished fact, not only uprooted it, but it under­ l i n e d the whole system of aesthetic views of the r u r a l population, b r i n g i n g about a radical change in the function folk a r t played i n this milieu'. Newspapers, books, radio, films and television have brought the coutryside nearer to towns and to­ day we no longer divide art into "educated" and "popular", b u t into eleiarian and mass art, the latter heing m a i n l y of an entertaining character, incapable of fulfilling the function formerly performed by folk art. Mass culture reduces the recipients to the role of consumers whereas folk a r t insriired creative Drocesses c o n t r i b u t i n e to man's development I t was an expression o ' m a n ' s u r g e t o create d u t i f u l things wh'ch embellished1 t h - s u r r o u r ^ n K s andI w h ch wa* PartancjTform of lifof " The question arises w h a t support should be given to fill the gap, w h a t can today become an equivalent of those values w h i c h i n the past folk art contributed to the countryside. I t seems that the only way out of the situation is to broaden support to embrace not only the few conttimutors o f old trends, but also the broad movement of amateur artists, encouraging them to take part in the creation of art and culture. S U r r Q Ewa Jeczallk EXHIBITION GLASS P A I N T I S G U n i OF n g 5 & M OLD SILESIAN I n the opinion or Miss Jeczalik, the classification is very helpful i n that " i t casts some l i g h t on the period, the origin of the designs and the mil.eu wh'cn adapted them, leading gradually to the discovery of Lhe artistic geneology of glass p a i n t i n g i n Silesia". Following p r e l i m i n a r y research, the authoress arranged an e x h i b i t i o n of some hundred paintings she had selected from the collections of the W r o c ł a w Ethnographic Museum and the Museum i n Jelenia G ó r a . The e x h i b i t i o n was on view i n October 1958 in W r o c l a w and in July this year i n Warsaw. The exhibits were divided into the following five groups: 11 the oldest Silesian painting on glass, representing the highest artistic values 2) background decorations 3) thematic division (votive offerings, Silesian images of the Mother of God, Saints, etc), 4) p a i n t i n g tech­ nique and 5) painting on ' mirrors. The article explaining the mode of the exposition, contains an analysis of the various groups of paintings, with interesting inferences made by the authoress from her research. Thus, for example, there is the observation that "the oldest paintings on glass date back to a period where this type of painting was not yet practiced cn mass, as was the case later, i n the 19th centurv when on the occasion of religious re­ mission processions iconoeraphic compositions painted on glass were produced i n series. A n analysis of the paintings on mirrors leads the authoress to the conclusion that this type of painting, which was believed to have been the oldest i n Silesia, did not originate u n t i l after 1880, when the c o u n t r y ­ side was invaded w i t h petty bourgeois fashions. The few signatures on the serial paintings point to the region of Kłodzko, which was the m a i n centre of remission ceremonies, as the place of their origin, justifying the assumption that serial Silesian paintings on glass was linked up w i t h pilgrimage and remission places rather than w i t h Silesian glass industry centres. Maria Przezdziecka — FOLK SCULPTURES I N T H E 18TH CENTURY The article discusses three 18th century sculptures n wood preserved in the parish Church i n the village of Kraszewo ( C i e c h a n ó w district). The most recent among them — the c i b o r i u m dates back to 1726. Next comes the p u l p i t carved out of a tree t r u n k and supported by a seperately carved figure. M a i n t ­ ained i n the mature baroque style, it shows a tendency towards moderation of the contorted forms inherent in th s stv'e The t h i r d dating back to 1755 is an l a r l v Renafs'sancl Style plaque on Jan Franciszek Kucharski** tomb A l l the three sculptures show an ffftitv s t v t e w h ich i u s t i f r t h e assumotion that thev were the w o r k of r a n d V « T M t e t o r T h Y f M t that th^DuloU is carved out of T tree t r u n k shows that t h . s c Ł w a s a W k artist and the f r m s show the e r a d u ś o c r f o c t on of his crtftsmanship pcrtectlon : : o £ n f With the wealth of preserved Silesian glass p a i n ­ ting, the establishment o f i t s geneology is a com­ plex oroblem, since the painting shows a great v a ­ riety of artistic forms, thematic material and formal features. I n her attempt to trace the origin of this type of art in Si1es a, the authoress divides the material under examination into three groups: the paintings in the first group are classified according to the technique used by the artist i n drawing, painting and decorating the w o r k ; a thematic division of paintings is made in the second group, where the authoress observes a recurrence of a certain type of iconograohic comoosit'ons and i n the t h i r d group, the o a i n Tines are segregated according to background decofo„ ; r a t s 0 Ewa Fryś — S T U D Z I A N Y L A S POTTERY Studziany Las was u n t i l quite recently an active pottery centre and its ware was characterized b y the primitivetiess of its form and technique. The vessels were made either of red or grey clay w i t h some sand content to diminish the fatness of the clay. The earthenware was very simple i n its shape and its dark brown colour turned into shining black after long usage. This earthenware was i n great demand be­ cause o f its high fire-proof quality. I n describing the process of production, Miss F r y ś writes that a s i m i l a r production technique was used in the potterv centres i n Pieszczanka, near Grodno, 255 �r and as Studziany Las is situated nearby i t could be inferred that its pottery is genetically l i n k e d up w i t h the Byelorussian region. This seems also to be con­ firmed by the fact that the first potter who settled i n Studziany Las was said to be a Byelorussian called S o b ó t k a , f r o m near Grodno. Anna Kunczyńska — F R O M T H E REPORT O N T H E E X I B I T I O N OF C O N T E M P O R A R Y F O L K A R T I N THE L U B L I N AREA O n the 15th anniversary of Poland's liberation, an e x i b i t i o n of contemporary folk art was opened i n the L u b l i n Museum, w h i c h is w e l l k n o w n for its artistic displays. This time too the Museum could c l a i m credit for the fine arangement of the e x h i b i t i o n , the apt selection of the exhibits and their setting, w h i c h brought into sharp relief the various kinds of folk art, their artistic centres and the artists themselves m a i n l y of w 6 l l established r e n o w n . A m o n g the new discoveries, the authoress calls attention to A n d r z e j Wieleba (from the village of Godziszów, Janow-Lubelski region), whose bas-relief of St. Nicolas, could be singled out from among the works of other sculptors. I I 4 �C Z A S O P I S M A PAŃSTWOWEGC I N S T Y T U T U S Z T U K I wydawane przez P P . WYDAWNICTWA A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , kwartalnik, ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zl, prenumerata półroczna 48 zj, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , kwartalnik, 64 str. duiego formatu, bogaty materiał ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zl, roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik p o ś w i ę c o n y nowoczesnej twórczości plastycznej, 80 str. dużego formatu, bogata szata ilustra­ cyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zl, roczna K W A R T A L N I K F I L M O W Y , około 100 str. druku, k i l k a n a ś c i e Cena 10 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł, roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. około 72 zl. ilustracji. nutowe. PRENUMERATA Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: Urzędy Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż zan/*wić p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto PKO nr 1-6-10002U — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40V» droższa od ceny podanej w y ­ ż e j . P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i roczne P r z e d s i ę b i o r s t w o Eksportu i I m p o r t u „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, konto 2-6-71 w Narodowym Banku Polskim w Warszawie, u l . Warecka 10. SPRZEDAŻ Aktualne numery czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu bycia: w kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Sztuki s ą do na­ Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie „ R u c h u " przy u l . Wiejskiej H w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy 1 Wydawnictw „ R u c h " , W a r ­ szawa, ul. Srebrna 12. Stołec.-ne Z a k ł a d y Graficzne. Zakład Wydawniczy. W-wa, Podchorążych Z a r a , «37. P a p . i l u s t r . k l , U l , 100 g B I + k a r t o n b i a ł y k i . I I I , 220 g. N a k ł a d 1S5C egz, C-82. D r u k u k o ń c z o n o w l u t y m 1980 r . 39. BI. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd42198059f68f1dc7596d909b9b35a4.pdf bd9674b177cc846cfb02c2615f82b29e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4846 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4497 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.1; s.70-73 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H QUARTERLY PUBLISHED F BY T H E ART INSTITUTE No 1 Y E A R BOOK SUMMARY O L K OF T H E POLISH XXIII A ACADEMY R T OF SCIENCES 1969 O F ARTICLES stay i n Scandinavia. A short outline of t h e history of the development D f interest i n Skansen museums i n ­ The authoress makes an a l l - r o u n d analysis of the troduces the reader t o t h e subject. The author gives ceramic m a t e r i a l found i n the excavations i n Miechocin as examples the biggest Norwegian museums. (Rzeszów Voivodship). The findings confirmed the hypo­ The Norwegian Skansen museums are divided into thesis that there was a large potters' settlement there four categories — I — t h e central museum, I I — the at the end of t h e 16th century and during t h e 17th museums devoted to one province, H I — the local century. There was a large q u a n t i t y of sub-standard museums, that are often devoted to one problem of painted ceramic ware after the first f i r i n g — the so- culture, and I V — natural reserves protected in situ. -called biscuits (fig. 2). Also fragments of pottery Ihe author discusses i n detail the organization and painted and glazed were found, but i n small quantities. ways of displaying the exhibits i n the central Skansen Traces of the potters' f i r i n g furnaces were found, w h i c h museum. The small area of the museum does not allow confirmed the existence of a pottery centre making of showing the exhibits i n their natural landscape. large quantities of ceramic ware, probably f o r export. The historical relics are displayed i n groups according Most of the findings were pieces of bowls, jugs, to regions. Each region has one group of f a r m buildings. mugs and pots. The findings have proved that the pots Apart f r o m the house of the farmer, there are also were f i r e d t w i c e a n d p a i r e d w i t h oalomred glares (the exhibits showing the peasant industry. A l l t h e interiors background w h i t e and the patterns — red b r o w n and are furnished and equipped w i t h the most representative green). They were pots of the so-called mezzomajolica examples of N o r w e g i a n f o l k a r t . The exhibits are a l l type. furnished w i t h an accurant account of their provenance. The speciality of the centre were plates and bowls On the basis of these relics, one can go back f a r into (fig. 23—58, 59—87). jugs (fig. 5, 15, 16) mugs (fig. 8, the past, determine the development stages of the 18—20) and pots (fig. 6, 21, 22) constituted a smaller craftsmen's workshops. Social problems are not taken percentage of the production. into account i n the Skansen museums. There are special The decoration of the Miechocin ceramic ware is museum buildings f o r periodical exhibitions. very rich. Among objects decorated w i t h plant and The author describes one of t h e local Skansen m u ­ animal motifs, there are also a large number w i t h seums at L i l l e h a m m e r , w h i c h is devoted to one region. geometrical motifs (fig. 23, 25, 28) and w i t h human The several types o f buildings exhibited i n the Skansen figures (fig. 135—140). A p a r t i c u l a r l y frequent m o t i f is museum represent various epochs and the life of various that of the fish scale (fig. 68). I n a l l kinds of pots and social strata. Craftsmen's workshops are among the utensils, the decoration is made so as to accentuate their exhibits. build. I n t h e jugs, the ornamentation is i n stripes i n The author also describes t h e Skansen museum at the most prominent places (fig. 5), i n the mugs, t h e Gamle Bergen — a museum devoted t o m u n i c i p a l decoration is restrained — only on the upper half buildings and workshops. (fig. 6, 21). The most r i c h l y decorated are the bowls and plates — both t h e base and the collar. There are Wanda Drozdowska — F O L K COSTUMES I N often f i g u r a l motifs surrounded w i t h plant motifs on CZARNOCIN, LODZ DISTRICT the bottom of the bowls. On some parts of this ceramic The authoress describes the folk costumes of the ware there are inscriptions and even explanations of v i c i n i t y of Czarnocin, t a k i n g into account t h e diffe­ the painted scenes (fig. 148, 149). rences between the neighbouring villages. H e r analysis The authoress deliberates on the origin of t h e deco­ covers the period f r o m t h e end o f t h e 19th century to rative forms and the problems of style. She looks to the present day. The modern f o l k costume o f Czarnocin foreign sources — the majolica made i n I t a l y i n the is not of a f o l k character, i t has undergone decided Renaissance and 17th century (fig. 90, 91, 94, 100, 104, influences f r o m the towns. The large q u a n t i t y of cheap 112, 114), German ceramic w a r e (fig. 130, 131) and Haban and practical ready-made clothing available has led pottery (fig. 122, 124). The f o r m of the utensils and their to the disappearance o f the f o l k costume, Only certain ornamentation indicates t h e links between t h e ceramic elements have remained of t h e o r i g i n a l f o l k costume. ware f r o m Miechocin and European pottery of t h e Re­ They are w o r n by the older generation a n d by t h e naissance influenced by Italian pottery. The influence young people f o r special festivities. of Haban pottery is also evident. The authoress describes i n t u r n t h e costumes w o r n The artistic counterparts of the f i g u r a l motifs are by c h i l d r e n , men and w o m a n and also the costume w o r n traced b y the authoress to Polish wood-cuts for i l l u s ­ trations i n the 16th and 17th centuries (fig. 145, 146). The for weddings. A t present i t is only d u r i n g ceremonies held i n patterns were popularized b y literature, p a r t i c u l a r l y church that l i t t l e girls wear the costume k n o w n as t h e the plebeian and t o w n trends. Most probably the i l l u s ­ Cracow costume. The only elements that have remained trations f r o m these publications reached t h e Miechoc n of the former girl's costume are t h e striped woollen potters. The paintings on the Miechocin pottery corres­ skirt and coloured kerchief, b u t i n a somewhat m o ­ pond both as regards subject and f o r m to t h e i l l u s t r a ­ dified f o r m . tions of p o p u l a r - t o w n l i t e r a t u r e . This statement is p r o ­ As regards the men's costume, the only t h i n g that ved b y the frequent appearance of inscriptions next to the figures and other decorative motifs. The inscriptions follows the o l d t r a d i t i o n is the cut of the clothing (fig. 3). Other elements of the men's costume have are s i m i l a r i n f o r m t o the captions under illustrations. disappeared. The links w i t h wood-cuts and l i t e r a t u r e w o u l d i n d i The women's costumes s t i l l have the old woollen h o c i n ceramic ware should be clas­ striped skirt and aprons (fig. 9, 10, 11). The woollen sified as plebeian-folk a r t . I t belonged to that t r e n d i n skirts differ f r o m t h e former ones i n colour and the tne national culture that, w i t h t h e passing of years, w i d t h of the stripes i n t h e m a t e r i a l . A f t e r the Second пав been maintained b y folk artists. W o r l d War, the so-called Cracow costume (fig. 11) has become the fashion i n the villages i n the v i c i n i t y of SEUMS ~ NORWEGIAN SKANSEN M U Czarnocin. The custom of w e a r i n g colourful kerchiefs has also survived, but the patterns are slightly modified. Up t o the Second W o r l d War, some elements o f the t h * w L ! e^g i a n e s i n detail the organization of »Ш, e n museums and compares t h e m old wedding costumes t i l l survived. A t present, the 8 №^*^ ?iImS-0f P e r Scandinavia. He wedding clothes o f t h e bride and bridegroom do not « а д с т е а this i n f o r m a t i o n d u r i n g his several months' differ at a l l f r o m those of an urban couple. T e r e s a S z e t e l a — CERAMICS FROM MIECHOCIN : t h e k T D ™T U t Ł M i e c i 0 r Q g i e l d i s c u s s S k a n s t h a t t y e a n № 71 �П О Л Ь С К О Е Н А Р О Д Н О Е К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й Ж У Р Н А Л , ИЗДАВАЕМЫЙ ИНСТИТУТОМ ИСКУССТВА № 1 ГОД ИЗДАНИЯ И С К У С С Т В О ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ Н А У К XXIII 1969 РЕЗЮМЕ Терсса Шетеля — МЕХОЦИНСКАЯ К Е Р А М И К А Автор статьи всесторонне анализирует керамичес­ кий материал, оонаружепныи во время раскопок м Мехоцине (Жешовское воеводство). Раскопки под­ твердили гипотезу, что там находилось оольшое се­ ление, где в конце ^ V l в. и в X V I I в. цвело гон­ чарное производство. Археологические стоянки изо Ьиловали в оольшое количество бракованной распис­ кой керамики после первого оожига, так наз, бисквита (илл. 2). встречались также, но в небольшом коли­ честве, расписные и глазированные черепки. Оонаруженпые следы гончарных печей (илл. UJ подтвер­ дили существование гончарного центра, выпускав­ шего большое количество керамических изделии, пред­ назначавшихся, как надо полагать, для экспорта. Среди находок преобладали главным образом мис­ ки, кувшины, куоки и горшочки. Найденные черепки свидетельствуют о том, что посуду дважды обжигали и покрывали под глазурью ашооами (фон — белый, узоры — красные, коричневые и зеленые). Это была так наз. меццомайолика. Специальностью центра были тарелки и миски (илл. 26—оа, 59—а/)- кувшинов (илл. а, 15, 16), кубков (илл. В, IB—2U) и горшочков (илл. О, 21, 22\ выпускали в меньшем количестве. Мехоцинекая керамика отличалась богатой, деко­ ративной отделкой. Среди стилизированных расти­ тельных и животных мотивов (илл. 59, 60, 69, 70, 118, 120) встречается много керамики, украшенной геоме­ трическими мотивами (илл. 23, 25, 28) и человечески­ ми фигурами (илл. 135—140). Особенно часто встреча­ ется мотив рыбьей чешуи (илл. 68). Во всех видах посуды декоративные элементы подчеркивают се фор­ мы. В кувшинах орнамент опоясывает наиболее вы­ пуклую часть (илл. 5), в кубках орнамент занимает всю поверхность по вертикали (илл. 8), узор горшоч­ ков очень скромен и расположен только в верхней части (илл. 6, 21), Особенно богато разукрашены миски и тарелки, причем орнамент охватывает дно и кран, дно мисок часто украшают фигурные мотивы, окру­ женные растительным орнаментом. На некоторых фрагментах керамики видны надписи и даже пояс­ нения расписных сцен (илл. 148, 149). Лешек Дзенгель В НОРВЕГИИ — СКАНСЕНОВСКИЕ МУЗЕИ Автор статьи подробно описывает организацию нор­ вежских скапсеиов, сравнивая их с подобными на территории всей Скандинавии. Информации были соб­ раны аш'ором в Скандинавии, где он пробыл несколь­ ко месяцев. Краткий исторический очерк о росте ин­ тереса к скандинавским скансенам знакомит чита­ теля с этим вопросом. Норвежские скансены делятся на четыре кате­ гории, i — центральный музей, П — музеи, посвя­ щенные часто одной провинции, Ш — местные музеи, которые часто посвящаются только одной культурной проолсме, IV — естественные заповедники, оберегае­ мые m situ. Автор подробно описывает организацию и способ экспозиции центрального скапсена. Небольшая терри­ тория скапсена лишает возможности показать памят­ ники прошлого на фоне естественного пейзажа. Ооьокты экспонируются как региональные ансамоли. Каждому региону отводится одна усадьба. Кроме жилых помещений представлены изделия деревен­ ского производства. Внутреннее убранство жилых помещений украшено лучшими образцами народного творчества Норвегии. Уксионаты скансена сопровож­ даются точной описью их происхождения. На основе памятников старины можно заглянуть в далекое прош­ лое, определить пути развития ремесленных мастер­ ских. Общественная проблематика в скансенах не учтена. Для временных выставок имеются специаль­ ные музейные помещения. Автор рассматривает один из местных скансенов в Лилленхаммер посвященный одному региону. Вскансене демонстрируется ряд типов построек, представ­ ляющих разные эпохи и жизнь разных общественных групп. Представлены также ремесленные мастерские. Далее автор описывает скансен в Гамль Берген — музей городских зданий и мастерских. Ванда Дроздовска — НАРОДНЫЙ В ЧАРНОЦИНЕ. ЛОДЗИНСКИЙ ПОВЯТ КОСТЮМ Автор статьи описывает народную одежду окрест­ ностей Чарпоцина, учитывая при этом различия меж­ ду соседними волостями (гмины). Анализ охватывает период конца X I X в. до настоящего времени. Совре­ Интересуясь вопросами стиля и происхождения менный чарпоципский наряд не отличается типично декоративных форм, автор статьи изучает иностран­ народным характером и был несомненно подверясен ные источники — итальянскую майолику эпохи ре­ влиянию города. Большое количество готовой одежды нессанса и X V I I в. (илл. 90, 9 1 , 94, 1U0, 104, 112, l i i ) , дешевой и практичной, вытеснило народный костюм. немецкую керамику (илл. 130, 131) и хабанскую (илл. Сохранились лишь некоторые элементы этого костю­ 122, 124). Формы посуды, их орнамент указывают на ма, которым верны старики, а молодежь пользуется художественную взаимосвязь мехоцинскоп и европей­ ими только в торжественных случаях. ской керамики эпохи ренессанса, которая находилась Автор по очереди описывает детскую, мужскую под итальянским влиянием. На изделиях мехоцин-и женскую одежду, а также свадебные наряды. ской керамики сказывается также влияние Хабанов. Теперь только во время церковных торжеств ма­ Автор ищет художественных образцов фигурных леньких девочек наряжают в так.наз. краковский мотивов в иллюстративной графике польской ксило­ костюм. Из давнего девичьего наряда сохранились до графии X V I и X V I I вв. (илл. 145, Мб). Декоративные сих пор только полосатая домотканная юбка и цвет­ мотивы распространялись с помощью литературы, — - ной, несколько видоизмененный головной платок. в первую очередь плебейской и мещанской. Вероят­ Мужской костюм сохранил лишь крой старого но иллюстрации этих публикаций доходили и до метипа (илл. 3). Другие элементы этого костюма вышли хоцинских гончаров. Содержанием и формой мехо­ из употребления. цинская роспись на керамике отвечает образцам мсЖенский наряд сохранил полосатую домотканную щанеко-народной литературы X V I I в. Это подтверж­ юГжу и передник (илл. 9, 10, 11). Юбки отличаются дают надписи, которые часто встречаются рядом от прежних расцветкой и шириной полос на ткани. с фигурами и другими декоративными мотивами. Фор­ После второй мировой войны в деревнях окрестностей ма надписей напоминает подписи под иллюстрациями. Чарпоцина вошел в употребление так наз. краковский Взаимосвязь с ксилографией и литературой застав­ наряд (илл. 11). Сохранились также цветные головные ляет определить мехоциискую керамику, как явленно платки с несколько измененными узорами. плебейско-народного характера. Она принадлежала До юторой мировой войны сохранились некоторые к той отрасли народной культуры, которую с течением элементы старого свадебного наряда. В наше время времени стали в силу традиции поддерживать мастера и мужской и женский свадебные наряды ничем не народного искусства. рознятся от городских. 7Z •* �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI wydawano PAN przez: P.P. W Y D A W N I C T W A ARTYSTYCZNI:: I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 sfr. dużego lormafcu, około 100 i l u s t r a c j i . Cena 21 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A LUDOWA, k w a r t a l n i k 134 str. dużego f o r m a t u , bogaty m a t e r i a l i l u s t r a c y j n y . Cena 1H zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 17 sir. d r u k u , okoln 100 i l u s t r a c j i . Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zt, roczna - 72 zł, M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sir. d r u k u , liczne przekłady nutowe. Cena IB zł, prenumerata półroczna 36 / I , roczna •- 72 /Л. Wszystkie meracie. czasopism;! nabywać można regularnie jedynie w prenu­ W A R U N K I 1'KKN U M K U A T Y „POLSKIEJ S Z T U K I L U D O W E J ' Przedpłaty na prenumerato przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę na k r a j dla czytelników i n d y w i d u a l n y c h przyjmuj;) iirzędy pneztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i mogą dokonywać wpłat również na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" — Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje państwowe i społeczno mogą zamawiać prenume­ rato wyłącznie za pośrednictwem Oddziałów i Delegatur „Ruch", Cena prenumeraty: półrocznie zł 3(3, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za granicą o 40 /n droższa od ceny podanej wyżej. Przedpłaty na tę prenumeratę p r z y j m u j e na okersy półroczne i rocz­ ne Przedsiębiorstwo Kolportażu W y d a w n i c t w Zagranicznych „Ruch" w Warszawie, u l . W r o n i a 23, za pośrednictwem P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024. tel. 20-46-88. n SPRZEDAŻ Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można nabywać w P u n k ­ cie Wysyłkowym Prasy A r c h i w a l n e j „Ruch", Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, l u b na zamówienie za zaliczeniem poczluw y m . Konto P K O N r 114-0-700041 V I I O M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Ośrodek Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w Pałacu K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakłady Graficzne Pap. ilustr. ,.Tatnk»". M . I I I , 100 g . Al Zakład • karton Nr Wały 2. w-wa, kl. Ul, PiKlcbor^.yoli 220 g . BI. Nakl. ж y.am. n u u ctfz. in2i l'-»a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6789af30e51f1ed823e396c535b6503.pdf 4f9ef98c4f4db17bbae8aca6451cfd89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4576 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4249 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF A R T I C L E S K s a w e r y P i w о с к i — ON T H E T W E N T Y A N N I V E R S A R Y O F „POLISH F O L K A R T " FIFTH T h e articlo is a paper w h i c h w a s r e a d a t a discussion organized i n the A r t I n s t i t u t e at the P o l i s h A c a d e m y of Sciences on tho ocoassion of the t w e n t y fifth a n n i v e r s a r v of ,.Polish F o l k A r t " . T h e a u t h o r reviews m o d e r n opinions on the essence of folk a r t a n d on the role it p l a y s i n c o n t e m p o r a r y c u l t u r e a n d stresses t h a t folk a r t is a p h e n o m e n o n specific to E u r o ­ p e a n c u l t u r e . F o l k a r t derivos from the difference of c u l t u r a l levels i n societies especially since the times of the R e a n i s s a n ce. T h e difference of i n t e l l e c t u a l a n d c i v i l i z a t i o n a l p o t e n t i a l i n a society a n d the b a s i n g of the development o n science a n d technology constitute the m a i n difference between the E u r o p e a n a n d other c i v i l i z a t i o n s . P r i m i t i v e societies a n d great n o n - E u r o p e a n c i v i l i z a t i o n s functioned w i t h o u t a n y serious social tensions a n d were s u b j e c t to i n s i g n i f i c a n t changes w h i c h w a s responsible for tho fact t h a t the d e p a r t u r e from t r a d i t i o n w a s v e r y difficult there. A n d only now, w h e n the differences of c i v i l i z a t i o n poten­ t i a l a r e b e c o m i n g a p p a r e n t , folk a r t is emerging i n E t h i o p i a a n d L a t i n A m e r i c a n countries. I n c o n t e m p o r a r y P o l a n d t h e differences of these poten­ t i a l s q u i c k l y become levelled w h i l e new differences come into b e i n g between s m a l l groups ( m a i n l y between professional groups a n d those caused b y a difference i n e d u c a t i o n ) . A l s o a separate group of a r t i s t s exists whose a r t is conditioned by individual inhibitions. A l l these differences h a v e a d i s i n t e g r a t i n g influence o n society a n d deservo the a t t e n t i o n of scientists regardless of the fact w h e t h e r the w o r d s folk (noun) a n d folk ( a d j e c t i v e ) h a v e a n y i m p o r t a n c e for t h e i r definition. J a c e k O l ę d z k i LVOV VOTIVE TABLETS T h i s articles is devoted to a collection of v o t i v e tablets f r o m the B e r n a r d i n o c h u r c h of S t A n d r e w ' s i n L v o v . A f t e r W o r l d W a r I I the collection w a s t r a n s f e r r e d to the B e r n a r dine monasteries i n L e ż a j s k a n d R z e s z ó w . I t consists of over ono t h o u s a n d tablets m a d e of sheet s i l v e r , a n a l l o y i m i t a t i n g s i l v e r , or brass w i t h repousse or e n g r a v e d images. T h e a u t h o r based h i s a n a l y s i s on 287 pieces, most of t h e m m a d e i n the 19th a n d a t the beginning of the 2 0 t h c e n t u r y . A few oldest ones date b a c k to the 17th c e n t u r y a n d s e v e r a l dozen were m a d e i n the 18th c e n t u r y . A l l tho v o t i v e tablets i n question a r e connected w i t h tho c u l t of the H e a r t of J e s u s , the V i r g i n M a r y , the B l e s s o d J a n of D u k l a (patron of the L v o v B e r n a r d i n e s ) , S t V i n c e n t and St Theresa. T h e a u t h o r ' s a n a l y s i s a i m s at r e c o n s t r u c t i o n of e v e r y ­ t h i n g the tablets s a y a b o u t the social position of the donors, the c h a r a c t e r i s t i c s of their p e r s o n a l i t y a n d the essence of the c u l t of v o t i v e offerings itself. O l ę d z k i is of tho opinion t h a t the p a r i s h o n e r s used the v o t i v e tablets not only to e n t r u s t G o d w i t h t h e i r sorrows or wishes or to t h a n k for the graces, but also to tell G o d i n confidence of tho s p i r i t u a l doubts t h e y d i d not dare to tell the confessor. I n tho f o r m a l concept the v o t i v e tablets show conside­ rable differences i n the f o r m u l a t i o n of the same idea w h i c h are connected w i t h the social s t a t u s of the donor. P l e b e i a n donors are more d i r e c t i n s t a t i n g t h e i r requests w h i c h are considered e m b a r r a s s i n g (see i l l u s t r a t i o n s 16 a n d 17: a d r a ­ w i n g of a foetus u n d e r the h e a r t of a kneoling poor w o m a n a n d the same request for a h e i r m a d e b y a great l a d y stres­ sing the opulence of her dress a n d a t t e n d a n c e ) . D e s c r i b i n g a group of v o t i v e tablets p i c t u r i n g h u m a n organs a n d l i m b s , the a u t h o r suggests t h a t t h e y c a n be interpreted not only as offerings m a d e because of a c t u a l p h y s i c a l sufferings b u t also i n connection w i t h v a r i o u s social conflicts. T h e y c a n express grievance, a c c u s a l or forgiveness. G2 Z d z i s ł a w Z g i o r u n — ROLE OF FILM IN MAKING OF OPEN-AIR MUSEUMS T h e a u t h o r stresses the irreplaceablo q u a l i t i e s of f i l m for r e c o r d i n g of the n a t u r a l e n v i r o n m e n t a n d the f u n c t i o n of objects w h i c h are to be m o v e d to a S k a n s e n - t y p e m u s e u m . F i l m p e r m i t s r e c o n s t r u c t i o n of m a n y details, otherwise impossible to r e c o n s t r u c t , a n d l a t e r c a n also be used a s e d u c a t i o n a l m a t e r i a l i n the m u s o u m . T h e a u t h o r discusses these problems t a k i n g a s a n e x a m p l e the methods of w o r k a p p l i e d i n the S k a n s e n m u ­ seum i n T o r u n . R i c h a r d J e r a b c k - - G R E A T POLAND O R MORA­ VIA. R E S E A R C H ON F O L K GRAPHIC ARTS. T h e a u t h o r concentrates h i s a t t o n t i o n o n a folk w o o d c u t d e p i c t i n g O u r L a d y o n a b i e r w h i c h w a s described b y S t a ­ n i s ł a w B l a s z c z y k (in a n a r t i c l e on folk woodcuts i n G r e a t P o l a n d p u b l i s h e d i n the 3/1 970 issue of our m a g a z i n e ) as the H o l y V i r g i n of T u r s k a n d h y p o t h e t i c a l l y a s c r i b e d to S t a ­ n i s ł a w K i j o w s k i of T u r s k , the a u t h o r of s e v e r a l w o o d c u t s . J e f a b e k calls i n question b o t h the iconography of the woodcut a n d the p o s s i b i l i t y of its being m a d e i n P o l a n d . O n the basis of a c o m p r e h e n s i v e a n a l y s i s of the w o o d c u t a n d the h i s t o r i c a l sources concerning the c u l t of the HolyV i r g i n of S t i p a i n M o r a v i a , a n d also the h i s t o r y of local folk woodcutters, the a u t h o r comes to a conclusion t h a t the woodcut i n question depicts „ T r a n s f e r of the H o l y V i r g i n of S t i p a " a n d w a s m a d e by one of the w o o d c u t t e r s i n S t i p a , T o m a s M a s l i k or h i s son, J o h n . T h e w o o d c u t w a s p r o b a b l y brought to P o l a n d b y one of S l o v a k w a n d e r i n g dealers i n d e v o t i o n a l a r t i c l e s . T h e a c t i v i t y of s u c h dealers — not k n o w n w e l l enough i n the a u t h o r ' s opinion —• deserves a t t e n t i o n as a n i m p o r t a n t c o n t r i b u t i o n to studios on c u l t u r e rolations between v a r i o u s e t h n i c groups. I n the a u t h o r ' s v i e w the w o o d c u t itself a n d its contro­ v e r s i a l a t t r i b u t i o n also constitute a specific e x a m p l e of a w i d e r p r o b l e m : the necossity of re-elaborating tho methodo­ logy of othnographic research first of a l l i n the d i r e c t i o n of a wider a n a l y s i s of c r i t i c a l h i s t o r i c a l sources a s a basis for d r a w i n g conclusions. A l e k s a ii d e r J a c k o w s к i — R E V I E W T E U R ARTISTS' WORK. PART I I L O W E R O F AMA­ SILESIA I t has become a c u s t o m t h a t n o a r l y alt v o i v o d s h i p s organize a n n u a l s u r v e y e x h i b i t i o n s of w o r k s b y a m a t e u r a r t i s t s . I n the reviews of the e x h i b i t i o n s the a u t h o r m a k e s use of previous observations a n d i n f o r m a t i o n . D i s c u s s i n g L u b l i n V o i v o d s h i p i n N o 3/1972 a n d W r o c l a w V o i v o d s h i p i n the present issue he states t h a t not a l l a m a t e u r a r t i s t s t a k e p a r t i n these exhibitions. W h i l e some of t h e m consider p a i n t i n g a n i n t i m a t e sphero of t h e i r l i v e s , others s i m p l y do not k n o w a b o u t these exhibitions. T h e w o r k s presented at the discussed e x h i b i t i o n s show a, m a r k e d v a r i e t y of styles a n d techniques as t h e i r a u t h o r s h a v e v a r i o u s b a c k g r o u n d s : some of t h e m are real a m a t o u r s , some a t t e n d e d courses, some are u n e d u c a t e d , some are m e m b e r s of tho intelligentsia. Often tho w o r k s of u n t r a i n e d a m a t e u r s are the most interesting ones. T h o a u t h o r goes on to discuss e x h i b i t i o n s organized b y the V o i v o d s h i p H o u s e s of C u l t u r e a n d a n a l y s e s v a r i o u s genres, devoting most a t t e n t i o n to p h e n o m e n a f r o m the borderline of folk a r t . T h e w o r k s b y the a r t i s t s , both from W r o c l a w a n d L u b l i n V o i v o d s h i p s , singled out b y the a u t h o r aro reproduced i n the article. T h e e x h i b i t i o n s i n W r o c l a w are two-stage events. T h e a r t i s t s send i n t h e i r w o r k s for a n e x h i b i t i o n a t the D i s t r i c t H o u s e of C u l t u r e where the best w o r k s of e a c h a r t i s t are chosen to bo presented i n W r o c l a w . T h o selection is m a d e a c c o r d i n g to the c r i t e r i o n of a r t i s t i c v a l u e a n d tho c o m m o n ­ ness of the phenomenon. A n d so, for instance, i n 1972 i n 27 d i s t r i c t s 4703 w o r k s b y 355 a m a t e u r a t r i s t s wore obtained, of w h i c h 519 w o r k s b y 177 a r t i s t s were presented at the exhibition. �РЕЗЮМЕ К с а в е р ы П и в о ц к и — К 25-ЛЕТИЮ „ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО" ЖУРНАЛА Статья н а п и с а н а на основе д о к л а д а , с д е л а н н о г о на д и с к у с с и о н н о м с о б р а н и и по с л у ч а ю 2 5 - л е т и я со д н я основания журнала „Польское народное искусство", которое состоялось в Институте искусства Польской Академии Наук. Касаясь современных взглядов относительно сущ­ ности народного искусства и его роли в культуре н а ш е г о в р е м е н и , а в т о р отмечает, что оно с о с т а в л я е т специфическое явление в европейской культуре. Народное творчество возникло в Европе периода Ренессанса благодаря разнице в культурном уровне отдельных обществ. Различие умственных и цивилизационных потенциалов, как и основание развития на науке и технике составляют с у щ е с т в е н н у ю разницу между европейской и внеевропейской цивилизациями. Примитивное общество, а также большие внеевро­ пейские цивилизации функционировали без особых потрясений общественного х а р а к т е р а , ввиду чего не подвергались особым изменениям. В этой связи очень трудно нарушить их глубоко укоренившиеся тради­ ции. Лишь наступающая в настоящее время разница цивилизационных потенциалов способствует нарожде­ нию современного народного искусства в Э ф и о п и и и странах Латинской Америки. В современной Польше разницы этих потенциалов быстро с г л а ж и в а ю т с я , но з а т о н а ч и н а е т выступать разница м е ж д у тесными группами ( п р е ж д е всего про­ ф е с с и о н а л ь н ы м и и в з а в и с и м о с т и от у р о в н я о б р а з о в а ­ ния). С у щ е с т в у е т т а к ж е о с о б а я г р у п п а т в о р ц о в , и с к у с ­ ство которых обусловлено и н д и в и д у а л ь н ы м и п с и х о л о ­ гическими тормозами. В с е эти р а з л и ч и я имеют д л я общества д е з и н т е г р и ­ рующее значение и достойны внимания исследовате­ лей, независимо от того имеет ли с м ы с л применять по отношению к ним такие определения, как народ и на­ родное. Яцек О л е н д з к и — ПРИНОШЕНИЯ ЛЬВОВСКИЕ ДАРСТВЕННЫЕ Статья посвящена коллекции дарственных плаке­ т о к и з л ь в о в с к о г о к о с т е л а св. А н д р е я о т ц о в б е р н а р ­ динцев. После второй мировой войны к о л л е к ц и ю эту перевезли в монастыри бернардинцев, находящихся в Л е ж а й с к е и в Ж е ш о в е , где х р а н я т с я самые ценные о б ъ е к т ы . К о л л е к ц и я с о д е р ж и т с в ы ш е 1000 п л а к е т о к и з серебра, поддельного серебра и латуни с р е л ь е ф н ы м и и гравированными изображениями. В о с н о в у и с с л е д о в а н и й а в т о р а л е г л и 287 п л а к е т о к , большинство которых датируется X I X и началом X X вв. Н е с к о л ь к о с а м ы х с т а р ы х э к з е м п л я р о в д а т и р у е т с я X V I I в., д а т и р о в к а н е с к о л ь к и х д е с я т к о в о т н о с и т с я к X V I I I в. П р и н о ш е н и я эти, с в я з а н ы с к у л ь т о м С е р д ц а Христова, с культом Богоматери, Иоанна Благословен­ ного из Дукли (покровителя львовских бернардинцев), св. В и н ц е н т а и св. Т е р е с ы . А н а л и з и р у я плакетки, автор п р е ж д е всего стара­ ется выяснить ряд проблем, связанных с обществен­ ным положением жертвователей и с их личностью, старается вскрыть сущность культа жертвоприноше­ ний. По мнению Олендзкого некоторые из верующих посредством ж е р т в е н н ы х даров вверяли Богу не толь­ ко с в о и г о р е с т и и с т р е м л е н и я , не т о л ь к о б л а г о д а р и л и з а м и л о с т ь , ню т а к ж е д е л и л и с ь своими душевными п е р е ж и в а н и я м и и сомнениями, с которыми не смели обращаться к своему исповеднику. В формальной концепции жертвоприношений от­ четливо з а м е ч а е т с я р а з л и ч н ы й п о д х о д к одной и той ж е т е м е в з а в и с и м о с т и от о б щ е с т в е н н о г о п о л о ж е н и я жертвователя. Плебеи более непосредственно выра­ ж а ю т свои чувства, с ч и т а ю щ и е с я стыдливыми (напр. и л л . 16 и 17) — р и с у н о к э м б р и о н а п о д с е р д ц е м к о л е ­ нопреклоненной женщины из бедной среды и дар аристократки, молящей, о потомке, подчеркивающей богатство наряда и о к р у ж е н и я жертвоприносительницы). О б с у ж д а я группу даров с отображением органов человеческого тела, автор отмечает, что они п р и н о с и ­ лись не только в с в я з и с ф и з и ч е с к и м и н е д о м а г а н и я м и , но и в связи с р а з л и ч н ы м и о б щ е с т в е н н ы м и к о н ф л и к ­ тами. Они могут быть также выражением жалобы, обвинения, прощения. З д з и с л а в З г е р у н РОЛЬ КИНОДОКУМЕНТА­ ЦИИ ПРИ ОРГАНИЗАЦИИ СКАНСЕНОВ (МУЗЕИ ПОД ОТКРЫТЫМ НЕБОМ) В статье говорится о незаменимых достоинствах и роли ф и л ь м а в тех случаях, когда в а ж н о закрепить естественную среду и п р е ж н и е ф у н к ц и и объекта, ко­ торый переносится из деревни в сканоен. Кинодоку­ ментация способствует реконструкции ряда деталей, которых нельзя было бы без нее восстановить. Кроме того м у з е и и с п о л ь з у ю т к и н о д о к у м е н т а ц и ю в к а ч е с т в е просветительного материала. В своей статье автор о п и р а е т с я па м е т о д ы р а б о т ы Торуньского скансена. Р и х а р д Е р ж аб е к — ВЕЛИКОПОЛЬША ИЛИ МО­ РАВИЯ. ИЗ ИССЛЕДОВАНИИ В ОБЛАСТИ НАРОД­ НОЙ ГРАФИКИ В статье ГЛЭБНЫМ образом р а с с м а т р и в а е т с я гра­ вюра на дереве, и з о б р а ж а ю щ а я П р е с в я т у ю Деву М а ­ р и ю на переносном алтарике, которую Станислав Б л а щ и к о п р е д е л и л как Т у р с к у ю Богоматерь. П о его п р е д п о л о ж е н и ю это работа Станислава Клиевского, автора н е с к о л ь к и х т у р с к и х г р а в ю р на д е р е в е (статья о великоггольских народных гравюрах на дереве, „ П о л ь с к о е н а р о д н о е и с к у с с т в о " . № 3/1970). В свою очередь Ежабек подвергает сомнению равно установление иконографии г р а в ю р ы , как и ее польское происхождение. На основании всестороннего анализа исследуемого объекта и исторических источни­ ков, к а с а ю щ и х с я к у л ь т а С т и п с к о й Б о г о м а т е р и в М о ­ равии, а т а к ж е на о с н о в а н и и и с т о р и ч е с к и х с в е д е н и й о моравских народных мастерах г р а в ю р на дереве, автор н а с т о я щ е й с т а т ь и д е л а е т в ы в о д , что р а с с м а т р и ­ в а е м а я им гравюра и з о б р а ж а е т „Введении Стипской Б о г о м а т е р и " и что ее т в о р ц о м б ы л по всей в е р о я т ­ ности один из стипских мастеров Томас Маслик либо его с ы н Я н . В П о л ь ш у г р а в ю р у мог п р и в е з т и о д и н и з с т р а н ­ ствующих словацких торговцев предметами религиоз­ ного культа. П о м н е н и ю автора д е я т е л ь н о с т ь э т и х т о р ­ говцев недостаточно исследована и з а с л у ж и в а е т боль­ шего внимания, поскольку она имеет в а ж н о е з н а ч е н и е при изучении культурных контактов различных этни­ ческих групп. К р о м е того автор считает, что п р е д м е т его и с с л е ­ дований, в ы ш е у п о м я н у т а я народная гравюра на д е р е ­ в е и ее с п о р н ы е а т р и б у т ы — это л и ш ь о д н а из д е т а л е й более широкой проблемы, имея в виду неободимость переработки методологии этнографических исследова­ ний, п р е ж д е всего в ц е л я х у г л у б л е н и я критического анализа историчских источников, как основы умоза­ ключений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА ЛЮБИТЕЛЕЙ ИЗОБРАЗИ­ По с о з д а в ш е м у с я обычаю чуть ли не во всех вое­ водствах нашей страны проводятся обзорные выстав­ ки работ х у д о ж н и к о в - л ю б и т е л е й . 63 �Автор настоящей статьи, приступая к циклу р е ­ цензий, посвященных последним просмотрам, рисует картину любительского творчества в данном районе, опираясь, в частности, на п р е ж н и е наблюдения и и н ­ формации. Обсуждая в третьем номере журнала за 1972 г. л ю б и т е л ь с к о е т в о р ч е с т в о Л ю б л и н с к о г о в о е в о д ­ ства, а в н а с т о я щ е м номере — В р о ц л а в с к о г о , он о т м е ­ чает, что выставки охватывают р а б о т ы лишь некото­ рых любителей. Многие из них не присылают своих произведений, считая живопись интимной сферой ж и з ­ ни, ко многим ж е и н ф о р м а ц и я о в ы с т а в к а х не п о с т у ­ пает. Экспонаты выставок очень разнообразны, ибо и х авторами являются равно люди, не учившиеся ж и в о ­ писи, к а к и те, кто п о с е щ а л курсы, люди, л и ш е н н ы е образования, и интелигенты. Часто работы любителей, не проходивших никакой подготовки, являются самы­ ми интересными. Автор статьи о б с у ж д а е т историю выставок, орга­ низуемых воеводскими домами культуры, и анализи­ рует отдельные творческие группы, уделяя самое большое внимание произведениям, граничащим с на­ родным творчеством. Особо отмеченные им произве­ дения автор п о м е щ а е т в иллюстративной части, о х в а ­ т ы в а я л ю б и т е л е й , к а к Л ю б л и н с к о г о ( с т р . 39—41), т а к и В р о ц л а в с к о г о в о е в о д с т в ( с т р . 42—51). Во Вроцлаве организуются двухступенчатые про­ смотры. Все ж е л а ю щ и е посылают свои работы в п о вятовые дома культуры, где отбираются лучшие рабо­ ты д л я второго просмотра, проводимого во Вроцлаве. Критерием отбора является х у д о ж е с т в е н н ы й уровень работ и и х т и п и ч н о с т ь . Т а к , н а п р и м . , в 1972 г. в 27 п о в я т а х п о л у ч е н о 4703 р а б о т ы 355 л ю б и т е л е й , н о э к ­ с п о н и р о в а н о л и ш ь 519 р а б о т 177 х у д о ж н и к о в . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/008658ea6f0501bc39e68a19bdfe677d.pdf 13872fc0e1b412ef28bb0ce0cd6de3c8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4584 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4257 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S SUMMARY R o m a n R e i n f u s s — PEASANT WOODEN CHURCHES BUILDERS Р Е З Ю М Е OF ARTICLES OF The author discusses a controversial problem of sacral wooden architecture whose „folk character" has been que­ stioned by many specialists because of its close relation to various architectural styles both i n the shaping of the building and treatment of architectural detail. I n this situation the author suggests that the person of the builder of wooden churches himself can be treated as a final criterion. A n d here a problem arises whether those architects were master builders, members of trade guilds brought from towns or local carpenters who also b u i l t peasant cottages. The article contains analysis of the w o r k of A n t o n i W a c ł a w i k , a feudal serf, carpenter from the village of Skomielna who according t o historical sources b u i l t chur­ ches i n Skomielna Biala (1773) and i n Trzemeszno (after 1780) i n Myślenice district. As can be seen i n the reproduc­ tion included i n the article of a contract for construction of a church in Trzemesnia, W a c ł a w i k worked w i t h his own people w i t h o u t any help from the outside. Similiar solutions in designs o f ground plans and the shape of buildings themselves allow to t h i n k that the church i n Zakliczyn and repairs i n some other churches can be a t t r i b u t e d to W a c ł a w i k also. The author is o f the opinion that Waclawik's work is a typical example of rural carpenter's work — one of many peasant master builders of churches, orthodox churches and chapels. J e r z y T o e p l i t z — FOLK ELEMENTS I N F I L M M A K I N G — PAST A N D PRESENT The author discovers folk elements i n the early stage of f i l m making which correspond to those i n works created by ,,Sunday" painters or poets. Despite the fact that the first f i l m makers were technically advanced their artistic imagination and consciousness were shaped under the influence of a great c i t y folklore and such substitutes of art as cheap litographs, cartoons, statuettes made i n plaster and novels issued i n numbers. Films were addressed to unsophisticated audiences which were characterized b y simplicity of emotion, were easily enchanted and easily gave way to day-dreaming. D u r i n g the first fifteen years cinema audiences were made up of provincial common people, peasants who came to towns on market days and for church fairs, and first o f a l l of children below twelve. F i l m provided entertainment for teenagers and children and made grown-ups fascinated w i t h the number and k i n d of tricks. The idea t h a t films are made for people w i t h a t u r n of m i n d of a twelve-year-old boy was still followed i n the 20ies. A n d so f i l m was an art for the common people, a popular art, folk art. The author calls the first f i l m makers „folk artists" and is of the opinion that their artistic ambitions were stronger than financial motives and were connected w i t h an attempt to answer the needs of mass audiences. The author goes on to present a close relationship between Melies's films and H e n r i Rousseau's painting. B o t h these artists expressed the same aspiration for the unusual, for a free play of imagination and fascination w i t h the fantastic which was exotic i n Lo Douanier's w o r k and foreshadowed „science, f i c t i o n " i n Melies's work. The world of their art is situated i n the border area between reality and a dream. The description of Rousseau's sleeping „ G y p s y " w r i t t e n by the painter himself sounds almost like a script for Melies's f i l m . Toeplitz analyses the work of b o t h artists and points out to a great similiarity i n their subject matter, i n the criteria of division and i n the role the alegorie scenes play i n their work. Development of f i l m was followed by disappearance of its freshness and poetic naivete; i t became the domain of professional people. Popularization of 8 and 18 milimetre w i t h f i l m resulted i n a new phenomenon, that is an amateur f i l m making which was spontaneous, free from any rules and recording its own vision of the world. Some of the many people who made such films turned out to be genuine 126 « artists, especially those representing the „ u n d e r g r o u n d " : the hippies, students, workers and office clerks. „ T h e y are the folk f i l m makers of the American Continent". They search for an emotional and intellectual adventure, new look at the world and are far from b o t h the Hollywood establishment and the fashionable trends and the man­ nerisms of the, avant-garde f i l m makers. Just like the first j i l m makers they do not confine themselves to making films only b u t often experiment w i t h the f i l m while developing i t . The, author mentions the case of two groups of people who were given cameras and made fascinating films: they were representatives a tribe culture, folk culture (Pueblo Indians) and children from 5 to 15. The films made b y the Indians disclosed typical character and specific features of some customs which eluded tho notice of ethnographers. Creation of similiar documents could be stimulated i n Poland — suggests Toeplitz — i n the domain of tho still active folk culture. The aesthetic shortcomings would be compensated by originality of observation and a different hierarchy of importance applied t o the elements and phenomena shown in such films. Irena B u k o w a k a - F l o r e n s k a— C O N T E M P O R A R Y S C U L P T U R E I N COAL A N D I T S SCULPTORS I N K A T O W I C E V O I V O D S H I P Tho article is the, result of area and archival research done by the authoress i n 1962—1971. I t tells the story of sculpture i n coal from its beginnings i n the second half of the 19th century but deals mainly w i t h the contemporary achievement after 1946. The first sculptures i n coal included decorative tablets w i t h inscriptions and miners' emblems as well as l i t t l e crosses and trinkets t o be worn round one's neck. They were made b y participants i n sit-in strikes i n coal mines for their families. Then all sorts of objects such Us ash-trays, paper weights and i n k pots, made for a l i v i n g b y unem­ ployed miners appeared in the years between the two W o r l d Wars. These objects soon became popular presents given to miners and directors o f mines on family and pro­ fessional occassions. A t present the general atmosphere of promotion of amateur art i n People's Poland has also been conducive to the development of sculpture i n coal. The amateur sculptors attend art centres where they develop their technical skill and artistic abilities, and take part i n con­ tests and exhibitions. Their works are collected b y the Museum in Zabrze. Most of the sculptors are natives o f Silesia and work as miners or ironworkers in mines; their age ranges from 20 to 80; only a few women engage i n sculpture i n coal; they all have p r i m a r y education. They enjoy esteem among their friends and acquaintances and this probably is the reason w h y often sons learn from their fathers how t o make sculptures i n coal. A p a r t from objects of everyday use(ash-trays, paper weights), decorative objects (obelisks, cups, vases) sculpture i n coal nowadays includes b o t h bas-relief and i n the round presentations of human figures which have become the main field i n this k i n d of sculpture. The oldest examples o f such sculptures known to the authoress o f the article date back to the years between the two W o r l d Wars but are rather scarce. The subject matter of figural sculpture i n coal is secular' (only a few sculptors take u p the subject of St Barbara, the patroness of the miners) and is connected mainly w i t h life i n coal mines. Some sculptorse ngagoi n t historical themes and some carve animals. For many amateur artists sculpture marks the second stage — after p a i n t i n g and drawing — i n their artistic effort, (e.g. P a w e ł Wrobel and Eugeniusz B a k b o t h well known painters who have not given up their painting). The work of contemporary sculptors i n coal varies considerably i n form and style which stems from their diverse talents as well as varied techniques and different kinds o f coal used. �The sculptors carve their sculptures w i t h a l l sorts of chisels they make themselves from wast tool steel; they also use pen-knives. The texture of the surface finish is the object of an especial care: i t is made to look rough or is beautifully pol­ ished, sometimes w i t h turpentine for better lustre, varni­ shed' or covered w i t h graphite to make i t more smooth. Two contests organized b y the Museum i n Zabrze i n 1965 and i n 1969 disclosed the names of many amateur sculptors and aroused new interest i n sculpture i n Coal among miners. Amateur sculptors get help from the mana­ gements of their coal mines which provide material and create good conditions for amateur artists. Also the „Cepelia" Cooperative expressed interest i n sculpture i n coal.' The authoress postulates t h a t the favourable atmosphere should be used to further develop and raise the artistic level of amateur sculpture i n coal. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — R E V I E W OF A M A ­ TEUR ARTISTS' WORK. PART III.POMERANIA. BORDERLINE BETWEEN FOLK ART AND AMATEUR WORK Describing several exhibitions opened at the same time the author points out t h a t the difference between folk sculpture and amateur sculpture diminishes gradually. The author uses the example of t w o sculptors t o discuss genuine folk sculpture and sculpture shaped outside tradi­ t i o n . Between these two kinds there is a border area or intermediate zone which grows constantly. The author analyses the origin o f this phenomena and points out t h a t present development, sometimes paradoxical, o f certain spheres of folk art is a result of the fact t h a t a folk artist does not feel restricted by aesthetic opinions of the people around h i m (his social group, environment) and can ex­ press his ideas more freely. B o t h among the „ f o l k " and ,,amateur" sculptors three different attitudes towards their craft can bo distinguished: adoption of aesthetic patterns existant i n the society, conscious stylization and develo­ pment of folk motifs and spontaneous work stemming from individual psychological predispositions rather t h a n cultural influences (naive, p r i m i t i v e , obsessive art). Reviewing an exhibition of folk sculpture i n N o r t h e r n Poland the author distinguishes t w o artists Slominski (picture 15-17) and Rzepa (picture 9,10) and presents various attitudes and creative ambitions. He also points out t h a t the function of sacral sculpture has changed: i t is not a sculpture to „ p r a y t o " anymore b u t a souvenir, ornamental detail, a figurine. Development of sculpture i n recent years is a result of a favourable atmosphere created around non-professional art, protection extended over folk art and, last b u t not least, the existence of market for folk sculpture. РЕЗЮМЕ Р о м а н Р е й н ф у с — КРЕСТЬЯНЕ — СТРОИТЕЛИ ДЕРЕВЯННЫХ КОСТЕЛОВ А в т о р з а т р а г и в а е т с п о р н у ю проблему к у л ь т о в о г о д е р е в я н н о г о зодчества, „ н а р о д н о с т ь " которого многие и с с л е д о в а т е л и о с п а р и в а ю т , у ч и т ы в а я его с х о ж е с т ь со стилевым строительством равно в отношении ф о р м и ­ р о в а н и я массива, к а к и т р а к т о в к е а р х и т е к т о н и ч е с к и х деталей. При таком положении вещей решающим мо­ ж е т б ы т ь л и ч н о с т ь творцов д е р е в я н н ы х х р а м о в . В о з ­ н и к а е т вопрос б ы л и л и это ц е х о в ы е мастера, в ы п и с а н ­ н ы е и з городов, и л и ж е д е р е в е н с к и е п л о т н и к и , с т а в и в ­ шие крестьянские избы. Автор анализирует творчество плотника Антония Вацлавика, крепостного крестьянина из Скомельной, который, к а к свидетельствуют исторические источни­ к и , с т р о и л к о с т е л ы в С к о м е л ь н о й Б я л о й (1773 г.) и в Т ж е м е с ь н е (после 1780 г ) М ы с л е н и ц к о г о п о в я т а . К а к я в с т в у е т из о п у б л и к о в а н н о г о а в т о р о м договора о с т р о и ­ т е л ь с т в е к о с т е л а в Т ж е м е с ь н и , В а ц л а в и к р а б о т а л со своими п о д р у ч н ы м и без в с я к о й п о м о щ и и з в н е . Н а о с н о в а н и и а н а л о г и и р е ш е н и я п р о е к ц и й и массива В а ц лавику можно т а к ж е приписать строительство костела в З а к л и ч и н е и ремонт р я д а д р у г и х к о с т е л о в . По мнению автора архитектурная деятельность В а ц л а в и к а я в л я е т с я п р и м е р о м типичного т в о р ч е с т в а плотника-крестьянина, одного и з многочисленных с т р о и т е л е й к о с т е л о в , ц е р к в е й и часовен. Е ж и Т е п л и ц — НАРОДНОЕ КИНОИСКУССТВО — В Ч Е Р А И СЕГОДНЯ ж е о ч е р е д ь д е т и в в о з р а с т е до 12 л е т . Ф и л ь м р а з в л е ­ к а л м о л о д е ж ь и детей, п о р а ж а я в з р о с л ы х обилием р а з л и ч н ы х т р ю к о в . Е щ е в д в а д ц а т ы е годы к и н е м а т о ­ г р а ф и я с т а в и л а себе з а д а ч у в ы п у с к а т ь ф и л ь м ы д л я людей на умственном у р о в н е д в е н а д ц а т и л е т н и х п о д ­ р о с т к о в . Это б ы л о искусство д л я масс, п о п у л я р н о е искусство д л я народа. Пионеров кинематографии автор называет народ­ н ы м и а р т и с т а м и , у т в е р ж д а я , что и х х у д о ж е с т в е н н ы е устремления были сильнее мотивов коммерческого характера и вязались с желанием удовлетворять потребности массового з р и т е л я . Далее автор указывает на большое сходство между фильмами. Мелье и живописью Анри Руссо. Обоих х у д о ж н и к о в р о д н и л о с т р е м л е н и е к н е о б ы к н о ­ венному, к свободной игре в о о б р а ж е н и я , к э к з о т и ч е с ­ кой ф а н т а с т и к е у Руссо (Le Douainlier) и к „Science fiction" у М е л ь е . М и р и х и с к у с с т в а н а х о д и т с я н а г р а н и действительности и мечты. Описание к а р и н ы „Спящая цыганка", которое д а л сам х у д о ж н и к , з в у ч и т п о ч т и к а к с ц е н а р и й ф и л ь м а Мелье. Теплиц сопоставляет категории различий в т в о р ч е с т в е обоих х у д о ж н и к о в , у к а з ы в а е т н а б о л ь ш о е сходство в з а т р а г и в а е м о й и м и т е м а т и к е , к р и т е р и я х р а з л и ч и й и в р о л л , к о т о р у ю они отводят а л л е г о р и ­ ческим сценам. В ходе р а з в и т и я ф и л ь м п о т е р я л свою с в е ж е с т ь и п о э т и ч е с к у ю н а и в н о с т ь , став с ф е р о й д е я т е л ь н о с т и п р о ф е с с и о н а л о в . Вместе с м а с с о в ы м распростране­ нием к а м е р 8 и 16 мм. в о з н и к л о я в л е н и е нового л ю ­ б и т е л ь с к о г о самородного ф и л ь м а , н е з а в и с я щ е г о от п р и н я т ы х п р а в и л , о т о б р а ж а ю щ е г о собственное в и д е ­ ние мира. Среди м н о ж е с т в а людей, пользующихся камерой, стали появляться подлинные художники, особенно в ,,und ergrund": Х и п п и , с т у д е н т ы , рабочие. „Это они я в л я ю т с я н а р о д н ы м и т в о р ц а м и ф и л ь м а а м е ­ р и к а н с к о г о к о н т и н е н т а " . Они и щ у т э м о ц и о н а л ь н ы х и и н т е л л е к т у а л ь н ы х п р и к л ю ч е н и й , нового м и р о п о н и ­ м а н и я . О н и с т о л ь ж е д а л е к и от г о л л и в у д с к о г о estab­ lishment, к а к и от а в а н г а р д н о й м о д ы и м а н е р . Подобно своим п р а о т ц а м они не т о л ь к о снимают ф и л ь м ы , но часто т а к ж е сами п р о я в л я ю т п л е н к и , д е ­ лая различные эксперименты. Автор с т а т ь и о б р а щ а е т в н и м а н и е н а две особые группы, которым даны в руки камеры, описывая в ы ­ зывающие сенсацию ф и л ь м ы , заснятые индейцами п л е м е н и ПуЕбло и детьми в в о з р а с т е 5—15 лет. Ф и л ь ­ мы индейцев выявили типичность и характерные ч е р т ы их о б ы ч а е в , к о т о р ы е не б ы л и з а м е ч е н ы этног­ рафами. По м н е н и ю Т е п л и ц а подобные ф и л ь м ы — д о к у ! А в т о р с т а т ь и з а м е ч а е т в н а ч а л ь н о м периоде р а з ­ в и т и я ф и л ь м а э л е м е н т ы , к о т о р ы е соответствуют т в о р ­ честву „ в о с к р е с н ы х " ж и в о п и с ц е в и поэтов. Х о т я соз­ датели кинематографии отличались высоким уровнем т е х н и ч е с к о й подготовки, то т е м н е менее и х х у д о ­ жественное воображение и сознание формировались под в л и я н и е м городского ф о л ь к л о р а , т а к и х с у р р о г а ­ тов и с к у с с т в а , к а к д е ш е в е н ь к и е л и т о г р а ф и и , р а с с к а ­ з ы в к а р т и н к а х , г и п с о в ы е ф и г у р к и , повести в о т д е л ь ­ ных выпусках. Ф и л ь м был адресован неискушенной публике из „народа", о т л и ч а ю щ е й с я с в е ж е с т ь ю ч у в с т в и в о с п р и я ­ т и я , способностью л е г к о в о с х и щ а т ь с я и п р е д а в а т ь с я м е ч т а м . В т е ч е н и е п е р в ы х п я т н а д ц а т и лет з р и т е л я м и б ы л и ж и т е л и м а л е н ь к и х городков, к р е с т ь я н е , п р и е з ­ ж а в ш и е на ярмарки и храмовые праздники, в первую 227 �м е н т ы с л е д о в а л о б ы с о з д а т ь н а основе в с е е щ е ж и в о й народной к у л ь т у р ы в Польше. Эстетические недо­ статки восполнятся свежестью наблюдений и иными м а с ш т а б а м и (мерилами) з н а ч и м о с т и о т о б р а ж а е м о г о . Ирэна Буковска-Флореньска — СОВРЕ­ МЕННАЯ Р Е З Ь Б А ПО УГЛЮ И ЕЕ Т В О Р Ц Ы В К А ТОВИЦКОМ ВОЕВОДСТВЕ В своей с т а т ь е а в т о р , о п и р а е т с я н а м е с т н ы е и а р ­ х и в н ы е и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е им в 1962—1971 гг. П р е д с т а в и в в о б щ и х ч е р т а х вопрос р е з ь б ы по углю с момента з а р о ж д е н и я этого в и д а и с к у с с т в а ( в т о р а я п о л о в и н а X I X в.), а в т о р г л а в н ы м образом р а с с м а т р и ­ в а е т современное т в о р ч е с т в о , н а ч и н а я с 1946 г. Первые изделия из угля — декоративные плакетки с н а д п и с я м и и ш а х т е р с к и м и эмблемами, а т а к ж е к р е ­ с т и к и и у к р а ш е н и я на ш е ю с т а л и в ы п о л н я т ь д л я ч л е ­ нов своих семейств у ч а с т н и к и и т а л ь я н с к и х з а б а с т о в о к в ш а х т а х . В м е ж в о е н н ы й период п о л у ч и л и р а с п р о ­ с т р а н е н и е в с я к о г о рода г а л а н т е р е й н ы е и з д е л и я (пе­ пельницы, пресс-папье, чернильницы), которые делали на п р о д а ж у б е з р а б о т н ы е ш а х т е р ы . У ж е тогда и з д е ­ лия эти стали популярными сувенирами для шахтеров и директоров шахт, которые преподносились в различ­ н ы х т о р ж е с т в е н н ы х с л у ч а я х семейного и л и п р о ф е с ­ сионального характера. Внимание и заботы, уделяемые в Народной Поль­ ш е т в о р ч е с т в у л ю б и т е л е й , с к а з а л и с ь т а к ж е в области р е з ь б ы по у г л ю . Л ю б и т е л и этого в и д а т в о р ч е с т в а п о ­ с е щ а ю т т е п е р ь к р у ж к и и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, р а з в и в а я свои п р и р о д н ы е д а р о в а н и я п р и о б р е т а я т е х ­ нические навыки. Они принимают участие в конкур­ сах и выставках, причем их работы преимущественно собирает М у з е й гор. З а б ж е . С п е ц и а л и с т ы в резьбе по углю — в большинстве случаев коренные жители Силезии — работают шахтерами и л и слесарями в ш а х ­ т а х . В о з р а с т этих л ю б и т е л е й о ч е н ь р а з л и ч е н : от 20— 80 лет. Ж е н щ и н среди н и х н а с ч и т ы в а е т с я всего л и ш ь н е с к о л ь к о . Б о л ь ш и н с т в о у м е л ь ц е в имеет т о л ь к о н а ­ чальное образование. В своей б л и ж а й ш е й среде они п о л ь з у ю т с я у в а ж е ­ нием и н а д о п о л а г а т ь , что поэтому и х у м е н и е часто п е р е д а е т с я по н а с л е д с т в у от отца к сыну. В н а с т о я щ е е в р е м я , н а р я д у с п р е д м е т а м и бытовой галантерии (пепельницы, пресс-папье) и декоративны­ ми и з д е л и я м и (обелиски, кубки), п о л у ч и л и р а з в и т и е , з а н и м а я г л а в н о е место, ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а и ба­ рельефы. П е р в ы е п о п ы т к и в этом н а п р а в л е н и и д е л а л и с ь е щ е в м е ж в о е н н ы й период, но по у т в е р ж д е н и ю автора это б ы л и относительно р е д к и е с л у ч а и . З а немногими и с к л ю ч е н и я м и , ф и г у р н ы е с к у л ь п ­ т у р ы и з у г л я о т л и ч а ю т с я светским х а р а к т е р о м (неко­ торые из них изображают покровительницу горняков св. Б а р б а р у ) и с в я з а н ы г л а в н ы м о б р а з о м с п о в с е д н е в ­ н ы м бытом ш а х т е р о в . Н е к о т о р ы е с к у л ь п т у р ы обращ а ю т я к историчекой тематике, реже выполняют ф и ­ гурки животных. Д л я многих л ю б и т е л е й с к у л ь п т у р а с т а л а о ч е р е д ­ н ы м — после ж и в о п и с и и р и с о в а н и я — этапом их х у ­ д о ж е с т в е н н о г о т в о р ч е с т в а (наприм. д л я и з в е с т н ы х ж и ­ вописцев П а в л а В р у б е л я и Э у г е н и у ш а Б о н к а , п р о д о л ­ ж а ю щ и х т а к ж е писать). Т в о р ч е с к и й д и а п а з о н с о в р е ­ м е н н ы х с к у л ь п т о р о в , и с п о л ь з у ю щ и х д л я своих работ уголь, довольно ш и р о к к а к в ф о р м а л ь н о м , т а к и с т и ­ левом о т н о ш е н и я х . Э т о обусловлено р а в н о с т е п е н ь ю их д а р о в а н и я , к а к и р а з н о р о д н о с т ь ю т е х н и ч е с к и х п р и ­ емов и м а т е р и а л а (сорта у г л я ) . Они р а б о т а ю т п е р о ч и н н ы м и н о ж и к а м и и р а з л и ч ­ н ы м и и н с т р у м е н т а м и , п р е и м у щ е с т в е н н о собственного и з г о т о в л е н и я , д л я чего и с п о л ь з у ю т о т х о д ы с т а л и . Осо­ бенно с т а р а т е л ь н о о б р а б а т ы в а ю т ф а к т у р у п о в е р х н о ­ сти: ш е р ш а в у ю и л и г л а д к у ю т щ а т е л ь н о о т п о л и р о в а н ­ ную, н е р е д к о д л я б л е с к а н а с ы щ а ю т с к и п и д а р н о й п а ­ стой, п о к р ы в а ю т л а к о м либо г р а ф и т о м . В 1965 и 1.969 гг. М у з е й гор. З а б ж е о р г а н и з о в а л два конкурса угольных с к у л ь п т у р , б л а г о д а р я чему с т а л и и з в е т н ы имена многих новых художников. К о н к у р с ы способствовали п о в ы ш е н и ю среди ш а х т е ­ р о в и н т е р е с а к этому в и д у т в о р ч е с т в а . К р о м е того им идет н а в с т р е ч у д и р е к ц и я ш а х т , с н а б ж а я м а т е р и а л о м и создавая н а д л е ж а щ и е условия работы. Их произведениями интересуется и Цепелия. По м н е н и ю автора необходимо и с п о л ь з о в а т ь б л а ­ гоприятную атмосферу дальнейшего развития и по­ в ы ш е н и я художественного уровня даровитых люби­ телей. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ОБЗОР ЛЮБИТЕЛЬ­ СКОГО ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОГО ИСКУССТВА. ЧАСТЬ I I I . ПОМОРЬЕ. ГРАНИЦЫ МЕЖДУ НАРОДНЫМ И ЛЮБИТЕЛЬСКИМ ИСКУССТВОМ А в т о р статьи, о п и с ы в а я н е с к о л ь к о п р о х о д и в ш и х одновременно в ы с т а в о к , отмечает, что р а з н и ц а м е ж д у скульптурой народных мастеров и любителей посте­ п е н н о с г л а ж и в а е т с я . Н а примере творчества двух с к у л ь п т о р о в а в т о р о б с у ж д а е т к р а й н и е м о д е л ь н ы е об­ р а з ц ы (илл. 2, 8) н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы и с к у л ь п т у р ы , создаваемой в н е н а р о д н ы х т р а д и ц и й . М е ж д у ними в о з ­ н и к а е т и постепенно р а с ш и р я е т с я п р о м е ж у т о ч н а я о б ­ л а с т ь . И с с л е д у я п р и ч и н ы этого я в л е н и я , а в т о р о б ъ я с ­ няет парадоксальное в настоящее время развитие н е к о т о р ы х о т р а с л е й народного и с к у с с т в а тем, ч т о х у ­ д о ж н и к а не стесняют э с т е т и ч е с к и е с у ж д е н и я его о к р у ­ ж е н и я (группы, среды) и это дает ему в о з м о ж н о с т ь более я р к о п р о я в л я т ь т в о р ч е с к и е особенности своего искусства. Равно среди народных умельцев, к а к и скульпто­ р о в - л ю б и т е л е й м о ж н о отметить т р и п о д х о д а : п р е е м с т в о э с т е т и ч е с к и х образцов, п р и з н а в а е м ы х т е п е р ь о б щ е с т ­ вом, с о з н а т е л ь н а я с т и л и з а ц и я и р а з в и т и е н а р о д н ы х мотивов, с п о н т а н н о е творчество, я в л я ю щ е е с я скорее с л е д с т в и е м п с и х и ч е с к о й обособленности, чем в л и я н и я к у л ь т у р ы (наивность, п р и м и т и в н о с т ь , о д е р ж и м о с т ь ) . О б с у ж д а я в ы с т а в к у н а р о д н о й с к у л ь п т у р ы северной Польши, автор выделяет индивидуальность Сломиньского (илл. 15—17) и Ж е п ы (илл. 9,10), а т а к ж е отмечает разнообразие творческих устремлений и позиций. Кроме того а в т о р у к а з ы в а е т на и з м е н е н и е ф у н к ц и й с к у л ь п ­ т у р ы к у л ь т о в о г о х а р а к т е р а . Она не я в л я е т с я у ж е и з о ­ б р а ж е н и е м , которому „ п о к л о н я ю т с я и м о л я т с я " . Это с у в е н и р , предмет д е к о р а ц и и , ф и г у р к а . Н а б л ю д а е м ы й в последнее в р е м я р а с ц в е т с к у л ь п ­ турного и с к у с с т в а я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м б л а г о п р и я т н о г о к л и м а т а , способствующего р а з в и т и ю любительского т в о р ч е с т в а и заботливого о т н о ш е н и я к ж и в о м у н а р о д ­ ному искусству. С у щ е с т в е н н е й ш е е з н а ч е н и е имеет т а к ­ ж е в д а н н о м с л у ч а е н а л и ч и е р ы н к а сбыта к у л ь т у р н а ­ родного т и п а . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bced9839c031475136390d5952dc96b8.pdf a6f2c9ad29cb4ac7d455a99013a5884b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4508 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4193 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1974 t.28 z.1 ; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Jacek O l ę d z k i — PAINTING I N AFRICA TODAY The article is a result of the research done b y the author during his 10 months travels through 13 African countries i n 1972 and 1973. The basic problem to which the author tries to find an answer is whether the t r a d i t i o n a l societies i n dark Africa have produced full scale, complete achievements i n the field of the fine arts, consisting in a harmonious merger of sculpture, painting and artistic handicraft, and i f not then whether the old models are s t i l l followed; also, i f i t is found,from the available material, t h a t there has been a departure from the old models then what is the meaning o f this, is i t a k i n d of a compensation or perhaps something else, conditioned by what ? and to what an extent ? Sculpture definitely prevailed i n the t r i b a l art of African countries t i l l the last decades of the 19th century. Painting of human likenesses which flourished from the 16th to the 19th century i n Nigeria, West Sudan and M a l i developed in "feudal "states as urban art which cannot be said to have derived from the art of the t r i b a l societies o f the pastoral, agricultural population, gatherers or hunters. During his journey the author found various forms o f painting flourishing both among the rural people, formerly members of the tribes, and the plebeian circles or working class people i n towns. I t is often difficult to differentiate between the works of art created b y either of them. The most typical painting seen i n towns now are sign-boards and paintings on trucks. Sign-boards, especially those over shops o f gentleman's hairdressers, are plentiful i n Nigeria, and can also be found n Cameroon, Zaria, Niger, K e n i a and i n Central African Republic. They are most colourful, aggressive i n form and advertise various kinds of hairdos, suggest how to change one's hair-do and t o manifest one's ego. I n most cases they set the fashion for the so-called "strong m a n " or for hair-dos like those of people famous a l l over the w o r l d (not only in Africa), singers, politicians. These sign-boards can be regarded as a sign or symbol o f art committed to promote the civilization processes and developing i n Africa now. I t may be of interest to add here t h a t the faces on these sign-boards are usually white, never black, and i n most cases the features are not Negroid, which may express a wish to identify themselves w i t h civilized h u m a n i t y . I t is also i n Nigeria t h a t the second group o f paintings by urban African painters has developed: these are most often pictures of animals or people painted on trucks, buses and delivery vans. The paintings are accompanied b y inscrip­ tions and maxims. These paintings first o f a l l serve as elements helping to make the t r u c k or bus look different from a l l other busses and trucks. Still another group of urban paintings is made up o f decorations which can be found i n bars b o t h selling refresh­ ments and serving as clubs o f a sort. Sometimes whole walls are covered w i t h paintings, illustrations to anti-alkoholic, morały improving texts, scenes glorifying masculinity, fights w i t h an elephant or a lion, sports events, African landscapes and paintings o f animals (prevailing i n northern Tanzania and Kenia). Paintings of animals can be considered as a sign of the reverence o f the local people for their greatest treasure — the now almost extinct African fauna. The described paintings are often o f l i t t l e artistic value. As far as this is concerned the paintings on hardboard made in Tanzania (Masanai) are much more interesting. They are pictures of animals and h u n t i n g scenes. B u t they are intended mainly for tourists and i t is difficult to ascribe any impor­ tance to them or role i n the shaping of the artistic sensivity among the Africans. Of considerable importance, on the other hand, are the results o f the w o r k o f individual artists whose w o r k is an answer to the needs o f the people around them. One such artist is painter Suly o f Dawanao i n the neighbourhood of Kano i n Nigeria. R i d i n g on his bicycle he covers an area o f about 360 square kilometres and builds and decorates houses. He paints the houses o f the local notables w i t h flowers similiar to those painted on the outside walls o f cottages i n the village o f Zalipie i n Poland, yet most often he paints scenes w i t h animals, people at work and characteristic personages around h i m (muezzins, boxers, drunkards, soldiers). A l l his paintings are serious and their aim is to improve morally. They also tell o f the painter's attitude towards the problems he presents. The gay colours used b y Sula enable one to distinguish the houses he paints from a l l the other, ordinary grey ones, thus adding special value to them. I n the case of urban painting the most interesting exam­ ples are provided by the developing countries Nigeria, Kenia and Tanzania. W i t h rural painting the situation is just the opposite. The most interesting paintings can be found i n under-developed countries, Central African Republic and the neighbouring areas of Cameroon and Zair. A l l the material collected i n this area is mainly connected w i t h pain­ tings on houses and churches. I n the case o f houses the pain­ tings are most often to be found outside and i n the case of churches they are always only inside. The painted decoration on houses is to distinguish them and to indicate the rank of the owner, and i n churches i t serves to induce contemplation and a deepening o f faith. The forms o f the painted decoration on houses v a r y from the simplest k i n d , such as whitewash through ornamental motives drawn on traditional decorative elements to sophisticated scenes containing animals and human figures. These last ones deal w i t h themes connected w i t h both t r i b a l tradition (customs) and contemporary problems and the means o f conveying their meaning are often complicated. The paintings i n churches are symbolical, e.g. the human heart, and represent Christian symbols combined w i t h the African personifications o f good and evil and various temptations. They are an expression of local beliefs and Christianity. African contemporary painting has not been given a pro­ fessional assessment yet and this is w h y the author, whose research was subject to time restrictions unfortunately, is not i n the position to present a more detailed analysis. Y e t he is of the opinion t h a t on the basis of research done so far i t is possible to come to some general conclusions. Contemporary African painting is created b y the African people and i t is not t r i b a l art any more. Also, painting is the domain of art which arouses the greatest interest among Africans o f a l l social strata. Intellectual circles t u r n to this k i n d o f art readily probably because i t does not arouse any associations w i t h the t r i b a l past. Aleksander J a c k o w s k i — COPERNICUS FOLK SCULPTURE IN On the occasion o f the Copernicus Year a number of cultural events connected w i t h the person of the great astro­ nomer were organized i n Poland. The Ethnographic Museum i n T o r u ń annouaned a natio­ nal contest for folk sculptures on Copernican themes i n which 220 artists took part, sending i n 572 carvings. Many of the participants were well-known and highly valued sculp­ tors therefore the contest can be regarded as a survey presen­ t i n g a true picture o f the phenomenon called folk sculpture. As a l l the artists were working on one theme this was a very good test enabling a study of the attitudes and talents of the sculptors. The j u r y divided the works entered for the contest into two groups according t o formal, b u t not very strict criteria: those created b y artists who have remained faithful to the style now considered typical for contemporary folk sculpture and those made b y amateur artists (55 sculptors). The second group included some o f the most individual works, rich i n literary and artistic meaning, namely the sculptures by Teodozjusz Butyniec and S t a n i s ł a w Zagajewski. Most o f the participants i n the contest were people wiat l i t t l e education or none at a l l for w h o m Copernicus whs 69 �a semi-legendary personage. Some o f them d i d not know precisely who the great scientist was. This was w h y some presented h i m according to certain stereotype patterns and other chose situations justified by ordinary life and carved figures of a mother w i t h the l i t t l e Copernicus i n her arms or the Copernicus family (Bolesław Grabski, Aleksander Sło miński). Some sculptors have used the composition patterns o f the Madonna w i t h the Child to present l i t t l e Copernicus i n his mother's arms, t h a t of the Sorrowful Christ to show the meditating Copernicus' (excellent carving b y D u ż y ń s k i ) and St Anthony to show Copernicus the Doctor w i t h a l i l y of the valley i n his hand (Centkowski). Most o f the sculptures entered for the contest seem to have some relation to folk apocryphs and legends about the Saints. This rendering of Copernicus was probably due to the fact t h a t he ,,governed the s k y " and wore a soutane. The most interesting group of sculptures, the most individual ones which to a considerable degree determined the excellent level o f the contest were those which t o l d the story o f the man who , ,stopped the Sun and moved the E a r t h " . The artists who tried to present t h a t particular achievement of the great Polish scientist often personified i t i n a very interesting way (Korpa, Furgala, Oleksy and others). The Copernican Contest was a big succes both w i t h re­ gard to the quality of the submitted works o f art and the or­ ganization o f the contest itself. However although the author, finds several sculptures excellent and most — i n his opinion — are well made and have charm, original naivety of idea and interesting colours yet none can compare to the old sculpture. They a l l lack the dramatic quality, austerity and perfection of form which were so characteristic of the old sculptures and especially o f the old cult sculptures. N a t u r a l l y , this opinion is valid not only for the Copernican Contest, an exhibition — which brought forth high quality sculptures — but also for the present state of affairs i n this domain of Polish folk art. A n n a M i l e w s k a-M ł y n i к — SOCIAL GROUP CONSCIOUSNESS A N D A E S T H E T I C T A S T E S ; O N T H E BASIS OF A N A L Y S I S OF I N T E R I O R S I N T H E V I L L A G E OF R O Ś C I S Z E W O , W A R S A W V O I V O D S H I P The authoress reports the results o f her research done i n 1971 and 1972. Rościszewo is situated i n the v i c i n i t y of Sierpc, a med­ ium size district t o w n which has been developing rapidly i n recent years. T i l l the oubreak of W o r l d W a r I I Rościszewo was a typical, agricultural village w i t h an estate, which was parcelled out 1945. The parcelling of the estate changed the financial situation of the local farmers and levelled out the differences i n the amount o f land owned b y them. The character o f the village has changed and i t is a working class and peasant settlement now. This k i n d o f development is typical for many other villages i n Poland, and thus permits drawing wider conclusions from the research into cultural changes t a k i n g place locally. 70 The population o f the village o f Rościszewo is diversified according to different principles t h a n before the war. I t is inhabited b y intelligentsia ( w i t h secondary education who, except teachers, are employed i n the nearby town), craftsmen and qualified workers, farmers and non-qualified workers. I n the opinion o f the inhabitants o f the village the hierarchy of rank is the same as the order i n which these social groups have been given above and is closely connected w i t h the direction i n which cultural patterns are being adopted. A l l the inhabitants o f the village are fascinated w i t h urban culture b u t not a l l can reach i t because of the difference in their education and financial situation. The biggest group of farmers and workers take the craftsmen as an example to follow, t h i n k i n g they have chosen a better way o f life. The craftsmen, i n t u r n , follow the intelligentsia i n their way of dressing and decorating their homes. Traditional furniture and objects prevail i n the houses of farmers and non-qualified workers, mostly because of their lower earnings. Other social groups buy furniture and household objects i n t o w n , i n furniture shops. The poorer people prefer furniture made b y local joiners because i t is good, solid w o r k ; the more wealthy people first of all follow their desiro to have ,,fashionable" things. Their flat and the way i t is decorated are b o t h to testify to the family's rank and financial position. None o f the inhabitants o f the village attach any value to things w i t h o u t character. The value of any object is judged by intensification of its features: i t should be big, colourful and expensive. A d o p t i o n of urban patterns is only superficial and its source is not the acceptation o f aesthetic values but merely a matter o f prestige. The value o f the objects is defi­ ned first o f a l l according to their practicality. Only in the case o f paintings one can detect more f u l l y formed aesthetic opinions. Barbara P o l o c z k o w a — 17TH TROUSSEAU CHEST F R O M I S T E B N A CENTURY The trousseau chest described i n the article dates back to the times of settlement i n the region of the Silesian Beskid Mountains after the Walachian law. Most likely the maker of the trousseau chest, dated 1691, a m a n by the nanu of Jurasz, was a Slovak. Using archival materials the authoress of the article describes the routes the Slovaks took when coming over the border into the Silesian Beskid Mountains. Stanisław Franciszek G a j e r s k i — CHAR­ TER OF T H E C I E S Z A N Ó W G U I L D OF WEAVERS The author quotes and analyses the charter of 1716, amended i n 1730, granted to the weavers o f Cieszanów by squire A d a m A n t o n i Bełżecki. This charter was probably drawn up on the basis o f a similar, 17th century charter granted t o weavers i n N i e m i r ó w . Cieszanów, a weavers' settlement already famous in the 17th century, maintained the t r a d i t i o n of the weavers' profession t i l l the outbreak of W o r l d W a r I I . �РЕЗЮМЕ Яцек Олендзки НОЙ А Ф Р И К И — ЖИВОПИСЬ СОВРЕМЕН­ Статья н а п и с а н а н а о с н о в а н и и и с с л е д о в а н и й , про­ веденных автором во в р е м я д е с я т и м е с я ч н о г о п р е б ы в а ­ ния в А ф р и к е в 1972 и 1973 гг., где о н п о с е т и л 13 стран. Основная проблема, з а т р о н у т а я в с т а т ь е — к а к о в ы достижения т р а д и ц и о н н о й о б щ е с т в е н н о с т и ч е р н о й А ф ­ рики в области и з о б р а з и т е л ь н ы х и с к у с с т в , о т л и ч а ю т с я ли о н и всесторонним х а р а к т е р о м , г а р м о н и ч е с к и с о ч е ­ тая п р о и з в е д е н и я с к у л ь п т у р ы , ж и в о п и с и и т а к и а з . художественного р е м е с л а . В п р о т и в н о м с л у ч а е о б я з а ­ тельна л и в д а л ь н е й ш е м п р е ж н я я м о д е л ь . Е с л и ж е модель п о д в е р г л а с ь и з м е н е н и я м , то с в и д е т е л ь с т в у е т ли это о своего рода в о з м е щ е н и и и л и о ч е м - т о ином, а также ч е м и в к а к о й м е р е это о б у с л о в л е н о . В художественном творчестве племен а ф р и к а н ­ ских стран до п о с л е д н и х д е с я т и л е т и й X I X в е к а р е ш и ­ тельно п р е о б л а д а л а с к у л ь п т у р а . Ф и г у р н а я ж и в о п и с ь , бурно р а з в и в а в ш а я с я в X V I — X I X вв., в Н и г е р и и , З а ­ падном Судане и М а л и , р о ж д а л а с ь н а т е р р и т о р и я х „ ф е о д а л ь н ы х " с т р а н , к а к городское искусство, п р о и с ­ хождение которого н е л ь з я п р и п и с ы в а т ь обществу с к о ­ товодческих и з е м л е д е л ь ч е с к и х п л е м е н либо групп, з а н и м а ю щ и х с я с о б и р а т е л ь с т в о м и охотой. Автор отмечает, ч т о в н а с т о я щ е е в р е м я с у щ е с т в у ­ ют р а з л и ч н ы е ф о р м ы н а р о д н о й ж и в о п и с и р а в н о в сель­ ской, некогда п л е м е н н о й , к а к и в городской среде плебейской либо п р о л е т а р с к о й . В п р о ч е м г р а н и ц у м е ж д у творчеством о д н и х и д р у г и х не в с е г д а м о ж н о четко определить. К самой х а р а к т е р н о й ф о р м е городской ж и в о п и с и относятся в ы в е с к и и р а з м а л е в к и н а г р у з о в и к а х . Ьыьески — прежде в с е ю в парикмахерских (муж­ ских) особенно часто в с т р е ч а ю т с я в Н и г е р и и , они п о ­ падаются т а к ж е в л . а м е р у н е , З а и р е , Н и г е р е , К е н и и и С р е д н о - А ф р и к а н с к о й .респуолике. Я р к и е а г р е с с и в н ы е по ф о р м е о н и р е к л а м и р у ю т р а з л и ч н ы е в и д ы причесок, предлагают п е р е м е н ы и л и д е м о н с т р а ц и ю своего я . Ь большинстве с л у ч а е в р а с п р о с т р а н я е т с я с т и л ь , п о д ч е р ­ кивающий с и л ь н ы й м у ж с к о й х а р а к т е р ; п о к а з ы в а ю т с я т а к ж е п р и ч е с к и в с е м и р н о и з в е с т н ы х (не т о л ь к о в А ф ­ рике) п е в ц о в л и б о г о с у д а р с т в е н н ы х д е я т е л е й . В ы в е с к и п а р и к м а х е р с к и х м о ж н о с ч и т а т ь п р о я в л е н и е м и л и сим­ волом т в о р ч е с т в а , о т о б р а ж а ю щ е г о цивилизационьые процессы, п р о и с х о д я щ и е в Африке, (^тоит отметить, что н а в ы в е с к а х н и к о г д а н е т ч е р н ы х л и ц , все они, как п р а в и л о , с в е т л ы е , п р и ч е м о б ы ч н о без н е г р о и д а л ь ных черт. Ь ы т ь м о ж е т это с в и д е т е л ь с т в у е т о стремле­ нии х у д о ж н и к о в в ы р а з и т ь и д е ю у п о д о б л е н и я ц и в и л и ­ зованному миру. В Н и г е р и и п о л у ч и л а т а к ж е г л а в н ы м образом р а з ­ витие д р у г а я г р у п п а а ф р и к а н с к и х г о р о д с к и х худож­ ников, п р е и м у щ е с т в е н н о и з о б р а ж а ю щ и х л ю д е й и ж и ­ вотных н а г р у з о в и к а х , а в т о б у с а х либо ф у р г о н а х , г/исунки э т и с о п р о в о ж д а ю т с я р а з л и ч н ы м и и з р е ч е н и я ­ ми. Все это с л у ж и т в ы д е л е н и ю о п р е д е л е н н о г о э к и п а ж а из р я д а д р у г и х , ему п о д о б н ы х . Отдельную отрасль городской живописи составля­ ет декор баров, п р е ж д е всего т е х , г д е п р о д а ю т с я п р о ­ х л а д и т е л ь н ы е н а п и т к и и к о т о р ы е одновременно и с п о л ­ няют р о л ь своего р о д а к л у б о в . В с е с т е н ы этих баров покрыты сценами, и л л ю с т р и р у ю щ и м и антиалкоголь­ ные н р а в о у ч и т е л ь н ы е т е к с т ы , с л а в я щ и е мужество., сцены б о р ь б ы со слоном и л и л ь в о м , с п о р т и в н ы е состя­ зания, а ф р и к а н с к и е п е й з а ж и , а т а к ж е и з о б р а ж е н и я животных Северной Танзании и Кении. Изображения ж и в о т н ы х м о ж н о с ч и т а т ь в ы р а ж е н и е м п о ч т е н и я со стороны м е с т н ы х л ю д е й по о т н о ш е н и ю к и х самому большому с о к р о в и щ у — н а ч и н а ю щ е й в ы м и р а т ь а ф р и ­ канской ф а у н е . Описываемые произведения порой не представля­ ют собой н и ч е г о особенного в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ­ шении. С этой т о ч к и з р е н и я г о р а з д о и н т е р е с н е е , н а ­ пример, к а р т и н ы н а д р е в е с н о - в о л о к н и с т ы х п л и т а х в Танзании (Масанаи) •— п л о с к и е р а с к р а ш е н н ы е и з о б р а ­ жения ж и в о т н ы х и сцены охоты. Однако они предназ­ начаются г л а в н ы м образом д л я т у р и с т о в и трудно приписывать им особое з н а ч е н и е в ф о р м и р о в а н и и х у ­ дожественных вкусов большинства а ф р и к а н ц е в . Гораздо более в а ж н о е з н а ч е н и е имеет и с с л е д о в а ­ ние т в о р ч е с т в а о т д е л ь н ы х х у д о ж н и к о в , и с к у с с т в о к о ­ торых тесно с в я з а н о с з а п р о с а м и о к р у ж е н и я . К ним принадлежит живописец С у л ы из Даванао в окрест­ н о с т я х ivaHo в Н и г е р и и . Он о б ъ е з ж а е т н а в е л о с и п е д е п л о щ а д ь радиусом, п р и м е р н о ок. 360 к м , строя и р а с ­ п и с ы в а я дома. Р е з и д е н ц и и н о т а б л е й С у л ы п о к р ы в а е т цветочными узорами, напоминающими польские из З а л и п ь я . О д н а к о ч а щ е всего он и з о б р а ж а е т ф и г у р н ы е с ц е н ы , п р е д с т а в л я ю щ и е ж и в о т н ы х , людей н а работе, х а р а к т е р н ы е т и п ы своего б л и ж а й ш е г о о к р у ж е н и я , н а ­ п р и м е р , муэдзинов, солдат, боксеров, п ь я н и ц . В с е его к а р т и н ы , с е р ъ е з н ы е , н р а в о у ч и т е л ь н ы е по с о д е р ж а н и ю , с в и д е т е л ь с т в у ю т об о т н о ш е н и и х у д о ж н и к а к и з о б р а ­ ж а е м ы м я в л е н и я м . Одновременно я р к а я , веселящая глаз, раскраска выделяет расписанные С у л е й дома среди о б щ е й серости з а с т р о е к . Е с л и с а м ы е и н т е р е с н ы е п р о и з в е д е н и я городской живописи наблюдаются в передовых странах — Ниге­ рии, К е н и и , Т а н з а н и и — то в с е л ь с к о м т в о р ч е с т в е в ы ­ с т у п а е т обратное я в л е н и е , т.е. оно у с и л ь н е е всего ц в е ­ тет в о т с т а ю щ и х с т р а н а х ; в д е р е в н я х С р е д н е - А ф р и ­ к а н с к о й .Республики, в п о г р а н и ч н ы х р а й о н а х К а м е р у ­ на и З а и р а . В целом с о б р а н н ы й н а этой т е р р и т о р и и м а т е р и а л к а с а е т с я ж и л ы х домов и к у л ь т о в ы х с о о р у ж е н и й , п р и ­ чем дома р а с п и с ы в а ю т с я г л а в н ы м образом и з в н е , в х р а м а х ж и в о п и с ь ю у к р а ш а ю т с я и н т е р ъ е р ы . Ибо д е к о р ж и л ы х здании п р е с л е д у е т р е п р е з е н т а т и в н о - п р е с т и ж ­ н ы е ц е л и , к а р т и н ы ж е в х р а м а х способствуют сосре­ д о т о ч е н н ы м р а з м ы ш л е н и я м н а д догматами в е р ы . Х у д о ж е с т в е н н ы е ф о р м ы декоративного, о ф о р м л е ­ н и я домов о ч е н ь р а з н о о б р а з н ы : н а ч и н а я с п р о с т е й ш и х мазков известью, к о н ч а я орнаментными мотивами, свя­ занными с традиционными украшениями и фигурны­ ми сценами. В этих последних затрагивается тематика, с в я з а н н а я с п л е м е н н о й т р а д и ц и е й (обряды), к а к и с о ­ временная; по содержанию они бывают сложными и запутанными. Картины в храмах символичны — на­ п р и м е р , ч е л о в е ч е с к о е сердце — они и з о б р а ж а ю т х р и ­ стианские символы, переплетающиеся с африканскими воображениями персонификации зла и различных ис­ кушений. В них в ы р а ж а е т с я синкретизм местных в е ­ рований и христианства. Современная а ф р и к а н с к а я живопись не получила е щ е до с и х н о р о ц е н к и в п р о ф е с с и о н а л ь н о й л и т е р а т у ­ р е предмета, поэтому автор статьи, к о т о р ы й б ы л о г р а н и ­ ч е н в своих и с с л е д о в а н и я х в р е м е н е м , не имел в о з м о ж ­ ности п р о в е с т и особо т щ а т е л ь н у ю оценку. Т е м н е менее, по м н е н и ю автора, м о ж н о н а о с н о в а н и и его н а ­ б л ю д е н и й с д е л а т ь н е к о т о р ы е в ы в о д ы общего х а р а к т е ­ ра, а и м е н н о : с о в р е м е н н а я а ф р и к а н с к а я ж и в о п и с ь я в ­ л я е т с я н а р о д н ы м творчеством, но отнюдь н е п л е м е н ­ н ы м искусством. Это т а к ж е та о б л а с т ь искусства к о т о р а я в ы з ы в а е т ж и в е й ш и й и н т е р е с во всех с л о я х африканского общества. В кругах интеллектуалистов и н т е р е с к этому виду и с к у с с т в а о б ъ я с н я е т с я , в ч а с т ­ ности, и тем, что оно не в ы з ы в а е т н и к а к и х а с с о ц и а ц и й с племенным прошлым. Александр Яцковски РОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ — КОПЕРНИК В НА­ По случаю годовщины Коперника в Польше был п р о в е д е н р я д м е р о п р и я т и й , в том ч и с л е х у д о ж е с т в е н ­ н ы х , с в я з а н н ы х с л и ч н о с т ь ю в е л и к о г о астронома. Торуньский этнографический музей объявил всеп о л ь с к и й к о н к у р с народной с к у л ь п т у р ы с к о п е р н и к о в ской т е м а т и к о й . В к о н к у р с е п р и н я л о у ч а с т и е 220 ч е ­ ловек, п р е д с т а в и в ш и х 572 р а б о т ы . Б о л ь ш и н с т в о у ч а с т ­ ников составляли известные, высоко ценимые скульп­ торы. Т а к и м образом к о н к у р с м о ж н о с ч и т а т ь р е п р е ­ з е н т а т и в н ы м м е р о п р и я т и е м , о т о б р а з и в ш и м подлинное значение явления, называемого народной скульптурой. О б щ а я т е м а т и к а с т а л а тестом, к о т о р ы й в ы я в и л точку зрения и возможности скульпторов. И з п о с т у п и в ш и х работ ж ю р и на основании ф о р ­ м а л ь н ы х к р и т е р и е в (недостаточно т о ч н ы х ) в ы д е л и л о г р у п п ы х у д о ж н и к о в : т е х , к т о о с т а л с я в е р е н стилю, к о ­ т о р ы й н ы н е с ч и т а е т с я т и п и ч н ы м д л я современной н а ­ родной с к у л ь п т у р ы , и л ю б и т е л е й в составе 55 человек. С р е д и работ л ю б и т е л ь с к о й г р у п п ы и м е л и с ь наиболее 71 �самостоятельные, самые богатые по содержанию и х у ­ дожественному замыслу композиций, скульптуры Т е о дозюша Бутыиьца и Станислава Загаевского. Большинство участников конкурса это деревен­ ские ж и т е л и с минимумом или без всякого образова­ ния, для которых Коперник является полулегендарной личностью. Некоторые из них д а ж е точно не знали кем был великий ученый. Отсюда у о д н и х х у д о ж н и ­ ков-любителей стереотипные схематические и з о б р а ж е ­ ния Коперника, а поиски ж и з н е н н о обыкновенных с и ­ туаций у других: например мать с маленьким К о п е р ­ ником либо семья Коперника (Болеслав Грабски, Александр Сломиньски). Некоторые скульптуры, и з о б р а ж а я маленького Коперника у матери на руках, воспользовались ком­ позиционной схемой Мадонны с младенцем, другие использовали Христа Горюющего для изображения Коперника, погруженного в размышлениях (превос­ ходная скульптура Дужиньского) или ж е гв. Антопия для изображения Коперника — врача с цветком лан­ дыша (Центковски). Большинство поступивших на конкурс работ вызвало впечатление, что они в какой то степени связаны с народными апокрифами или ле­ гендами о святых. Такое представление личности К о ­ перника объясняется, вероятно, тем, что он „управлял небом", и к тому ж е был Д У Х О Е Н Ы М лицом. Самую интересную группу скульптур, отличаю­ щ и х с я наиболее оригинальными композиционными ре­ шениями, группу, которая в значительной мере свиде­ тельствовала о высоком уровне конкурса, м о ж н о опре­ делить известным изречением „задержал солнце, сдви­ нул с места земной шар". Х у д о ж н и к и , стремившиеся отобразить это дости­ жение ученого, по разному, иной раз очень интересно персонифицировали его (Kopna, Фургала, Олексы). Посвященный Копернику конкурс был несомненно очень удачным мероприятием как по уровню п р е д ­ ставленных работ, так и благодаря прекрасной орга­ низации. Однако, отмечая ряд выдающихся работ, а также подчеркивая, что большинство работ отлича­ лось хорошим исполнением, свежестью и прелестью наивности, интересным замыслом и хорошим р е ш е ­ нием полихромией расцветки, автор все ж е у т в е р ж д а ­ ет, что по своему уровню они уступают давним скульптурам. Им недостает драматизма, сжатости и совершенства форм, характерных для произведений старой скульптуры, особенно куьтовой. Разумеется это утверждение не относится единственно к экспонатам выставки, которые учитывая возможности современной народной скульптуры, отличались высокими худо­ жественными качествами — оно относится к общему состоянию этой отрасли польского народного творчест­ ва в настоящее время. А н н а М и л е в с к а - М л ы н и к — ЭСТЕТИЧЕСКИЕ В К У С Ы ОБЩЕСТВЕННОЙ ГРУППЫ В З А В И С И М О ­ СТИ ОТ УРОВНЯ ЕЕ Р А З В И Т И Я . На примере анали­ за интеръеров деревенских ж и л и щ в деревне Росьцишево Варшавского воеводства. Автор пишет о результатах своих исследований проведенных в 1971 и 1972 гг. Деревня Росьцишево расположена в непосредст­ венной близости от Серпца — повятового города сред­ ней величины, который в последние годы стал быстро развиваться. До войны Росьцишево было типичной земледельческой деревней с фольварком. В 1945 г. фольварк разбили на участки, ввиду чего выравнялись размеры земельных наделов и таким образом уменьшилась разница в степени зажиточности кресть­ ян. В настоящее время деревня приобрела характер рабоче-крестьянского поселка, и с т о р и я Росьцишева ти­ пична для многих других деревень Польши. На осно­ вании этого примера м о ж н о вести наблюдения в более широких масштабах и делать выводы относительно перемен в области сельской культуры. В настоящее время население Росьцишева д и ф ф е ­ ренцировано на иных началах чем до войны. Там проживает интеллигенция (со средним образованием), занятая, за исключением учителей, в городе, ремеслен­ ники и квалифицированные рабочие, землеробы и р а з ­ норабочие. В глазах местного населения значение этих групп оценивается именно в такой очередности. С этим связано направление заимствования культурных об­ разцов. Все ж и т е л и деревни увлечены городской к у л ь ­ турой, однако не все они в одинаковой степени прони­ каются ею ввиду различного уровня образования и зажиточности. Для самой состоятельной группы з е м ­ леробов и р а б о ч и х достойным подражания образцом является быт ремесленников, так-как они сумели „лучше устроиться в жизни". В свою очередь образ­ цом ремесленников является обстановка квартир и о д е ж д а работников умственного труда. Элементы традиционного убранства ж и л и щ преоб­ ладают у земледельцев и разнорабочих, что п р е ж д е всего о б ъ я с н я е т с я и х более скромным финансовым по­ ложением. Остальные группы приобретают мебель и предметы украшения квартир в городе в мебельных магазинах. Менее зажиточное население часто пред­ почитает изделия местных столяров, считая их более прочными; более состоятельные люди п р е ж д е всего стремятся приобретать „модные" вещи. Квартира и ее обстановка с л у ж а т повышению престижа обладателя; следование моде свидетельствует о материальном по­ л о ж е н и и семьи. Вообще ж и т е л и деревни не признают скромных, неброских вещей. О ценности предмета решает ряд элементов: он д о л ж е н быть внушительных размеров, ярким, дорогим. Сельское население п о - п р е ж н е м у вос­ принимает городские образцы на основании их внеш­ него вида, причем роль играют не эстетические запро­ сы, но п р е с т и ж н ы е функции. Ценность отдельных предметов в первую очередь устанавливается с точки зрения и х практичности. Только в отношении картин, особено их тематики и i-.олорита, наблюдаются более определенные эстетические вкусы. Б а р б а р а П о л е ч к о в а — В А Л Я Ш С К И Й СУНДУК В ИСТЕБНОЙ С X V I I В Е К А Сундук со времен заселения Силезских Вескид поселенцами на валяшском праве Вероятнее всего исполнителем сундука, датированного 1691 г., был сло­ вак по фамилии Юраш. Опираясь на архивные материалы, автор статьи рассматривает вопрос наплыва словацкого населения в Силезские Бескиды. С т а н и с л а в Ф р а н ц и ш е к Г а е р с к и — СТАТУТ ЦЕШАНОВСКОГО Ц Е Х А Т К А Ч Е Й Автор цитирует и рассматривает статут ткачей с 1716 г., который был дополнен в 1730 г. Его издал для местных ткачей владелец города Цешанова, Адам Антони Б е л ж е ц к и . Надо полагать, что он опирался на статут аналогичного цеха, изданный в г. Немирове в X V I I веке. Цешанув был известен как селение ткачей, уже в X V I I в. и традиции этого ремесла сохранились в го­ роде до второй мировой войны. �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej 72 zCena prenumeraty półrocznej 36 zł Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w mia­ stach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 25 listopada na rok n a s t ę p n y . Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miej­ scowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-958 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O n r 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. Sprzedaż numerów bieżących i uprzednich Instytucjo p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidual­ n i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N . S p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a , pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; p ł a t n o ś ć g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-0-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za granicą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą S Z T U K Ę L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „Ars Polona —- R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieście 7. Bank Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L ISSN 0032 —3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw, Oddział w Warszawie 1974. Nakład 1820 egz. Objętość: 11,20 ark. wyd.; 9,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I kl., 120 gram, A l . Oddano do składania 26.XI.1973 r. Podpisano do druku 10.IV.1974. Wydrukowano w kwietniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 666, W-99. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8167cc65baea5be7af3f60961ca2c04e.pdf 8979336ea03d04eb508173fa4a2dc578 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4472 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4160 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.192-195 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text s t a w y p o k a z a n a została współczesna s z t u k a l u d o w a , w cz. I I — i n s p i r a c j e . Szczegółowe omówienie w y s t a w y za­ m i e s z c z a m y w n u m e r z e . Scenariusz opracował r e d . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , ekspozycję — K r z y s z t o f B u r n a t o w i c z . 2 0 . I I I — w Państw. M u z e u m E t ­ nograficznym w Warszawie o t w a r t y został p o k a z p r a c p r z e z n a c z o n y c h n a w y s t a w y , które z o r g a n i z o w a n e zostaną w Belgii z okazji festiwalu p n . „Fol­ klor europejski — 7 5 " . N a w y s t a w i e warszawskiej zgro­ m a d z o n o o k . 360 eksponatów, p o c h o ­ d z ą c y c h z 16 m u z e ó w e t n o g r a f i c z n y c h z całego k r a j u . 2 6 — 2 8 . I I I — trwały I K r a p k o ­ w i c k i e T a r g i K r o s z o n k a r s k i e , w któ­ r y c h u c z e s t n i c z y l i artyści l u d o w i z t e ­ renu p o w i a t u . T a r g i poprzedzone były k o n k u r s e m , w k t ó r y m udział w z i ę ł o p o n a d 50 artystów l u d o w y c h . N a g r o d y I o t r z y m a l i : A n n a K o s t k a ze Ścigowa, Elfryda Siemert z Choruli, Jerzy L i p k a z G o g o l i n a ; n a g r o d y I I — Elżbieta P o k u t a i M a r i a Labisz z M a l n i , Gerda K l i m e k z K a m i e n i a Śl. o r a z E l ż b i e t a Pazar z Obrowca. N a g r o d y w wysokości 1.000, 7 0 0 , 500 zł zostały u f u n d o w a n e p r z e z o p o l ­ ską Cepelię, U r z ą d W o j . i P o w . w Krapkowicach. I I I — w P D K w Kościerzynie o t w a r t a została w y s t a w a r z e ź b y l u d o ­ wej i plastyków amatorów. P o k a z a n o p r a c e 17 a u t o r ó w , m . i n . A d a m a Z w o lakiewicza i Apolinarego Pastwy. I I I — w Galerii Sztuki Ludowej „ F o l k l o r " w Białymstoku c z y n n a była wystawa wycinanki kurpiowskiej arty­ s t ó w z k o l n e ń s k i e g o : Stanisławy N i e dźwiedzkiej z B a b y , M a r i a n n y T r z c i n k a z Serafina i M a r i a n n y K z e b k a z W y żegi. I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd amatorskiej S U M M twórczości plastycznej. Nadesłano 207 p r a c z d z i e d z i n y m a l a r s t w a , r z e ź b y i grafiki. I I I — w Muzeum Ceramiki w Bo­ lesławcu c z y n n a b y ł a w y s t a w a p n . „Malowane Powiśle". Pokazano t u malowanki i wycinanki, malowane skrzynie i hafty. a t a k ż e m a l a r s t w o i grafikę plastyków-amatorów. I — w T r o y e s ( F r a n c j a ) o d b y ł y się D n i Francusko-Polskie, zorganizowane przez T o w a r z y s t w o France-Pologne. W sali reprezentacyjnej merostwa o t w a r t o z t e j okazji wystawę p n . „ O t o P o l s k a " , n a której p o k a z a n o m . i n . sztukę ludową. I I I — w Słupsku, w M ł y n i e Z a m ­ k o w y m c z y n n a była w y s t a w a p n . „Złotogłowie i w i e l o b a r w n y h a f t k a ­ szubski". I I I — w P D K w Międzychodzie c z y n n a była w y s t a w a m a l a r s t w a p l a s t y k ó w - a m a t o r ó w , n a której z a p r e z e n ­ t o w a n o d o r o b e k k o n k u r s u wojewódz­ k i e g o . Spośród 2 4 4 p r a c nadesłanych n a k o n k u r s p r z e z 65 a u t o r ó w j u r y z a ­ k w a l i f i k o w a ł o n a w y s t a w ę 110 o b r a ­ zów. I I I — w Muzeum Mazowieckim w P ł o c k u c z y n n a była p o k o n k u r s o w a wystawa ceramiki artystycznej, na której p o k a z a n o w y r o b y 15 a r t y s t ó w z w o j . warszawskiego. I I I — w T o r u n i u , w r a m a c h zor­ ganizowanych przez M u z e u m E t n o ­ graficzne „Spotkań z f i o l k l o r e m " o d ­ b y ł a się w y s t a w a - k i e r m a s z a r t y s t ó w podhalańskich: H e l e n y Roj-Gąsienica i Zdzisława W a l c z a k a . W y s t ą p i l i t e ż podhalańscy instrumentaliści i g a w ę ­ dziarze l u d o w i . I I I — I V — w Muzeum Ziemi K ł o d z k i e j c z y n n a była w y s t a w a s z t u k i ludowej tego regionu. Polska sztuka ludowa za granicq 17—24.111 w O s t r a w i e (CSRS), w r a m a c h T y g o d n i a P r z y j a ź n i Czecho­ słowacko-Polskiej c z y n n a b y ł a w y s t a ­ w a p n . „Sztuka l u d o w a n a Śląsku". P o k a z a n o t u ceramikę, rzeźbę w w ę g l u , wyroby ze s r e b r a , s t r o j e ludowe, A R I E S • Inn* I — z okazji inauguracji nowego r o k u kulturalno-oświatowego w L u b l i ­ nie wręczono Medale Х Х Х - l e c i a P R L t r z e m twórcom l u d o w y m : poecie — Stanisławowi Buczyńskiemu z R o t o ­ r o w a , p o w . Hrubieszów, garncarzo­ w i — Jerzemu W i t k o w i z Urzędowa, p o w . Kraśnik oraz k o w a l o w i — E d ­ wardowi Bychawskiemu z Borowa, pow. Krasnystaw. Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki przyznało odznaczenia państwowe czterem twórcom l u d o w y m : Złoty K r z y ż Zasługi o t r z y m a ł g a r n c a r z — Eugeniusz P i o t r o w s k i z Pułtuska, S r e b r n e K r z y ż e Zasługi — Stanisław K o r p a z R u d y , p o w . Sieradz — za rzeźbę i m a l a r s t w o , Z o f i a Wiechno z Wierznowic, pow. Łowicz — za w y ­ c i n a n k i oraz M a r i a W o j t y ł a z Z a l i p i a , p o w . T a r n o w s k i e Góry — za malar­ stwo. 15.11 — o d b y ł o się wręczenie d o ­ rocznych nagród i m . J a n a Pocka, u f u n d o w a n y c h d l a twórców l u d o w y c h . W t y m roku nagrody otrzymali: Stanisław B u c z y ń s k i — p o e t a , R o t o ­ rów, p o w . Hrubieszów; E d w a r d B y c h a w s k i — a r t . k o w a l , Borów, p o w . R r a s n y s t a w ; Władysław Kamiński — rzeźbiarz z B r z o z ó w k i , p o w . R o p ­ czyce; Jerzy W i t e k — a r t . garncarz, Urzędów, p o w . K r a s n y s t a w . Nagrodę zespołową o t r z y m a ł w i e j s k i k a b a r e t „ R z e p " z Krzczonowa, pow. bychawski. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S K s a w e r y P i w o c k i — THE REMARKS ON T H E QUESTION OF T H E SO-CALLED CONTEMPORARY FOLK ART P i w o c k i is r e m i n d i n g h i s e s s e n t i a l t h e o r e t i c a l p r i n c i p l e s w h i c h are i n c l u d e d i n t h e p u b l i c a t i o n s : he is i d e n t i f y i n g tho folk a r t i n Poland w i t h t h e arts a n d crafts, performed b y t h e p e a s a n t s . H e feels t h i s i s a h i s t o r i c a l p h e n o m e n o n a n d t h e genesis o f t h a t p h e n o m e n o n — i s r e a c h i n g — i n h i s o p i n i o n — as f a r b a c k as t h e X V I t h c e n t u r y ; t h e m o s t i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c s i n as f a r as t h e c o n t e n t s a n d t h e style are concerned, have themselves developped i n t h e X l X t h c e n t u r y . I t i s o n l y t h e n t h a t t h e class s e l f k n o w l e d g e o n one h a n d , a n d t h e i m p r o v e m e n t o f t h e m a t e r i a l situa­ t i o n — o n t h e other h a n d — allowed for t h e peasantry t o develop artistic a c t i v i t y o f t h e i r o w n . I n t h e folk a r t o f the X l X t h c e n t u r y m a n y r e m n a n t s o f t h e e a r l i e r epochs h a v e been p r e s e r v e d , w h i c h a l l o w e d f o r t h e r o m a n t i c s t o seek f o r 192 the preslavic t r a d i t i o n s i n t h a t folk a r t , a n d t o believe i n the unchangeable a n d a historical character o f t h a t a r t . Contemporary folk artists are w o r k i n g for t h e urban recipient w h i l e those o f earlier times have been satisfying t h e r e q u i r e m e n t s o f t h e i r o w n m i l i e u a n d these r e q u i r e m e n t s w e r e l a i d u p o n t h e genesis o f t h e f o l k a r t a c t i v i t y . T h e c h a n g e o f t h e r e c i p i e n t h a s h a d a n i m p a c t n o t as m u c h o n t h e f o r m o f t h e f o l k a r t , as o n t h e c o n t e n t s a n d t h e ideas o f t h e c h a ­ racter o f f o l k a r t ; t h a t already has h a d been visible i n t h e period between t h e w o r l d wars. A m o n g t h e artistic a c t i v i t y o f f o l k a r t i s t s , close s t i l l i n t h e e x p r e s s i o n a n d because o f m e n t a l i t y represented, t o t h e a r t o f the X l X t h century, t h e f i r s t s i g n o f t h e changes c o m i n g , w a s s t r o n g i n d i v i d u a l i z a ­ t i o n o f t h e f o r m a n d i t s expressive characteristics — i t s o w n e n v i r o n m e n t h a s been a l r e a d y n o t p r e s s i n g f o r a n y c o r r e c ­ t i o n s . A t t h e same t i m e , t h e a r t p e r f o r m e d , b y t h e p e a s a n t r y for t h e i r o w n purposes begins t o become m o r e a n d m o r e ,,c h e a p " as f a r as a r t i s t i c g o o d t a s t e i s c o n c e r n e d , t e n d s �I t o b e c o m e „ c o u n t r y - f a i r - l i k e " — is o b v i o u s l y l o w e r i n g i t s a r t i s t i c v a l u e s , a n d becomes s t e a d i l y v e r y d i s t a n t f r o m t h e influences of t h e t r a d i t i o n a l ..classic" folk a r t . I n t h e t w e n t v years between t h e w o r l d wars, ..Bazaars", a n d after World" W a r I I , „ C E P E L I A " Cooperatives, b e c a m e t h o p r a c t i c a l r e p r e s e n t a t i v e s o f t h e idea t o p r e s e r v e f o r f u t u r e t h e f o r m s o f t r u e f o l k a r t . T h i s a i m h o w e v e r has n o t been f u l f i l l e d b y e i t h e r ' o f these i n s t i t u t i o n s . W h a t h a p p e n e d w a s u n f o r t u n a t e l y v e r y f a r f r o m t h e o r i g i n a l i d e a - - i.e. a u t o m a t i c m u l t i p l y i n g of the patterns, even i f the perform o r s h a p p e n t o be m u c h t a l e n t e d a r t i s t s . S u c h mass p r o d u c ­ t i o n of t h e objects of folk character - - i n m a n y E u r o p o a n c o u n t r i e s , is a c c o r d i n g t o t h e o p i n i o n o f t h e a u t h o r , a p h e n o m ­ e n o n t h a t c a n n o t be p o s s i b l y a v o i d o d . T h i s p h e n o m e n o n also — feels t h e a u t h o r —- c a n n o t be c o n d e m n e d , or t h o p r o d u c t i o n o f s u c h k i n d c a n n o t p o s s i b l y be r e p l a c o d b y a n y ­ t h i n g else — as i t h a s a l r e a d y f o u n d n u m e r a b l e c u s t o m e r s a n d r e c i p i e n t s . I t is o n l y necessary, as t h e a u t h o r t h i n k s , t o u n d e r s t a n d c l e a r l y a n d w e l l , t h e essence o f t h e p h e ­ n o m e n o n discussed. S i m u l t a n e o u s l y w i t h the disappearance of the former f o l k a r t --- t h e i n d u s t r i a l s o c i e t y t u r n s m o r e a n d inoro obviously to the different forms of artistic a c t i v i t y h a v i n g p r i m i t i v e , o r a m a t e u r l i k e c h a r a c t e r . T h e a u t h o r is h e r e r e m i n d i n g after J u n g - t h e idea o f t h e , , p u r i f y i n g " p r o p ­ erties of t h e m a n u a l w o r k for the m a n . M o r e a n d m o r e p e o p l e refuse t o t h e i d e a o f ,,passive o n l y " c o n s u m p t i o n of t h e p l a s t i c p r o d u c t i v i t y . T h e r e are a m o n g t h e m p e o p l e w h o — f o r d i f f e r e n t reasons, h a v e h a d been a l i e n a t e d f r o m t h e s o c i e t y , as w e l l as t h e p e o p l e w h o m y o u c a n — i n t h e c o l l o q u i a l sense o f t h e w o r d c a l l q u i t e „ n o r m a l " . T h e n a i v e a r t is p r e s e n t l y v e r y f a s h i o n a b l e becouse of tho contemporary art being not understandable and s o c i a l l y useless. T h i s f a s h i o n is s e r i o u s l y e n d a n g e r i n g t h e a u t h e n t i c i t y o f t h e naive a r t and i t w i l l obviously disappear as d i d a l l t h e p r e v i o u s f a s h i o n s , i t is h o w e v e r w o r t w h i l e t o o c c u p y ourselves w i t h t a s k o f t h e d o c u m e n t i n g the n a i v e a r t — i r r e s p e c t i v e l y o f i t . I t is also necessary as l o n g as i t is f i n d i n g the customers, to continue the " C E P E L I A " ' s " p r o ­ duction". A l e k s a n d e r A RELICT OR J a c k o w s k i — THE LIVING VALUE FOLK ART — T h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s are based u p o n t h o b r o a d e r c u l t u r a l b a c k g r o u n d a n d w h i l e he is t a k i n g i n t o a c c o u n t t h e social a n d e c o n o m i c a l b a c k g r o u n d o f peasant- a r t a n d i t s c o n n e c t i o n s w i t h t h e t r a d i t i o n he c o n c e n t r a t e s u p o n t h e problems of the plastic a r t of the contemporary inhabitants o f v i l l a g e a n d s m a l l t o w n . J a c k o w s k i JS t r y i n g t o e m b r a c e the entire complexity and diversity of the phenomena a s s o c i a t e d w i t h t h a t a r t . i n o r d e r t o suggest t h e i r p r e l i m i n a r y classification. T h o o u t c o m i n g p o i n t f o r t h e a u t h o r ' s c o n s i d e r a t i o n s is t h e d e f i n i t i o n o f t h e reasons f o r t h e f o l k c u l t u r e b e i n g d i f f e r e n t . H e r e t h e fact was m e n t i o n o d t h a t t h e p e a s a n t r y h a s h a d been e c o n o m i c a l l y a n d p o l i t i c a l l y — h a n d i c a p p e d as w e l l as t h e f a c t t h a t t h e y l a c k e d t h e access t o t h e sources o f k n o w l e d g e , t h a t is — e l e m e n t s o f a n e g a t i v e c h a r a c t e r . T h e t r a d i t i o n a l p e a s a n t r y has b e e n f o r m i n g t h e i s o l a t e d a n d c o m p a c t e n v i r o n m e n t a n d i t s c u l t u r e h a s been s h a p e d as a consolidated s u m m a r y of the norms, habits and the artistic f o r m s , s t r o n g l y based u p o n t h e t r a d i t i o n w h i c h have been created a n d — accepted b y the whole g r o u p . The funda­ m e n t a l p r i n c i p l e s o f t h e p l a s t i c t h i n k i n g h e v e been d i r e c ­ t i n g i n t h o c o l l o c t i v e conscience w h i c h h a s been s t e e r i n g the development of the creative individuals : — their inven­ t i o n has n o t been — t r u e e n o u g h — l i m i t e d b u t i t has been subject t o the certain principles a n d the porcoptive possibili­ ties o f t h e g r o u p . T h e development o f t h o a r t i s t i c forms has been progressing t h r o u g h the e v o l u t i o n of v a r i a n t s , follo­ w i n g each o t h e r . A style characteristic for t h e i n d i v i d u a l d o m a i n s o f a r t a n d d i f f e r e n t r e g i o n a l g r o u p s h a d been c r e a t e d . C o n s o l i d a t i o n o f t h e essential p r i n c i p l e s o f t h o p l a s t i c t h i n k i n g i n t h e c o l l e c t i v e conscience h a s been g i v i n g t o t h e f o l k a r t t h e p o s s i b i l i t y t o a s s i m i l a t e a n d reshape t h e p a t t e r n s t a k e n from the outside. Besides t h e c r e a t i v i t y a c c e p t e d b y t h e v i l l a g e s o c i e t y a n d representing the mainstream of tho folk a r t there have a l w a y s been e x i s t i n g i n p a r a l l e l t o t h i s m a i n s t r e a m t h e c r e a t i v i t y o f t h o people f r o m t h e village-margins-freaks, handicapped and the like. The other k i n d of folk art's margin has been represented b y t h e c r e a t i v i t y o f t h e s u b u r b s or outlets, b y t h e a r t f r o m t h e village-fairs, etc. B o t h k i n d s o f c r e a t i v i t y h a v e b e e n u n n o t i c e d b y m a n y research w o r k e r s i n t h e f i e l d . T h e c o n c e p t o f t h o f o l k a r t has b o o n s h a p i n g itself in the period of the t u r n i n g of the X l X t h — X X t h conturios, at t h e t i m e w h e n , m a i n l y t h e values of t h e style, a n d o r n a m e n t — wore accented. I n t h a t w a y t h e s t o r o o t y p e o f t h e f o l k a r t h a d been effected, a n d i t was d i f f i c u l t t o break u p t h i s stereotype, w h i c h h o w e v e r p r o v e d t o be necessary — u n d e r t h e p r e s s u r e of t h e new phenomena, a n d i n t h e l i g h t of t h e deepened t h e o r e t i c a l v i e w s , a n d -— a d o p t i n g t h e M a r x i s t m e t h o d o l o g y . T h e base o n w h i c h o l d f o l k c u l t u r e has b e e n f o r m i n g w a s changed a n d t h o negative influence w h i c h separated u n t i l t h e n t h e f o l k classes f r o m c u l t u r e o f t h e m o r e o d u c a t e d ( " t h e enlightenod") classes w a s s t o p p e d , t h e y are s i m u l t a n e o u s l y i n f l u e n c i n g tho people, t h e p a t t e r n s of t h e other, a n d v e r y d i f f e r e n t e n v i r o n m e n t s . T h e v i l l a g e is n o l o n g e r iso­ l a t e d , a n d i t is n o t a n y l o n g e r r e p r e s e n t i n g t h e c o m p a c t m i l i e u . T h o l i n k s w i t h t h e o l d t r a d i t i o n i n c u l t u r a l sphere h a v e p r e s e n t l y a c h a r a c t e r o f a r e l i c t , or i t is a s s o c i a t e d w i t h t h e d e l i b e r a t e c h o i n c e . T h e p r e s e n t s t a t e is r a t h e r a passing s t a d i u m of t h e decomposition o f o l d c u l t u r e w h i c h does n o t e x i s t a n y m o r e i n i t s c r y s t a l i z e d f o r m . F o r t h a t r e a s o n , t h e f o l k a r t h a s l o s t p r e s e n t l y t h e a b i l i t y t o acco­ m o d a t e t h e n e w p a t t e r n s t o i t s o w n needs. T h e f o l k a r t i n d o e d ceased t o be t h e o n l y f o r m o f t h e c r e a t i v e e x p r e s s i o n o f t h e v i l l a g e i t becomes s t e a d i l y m o r o a n d m o r e a u t o n o m o u s the value i n t h e n a t i o n a l c u l t u r e . T h e s i t u a t i o n of t h e con­ t e m p o r a r y f o l k a r t is c h a r a c t e r i z e d , a c c o r d i n g l y t o t h e a u t h o r b y t h e n u m b e r o f p h e n o m e n a w h i c h c a n be c h a r a c t e r i z ­ e d , or c l a s s i f i e d g e n e r a l y i n f i v e g r o u p s — 1. T h e f e o l i n g o f t h e l i n k s w i t h t h o o l d f o l k c u l t u r e a n d the c o n t i n u a t i o n of its different forms, t h a t concerns f i r s t o f a l l — t h e o l d e r p e o p l e , i n h a b i t i n g less — d e v e l o p e d econo­ m i c a l l y , regions o f t h e c o u n t r y . i. T h e l i v i n g , s t i l l v i v i d m e m o r y o f t h e f o r m e r a b i l i t i e s e s p e c i a l l y as f a r as t h e h a n d i c r a f t is concornes, a m o n g t h o broader g r o u p o f people, o r i g i n a t i n g f r o m t h e village. A m o n g t h e m are r e c r u i t e d m u n e r a b l o p r o d u c e r s w h o s u p p l y „ C E P E L I A " — C o o p e r a t i v e s shops w i t h v a r i o u s a r t i c l e s , and those employed i n „ C E P E L I A " — - workshops. T h e i r c r e a t i v i t y , b a s e d o n o l d p a t t e r n s is s o m e t i m e s o n l y c o p y i n g , i n f a c t . T h e c r e a t i v i t y ' s p o p u l a r i t y a n d i t s ' s e l l i n g ' changes are b e i n g d e t e r m i n e d by the urban society interest i n i t , a n d requirement of t h a t society for such p r o d u c t s ; w h i l e t h e f o r m a l c h a r a c t e r is b e i n p r i n c i p a l l y i n f l u e n c e d n o t so m u c h b y i t s o w n e n v i r o n m e n t , a l r e a d y , as t h e c u s t o ­ mers u s u a l l y t h r o u g h t h e , , C E P E L I A " ' s e t n o g r a p h i c a l a n d plastic supervision. The m a j o r i t y of the creators of t h a t g r o u p s is c o m p o s e d o f t h o p e o p l e w h o are c h o o s i n g „ t h e f o l k s t y l e " , s o m e t i m e s o n l y because o f t h e f a c t t h a t t o m a k e f o r instance, some s c u l p t u r e s or h a n d i c r a f t s , i n a c c o r d w i t h t h e principles of such „folk s t y l e " — a u t o m a t i c a l l y " guarantees t h e sale o f s u c h i t e m s . A t t h e same t i m e t h e v i l l a g e a r t i s t s a r e c r e a t i n g , b y w h o m t h e f o l k s t y l e is i n d e e d a c c e p t e d q u i t e c o n s c i o u s l y , a n d w h o c o n s i d e r s u c h s t y l e t o be f o r t h e m t h e most proper w a y of a r t i s t i c expression. U n d e r ­ s t a t i n g o f t h e choice a n d t h e d e f i n i t i o n o f t h e style o f t h i e r c r e a t i v i t y , d i f f e r s v e r y e s s e n t i a l l y t h e c o n t e m p o r a r y crea­ t o r s , f r o m t h o o l d - t i m e ones, w h o d i d n o t r e a l i z e i n d e e d , t h a t they were ,,the folk creators". 3. A p p e a r a n c e o f t h e t r a d i t i o n a l schemes o f t h e f o l k a r t o u t s i d e o f t h e f o l k c u l t u r e ' s base. S u c h p h e n o m e n o n , d e f i n e d b y Professor B u r s z t a as „ F o l k l o r i s m " , e m b r a c e s b r o a d scopo o f c r e a t i v i t y , a m o n g t h e m a m a t e u r a r t i s t i c c r e a t i v i t y , as w e l l as f a r r e a c h i n g r e c r e a t i o n s o f t h e f o l k inspirations, created b y the o u t s t a n d i n g plastic artists. The f o l k a r t a n d c r e a t i v i t y is b e i n g , , r e f e r r e d t o " b y v a r i o u s people, b y t h e people f r o m m u c h v a r i e d m i l i e u , a n d repre­ senting v e r y d i f f e r e n t levels o f e d u c a t i o n , a n d knowledge. A n example for the autonomization a n d depersonification of the folk articles, a n d for the separation of the object f r o m i t s c r e a t o r , — is also t h e e n t i r e , , p r o d u c t i o n " o f t h e s o u ­ venirs, h a v i n g either regional or n a t i o n a l character, or b o t h . 4. T h e e x i s t e n c e o f c e r t a i n e s t h e t i c h a b i t s i n t h e c o n ­ science o f t h e i n h a b i t a n t s o f v i l l a g e s a n d o f t h e u r b a n p o ­ p u l a t i o n o f t h e p e a s a n t o r i g i n . T h e a u t h o r is here c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of t h e village-fair articles, ,,the bazaar creati­ v i t y " , w h i c h b y m a n y research w o r k e r s h a v e b e o n i d e n t i f i e d w i t h t h e „ f o l k a r t " . J a c k o w s k i recognizes t h e f a c t t h a t c e r t a i n f o r m a l p r o p e r t i e s associate , , t h e b a z a a r — a r t i c l e s " w i t h t h o s e o f g e n u i n e f o l k o r i g i n a n d v a l u e - a n d conse­ q u e n t l y , h e is n o t r e f u s i n g t o a c c e p t t h e p r i m i t i v e , b o u r g o i s e s t h e t i c , , t a s t e s " b y t h e v i l l a g e e n v i r o n m e n t , b u t h e is d e m o n s t r a t i n g t o t h e effect t h a t a b o v e s i t u a t i o n is r a t h e r a p r o o f for t h e decomposition of the former esthetic norms, t h a n for c r e a t i n g a g e n u i n e l y new s t y l e . I n t h e above descri­ bed s i t u a t i o n , wo can classify the c o n t e m p o r a r y e n v i r o n - 193 �I m e n t a l or local fashions, f o r instance, — d e c o r a t i n g t h e houses, o r m a k i n g s o m e a r t i s t i c o b j e c t s o f t h e r e l i g i o u s character, p e r t a i n i n g t o b u r i a l s , cemeteries, etc, etc. S u c h p h e n o m e n a , i n d e e d d e s e r v e o u r a t t e n t i o n as a s i g n o f t h e g o i n g o n c h a n g e s i n as f a r as t h e h u m a n t a s t e s , l i k i n g s a n d t h e social esthetic i n i t i a t i v e s — are concerned. H o w e v e r , t h e m e c h a n i s m o f s u c h p h e n o m e n a b e i n g a c c o m p l i s h e d , i t is t r u l y analogical t o t h e accomplishment of t h e ,,fashions", i n t h e f o l k a r t , w h i c h is n o t t h e s u f f i c i e n t r e a s o n t o c o n s i d e r t h e p h e n o m e n a o f t h a t n a t u r e as — a u t h e n t i c a l l y — f o l k . 5. T h e s p o n t a n e o u s c r e a t i v i t y s h a p i n g i t s e l f b e h i n d t h e reach o f t h e p a t t e r n s o f t h e esthetic c u l t u r e , or i t s influences. T h e contemporary folk c r e a t i v i t y a n d t h e border­ i n g phenomena, are a n example for t h e zonal character o f t h e b o r d e r l i n e s i n c u l t u r e . I t is n o t p o s s i b l e t o m a k e a n y d i s t i n c t b o r d e r l i n e between t h e objects o f o l d a n d n e w f o l k a r t , a c o n t e m p o r a r y o n e , s u c h i n t u r n c a n n o t p o s s i b l y be d i v i d e d f r o m t h e naive c r e a t i v i t y a n d t h e " p e r s o n a l ex­ p r e s s i o n " a r t , u n d e r s t o o d i n t h e sense — " l ' a r t b r u t " . T h i s is e s p e c i a l l y v e r y c l e a r l y v i s i b l e i n t h e s c u l p t u r e . A n a l i z i n g t h e role o f t h e folk a r t i n t h e c o n t e m p o r a r y Polish culture, t h e a u t h o r is f o c u s i n g h i s a t t e n t i o n a t t h e p h e n o m e n o n o f t h e m u t u a l associations, a n d interdependencios w i t h t h e national h i s t o r i c a l past w h i c h results i n such a folk a r t being considered t o be t h e m o s t " P o l i s h " one. I n t h e era o f t h e i n t e r n a t i o n a l t o u r i s m , t h e r e f o r e , t h e r e is g r o w i n g r e q u i r e ­ ment for the folk a r t , a n d the folklore, w h i c h — unfortu­ n a t e l y - i s connected w i t h t h e phenomenon of t h e commercia­ l i z a t i o n o f s u c h a r t , a n d also i n i t s f u n c t i o n i n g , p r i m a r i l y , or f i r s t o f a l l , i n t h e mass c u l t u r e . T h e i n c o r p o r a t i o n o f t h e folic a r t i n t o t h e mass c u l t u r e h a d a v e r y p o s i t i v e effect o n the a t t i t u d e of t h e villagers towards their o w n tradition. I t s t o p p e d t o b e , i n t h e v i l l a g e r ' s eyes — t h e s y n o n y m o f t h e i r f o r m e r backwardness, i t becomes t o be a reason f o r b e i n g p r o u d , i n d e e d . I n o r d e r t h e f o l k a r t , t h e b e s t one, w h i c h brought i n t o t h e artistic achievement of t h e Polish c u l t u r e , v e r y serious share, c o u l d regain i t s h i g h r a n k i n t h e c o n t e m p o r a r y l i f e , t h e a u t h o r is s u g g e s t i n g t o e x h i b i t i t s b e s t m a s t e r p i e c e s i n t h e N a t i o n a l m u s e u m s , as w e l l as t o introduce t h e lectures i n t h e f o l k a r t a t t h e i n s t i t u t i o n s o f t h e h i g h e r e d u c a t i o n , a t t h e colleges, a n d t h e u n i v e r s i t i e s , f i n a l l y — h e is s u g g e s t i n g a wise p o l i c y o f t h e e x p o s i t i o n s a n d publications. Considering a n d analizing the forms of t h e p r o t e c t i o n o f t h e f o l k a r t , J a c k o w s k i is m e n t i o n i n g s p e c i f i ­ c a l l y i t s e m e r g e n c y f o r m s , s u c h as f o r i n s t a n c e , s u p p o r t i n g those creators s t i l l active i n t h e t r a d i t i o n a l branches of t h e c r e a t i v i t y , a n d a c t i n g i n t h e f u t u r e , i n t h e developed society, w h e n t h e t i m e for w o r k i n g , a n d t h e t i m e for relaxing — w i l l n o t b e a n y m o r e s t r i c t l y d i v i d e d ( s i m i l a r l y , as i t h a p ­ pened t o be i n t h e f o l k c u l t u r e ) . I t w i l l be i m p o r t a n t for t h o h u m a n a c t i v i t y n o t t o be l i m i t e d t o t h e f i e l d o f t h e i r a c t i v i t y i n p r o f e s s i o n a l l i f e , b u t also t o b e e n g a g e d i n t h e active p a r t i c i p a t i o n i n t h e culture. T h e creative a c t i v i t y , also t h e p l a s t i c a c t i v i t y m a y t h e n b e c o m e o n e o f t h e m o r e i m p o r t a n t tios b e t w e e n t h e broader circles o f t h e h u m a n society. B a r b a r a B a z i e l i c h — CONTEMPORARY TRENDS OF T H E DEVELOPMENT OF FOLK ART I N UPPER SILESIA T h e a u t h o r is p e r f o r m i n g analysis o f t h e m a i n domains of plastic a r t a n d craft prosently performed b y t h e popula­ t i o n o f t h e v i l l a g e s a n d s m a l l t o w n s i n U p p e r Silesia, p r e s e n t s d e s c r i p t i o n o f t h e i r f o r m a l characteristics a n d considers t h e i r associations w i t h t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r t . T h e U p p e r Silesian region o f P o l a n d , t h e m o s t u r b a n i z e d one o f a l l t h e P o l i s h provinces, represents t r u l y a r e g i o n where y o u c a n speak of a direct c o n t i n u a t i o n of t h e t r a d i ­ t i o n a l f o l k a r t o n l y as a n e x c e p t i o n . S o m e e a r l y f o r m s o f t h e o r n a m e n t a t i o n are o f t e n m a n u f a c t u r e d o n t h e basis o f r e c o n s t r u c t i o n i n t h e " C E P E L I A " ' s cooperatives. T h e y are really manufactured b y t h e a r t craftsmen, w h o still remem­ ber t h e t r a d i t i o n a l crafts, or those specially t r a i n e d for t h e purpose — i n the different arts a n d crafts. A t t h e same t i m e , t h e r e is i n e x i s t e n c e a n a r t p e r f o r m e d for one's o w n e n v i r o n m e n t , c h a r a c t e r i z i n g i t s e l f b y t h e f o r m s associated w i t h t h e t r a d i t i o n . The t h i r d branch of the v i v i d plastic a r t i n Upper Silesia is t h e s c u l p t u r e a n d t h e a m a t e u r p a i n t i n g , i n p a r t i c ­ u l a r — t h e y are b r o a d l y developed i n t h e m i l i e u o f t h e miners, w h o are t h u s c r e a t i n g a n a r t , characteristic o f t h e i r own group. R o m u a l d a H a n k o w s k a — THE ROOM INTERIORS I N KUJAWY PAINTED T h i s a r t i c l e is s a c r i f i c e d t o t h e p a i n t i n g s o n t h e r o o m s ' w a l l s ( a n d s o m e t i m e s also o n t h e o u t e r w a l l s o f t h e houses) m a d e c o n t e m p o r a r i l y b y t h e w o m e n i n several villages i n K u j a w y r e g i o n . T h e p a i n t i n g o f t h i s k i n d has b e e n d e v e l ­ o p i n g since t h e 6 0 - t i e s , t h a n k s t o t h e c o m p e t i t i o n s , o r g a n i z e d b y t h e K u j a w y Regional M u s e u m i n Włocławek, t h e region's principal t o w n . I n the following competitions more a n d more painters are p a r t i c i p a t i n g , a n d t h e patterns composed b y the participants of t h e different competitions, enrich themselves gradually. The author is presenting a h y p o t h e s i s t h a t t h e p a i n t i n g o f t h e r o o m s has been one o f the t r a d i t i o n a l branches o f t h e interior decorating i n K u j a w y region. T r u l y enough, we are l a c k i n g a n y preserved e x a m ­ ples, o r d o c u m e n t s ( w i t h t h e e x c e p t i o n o f t h e v e r y simple p a t t e r n s , w h e r e t h e b l u e p a i n t has b e e n u s e d o n t h e w h i t e b a c k g r o u n d ) c o n f i r m i n g t h e existence o f such o r n a m e n t a ­ t i o n i n t h e X l X t h c e n t u r y , o r e a r l i e r , w e c a n h o w e v e r as­ s u m e t h a t s u c h a d e c o r a t i n g e x i s t e d i n d e e d , o n t h e basis o f t h e analogy w i t h t h e n e i g h b o u r i n g regions, a n d some f o r m s o f t h e p r e s e r v e d i n t h e K u j a w y r e g i o n o r n a m e n t a t i o n ele­ m e n t s ( f o r i n s t a n c e , i n t h e case o f t h e o r n a m e n t s b e i n g t r e a t e d w i t h t h e sand). The most interesting p a i n t i n g achievements belong p r e s e n t l y t o t h e w o m e n f r o m t h e v i l l a g e Świątkowice. H e r e s u c h p a i n t e r s as M r s W ł a d y s ł a w a W ł o d a r z e w s k a , M r s E l e o ­ n o r a A d a m s k a a n d M r s M a r i a Zołnowska, a r e p a i n t i n g . H e r e also is p a i n t i n g a k n o w n h a n d i c r a f t - a r t i s t M r s Z o f i a Szmajda, l i v i n g near Świątkowice i n t h e v i l l a g e Gajówka. I n Żarnów near Przedcze, where t h e t r a d i t i o n o f t h e sand o r n a m e n t i n g is s t i l l v i v i d , i n t h e l a s t y e a r s t h e w o m e n k n o w ­ ing t h e sand ornamentation, began t o p a i n t t h e rooms. N e a r C h o d c z a , t h e i n t e r i o r o f t h e h o u s e , is p a i n t i n g M r s W i k ­ t o r i a B a n a s i a k , w h o h a s b e e n c r e a t i n g f o r y e a r s f o r herself, a n d q u i t e r e c e n t l y , ahe w a s , , d i s c o v e r e d " t h a n k s t o t h e M u s e u m ' s t e r r a i n research e x p e d i t i o n . I n 1 9 7 4 , t h e desire t o p a r t i c i p a t e i n t h e c o m p e t i t i o n o f i n t e r i o r p a i n t i n g s h a d for t h e f i r s t t i m e , expressed b y several w o m e n — p a i n t e r s f r o m t h e W r o c l a w F a c t o r y o f F a i e n c e . A p p r o v e d o n t h e basis o f a n e x p e r i m e n t , t h e y c r e a t e d q u i t e i n t e r e s t i n g c o m p o s i i t o n s o n t h e l a r g e sheets o f p a p e r . O n e o f t h e m M r s H a l i n a Olesińska h a s i n a d d i t i o n decorated t h e walls o f her house. РЕЗЮМЕ К с а в е р и П и в о ц к и — К ВОПРОСУ Т А К СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА НАЗ. П и в о ц к и возвращается к своим основным т е о р е ­ тическим п р е д п о с ы л к а м , з а к л ю ч е н н ы м в о п у б л и к о ­ в а н н ы х т р у д а х . Он о т о ж д е с т в л я е т в них народное искусство П о л ь ш и с творчеством к р е с т ь я н . П о его м н е н и ю это и с т о р и ч е с к о е я в л е н и е , генезис которого датируется X V I в. Р а с ц в е т этого искусства н а с т у п и л в X I X в., когда о п р е д е л и л и с ь в а ж н е й ш и е ч е р т ы этого вида творчества — его с о д е р ж а н и е и с т и л е в ы е о с о б е н ­ ности. И м е н н о тогда, с одной с т о р о н ы к л а с с о в о е с о з ­ нание, а с д р у г о й у л у ч ш е н и е м а т е р и а л ь н о г о п о л о ­ жения дали крестьянам возможность развернуть соб­ ственное творчество. В народном искусстве X I X века с о х р а н и л о с ь много п е р е ж и т к о в б о л е е р а н н и х эпох, 194 в связи с чем р о м а н т и к и с т а л и искать в нем с л е д ы древних с л а в я н с к и х традиций, уверовав в н е и з м е н ­ ность этого искусства, независимо от исторических условий. С о в р е м е н н ы е н а р о д н ы е х у д о ж н и к и работают д л я городского п о т р е б и т е л я , в то время как п р е ж д е они удовлетворяли запросы собственной среды, нужды которой л е г л и в основу народного творчества. П е р е ­ мена п о т р е б и т е л я о т р а з и л а с ь не с т о л ь к о на ф о р м е , с к о л ь к о на с о д е р ж а н и и и идейном х а р а к т е р е народ­ ного искусства, ч т о с т а л о о ч е в и д н ы м у ж е в м е ж в о е н ­ н ы й период. В творчестве н а р о д н ы х у м е л ь ц е в , к о т о ­ р ы е по своему о б р а з у м ы ш л е н и я б ы л и е щ е б л и з к и х у д о ж н и к а м X I X в., п е р в ы м п р и з н а к о м п р о и с х о д я щ и х перемен я в и л а с ь с и л ь н а я и н д и в и д у а л и з а ц и я формы и ее о т л и ч и т е л ь н ы е черты — собственная среда �не н а в я з ы в а л а у ж е к о р р е к т и в . В то ж е в р е м я т в о р ­ чество крестьян, предназначенное для удовлетво­ р е н и я с о б с т в е н н ы х потреОноетей (настенные коврики.) п р и о б р е т а л о все о о л е е я р м а р о ч н ы й х а р а к т е р , п о с т е ­ пенно нарушал традиции к л а с с и ч е с к о г о народного искусства. а межвоенное двадцатилетие „ Б а з а р ы " , а после в о й н ы „ Ц е п е л и я " с т а л и п о с л е д о в а т е л я м и и практи­ ч е с к и и с п о л н и т е л я м и идеи с о х р а н е н и я ф о р м чистого народного искусства. Н о ни „ Б а з а р ы ' ни „ Ц е п е л и я ' не с у м е л и д о л ж н ы м образом о с у щ е с т в и т ь это задание. Б р е з у л ь т а т е с т а л и п о я в л я т ь с я л и ш ь бесконечно п о ­ в т о р я е м ы е , Ь е з д у ш н о в о с п р о и з в о д и м ы е о б р а з ц ы народ­ ного искусства д а ж е и в т е х с л у ч а я х , когда и с п о л н и ­ телями были талантливые художники. По мнению автора такого рода массовое призводство пред­ метов народного х а р а к т е р а распространенное во м н о ­ г и х е в р о п е й с к и х странах, н е и з б е ж н о е я в л е н и е . Бго н е л ь з я порицать, к а к и н е л ь з я н и ч е м и н ы м заменить этот вид производства, п о л ь з у ю щ и й с я сбытом. Н е о б х о ­ димо л и ш ь отдавать себе отчет в з н а ч е н и и этого явления. Однако, наряду с отмиранием старого народного искусства м о ж н о отметить, что современная инду­ с т р и а л и з и р о в а н н а я о б щ е с т в е н н о с т ь стала проявлять все б о л ь ш и й интерес к р а з л и ч н ы м ф о р м а м творчества любительского дилетантского характера и к прими­ тивам. З д е с ь автор в с л е д за Ю н г о м отмечает б л а г о ­ творное в л и я н и е р у ч н о г о труда на ч е л о в е к а . Л ю д и все ч а щ е перестают м и р и т ь с я л и ш ь с пассивным п о ­ т р е б л е н и е м и з д е л и й п л а с т и ч е с к о г о искусства. С р е д и н и х и м е ю т с я равно л и ц а , к о т о р ы е в с и л у т е х и л и и н ы х о б с т о я т е л ь с т в о ч у т и л и с ь вне общества, к а к и люди, которые в обычном з н а ч е н и и этого слева, вполне „нормальны". В н а с т о я щ е е в р е м я „ н а и в н о е " искусство стало ч р е з ­ в ы ч а й н о м о д н ы м , так к а к современное искусство к а ­ жется непонятным и общественно непригодным. Надо п о л а г а т ь , что эта мода, у г р о ж а ю щ а я п о д л и н н о м у х а ­ р а к т е р у наивного искусства, пройдет, как всякая иная мода. В с е ж е независимо от этого, стоит з а н я т ь с я д о ­ к у м е н т а ц и е й наивного искусства. И до т е х пер, пока оно п о л ь з у е т с я спросом, надо п о д д е р ж и в а т ь „про­ дукцию" Цепелии. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — НАРОДНОЕ ИСКУС­ СТВО — РЕЛИКТ И Л И ЖИВОЕ ТВОРЧЕСТВО С в о и р а с с у ж д е н и я автор опирает на широкую к у л ь т у р н у ю основу, у ч и т ы в а я о б с т о я т е л ь с т в а и связь с традициями к р е с т ь я н с к о г о искусства, сосредоточив внимание на п р о б л е м а х п л а с т и ч е с к о г о творчества с о ­ временных ж и т е л е й деревни и маленьких городов Я ц к о в с к и п ы т а е т с я о х в а т и т ь с в я з а н н ы е с этим видом творчества я в л е н и я во всей и х с л о ж н о с т и и р а з н о ­ образии, ч т о б ы у с т а н о в и т ь и п р е д л о ж и т ь и х п р е д в а р и ­ тельную классификацию. И с х о д н о й т о ч к о й выводов автора я в л я е т с я д е ф и ­ ниция причин с в о е о б р а з и я народной к у л ь т у р ы . И м и б ы л о э к о н о м и ч е с к о е и п о л и т и ч е с к о е неравенство, з а ­ к р ы т ы й п у т ь к знаниям, т.е. ф а к т о р ы негативного характера. Т р а д и ц и о н н а я д е р е в н я я в л я л а собой и з о л и ­ р о в а н н у ю с п л о ч е н н у ю среду, а ее к у л ь т у р а создавалась и ф о р м и р о в а л а с ь к а к тесно связанная сумма норм и о б ы ч а е в , в искусстве ж е — х у д о ж е с т в е н н ы х ф о р м , п р о ч н о о п и р а ю щ и х с я на традиции, с о з д а н н ы х и п р и ­ н я т ы х всей г р у п п о й . О с н о в н ы е п р и н ц и п ы х у д о ж е с т ­ венного м ы ш л е н и я п р о ч н о в о ш л и в о б щ е с т в е н н о е с о ­ знание, которое р у к о в о д и л о р а з в и т и е м т в о р ч е с к и х л и ч ­ ностей. И х п о м ы с л ы не б ы л и строго о г р а н и ч е н ы но не все п о д ч и н я л и с ь о п р е д е л е н н ы м п р а в и л а м и способ­ ности г р у п п ы к в о с п р и я т и ю . Р а з в и т и е х у д о ж е с т в е н н ы х форм происходило путем эволюции очередных вариан­ тов. С о з д а в а л с я с т и л ь , х а р а к т е р н ы х д л я о т д е л ь н ы х видов творчества и р е г и о н а л ь н ы х г р у п п У п р о ч е н и е о с н о в н ы х принципов х у д о ж е с т в е н н о г о м ы ш л е н и я в о б щ е с т в е н н о м сознании д а в а л о народному творчеству в о з м о ж н о с т ь ассимилировать и видоиз­ м е н я т ь о б р а з ц ы , з а и м с т в о в а н н ы е извне. Рядом с творчеством, одобренным деревенской о б щ е с т в е н н о с т ь ю и с о с т а в л я ю щ и м г л а в н о е течение н а ­ родного искусства, всетда п а р а л л е л ь н о с у щ е с т в о в а л о творчество л ю д е й , в ы б р о ш е н н ы х деревенской о б щ е ­ с т в е н н о с т ь ю за борт: 'чудаки, к а л е к и . Д р у г о й род з а ­ дворок народного искусства составляло творчество предместий, я р м а р о ч н о е искусство. М н о г и е и с с л е д о в а т е л и н е у д е л я л и внимания этим видам творчества. П о н я т и е народного искусства ф о р ­ м и р о в а л о с ь на п е р е л о м е X I X и X X вв., т.е. в период, когда г л а в н ы м о б р а з о м п о д ч е р к и в а л и с ь с т и л е в ы е и д е к о р а т и в н ы е достоинства этого искусства. Т а к и м образом возник стереотип народного и с к у с ­ ства, к о т о р ы й т р у д н о б ы л о н а р у ш и т ь ; однако это с т а л о н е о б х о д и м ы м под воздействием н о в ы х я в л е н и й , а т а к ­ ж е в связи с у г л у б л е н и е м т е о р е т и ч е с к и х основ и п р и ­ н я т и я марксистской методики. В в и д у того, что и з м е н и л с я базис, на к о т о р о м р а з ­ в и в а л а с ь старая народная к у л ь т у р а , а т а к ж е п е р е ­ с т а л и действовать о т р и ц а т е л ь н ы е ф а к т о р ы , к о т о р ы е не д о п у с к а л и н а р о д н ы е массы к к у л ь т у р е п р о с в е щ е н ­ н ы х с л о е в общества, на народ с т а л и одновременно действовать о б р а з ц ы р а з л и ч н ы х о б щ е с т в е н н ы х г р у п п . Т е п е р ь д е р е в н я у ж е не и з о л и р о в а н а и не представ­ л я е т собой о д н о р о д н у ю среду. С в я з ь со старой к у л ь ­ т у р н о й традицией имеет т е п е р ь л и б о р е л и к т о и ы й х а ­ рактер, л и б о я в л я е т с я р е з у л ь т а т о м с о з н а т е л ь н о г о в ы ­ бора. Н а с т о я щ е е п о л о ж е н и е в е щ е й — это п е р е х о д н а я стадия декомпозиции п р е ж н е й к у л ь т у р ы . Н о н е п о ­ этому народное творчество у т р а т и л о способность п р и ­ н о р а в л и в а т ь н о в ы е о б р а з ц ы к своим потребностям, которые у ж е приобрели вполне определенную форму. Н а р о д н о е искусство у ж е не я в л я е т с я единственной ф о р м о й творческого в ы р а ж е н и я народной к у л ь т у р ы , по оно становится ее все б о л е е автономной ценностью. П о мнению автора о состоянии современного н а ­ родного искусства с в и д е т е л ь с т в у е т ряд я в л е н и й , к о т о ­ р ы е могут б ы т ь в о б щ е м р а з д е л е н ы на 5 групп. 1. Ч у в с т в о связи со старой народной к у л ь т у р о й и преемственность ее ф о р м , что в п е р в у ю о ч е р е д ь касается л ю д е й старшего п о к о л е н и я , п р о ж и в а ю щ и х в б о л е е о т с т а л ы х э к о н о м и ч е с к и регионах П о л ь ш и . 2. П а м я т ь о п р е ж н е м мастерстве, особенно в о б л а ­ сти р у к о д е л и й , с о х р а н и в ш а я с я среди ш и р о к о й г р у п п ы л ю д е й деревенского п р о и с х о ж д е н и я . В этой г р у п п е н а х о д я т с я м н о г о ч и с л е н н ы е у м е л ь ц ы , снабжаюгцие м а ­ г а з и н ы Ц е п е л и и и р а б о т а ю щ и е в ее мастерских. И х творчество опирается на старые о б р а з ц ы и порой сводится т о л ь к о к копированию. О к о н ъ ю н к т у р е их и з д е л и й р е ш а е т спрос города, на ф о р м а л ь н ы й х а р а к т е р этих и з д е л и й в л и я е т у ж е не среда и с п о л н и т е л е й , но п о т р е б и т е л ь — о б ы ч н о посредством э т н о г р а ф и ч е с к о г о и художественного надзора Ц е п е л и и . Большинство творцов у п о м я н у т о й г р у п п ы это л ю д и , к о т о р ы е иной р а з в ы б и р а ю т „ н а р о д н ы й с т и л ь " т о л ь к о потому, что, например, в ы п о л н е н и е с к у л ь п т у р ы и л и тканей с о ­ г л а с н о принципам этого с т и л я гарантирует и х сбыт. Одновременно работают с е л ь с к и е х у д о ж н и к и , к о т о р ы е с о з н а т е л ь н о творят в народном д у х е , так как этот род художественного высказывания им наиболее близок. С о з н а т е л ь н ы й в ы б о р и о п р е д е л е н и е с т и л я своего творчества о с н о в н ы м образом о т л и ч а е т с о в р е м е н н ы х творцов от п р е ж н и х , не о т д а в а в ш и х себе отчета в том, что о н и „ н а р о д н ы е т в о р ц ы " . 3. Т р а д и ц и о н н ы е с х е м ы народного искусства вне базиса народной к у л ь т у р ы . Это я в л е н и е , о п р е д е л я е м о е как „ ф о л ь к л о р и з м " о х в а т ы в а е т равно пастиччо, т в о р ­ чество л ю б и т е л е й д и л е т а н т о в , к а к и г л у б о к о п р о д у ­ м а н н ы е произведения и з в е с т н ы х х у д о ж н и к о в , в д о х ­ н о в л я е м ы х народными. К народному искусству обра­ щ а ю т с я л ю д и р а з л и ч н ы х с л о е в общества, с р а з л и ч н ы м у р о в н е м знаний. П р и м е р о м автономизации и д е п е р с о н и ф и к а ц и и н а ­ р о д н ы х и з д е л и й , отрыва предмета от его с о з д а т е л я я в л я е т с я весь с у в е н и р н ы й п р о м ы с е л р е г и о н а л ь н о - н а ­ ц и о н а л ь н о г о характера. 4. Н е к о т о р ы е эстетические понятия в сознании ж и т е л е й деревни и г о р о ж а н с е л ь с к о г о п р о и с х о ж д е н и я . Б данном с л у ч а е автор рассматривает вопрос я р м а ­ рочных изделий — базарного творчества, которое многие и с с л е д о в а т е л и о т о ж д е с т в л я ю т с „народным искусством". Замечая некоторые общие ф о р м а л ь н ы е ч е р т ы как в я р м а р о ч н ы х и з д е л и я х , так и в народном творчестве, автор не отрицает что в деревенской среде иной раз воспринимают примитивную мещанскую эстетику как свою н а р о д н у ю . П о м н е н и ю Я ц к о в с к с г о этот ф а к т я в л я е т с я скорее д о к а з а т е л ь с т в о м д е к о м п о ­ зиции с т а р ы х э с т е т и ч е с к и х ф о р м , ч е м созданием н о ­ вого с т и л я . 195 �И з ряда э т и х я в л е н и й м о ж н о в ы д е л и т ь современ­ н у ю моду о п р е д е л е н н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы и л и ж е моду данной местности, например, декорация домов, и з г о т о в л е н и е м о г и л ь н ы х венков. Я в л е н и я эти з а с л у ­ ж и в а ю т внимания к а к признак перемен во в к у с а х и в о б щ е с т в е н н о й инициативе в о б л а с т и эстетики. Х о т я м е х а н и з м возникновения подобного я в л е н и я а н а ­ л о г и ч е н в о з н и к н о в е н и ю и совершенствованию р а з л и ч ­ н ы х видов м о д ы в народном искусстве, то все ж е это м а л о у б е д и т е л ь н о е д о к а з а т е л ь с т в о его п о д л и н н о й народности. 5. Спонтанное творчество, формирующееся вне в л и я н и я образцов к у л ь т у р ы и з б р а н н ы х групп. там предметы. Рассматривает и х а р а к т е р и з у е т ф о р ­ м а л ь н ы е с т о р о н ы этого вида творчества, а т а к ж е его связь с традиционным народным искусством. С и л е з с к и й о к р у г я в л я е т с я самой у р б а н и з и р о в а н н о й ч а с т ь ю П о л ь ш и и поэтому л и ш ь в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х м о ж н о г о в о р и т ь о том, ч т о в этом р е г и о н е п р о д о л ж а е т р а з в и в а т ь с я традиционное народное т в о р ­ чество. Н е к о т о р ы е старые ф о р м ы декоративного и с к у с ­ ства (резьба, ц е ш и н с к а я ф и л и г р а н ь и к р у ж е в а ) ч а с т о выполняются в кооперативах Цепелии на основе реконструкции старых образцоа Исполнителями я в л я ­ ются у м е л ь ц ы , к о т о р ы е е щ е помнят п р и н ц и п ы т р а д и ­ ционного р е м е с л а , л и б о и х в ы у ч е н и к и . С о в р е м е н н о е народное творчество и с м е ж н о е я в ­ ление свидетельствуют о незначительных отличиях в о б л а с т и к у л ь т у р ы зависимо от места ее в о з н и к н о ­ вения. Н е в о з м о ж н о провести ч е т к у ю границу м е ж д у произведениями старого и современного искусства, которое в свою о ч е р е д ь н е л ь з я о т д е л и т ь от наивного творчества и с о з д а в а е м ы х под в л и я н и е м л и ч н ы х п е ­ р е ж и в а н и й произведений, рассматриваемых к а к ,,1'art b r u ( t " . Это я в л е н и е особенно о т ч е т л и в о выступает в скульптуре. Н а р я д у с этим с у щ е с т в у е т творчество, которое с л у ж и т у д о в л е т в о р е н и ю н у ж д данной с р е д ы и о т ­ л и ч а е т с я х а р а к т е р н ы м и традиционными ч е р т а м и (наприм. занавеси и с а л ф е т к и в местностях, где п р е ж д е п л е л и кружева, либо маски колядников). А н а л и з и р у я р о л ь народного искусства в с о в р е ­ м е н н о й п о л ь с к о й к у л ь т у р е , автор статьи обращает в н и ­ мание на связь народного творчества с историческим п р о ш л ы м народа, в с и л у ч е г о оно воспринимается к а к искуссво п о д л и н н о „ п о л ь с к о е " . И т а к , в н а ш е время распространенного международного туризма растет спрос на и з д е л и я народного искусства, фольклор. К с о ж а л е н и ю , это способствует развитию т о р г о в л и у п о м я н у т ы м и и з д е л и я м и и и х распространению п р е ж ­ де всего в массовой к у л ь т у р е . В н е д р е н и е народного искусства в м а с с о в у ю к у л ь т у р у самым п о л о ж и т е л ь н ы м образом п о в л и я л о на о т н о ш е н и е деревни к собствен­ ной традиции. В г л а з а х к р е с т ь я н искусство это не я в л я е т с я у ж е синонимом и х п р е ж н е й о т с т а л о с т и и становится предметом и х гордости. Д л я того, ч т о б ы народное искусство — то л у ч ­ ш е е — которое в н е с л о в х у д о ж е с т в е н н о е достояние п о л ь с к о й к у л ь т у р ы з н а ч и т е л ь н ы й вклад, м о г л о т е ­ п е р ь в н о в ь занять з а с л у ж е н н о е достойное место, автор предлагает экспонировать в национальных музеях л у ч ш и е произведения, ввести к у р с л е к ц и й на эту т е м у в в ы с ш и х у ч е б н ы х з а в е д е н и я х и, наконец, п р о ­ водить р а з у м н у ю в ы с т а в о ч н у ю и и з д а т е л ь с к у ю п о л и ­ тику. Рассматривая вопрос о п е к а н и я народного и с к у с ­ ства, автор говорит о н е о б х о д и м о с т и о к р у ж и т ь заботой т е х мастеров, к о т о р ы е е щ е занимаются т р а д и ц и о н н ы ­ м и о т р а с л я м и народного искусства, а т а к ж е продумать план будущей д е я т е л ь н о с т и в развитом обществе, когда время р а б о т ы и время о т д ы х а не б у д у т четко р а з г р а н и ч е н ы (подобно тому, к а к это б ы л о в народной к у л ь т у р е ) . В а ж н о , ч т о б ы л ю д и не о г р а н и ч и в а л и и не с в о д и л и свою активность л и ш ь к п р о ф е с с и о н а л ь н о й работе, но т а к ж е п р и н и м а л и активное участие в к у л ь ­ т у р н о й д е я т е л ь н о с т и . Т о г д а творческая работа, в част­ ности в о б л а с т и п л а с т и ч е с к о г о искусства, м о ж е т стать одним из в а ж н е й ш и х з в е н ь е в , о б ъ е д и н я ю щ и х ш и р о к и е к р у г и общественности. Б а р б а р а Б а з е л и х — СОВРЕМЕННЫЕ НАПРАВ­ ЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ НАРОДНОГО ИСКУССТВА В ВЕРХНЕЙ СИЛЕЗИИ Автор анализирует главные отрасли изобразитель­ ного искусства, к о т о р ы м и занимается н а с е л е н и е с и л е з с к и х д е р е в е н ь и местечек, о б с у ж д а я изготовляемые Т р е т ь я о т р а с л ь ж и в о г о п л а с т и ч е с к о г о творчества С и л е з и и это л ю б и т е л ь с к а я с к у л ь п т у р а и ж и в о п и с ь , п о л у ч и в ш и е особое развитие среди г о р н я к о в , созда­ ю щ и х искусство, х а р а к т е р н о е д л я и х собственной группы. Ромуальда Ханковска Е К У Я В С К О М РЕГИОНЕ — РАСПИСНЫЕ ИЗБЫ С т а т ь я п о с в я щ е н а раеписям на в н у т р е н н и х , и иног­ да т а к ж е н а р у ж н ы х стенах изб. В н а с т о я щ е е время этим занимаются к р е с т ь я н к и л и ш ь н е с к о л ь к и х к у я в с к и х деревень. Э т о т род ж и в о п и с и с т а л р а з в и в а т ь с я в 50-х г о д а х б л а г о д а р я к о н к у р с а м , к о т о р ы е о р г а н и ­ з у е т К у я в с к и й м у з е й во В л о ц л а в к е . В о ч е р е д н ы х к о н ­ к у р с а х принимает у ч а с т и е все б о л ь ш е ж е н щ и н и пред­ с т а в л я е м ы е ими к о м п о з и ц и и становятся все р а з н о ­ образнее и богаче. А в т о р статьи предполагает, что роспись в и з б а х б ы л а в с в о е время о д н и м и з т р а д и ц и о н н ы х видон декоративного искусства в К у я в с к о м регионе. Правда, не с о х р а н и л и с ь о б р а з ц ы л и б о д о к у м е н т ы (за и с к л ю ­ чением о ч е н ь н е з а т е й л и в ы х у з о р о в „ м а з к о в " , н а н о с и ­ м ы х г о л у б о й к р а с к о й на б е л о м ф о н е ) , к о т о р ы е м о г л и б ы с л у ж и т ь п о д т в е р ж д е н и е м с у щ е с т в о в а н и я такого рода декоративного искусства в X I X в. и л и е щ е р а ­ нее; все ж е на основании а н а л о г и ч н ы х росписей в с о ­ седних р е г и о н а х и н е к о т о р ы х с о х р а н и в ш и х с я ф о р м к у я в с к о г о декора м о ж н о п р е д п о л а г а т ь что оно с у щ е ­ с т в о в а л о (например п е с о ч н ы е о р н а м е н т ы ) . В н а с т о я щ е е время к самым и н т е р е с н ы м принад­ л е ж а т р а б о т ы к р е с т ь я н о к из деревни С в ё н т к о в и ц е : Владиславы Влодажевской, Элеоноры Адамсксй и М а р и и Ж о л н о в с к о й . Р а с п и с ь ю занимается т а к ж е и з ­ вестная в ы ш и в а л ь щ и ц а З о ф и я Ш м а й д а , ж и т е л ь н и ц а деревни Гаювка, р а с п о л о ж е н н о й п о б л и з о с т и С в ё н т к о виц. В Ж а р н о в е б л и з П ш е д ч а , где все е щ е ж и в а традиция п е с о ч н ы х орнаментов, ж е н щ и н ы , к о т о р ы м знакомо этого рода искусство, с т а л и в п о с л е д н е е в р е ­ м я расписывать и з б ы . П о д Х о д ч е й давно у ж е у к р а ­ ш а е т росписями свое ж и л ь е В и к т о р и я Б а н а с я к , п и к о м у п р е ж д е неизвестная. В настоящее время ее м а ­ стерство „ о т к р ы т о " б л а г о д а р я и с с л е д о в а н и я м местного музея. В 1974 г. о своем ж е л а н и и участвовать в к о н к у р с е расписывания и н т е р ь е р о в в п е р в ы е з а я в и л о н е с к о л ь к о х у д о ж н и ц в л о ц л а в с к о й ф а б р и к и фаянса. О р г а н и з а ­ т о р ы к о н к у р с а р е ш и л и с ь провести этот эксперимент и х у д о ж н и ц ы в ы п о л н и л и интересные к о м п о з и ц и и па б о л ь ш и х л и с т а х бумаги, причем одна из них, Г а л и н а О л е с и н ь с к а , расписала т а к ж е стены своей к в а р т и р ы . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0c77c01d457c740124c13a4397163bb.pdf 594bc16308f71990d64630b08f867576 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4479 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4166 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.254-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text kazano na wystawie. 12 m ł o d y c h twórców o t r z y m a ł o nagrody i wyróż­ nienia. N a g r o d ę zespołową o t r z y m a ł o kółko hafciarskie, nagrody indywidu­ alne za h a f t y : Urszula Holka (1. 21), z Miłoszewa, Barbara Polewska i Bar­ bara Dreing (po lat 15) z Ż u k o w a oraz Roman Hinc (1. 19) z W d z y d z ; za plecionki — Irona Brzezińska (1. 16) z Borzestowa i Maria Hir.c (1. 21) z Wdzydz; za tabakiory z rogu — Irona Szmytke (1. 16) z Borzestowa; za rzoźby — Mieczysław Cieszyński (1. 21) z Wieprznicy i Bogusław Głodowski (1. 19) z Sulęcina; za obrazki na szkle — Franciszek Sychowski (1. 18) z Wejherowa, Wiesława Ża­ rach (1. 16) i Małgorzata Ł e w n a (ł. 15) z Borzestowa oraz Waldemar Nacz (1. 17) z Kielna. Najmłodsi uczestnicy konkursu mieli po lat 13 (inf. T.) * 27. V I — w P a ń s t w o w y m Muzeum Etnograficznym w Warszawio roz­ strzygnięto konkurs na ludowo i n strumonty muzyczno z terenu Mazow­ sza. Organizatorami konkursu b y l i : Muzoum i Urz. W o j . w Warszawie. * 28. V I — r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs sztuki ludowej zorganizo­ wany przez D o m K u l t u r y w Ł a s k u i Muzoum Rogionalno w Pabianicach. W Konkursio udział wzięło 45 twór­ ców ludowych, zgłoszono 642 prace. J u r y przyznało nagrody n a s t ę p u j ą c o : w dziedzinie tkactwa — Władysławie Dobroszek, wieś R ó ż a ; w dziedzinie kowalstwa artystycznego — Edwar­ dowi Krzysztofiakowi, Wola Marzeńska; w dziedzinie rzeźby — Stanisła­ wowi Krzyżańskiemu, Zawady; w dziedzinie zdobnictwa — Wandzie Gawoł, D o b r o ń ; w zakresie przedmio­ t ó w obrzędowych — Józofie Pluta, Bychlew; w dziedzinio haftu — wyróżnionie o t r z y m a ł a Anna D ł u ż y ń s k a , Wola Marzeńska. Ponadto przyznano 9 n a g r ó d I I i 11 n a g r ó d I I I . Nagrody ufundowali: M K i S , U r z . W o j . w Łodzi, Urz. Pow. w Ł a s k u , Cepelia w Łodzi. * pn. V I — w ramach cyklu wystaw „Krajobrazy sztuki ludowej U M w Polsce" organizowanych przez M u ­ zoum Pomorza Środkowogo w Słupsku otwarto w Zamku K s i ą ż ą t Pomorskich w y s t a w ę : „ P o d l a s k i e dywany dwuosnowowe", uprzednio p r e z e n t o w a n ą we wszystkich większych o ś r o d k a c h w kraju oraz w Kownie i Meiningon (NRD). Polska sztuka ludowa za granicą 10—20.1 V — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna, była wystawa gobe­ linów, kilimów i t k a n i n Sp. i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a . W czasie wystawy zorganizowano kiermasz w y ­ r o b ó w ludowych. * 18.V — w Opawie (CSRS) otwarta została wystaw;; rzoźby w węglu i malarstwa a m a t o r ó w , zorganizo­ wana w ramach umowy o wzajemnej w s p ó ł p r a c y przez Muzoum Górnośłąskio w B y t o m i u i Śląskie Muzoum w Opawie. Na wystawie z.aprozentowano 86 obrazów i 72 rzoźby w węglu. Uro­ czystego otwarcia w obecności władz czeskicłi d o k o n a ł dyrektor Muzeum Górnośląskiego w B y t o m i u mgr Józef Kowalewski. * 3.IV — na Z a m k u Królowskim w We,rszawie otwarta została wielka aukcja dzieł sztuki ludowej pod hasłem „Najpiękniojsze dzieła sztuki ludowej na o d b u d o w ę Z a m k u Królewskiego". Impreza zorgan.izowa.na została przez redakcję „ G r o m a d y — Rolnika Pol­ skiego", Cepelię i Stowarzyszenie Twórców L u d o w y c h . Przygotowania t r w a ł y k i l k a miesięcy, w czasie któ­ rych n a p ł y w a ł y nieustająco dary od t w ó r c ó w ludowych z calogo kraju. W sumio nadesła,no ponad 3.000 prac od ok. 700 a u t o r ó w . W ś r ó d nadesła­ nych p r z e d m i o t ó w obok cennych dzioł współczesnej sztuki ludowej znalazło się wiolo r o b ó t e k ręcznych i prac amatorskich roprozontujących bardzo r ó ż n y poziom. * * V — w Szwecji o d b y ł y się „ D n i Polskie", w k t ó r y c h uczestniczył Zesspół Piośni i T a ń c a „ P o d h a l e " z No­ wego Targu. Podczas p o b y t u w Szwecji Zespół d a ł 26 w y s t ę p ó w w 15 mia­ stach, przyjmowany wszędzie z og r o m n y m aplauzem. V I — w skansenie w Bierkowi­ cach odbyło się spotkanie — biesiada opolskiego Oddziału S T L . Poza pre­ lekcją i d y s k u s j ą na temat pomocy p a ń s t w a dla t w ó r c ó w ludowych odbył się program artystyczny zaimprowizo­ wany przoz u c z e s t n i k ó w zebrania. * 22—28.VI — w O ś r o d k u Infor­ macji i K u l t u r y P R L w Berlinie czyn­ na b y ł a wystawa amatorskiej t w ó r ­ czości „ L u d z i Morza", przygotowana przez Morski Ośrodek Kultury w Szczecinie. Autorzy, w większości marynarze i rybacy — przodstawili prace z zakresu r z e ź b y , malarstwa, grafiki, metaloplastyki i p a m i ą t k a r ­ stwa. Inne 24.V — we W ł o c ł a w k u , z okazji 30-lecia „Chłopskiej D r o g i " odbyło się uroczyste wręczenie n a g r ó d i m . Jana Pocka za rok 1975. W t y m roku na­ * V I — Ludowa Spółdzielnia Wy­ dawnicza rozpoczęła fundowanie włas­ n y c h dorocznych n a g r ó d . J u r y — pod przewodnictwem Józefa Ozgi Michalskiego — przy­ z n a ł o jo za r o k 1974 m . i n . prof. dr Józefowi Burszcie — za książkę Kultura ludowa — kultura narodowa. Redakcja ,,Polskiej Sztuki Ludo­ wej" dziękuje za nadesłane do kroniki materiały, a szczególnie p. mgr Barbarze Tężyckiej z MKiS, dr Ewie Fryś- Pietraszkowej z Krakowa i p. Izabelli Trojanowskiej z Gdańska. rO M SUMMARY OF Aleksandra Jacher-Tyszkowa — POLISH 1 9 T H - C E N T U R Y G R A P H I C A R T AS A SOURCE OF S T U D I E S O N F O L K DRESSES A n iconograpbic object to became a historical document must bo reliable, direct and established by personal observa­ t i o n , comments the author. Many illustrations discussed i n the article fulfil this requirement. However, the author comes to the conclusion t h a t oven i f an illustration boars evident traces of a, stylistic convention of the era, or i f i t was created throught aesthetic incentives as is tho ce-so in gonro painting, i t can also be of some value for an ethno­ grapher since it may help to dotermino the chronology of somo forms of dress. Such dross are illustrations are of tho greatest value either as illustrations to ethnographic texts, separate plates, or albums o f folk costumes. The people appearing i n these illustrations aro often characterized by accessories which show the profossion or social class. A n essential point is to define to what oxtent a dress shown is a typical one. The illustrations were made b y outstanding painters, for instanco J. P. Norblin, and less skilled artists, some­ times amatours who sent illustrations of folk drosses when an author of a book on the life o f country people appoaled 254 grody o t r z y m a l i : Franciszek Becióski, poeta z Pomorza, Maria Cedro — poetka z Kieleckiego, Wanda Czubernat — poetka i działaczka z Podhala, W ł a d y s ł a w Makowski — kowal z Krakowskiogo, Józof Małek — poeta, współtwórca kabaretu ludowego „ R z e p " z Lubelszczyzny i Jan Holubowski — muzykant ludowy z Warmii i Mazur. M ARTICLES for them. The author of the article attaches much importance to illustrations as documents, though she stresses tho necesity to eomparo them w i t h other sources, especially written ones. Therefore A . Jacher — - Tyszkowa proposes further studios on archive materials which m i g h t considerably broader our knowlegdo of folk dresses. The more i m p o r t a n t illustrators p o r t r a y i n g peoplo and their clothing since tho beginning of tho 19th century, when peoplo began to collect and preserve national "tokens of remembrance", are discussed i n the article. Tho sketchos and painters sometimos borrowed models form their prede­ cessors and changed thom to a greator or lesser oxtond. Jacek Olędzki VOTIVE HYMNS P i l g r i m hymns wore often regarded as votivo offerrings. P i l g r i m litorsture is connected w i t h tho cult of tho Virgin Mary. A varioty of forms of this cult is characteristic of the religious fooling of Polish country pooplo. A n expression of this is tho cult of miraculous picturos and figures. There are several such pictures and figures i n a small area of the Rzeszów region. Monasteries, especially those of the Bernardinos, played an essential role i n tho promotion of this cult. �Each place of the cult has its o w n legend. The legends tell about the first miraculous events w h i c h occurred betw­ een the 16th and the second h a l f o f the 18th century. The privileged who experienced the revelation were people of low social origin (poor peasants). I n the archival notes and notes made when a v o t i n g offerring was offorred, quoted are proofs of many unusual events. Votive offerrings were made not only i n silver. Some­ times they were made i n a symbolic form, for example parts o f body made i n wax, t o w h i c h a short or an arrow was attached as proof t h a t Providence d i d not allow greater harm to be done t o the wounded. There are very m a n y of such votive offerrings i n the Chapel o f Our L a d y i n the Bernardino Church i n Rzeszów. There is also a big painting divided into one hundred section of equal size which show ono miraculous event ascribed t o Cur L a d y of R z e s z ó w between 1513—1776 and provide a comment on i t . Innume­ rable proofs corroborate the wonder-making power of the sanctuary. The author discusses some events shown i n tho picture, mentions kinds o f disasters, illnesses and calaminites w h i c h afflicted this region. H e also describes forms of requests and thanksgiving. Tho simplest of t h e m was a prayer or the givin™ of altar wine. P i l g r i m hymns, w h i c h are discussed in another articlo by F . K o t u l a m a y contribute t o the elucidation of the problem of how long the Polish c o m m u n i t y cherished and formulated ideas on the nature o f the V i r g i n M a r y . The author quotes and discussos new hymns about. Our L a d y of Leżajsk who appeared t o her servant Tomasz Michałek one evening i n 1752. Our L a d y is called a " V i r g i n , " a " D a w n , " an intermediary between God a,nd man. Another hymns published i n F r y d e k (Cieszyn Silesia) says t h a t the V i r g i n M a r y lived before the creation of the earth and helped God t o create i t . I n an atmosphere o f such feoling and belief various forms of the cult o f the V i r g i n M a r y wore initiated i n the Rzeszów region w h i c h ere not k n o w n i n other parts of the country. One of such forms is a "Funeral of Our L a d y " colobratod in Borek e„nd Przeworsk during which hymns are sung about Ma/ry's d o r m i t i o n , funeral and assumption. Metal votive offerrings are also discussed i n the article. There a,re one hundred of such offerrings i n the afore-men­ tioned Chapel of Our L a d y i n tho Bernardino Church i n Rzeszów. These are m o s t l y manufactured hearts, legs, and hands. The o l d ones, and there were thousands of t h e m , were recast into canddlesticks. A t Leżajsk, which was visited m a i n l y b y p i l g r i m women, votive offerrings are i n the form of corral necklaces, and silver crosses which wore w o r n i n the 19th century on the breast. Tho article ends w i t h a description of the picture i n the Bernardino Church at Leżajsk ( i l l . 13) extolling the sanctuary and at the same t i m e a suggestive and realistic portrait of five people, representatives of various social classes - a priest, a burgher, a, nobleman, noblelady, and a peasant-convalescent. F r a n c i s z e k K o t u l a PILGRIM HYMNS ILLUSTRATIONS OF P i l g r i m hymns were connected w i t h rural life, churchfairs, markets, a need to experience affection and religious, mysterious and metaphysical emotions. Those hymns played and integrative role i n the community. People when singing hymns about Christ's Passion and Death were deeply moved and b y this act they discharged their misery, their l o t . B u y i n g hymns illustrated w i t h scenes of the Passion of Christ or Saints, poople could have a good look at thorn and consoled themselves t h a t others sufforred more t h a n they d i d and were rewarded after death. Singing, people feld stronger, more resistant. H y m n s , and especially the whole atmosphore of a church-fair or market, were a sort of entertainment after monotonous hard work. Prints w i t h hymns about miracles, and revelations spurred the imagination, "novelties" played a role o f to-day's mass media., informing people about, sensations and t h r i l l i n g events. The singers were inmediatoly surrounded b y crowds of people who wanted to loarn the melody and the text of tho hymns could purchased on the spot at a very low price. The hymns were composed b y beggars who were organized i n guilds and were active i n a region appointed to them. Many of t h e m could boast of an excellent memory. H y m n s which became the most popular were ordered i n small print-shops and then "a delegate" picked up the ready product and divided i t among the beggars. The t r a d i t i o n has i t t h a t p i l g r i m hymns were also composed b y friars and some illiterate, pious peasants. Political, patriotic songs were not so common. They were composed b y insurgents, m i l i t a r y men, people who travelled a l o t . The printers added illustrations t o the songs sometimes of any type, even i f they d i d not refer to the content of the songs. A n illustration mado tho p r i n t more attractive, i t filled free spaces, as d i d ornamentation. Wood-engraving blocks and metal matrices adapted to typography wore used i n p r i n t i n g . Small print-shops sometimes bought used forms from bigger print-shops. Illustrations were added t o religious songs, i n other kinds o f songs illustrations appeared very rarely. Tho reason was t h a t there was no t i m e to prepare an illustre/tion to the " n o v e l t y , " apart from the fact t h a t illustrations would rise tho price of p r i n t i n g . The a i m o f tho "novelt " was to ap­ pear quickly, to get ahead of the competition. Prints were also disseminated b y hucksters, who besides toys, devotional objects and various kinds of goods also sold literary trash. They were i n contact w i t h bigger and better print-shops. These print-shops acted as publishers, wholesale dealers, and hucksters distributod prints at fairs. P r i n t i n g plates were used t i l l they were worn out and various print-shops used the same plates. The authors of these illustrations are unknown as are the authors of the hymns. They were published anonymously. Prints sold i n stalls were published i n hundreds of thoussands o f copies, and hymns in millions of copies. However, very few copies have been preserved, as thoy were worn out b y reading. The prints were not collected, b u t there is one collec­ t i o n of several hundred prints published i n the Rzeszów and P r z e m y ś l regions which was collected b y the author of this article, and another one collected by the museum of Rzeszów. Further paragraphs of the article b y F . K o t u l a are devoted to discussion of single prints and illustrations. The article is complemented w i t h a note on old print-shops i n the R z e s z ó w region. PE3IOME AjieKcaHflpa Hxep-TbiniKOBa — nOJibCKAfl T P A * M K A X I X B E K A — M C T O H H M K MCCJIEflOBAH M f l H A P O f l H O r O KOCTKDMA Abtop cTaTbM yTBepjKflaeT, hto fljia roro, hto6bi MKOHOrpaCJDHHeCKHM HCTOHHHK CTajI MCTOpHHeCKMM flOKyMeHTOM, OH flOJIHCeH 6bITb flOCTOBepHbIM M nenocpeflCT- BeHHbiM pe3yjibTaTOM co6cTBeHHbix naBjiiofleHMfi. Othm ycjioBHHM OTBenaeT pH# ksptkhok, oucyjKflaeMbix flanee. Teii He MeHee aBrop OTMenaeT, i r o flasce Torfla, Kor/ja K a p r a n i c a hocht OTHeTjiMBbie cjieabi onpeflejieHHOro cthjia flaHHOii anoxM hjih me HBJiaeTCH iijio,hom screTMueckmx noByjKfleHMÜ, KaK b jKaHpOBOfi jKMBonwcw, to h Tor^a OHa MMeeT 3HaneHJie flJia STHOrpadpa, ¿raBaa xoth 6m B03MOIKHOCTb yCTSHOBHTb XpOHOJIOrMIO BeCTHblX CbopM HapOflHOrO KOCTIOMa. nOHBJieHHH H3- CaMyw 6ojibmyio neHHOCTb Jijia HccjieflOBaTejia npefljihSo b BH,ąe CTaBJiaioT KapTMHKM, OToSpaxcaroiuHe Hapafl njijnocTpan.Hn k STHOrpacbH^ecKMM TeKCTaM, jihSo b bhag OTfleJIbHblX KJIHHie H ajIbÔOMOB HacTO peKBH3HTbi, HapOAHMX conyTCTByroiiiHe K0CTMM0B. M3o6pajKaeMMM Ha KapTHHKax jiHnaM, CBHfleTejibCTByioT 06 hx npocbeccHH HJiH cocjiobhoïî npHHa/iJieJKHOCTH. CymecTBeHHOe 3HaueHHe HMeeT ycTaHOBJieHHe, Ha CKOJibKO npeflCTaBjieHHbifi Ha KapTHne Hapa/r THnnneH. McnOJIHMTejiaMM KapTMH 6bIBajIH H3B6CTHbie IKHBOiiwcirbi, K a K , HanpHMep, H. n . HopôjiMii, a TaKjKe Menee HcitycHbie u onbiTHbie pHcoBaJibmHKH, HHorfla flasce npocTO jnoBHTejiH, nocbiJiaroruHe pncyHKw HapaflOB b otBeT Ha n p o c b ô y aBTopoB khht o jkh3hh HapOfla. IIpHnncbmaa 6ojibinoe 3HaneHHe pncyHKaivi, K a K hctophhgckmm flOKyMeHTaM, aBTop CTaTBH b to see BpeMa yTBep^K/iaeT HeoSxOflHMOCTb COnOCTaBJiaTb HX C flpyrHMH HCTOHHHKaMM OCOSeHHO C nHCBMeHHblMH. B CBH3H C 9TMM aBTOp HP.cTaHBaeT Ha pa3BHTHH HCCJieflOBanHü apxMBHbix MaTepnajiOB, fjjiaroaapa He¡vry mojkho 6yaeT 3HaHHre.nbH0 p a c mwpHTb h yrjiyÔHTb H a n i u CBefleHHa o HapoflHbix koctwMax. �jinme M OToSpajKaromeM B n e ' í a T J i a i o m M e B C T a i b e r o B O p M T c a o Sojiee M3BecTHbix aBTopax KapTHHOK, npeflCTaBjiaioiiiMx HapoflHbie TMnbi M n a p a ^ M , nanana X I X B., K o r ^ a c T a j í n coSupaTb M x p a H M T b p a 3 JIMHHbie n a M H T H M K M . PMCOBaJIbIH,MKM M JKMBOIIMCUbl H e p a 3 nepeHHMajiM o6pa3Hbi CBOMX npeflinecTsenHHKOB, BMA0M3MeHHa MX B 6 o j i b i u e M MJIM M e H b l I i e i l C T e n e H M . Alien: OneHA3KH H H E IIPMHOIIIEHMfl IIECHM — K A K npMHMMajIMCb MHOÜ pa3 KaK flapbl M ' npMHOmeHMH. OiHeTJiMBO B b i c T y n a e T TaKJKe cBH3b jiMTepaTypbi, n o c B a m e n H O f í xpaMOBbiM npa3flHMKaM, c icyjiBTOM B o r o M a T e p w . KoraTbie rpopMbí SToro K y j i b T a oneHb x a p a K T e p n b i ^ J I S p e J i n r M 0 3 H 0 C T i i n o J i b C K o r o n a p o ^ a . 3 T O H a n i j i o CBOe B H - paJKeHite B TOM otüojKaHMM, K S K H M 6buiM OKpyHteHW n y flOfleñcTBeHHbie o6pa3bi M d p n r y p b i . B H e S o j i b i u o M H c e u i O B CKOM p e r w c - H e MX H a c H M T M B a e T c a C B b m i e j j e c a T M . B p a 3 BMTMM K y a b r a o b j i b i n y i o ponb CbirpajiM MOnamecKMe opfleHbi, B ocoSeHHOCTM opfleH BepHapftMHueB. M e c T O K a s c f l o r o K y j n v r a MMeeT CBOM j i e r e H f l b i . O H M n o B e c T B y i O T o n e p s o M l y ^ e , K O T o p o e HKO6M c j i y H M j i o c b B flaHHOÜ MeCTHOCTM MeJK/Ty X V I B . M BTOpOM nCJIOBMHOM X V I I I B. M36paHHMKaMM HyaeCHblX O T K p O B e H H M 6bIJIM JIIO^M HM3KOrO COCJIOBMH (y60TMe K p e C T b H H e ) . B a p X M B i i b i x 3 a n n c H X , a T a K j K e B CBH3M C 6jiarojrapcTBeHHbiMM npMHOUieHHHMH npMBO/IMJIMCb CKa33HMH 06 OHepe/JHblX H e o B b I K H O B e H H b l X aBJICHMaX. B flap npMHOCMJiiicb H e T O j i b K O c e p e S p a H b i e n p e f l M e T b l , HO M CMMBOJIMHeCKKe (OTJIMTbie M3 B O C K a HaCTM T e j í a ) . MHOÍÍ p a 3 n p M H o m e H M H c o n p o B O J K f l a j i M C b p y x e i í H O í í apo6bio MJIM C T p e j i o ü , K O T o p a a Sjiaroflapn ü p o B M f l e H M K ) He npMHMHMJia paHeHOMy oc06c.ro Bpe#a. McKJiiOHMTejibHO MHOro T a K M X n p M H O i n e H M Í i H a x o f l M T c a B H a c o B H e B o r o M a Tepu 6 e p H a p f l M H C K o r o K o c r e j i a B X e n i O B e . TaM H a x o flMTCH T a K H í e 6 o j i b i u n x p a 3 M e p o B K a p T M H a , p a 3 « e j i e H H a a na CTO OflMHaKOBOü BejiMHMHbi Haereíí, npwHeM na K B J K floií M3 HMX npeflCTaBJieHO conpoB03K,n;aeM0e K O M M e H T a p n e M nyaecHoe HBJieHue, npMnMCbíBaeMoe JKeuiOBCKOíi E o r o i a a T e p H H a n p o T H J K e H M M 1513—1776 r r . H e M C M e c J i u M o e KonimecTBo flOKa3aTejibCTB noirTBepjKflaeT HyflOfleííCTBeHpojib S T O r o C B a T H J i m n a . Hyio ABTOP p a c c M a T p w B a e T HeKOTOpbie coBbiTMa, 3anenaTj i e i i i i b i e H a K a p T H H e , O T M e n a e T p a 3 j r a « i H b i e BM^bi r o p e c Teñ, 6 o j i e 3 H e ü , 6e«CTBMií, name B c e r o rraM npescTaBJieHbix. O n M C b í B a e T T a K j K e d w p M W MOJieHMM n npMHOCMMbix 6 j i a r o , z i a p H O C T e í í . HaM6onee H e n o c p e f l C T B e n H O f í 6bijia MOJiMTBa 3a ceSs JIM6O 3 a K o r o H M S y f l b flpyroro, n p r n i o i u e H i i e BMHa n a ajiTapb. IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, K 0 T o p b i e O n M C b í B a e T B cjieflywmeíi c T a T b e O. K o T y j i a , co^ e p a í a T B M3BecTH0M C T e n e H M O T B e T n a B o n p o c , K S K flasi t a a o6m,ecTBeHHOCTb IIojibHiií B O c n p n u M M a J i a n dpopMyjiwpoBajia nOHflTwe cymHOCTM B o j K b e ü MaTepw. ABTOP n p i i B O R H T M p a c c M a T p w B a e T HOBbie n e c H M o J l e x a ü c K O í í npecBHTOíi JleBe Mapim, K O T o p a a a B M J i a c b H a n e c H e CBoeMy c n y r e T o M a m y MMxanKy B OJ^KH M3 s e n e p o B 1752 r . M a T e p b B O J K B H o n p e f l e j i H e T c a B n e c H e K a K ,„fl,eBa", „yTpeHHHH 3apa", cymecTBO, noflflepjKMBaioinee eBH3b Mesífly BoroM M nejiOBeKOM. O f l H a M3 n e c e H , n 3 f l a H H a a B M e c T H O C T M <J>pwfleK ( l l e m H H C K a H C M j i e 3 M H ) n o B e c T B y e T , HTO M a T e p b BoxKbH c y m e c T B O B a j i a eme so c o T B o p e H M H MMpa M n o M o r a j i a Bory B e r o co3flaBaHMM. B nponMTaHHOíí TaKMMM HyBCTBaMM M ySejKseHMHMM o6cTaHOBKe B03HMKjia B 3CeuiOBCKOJi p e r n o n e KyjibTa fleBbi MapHM, nejoBecTuaH B npyrnx d>opMa nacTax OflHOÜ M3 r ¿ 0 p M 3 T 0 r 0 K y j I b T a HBJIHeTCH 0 T MenaeMoe B MecraocTax BopeK rí ITmeBopcK „IIorpe6eHMe BojKbeü Marepu", conpoBOscflaeMoe necHoneHMaMM 06 HOJIblIIM. y c n e n n i í , norpe6eHMK, cjioeB I H J I H X T a H K M , K p e C T b a H M H a •— BbI3flOpOBeBLUMX. ^ p a H i ^ M m e K CHHM, KAMM flAPCTBEH- IleCHM, CBH3aHHbie C XpaMOBbIMM npa3flHMKaMM, B O C - B03HeceHMM. 3 a T e M a B T o p p a c c M a T p i í B a e T c c x p a u M B i i i M e c H RO CMX n o p M a T e j i j i M H e c K i í e n p n H O u i e H M H . 100 3 K 3 e M n j i H p o B H a x o f l M T c a B B b i u i e y n O M H H y T O f í M a c o B i i e BojKbeü MaTepn y 6epHapflMHU,eB B JKeniOBe. 3 T O rjiaBHbiM o6pa30M d p a 6pMHHOro M3flejiiiH c e p f l i j a , p y K H , HOTU. C T a p M H H b i e — MX 6biJiM TMCHHM — n e p e n j i a B j i e H M H a noflCBeHHMKM T . n . B J l e s c a f í c K e , K y ^ a r n a B H b i M o 6 p a 3 0 M najioMHMHajiM ^epeBeHCKwe jKeHiuMHbi, flapaMM npeMMymecTBeHHO SBIJIM KopajijiOBbie oJKepejibH M cepeBpaHbie KpecTbi, KOTopbie B X I X BeKe HOCMJIM Ha r p y f l M . CTaTba 3aBepuiaeTca onMcaHKteM o6pa3a y 0.0. 6epn a p f l M H i i e B B J l e s c a ü c K e (MJIJI. 13), c j i a B a m e M STO CBHTM- peajiMCTMnecKMe naTM McqejieHHbix npeflCTaBMTejieíí p a 3 J i H H H b i x o6iu;ecTBa: flyxoBHOro, MeiqaHMHa, LLIJIHXTMH& M nopTpeTbi — MJIJIIOCTPAIIMM K IJEC XPAMOB&IMM nPA3flHM- K o T y j i a CBH3AHHbIM n e c H M , o K O T o p w x nMiiieT a B T o p n a c T o a m e í i craTbM, C B a 3 a H b I CO B C e M flepeBeHCKMM 6bIT0M, C X p a M O B b I M M npa3flHMKaMM, apiwapKaMM, 6a3apaMM, c noTperjHocTbio pejiMrM03Hbix, TaMHCTBCHHbix, Me racpH3M íecKMx n e p e j K M BaHMM M 3M01(MM. M e C H M 3TM OgTfaeflMHajIM O S m e C T B C H n o c T b . T a K n e c H M o C T p a c T a x M CMepTM r o c n o f l u e f í B W 3MBajiM r j i y o o K o e BOJineHMe, JIIO^M CJIOBHO B b i J i M B a n M B HMX CBOJO r o p b K y i o c y f l b g y M H e B 3 r o / r b i . , t Ü O K y n a a MJiJiwcTpMpoBaHHbie n e c H M , B e p y í o i n M e MiueJIM B 0 3 M o s c H 0 C T b n p K C M a T p M B a T b c a K c H , e n a M , O T o 6 p a H c a romMM C T p a c T M r o c n o f l H M , M y K H C B a T b i x M y T e u i a T b c a , HTO fipyrMM n p M x o f l M J i o c b C T p a f l a T b S o j i b u i e n e M MM, a H a r p a f l y 3 a 3TO n o j i y n a j i M n o c j i e CMepTM. P a c n e B a a necuM, JiiOflM CTaHOBMJiMCb C M J i b n e e M Sojiee CTOÍÍKMMM. B TO s t e B p e M a n e c H M , M BCH o 6 c T a H O B n a x p a M O s o r o npa3flHMKa MJIM apMapKM, aBJiajiMCb pa3BjieHenMeM H BHOCMJIM OSCMBJieHMe B MOHOTOHHblÜ T a J K e j I b l í í T p y f l . M3flaHHbie necHM o n y ^ e c a x M O T K p o B e H w a x pa3JKMranM Boo6pajKeHMe, „HOBMHKM" M c n o j i H a j i M p o j i b T e n e p e u i H M x c p e f l C T B M a c c o B O M MudpopMai^MM, coo6maa o c e n c a u í i a x , O C O S b I T M a X , M 0 p 0 3 a i r ( M X K p O B b B JKMJiaX. ü o i o m M x O K p y scajia Tonna JiiofleM, CTpeMamMxca 3anoMHMTb MOTMB, n O C K O J I b K y T e K C T MOJKH0 6bIJI0 K y i l M T b H a MCCTe 3a napy rponieü. I l e c H M c n a r a j i M HMinMe „fle«bi", npeMMymecTBeHHO 06'beflMHeHHbie B 6 p a T C T B e M fleücTBOBaBuiMe B OTBeaenn b i x MM p a ü O H a x . M H o r M e M3 HMX o 6 j i a « a j i M n p e K p a C H O M naMHTbio. n e c H M , nojib30BaBiiiMeca o c o B b i M y c n e x o M , 3aK a 3 b i B a j i M B M a j i e H b K M x T w n o r p a c b s t a x , a noTOM „ f l e j i e r a T " 6paji r O T O B b i ü T O B a p M « e j i M j i M e j K f l y „ s e f l a M H " . C o r j i a c H O y c T H O í í Tpa^Mi^MM n e c H M , C B í n a H r i b i e c x p a MOBbiMM n p a 3 f l H M K a M M c j i a r a j i M M M O H a x M , a MHorfla T B K TKe r p a M O T H b r e H a B o s í H b i e K p e c T b a n e . necHM n o j i M T M n e c K o r o M naTpMOTM^ecKoro xapaKT e p a c n a r a J i M C b p e x t e . M x a B T o p a M M 6WJIM n o B C T a n i í b i , B o e H H b i e , 6 b i B a j i b i e jiioflM. I l e ' i a T H M K M c a M M M J i j i i o c T p M p o B a j i M n e c n w pMcyHKHMM, ^ a c T O o ^ e H b n o c p e f l C T s e H H b i M M , MHOÍÍ p a 3 c o B c e i i HCCOr j i a c c o B a n H b i M M c T e K C T O M . M j i J i i o c T p a q M M « e j i a J i M TBKCT Gojiee 3 a H M M a T e j i b H b i M , 3 a n o j i H a j i M CBoSoj^Hbie M e c í a . Ty «ce pojib McnojiHajiM fleKopaTMBHbie 3acTaBKM. ü p M M e H a jiMCb K C M J i o r p a c J j M ' í e c K M e K y B M K M M M e T a j u i M ^ e c K M e Ma T p i m b í , n p M c n o c o S j i e H H b i e K B b i n y K J i O M n e n a T H . Majierib KMC TMnorpadpMM n o K y n a j i M M n o r ^ a y 6ojiee K p y n u b i x TMn o r p a d o M í í n o j j e p x í a n H b i e rlpopMbi. MjiJiiocTpMpoBajiMCb pejiMrM03Hbie necuM, « p y r i i e xe i p e 3 B b i H a M H 0 p e f l K O , M6O H e x B a T a J i o B p e M e n M na B b i n o j i HeHMe p M C y H K a K „ H O B M H K e " , M K p O M e TOrO 3 H a H M T e j I b H 0 y B e j i M H M B a j i M C b 6bi p a c x o ^ b i . A B e f l b B a s c u o Sbijio M3flaTb „ H O B M H K y " K a K MOHCHO C K o p e e , o n e p e í K a a K O H K y p e n n P i i o . T T e K C T b i p a c n p o c T p a H a j i M T a K s t e JiaBOHHMKM, K O T o p b i e , i i a p a ^ y c M r p y u í K a M M , n p e ^ M e T a M M K y j i b T a M pa3JiMMnoro posa 6 e 3 f l e j i y i i i K a M M n p o f l a B a j i M a p n i a p o ^ H y í o j i M r e p a T y p y . OHM n o f l H e p x M B a j i M C B a 3 b c Bojiee K p y n H b i M M M j i y r n j M M H TMnorpadpMHMM, K O T o p w e M r p a j i M p o j i b M3flaTeneM M o n TOBMKOB, a j i a B O H H M K M n o c T a B j i a j i M T O B a p H a 6 a 3 a p b i M apMapKM. KjiMiue McnojibaoBaJiM B MaKCMíiajibHOM n o p o í í y n o T p e B n a a M MX B p a 3 J i M H H b i x n e n a T H b i x A B T O P W MJiJiiocTpaL(MM T O i H O CTeneHM, TeKCTax. TaK «ce, KaK aBTopb]. neceH flo CMX n o p H e M 3 B e c T i i b i , n o c K O J i b K y B c e n e n a T a j i o c b a n o HMMHO. HpMapOHHble TeKCTbl BblXOflMJIM COTHBMM TbICaH, n e C H H B C B a 3 M C X p a M O B b I M M n p a 3 a H M K a M M — MMJIJIMOnaMM. O f l H a K o coxpaHMJiMCb jiMnib HeMiiorMe 3 K 3 e M n j i a p b i , n O C K O J I b K y OHM 6bIJIM „ 3 a H M T a H b l " flO KpafÍHOCTM. T e K C T O B STMX H e c o B M p a j i M ; M3 a c e u i O B C K o r o M n m e M b i c K o r o p e r M O H O B o c T a n a c b j i M i i i b KOJijieKD;Ma c o c T a p . j i e n H a a aB-ropoM H a c T o a i n e M cTaTBM, K O T o p a a nacHMTbis a e T H e c K O j i b K o COT 3 K 3 e M n j i a p o B , a T a K H c e KOJIJI6KI;MH JKeiuoBCKoro My3ea. / l a j i e e <£>. K o T y j i a o n M C b í s a e T O T f l e J i b H b i e o6pa3iiM nenaTHbix TeKCTOB M M J i j i i o c T p a u ^ j ^ g Q n o j i H a H cTaTbio CBeflennaMM o CTapbix TMnorpa&iroix T ^ u i o a c K o r o perMOHa. l-^nnuinum., &\ �Cena 18 zł. I N D E K S 37132/36940 Indeks P L ISSN 0032-3721 WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł. 72.— zł. 36.— Informacji o warunkach prenumeraty udzielają u r z ę d y pocztowe i Oddziały „Prasa—Książka—Ruch". RSW P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest droższa o 40% od prenu­ meraty krajowej, należy w p ł a c a ć na konto P K O nr 1-6-100024, RSW Prasa— — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warszawa. SPRZEDAŻ NUMERÓW BIEŻĄCYCH I ARCHIWALNYCH — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N ; s p r z e d a ż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych; p ł a t ­ ność g o t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: O R P A N , 1-6-100312. Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO nr * Orders for this periodic from abroad can be placed w i t h RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , B i u r o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych, u l . Wronia 23, 00-840 Warsaw, Poland or w i t h — Kubon und Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8. M ü n c h e n 34, Postfach 68, the Federal Republic of Germany — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W12, Great Britain — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Zakład Narodowy imienia Nakład 1930 egz. Objętość 61 X 86. Oddano do składu w styczniu 1976 r. Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w Warszawie 1975. 10,40 ark. wyd.: 7,50 ark. druk. Papier ilustracyjny kl. I I I 90 g. 25.VIII.1975. Podpisano do druku w styczniu 1976 r. Wydrukowano w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 433/75. J-101. Cena 18.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab3db94686e7fcc672d4b6d54e7e55eb.pdf 6169bf53a75d29db182c76bdcd809283 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4416 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4109 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.1; s.61-62 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * P E 3 Ю М Е SUMMARY OF ARTITES Aleksander J a c k o w s k i — NON-PROFESSIO­ NAL ART The general occurance of the creative urge and need for artistic expression so pronounced, for instance, i n folk art, has not disappeared w i t h the coming of modern civ­ ilization and organized groups of professional artists. H o w ­ ever, the scope of these urges and needs has diminished. The author seos them i n six spheres of acivity. They include: 1 — the urge t o embellish and decorate (e.g. care of one's appearance, decorating one's home) 2 •— active reaction to the outside w o r l d (sensitivity to landscape, a b i l i t y for selective perception, t a k i n g photo­ graphs, m a k i n g drawings of i m p o r t a n t events) 3 — artistic a c t i v i t y caused b y external ,,objectivized" incentives. ( A n artistic urge expressed not because of an inner need b u t under the influence of other works of a r t w i t h which people come i n t o contact, interests, commercial reasons or the existence of external s t i m u l i such as contests, the amateur art movement, desire to f i l l i n one's free t i m e — especially i n the case of elderly people). 4 — i m i t a t i o n , attempts to test one's abilities, display one's skill (especially i n the case of young people). 5 — a c t i v i t y resulting from automatic, spontaneous needs (drawings made d u r i n g talks and conferences). 6 — artistic a c t i v i t y w h i c h is more or less a conscious expression of one's personality, of one's state of m i n d and experiences. A p a r t from professional art there is also quite a l o t of non­ professional artistic a c t i v i t y today done b y people who have not been trained i n any school. T a k i n g the F i r s t Triennale of Non-professional A r t (Szczecin 1974) as an example, the author discusses the varied manifestations and character of this particular k i n d of art w h i c h can be placed somewhere between folk art and the mature, creative effort of autodidacts. Non-profossional artistic works are sometimes interest­ ing and there are even outstanding works of art. I n the overall assessment of the phenomenon, however, the most i m p o r t a n t role is played not b y adherence to artistic cri­ teria b u t the importance of such non-professional art for the psychological hygiene of m a n and his psychological de­ velopment through active participation i n art. The author attaches less importance to the role of non-professional art i n shaping the artistic culture of any given environment although he is convinced t h a t properly selected exhibitions can have a certain beneficial influence. The First Triennale, which provided the material for this article, was combined w i t h a symposium on theory and practice i n protection of non-professional art. The preparation for the Triennale included Voivodship surveys, following selections at a district level. F r o m a t o t a l of 20 thousand paintings, sculptures and engravings entered for selection, 700 were chosen, of which 300 were exhibited i n Cracow and i n Warsaw. The author of this article was the commissary of the Triennale organized b y the Main Centre for Methodology of Popularization of Culture and Depart­ ment of Non-professional A r t at the Polish Academy of Sciences A r t I n s t i t u t e . Tadeusz S z c z e p a n e k ' — ANALYSIS FOR'S A R T . OF N 1 ( 4 - N i k i f o r is the most outstanding of a l l the Polish naivo artists. Much has been w r i t t e n about h i m b u t his creative idiom still poses problems. On the basis of the most com­ prehensive collection i n Poland of Nikifor's drawings and paintings i n the Museum i n N o w y Sącz, the author shows the pronounced development i n the painter's skill, and com­ pares Nikifor's water-colours on architectural themes w i t h the Parisian books on A r t Nouveau architecture which were found i n Nikifor's coffer after his death. The author comes to a conclusion t h a t apart from observation of nature, the drawings i n those books were his most important source of inspiration although Nikifor d i d not understand every­ t h i n g i n them (the role of shading, for instance). The second chapter includes a description of Nikifor's drawings done before 1922. They are sketches and notes showing the process of observation and shaping of com­ position technique, later displayed i n Nikifor's paintings. The t h i r d chapter deals w i t h a pictographic prayerbook which Nikifor, who was unable to read, made for him­ self. Deeply religious and seperated from people because of a speech defect, ho drew and painted three prayer-books. The probable date of the one discussed is 1925. I t contains themes and compostion techniquos which are repeated i n his paintings, especially later ones. J a n S a m e k — V O T I V E O F F E R I N G S A N D DRESSES I N POLISH BAROQUE ART R y s z a r d B r y k o w s k i — A DRESS — M E T A L VO­ T I V E O F F E R I N G F R O M T H E V I L L A G E OF U L A N ( R E F E R R I N G TO D r J A N S A M E K ' S A R T I C L E ) . Jan Samek refers to the information published by R. B r y k o w s k i concerning the recently discovered votive silver dress founded i n 1740 for a picture of the H o l y Virgin w i t h the I n f a n t Jesus. D r Samek polemizes w i t h Brykowski's opinion that a v o t i v e offering of this k i n d is quite unique and describes, as an example, a dress dated sixty years later on the picture i n St. John's Church i n Cracow. He gives the names of the founders and compares the presentation of tho effigies to t h a t of monuments w i t h the kneeling figures of founders and commemorative paintings. The author goes on to say t h a t the artistic value of such dresses i n not appreciated adequatly although they are a phenomenon of artistic and cultural interest i n Polish Baroque. B r y k o w s k i , on the other hand, stresses the differences i n the ideological content of the images of the founders. The dress discovered i n Parczewo was a votive offering. H e fi,lso mentions another example — a metal, votive dress from the picture of Madonna i n the village of Ulan, which was accompanied by images of the founders made i n metal, presented as w i t h the Cracow dress i n the form of portraits. I n the conclusion the author states t h a t 1. tho first metal votivo tablets appeared i n Poland i n the first quarter of the 17th century and took their origin from Late Gothic and Renaissance votive paintings. The metal dresses came half a century later and derive, i n a l l probability, from the mantles and dresses found i n icons of the Orthodox Church, 2. metal dresses can be found outside ethnically Polish areas, 3. collected historical evidence testifies to the fact t h a t votive dresses and tablots were also founded by peasants although much more rarely then by burghers and noblemen, 4. the dresses were made of various metals, not only of silver, and also of wood, plaster, gilt papier mache etc. Materials of inferior quality appeared mainly i n the times when Poland lost her independence (contributions, subscriptions, impoverishment of the people), 5. i n the Baroque period silver was the material most often used for the dresses. J a n S o t k o w i e z — K A R O L E N G L E R T — SCULP­ TOR FROM P R Z Y Ł Ę K Ó W A pen portrait of a folk sculptor from the south of Poland (the beskid mountains) who died two years ago. Rss — F E L I C J A C U R Y Ł O W A 1903—1974 Obituary to an outstanding folk artist whose work con­ t r i b u t e d greatly to the preservation of the t r a d i t i o n of painting the outside walls of the houses i n the village of Zalipie. 259 �РЕЗЮМЕ Александр Яцковски — НЕПРОФЕССИО­ НАЛЬНОЕ ИЗОБРАЗИТЕЛЬНОЕ ИСКУССТВО Массовое с т р е м л е н и е к т в о р ч е с т в у в области и з о ­ б р а з и т е л ь н ы х искусств, столь з а м е т н о е х о т я б ы в н а ­ родной с к у л ь п т у р е , н е о с л а б е в а е т и в н а ш е в р е м я , в в е к современной п р о м ы ш л е н н о й ц и в и л и з а ц и и и ф у н ­ кционирования группы профессиональных художни­ ков. Меняется л и ш ь сфера действия, требований и за­ просов в этом н а п р а в л е н и и . А в т о р с т а т ь и о т м е ч а е т 6 сфер деятельности, а именно: 1 — С т р е м л е н и е у к р а ш а т ь , д е к о р и р о в а т ь (наприм. забота о собственной н а р у ж н о с т и , устройство к в а р т и ­ ры). 2 — А к т и в н о е в о с п р и я т и е в н е ш н е г о м и р а (наприм. тонкое п о н и м а н и е п е й з а ж а , с е л е к т и в н о с т ь в и д е н и я , ф о т о г р а ф и р о в а н и е , рисунок, к а к д о к у м е н т в а ж н о г о события). 3 — Пластическое высказывание, вызванное внеш­ ними „ о б ъ е к т и в и з и р о в а н н ы м и " с т и м у л а м и (стремление к п л а с т и ч е с к и м и з о б р а ж е н и я м , р е а л и з у е м о е н е в силу в н у т р е н н е й необходимости, а под в л и я н и е м о с м а т р и ­ в а е м ы х п р о и з в е д е н и й искусства, в л е ч е н и я , к о м м е р ч е с ­ к и х с о о б р а ж е н и й ; н а л и ч и я в н е ш н и х стимулов, к а к наприм. к о н к у р с ы , л ю б и т е л ь с к о е д в и ж е н и е , ж е л а н и е з а п о л н и т ь свободное в р е м я (особенно е с л и дело к а с а ­ ется л ю д е й п о ж и л о г о возраста). 4 — П о д р а ж а т е л ь с т в о , ж е л а н и е п р о в е р и т ь соб­ ственные в о з м о ж н о с т и , с т р е м л е н и е о т л и ч и т ь с я (осо­ бенно у м о л о д е ж и ) . 5 — Действие, в о з н и к ш е е м а ш и н а л ь н о , п о л у с о з н а ­ тельно (зарисовки во в р е м я собраний, к о н ф е р е н ц и й ) . 6 — Художественное высказывание, являющееся в б о л ь ш е й и л и м е н ь ш е й степени с о з н а т е л ь н ы м в ы ­ р а ж е н и е м личности, е е в н у т р е н н е г о состояния, п е р е ­ живаний. В настоящее время, наряду с профессиональным искусством существует н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е , т.е. без п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки. Н а п р и м е р е I т р и е н ­ нале непрофессионального изобразительного искусства (Щецин 1974 г.) а в т о р р а с с м а т р и в а е т р а з н о о б р а з н ы й подход и м н о г о г р а н н ы й х а р а к т е р творчества, г р а н и ч а ­ щего з одной с т р о н ы с н а р о д н ы м искусством а с д р у ­ гой — з р е л ы м творчеством а в т о д и д а к т о в . В непрофессиональном творчестве встречаются ин­ тересные, порой д а ж е в ы д а ю щ и е с я п р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, но в о б щ е й о ц е н к е этого я в л е н и я основную р о л ь и г р а ю т не х у д о ж е с т в е н н ы е к р и т е р и и , а з н а ч е н и е этого т в о р ч е с т в а д л я п с и х и ч е с к о й г и г и е н ы ч е л о в е к а , д л я его внутреннего р а з в и т и я путем а к т и в н о г о у ч а с т и я в искусстве. По м н е н и ю а в т о р а в ф о р м и р о в а н и и х у д о ж е с т в е н ­ ной к у л ь т у р ы д а н н о й с р е д ы н е п р о ф е с с и о н а л ь н о е т в о р ­ чество играет менее в а ж н у ю р о л ь , х о т я н а д л е ж а щ и м образом п р о д у м а н н ы е в ы с т а в к и могут в известной степени и м е т ь п о л о ж и т е л ь н о е з н а ч е н и е . Т р и е н н а л е , я в л ш е е с я исходной т о ч к о й н а с т о я щ е й статьи, п р о в о д и л о с ь совместно с симпозиумом, п о с в я ­ щ е н н ы м вопросам т е о р е т и ч е с к о г о и практического опекания непрофессионального творчества. В ходе подготовки к у п о м я н у т о м у м е р о п р и я т и ю во всех в о е ­ в о д с т в а х п р о в о д и л и с ь с м о т р ы работ, о т о б р а н н ы х н а п р е д ш е с т в о в а в ш и х им п о в я т о в ы х с м о т р а х . И з 20000 к а р т и н , с к у л ь п т у р и г р а ф и к б ы л о отобрано 700, и з н и х на п о к а з а х , с о с т о я в ш и х с я з а т е м в К р а к о в е и в В а р ­ ш а в е , п р е д с т а в л е н о 300 и 200. К о м и с с а р о м Т р и г н и а л е б ы л а в т о р н а с т о я щ е й статьи, о р г а н и з а т о р а м и ж е Г л а в ­ н ы й центр методов р а с п р о с т р а н е н и я к у л ь т у р ы и К а б и ­ нет н е п р о ф е с с и о н а л ь н о г о и с к у с с т в а И н с т и т у т а и с ­ кусств Польской Академии Наук. Т а д е у ш Г Д е п а н е к — И З ИССЛЕДОВАНИЙ ТВОРЧЕСТВОМ Н И К И Ф О Р А Я н С а м е к — К ВОПРОСУ ОДЕЯНИЙ И ДАР­ С Т В Е Н Н Ы Х П Р И Н О Ш Е Н И Й (BOTA) В П О Л Ь С К О М ИСКУССТВЕ ЭПОХИ Б А Р О К К О Рышард Брыковски — МЕТАЛЛИЧЕСКОЕ ОДЕЯНИЕ — ПРИНОШЕНИЕ, НАЙДЕННОЕ В ДЕ­ Р Е В Н Е У Л Я Н (В С В Я З И СО С Т А Т Ь Е Й Д - Р А Я Н А САМЕКА) Я н С а м е к в о з в р а щ а е т с я к о п у б л и к о в а н н о м у Р. Б р ы к о в с к и м сообщению, в котором описывается най­ денное в П а р ч е в е с е р е б р я н о е о д е я н и е с 1740 г., п р е д ­ назначенное д л я Богоматери с младенцем. Д - р С а м е к о с п а р и в а е т м н е н и е Б р ы к о в с к о г о будто бы э т а н а х о д к а у н и к а л ь н а , с с ы л а я с ь па п л а т ь е Б о г о ­ м а т е р и в к р а к о в с к о м к о с т е л е св. Я н а , п р и н а д л е ж а щ е е к более п о з д н е м у п е р и о д у (примерно н а 60 лет). Автор п р и в о д и т и м е н а ж е р т в о в а т е л е й и п р и р а в н и в а е т способ их о т о б р а ж е н и я к н а д г р о б и я м , на к о т о р ы х п р е д с т а в ­ лены коленопреклоненные фигуры жертвователей и к поминальным изображениям. Далее автор пишет о не­ дооценке х у д о ж е с т в е н н о й ц е н н о с т и о д е я н и й с в я т ы х , которые в польском барокко являются интересным явлением художественного и культурного значения. В свою о ч е р е д ь Б р ы к о в с к и п о д ч е р к и в а е т р а з н и ц у в идейном с о д е р ж а н и и и з о б р а ж е н и й ж е р т в о в а т е л е й . П л а т ь е п а р ч е в с к о й Б о г о м а т е р и носило х а р а к т е р п р и ­ н о ш е н и я . Б р ы к о в с к и у к а з ы в а е т т а к ж е на е щ е один п а м я т н и к с т а р и н ы — п р и н о ш е н и е в виде м е т а л л и ч е с ­ кого о д е я н и я М а д о н н ы и з д е р е в н и У л я н , которое, к а к и о д е я н и е к р а к о в с к о й М а д о н н ы , у к р а ш е н о изобра­ ж е н и я м и жертвователей в портретной форме. В з а к л ю ч е н и е а в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о : 1) п е р в ы е жертвенные плакетки из металла появились в Поль­ ш е в п е р в о й ч е т в е р т и X V I I в., в з я в свое н а ч а л о от ж е р т в е н н ы х о б р а з о в времен п о з д н е й г о т и к и и Р е н е с ­ санса. 2) М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я п о я в и л и с ь п о л у в е к о м п о з ж е , п р и ч е м н а д о п о л а г а т ь , что о ч и я в л я ю т с я под­ ражанием п о к р ы в а л и платьев на иконах православ­ н ы х с в я т ы х . М е т а л л и ч е с к и е о д е я н и я в с т р е ч а ю т с я и за э т н и ч е с к и м и п р е д е л а м и П о л ь ш и . 3) И з в е с т н ы е нам т е п е р ь с т а р и н н ы е м а т е р и а л ы с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что ж е р т в о в а т е л я м и п л а т ь е в и о б р а з к о в б ы л и т а к ж е к р е с т ь я н е , х о т я гораздо р е ж е ч е м м е щ а н е и ш л я х т а , 4) о д е я н и я в ы п о л н я л и с ь н е т о л ь к о и з серебра, но и из д р у г и х м е т а л л о в , а т а к ж е и з дерева, гипса, позоло­ ченного п а п ь е - м а ш е и т.п. М а т е р и а л ы х у д ш е г о к а ­ ч е с т в а п р и н а д л е ж а т г л а в н ы м образом к периоду утра­ т ы н е з а в и с и м о с т и П о л ь ш и (контрибуции, ж е р т в ы , об­ н и щ а н и е н а с е л е н и я ) , 5) в п е р и о д б а р о к к о доминиру­ ю щ и м м а т е р и а л о м д л я в ы д е л к и о д е я н и й б ы л о серебро. НАД Н и к и ф о р — с а м а я в ы д а ю щ а я с я л и ч н о с т ь среди „ н а и в н ы х " х у д о ж н и к о в П о л ь ш и . О н е м много писали, но п р о б л е м ы , с в я з а н н ы е с его т в о р ч е с т в о м по сей день н е я с н ы . А в т о р статьи, о п и р а я с ь н а самое б о л ь ­ ш о е в П о л ь ш е собрание к а р т и н и р и с у н к о в Н и к и ф о р а , х р а н я щ е е с я в Музее Нового Сонча, отобра­ ж а е т процесс творческого р а з в и т и я к р ы н и ц к о г о х у ­ дожника. Автор сравнивает архитектонические а к ­ в а р е л и Н и к и ф о р а с п а р и ж с к и м и ш а б л о н а м и сецессионной а р х и т е к т у р ы , о б н а р у ж е н н ы м и им после смерти х у д о ж н и к а в его с у н д у к е . П о м н е н и ю а в т о р а ш а б л о н ы 260 эти — наряду с наблюдениями с натуры — были в а ж ­ н ы м и с т о ч н и к о м с в е д е н и й и в д о х н о в е н и я покойного х у д о ж н и к а , х о т я надо п о л а г а т ь , что н е в с е в этих р и с у н к а х б ы л о в п о л н е доступно его п о н и м а н и ю (на­ прим. р о л ь светотени). Во втором р а з д е л е р а с с м а т р и в а е т с я к о л л е к ц и я р и ­ с у н к о в Н и к и ф о р а , и с п о л н е н н ы х и м до 1922 г. Это э с к и з ы и наброски, о т о б р а ж а ю щ и е процесс н а б л ю ­ дений и с о з д а в а п и я к о м п о з и ц и о н н ы х ф о р м , к о т о р ы е н а ш л и свое в ы р а ж е н и е в п о з д н е й ш е й ж и в о п и с и Н и ­ кифора. В разделе третьем говорится о пиктографическом м о л и т в е н н и к е , к о т о р ы й Н и к и ф о р , не у м е в ш и й ни ч и т а т ь , н и п и с а т ь , с о с т а в и л д л я себя. Ч у ж д а в ш и й с я из-за дефектов речи людей, глубоко религиозный х у ­ дожник нарисовал три молитвенника. Описываемый а в т о р о м э к з е м п л я р б ы л , по всей вероятности, н а р и ­ сован в 1925 г. Его т е м а т и к а и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и е ­ м ы п о в т о р я ю т с я в к а р т и н а х х у д о ж н и к а , особенно в р а б о т а х более позднего п е р и о д а . Ян Сеткович — К А Р О Л Ь ЭНГЛЕРТ — СКУЛЬ­ ПТОР И З ПШИЛЭНКОВА Краткая биографическая заметка о народном с к у л ь п т о р е из Ю ж н о й П о л ь ш и (Бескиды), который у м е р д в а года н а з а д . Рсс. — Ф Е Л И Ц И Я Ц У Р И Л О В А 1903—1974 П о с м е р т н а я з а м е т к а __о з а м е ч а т е л ь н о й народной художнице и деятелы^цй^.-области культивирование т р а д и ц и и н а с т е н н о й ^ ^ и в о т я г т в к р е с т ь я н с к и х избах деревни Залипье. �жзго их WARUNKI PRENUMERATY 1И- 'то _ Cena prenumeraty rocznej 72 zł Cena prenumeraty półrocznej 36 zł л b i e и3 M m , ry ¡fi . _ я A a B , ^ Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — m a j ą c e siedzibę w miastach wojewódzkich i powiatowych, m o g ą z a m a w i a ć p r e n u m e r a t ę za pośrednictwem miejscowych Oddziałów i Delegatur RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " lub bezpośrednio w Centrali K o l p o r t a ż u R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towa­ rowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do dnia 26 listopada na rok n a s t ę p n y . I n s t y t u c j e p a ń s t w o w e i społeczne, z a k ł a d y pracy, szkoły — mające siedzibę w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " , winny opłacać p r e n u m e r a t ę w terenowo właściwych u r z ę d a c h pocztowych. P r e n u m e r a t ę k r a j o w ą dla czytelników indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze i bezpośrednio Centrala K o l p o r t a ż u RSW „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-968 Warszawa, u l . Towarowa 28, konto P K O nr 1-6-100020, w terminie do 10 dnia miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem wysyłki za granicę, k t ó r a jest o 4 0 % droższa od prenume­ r a t y krajowej, przyjmuje Biuro K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych R S W „ P r a s a — K s i ą ż k a — R u c h " 00-840 Warszawa, u l . Wronia 23, konto P K O n r 1-6-100024. E Sprzedaż ». ) : i i numerów bieżących i uprzednich Instytucje p a ń s t w o w e i społeczne, szkoły, z a k ł a d y pracy oraz czytelnicy indywidualn i m o g ą n a b y w a ć t ę publikację w księgarni O ś r o d k a Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych P A N . Sprzedaż g o t ó w k o w a i wysyłkowa, pojedynczych n u m e r ó w i w k o n t y n u a c j i ; płatność g o t ó w k ą , przelewem l u b za zaliczeniem pocztowym. A d r e s : O R P A N 00-901 Warszawa, P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , konto P K O nr 1-6-100312, w księgarni „ O s s o l i n e u m " 50-106 W r o c ł a w , Rynek 8, w Głównej Księgarni Naukowej 00-068 Warszawa, Krakowskie Przedmieście 7, w Księgarni Naukowej 31-118 K r a k ó w , u l . Podwale 6. Prenumeratorzy mieszkający za g r a n i c ą m o g ą z a m a w i a ć P O L S K Ą SZTUK У L U D O W Ą za p o ś r e d n i c t w e m Centrali H a n d l u Zagranicznego „ A r s Polona — R u c h " 00-068 Warszawa, u l . Krakowskie Przedmieścio 7. B a n k Handlowy S.A. Warszawa konto nr 1595-006-000-00710. Indeks 37132 Indeks m i ę d z y n a r o d o w y P L I S S N 0032—3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w Warszawie, 1974. Nakład 1870 egz. Objętość: 10,52 ark. wyd.; 8,50 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram, A l . Oddano do składania 13.VIII.1974 r. Pod­ pisano do druku 10.XII.1974. Wydrukowano w grudniu 1974. Cena 18,— zł. Zam. 440. W-98. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/667e3a3b1d895c6873d42024afa68823.pdf 9d07267c3d5ff618911a79a9987d95c5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4437 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4128 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.252-254 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S U M M A R Y K s a w e r y P i w o c k i — FOLK S O F CARVINGS T h e a u t h o r gives a s y n t h e t i c o u t l i n e o f o l d P o l i s h f o l k car­ vings destined above a l l for f o r e i g n readers. I n his o p i n i o n f o l k c a r v i n g s are a f i e l d o f P o l i s h a r t t h a t reflects m o s t f u l l y t h e na­ t i v e character of Polish art. I n the 14th a n d 15th century there was a rich development o f Gothic carving o f an expressive a n d decorative t y p e i n the Silesian a n d M a ł o p o l s k a regions. T h i s w o r k was the p r o t o t y p e for later f o l k c a r v i n g s . W h e n , a b o u t 1500, Renaissance a r t c a m e t o P o l a n d the Gothic c a r v i n g workshops c o u l d n o t cope w i t h the demands of the new ,,learned" art and began to move into the provinces a n d w o r k for the simple people. I n P o l a n d the Renais­ sance s t y l e w a s a d o p t e d a b o v e a l l b y t h e h i g h e r classes. T h e p e a s a n t s r e g a r d e d i t as , , a n i n v e n t i o n o f t h e n o b i l i t y " , a n d t h i s w a s u s e d as a n a r g u m e n t b y t h o s e p r o p a g a t i n g t h e c o u n t e r - R e f o r ­ mation. I n particular the Jesuits i m b u e d Polish Catholicism w i t h f o l k e l e m e n t s s u c h as t h e c u l t o f p a t r o n s a i n t s w a t c h i n g o v e r t h e everyday activities o f the people a n d miracle pictures. This c u l t and the custom of m a k i n g pilgrimages to places k n o w n for h o l y grace was later t o p l a y a n i m p o r t a n t role i n the d e v e l o p m e n t o f f o l k c a r v i n g a n d i n P o l i s h f o l k a r t as a w h o l e . I n t h e s e c o n d h a l f o f t h e 1 8 t h c e n t u r y , i n P o l a n d as i n o t h e r E u r o p e a n c o u n t r i e s , t h e p e a s a n t r y b e c a m e c l a s s - c o n s c i o u s . T h e of­ ficial a r t o f t h a t p e r i o d — classicism — was again a far c r y f r o m t h e p e a s a n t s ' u n d e s t a n d i n g o f a r t as a c r a f t . D u e t o t h e c o n t r a ­ d i c t i o n b e t w e e n t h e g r o w i n g class-consciousness o f t h e p e a s a n t r y and their estrangement f r o m the art of the ,,nobles", there was a flourishing development of peasant art created for the peasants. O f some i m p o r t a n c e here w a s t h e g r o w i n g p r o s p e r i t y o f some stra­ ta of the peasantry i n the 19th century. This was the ,.golden age" of folk carvings. C o n t r a r y to the eastern a n d southern Slavs, t h e Poles d i d n o t develop decorative carving. A b o v e all, the Polish folk artists concentrated on carving religious figures. T h i s k i n d o f a r t b e g a n t o d i e o u t as f r o m t h e s e c o n d q u a r t e r of the 20th century. N u m e r o u s sculptors a n d carvers w o r k i n g i n t h e r u r a l a r e a s t o t h i s v e r y d a y a r e , i t is t r u e , s t i l l c a l l e d f o l k artists, b u t the a u t h o r considers t h e i r w o r k a m a t e u r i n character or a n a r t i f i c i a l c o n t i n u a t i o n o f t h e o l d p a t t e r n s a n d desings. T h e o l d folk a r t h a d to give w a y to the r e v o l u t i o n a r y changes i n the m e n t a l i t y o f the people. T h e a u t h o r a n a l y s e s f o l k c a r v i n g o n a n a t i o n a l scale because o f i t s l a c k o f s t r o n g r e g i o n a l c h a r a c t e r , f o r i n h i s o p i n i o n t h i s is i n accordance w i t h the general u n i f o r m i t y o f the c u l t u r a l a t t i t u d e of the whole Polish nation. F o l k carvings were f o u n d all over P o l a n d i n peasant cottages a n d above a l l i n a l l k i n d s wayside shrines. Also figures b y the wayside. T h e y were v e r y numerous and the author analysed t h e m a c c o r d i n g t o basic t y p e s , e x a m p l e s o f w h i c h i l l u s t r a t e t h e t e x t . P i w o c k i argues against the R o m a n t i c thesis, d e e p l y r o o t e d i n earlier w o r k s devoted to Polish folk carvings, m a i n t a i n i n g t h a t the authors o f the carvings were peasants whose w o r k was spontaneous and w i t h o u t a n y t r a i n i n g i n the trade. The m a t t e r of carving wayside figures was, i n the author's opinion, t o o i m p o r t a n t for the peasants for t h e m t o entrust the c a r v i n g t o amateurs. A group o f master carvers came into being i n the rural areas, whose t r a d e i t w a s t o m a k e t h e f i g u r e s a n d c a r r y o n t h e traditions o f the o l d carvers' guilds. P i w o c k i mentions the best k n o w n names and w o r k s of this group. The author links a f o r m a l analysis o f the carvings w i t h a description o f t h e m o s t t y p i c a l subjects because i n his o p i n i o n the expressive f o r m o f the carvings was strongly l i n k e d w i t h their ideological function. T h e great m a j o r i t y of Polish religious figurines represent Christ. T h e y show the Crucifixion, Christ S t u m b l i n g under the C r o s s a n d t h e S a d C h r i s t . T h e l a t t e r is a n e x a m p l e o f a n e x t r e ­ mely individual treatment o f a subject imposed b y the old pat­ t e r n s . T h i s is a G o d s p e c i f i c t o t h e p e a s a n t s , a G o d r e f l e c t i n g o n tho evil of the w o r l d a n d the violence done to m a n b y m a n . A n o t h e r s u b j e c t n e a r l y as p o p u l a r as t h e l i f e o f C h r i s t is t h a t o f the V i r g i n M a r y . M a n y o f the carvings are copies o f m i r a ­ c u l o u s p i c t u r e s a n d f i g u r e s s u c h as t h e M a d o n n a o f S k ę p s k a i n the Mazovian region. However, the most frequent subjects — as t h e o n e s m o s t e a s i l y u n d e r s t o o d b y t h e v i l l a g e p e o p l e — • P E 3 K D M E A R T I C L E S — w e r e t h e M a d o n n a f e e d i n g C h i l d a n d t h e P i e t a , w h i c h , toge­ ther w i t h tho Sad Christ, were found generally all over Poland as f r o m t h e l a t e G o t h i c p e r i o d . N u m e r o u s f i g u r i n e s r e p r e s e n t v a r i o u s s a i n t s a n d t h e i r fun­ c t i o n as p a t r o n s o f t h e e v e r y d a y a c t i v i t i e s o f t h e p e a s a n t s , for i n s t a n c e , J a n N e p o m u c e n , p r o t e c t i n g t h e s p r i n g s a n d r i v e r s , or S t . F l o r i a n g i v i n g p r o t e c t i o n a g a i n s t f i r e . I t is i n t e r e s t i n g t o note t h a t even i n regions t h a t were separated f r o m Poland in t h e l a t e M i d d l e A g e s , t h e f a v o u r i t e s a i n t s w e r e P o l i s h o n e s , such as C a s i m i r , S t a n i s l a u s , H e d v i g a . T h i s i n d i c a t e s r e s i s t a n c e aga­ inst efforts to germanise the p o p u l a t i o n . A n o t h e r c h a r a c t e r i s t i c t h i n g is t h a t t h e c a r v i n g s o f p a t r o n s a i n t s w h o h a d a d e f i n i t e p r o t e c t i v e f u n c t i o n , s h o w n b y t h e res­ p e c t i v e a t t r i b u t e s , w e r e t r e a t e d b y t h e c a r v e r s w i t h less i n d i ­ v i d u a l i n t e r p r e t a t i o n . T h e i r r e p r e s e n t a t i o n d i d n o t g i v e so m u c h scope t o t h e a r t i s t s ' i m a g i n a t i o n . I n c o n c l u s i o n , t h e a u t h o r deals w i t h t h e h i s t o r y o f research i n t o P o l i s h f o l k a r t b y scholars a n d a r t i s t s a n d i t s role i n t h e conte­ m p o r a r y n a t i o n a l c u l t u r e as a s o u r c e o f i n s p i r a t i o n f o r s c u l p t o r s . T h e t r a d i t i o n s o f f o l k c a r v i n g i n w o o d are s t i l l a l i v e t o d a y , b o t h i n official a r t (the w o r k o f R z ą s a , K u l o n , S ł o n i n a ) a n d i n the works o f a m a t e u r s a n d m o d e r n p r i m i t i v e s . T h e y are a n i m p o r t a n t e l e m e n t o f t h e a r t i s t i c consciousness o f t h e Poles, c o n s c i o u s l y or unconsciously c o n s t i t u t i n g a p o i n t of departure or comparison, w h i c h e l s e w h e r e is t h e r o l e o f w h a t is k n o w n as , , g r e a t a r t " . T h u s i t is one o f t h e e l e m e n t s o f P o l a n d ' s c o n t r i b u t i o n t o the art of the world. T a d e u s z C h r z a n o w s k i SCULPTURES I N SILESIA — PRIMITIVE STONE T h e a u t h o r d e a l s w i t h p r i m i t i v e a r t as a m a r g i n a l o c c u p a ­ t i o n o r a v a r i a t i o n o f m o d e l s c o m i n g f r o m o u t s i d e , f r o m the basic t r e n d o f s t y l i s e d a r t . T h e a r t i c l e c o v e r s S i l e s i a n s c u l p t u r e i n s t o n e f r o m t h e ear­ l i e s t p r e - C h r i s t i a n e x a m p l e s a n d G o t h i c p e n i t e n t i a l crosses, t o m ­ bstones a n d e p i t a p h s d a t i n g f r o m t h e 1 6 t h t o 1 8 t h centuries, a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n i n s t o n e , as w e l l as f i g u r e s a n d s h r i ­ nes b y t h e w a y s i d e , h e w n i n s t o n e . T h e f o r m a l analysis o f the m a t e r i a l was t a k e n b y the author as a b a s i s f o r t h e f o r m u l a t i o n o f g e n e r a l t h e s e s c o n c e r n i n g p r i ­ m i t i v e s c u l p t u r e . I n t h e e a r l y s t a g e w h e n S i l e s i a n s c u l p t u r e s were t a k i n g shape (in accordance w h i t the general laws o f phenomena a c c o m p a n y i n g t h o b i r t h o f a n e w b r a n c h o f a r t ) t h e sculptures h a d t h e f o r m a l f e a t u r e s o f p r i m i t i v e a r t ( p e n i t e n t i a l crossess e a r l y a r c h i t e c t u r a l o r n a m e n t a t i o n ) ; o n e also o b s e r v e s t h e trans­ m i s s i o n o f c e r t a i n elements f r o m tho p a s t t o sculptures belonging t o l a t e r periods (relics o f sepulchre a r t f r o m t h e t u r n o f t h e Gothio a n d R e n a i s s a n c e p e r i o d s ) , as w e l l a s i n c l i n a t i o n s t o w a r d s t r a d i ­ t i o n a l i s m , the p r e s e r v a t i o n a n d special v a r i a t i o n o f models that h a d a l r e a d y become o u t - d a t e d i n t h e m o r e c e n t r a l places. Ano­ t h e r c h a r a c t e r i s t i c f e a t u r e o f m a n y o f t h e S i l e s i a n s c u l p t u r e s is r o u t i n i s m resulting f r o m serial p r o d u c t i o n (tombstones). T h e l a s t g r o u p o f s c u l p t u r e s d i s t i n g u i s h e d b y t h e a u t h o r are w o r k s a r i s i n g f r o m a specific social d e m a n d , n a m e l y sculptures f o u n d e d b y t h e l o w e r classes, w h i c h a c c o r d i n g t o t h e author, g a v e b i r t h t o a u t h e n t i c f o l k a r t . T h i s g r o u p i n c l u d e s Silesian way­ side f i g u r e s . R o m a n R e i n f u s s — F O L K S C U L P T U R E S I N STONE IN T H E WESTERN FOOTHILLS T h e a u t h o r g i v e s t h e r e s u l t s o f h i s f i e l d r e s e a r c h i n t h e Gor­ lice r e g i o n . H e f o u n d a q u i t e l a r g e c e n t r e o f s t o n e - w o r k a t Jodł ó w k a T u c h o w s k a a n d several workshops operating individually in villages. T h e a u t h o r i s o n e o f t h e f e w r e s e a r c h e r s so f a r i n t o P o l i s h f o l k s c u l p t u r e s i n s t o n e ( a n e a r l i e r s t u d y c o n c e r n e d t h e a r t of t h e Ł e m k o w i e ) . U n t i l r e c e n t l y t h i s k i n d o f s c u l p t u r e s w a s regar­ d e d as t h e e x c l u s i v e d o m a i n o f c r a f t s m e n i n t o w n h a v i n g n o t h i n g in c o m m o n w i t h folk art. �Reinfuss d r a w s a t t e n t i o n t o t h e f a c t t h a t t h e a r t i s t i c g e n e ­ alogy o f m a n y s t o n e w o r k e r s m a k i n g w a y s i d e f i g u r e s i n s t o n e c a n be traced t o r u r a l c r a f t s m e n w h o m a d e s u c h t h i n g s as m i l l - s t o n e s , g r i n d i n g stones, w h e t s t o n e s , e t c . . H e d i s c u s s e s i n d e t a i l t h e t e c h ­ nical p r o c e d u r e a p p l i e d b y t h e s t o n e w o r k e r s o f J o d ł ó w k a b e g i n ­ ning w i t h t h e i r m o t h o d o f c h i p p i n g s t o n e a n d a n a l y s e s t h e w o r k of the l o c a l w o r k s h o p s t h a t h a v e e x i s t e d f o r s e v e r a l g e n e r a t i o n s and wore s t i l l i n o p e r a t i o n t i l l t h e f i f t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . I n some case h e h a s m a n a g e d t o t r a c e t h e p a t t e r n s u s e d b y t h e stone m a s o n s . A m a t t e r u n e x p l a i n e d so f a r is w h e r e t h e s t o n e masons f r o m J o d ł ó w k a t o o k t h e i r f i r s t m o d e l s f o r m a k i n g s t o n e figures. T h e a u t h o r t h i n k s — o n t h e b a s i s o f h i s r e s e a r c h so f a r — • — that the first stone masons o f J o d ł ó w k a m a y h a v e l e a r n t t h e i r trade f r o m t h e s c u l p t o r s i n t h e t o w n o f C i ę ż k o w i c e . A p a r t f r o m t h e sculptors w h o , l i k e t h e ones f r o m J o d ł ó w k a , originated f r o m centres o f c r a f t s m e n w o r k i n g i n s t o n e , t h e r e were also s c u l p t o r s i n t h e w o s t e r n f o o t h i l l s w h o d i d n o t b a s e t h e i r work on the t r a d i t i o n s o f t h e local c r a f t s m e n a n d d e v e l o p e d t h e i r own i n d i v i d u a l s t y l e i n v i l l a g e s . T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e w o r k of t w o o f t h e m : M a r i a n D z i a d z i o f r o m R z e p i e n n i k S t r z y ż e w s k i and W o j c i e c h J ę d r u s i a k f r o m T u r z a . A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — CARVED CROSSES AND W O O D E N M O N O L I T H I C F I G U R E S I N T H E MAŁO­ POLSKA REGION T h e a u t h o r e s s a n a l y s e s m o n u m e n t a l crosses m a d e b y f o l k sculptors i n t h e n o r t h p a r t o f t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n . T h e g r e a t majority o f the k n o w n relics, o f w h i c h there are a b o u t 90, h a v e survived to this d a y i n villages. T h e y w e r e discovered i n recent years d u r i n g f i e l d r e s e a r c h c o n d u c t e d m a i n l y b y t h e A r t I n s t i ­ tute o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f Sciences (the a u t h o r e s s p a r t i ­ cipated i n t h i s research) a n d b y t h e E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Cracow. T h e o l d e s t k n o w n e x a m p l e s a r e f r o m t h e e n d o f t h e 18th c e n t u r y a n d t h e b e g i n n i n g o f t h e 1 9 t h c e n t u r y . M o s t o f them date back to the last q u a r t e r o f the 19th c e n t u r y a n d the most recent ones w e r e m a d e i n t h e t w e n t i e s o f t h e p r e s e n t c e n t u r y . M o n u m e n t a l s c u l p t u r e s i n t h e M a ł o p o l s k a r e g i o n are — —apart f r o m t h e examples f o u n d i n s o u t h e r n W i e l k o p o l s k a — — the o n l y large g r o u p o f m o n o l i t h i c , c a r v e d crosses a n d w o o d e n f i g u r e s a n d w a y s i d e s h r i n e s d i s c o v e r e d so f a r . O t h e r e x a m p l e s similar to those i n M a ł o p o l s k a a n d W i e l k o p o l s k a h a v e been f o u n d , t h o u g h v e r y f e w i n n u m b e r , i n o t h e r r e g i o n s as w e l l ( p a r t i c u l a r l y in the Podlasie a n d K u r p i e regions) a n d t h i s leads t h e authoress to the c o n c l u s i o n t h a t t h i s k i n d o f p e a s a n t w a y s i d e m o n u m e n t could h a v e boon g e n e r a l a l l o v e r t h e c o u n t r y . T h e t e c h n i c a l s k i l l i n c a r v i n g t h e w o o d , w h i c h is o n q u i t e a h i g h l e v e l , l e a d s t h e authoress t o assume t h a t t h e y are l i n k e d u p w i t h t h e g e n e r a l national traditions o f c a r v i n g i n P o l a n d . All the examples k n o w n to the authoress were founded b y peasants, b e i n g f i n a n c e d c o l l e c t i v e l y b y a w h o l e v i l l a g e , a f a m i l y or b y t h e m o s t w e a l t h y p e a s a n t s . T h e m a k e r s o f t h e c r o s s e s a n d figures w e r e s c u l p t o r s w o r k i n g f o r t h e v i l l a g e c h u r c h e s a n d also peasants w i t h a k n o w l e d g e o f w o r k i n g i n w o o d , c a r p e n t e r s a n d village w h e e l w r i g h t s . A m o n g t h e r e a l p e a s a n t s c u l p t o r s w a s t h e most well k n o w n o f t h e M a ł o p o l s k a carvers w h o l i v e d i n t h e second halt o f the 1 9 t h c e n t u r y — W a w r z y n i e c Szwej. Although there m u s t have been m a n y makers of m o n u m e n t a l sculptures i n M a ł o p o l s k a ( t h i s is seen i n t h e differences e v i d e n t i n the w o r k i n g o f d e t a i l s o f v a r i o u s crosses a n d f i g u r e s f o u n d i n the w h o l e r e g i o n ) , t h e y a l l c o n f o r m e d t o a c o m m o n c o m p o s i t i o ­ nal scheme a n d i c o n o g r a p h i e p r o g r a m m e . T h i s w o u l d i n d i c a t e the existence o f c o m m o n m o d e l s w h i c h w e r e m u c h o l d e r t h a n t h e examples w h i c h h a v e s u r v i v e d . I t is n o t o u t o f t h e q u e s t i o n t h a t the t r a d i t i o n s o f t h e c a r v e d crosses go b a c k t o t h e l a t e G o t h i c period. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY PTURES K N O W N AS F O L K A R T SCUL­ S c u l p t o r s h a v e a l w a y s b e e n less b o u n d b y c o n v e n t i o n t h a n craftsmen. T h e i r w o r k d i d n o t h a v e regional features, this being due t o t h e d i f f e r e n t f u n c t i o n i t p l a y e d i n t h e c o m m u n i t y a n d t h e different w a y t h e a r t i s t s a c q u i r e d t h e i r s k i l l . T h e v a r i e d degree of s k i l l i n w o r k m a n s h i p a n d p o s s i b i l i t i e s o f i n t e r p r e t i n g t h e i r subject h a d a s t r o n g e r i n f l u e n c e o n t h e difference i n a r t i s t i c approach t h a n local traditions. C o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s differ f r o m o l d e r ones i n t h e i r c h a n g e d f u n c t i o n ( p a r t i c u l a r l y t h e c h a n g e - o v e r f r o m c u l t t o aes­ t h e t i c v a l u e s ) a n d t h e i r p u r c h a s e r s ( t o d a y t h e y a r e b o u g h t bypeople i n t o w n s ) . W h e r e a s i n t h e f o l k c r a f t s t h e o l d f e a t u r e s o f style are c a r e f u l l y p r e s e r v e d , i n c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e s o n e observes considerable of the subject m a t t e r sculptors. This means a m a t e u r a r t is b e i n g differences, m o s t l y due t o the expansion a n d also t o t h e c h a n g e d m e n t a l i t y o f t h e t h a t the borderline between folk art and g r a d u a l l y erased. T h e a u t h o r considers t h e m o t i v e s l e a d i n g t h e a r t i s t s t o choose certain subjects a n d a t t r i b u t e s t h e m to t w o kinds o f creative personality, namely introvert and extravert. The former work f r o m a need f o r self-expression a n d t h e i r a r t is a n expression o f s o m e t h i n g t h a t f i l l s t h e i r t h o u g h t s . I n m o s t cases t h i s i n n e r s t i ­ m u l u s is f o u n d i n p e o p l e a l i e n a t e d f r o m n o r m a l l i f e a n d is also due to a greater sensitivity. T h e i n t r o v e r t sculptors do not borrow ideas f r o m others b u t create f o r m s t o suit t h e i r e m o t i o n a l state a n d g i v e t h e m t h o p o s s i b i l i t y o f expressing themselves i n scul­ p t u r e s . T h e i r w o r k is m u c h m o r e i n t e r e s t i n g t h a t t h a t o f t h e e x t r a v e r t artists, o f w h o m there are m a n y m o r e a n d w h o express themselves i n f o r m s created b y others before t h e m . V e r y often t h e y d o n o t u n d e r s t a n d t h e essence o f t h e f o r m s t h e y c o p y b u t j u s t i m i t a t e ist seeming message, whereas t h e artists w o r k i n g f r o m a deep inner need create authentic w o r k s . T h e i r strength is i n t h e i r i n d e p e n d e n c e f r o m b o r r o w e d f o r m s , a l t h o u g h s o m e ­ t i m e s t h i s is a l s o a w e a k n e s s . A s s u m i n g t h i s d i v i s i o n t h e a u t h o r discusses c o n t e m p o r a r y sculptures according to different groups: s p o n t a n e o u s r u r a l a r t ( f i g . 7 - 1 1 ) a n d u r b a n a r t ( f i g . 5 7 ) , p s y c h o p a t h ol o g i c a l a r t ( f i g . 12-15) a n d t h e w o r k o f such i n d i v i d u a l per­ sonalities as C h a j e o a n d Z e g a d ł o o r L u r k a ( f i g . 1 8 , 2 3 ) , whose sculptures are a n expression o f t h e i r r i c h personality. D e p e n d e n c e o n e x i s t i n g f o r m s a n d b o r r o w i n g s are f o u n d i n o t h e r groups: i n centres o f sculptors influenced b y fascination w i t h the w o r k o f one o u t s t a n d i n g a r t i s t or the d e m a n d for a certain k i n d o f s c u l p t u r e ( f i g . 24-35), i n families ( f i g . 36-38), i n sculpture of t h e r e l i c t y p e h a v i n g a d i r e c t l i n k w i t h o l d t r a d i t i o n s ( f i g . 1-4), i n s c u l p t u r e s p r o d u c e d f o r c o m m e r c i a l p u r p o s e s a n d also i n t h e w o r k o f amateur sculptors basing their art on the principles a c c e p t e d i n f o l k a r t . S i m i l a r t o t h e s e is t h e g r o u p o f i n t e l l e c t u a l s of rural origin a n d still e m o t i o n a l l y linked w i t h their villages, w h o p r o d u c e w o r k i n " f o l k s t y l e " ( f i g . 6 1 ) . T h e r e is a l s o t h e w o r k p r o d u c e d b y t r a i n e d c r a f t s m a n a n d a d u a t o s o f a r t schools for commercial purposes, n a m e l y , souvenirs for tourists. The last g r o u p consists o f sculptures m a d e i n villages a n d i n t h e su­ b u r b s i n f l u e n c e d b y t h e c u l t u r e o f t h o t o w n s , w h i c h are p r o d u c e d for the local people, catering for t h e i r tastes (fig. 5). A n a l y s i n g the changes t h a t h a v e t a k e n place i n contempo r a r y sculpture, the a u t h o r draws a t t e n t i o n to the greater freedom o f i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i c subjects (i.e. f i g . 16-23) a n d t o t h e increased r o l e o f o b s e r v a t i o n s f r o m n a t u r e (i.e. f i g . 3 6 - 5 0 ) . H e also emphasises t h a t c o m p e t i t i o n s a n d organised help for artists has c o n t r i b u t e d t o t h e d e v e l o p m e n t o f c o n t e m p o r a r y s c u l p t u r e , w h i c h is d o n e b y s e v e r a l h u n d r e d a r t i s t s t o d a y . L u d w i g Z i m m e r e r — REFLECTIONS BEFORE THE F I G U R E O F ST M I C H A E L T H E A R C H A N G E L S C U L P T E D I N 1971 B Y W Ł A D Y S Ł A W C H A J E C O F K A M I E N I C A G Ó R ­ NA. T h e a u t h o r , F R G r a d i o c o r r e s p o n d e n t , d u r i n g t h e 20 y e a r s he spent i n P o l a n d gathered a huge collection o f contemporary f o l k s c u l p t u r e s a n d is o n e o f t h e b e s t e x p e r t s o n t h i s a r t . A n a l y ­ sing the w o r k o f Chajec, L u r k a , Z e g a d ł o a n d K r a j e w s k i he tries t o reconstruct the w o r l d o f i m a g i n a t i o n t h a t distinguishes the f o l k character o f religious t h o u g h t f r o m official religion. Chaj e c ' s S t M i c h a e l ( f i g . 2 ) is n o t a g r e a t p r i n c e , l e d a e r o f t h e h e a ­ v e n l y hosts, b u t an o r d i n a r y m a n , a peasant. I n the sculptures of Chajec, L u r k a a n d Zegadlo we f i n d a specific a u t o - i d e n t i f i c a t i o n . T h e y express t h e k i n d o f t h o u g h t s f o u n d i n f o l k tales i n w h i c h t h e p e a s a n t is n o t a f r a i d o f t h e D e v i l a n d s h o w s h i m s e l f to be m o r e c u n n i n g a n d the simple m e n , the son n o b o d y t h i n k s a n y t h i n g of, m a n a g e s t o p e r f o r m deeds t h a t m o r e p o w e r f u l m e n t h a n he h a d n o t been able t o do. T h e St M i c h a e l i n c h u r c h sculp­ t u r e s a n d p i c t u r e s c o n f i r m s t h e v a l i d i t y o f t h e d i v i s i o n i n t o lea­ ders a n d m e n , t h e h e a v e n o f the r i c h a n d t h e poor. T h e experiences o f t h e p o w e r f u l are d i f f e r e n t f r o m those o f t h e p e a s a n t . H e l l h o l d s n o fears f o r t h e m a n w h o l i v e s n e x t t o i t i n his e v e r y d a y life. S a t a n t e m p t s the r i c h m a n w i t h the p o w e r o f t h e t e m p o r a l w o r l d , b u t t h e d e v i l i n t h e villages is s i m p l y the p o w e r g o v e r n i n g p o v e r t y a n d b a d crops. T h e m o r t i f i c a t i o n c a l l e d f o r b y t h e c h u r c h c o u l d be a h e a v y sacrifice f o r t h e r i c h m a n , b u t for the poor m a n i t was j u s t his fate. T h e p i c t u r e s o f B a r a ń s k a ( f i g . 17) l i n k a b o l d a n d n a i v e transformation of paganism into christianism. I n their lush sensuality original sin a n d the p o v e r t y o f m a n disappear and the b o r d e r l i n e b e t w e e n t h i s a n d t h e o t h e r w o r l d is e r a s e d . T h e folk approach to religion links m a n directly w i t h the h e a v e n l y w o r l d , thus n e g a tin g the division i n t o priests and l a y m e n . 253 �T h e c o n s e r v a t i v e a t t i t u d e o f t h o c h u r c h , t a k i n g the side o f the rich a n d powerful, was c o n d u c i v e to this division. I t was expressed i n i c o n o g r a p h y , a f a r c r y f r o m t h e f o l k a t t i t u d e t o w a r d s r e l i g i o n . T h e ParUokrator a n d t h e Sad C h r i s t m a k e one realise the difference b e t w e e n c o n c e p t i o n s : t h e t h r o n e d one a n d the t i r e d G o d , w o r r i e d a n d s a d a b o u t t h e f a t e o f m a n ( f i g . 3, 5 ) . is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e i r w o r k s g i v e s h a r p e r e x p r e s s i o n t h a n t h e o l d f o l k a r t t o f e a t u r e s o f f o l k s p i r i t u a l i s m . W h e r e a s i n Chajec's w o r k s t h e i n t e r p r e t a t i o n o f i c o n o g r a p h i e s u b j e c t s is i n t e r e s t i n g , i n L u r k a ' s s c u l p t u r e s h i s a p p r o a c h is a r e s u l t o f h i s o w n m e d i t a t i o n s a n d h i s o w n c o n c e p t i o n o f f a i t h . F o r i n s t a n c e , h e shows C h r i s t c a r r y i n g t h e cross w i t h a l l m a n k i n d ( f i g . 12), or protecting p e o p l e so t h a t t h e y s h o u l d n o t f a l l i n t o t h e b o t t o m l e s s p i t ( f i g . 13) — t a k i n g the f o r m o f a tree-cross. Discussing the w o r k s o f Chajec a n d L u r k a , the a u t h o r stresses t h e i r e x c e p t i o n a l c h a r a c t e r i n P o l i s h f o l k s c u l p t u r e , b u t h e PE3IOME K c a B e p H n H B o K M — CTMX HAPO.ZI.HAfl C K Y J I B I l T y P A CKyjitnTyp iiacToanieM HacTOHmiiM — Tpyfl uieHHbiM CTapoii BHanajie npe/niasnaHeu MneHHio ariTopa OTpacJibio X I V poKoe pa3BMTwe OKOJIO 1600 nojiyHM.ua BMTbca B MMenno B caaji HOBOro Mace, BajiMCb HGCTM U,M3M ero KaK ne „ynenoro" M CJIOM o b m e c T B a . 3aTeio', KpccTbaue <ieM BOcnojib30- HapOflHWMM 3JieM6HTaMM, KäK ocoöea- nOJIbCKHM Haiip. KaTOJlM- KyJIbT CBHTblX iiuKpoBM-iejieii noBceflneBHoro 6biTa M HyflOTBopiibix o o p a 3 0 B . "3lGT K y j l b T , K a K M o ß b I H a Ü n a j I O M H M H e C T ß a K C B a i b l M MecTaM c b i r p a j j saHHM no3flnee cKyjibiiTypbi cymecTBenHyw M EOo6m;e pojib B Hapojinoro ocobo HTO M X BbinojineHiie AepeBHax Bo BTOpoíí nojiOBHHe tBpcneiiCKMx CBOio K J i a ^ c u b y i o CTBO TOrO ptiviecjia. IIIMMCa B. B OT Ha — C03IiaHMeM OnaTb ancKoe r .A>i. iii neKOTopbix nacTyr.atT B HSM dpaKT KpecTbaii- „30JIOTOM cpeflM Bcero CTaJia rM03iioro CTynMJi fleHb HMKOB BTopOM aBTOp CHMTaeT, MX MCKyCCTBO He npeoopaHceiiMM ABIOP SToro X X TBOP'ieCTBO noflpaJKaiineM MacuiTa6e, najibubiii no BCTpeTHTb xaTax a H TaKJKe no na TeppMTOpMM npeJKse B ero snjie acero B bbiTa nojibijiM: 6WJIO B ^epeBencKMx po^a 'lacoBeiiKax, opwryp, T MJIM 'leMaiHKOii, nocBa- B TaK, H B Iiojibme, KaK nanp. jinbo napa^y flu o co CBa3anbi c MX noBceflHeBiicrc HenoMyqeH, ^ITO flasKe B no3flneM flj^Biira. CKop- TOTMKM. CB. cpjiopnan, MHTepecno, CBMseTejibcTByeT IIOHHT- BoroMaTepi no3flHeii CBaTbix peKii, iianp. OflnaKü, naMOOJiee noKpoBMTe^eii C'iaiiMCJiaB, o'robpa- KaK BoroMaTepw. nOKpOBMTejIba.MM aBJiajIMCb Ka3WMeJK, TMB obpa3a, c nepMOfla em,e TeMaTMKa, CKyjibmopbi M3obpaJKeiiHa MCTOHHMKM aBJiaeTca CXeMbI, HaBH3aiIH0M n3o6pajKeHMa, KaneciBe M30bpa- TaMiecibW aBjiaeTca CKOMncKOii BCTpenajmcb no^ nacmiMa. iyflOTBopiibie pacnpocTpaneHHbie JIK)6MMbIMK ubi.-u cpyHKi^weii. KpecTbaHCKMíi, roproiouiMii 3Jia M MapMM. MHorne OT IIojibuiM, Ha 3eMJiax, cpeaneEcKOBbt nOJIbCKMe 3TO B conpoTMBjienMM CTe- npe^o- CBHTblt KaKOii TO iiacejieiiMH cTenpo- repMaHW3an.MM. XapaKTepHO TaKHîe, H T O cKyjibnTopw flyajiM3wpoBaJiM HMa CKyjibnTypw l npeflHa3Ha iaj!MCb GTjiMHajiMCb Tex MeHee MHAMBM- CBaTbix noKpOBHTejien, 4)yHKl(MM M K0- KOHKpeTHbie CBOMMH a T T D M O y T a M M . npe^0CTaBJia.7in Meiibme MetTa Mx M3o6pas<e- TBopnecKoü dpaiiTa- 3MM. B KOiqe CTaTbM xyao»CHMKOB CKyjibiiType, M a aBTOp OTMenaeT, MCCJieflOBaTejieu TaKjKe iiaiTMOHajibHOü K nojjHepicuBaeT KyjibType, öojibinoii nOjibCKOíí ee pojib KaK B cOBpeMen- xyfloxtHMKOB-CKyjibnTopoB. TpaAML(Ma ¡íapoflHOíi XMBa CKyjibnTypbi MCKyccTBe M B iio,nco3HaTejibHO McnojiHaeT TaK 3TO Ha3. KOTOPBIX 6MJIO o6pa30M anaJiM3MpyeT ocHOBHbie Twnbi HepTOíí nojibCKOro u aBjiaerca co3naHMH KaK M B >Koi;cbi, K y j i o n a , .THobMTejieíi MCKyccTBa »cecTBennoro JIM6O eme (CKyjibnTypbi paooTax BHfl Bee rastubiM npMMWTMBOii. ajicMeiiTOM Co3flaeM aBjiaeTca BKjiaaa MCKyccTBO '. cBceo6pa3HOM, B MMpoBoe xyflo- co3Ha.Tejibno TOHKy OTCneTa, K O T o p y i o „bojibiiioe TiepeBaii- o^MqwaiibnoM CjionHiibi) TBK cospeMenHbix noiiaKOB. miTepec HapoflHOü BfloxnoBHTejibHMnu HOÜ 3TOT MOJKIIO JJfiBe OT OTHH. neHH MCKyccTBa nocjiefliiMM nonyjiapuOM . ^aiiaioniMM a?e oömeü B Mwpe GTTOprHyTbix Topbie BjieperH;- 3TOT nacKB03b Hie KpecTbauMiia perym,Mü ceü napofla. CKyjibnTypw npn/iopoxcHbix ABTOP ee XpMCTa. Mnoro'iMCJieHHbie pe3- cKyjibnTypbi B OO- aToro ÄepeBeHCKOü cpe^bi, K B KK o p M a m a a cpyHKrniHMH liofi yiHTbiBaa pa3JiiiMHoro M ñ u t í a , aBiop M U X ïeMaTMKy, crabaiomeroca OÄIL(MM XpMCTOM, naHMHaa M JJaBaee CTOjib Bcero BaaílieMIIIHC 3 T O rjiaBHWM 0bpa3OM XpwcTa, Ma30Bei4KOM fljia inacTe- CKynbiiTyp )\IVA „xpMcTOJiorwiecKOji ' dpMrypbi no peBOJIIOUMOIlIlblX MHeHMio STO OTF.enaeT Bceit ^aure M MfleojioiHtiecKoíi XpMCTa. 3TO Bor nGCBÄLü,eiiHaa Hbie 'rpyfliio juooinejiaM. Ö O J I b i n U H C T B O I I O U b C K M X M 3 0 u i j a > K e H M M CBH- Eiapaiiiero noHTM KCTOpbIM MJ1M o6pa3iiaM. aHajiM30M ïMnwHiiyK) ero CKopbantero noBOfly flJiH peMecieimbix MMeiia Bbipa»eHna c PacnaTMa, iia- oflnaKO JIKlÖMTejIbCKMM nojibCKOro napoflHOii BEJiMKOe MHOJKecTBO. 254 napoflHbiMM, npoBOflMT anaJiM3 n a p o f l i i o ñ npoM3BeflenMH pejiw- TBop'iecTEa npaB^a, BBIlflV He dpopMa uopa3iiaMH. nero n;exoBbix I i p M M e p O M OCObOÍÍ M H / I , M B M f l y a j I M 3 a L I , M M npescfle napofla. n;erocyii,apcTBeHiioM xapaKTep; CJiaßa- BBMfly no HMeji nopynajiucb npMBOflMT iiawoojiee naMaTM KpecTa, cnpH- npocpeccMOi'.ajibiibix cjaopMajibiibiM OTjiMHaeTca jKenMa — MCKyccTBO cKyjibnTopoB cTapbiM MOrJIO C O X p a u M T B C a Torfla CKyjibnTypa BeKa. Ha3MBaioT OfliiopoflHOii K y j i b T y p e 3a?KMTOH- nojibiue BMfla flepeBencKMx B cosnanMM B dpHrypnaa neTBepTM no-npejKneMy MCKyccTBenHbiM fleiioparaBnoe 3aKaT MnoroHMCJienHMx B. MMeHiio BOCTOHHbIM M l O J K H b I M pe3H0e pa3BMBaTbca X I X CKyjibnTypbi. pacnpocTpaneHMa. xapaKTepa. EO B B G K " napoflHOÍí nojiaKCB ocoßoro K p e c T b a a . l/iineji T S K - KpecTbHHCTBa. npOTMBCnOJICIKHOCTb nojiyHMJio fljia KpecTb- c (JrpOMHOe uieHHOH TBcpuaMit C a M b l X M 3 3 e C T H b I X M3 H M X . CBH3ana TblX Kacia bw dpMryp 3na>ieHMe, nacjieflHMKOB nHBOU,KM H TO MCKyccTBa, ObOCObjieuHOCTM B03pacTaioiHeM cjioeB iiCKyc- npooyflMB- MCKyccTBO, c o 3 A a B a e M 0 e 3Ha>.eiine B MeJKAy CTBa M H y j K f l O C T i i „ n a H C K C r o " M C K y c c T B a p a c u B C u o jKe v. ocosnajio p e i B M l e.HbHO noi'.wMaHMa nporaBopeHMH KJiaCCOi-jOU KaK OdbMiTMajiBHOe KJiaCCMIIM3M KpecibHHCKOro no<iBe nojibiue KpecTbancTBo upMuaA^JKHOCTB. BpeMeuM OTMejKeuaJica KaK X V I I I cipanax, B03HMKJia CMJibHO cpiirypa flpyrwx Basinoe uHMTaa xaiOT MCKyccTua. Ttanca nocBameu- noflroiOBKM. npn/iopoJKHbix KpecTban <pcpMnpo- nojibCKOro Tpy/iax, KpecTbane, nojiaraTb, tiapafly fljlil lexcT poMaiiTMnecKoro B npeJKHMX npop^sccMOiiajibHOM Bonpoc paccMaTpMBaeT ne- npexiRd KOHTppecj?opMaiH«i. B M e a y M T b l H a C b l T M J l M B TO B p e M a MHeHMK) peneccaHC, paÖOTaTb BcaKOíi IlpOM3BeJ4eHHa Korfta peHeccanc óe3 TpaflMH,MM. nepBbiM nporas paoOTarauiMe pcB-CKyjibnTopoB, no- MCKyccTsa, HaHMIiaJIM „bapcKyio pacnpocTpaHMTejiM tTajia TBopnecTBa. BbicrynaeT yKOpenMBuieroca by^ro B jj,e- M yMeBiiiMx npunüpu-- ilojibCKMii Bcero 3aüHTepecoBaJi BepxnMe 6jiM3Kaa MJijnocTpnpyiom.Mx Hbix nojibCKOü HapoAHOíi CKyjibinype, ero xa- npMMepax 3TMX i i p o M 3 B e f l e H M Í i b b i J M TanHO KO'iopaa nojitme UIM- pa3BMBaTbca pesiMKOB, npOBMHL(MK) iiapo/n.bix BOCiipHUHJiM Ho TOM CKyjibnTypa, OHa napoflHOro iiojibme K TpeooBaHMaM Hya^fl rOTj«ecKan MaccaM. MacTepcKMe peHOCMJIMCb M Majioíí i?KcnpeccMBiiaa, no3flHeMiuero r. i roTM iecKne aajiaeTca OToßpajKaeT HanMOnaJibubiM TA r j i y ô o K O fljiH HwraTeJieii. TBOpnecTBa, rjiyôoKO 6BIJI CKyjibnTypa njiacraRecKOro nMBGirKM nocBH- sapybeJKHtix BB. B C m t e 3 M M niMpoKMM obpa3u,OM onepK, CKyjibnType, ucKyccTBa. M X V Kopa-iMtJiiaH HHTiiaH fljia o6pa30M paKTep nojibCKOro B nojibCKOü nap^/inaa nojibCKOro caMBiM j i y n i u M M cMHTeTMnecKMii iiapoflHOíi ;ia paooTbi. y ppyrMx M TaKiiM OTjiM^iMTeJibiioii MCKVCCTKO. �a A e y ni X m a n o B C K H — nPMMMTWBHAÍI MEHHAfl C K y . H b n T y P A B CMJIE3MM T KA- A B T O P Mccjie^yeT a B j i e i i M e n p M M M T M B u o r o T B o p n e c T B a , B03iiMKaioinero K a K K O C B e i n i b i e 3 J i e M e ¡ i T b i M J I M >Ke B M f l O H3MeneHHbie o6pa3Hbi, n e p n a e M b i e M S B H C , M3 ccHOBiioro Tenelína CTMJieBoro n c a y c c T s a . CBOMMM MCC.TieflOBaHMflMW a B T O p O X B a T b I B a e T CMJie3CKyio Kaiiennyio C K y j i b n T y p y , n e p s b i x eme AOxpncTnanCKMX naMHTHMKOB C T a p M u o i VI r O T M H e C K M X K p e C T Ü B K a K ) nj,nxca r p e n i H M K O B , a a T e M M o r M j i b i i b i e r u i w T b i vi snnraipMii n a H H X C X V I flo X V I I I B B . , C K y j i b n T y p H b i ñ a p x n TeKTypHbiü fleKop B n n o T b flo K a M e u H b i x npMjjppojKHbix (Jjuryp M > i a c o B e n . Ha o c n O B e npoBei;eHnoro (popMajibnoro a n a J i M 3 a í n a repnajia a s T o p ( p o p M y a u p y e T n e c K O j i b K O o 6 m n x T C S M C O B , KacaiOlUMXCH n p M M M T M B H C ñ C K y j I b n T y p b i : B HanajIbHOM cpa3e cpopMMpoBanwH CMJie3CK0M C K y j i b n ' r y p b i ( c o r j i a c u o oomeñ 3aK0H0MepH0CTM a B j i e H M Ü , c o n y T C T B y K ) i n ; n x p o ? K fleiIMK) HOBOít O r p a C J I M M C K y C C T B a ; , B 0 3 H M K a j I M npon3EefleiMa, O T j i n n a i o i n M e c a (popMajibHbiMM nepiaMM npnMM'iMBa (Kpt-CTbi K a i o m M x c a rpeiUHMKOB, p a n í i a a apxMTeKTypnaa c K y j i b n T y p a ) ; 3 a M e n a e T c a TaKHíe flBjieiiMe 3anMCTUOBaiiMa n e K O T o p b i x 3 J i e M e n T O B n p o u u i o r o B i i p o n 3 B e fleimax, iipmiaflji«Kam,nx yace K HOBOÍÍ anoxe (cxapMHH t i e MorwjibHbie n a M a T H M K M n a n e p e J i O M e T O T M K M H p e í i e c c a u c a ) ; TarOTeHne K Tpa,nnB,M0tiM3My, K coxpaueHMW M ocobOMy BMAOH3MeHeiiMK) o 6 p a 3 n O B , K O T o p b i e B n e n T p e CTaJin yxe n e p e j K M T K a M M . RJIH oojibmoro coopaHMH C M ae3CKMx c i c y B b n T y p x a p a K T e p u a T a K J K e p y T M H a , B b i 3 B a H iiaa cepuMiibiM x a p a K i e p o M npon3B0flCTBa (¡viorujibiibie njiMTbi). üocjiefliiaa, OTMenemiaa aBTopcM r p y n n a , Bb!,ie^ena M M BBMfly cneuMCpMKM o O i n e c T B e i n i o r o c n p o c a , c o r j i a c u o KOTOpCMy 3TM C K y j I b n T y p b l BbinOJlHHJIMCb. 3 T O 6 b I J I M 3 a Ka3w HM3UIMX e j i o e B c o m e c T B a . M n a n o « i B e S T H X s a n a J Ü B paSBMJIOCb, IIO M H 6 H M K ) a B T O p a , nOflJIMHHQ i-japofluoe MCKyccTEo. K 3Toro p o ^ a npon3Be/ieiiMaM npnna/(;iejKaT pacnpocipaneiiHbie B O n j i e 3 M n n p n f l o p o j K i i b i e t p K r y p b i . P o Ma H P e í i n c p y c c CKyjiBnxyPA — HAPOflHAH KAMEHHAfl 3AnA,n;Horo n o r y j K A A B T O P c o o 6 i n a e T o p e 3 y j i b T a T a x C E O M X Mccjie^OBanMíí, npoBefleinibix B O K p e c T u o e r a x ropjinu;. M M 6bui n a u s e a /(OBOJibno 6ojibmoM K a M e H O T é C H b i í í o;eHTp B MofljiyBne 'iyXOBCKOM VI HeCKOJIbKO MHJIMBMJJ.yajIbHbIX M a C T e p C T K M X B pa3JiMHHbix flepeBnax. A B T O P C T a T b M n p M H a f l J i e j K M T K HMCJiy n e M n o r n x M C cneflOBaTejiew, M 3 y H a B u i M x pp C M X n o p n o j i b C K y i o n a p o f l nyio K a M e n n y K ) C K y j i b n x y p y ( T S K I I M x e o 6 p a 3 0 M O H paHee HccjieflOBají n a M H T H M K M c i a p M H b i J I 3 M K O B ) . CymecTBOBano MHenne, H T O 3 T 0 r o p o f l a C K y j i b n T y p b i a B J i a r o T c a M C K J I I O •iMTeJibiio n p o n 3 B e f l e H M a M M r o p o f l C K w x p e M e c n e n n i i K O B vi lie MMeiOT H i i n e r o o 6 m e r o n a p o f l H b i M MCKyccTBOM. c Peünopycc oSpamaex B H M M a H w e H a T O T qJiaKT, H T O TBOp'ieCTBO MHOrMX K a M e i l O T e c O B — aBTOpOB npMflopojKHbix q>nryp — 6epeT CBOe H a i a j i o O T flepeBeHCKoro peMecjia — o6pa6oTKM K a M H a ; M 3 r 0 T 0 B j i e H K e MejibHMHHbix srepuoBOB M T O H M J I . B C T a T b e noflpo6no p a c c M a r p M B a i O T c a TexiiMnecKMe npweMbí K a i n e n o T e c o B M o f l j i y B K M , O T M O M C H Ta flo6biBanna K a M n a . A H a j i M 3 n p y e T c a fleaTejibHOCib MHOrax noKOjienMÍí, M B H M a c T e p c K M e p a ó O T a j i M ^o naTMfiecHTbix rOflOB H a r n e r o C T O J i e r a a . I I p M M c c n e ^ O B a n M M H e KOTOpblX M3 3TMX M a C T e p C K M X SbIJIM o 6 H a p y j K e i i w o6pa3I Í M , KOTopwMM n o j i b 3 0 B a j i M C B K a M e n o T e c b í . C M X nop üe Bbiacneno eu^e O T K y f l a n e p e H a n n w o f l j i o B c K i i e K a M e n o Tecbí nepBbie o6pa3u;bi fljia cpHrypHbix CKyjibnTyp. Ha ociiOBaimn p e 3 y n b T a T O B C B O M X noMCKOB a B T O p cxaTbM iipefliiojiaraeT, H T O B O 3 M O J K H O n e p B b i e K a M e n o T e c b í Vlo¡ijiyBKM y H M j i n c b peMecjiy y C K y . 7 i b n T o p o B M e c T e H K a I í e n j K KOBMqe. i H a p a f l y co C K y j i b n T o p a M J f , KOTopbie K a K B M o f l j i y B K e Bbipaciajín B p e M e c j i e i m w x K a M e a O T e c H b i x i;eiiTpax, B üoryjKy pa6oTajiM M T€, KOTopbie ne cjieflOBajín peMecj-.eimbiM T p a f l i i n n a M flaHKoñ cpeflbi vi MuflMBJiayajifaHO 'il.y,a;njincb B flepeBHHX. A B T O P aHajiM3npyeT TBop iecTBO flBonx M3 H M X : M a p w a n a ^ l , 3 a « 3 é M3 y K e n e H H W K a CTZKMmeBCicoro vi B o i í u e x a E n f l p y c a K a v¡3 Tyxvi. i AHHa — PE3HBIE K P E C AEPEBHHHBIE OMryPBI B K y H H M H b C K a - l l p a i i K a TBI M MOHOJIMTHBIE MAJIOH n O J l b l l I E anann3MpyeT n a M H M H K H napofluoñ M O i i y M e n CKynbnTypbi B ceBepuoü nacTM Majiow Dojibuin. ABTOP Ta.ibiiofí B nacToam.ee B p e M a M 3 B e c T i i b i O K . 90 o o t e K T O B , M3 K O T O pbix SojibinmiCTBO naxoflnTca B flepeBiiax. Ü H H 6bun-i oonapyjKeHbi B nocjieflHiie roflbi BO BpeMa MecTHbix M C C J i e A o s a n n ñ , K O T O p w e r j i a B H M M o6pa30M B e j í n M u c T M T y T M C K y c c r B I I o j i b C K O M A K a f l e M M n HayK ( B H M X npnunMaJia y n a c T n e a B T o p H a c T o a m e í i C T a T b n ) vi K p a K O B C K n ñ 3 T H O rpaopnHecKnñ My3eíl. CTapeñmne M3 n 3 B e c r H b i x Han oórbeKiOB flaTnpyíOTCH KOHIIOM X V I I I B. H nanajiOM X I X B . B o j i b n n i H C T B O OTHOCiiTca K nocne/jiieñ n e T B e p i n X I X B . HeKOTopbie 6biJin BbinojiHeubí B flsafliíaTbix ro~ flax n a u í e r o C T O j i e T n a . M O H y M e H T a J i b n a H C K y j i b n T y p a B M a j i o ñ riojibme c o ciaBJiaeT, napafly co cKyjibnTypaMn KJKHOÍÍ BejinKOn o j i b m n , eflMHCTBeHHbiñ M 3 B e c T H b i ñ n O K a K p y í m b í n K O M njieKc MOHOJIMTHO B B i n o j i H e H H b i x M 3 sepeBa n p n f l o p o j K H b i x K p e c T O B , c£>nTyp w n a c o B e n . OfliiaKO, B flpyrnx pernoHax Ilojibmn (ocoSenHO B KypneBCKOM paíiOHe), coxpaiinjincb B He6ojibmoM, n p a B f l a , R O j i n n e c T B e n a M H T H H K n , c x o j K n e c B e JiMKOnOJlbCKMMIl VI MajIOnOJIbCKMMM. Ha 3TOM OCHOBaHMM a B T o p n p e f l n o j i a r a e T , H T O no,i(o6Hbie K p e c T b a n C K M e npnflopojKHwe n a M a T H M K n M o r a n TaKJKe n a x o f l M T b c a n a T e p pMTOpMM B C e í í C T p a H b l . flOBOJIbHO BBICOKI1M y p O B e H b 0 6 p a ÜCTKH flepeBa BW3biBaeT npeflnojiojKenwe o I I X CBH3M c oOmenamioiiajibnoñ Tpaflwnneü n o j i b C K O f i pe3b6bi. ITofljiacnM VÍ Bce M 3 B e c T H b i e n a M f l T H H K H C T a p w n w Bbinojinajincb H a C p e f l C T B a K p e C T b a H C K M X n O J K e p T B O B a H M ñ , CTaBKJlMCb B C t í i ñ e p e B H e í í , Bceifi c e M b e ñ J I M 6 O n o j K e p T B O B a H n a M n caMbix C O C T O a T e J I b H b l X K p e C T b a H . T B O p i ^ a M H 3TMX OOrbeKIOB 6 b I J I H JIMSO C K y j i b n T o p b i , pa60Tawmne B flepeBencKnx KOCTejiax, JIMSO K p e c T b a H e , 3 H a B n j n e T a ñ H n K M c6pa6oTKM «epeBa, K a K n a n p . H J I O T H M K M M J I K KOJiecHMKw. K c T a T M K K p e c T b a n CKHM CKyjibnTopaM npnnafljieHcaJí caMbiíi BbiaaK>mMíic;i cpe/in ManonojibCKiix BaaTejiefí I I nojiOBnubi X I X B . — B a B J K n n e n ; IIlBeM. XOTH B Majioií nojibiue S B I J I O M H O T O C K y j i b n T o p o B -MOnyMeHTajincTOB, o neM CBnfleTejiBCTByiOT pa3JiMHna B o b p a o o T K e OTflejiBHBix K p e c T O B n o p n r y p , necoMnenno na Bceñ STOÍÍ T e p p n T o p n n o 6 a 3 b i B a j i a oóinaa KOMIIO3 M U M 0 H H a a c x e M a vi M K O H O r p a q p M H e c K a a n p o r p a M M a fljia K a j K / i , o r o BMfla S T O X C K y n b m y p . B O 3 M O J K H O , H T O S T O C B M fleTeJibCTByeT o c y m e c T B O B a H n n o6mnx o 6 p a 3 i í O B r o p a 3 f l o 6ojiee p a H H e r o n e p n o f l a , neM c o x p a H n B m n e c a naMHTHHKM. He n c K J i M H e H O , H T O T p a j i n n i i a pa3Hbix K p e c T O B n p M n a f l Jie?KHT K s n o x e n o 3 f l H e ñ r o T M K M . AjieKcaiiflp H I I K O E C K M — COBPEMEHHAH CKyjiBnTypA, HA3BIBAEMAH HAPO^HÜÍI C K y j i b n T y p n o e TBOpHecTBO Bcerna 6 b u i o Menee ycJiOBHbiM, H 6 M p e M e c j i o vi He H O C M J I O p e r w o H a j i b n o r o K J i e i í M a . O T O oO'bacHaeTca pa3JiMHneM B b i n o j n i a e M b i x o ó m c c T B e n u b i x cpyiiKij;Míí vi c n o c o S o B n p n o 6 p e T a H n a 3 i i a n M M . Pa3j i n n n e B y p o B n e M a e r e p c T B a vi B B 0 3 M O ? K n o c r n nmepnpeTau,nn T e M U cmibHee B J i n a j m n a p a 3 i m i r y B xyflüJ K e c T B e H H b i x p e L u e i m a x , n e i a M e c T u a a TpaflHL(na. C o B p e M e H H y í o C K y j i b n T y p y OTjinnaeT OT cTapoñ H 3 Menenne c p y H K u n ñ (oco6eHHO nepeBonjiomenne KyjibTOBoñ B 3 C T e T H H e c K y K > ) vi n O T p e 6 n T e j i a ( m m e H M aBjiaeTca ropofl). E C J I H H a p o f l H w e p e M e c j i a n o - n p e j K K e M y coxpanaioT cTapbie C T M j i e B B i e o c o B e n H O C T H ( n p n 3 i i a K n ) , T O B coBpeM e n H O í i C K y j i b n T y p e B W C T y n a w T 3 i i a H n T e j i b i i b i e pa3JiMHMH, C B H 3 a i i n b i e r j i a B H b i M o6pa30M c p a m n p e n n e M n p e ^ c T a B jiaeMOfi Te-MaTMKn, a T a K J K e c n e p e M e n a M n B cnocoóe Mbiuijienna xyjjpjKHMKOB. 3TO 3aTnpaeT r p a n n u b i Mexfly H a p O f l l i b l M VI J I K ) 6 n T e j I B C K M M T B O p H e C T B O M . A B T O P p a c c M a T p n B a e T MOTMBannw, K O T O P B I M M ncjib3yMTca CKyjibnTopw, ynnTbiBaa npn STOM flsa Bnija JIMH1IOCTM T B O p q O B fleííCTByiOIliMX M 3 BHyTpeHHMX IIOByJKa e i m ñ M J I M ate fleñcTByiomnx nofl B J i n a n n e M M3Bne ( B I I M M a n n e ! T e p M M H O J i o r n a P n c M a n a ) . T B o p n e c T E O nepBbix B w 3biBaeTca CTpeMjieHneM K caMOBbipajKennio, noTpe6HOCTbio M 3 j i M T b vi B b i C K a 3 a T b o 6 y p e B a e M b i e n x HyBCTEa. Hame Bcero B H y T p e H H n e C T M M y j i b i B b i C T y n a W T y J I M U ; , Bbi6poH i e H H b i x M3 K O J i e n H O p M a j i b H O í í JKM3HM M O T j i n n a i o m n x c a Sojibnien B n e H a T J i n T e j i b H O C T b i o . C K y j i b H T o p b i , noSyjKflaeM b i e K T B O p n e C T B y B H y T p e H H M M M CTOMyJiaMM, n e «myT o 6 p a 3 n p B , O H M c o 3 f l a i O T n a f l j i e j K a m y K ) cpopMy JJ,JIH B b i p a j K e n n a C B O M X n y B C T B vi 3 M O B ; M M B C K y j i b n T y p i i O M T B O p n e c T E e . Mx n p o M 3 B e f l e n M a r o p a 3 j j o M i i T e p e c n e e , H O M npoM 3 B e f l e n M H T e x , K T O n e p n a e T B f l o x n o B e i i M e n3Biie. 3 T M X nocjie^HMx 3HaHMTejiBH0 6 o j i b m e . O H M BbTCKa3biBaK)Tca B opopMax, c o 3 f l a i i H b i x flpyrMMM. O H M nacro flajKe ne 255 �noHMMawT cyniHOCTH n o j i p a j K a e M b i x H M H dpopM, nepeH H H a a JIMUIb MX B H e i I I H M M B M f l , B TO B p e M H K 3 K X y f l O J K - JIIOPKM, 3 e r a f l j i b i HMKM, XapaKTep TBoparqne CaMOSbITHbl UOB M B M3 r j i y S o K M x no6yjKJj,eHMM O H K He3aBMCMMbI O T o 6 p a 3 - M OpMrMHaJlbHM. 3TOM BHyTpenHMX 3aKJlMHaeTCH M X CMJia, XOTH nOpOM 3TO McxoflH M3 CKOe TaKoro fleJiemiH, caMOpofluoe TBOp^eciBo (MJIJI. ncMxonaTonorM'iecKoe aBTop (MJIM paccMaTpnBaex cnoHTaiiHoe), 7—11) M TBop^ecTBO jTepeseH- ropojrcKOe (MJIJI. (MJIJI. 12—15), T y p y TaKMX xyfloaKHMKOB, K a K X a m , 3 e r a s J i o 57), CKyjibn- (MJIJI. n a T M - JIMSO K p a e s c K o r o , M M p B O o 6 p a JKeiIMM, MMxaMJi Xaíiubi (MJIJI. COHMOB B 2) MbiurjienMa, nopoíi ne3aMeTHbiM M3o6pa>KaeMbiií KOHiiocTfa rax rpynnax: B03HMKJIM M3 6ojiee nOfl jTOjiJKaeT a TaKHce TBOpaUIMX XOflaiJJMX (MJIJI. B jiyioinaa flepeBHM TaKJKe KOMMepiecKMe peBHe fljia u.eJiM, rpynna, CBa3aHHbIX nanpMM. cyBenMpbi yHMJiMirr. K «JIH nocjiefl- TBOpMMaa K y j i b T y p b i ropo.ua, B coBpeMeHHOM BaeT nepeMenbi, BbinojinaeMaa cKyjibnTypw, aBTop, B B oBjiacTM 'iacTHOCTM, luBJieiiMe 6biTb aBTop noflMepKMBaeT HaMepeHHbix q¡x>pM coBpeMeHHOM BpeMH 3aHMMaeTCfl JIwjTBMr 3na'ienMe noneieiiMa, yKasbi- cKyjibnTypbi, HeCKOJIbKO H , M M M e p e p — 36—50). KOHKypcoB KOTopOM B paflMO, npe6biBaa rpoMa^Hyío poflHOM JiBafliiaTt KOJiJieKUMio CKyjibnTypw. jieT B najieHMe TOitaM 3Toro MCKyccTBa. A n a j i i ! 3 M p y a oár.::; BIEJ.ÍQ M MMpa fleimo co6jia3iiaeT M Ha KOTOpoMy B3biBaeT fljia Borana, cero HOUIHO SoraTbix M O flepeBCHCRMü SeflaMM M n e y p o s c a a M M . jiMiueHMeM HapoflHaa 'iejiOBeKa KOCTejí, a /rjia YMepMOTJIO 6eflHHKa cyjj,b6oü. (MJIJI. 17) O T o 6 p a » c a K ) T nEPE.II, M 3 B A H H M 3 KA- pacTBopaeTca 6eflCTB£HH, M HenocBHineHHbix. KOCTejia, KOTopbift naxojj,MJic CBOO flajieKa Tpone MMPOM, 3T0My Bcerjra jiyHiiiMM Ha3iia- Xaüiibi, pa3fleJ! 3TMX cy;!b6oM MKOnorpaqbMM, M XPMCTOC CKOP6HIHMÍÍ Bor nojiaraa CTynasoT -qepTbi i(bi MHTepeeHa yKa3biBaioi B o c c e f l a w r i i M M HE Bor, yflpyHenubiM TBopnecTBO OTHCTJIMBO KOTopaa Hapofliibra ropbKOM nejio- JIMPKM, aBTO¡ ( M J I J I . 3, 5 ) . XaMD,bi MX MCKJHOMMTejIblIOCTb CKyjibnType, 60Jiee CMJibiibix. 3 T C BooBpasceHHH KOimenqMM, M CTpaHCflyíoirfMM Ha sípeu;OB R0HcepBaTM3M Ha cropoHe B CBHSMBaei pa3/ieji cnoco6cTBOBaji 6biji Bbipa>Keiiiie XpMcroe-cyflMH BenecKOM OTpMD,aa O T pejiMrM03iioro pa3jiMHMe npeACTaBJiaeT coBpeMeimOM rpexo- cTMpaeTCH o^naKO, eaMa no M nOJIbCKOÍÍ H T OB i e M B CTapOM Hapofluoro B M X np0M3BefleHMH; HapOflHOM MCKyCCTBe Bbb enMpMTyajiM3Ma. ee6e HapOflHOf ECJIM y X a ü MHTepnpeTan,Ma icconorpa cpMnecKOM TeMaTMKM, T O y J I I O P K M OHa BbiCTynaeT cocTaBMJi cMejioe npeTscpeHMe asbiiecTBa Bxpw- pejiMTM03HOCTb nenocpeflCTBeiiHO c ne6ecHbTM PaccMaTpMBan CKyjibnTypbi 3a- M6JKJJ,y 3TMM M nOTyCTOpOHHMM M M p O M . ITojibiiie K TOJIBKO -qejiOBeMecKMe e npoM3BefleHMM CMJibiibix TeM, K T O flbaBOJí BapaHBCKOM 3anafliiorepMancKoro O H npMiiaflJiejKMT flejia, O H . CB. M Hapofl, MMpa, B T O BpeMH K a K K flypaneK, neM cero nacToamee P A 3 M H I H J I E H M H KoppecnoiifleiiT McnbiTauMa crpauíen jiMuib ero OTMeiaeT APXAHrEJIOM M M X A M J I O M " , H B I M B 1 9 7 1 T . BJIAflMCJIABOM X A Í l U E f t MEHMIÍBI ryPHEÍl. CTaTbM, nejiepa3BM- COT HejIOBeK. „CBHTBIM AETOP KpoMe M cnoco6cTByKHiiMx a TaKMe nojjTBepjKflaeT MMpa CTMancTBO. B 6 y p H 0 M cJiaflOCTpacTMM na MJIJI. B xocrejiax, M B T O JKe B p e M H n a M B i i o e Mace. (Hanp. TajKejibiM KapTMHbi MecKOM T e M a T M K M ( n a n p . M J I J I . 1 6 — 2 3 ) M H a 6 o J i e e B a j K i i y i o npMpoAbí KOTOporo n e 6OMT- 6ejrnbix. HHM. njioTM, aBjianocb pojib Ha6jiK)JieHMM MHTepnpeTanMio c jjbHBOjí y n p a B j i H e T 6bijia TMK) cBo6oflnyio CTajiKMBaeTca He ero, BepuiMT TOJIKOBBIM, cMJibiibix pa3JiMHHbi AH CMeTJiMBee Sojiee S o r a T b i x M JTJIH KpecTbaH. MKOiiorpadpM- Toro Ha Sojiee npoMcme/riiiMe fljia na ryriTecTBOM S p e H n o r o fle- 3 T O M c p e ^ b i B cotMBeTCTBMM c ee B K y e a M M (MJIJI. 5). AHajiM3Mpya cMJiy aejieHMa OfluaKO, M c Heü npecjie- peMecjiennMKaMM CKyjibnTypa, aBTOMflenTMdpMKaqMH, npoMC- CKyjibnTypa, npMynenHbiMM npMHaflJiejKMT M Ha nepMcpepMM npo- onMparoixrMxca MHTejIJIMreHTOB, M 3M0UM0IiajIbH0 CyurecTByeT rpynne ceMbax TpanMUMaMii jnoBMTejieíi, BbinycKHMKaMM xyjjojKecTBeHHbix iieM B KOTopaa cTapbiMM CTMJie" TypMCTOB, M3roTOBJiaeMbie M co Sjiaro- CKyjibnTypbi. M M 6jiM3Ka „HapOflHOM M3 61). 24—-35), neSo o/inoro BbinojiHaeMOíi c KOMMepHecKoíi B TBopiecrBe npMHLtMnbi Hapo/rHOM TBOpHeCTBa (MJIJI. flpy- Koxopbie M KOH'biOHKTypbi CKyjibnType, CBa3b 1—4), B c K y n b n r y p e , nejibio, na CKyjibnTypw B pejiMKTOBOM B ueiiTpax, BJIMatlMeM CKyjibnTopOB coxpaHHTb EbICTynaiOT cKyjibmypHbix rJlyOOKMM flJia 36—38), (MJIJI. Tex BMJTHBIX npMaTHOM (MJIJI. B M 3aMMCTB0BaHMe 23), M 3e- OToSpajKenMeM cbiHOBefi MMxaMJi, 18, noii M3 HOCTM. 3 a B M C M M 0 C T b (MJIJI. paflo- JIIOPKM Xafiubi, SbiBaeT flbasojia, caMwü Bescflb HejIOBeK, ca K O T o p b i x HBJiaeTca B b i p a j K e i i M e M M X a p K O f í MHjTMBM/xyajib- JIiopKa BeJitMoasa, CKa3KM. B H M XK p e c T b a i i M H He MJIM IiapOflHHM aBJiaioTca napoflubie KOTopbie jiMCTe) STO ne CBoeo6pa3iiaa XOJI TBOpHeCTBO TyjibHOM — CKyjibnTypax npoMCxoflMT BbipajKaeTca n w T a e T c a BOC- 3TO o 6 b I K H O B e H H b I M KpecTbHHMH. rajjjibi aBTop OTJIM'iaiOIUMÍi OT O C ¡ 3 M H M a J I b H 0 Í t p e j I M T M M . C B . pejIMrM03HOCTM IieBeCHblX roM cocTaBJiaeT M X cjiaSocTb. CKyjibnTypw: CTaHOBMTb co ero pasMwmjieHMHMM, BCCM 'lejicBeMecTBOM Fa-Kpec.Ta (MJIJI. 13). nanpMMep 3ainMm,aioiiTero c ero XpMCTa, (MJIJI. KOHu;enHiieM Hecyuíero KpecT 12), M J I M jiw/reM B CBH3I Bepbi. >Ke B O T nasenMH Bup,e E Oí BMCCT sepe nponacr �WARUNKI PRENUMERATY Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej zł 72.— zł 36.— Prenumeratę na kraj przyjmują Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz urzędy pocztowe i doręczyciele •— w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I kwartał, I półrocze roku następnego i na cały rok następny — do dnia 10 miesiąca, poprzedzającego okres prenumeraty na pozostałe okresy ro­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne składają zamówienia w miejscowych Oddziałach RSW „Prasa-Książka-Ruch". Zakłady pracy i instytucje w miejscowościach, w których nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy indywidualni zamawiają prenumeratę w urzędach pocz­ towych lub u doręczycieli. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 50%> droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „Prasa-Książka-Ruch", Centrala Kolporta­ żu Prasy i Wydawnictw ul. Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto PKO nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. Sprzedaż numerów bieżących i archiwalnych: — w Księgarni Ośrodka Rozpowszechniania Wydawnictw Naukowych PAN, sprze­ daż gotówkowa i wysyłkowa numerów bieżących i archiwalnych płatność go­ tówką, przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR PAN, Pałac Kultury i Nauki, 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I Oddział Warszawa. Orders for this periodical from abrcad can be placed with „Ars Polona" Krakow­ skie Przedmieście 7, 00-068 Warszawa, Poland or with — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 München 34, Postfach 68, Bundesre­ publik Deutschland. — Earlscourt Publications Ltd., 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, Via Lamarmora 45, 50 121 Firenze, Italy. Indeks 36 940 PL ISSN 0032-3721 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo Wrocław, Oddział w War­ szawie 1976. Nakład 2000 egz. Objętość 20,70 ark. wyd.: 16,00 ark. druk. Papier ilustracyjny k l . I I I 90 g. 61 X 86. Oddano do składu 10.IX.1976. Podpisano do druku w marcu 1977 r. Wydrukowano w kwietniu 1977 r. w Zakł. Graf. „Tamka". Z. 2. 501. F - l l . Cena 36.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd27699fe79f31da7e4227d9a700125a.pdf 15988c0b6ea18d33c1b8899434337b24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4372 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4068 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.62-63 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i Z w i ą z e k Sp. R ę k o d z i e ł a Ludowego i Artystycznego w Warszawie. Pokazano 4 rodzaje t k a n i n : gobeliny, d y w a n y , k i l i m y i sumaki. Ñ a k o n k u r s n a p ł y n ę ł o 550 prac z całego k r a j u , z czogo 284 z a k w a l i f i k o ­ wano na w y s t a w ę . Przyznano 38 n a g r ó d i w y r ó ż n i e ń . Rogalska, n a g i o d y I I I (po 2.000 zł) — — J a d w i g a H n i e d z i e j k o i Regina Masełbas. Ponadto przyznano szereg wyróż­ nień. * I X — w Muzeum Okręgowym w Zamościu otwarto p o k o n k u r s o w ą wysta­ wę S z t u k i Lrrdowej Zamojszozyzny. N a k o n k u r s w p ł y n ę ł o 270 prac 37 t w ó r c ó w u d o w y c h tego regionu. * 22. I X — w S ł u p s k u o t w a r t a zo­ stała „Ogólnopolska Wystawa Plastyki Amatorskiej R z e m i o s ł a Cechowego", zor­ ganizowana przez Centralny Z a r z ą d Rze­ m i o s ł a oraz K o s z a l i ń s k ą I z b ę R z e m i e ś l n i ­ czą. N a t e g o r o c z n ą w y s t a w ę n a d e s ł a n o ponad 300 prac z zakresu m a l a r s t w a , rzeźby i grafiki. Cztery r ó w n o r z ę d n e nagrody I o t r z y ­ m a l i : J a n W i e t r z y k z M a j d a n u Sopoc­ kiego, S t a n i s ł a w Mazurek z Potaszni, E d w a r d Jezierski z W e r b k o w i c i W ł a ­ d y s ł a w a G r u d z i ń s k a z Hrubieszowa. * * I X — w P a ń s t w o w y m Muzeum E t ­ n o g r a f i c z n y m w Warszawie czynna b y ł a w y s t a w a p n . „ R u m u ń s k a sztuka n a i w n a " , na k t ó r e j zaprezentowano 80 o b r a z ó w malarzy „ n a i w n y c h " z różnych regionów Rumunii. 27. I X — w M u z e u m W o j s k a w B i a ł y m s t o k u r o z s t r z y g n i ę t y z o s t a ł ogól­ nopolski k o n k u r s p n . „ W o j s k o w sztuce ludowej". W konkursie u c z e s t n i c z y ł o p o n a d 50 t w ó r c ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 78 r z e ź b i 30 t k a n i n . J u r y p o d p r z e w o d n i c t w e m z-ey Dyrektora Departamentu Muzeów i Ochrony Z a b y t k ó w , F i a n c i s z k a M i d u r y , p r z y z n a ł o nagrody n a s t ę p u j ą c e : w dziale r z e ź b y nagrody I nie p r z y z n a n o ; nagro­ d y I I (po 3.000 zł) o t r z y m a l i : J a r o s ł a w F u r g a ł a i M a r i a n L e j a ; n a g r o d ę I I I (2.000 zł) — E d m u n d Zieliński. W działo t k a n i n y nagrody I (po 5.000 zł) o t r z y m a ł y : S t a n i s ł a w a C z a p l i ń ­ ska i M a r i a n n a Dzieszko; nagrody I I (po 3.000 zł) — Felicja Malewicka i Janina S U M M A Polska sztuka ludowa za granicą V I I — w siedzibie F u n d a c j i K o ś c i u ­ szkowskiej w N o w y m Y o r k u czynna b y ł a w y s t a w a prac N i k i f o r a . O r g a n i z a t o r k ą wystawy była Katherine Sękowski. V I T — we L w o w i e w M u z e u m Sztu­ k i U k r a i ń s k i e j czynna b y ł a w y s t a w a rzeszowskiej s z t u k i ludowej. Zgromadzo­ no t u ponad 300 e k s p o n a t ó w z r ó ż n y c h R I E S © dziedzin s z t u k i , j a k r z e ź b a , s t r ó j , koro­ n k a , h a f t , zabawka i f o t o g r a m y budow­ n i c t w a w s i rzeszowskiej. Wystawa zorganizowana została przez d z i a ł etnograficzny Muzeum O k r ę ­ gowego w Rzeszowie. * 13—22. V I I I — w M a l m ó (Szwecja) n a M i ę d z y n a r o d o w y c h Targach d u ż y m zainteresowaniom cieszyła się wystawa Sp. R ę k o d z i o ł a Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego i m . St. W y s p i a ń s k i e g o z K r a k o w a , p r z y s p a r z a j ą c s p ó ł d z i e l n i wielu nabyw­ ców. * 24. I X — w Berlinie, w Museum fur V o l k s k u n d e o d b y ł o się uroczysto otwarcie w y s t a w y p n . „ M i k o ł a j K o p e r n i k w oczach p o l s k i c h t w ó r c ó w l u d o w y c h " . W y s t a w a z o s t a ł a zorganizowana w ra­ mach t r w a j ą c e j w s p ó ł p r a c y Muzeum Etnograficznego w T o r u n i u z muzeum b e r l i ń s k i m , gdzie b y ł a p i e r w s z ą w y s t a w ą e t n o g r a f i c z n ą z k r a j ó w socjalistycznych. N a u r z ą d z o n e j z d u ż y m rozmachem ekspozycji pokazano 123 najciekawsze r z e ź b y , uzyskane przez M u z e u m Etno­ graficzne z k o n k u r s u ogólnopolskiego oraz barwne f o t o g r a m y miejsc p o b y t u K o p e r n i k a , w y p o ż y c z o n e z Muzeum Okręgowego w Toruniu i kopię X V I -wiocznego p o r t r e t u wielkiego astronoma. W y s t a w ę p r z y g o t o w a l i pracownicy obu m u z e ó w . A u t o r o m scenariusza i pro­ j e k t u ekspozycji b y ł d y r . Aleksander Błaehowski. Z okazji w y s t a w y w y d a n o katalog. Р Е З Ю М Е S U M M A R Y OP A R T I C L E S K r y s t y n a H e r m a n o w i с z-N o w а к — R E S E A R C H O N W anda D r a b i к — DECORATED HOLLOW MASONRY F O L K COSTUMES I N P O L A N D - ASSESSMENT OF A C H I E ­ U N I T S OF C E M E N T ( R E S E A R C H I N T O CONTEMPORARY VEMENTS FOLK ART) Since the beginning of the 19th c e n t u r y folk costumes have One o f v e r y few forms o f f o l k a r t developing now is the beon one o f the domains of f o l k a r t arousing the greatest interest decoration of the walls of houses (or u n d e r p i n n i n g ) made of among ethnographers concrete or cement hollow masonry u n i t s . A n average hollow a n d lovers of folk c u l t u r e . H o w e v e r , the f i r s t descriptions of a scientific character d i d n o t appear t i l l the years between the W o r l d Wars. Since the Second War, World masonry u n i t is a rectangular p r i s m 25 X 50 X 25 c m mado of cement m i x e d w i t h sand a n d water cast i n t o a wooden mould. the most i m p o r t a n t project has been the A t l a s of Polish In m a n y regions o f P o l a n d the wooden m o u l d is carved F o l k Costumos planned for 59 volumes, of w h i c h 30 have been w h i c h produces published so far. I t is w o r t h n o t i n g t h a t i n Poland thero are 50 The f i r s t decorated moulds were n o t e d about 1933. Decorated basic a n d almost 500 regional varieties of f o l k hollow masonry u n i t s became popular after the last war and costumes. I n her w o r k the authoress sets o u t t o show t o w h a t o x t e n t ornaments impressod on the cement surface. can be f o u n d i n various rogions o f the c o u n t r y . The moulds the s t u d y of f o l k costumes can become a source t o t h e h i s t o r y are made e x a c t l y like the of clothes, points t o the influenco of foreign i m p o r t s a n d of t o w n l i t t l e gingerbread m o u l d s . E x c e p t for open-work decoration all clothes on those w o r n i n t h e c o u n t r y . U n f o r t u n a t e l y , most o f the other techniques the studies on t h e subject p a y too l i t t l e a t t o n t i o n t o t h e l i n k s are skilled i n wood-carving. b u t t e r p r i n t s , cheese presses and are used b y carpenters a n d joiners who of the folk costume w i t h the social s t r u c t u r e o f the village i t comes f r o m , w i t h t h e f i n a n c i a l s i t u a t i o n of those w h o wear i t , customs a n d rites a n d the frrnction i t h a d t o f u l f i l l i n t h e r u r a l R o m u a l d a H a n к o w s к a — " T A P E S T R I E S " PAINTED c o m m u n i t y . Also, e x i s t i n g descriptions o f f o l k costumes do n o t ON BY PAPER FAIENCE PAINTRESSES contain adequate i n f o r m a t i o n concerning the c u t of the costumos, the colour variants, changes conrrectod w i t h fashion, the n u m b e r The article deals w i t h pictures o f flower designs painted of costumes a n d their elements owned b y people, ways o f keeping on paper b v the workers of the Table-ware Ceramic Works in a n d cleaning the costumos, the p r o b l e m o f substitute W ł o c ł a w e k . These workers p a i n t certain defined patterns, the elements used b y poor people, etc. Comprehensive research i n t o folk shaping o f w h i c h t h e y can also influence. They take part i n the costumes is helpful in Biennale E x h i b i t i o n o f W ł o c ł a w e k Faionco at which they present following the changes t a k i n g placo i n the folk culture after the their o w n creative solutions i n o r n a m e n t a t i o n . I n 1974 they 19th surprised the organizers o f a contost 62 century. entitled "Contemporary �or a f a m i l l y , or t h e y were statues of the sad Christ, more rarely a Pieta or other presentation o f Our L a d y , etc. Crosses made of t i m b e r or i r o n wore erected i n p u b l i c squares i n villages, a t t h e crossroads, on r i v e r banks, i n the fiolds, i n places of crime, on tho graves a n d mounds o f "Poles" (soldiers or insurgents). Crosses were also b u i l t d u r i n g plagues, on the occasion o f various missions a n d vows. Such crosses wore also founded for various intentions b y w e a l t h y farmers, w h o usually p u t dates o n t h e m , names a n d a stereotype inscription (e. g . G o d , bless us!). Smaller crosses were h u n g o n t h e walls, or p u t on t h e tables i n rooms; they were also p u t among bee-hives thus placing the bees under their p r o t e c t i o n . Some crossese, especially the b i g ones, were J a c e k O l ę d z k i — T H E R E A L B E A U T Y IS I N N A T U R E . decorated w i t h tho insignia o f Christ's passion or h a d a developed (ON B A Z Y L I A L B I C Z U K ' S P A I N T I N G S . ) c r o w n o f i r o n o r t i n s u r m o u n t i n g t h e m . Wood-carvers a n d caipenters often t o o k p a y m e n t i n k i n d f o r t h e i r w o r k a n d n o t Bazyli A l b i c z u k is 65, a bacholor, he made h i s l i v i n g i n money. Such crosses stood f o r longer t h a n one h u n d r e d years. farming b u t has been p a i n t i n g since h i s y o u t h . T h e a u t h o r o f W h e n the p a r t o f the cross t h a t was sunk i n the g r o u n d decayed, the article emphasizes t h e deep, philosophical m o t i v a t i o n i n Albiczuk's w o r k a n d his a t t i t u d e t o w a r d s N a t u r e . H i s love o f usually every 20—30 years, i t was t h e n sunk again, a n d thus t h e cross was made shorter. Sometimes o l d crosses were replaced Nature made h i m l a y o u t a s m a l l garden i n w h i c h he grows w i t h now copies. O l d crosses w h i c h h a d completely r o t t e d wore about 300 different k i n d s o f bushes a n d flowers. Gardens are b u r n t i n t h e c h u r c h - y a r d o n Easter Sunday o r o n St. Rooh's a recurring theme i n m a n y o f his w o r k s . T h e h a r m o n y of N a t u r e , day. the Sun a n d t h e b i r d s c o n t a i n m o r a l values t h a t aro so often violated b y m a n w i t h his quarrels a n d f r a t r i c i d a l f i g h t i n g a b o u t Before t h o F i r s t W o r l d W a r there were a b o u t 1500 crosses religious differences, etc. Creative w o r k brings peace t o h i m a n d i n t h e K u r p i e r e g i o n ; after 1945 o n l y sevoral h u n d r e d remained allows o f expressing values w h i c h — he says — h o l d t h o sense a n d their n u m b e r is constantly d i m i n i s h i n g . of his existence. folk a r t i n t h e K u j a w y r e g i o n " b y sending i n pictures o f flower designs on paper for w h i c h t h e y drew o n t h e i r experience i n t h e domain o f faience decoration. T h e different size, t h e m a t e r i a l and a froo choice b o t h i n composition o f colours a n d decorative elements, resulted i n a n o u t b u r s t o f creative i n v e n t i o n f r o m t h e most talented paintresses. N o w , a b o u t one h u n d r e d paintresses send in their ,.tapestries" f o r contests a n d e x h i b i t i o n s , thus providing a l i n k w i t h t h e l i v e l y (although f o r m a l l y different) tradition or r u r a l ,,tapestries". Albiczuk is a reflective painter, he w o r k s slowly, w i t h graet sonso o f responsibility a n d o n l y i n t h e later p a r t o f t h e d a y , when dusk is falling. H e spends mornings i n his garden a n d i n tho fields. H e rejects a l l labels. H o protests w h e n people call h i m a naive painter. T h e a u t h o r says: he is j u s t a great a r t i s t . A d a m C h ę t n i k — CROSSES A N D W A Y S I D E S H R I N E S IN T H E KURPIE REGION A n t o n i S t e l m a c h — P A I N T I N G TO COMMEMORATE A B O L I T I O N OF SERFDOM I N GORAJEC T h e a u t h o r , whoso description o f t h o m u r a l paintings i n t h e chapel i n Ł o w c z a c o m m e m o r a t i n g a similar event has been published i n a previous issue o f our magazine, n o w presents the h i s t o r y o f a p a i n t i n g (only p a r t i a l l y preserved) i n an O r t h o d o x Church a t Gorajee. The p a i n t i n g was founded b y a local peasant Georgij W o j t o w i c z a n d his wife. I t is one o f v e r y few preserved examples o f a n i n d i v i d u a l f o u n d a t i o n o f t h e k i n d . Jan S a m e k — E L E M E N T S OF F O L K A R T I N CRACOW GOLD-SMITHERY On t h o t e n t h anniversary o f t h e death o f A d a m C h ę t n i k , an ominont specialist i n t h e f i e l d o f t h e f o l k a r t i n t h e K u r p i e region (an ethographic region n o r t h east o f central Poland), the editors p u b l i s h a t e x t b y A d a m C h ę t n i k , w r i t t e n before the Second W o r l d W a r a n d also reproductions o f his drawings of crosses a n d wayside shrines. T h e source materials date back to the period between t h e t w o W o r l d Wars. Wayside shrines used t o be v o r y p o p u l a r i n t h e K u r p i e region a n d they were of various sizes f r o m t i n y cases t o buildings built o f t i m b e r o r , more r a r e l y , c f b r i c k . H o l y images were also placod under s m a l l t i n or wooden roofs o r i n t h o hollows o f treo•trunks. Most often t h e y were t h e p a t r o n saints o f t h e village The a u t h o r describos engraved plates a t t h e bases o f l i ­ t u r g i c a l chalices f r o m tho Corpus Christi Church a n d St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. T h e y date back t o t h e 17th century. Such plates a n d plaquettes also appeared on other chalices a n d l i t u r g i ­ cal vessels e.g. the ciboriums f r o m St. M a r t i n ' s Church i n Cracow. E n g r a v i n g was popular i n Cracow gold-smithery a n d i t first appeared i n t h e second h a l f o f t h e 14th century. Goldsmiths drew o n graphic patterns, b u t a departure f r o m t h o great style made t h e m t u r n t o t h e folk a r t i d i o m . Besides, t h e Craoow goldsmiths also w o r k e d for people i n the c o u n t r y m a k i n g jewellery for t h e m ( i n w h i c h t h e ornamental stone was coral). Р Е З Ю М Е К р и с т и н а Г е р м а нович-Новак — ИССЛЕДО­ В А Н И Я В О Б Л А С Т И НАРОДНЫХ КОСТЮМОВ В П О Л Ь Ш Е . П О П Ы Т К А О Ц Е Н К И ДОСТИЖЕНИЙ В OTOM НАПРАВЛЕНИИ ник для и з у ч е н и я и с т о р и и о д е ж д ы , в о з д е й с т в и я ино­ с т р а н н о г о и м п о р т а , в л и я н и я города на деревню. К со­ жалению, в большинстве работ о б р а щ а е т с я с л и ш к о м мало в н и м а н и я на с в я з ь наряда с общественной струк­ турой деревни, с з а ж и т о ч н о с т ь ю е е жителей, с об­ р я д а м и и функциями, к о т о р ы е наряд и с п о л н я л среди с е л ь с к о й о б щ е с т в е н н о с т и . П р и о п и с а н и и наряда слиш­ к о м мало места о т в о д и т с я о п и с а н и ю его к р о я , р а с ­ цветки, и з м е н е н и я м , с в я з а н н ы м с модой, к о л и ч е с т в у нарядов и и х о т д е л ь н ы х э л е м е н т о в у к р е с т ь я н , цепе наряда, способам хранения и чистки, проблеме замены У ж е в начале X I X в е к а наряд стал предметом особого в н и м а н и я и и н т е р е с а э т н о г р а ф о в и л ю б и т е л е й народной культуры. Однако лишь в межвоепный период начали у к а з ы в а т ь с я научные труды, посвя­ щенные этой тематике. П о с л е в т о р о й мировой войны в а ж н е й ш и м мероприятием в этой области я в л я е т с я п о д г о т о в к а Атласа п о л ь с к и х народных к о с т ю м о в . Из отдельных элементов наряда, к которой прибегали з а п л а н и р о в а н н ы х 59 тетрадей в ы ш л о до с и х п о р 30. менее з а ж и т о ч н ы е г р у п п ы населения и т.д. С л е д у е т о т м е т и т ь , что в П о л ь ш е с у щ е с т в у е т 50 о с н о в ­ ных и о к о л о 500 р е г и о н а л ь н ы х в и д о в народных пра­ Всесторонние исследования, касающиеся нарядов, здничных нарядов. В своей статье автор п ы т а е т с я к о й мере и с с л е д о в а н и е э т и х нарядов установить в к а ­ составляет источ­ предоставляют происходившие века. позможиоеп. в народной проолсдотъ поремеим, к у л ь т у р е , начиная с XIX 63 �В а н д а Драбик — ДЕКОРАТИВНЫЕ ПУСТОТЕ­ ЛЫЕ БЕТОННЫЕ КАМНИ ( И З ИССЛЕДОВАНИЙ В ОБЛАСТИ СОВРЕМЕННОГО НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА) О д н и м и з немногих новых видов современного народного творчества, п о л у ч и в ш и х в настоящее время развитие, является украшение с т е н домов (или их цокольной части) в о з в е д е н н ы х и з бетонных (цемент­ ных) п у с т о т е л ы х к а м н е й . Пустотелый камень является прямоугольным па­ р а л л е л е п и п е д о м р а з м е р о м в с р е д н е м о к . 25 X 50 X 25 см. П у с т о т е л ь н ы е к а м и н и з г о т о в л я ю т с я в деревянных формах, в к о т о р ы е в л и в а ю т цемент, смешанный с пес­ ком и водой. В о многих р е г и о н а х П о л ь ш и деревянную форму в ы д а л б л и в а ю т , благодаря чему на цементной стене о т п е ч а т ы в а е т с я о р н а м е н т . П е р в ы е декоративные фор­ мы датируются п р и б л и з и т е л ь н о 1933 г. О н и стали распространяться после войны и сейчас применяются в р а з л и ч н ы х р а й о н а х нашей страны. Выделка форм п р о и з в о д и т с я таким же о б р а з о м , к а к формы для у к р а ш е н и я масла, сыра, пряников. Кроме ажурной п р и м е н я ю т с я также в с е другие в и д ы техники резного и с к у с с т в а . Их в ы д е л к о й з а н и м а ю т с я п л о т н и к и и с т о ­ ляры, обладающие способностями резчиков. Р о м у а л ь д а Х а н к о в с к а — НАСТЕННЫЕ МАЖНЫЕ КОВРИКИ Р А Б О Т Ы ХУДОЖНИЦ ПИСЫВАЮЩИХ ФАЯНС БУ­ РАС­ Темой настоящей статьи являются картонные или бумажные к а р т и н к и , цветочные декорации, выпол­ няемые р а б о т н и ц а м и В л о ц л а в с к о й фабрики столовой к е р а м и к и . Художницы работают по утвержденным о б р а з ц а м , в формировании которых принимают дей­ ственное участие. В своих работах, п р е д с т а в л е н н ы х на Бьеннале фаянсовых изделий, они п о к а з а л и соб­ с т в е н н ы е творческие о р н а м е н т а л ь н ы е (т.е. декоратив­ ные) р е ш е н и я . В 1974 г. художницы эти, неожиданно для о р г а н и з а т о р о в к о н к у р с а „ Н а р о д н о е и с к у с с т в о К у я в щ и н ы " , п р и с л а л и бумажные картинки, в которых использовали свой опыт, приобретенный при росписи фаянса. Другой формат, другой материал и свободная непринужденная р а с ц в е т к а , к а к и декоративные (ком­ позиционные) решения способствовали творческому р а з в и т и ю наиболее талантливых художниц. В насто­ ящее время около 100 женщин готовят настенные бумажные коврики па конкурсы и выставки, под­ держивая в с е е щ е живые ( х о т я формально иные) традиции деревенских настенных ковриков. Автор р а с с м а т р и в а е т р а б о т ы наиболее талантли­ в ы х женщин, сопоставляя их с композициями, кото­ р ы е о н и п р е д с т а в и л и на Бьеннале фаянса. Я ц е к О л е н д з к и — ПОДЛИННАЯ КРАСОТА ЗА­ КЛЮЧАЕТСЯ В ПРИРОДЕ. О ХУДОЖЕСТВЕННОМ ТВОРЧЕСТВЕ БАЗИЛИЯ АЛЬБИЧУКА Альбичуку 65 л е т . О н холост, в с ю жизнь зани­ мается з е м л е д е л и е м , но наряду с этим с молодых л е т р и с у е т . Автор статьи отмечает глубокие филосо­ фские мотивы, характерные для творчества Альбичука, его о т н о ш е н и е к п р и р о д е . С т р а с т н о л ю б я п р и р о д у , о н р а з б и л на небольшой п л о щ а д и сад, в котором в ы р а щ и в а е т о к . 300 в и д о в к у с т а р н и к о в ( м н о г о л е т н и ­ к о в ) и цветов. С а д ы я в л я ю т с я также темой многих его работ. Гармония природы, солнце, птицы содержат глу­ бокие моральные ценности, к о т о р ы е так часто на­ р у ш а е т человек р а с п р я м и , братоубийственной борьбой на п о ч а е р е л и г и о з н ы х р а с х о ж д е н и й и т . д . В твор­ честве находит Альбичук умиротворение, оно дает е м у в о з м о ж н о с т ь в ы р а з и т ь т е ценности, которые со­ с т а в л я ю т с м ы с л его с у щ е с т в о в а н и я . Альбичук в д у м ч и в ы й художник, о н р а б о т а е т мед­ л е н н о , с чувством ответственности, работает только в п р е д в е ч е р н е е в р е м я , к о г д а наступают сумерки. По у т р а м он р а б о т а е т в с а д у и в п о л е . Альбичук не п о м е щ а е т с я в о б щ е п р и н я т ы х „ п е р е ­ г о р о д к а х " . О н п р о т е с т у е т , к о г д а е г о п р и ч и с л я ю т к на­ и в н ы м . П о мнению а в т о р а он я в л я е т с я художником крупного формата. 64 АдамХентник ПЁВСКОГО — КРЕСТЫ РАЙОНА И ЧАСОВЕНКИ КУР- В десятую г о д о в щ и н у с о дня смерти известного з н а т о к а народной к у л ь т у р ы курпёвского района (этно­ г р а ф и ч е с к и й р а й о н , р а с п о л о ж е н н ы й на с е в е р о - в о с т о к о т центральной П о л ь ш и ) наша редакция публикует написанный и м до в о й н ы текст, а также помещает репродукции рисунков, изображающих кресты и часо­ в е н к и . Это документация, возникшая в межвоепный период. Часовенки были широко распространены в Курп ё в е к о м р а й о н е . В с т р е ч а л и с ь с р е д и них различной в е л и ч и н ы , то маленькие, шкафоподобные, то более к р у п н ы е п о с т р о й к и . Их с т р о и л и и з дерева, р е ж е из к и р п и ч а . К р о м е того с т а в и л и с ь фигуры с в я т ы х под жестяными и л и дощатыми к о з ы р к а м и и л и же в дуплах деревьев. Это были главным образом изображения святых, п о к р о в и т е л е й данной деревни или семьи, либо же с к у л ь п т у р ы С к о р б я щ е г о Христа, реже Пиеты, а так­ же другие и з о б р а ж е н и я Богоматери и т.д. Деревянный и л и железный к р е с т с т а в и л и на де­ р е в е н с к и х п л о щ а д я х , на п е р е п у т ь я х , над в о д о й , на п о л я х , на местах п р е с т у п л е н и й , на о д и н о ч н ы х моги­ л а х и могилах „поляков'' (солдат, повстанцев). С т а в и л и также к р е с т ы во в р е м я э п и д е м и й , в связи с р а з л и ч н ы м и миссиями и обетами. Состоятельные к р е с т ь я н е жертвовали иногда к р е с т ы по р а з л и ч н ы м п о в о д а м , г л а в н ы м о б р а з о м п о м е щ а я на них даты, фамилии и стереотипные подписи (наприм. Господи благослови). Кресты п о м е н ь ш е в е ш а л и на стенах, с т а в и л и в и з б е на столе, п о м е щ а л и среди ульев, по­ ручая их попечению пчел. Кресты, в особенности больших р а з м е р о в , р а з у к р а ш и в а л и и в е ш а л и на них а т р и б у т ы мученичества, тщательно о т д е л ы в а я так наз. в е н е ц и з железа или жести. За свою работу резчики и плотники преимущест­ в е н н о п о л у ч а л и в м е с т о денег продукты. К р е с т ы про­ стаивали иной раз с в ы ш е ста лет.Когда перегнивала з а к о п а н н а я в з е м л ю нижняя часть, крест срезали и о п я т ь в к а п ы в а л и , с н и ж а я е г о таким образом; обыч­ но э т о п р о д е л ы в а л и к а ж д ы е 20—30 л е т . Иногда старые к р е с т ы з а м е н я л и новыми копиями. Совсем обветшав­ шие кресты сжигали перед костелом в Страстную С у б б о т у и л и в день с в . Р о х а . П е р е д п е р в о й мировой войной в Курпёвском райо­ не насчитывалось о к . 1500 к р е с т о в , п о с л е 1945 г. и х о с т а л о с ь только несколько сот, сейчас их стало еще меньше. Антон и С т е л ь м а х — В ПАМЯТЬ КРЕПОСТНОГО ПРАВА В ГОРАЙЦЕ ОТМЕНЫ Автор с т а т ь и , к о т о р ы й в с в о е в р е м я п и с а л на с т р а н и ц а х журнала „ П о л ь с к о е народное искусство" о настенной живописи, посвященной отмене крепост­ ного п р а в а , к о т о р а я находится в часовенке в Ловче, п и ш е т на с е й р а з о б и с т о р и и к а р т и н ы частично со­ хранившейся в церкви в Горайце. Картина была в 1848 г. п р и н е с е н а в дар местным крестьянином Г е о р г и е м В у й т о в и ч е м и е г о женой. Она принадлежит к немногим с о х р а н и в ш и м с я о б р а з ц а м п о д о б н ы х инди­ видуальных даров. Я н С а м е к — ЭЛЕМЕНТЫ НАРОДНОГО ИСКУС­ СТВА В ЮВЕЛИРНОМ МАСТЕРСТВЕ КРАКОВА В статье рассматриваются гравированные пластин­ к и на ножках литургических сосудов костелов Божьего тела и св. М а р т и н а в Кракове. Они датируются X V I I в . Такие п л а с т и н к и и п л а к е т к и можно встретить на различного вида литургической утвари, наприм. на дарохранительнице и з к о с т е л а с в . М а р т и н а . Этого рода г р а в и р о в к а стала р а с п р о с т р а н я т ь с я среди кра­ к о в с к и х г р а в е р о в в о в т о р о й п о л о в и н е X I V в. Г р а в е р ы п р и д е р ж и в а л и с ь г р а ф и ч е с к и х о б р а з ц о в , но, у х о д я от о б р а з ц о в большого и с к у с с т в а , о н и п р т л й о т г ж а л и с ь к на­ р о д н о й к у л ь т у р е . З о л о т ы х дел мао^е^а р Щ с ) т а л и так­ же для у д о в л е т в о р е н и я потребно£гей..-пеа^дни, вы­ п о л н я я ювелирные и з д е л и я , в коЬе]юлн1](Ж ценным к а м н е м был к о р а л л . y^i, �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y Cena p r e n u m e r a t y rocznej Cena p r e n u m e r a t y p ó ł r o c z n e j N A R O K 1978 z l 120.— z l 60.— Prenumeratę na k r a j p r z y j m u j ą Oddziały RSW „Prasa-Książka-Ruch" oraz u r z ę d y p o c z t o w e i d o r ę c z y c i e l e •— w t e r m i n a c h : — do 25 l i s t o p a d a na s t y c z e ń , I k w a r t a ł , I p ó ł r o c z e r o k u n a s t ę p n e g o i na c a ł y r o k następny — do d n i a 10 miesia.ca, p o p r z e d z a j ą c e g o o k r e s p r e n u m e r a t y na p o z o s t a ł e o k r e s y r o ­ ku bieżącego. Jednostki gospodarki uspołecznionej, instytucje i organizacje społeczno-polity­ czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w m i e j s c o w y c h O d d z i a ł a c h R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " . Z a k ł a d y pracy i i n s t y t u c j e w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h nie ma O d d z i a ł ó w R S W oraz p r e n u m e r a t o r z y i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz­ towych lub u doręczycieli. P r e n u m e r a t ę ze z l e c e n i e m w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a j e s t o 5 0 % d r o ż s z a o d prenumeraty krajowej, przyjmuje R S W „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala Kolporta­ ż u P r a s y i W y d a w n i c t w u l . T o w a r o w a 28, 00-958 W a r s z a w a , k o n t o P K O n r 1531-71 w t e r m i n a c h p o d a n y c h d l a p r e n u m e r a t y k r a j o w e j . Sprzedaż n u m e r ó w bieżących i archiwalnych: — w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i a r c h i w a l n y c h p ł a t n o ś ć go­ t ó w k ą , p r z e l e w e m l u b za z a l i c z e n i e m p o c z t o w y m . A d r e s : O R P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 W a r s z a w a , k o n t o P K O 1531-912 I Oddział Warszawa. O r d e r s f o r t h i s p e r i o d i c a l f r o m a b r c a d c a n be p l a c e d w i t h „ A r s P o l o n a " K r a k o w ­ s k i e P r z e d m i e ś c i e 7, 00-068 W a r s z a w a , P o l a n d or w i t h —• K u b o n & S a g n e r , I n h a b e r O t t o S a g n e r , D 8 M ü n c h e n 34, P o s t f a c h 68, B u n d e s r e publik Deutschland. — E a r l s c o u r t P u b l i c a t i o n s L t d . , 130 S h e p h e r d B u s h C e n t r e , L o n d o n W 12, G r e a t Britain. — L i c o s a C o m m i s s i o n a r i a S a n s o n i , V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 F i r e n z e , I t a l y . I n d e k s 36 940 P L I S S N 0032-3721 Z a k ł a d N a r o d o w y i m i e n i a O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o W r o c ł a w , Oddział w W a r ­ s z a w i e 1977. N a k ł a d 2000 egz. O b j ę t o ś ć 11,00 a r k . w y d . , 8,00 a r k . d r u k . + 2 w k l e j k i P a p i e r i l u s t r a c y j n y k l . I I I 90 g. 61 X 86. O d d a n o do s k ł a d u 1 1 . Х И . 1 9 7 6 . P o d p i s a n o do d i u k u w s i e r p n i u 1977 r . W y d r u k o w a n o w e w r z e ś n i u 1977 r . w Z a k ł . G r a f . „ T a m k a " . Z . 2. 664/76. F-15. C e n a 18.— z ł . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c1495c101e55c30fe2029ef26326f5a.pdf 9838d81b115e56f9092a5ed2f3e79f9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4382 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4078 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.125-127 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Inne graficznego w Warszawie. Na zaprezen­ towaną tu kolekcję złożyły się: obrazy Eweliny Pęksowej i Zofii Roj z Zakopa­ nego oraz rzeźby ludowe i stroje regio­ nalne z różnych terenów Polski. 26, 27.XI — w Opolu obradował I V Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twór­ ców Ludowyoh, który zgromadził oprócz twórców ludowych także naukowców, przedstawicieli placówek muzealnych oraz „Cepelii". Referat wstępny pt. „Rola i miejsce kultury ludowej w spo­ łeczeństwie socjalistycznym" wygłosił prof, dr Józef Burszta. Dyskusja toczyła się wokół problemów prawidłowego roz­ woju twórczości ludowej oraz dalszej poprawy warunków bytowych i wa­ runków pracy ludowych twórców. Prezesem został wybrany Bronisław Cukier z Zakopanego. Wybrano również skład Rady Naukowej, której przewodni­ czącym został prof, dr Roman Reinfuss. Z okazji zjazdu zorganizowano w Opolu w pomieszczeniu zjazdowym wys­ tawę prezentującą dorobek członków STL oraz wystawę publikacji dotyczą­ cych kultury i wystawę-kiermasz malo­ wanej ceramiki opolskiej. Wciągu dwóch dni wykupiono wszystkie eksponaty. * X I I —• w centralnej galerii Sztok­ holmu ,,Svea" czynna była wystawa polskioh prymitywistów pn. ,,Świat codzionnośei z fantazją". Zorganizowana przy współudziale BHZ Desa. * X I I — w Ośrodku Informacji i K u l ­ tury w Lipsku czynna była wystawa wy­ robów Wlooławskich Zakładów Ceramiki Stolowoj. Wystawę zwiedziło ok. 100 000 osób. Z okazji wystawy wydano katalog zawierająoy tekst informacyjny o dziejaoh „Włocławka", omawiający formy, motywy i kolorystykę wyrobów — oraz barwne ilustraoje. Wystawie towarzyszyły pokazy zdobienia fajansu przez Alinę Piwowar i Holonę Musialik. S U M M A * R I E S * X I — w Koszalinie odbyła się sesja naukowa na temat „Relikty kultury jamneńskiej i problemy jej ratowania". Referaty wygłosili: prof, dr Józef Bursz­ ta o międzynarodowym znaczeniu kul­ tury ludowej Pomorza Zach., mgr Juliusz Sienkiewicz o tradycyjnym budownic­ twie wsi jamneńskiej i problemie jej ra­ towania, mgr Anna Masiewicz o sztuce i zdobnictwie jamneńskim oraz mgr Benedykt Malinowski i mgr Tadeusz Szadkowski o problemach konserwator­ sko-etnograficznych i organizacyjnych przy realizacji kaszubskiego Parku Etno­ graficznego we Wdzydzach. * 1 7 . X I I — w Kcyni uroczyście ob­ chodzono jubileusz 50-lecia praoy twór­ czej artystki ludowej i popularyzatorki folkloru —• Klary Prillowej. Równo­ cześnie założony i kierowany przez nią zespół regionalny „ P a ł u k i " obchodził 20-lecie swej działalności. Z tej okazji zarówno Klara Prillowa, jak i jej zespół otrzymali honorowe dyplomy uznania ministra kultury i sztuki. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S I r e n a T u r n a u — I N F L U E N C E OF T H E COSTUMES OF THE GENTRY A N D BURGHERS ON POLISH F O L K DRESS I N T H E 16th-19th CENTURIES The authoress based her presentation of the problem (which has by no means been exhausted i n Polish literature on tho subject) on results of ethnographic research, iconographic sources and published archive materials. Speaking about the influences of the national dress and West European fashions, the authoress tries to establish the local features of the peasant clothes irrespective of the influences coming from the clothes of other social groups. The authoress is of the opinion that — as from the 16th century — i t is possible to distinguish tho seperate and individual character of the Polish peasant clothes and their regional differences. A t that time in the area of Małopolska (Little Poland) and Wielkopolska (Great Poland) there were many mutual influences between peasant clothes and those worn by the inhabitants of the towns and petty gentry. I n Silesia and Pomerania a strong influence is seen of West European styles on -the dress worn by Polish burghers and later copied by peasants in the 16th and 17th centuries. I n Silesia the influences came already modified from the southern German lands and Moravia. The clothes worn in the region of Gdańsk and in Szczeoin Pomerania resembled Spanish fashions modified into a Dutch version, which was popular in all the Baltic countries. Starting from the 16th century the men's peasant costumes were under a strong influence of the national dress that spread from the manor houses and the neigh­ bouring towns. The peasant's costumes that assumed a developed form in the 19th century began to take shape in many regions as early as the 17th or 18th century. However, in most villages of the Corona Regni Poloniae (Poland) the development of the tyle of clothes was hampered by the poverty of the villeins. I n the 17th and 18th centuries, in Great Poland, Silesia and Pomerania, where the textile industry had its centres and the supplies of materials were better, the peasants kept alive the national dress fashion which was disappearing in the olothes worn by the gentry and burghers. The rapid development of folk costumes that took place in Poland in the 19th century was, in the opinion of the authoress, the result of the growing prosperity of the peasants and the growing importance of clothes as an indicator of the social and finanical position of their owners. The men's clothes of those times continued to show the influence of the national dress as i t had been in past centuries, and the woman's dress showed traces of various West European fashions and styles popularized by the manor houses. I n Silesia and Great Poland western influences were very strong and the most direct. Recording the existence of a number of problems which cannot be solved on the basis of the present state of research the authoress puts forward a number of postulates concerning research. They concern first of all the chronological listing of outside influences on peasant clothes and the problems of regionalaization of dress and costumes in various parts of the old Polish Republic. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — CONTEMPORARY FOLK P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS Defining the range of his analysis the author takes the most general definition of painting as the point of departure: painting = the organization of a defined two-dimensional space by means of colours, which includes painted presentations such as signs, ornaments, decoration of objects of everyday use, as well as all kinds of pictures, polychrome painting and secular and cult paintings. The author makes an analysis of paintings that satisfy the human demand for aesthetic experience i n an easy way as well as the works of art able to arouse and satisfy spiritual needs of higher order. The author does not make any radical division between the two phenomena. Emphasizing the distance between the 125 �border points he notes at the same time the blurred dividing line between both categories of folk culture. Ornament, for instance, apart from its function or organization of space and decoration of various objects, was connected with a considerably wider culture context: with a need of an individual for identifi­ cation with a group; i t also had its semantic meaning, difficult to decipher today. A t the same timo, the process of schematization of typical religious paintings mass-produced in cult centres, combined with the widely developed decoration of these paintings, obli­ terated the borders of the opposing approaches: aesthetic vs. emotional, decoration vs. contents, sacrum vs. profanum. Jackowski discusses folk p intings of three kinds: malalura (painting) including signs, ornament, simple decoration; malo wanka (paintings on walls and painted "tapestries" on material or paper) and obraz (picture). N . B. Because of the limited space of this article the latter kind will be discussed in the noxt issue of our magazine. The author makes the distinction between these varioue kinds of folk paintings on the basis of the sets of formal characte­ ristic foatures connected with their particular functions in folk culture. He analyses the phenomena defined at tho beginning on the basis of concrete contemporary examples (i. e. in the times of decomposition of folk culture), and also answers tho question why some fields of this art wither and others continue to exist although their function is often different. And so, for instance, tho traditonal painted ceramic objects are still made in some old pottory contres but that domain of folk art is quite definitely on the decline. The decorative forms are being cons­ tantly simplified and made with less accuracy than they used to be. New and interesting, on the other hand, is the painted decoration on faience made in Włocławek and on the other earthenware from Opole. I n both cases the paintresses work in factories which produce things for town buyers but the situation in each factory is different. The women working in Włocławek live in tho town and thoir work acquired folk features due to the conditions that wore created for them. Their aesthetic tastes have been shaped in accordance with the traditional folk aesthe­ tics. The process of the introduction of folk elements into the work of the Włocławek faience paintresses was started in 1947 when professor A . Buszek, a painter and instructor, came to work i n the factory. He supervised the development of the paintresses' talents, directing their work towards the principles governing the decorating of traditional folk ceramics. Buszek's followers H . and L . Grześkiewicz and E. Piwek-Bialobrzeska continued his work, suggesting the right kind of patterns to the paintresses and replaced the old opinion of social and professional circles with their own assessment of the paintresses' work. The development of the individual tastes and the creative inventiveness of tho paintresses is further promoted by competi­ tions, the preparation of painted faience for exhibitions and the Faience Biennale. On such occasions each of the paintresses decorates a table service on her own. I n the Cepelia Cooperative in Opole ceramic objects are painted by authentic folk artists — the paintrosses of Easter eggs from the villages of tho Opolo region, who work for the Coope­ rative as cottage-workers. Thanks to the wise support given by tho activists of the Cooperative, particularly by the chair­ man of the Cooperativo, Mr. Matysek, as well as by qualified artists, the paintresses learned to transfer the traditional techni­ ques and decorative motifs used for the painting of Easter-eggs (the custom is still alive in the region) onto the decoration of ceramic forms made for buyers in the towns. Another example of survival and development of a traditio­ nal domain of folk painting in new conditions of influence from outside is provided by the painting of cottages in the Powiśle Dąbrowskie region and the environs of Włocławek in the Kujawy region. 126 I n the Kujawy region the craft (that was almost extinct) was revived thanks to competitions. I n pre-compotition surveys only one painted cottage was found. I n the first competition in 1961 only 5 people took part. The number of participants is growing steadily: in 1976 there were already 17 of them. I n the Powiśle Dąbrowskie region the competitions, organizod since 1948, have contributed towards the preservation of this kind of traditional decorative art which still existed then. I n Zalipie, the village where cottage painting developed the most, many women paint the cottages and also new houses are decora­ ted now. The preservation and flourishing development of the custom of painting the cottages in Zalipie was possible due to such factors as the stability of the region, where there is no big industry, and the fame the paintresses won all over tho country. Zalipie has its own group of people who examine and assess the work of the paintresses. Felicja Curylo, one of the most outstanding of them, was the life and soul of the whole movement and teacher of many young paintrosses. She played an especially important role t i l l the very end of her life (d. in 1975). However, the competitions and tho development of tourism have changed the situation: judgement is passed by people from "the outside" — such as ethnographers and folk art connoiseurs and enthusiasts. This promotes individual competition: new forms appear such as painted furniture, paper cut-outs, рарэг flowers, straw-ehandaliors and "tapestries" painted on material or paper. Teresa Komornicka-Rościszowska — "THE P A I N T E D COTTAGE" COMPETITION I N T H E POWIŚLE D Ą B R O W S K I E REGION The authoress discusses the results of a competition for painting the outside walls of cottages organized in 1976, compa­ ring them with the previous competitions and on-the-spot research. Tho competitions have been organized in the Powiśle Dąbrowskie region since 1948. So far, 13 of them have beon held but only the first and the last ones embraced the wholo of the Powiśle area. The others were restricted to tho village of Zalipie and the surrounding hamlets. After the 1948 competition a group of paintresses (men very rarely engage in painting of the cottages) was set up, called "The Creative Village" and run by Felicja Curylo (who died not very long ago). She not only know how to preserve but also now to develop tho traditio­ nal painted decoration of cottages, so that Zalipio became fa­ mous all over the country and tho kindly interest of the authoris ties resulted i n an early construction of roads and a school awell as the electrification of the villago. I n 1963—1975 tho Department of Culture at the Voivodship Office in Cracow organized annual competitions in Zalipie, which brought not only popularity to the paintresses but also an opportunity to sell various painted objects through Cepelia. The development of the Zalipie painting was supervised by the members of the Competition jury, who defined its direction in accordance with the local tradition. The last competition was organized after the administra­ tive reform and was entrusted to tho care of the Regional Museum in Tarnów and the Millenium Cepelia Association in Cracow. The interesting results of the on-the-spot survey before the competition conirmed the fact that the event can and should bo repeated every year for the wholo of Powiśle bocause tho tradition of cottage painting has not yet been forgotten in many villages. Jacek Olędzki - T H E CARPET ON T H E CEILING Waldemar Paciuk's father was a coachman. When he diod his boy was 12. He had to earn his living. During the war he fought i n the ranks of the Red Army. After he had been dis­ charged from the army he worked in a theatre workshop painting props. When he was 30 he returned to Poland with his mother who was a teacher. He fell i l l and had to have a serious opera­ tion. People were getting on his nerves so ho decided to apply �for permission to have a ruined castle under his care. He got approval of tho authorities and carried out repairs in the building for two years. However, when the ceiling fell in he ran away from the castle. He went to Lower Silesia and was offered 26 historical buildings. He chose the palace in Struga dating back to mid-16th century. He put a lot of work into i t . A t his own expense he changed the roof-tiles, put in window-panes in the whole building and completed general repairs. He got money from quail-farming, selling the eggs from 3000 quails. Unfortu­ nately, businoss began to fall off and Paciuk had to kill the birds. He painted several rooms as best as he could, each in a different colour. Inside a huge frame in tho Ballroom he painted a picture "Vonetian Night", in his opinion, tho most representative of all (pict. 6 — 8). Ho is oxtremely honest, hard-working, con­ vinced that work enobles and saves man from the evil which is inhorent in him. He saved tho Struga palace from destruction. Ho lives there alone and says that he'll loave it when various institutions move in. Maybo ho'll take caro of yet another palaco. Tho little palaco in Struga is the only document of that king of aspirations, tho only example of naivo conservation art. РЕЗЮМЕ И р е н а Т у р н a y — ВЛИЯНИЕ Ш Л Я Х Е Т С К О Й И МЕЩАНСКОЙ О Д Е Ж Д Ы НА П О Л Ь С К И Й Н А Р О Д ­ НЫЙ К О С Т Ю М X V I — X I X В В . Рассматриваемая в статье проблематика до сих пор мало затрагивалась в польской литературе предмета. Автор опирается на результаты этнографических ис­ следований, на иконографические источники и на публикуемые архивные материалы. Касаясь влияния национальных костюмов и за­ падноевропейской моды, автор в то же время стара­ ется определить отечественные особенности крестьян­ ского наряда, независимые от влияния одежды других общественных слоев. По мнению автора, у ж е начиная с X V I в. можно определить своеобразие польского крестьянского наря­ да, а также его региональные различия. Можно уста­ новить, что в тот период на территории Малой Поль­ ши и Великопольши существовала различного рода взаимозависимость между одеждой крестьян и ж и ­ телей маленьких городов, а также мелкой шляхты. В X V I и X V I I вв. в Силезии и Поморье отчетливо выступает влияние западноевропейской моды на одеж­ ду польских мещан, которым в свою очередь под­ ражали крестьяне. В Силезию эта мода поступала через Ю ж н у ю Германию и Чехию, в видоизмененной там форме. В окрестностях Гданьска и Щецинского Поморья одежда подвергалась влиянию испанской моды в голландской версии, распространяемой во всех прибалтийских странах. Начиная с X V I I в. мужская крестьянская одежда на территории Великопольши и Малой Польши под­ вергалась сильному влиянию национального костюма посредством окрестных помещичьих усадеб и городов. Крестьянский костюм, принявший окончательную форму в X I X в., начал во многих регионах страны формироваться у ж е в X V I I в. либо X V I I I вв. Однако в большинстве деревень Центральной Польши раз­ витие одежды тормозила нужда, в которой жили крепостные крестьяне того времени. В XVII и XVIII вв. в Великополыпе, в Силезии и Поморье, где было сосредоточено текстильное производство и снабжение тканями было лучше, крестьяне того времени усиленно подражали образцам национального наряда, выходив­ шего уже из употребления в шляхетской и мещанской среде. По мнению автора усиленное развитие в X I X в. национального наряда в Польше объясняется равно ростом зажиточности крестьян, как и ролью наряда определителя общественного и материального поло­ жения его обладателя. В мужской одежде того времени все еще наблю­ дается влияние национального наряда прошлых сто­ летий, в то время как на женской одежде сказывается влияние различной западноевропейской моды, приня­ той в помещичьей среде. В Силезии и Великополыпе влияние Запада попрежнему было наиболее сильным и сказывалось непосредственно. Отметив множество проблем, которые не могут быть решены при настоящем состоянии исследований, автор выдвигает ряд исследовательских постулатов. Они в первую очередь касаются хронологизации вли­ яния извне, оказываемого на крестьянскую одежду, а также проблем регионализации нарядов в отдельных районах давней Речи Посполитой. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — СОВРЕМЕННАЯ РОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы НА­ Определяя круг своих размышлений, автор счи­ тает исходной точкой наиболее общее определение живописи, как организации с помощью красок опре­ деленного двухмерного пространства. Следовательно охватывает равно живописующие представления в ви­ де знака, орнамента, декорации предметов потреби­ тельского назначения, как и всякого рода цветные картинки, полихромию и, наконец, картины мирского и культурного характера; анализирует картины легко удовлетворящие эстетическую потребность зрителя, как и произведения искусства, способные вызывать и удо­ влетворять сложную сферу духовных запросов чело­ века. Автор не проводит резкой линии раздела между одними и другими явлениями. Четко отмечая дистан­ цию между крайними пограничными точками, он в то же время не подчеркивает резкости раздела между этими категориями в народной культуре. Орнамент наприм. кроме функции организации пространства и украшения различных предметов, был связан со зна­ чительно более широким культурным контекстом; с по­ требностью отождествления личности с группой, обла­ дал также семантическим слоем, который теперь труд­ но воспроизвести. В то же время вопрос схематизации типичных религиозных изображений, в массовом по­ рядке выпускаемых в центрах культа наряду с бо­ гатой декоративностью этих картин стирал границы оппозиции: эстетические эмоциональные, декор — содержание, sacrum —• profanum. Яцковски делит отдельные области живописи на три группы: роспись, (знак, орнамент, простая деко­ рация), цветные картины (настенные коврики), кар­ тины (ввиду объема статьи текст, касающийся картин будет опубликован в следующих номерах). Определи­ телями отдельных видов живописи автор считает ха­ рактерные для них комплексы формальных черт, связанных с определенными функциями в народной культуре. Затронутые во вступлении явления автор анали­ зирует на основании конкретных современных приме­ ров (следовательно в период декомпозии народной культуры), обосновывая причины, в силу которых одни области искусства отмирают, а другие продол- 127 �ж а ю т с у щ е с т в о в а т ь , х о т я часто в ы п о л н я ю т у ж е д р у г и е функции. Примером может служить расписная кера­ м и к а из В л о ц л а в к а и О п о л я . Так наприм. традиционные расписные керамичес­ к и е и з д е л и я в ы п о л н я ю т е щ е до с и х пор в некоторых прежних гончарных центрах; однако эта о т р а с л ь творчества о п р е д е л е н н о б л и з и т с я к к о н ц у . Н а с т у п а е т упрощение декоративных форм и выполяются они менее с т а р а т е л ь н о , ч е м п р е ж д е . З а т о н о в ы м и и н т е ­ ресным является влоцлавский расписной ф а я н с и о п о л ь с к и й п а р ц е л л а н и т . К а к во В л о ц л а в к е т а к и в Ополе х у д о ж н и ц ы с о т р у д н и ч а ю т с р у б р и к а м и , р а с ­ с ч и т ы в а ю щ и м и на г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й , но в к а ж ­ дом и з этих п р е д п р и я т и й с о в е р ш е н н о иное п о л о ж е н и е вещей. Р а б о т н и ц ы В л о ц л а в с к о й ф а б р и к и ж и в у т в городе. И х творчество п р и н я л о „ н а р о д н ы й " х а р а к т е р в с л е д ­ ствие с о з д а н н ы х д л я н и х у с л о в и й р а б о т ы . И х эстети­ ческое сознание с ф о р м и р о в а н о согласно т р а д и ц и о н н о й народной эстетике. Этот процесс н а ч а л с я среди в л о ц л а в с к и х х у д о ж н и ц в 1947 г., когда на ф а б р и к у в ц е л я х и н с т р у к т а ж а п р и е х а л п р о ф е с с о р А. Б у ш е к , х у д о ж н и к — п л а с т и к . П р о ф е с с о р стал р а з в и в а т ь х у д о ­ ж е с т в е н н ы е способности работниц, з н а к о м я и х с п р и н ­ ципами раскрашивания традиционной народной к е р а ­ м и к и и п р и б л и ж а я т а к и м образом и х и з д е л и я к этому виду творчества. П р е е м н и к и п р о ф е с с о р а В у ш к а — X . и Л. Г ж е с ь к е в и ч и , а т а к ж е Э . П и в е к - Б я л о б ж е с к а п р о д о л ж а л и его работу, д а в а я м а с т е р и ц а м с о о т в е т с т в у ­ ющие указания. Влияние их оценки заменяло мастери­ цам п р е ж н е е в л и я н и е оценок с р е д ы . Д л я р а з в и т и я индивидуальных талантов и творческой изобретатель­ ности х у д о ж н и ц о ч е н ь б о л ь ш о е з н а ч е н и е имеют к о н ­ к у р с ы , подготовка работ на в ы с т а в к и и бьеннале ф а я н с а . Готовясь к этим м е р о п р и я т и я м , к а ж д а я из мастериц с а м о с т о я т е л ь н о и в п о л н е и н д и в и д у а л ь н о р а с ­ п и с ы в а е т к о м п л е к т посуды. В опольском кооперативе Цепелии керамику рас­ писывают подлинные народные мастерицы — специа­ л и с т к и по р а с к р а ш и в а н и ю я и ц , п р о ж и в а ю щ и е в о к р е с т ­ ных деревнях Ополя и сотрудничающие с коопера­ тивом в к а ч е с т в е н а д о м н и ц . Б л а г о д а р я у м е л о м у и з а ­ ботливому р у к о в о д с т в у д е я т е л е й к о о п е р а т и в а , г л а в н ы м образом его п р е д с е д а т е л я , М а т ы с к а и х у д о ж н и к о в — пластиков, мастерицы эти научились переносить тра­ диционную т е х н и к у и м о т и в ы росписи, п р и м е н я е м ы е п р и р а с к р а ш и в а н и и я и ц (обычай этот по сей д а н ь с о х р а н и л с я в регионе), н а у к р а ш е н и е к е р а м и ч е с к и х и з д е л и й , п р е д н а з н а ч е н н ы х д л я города. Другим п р и м е р о м с о х р а н е н и я и р а з в и т и я т р а д и ­ ционной о т р а с л и н а р о д н о й ж и в о п и с и в н о в ы х у с л о ­ в и я х под в л и я н и е м и з в н е ж и в о п и с и я в л я ю т с я ф о р м ы р а с п и с ы в а н и я домов в Т а р н о в с к о м П о в и с л и и и в о к р е ­ стностях В л о ц л а в к а в К у я в с к о м р а й о н е . В К у я в а х , б л а г о д а р я к о н к у р с а м , этот в и д п о ч т и о т м е р ш е г о т в о р ­ чества о ж и л и с т а л о п я т ь п р и м е н я т ь с я . Во в р е м я и с с л е д о в а н и й и поисков, с в я з а н н ы х с подготовкой к к о н к у р с а м , б ы л о б н а р у ж е н один р а с п и с н о й дом. В первом к о н к у р с е , к о т о р ы й состоялся в 1961 г., у ч а с т ­ вовало 5 ч е л о в е к . О д н а к о ч и с л о у ч а с т н и к о в постоянно растет: в 1976 г. и х б ы л о у ж е 17. В Домбровском П о в и с л и и к о н к у р с ы с т а л и у с т р а и ­ в а т ь н а ч и н а я с 1948 г., б л а г о д а р я ч е м у т о г д а ш н и й о б ы ч а й р а с п и с ы в а н и я домов с о х р а н и л с я до с и х п о р . В н а с т о я щ е е в р е м я в д е р е в н е З а л и п ь е , где о б ы ч а й этот особенно силен, р о с п и с ь ю з а н и м а е т с я о ч е н ь много ж е н щ и н ; р а с п и с ы в а ю т с я т а к ж е н о в ы е дома. Р а з в и т и ю этого в и д а т в о р ч е с т в а в З а л и п ь е в з н а ч и т е л ь н о й мере способствовал с т а б и л ь н ы й х а р а к т е р региона, где н е т крупной промышленности, а т а к ж е широко известная слава, которой п о л ь з у ю т с я з а л и п с к и е х у д о ж н и ц ы . Там существует собственный ц е н т р х у д о ж н и ц , где п р и н и ­ мают и о ц е н и в а ю т и х р а б о т ы . Особо в а ж н у ю р о л ь и г р а л а в этой г р у п п е Ф е л и ц и я Ц у р и л о в а (умерла в 1975 г.), одна и з с а м ы х в ы д а ю щ и х с я х у д о ж н и ц , в д о ­ х н о в и т е л ь н и ц а всего д в и ж е н и я и инструктор много­ численной м о л о д е ж и . Однако в связи с конкурсами и развитием туризма положение изменилось. Работы стали оценивать люди „ и з в н е " : э т н о г р а ф ы , л ю б и т е л и народного т в о р ч е с т в а . Это способствует с о р е в н о в а н и ю , и н д и в и д у а л ь н ы м р е ­ ш е н и я м п р и д е к о р и р о в а н и и и н т е р ь е р о в в целом. Встречается расписная мебель, выполняются в ы р е з к и и з бумаги, т а к н а з . „ в ы ц и н а н к и " , и с к у с с т в е н н ы е ц в е т ы , пауки, цветные картинки. Т е р е с а К о м о р н и ц к а - Р о с т и ш е в с к а — КОН­ КУРС „РАСПИСНАЯ ХАТА" В ПОВИСЛИИ ДОМБРОВСКОМ В статье рассматриваются результаты состоявше­ гося в 1976 г. к о н к у р с а , н а к о т о р о м б ы л и п р е д с т а в л е н ы р а б о т ы п о р о с п и с и в н е ш н и х и в н у т р е н н и х стен д е р е ­ в е н с к и х изб. А в т о р о п и р а е т с я н а р е з у л ь т а т ы п р е д ы д у ­ щ и х конкурсов и исследований. К о н к у р с ы в П о в и с л и и Домбровском у с т р а и в а ю т с я от 1948 г. До с и х п о р с о с т о я л о с ь 13 к о н к у р с о в , причем только первый и последний из н и х о х в а т ы в а л и всю территорию упомянутого района. Остальные ограни­ ч и л и с ь д е р е в н е й З а л и п ь е и е ё б л и ж а й ш и м и окрест­ ностями. П о с л е к о н к у р с а , с о с т о я в ш е г о с я в 1948 г., в З а л и п ь е б ы л о р г а н и з о в а н к о л л е к т и в м а с т е р и ц (лишь в и с к л ю ч и т е л ь н ы х с л у ч а я х избу р а с п и с ы в а е т м у ж ч и ­ на) п о д н а з в а н и е м „ Т в о р ч е с к а я д е р е в н я " , к о т о р ы м р у ­ ководила недавно скончавшаяся Фелиция Цурилова. Она с у м е л а н е т о л ь к о п о д д е р ж а т ь , но и т а к р а з в и т ь т р а д и ц и о н н о е д е к о р и р о в а н и е домов, что З а л и п ь е про­ с л ы л о н а в с ю П о л ь ш у и в ы з в а л о ж и в е й ш и й интерес о р г а н о в в л а с т и . В р е з у л ь т а т е этого д е р е в н я п р е ж д е д р у г и х б ы л а э л е к т р и ф и ц и р о в а н а , т а м п р е ж д е , чем в д р у г и х д е р е в н я х б ы л а о т к р ы т а ш к о л а , б ы л и постро­ е н ы дороги. В 1963—1975 гг. О т д е л к у л ь т у р ы Воеводского у п ­ равления в Кракове ежегодно организовал в Залипье конкурсы, благодаря чему х у д о ж н и ц ы не только при­ о б р е т а л и п о п у л я р н о с т ь , но п о л у ч а л и т а к ж е в о з м о ж ­ н о с т ь п р о д а в а т ь ч е р е з посредство Ц е п е л и и р а з л и ч н о г о р о д а ц в е т н ы е к а р т и н к и . К р о м е того в соответствии с инструкциями членов ж ю р и конкурсов залипская ж и ­ вопись развивалась в традиционном духе. П о с л е д н и й к о н к у р с б ы л о р г а н и з о в а н у ж е после р е ф о р м ы а д м и н и с т р а т и в н о г о д е л е н и я с т р а н ы . Органи­ з а т о р а м и б ы л и О к р у ж н о й м у з е й в Т а р н о в е и цепелиовское объединение „Милениум" в Кракове. И н т е р е с н ы е р е з у л ь т а т ы п р е д к о н к у р с н ы х исследо­ в а н и й , а т а к ж е самого к о н к у р с а с в и д е т е л ь с т в у ю т о том, что подобное м е р о п р и я т и е с л е д у е т п р о в о д и т ь е ж е г о д ­ но, о х в а т ы в а я всю т е р р и т о р и ю П о в и с л и я , т а к - к а к во м н о г и х д е р е в н я х т р а д и ц и я р а с п и с ы в а н и я домов все еще ж и в а и не забыта. Яцек Олендзки — КОВЁР НА ПОТОЛКЕ Отец В а л ь д е м а р а П а ц ю к а б ы л к у ч е р о м . Умер, к о г д а м а л ь ч и к у б ы л о 12 л е т , в в и д у чего П а ц ю к с юных л е т б ы л в ы н у ж д е н р а б о т а т ь . Во в р е м я в о й н ы он слу­ ж и л в р я д а х К р а с н о й А р м и и . П о с л е в о й н ы стал рабо­ тать в модельной мастерской театра, где писал рекви­ з и т ы . В в о з р а с т е 30 л е т П а ц ю к вместе с м а т е р ь ю , быв­ шей учительницей, вернулся в Польшу. Тяжело з а б о л е л и п о д в е р г с я с е р ь е з н о й о п е р а ц и и . П о с л е болез­ ни, о н с т а л и з б е г а т ь л ю д е й , о б щ е с т в о к о т о р ы х его р а з д р а ж а л о . Стал хлопотать о попечительстве над раз­ рушенным замком. Получив направление, Пацюк 2 года р е м о н т и р о в а л один и з з а м к о в , но к о г д а там об­ р у ш и л с я п о т о л о к — б е ж а л . П о е х а л в Н и ж н ю ю Силезию, где ему п р е д л о ж и л и н а в ы б о р 26 памятников с т а р и н ы . Он в ы б р а л з а м о к в С т р у г е , построенный в X V Iв. П р е д с т о я л а о г р о м н а я работа. П а ц ю к на свой счет п о ч и н и л к р ы ш у , п е р е м е н и в ч е р е п и ц ы , застеклил и о т р е м о н т и р о в а л все з д а н и е . Д е н ь г и он добывал, за­ н и м а я с ь р а з в е д е н и е м п е р е п е л о к и п р о д а ж е й их яиц. В ы в е л 3000 п е р е п е л о к , но, у в ы , д е л о прогорело и пе­ репелок пришлось убить. П а ц ю к к а к у м е л п о к р а с и л н е с к о л ь к о залов, к а ж ­ д ы й д р у г и м ц в е т о м : в Б а л ь н о м з а л е повесил в боль­ ш о й р а м е н а п и с а н н у ю и м к а р т и н у „ Н о ч ь в Венеции", к о т о р а я по его м н е н и ю б ы л а самой п о д х о д я щ е й на этом месте ( и л л . 6—8). П а ц ю к и с к л ю ч и т е л ь н о честен и трудолюбив. Он считает, что т р у д о б л а г о р а ж и в а е т , спасает людей от з л а , к о т о р о е в н и х с у щ е с т в у е т . В о с с т а н о в и в замок-дво­ рец, к о т о р ы й о н спас от о к о н ч а т е л ь н о г о разрушения, П а ц ю к п о с е л и л с я в н е м и ж и в е т т а м один. Он утвер­ ж д а е т , что, к о г д а в з а м к е п о м е с т я т с я р а з л и ч н ы е уч­ р е ж д е н и я , о н у й д е т оттуда. К т о з н а е т , м о ж е т быть он начнет отстраивать другой замок? З а м о к в С т р у г е я в л я е т с я е д и н с т в е н н ы м документом т а к о г о рода а с п и р а ц и и , е д и н с т в е н н ы м примером наив­ ного к о н с е р в а т о р с к о г о и с к у с с т в а . �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y Cena prenumeraty rocznej Cena prenumeraty półrocznej N A R O K 1978 zł 120.— zł 60.— P r e n u m e r a t ę na k r a j p r z y j m u j ą O d d z i a ł y RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " oraz u r z ę d y pocztowe i doręczyciele •— w terminach: — do 25 listopada na styczeń, I k w a r t a ł , I półrocze r o k u n a s t ę p n e g o i na cały rok następny — do dnia 10 m i e s i ą c a , p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty na pozostałe okresy r o k u bieżącego. Jednostki gospodarki u s p o ł e c z n i o n e j , instytucje i organizacje s p o ł e c z n o - p o l i t y ­ czne s k ł a d a j ą z a m ó w i e n i a w miejscowych O d d z i a ł a c h RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " . Z a k ł a d y pracy i instytucje w miejscowościach, w k t ó r y c h nie ma Oddziałów RSW oraz prenumeratorzy i n d y w i d u a l n i z a m a w i a j ą p r e n u m e r a t ę w u r z ę d a c h pocz­ towych l u b u doręczycieli. P r e n u m e r a t ę ze zleceniem w y s y ł k i za g r a n i c ę , k t ó r a jest o 50% droższa od prenumeraty krajowej, przyjmuje RSW „ P r a s a - K s i ą ż k a - R u c h " , Centrala K o l p o r t a ­ żu Prasy i W y d a w n i c t w u l . Towarowa 28, 00-958 Warszawa, konto P K O nr 1531-71 w terminach podanych dla prenumeraty krajowej. S p r z e d a ż n u m e r ó w b i e ż ą c y c h i archiwalnych: —• w K s i ę g a r n i O ś r o d k a Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N , sprze­ daż g o t ó w k o w a i w y s y ł k o w a n u m e r ó w bieżących i archiwalnych p ł a t n o ś ć go­ t ó w k ą , przelewem lub za zaliczeniem pocztowym. Adres: OR P A N , P a ł a c K u l t u r y i N a u k i , 00-901 Warszawa, konto PKO 1531-912 I O d d z i a ł Warszawa. Orders for this periodical from abroad can be placed w i t h „ A r s Polona" K r a k o w ­ skie P r z e d m i e ś c i e 7 , 00-068 Warszawa, Poland or w i t h — Kubon & Sagner, Inhaber Otto Sagner, D8 M ü n c h e n 34, Postfach 68, Bundesrepublik Deutschland. — Earlscourt Publications L t d . , 130 Shepherd Bush Centre, London W 12, Great Britain. — Licosa Commissionaria Sansoni, V i a L a m a r m o r a 45, 50 121 Firenze, I t a l y . PL Indeks 36 940 ISSN 0032-3721 Z a k ł a d Narodowy imienia Ossolińskich — Wydawnictwo W r o c ł a w , O d d z i a ł w War­ szawie 1977. N a k ł a d 2000 egz. Objętość 10,30 ark. w y d . , 8,00 ark. druk. Papier ilustracyjny k l . I I I 120 g. 61 X 86. Oddano do s k ł a d u 14.V.1977 r. Podpisano do d r u k u v/ listopadzie 1977 r. W y d r u k o w a n o w grudniu 1977 r. w Zakł. Graf. „ T a m k a " . Z. 2. 299/77 F-28. Cena 18.— zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b618743bc724a997ca8caa4a6104dfd.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4086 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.190-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a56238b0d02fc2c400a60958b615722.pdf 3c07592515fcca69b971e371078f89c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4403 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4097 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.253-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V I — przyznano po raz c z w a r t y doroczne nagrody i m . Oskara K o l b e r g a . O t r z y m a l i je w t y m r o k u : p r o f . J ó z e f B u r s z t a — etnograf, r e d a k t o r naczelny dzieł K o l b e r g a , J a n B z d ę g a — d z i a ł a c z z a s ł u ż o n y dla f o l k l o r u b i s k u p i ń s k i e g o , J ó z e f a Chaladaj — l u d o w a t k a c z k a , h a i c i a r k a , w y c i n a n k a r k a regionu sie­ radzkiego, Z y g m u n t Grabarski — t w ó r c a szopek k r a k o w s k i c h , S t a n i s ł a w Klejnas — m u z y k l u d o w y spod Skierniewic, E d ­ w a r d K o ł a c z — r z e ź b i a r z l u d o w y ze Szczecina, Scholastyka K r u p o w i c z — twórczyni d y w a n ó w dwuosnowowych z B i a ł o s t o c c z y z n y , A d a m K u c h t a — me­ taloplastyk i twórca ludowych instru­ m e n t ó w m u z y c z n y c h z Podhala, dr Zofia K w a ś n i c o w a — d z i a ł a c z k a z a s ł u ­ ż o n a dla polskiego f o l k l o r u tanecznego, J a n L u b o m i r s k i — zbieracz f o l k l o r u z W a r m i i i Mazur, Stanisław Seweryński S U M M A R — garncarz spod I ł ż y , ks. B e r n a r d Sychta — z a s ł u ż o n y badacz g w a r y kaszubskiej, J a n Tacina — zbieracz p i e ś n i beskidzkich, prof. W a n d a 'Polakowska — organizatorka w z o r n i c t w a opartego na sztuce l u d o w e j , A n n a U l i c z k a — t w ó r ­ czyni regionalnego z e s p o ł u p i e ś n i i t a ń c a z Opolszczyzny, W ł a d y s ł a w W a l c z a k — malarz na szkle z Podhala. P o n a d t o : Z e s p ó ł R e g i o n a l n y i m . Jana Malinowskie­ go ze Szczawnicy i jego k i e r o w n i c z k a Aniela K r z e p c z y ń s k a , Zespól i m . Bema z Budapesztu, Z e s p ó ł , , K r a k u s " z B e l g i i , Zespół „ P o d h a l e " z Montrealu, Zespół „ R z e s z o w i a c y " z Chicago, Z e s p ó ł „ W a r ­ szawa" z F r a n c j i . • E S * Poczta Polska w p r o w a d z i ł a do obie­ gu serię z n a c z k ó w i l u s t r u j ą c y c h polskie zwyczaje i o b r z ę d y l u d o w e . P r o j e k t a n t k ą znaczków , opracowanych na podstawie X I X - w i c c z n y c h d r z e w o r y t ó w ze z b i o r ó w P a ń s t w o w e g o M u z e u m Etnograficznego w Warszawie — b y ł a K r y s t y n a Tar­ kowska. 7 V I — z okazji pierwszego z e s p o ł o ­ wego w y s t ą p i e n i a na Międzynarodo­ w y c h Targach P o z n a ń s k i c h r z ą d Aus­ I t r a l i i p r z e k a z a ł r z ą d o w i p o l s k i e m u bo­ gaty zbiór w y r o b ó w rzemiosła dawnych l u d ó w z a m i e s z k a ł y c h na t y m k o n t y ­ nencie. K o l e k c j ę , l i c z ą c ą 110 ekspona­ t ó w , zaprezentowano na wystawie w M u ­ zeum A r c h e o l o g i c z n y m w Poznaniu. W r a z z k o l e k c j ą dostarczono bogato i l u s t r o w a n y k a t a l o g w y s t a w y ze w s t ę p e m D i c k a Rotghseya, w y b i t n e g o znawcy australijskiej s z t u k i plemiennej. • Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A 1 о к s а и d e r J а с к o w s к i — Pictures ( C O N T E M P O ­ R A R Y F O L K P A I N T I N G A N D ITS F R I N G E AREAS). C o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g does not c o n s t i t u t e a continua­ t i o n o f the s t i l l l i v e l y t r a d i t i o n and i t differs considerably f r o m the o l d folk p a i n t i n g w h i c h ceased t o exist towards the end o f the 19th century. S t a t i n g this fact the a u t h o r proceeds to define the c r i t e r i a which w o u l d allow o f classifying some of the con­ t e m p o r a r y paintings as folk a r t . Opening his description Jac­ k o w s k i records t h a t there are three different k i n d s o f contempo­ r a r y p a i n t i n g i n the Polish r u r a l areas. Group 1 includes religious pictures p r o m p t e d b y the artist's inner need a n d p a i n t e d m a i n l y for his o w n use. F o r m a l l y this k i n d o f p a i n t i n g gravitates towards t h a t usually called „ n a i v e " . I n group 2 there are paintings consciously s t y l i z e d after the o l d „ f o l k a r t " fashion, they are i n s p i r e d f r o m the outside a n d adressed to the town-dwellers. P a i n t i n g on gla.ss belongs t o group 2. Group 3 comprises pictures w h i c h come c o m p l e t e l y w i t h i n the category o f amateur p a i n t i n g . T h e y show no connection w i t h the t r a d i t i o n a l f u n c t i o n and style of folk p a i n t i n g . T h i s k i n d o f p a i n t i n g is created on the basis o f a conscious a n d direc­ t e d observation of nature. I t is possible t h a t i n future a detailed analysis w i l l help t o distinguish c e r t a i n features of these paintings w h i c h are a result of different o r n a m e n t a t i o n a n d colour habits, the character o f the peasants' w o r k a n d t h e i r b o n d w i t h N a t u r e . A t present, however, there is no basis for t r e a t i n g this k i n d of p a i n t i n g as folk a r t and therefore the a u t h o r o m i t s i t i n his description. The pictures o f group 1 are p a i n t e d on canvas or on paper b y a few genuine painters i n various rogions o f the c o u n t r y . The a u t h o r presents the most o u t s t a n d i n g o f t h e m i n d e t a i l and uses t h e i r w o r k as an example t o describe the phenomenon o f c o n t e m p o r a r y folk p a i n t i n g i n Poland. The painters i n question are D o r o t a L a m p a r t , N i k i f o r , M i c h a ł Mazurek, M a r i a W i ś n i o s , K a t a r z y n a G a w ł o w a and J ó z e f Franusiak. T h e y a l l include sacral themes i n t h e i r w o r k b u t i t is n o t because t h e y w a n t t o possess a conventional d e v o t i o n a l p a i n t i n g w h i c h w o u l d serve t h e m d u r i n g prayer because such pictures can be b o u g h t easily. F o r these people p a i n t i n g is a n act of p r a y e r a n d m e d i t a t i o n about the most i m p o r t a n t problems while the p a i n t i n g itself is a m o r a l i t y . T h e personalities and life stories o f a l l those artists completely different. are Zofia B a r a ń s k a (b. 1907) i n Zalipie used to p a i n t the walls of cottages when she was a g i r l . She also p a i n t e d h o l y pictures according to folk t r a d i t i o n s t i l l alive then. W h e n she was f o u n d a n d v i s i t e d t h i r t y years later i t t u r n e d out t h a t she changed her style completely. A m o n g other things she h a d made an unsuccessful copy o f V a n Gogh's ,,Sunflowers". Despite her efforts she cannot recapture the sincerity o f her early style. She is a r i c h farmer's wife a n d has t y p i c a l contemporary peasant taste. She paints for town-dwellers a n d her pictures are carefully executed ..exercises" on a g i v e n theme. K a t a r z y n a G a w ł o w a (b. 1895) t o o k t o p a i n t i n g t o adorn her r o o m when she was already o l d a n d unable to w o r k a n y more. She p a i n t e d angels, the saints a n d the V i r g i n M a r y on the plaster walls and on paper. H e r naive pictures have features o f folk a r t i n respect to composition, colours, s y m e t r y a n d r h y t h m . T h e y are an expression o f her simple a n d t r u s t i n g p i e t y . M a r i a W i ś n i o s (b. 1914) has been doing religious pictures for over t w e n t y years using w a t e r colours, tempera and crayons. She f i r s t began t o p a i n t to help her school-boy son. H e r w o r k differs f r o m the o l d folk p a i n t i n g i n dynamics, i n d i v i d u a l treat­ m e n t o f themes a n d a lack of decorative o r n a m e n t a t i o n . Y e t i t is folk i n character a n d t h a t — according to the a u t h o r — steins f r o m the pamtress's m e n t a l i t y , leading her to i n t e r p r e t her subjects i n the style d i c t a t e d b y t r a d i t i o n a l religious a n d aesthetic consciousness o f the peasant. The composition o f her pictures is synthetic and m o n u m e n t a l a n d she treats colour i n a decorative w a y . 253 �I W i t h Franusiak the same t h i n g is expressed i n the decorative convention o f Ins flower*' Madonnas. N i k i f o r ' s w o r k o r i g i n a t e d f r o m the culture o f the villages of the Ł e m k o w i e , w h i c h determined the stylo i n w h i c h his r o o m was arranged and decorated a n d the o r n a m e n t a t i o n i n some of his pictures. N i k i f o r ' s p a i n t i n g is usually defined as , , n a i v e " a n d the a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t this d e f i n i t i o n is correct i n principle. I t should be stressed, however, t h a t in N i k i f o r ' s case the " n a i v e t y " is n o t a choice b u t the painter's need for "psycho­ logical expression" o f his ego. Such cases o f a man psychologically isolated f r o m the village e n v i r o n m e n t , whose o n l y means o f expression is his a r t — w h i c h differs f r o m t h a t o f t h a t e n v i r o n ­ m e n t — is sure to have existed i n the o l d folk c u l t u r e , too. R a t h e r similar is the case o f D o r o t a L a m p a r t (b. 1906), a paintress o f Zawoja. R i g h t f r o m childhood she was t r e a t e d w i t h c o n t e m p t by the i n h a b i t a n t s o f her v i l l a g e : f i r s t because of her o r i g i n , t h e n because o f her w a y o f life for she has never been a good housewife. H e r pictures are the m o s t i m p o r t a n t t h i n g i n her life and t h r o u g h t h e m she wants to show her different w o r l d of dreams a n d i m a g i n a t i o n t o other people. She does i t w i t h an a m a z i n g sense of colour and f o r m . B o ż e n a К u rai SHAVINGS FOLK (?) FLOWERS MADE OF For some t w e n t y years flowers have been made o f shavings i n the small t o w n of K o z i e g ł o w y near C z ę s t o c h o w a . This k i n d of p r o d u c t i o n is genetically connected w i t h the craft o f weaving hats and baskets o f shavings, widespread in K o z i e g ł o w y i n the 19th c e n t u r y . The authoress gives a short description o f the K o z i e g ł o w y handcrafts a n d proceeds to analyze the development o f the p r o d u c t i o n o f flowers, w h i c h are now used as a decoration at almost a l l events connected w i t h folk a r t . These flow ers are also used to decorate shop-windows. D u e to t h e i r great p o p u l a r i t y most people associate t h e m w i t h o l d folk t r a d i t i o n s . The authoress has n o t so far been successful i n d e f i n i n g w h a t p r o v i d e d the direct impulse to start the p r o d u c t i o n o f these flowers. T h e y began to be made after the last w a r by the same w o m e n who h a d earlier made other objects o f shavings. I n 1964, C E P E L I A began t o take an interest i n t h e m . A C E P E L I A Cooperative was established i n K o z i e g ł o w y , w h i c h n o t o n l y purchased the cottage-workers' products b u t also suggested designs. The cottage-worker members o f the C E P E L I A Cooperative now w o r k under the supervision of a professional a r t i s t who produces new designs. Since 1970 competitions for fknvers made o f shavings have been organized in wdiich o n l y the members o f the C E P E L I A Cooperative fake p a r t . r I n the, authoress's o p i n i o n , i t is difficult t o say whether these flowers are objects of real f o l k a r t or not i f one takes i n t o consideration the role of the professional a r t i s t , tho character of the cottage-work a n d the f u r t h e r usage of the products. Irrespective of the w o r k done b y the C E P E L I A Cooperative the o l d craft of wearing has n o t c o m p l e t e l y disappeared i n K o z i e g ł o w y . The older w o m e n , w h o c o u l d n o t adapt themselves to the r h y t h m o f the w o r k i n the Cooperative, a n d also the C E P E L I A cottage-workers when t h e y have less w o r k to do, a l l make woven articles w h i c h include flowers for A l l Saints D a y sold at village fairs b y fair-stand holders or b y tho producers themselves. J a n K u r e k — T H E C O N C E P T O F U N I V E R S E I N STA­ NISŁAW MAJEWSKI'S WORK The article is a monographic s t u d y devoted to the w o r k of a c o n t e m p o r a r y non-professional a r t i s t . H e is and a u t h o r o f sculptures i n the r o u n d a n d bas-reliefs. A considerable a m o u n t of his bas-reliefs are developed m u l t i f i g u r a l compositions. The themes o f Majewski's works are connected m a i n l y w i t h tho creation o f the universe and the creation o f m a n , w i t h life and passion of Jesus Christ and also w i t h h i s t o r y of P o l a n d reflecting the interests the artist has f r o m his early y o u t h . The desire t o express his ideas on those problems was the m a i n reason w h y Majewski t o o k u p creative a c t i v i t y . H i s passion is the m o r a l aspect o f the struggle against a l l k i n d s of b a r b a r i t y . F o r m a n y years he demonstrated his a t t i t u d e a c t i v e l y b u t when i l l h o a l t h made t h i s impossible he. began t o express his ideas i n sculptures. M a j e w s k i was b o r n i n 1922 i n R e m b e r t ó w near Warsaw. D u r i n g the war he was deported to G o r m a n y for forced labour. A f t e r his r e t u r n to P o l a n d he settled d o w n i n the west o f Poland. H e came f r o m a w o r k e r ' s f a m i l y a n d he himself w o r k e d as a f a r m labourer i n State Farms t i l l he was pensioned off. 254 W h e n he was a c h i l d he gave - — o n the basis o f religion instruc­ t i o n — his o w n interpretations of tho meaning of f a i t h and o f the events described i n the B i b l e . W h e n he grew up ho added his war experiences to his earlier ideas. F i n a l l y , i n his mature years, his system o f ideas was complemented w i t h a new layer derived f r o m p a r t y ideological i n s t r u c t i o n . Majewski combines all these ideas a n d interprets t h e m i n an i n d i v i d u a l w a y e. g. he considered Jesus Christ to be the f i r s t c o m m u n i s t . H e made his f i r s t sculptures for himself a n d for his f a m i l y , then he began to w o r k for customers i n his o w n and neighbouring villages. N o w he sells his sculptures t h r o u g h C E P E L I A a n d D E S A . H e also takes p a r t i n numerous c o m p e t i t i o n s and f o l k art exhibitions. Z d z i s ł a w S m o l u c h o w s k i — FOLKLORE I N W O R D S , CUSTOMS A N D M A T E R I A L C U L T U R E AS A N I N S P I R A T I O N FOR T H E A M A T E U R THEATRE The a u t h o r deals w i t h the staging o f folk customs a n d various t e x t s i n performances g i v e n b y folk song a n d dance ensembles. Due to the general practice o f folk ensembles so far, the presentation of folklore on the stage is associated w i t h dances a n d songs. The folk theatre is so far v e r y l i m i t e d i n scope. The a u t h o r is o f the o p i n i o n t h a t a l l kinds o f poetic t e x t s , proverbs, occasional poems, descriptions o f beliefs a n d super­ s t i t i o n s can be used as t h e a t r i c a l m a t e r i a l , as w e l l as conversa­ tions held while doing various jobs on the f a r m and customs connected w i t h such t r a d i t i o n a l tasks as the b a k i n g o f bread, spinning o f f l a x and wool a n d feather s t r i p p i n g . The a u t h o r gives examples (and describes performances) of successful stagings of t h i s k i n d presented i n south-west Great P o l a n d — the area he knows best. The stagings i n question are those o f the " K a l i n a " (Guelder Rose) Theatre o f P o e t r y i n K r z y c k , Leszno V o i v o d s h i p a n d the One A c t o r Theatre at tho V o i v o d s h i p House o f Culturo i n Leszno. A l i c j a F a l n i o w s k a-G r a d o w s k a — H I S T O R I C A L MATERIALS ON T H E POTTERY CENTRE I N T H E VILLA­ GE OF ZALAS, T Ę C Z Y N C O U N T Y T h e authoress publishes excerpts f r o m a t e x t w r i t t e n d o w n b y W a w r z y n i e c D u d z i e w i c z , w h i c h she discovered i n the State Archives i n Cracow. The t e x t is o n l y a p a r t — the whole w o r k has n o t s u r v i v e d — o f the articles for a d i c t i o n a r y of p o t t e r y prepared b y D u d z i e ­ wicz. I t contains i n f o r m a t i o n about the c o n s t r u c t i o n a n d equip­ m e n t of p o t t e r y workshops, the technique o f p o t t e r y m a k i n g a n d the scope a n d q u a l i t y of p r o d u c t i o n . T h e d i c t i o n a r y articles f i l l the gap i n research on t h e p o t t e r y centre i n Zalas, the beginnings o f w h i c h p r o b a b l y date back to the 16th c e n t u r y . I n the 18th a n d m i d - 1 9 t h c e n t u r y there were about f o r t y p o t t e r y workshops operating there. The h i s t o r y of Zalas is i m p o r t a n t for the s t u d y o f potteries i n the region of L i t t l e P o l a n d . Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a — WAWRZYNIEC DU­ DZIEWICZ — TEACHER A N D POTTER The authoress presents the b i o g r a p h y o f W a w r z y n i e c Dudziewicz a n d describes his preserved ceramic ware on the basis o f archive materials a n d press articles. She also analyses the inscriptions on Dudziewicz's ceramic ware. Dudziewicz was b o r n i n 1822 i n t o a peasant f a m i l y t h a t l i v e d near Cracow. H e died i n 1891. A t f i r s t he a t t e n d e d the village school a n d t h e n a trade school a n d a lycee i n Cracow. After o b t a i n i n g a lycee leaving certificate he s t u d i e d p h i l o ­ sophy at the Jagiellonian U n i v e r s i t y for 2 years. I n 1846— 1860 he t a u g h t i n parish schools, also i n Zalas, where he settled down a n d opened a p o t t e r y workshop i n 1860—61. H e never learnt t o use the p o t t e r ' s wheel, he employed 7 apprentices a n d he himself decorated the ceramic ware a n d organized p r o d u c t i o n . Dudziewicz's p o t t e r y workshop made pots, pitchers, flower-pots a n d tobacco boxes. P r o b a b l y a l l o f Dudziewicz's ceramic objects were made o f w h i t e fire-clay w h i c h accounts for the difference between his p o t t e r y a n d t h a t o f other Zalas potters who used o r d i n a r y clay, w h i c h was r o d after f i r i n g . Dudziewicz's ceramic objects a t t r a c t e d a t t e n t i o n f i r s t of a l l because o f t h e i r unusual decoration, w h i c h i n c l u d e d ins­ criptions a n d drawings made on tho w e t surface. Somo were p a i n t e d w i t h water-colours. The authoress quotes poems inscri­ bed on pitchers (2 survived) a n d tobacco boxes (6 s u r v i v e d ) . T h e y were t a k e n f r o m Polish p o e t r y , proverbs, sayings a n d popular songs. �РЕЗЮМЕ А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы НА ПО­ ЛОТНЕ И БУМАГЕ (.СОВРЕМЕННАЯ НАРОДНАЯ Ж И В О П И С Ь И ЕЕ Ф О Р М Ы ) Современная народная живопись не является про­ д о л ж е н и е м все е щ е ж и в ы х т р а д и ц и й и р е ш и т е л ь н о о т л и ч а е т с я от п р е ж н е й ж и в о п и с и , к о т о р а я заглохла в к о н ц е X I X в. К о н с т а т и р у я этот ф а к т , а в т о р п ы т а е т с я у с т а н о в и т ь критерии, па основании к о т о р ы х м о ж н о было бы часть живописи нашего времени отнести к народному тгорчеству. Сначала Яцковски отмечает три совершенно раз­ личных вида современной живописи, возникающей в деревне. П е р в а я группа — это к а р т и н ы религиозного содер­ жания, выполняемые в силу внутренних побуждений, п р е ж д е всего д л я себя лично. Ф о р м а л ь н о этот вид искусства тяготеет к направлению, которое обычно называют наивным. Вторая группа охватывает творчество, сознательно стилизованное под давнее „ н а р о д н о е " : это прежде всего п р о и з в е д е н и я , р а с с ч и т а н н ы е на городского ж и ­ теля, с о г л а с о в а н н ы е с его в к у с а м и . К этой г р у п п е относится вся ж и в о п и с ь на стекле. Третья группа — картины, полностью принадле­ жащие к категории любительской живописи. Они нисколько не связаны с традиционной функцией, ни со с т и л е м н а р о д н о й ж и в о п и с и . Э т о т в и д т в о р ч е с т в а основывается на с о з н а т е л ь н о м и целенаправленном н а б л ю д е н и и п р и р о д ы . Н е и с к л ю ч е н о , ч т о со в р е м е н е м тщательные исследования предоставят возможность выделить некоторые элементы этих картин, которые вытекают из своеобразных декораторских и колори­ стических навыков, из характера работы и связи крестьянина с природой. Однако в настоящее время недостает е щ е оснований для у в я з ы в а н и я этой ж и в о ­ писи с народным искусством и поэтому анализируя м а т е р и а л , а в т о р не з а т р а г и в а е т этого вопроса. К а р т и н ы первой группы в ы п о л н я ю т с я на полотне и бумаге немногими самородными х у д о ж н и к а м и из различных регионов страны. Личности самых видных и з н и х а в т о р п о д р о б н о о п и с ы в а е т и, о п и р а ю с ь н а и х пример, поясняет яррепие современной народной ж и ­ вописи в Польше. К упомянутым художникам сле­ дует отнести Дороту Лямпарт, Никифора, Михала Мазурека, Марию Висьпиос, Катажину Гавлову и Юзефа Франусяка. В своем творчестве все они прибегают к р е л и ­ гиозной тематике неиз потребности обладания обыч­ ным святым образом для совершения перед ним молитв, поскольку такой можно беспрепятственно купить. Для этих х у ж о ж н и к о в живопись является равно молитвенным актом, как и размышлением о самых в а ж н ы х вопросах, а святой образ является моралите. Личности и ж и з н е н н ы й путь этих ж и в о ­ писцев очень разнообразны. З о ф и я Бараньска родилась в 1907 г. в д е р е в н е Залипье. Б у д у ч и молодой девушкой она расписывала степы домов, а т а к ж е писала святые образа в соответ­ ствии с народной традицией, которая все е щ е была ж и в а . К о г д а с п у с т я 30 л е т б ы л о о б н а р у ж е н о е е т в о р ­ чество оказалось, что она стала рисовать у ж е совер­ ш е н н о иначе. Среди ее работ, в частности, о к а з а л а с ь н е у м е л о с д е л а н н а я к о п и я „ П о д с о л н е ч н и к о в " В а н Гога. Н е с м о т р я на свои у с и л и я , Б а р а н ь с к а не в состоянии вернуть п р е ж н ю ю непосредственность своего стила. Сейчас она з а ж и т о ч н а я крестьянка и является пред­ ставительницей современных деревенских вкусов. В настоящее время она рисует для городских потребутелей, с т а р а т е л ь н о в ы п о л н я я з а к а з ы на з а д а н ­ ную тему. К а т а ж и н а Г а в л о в а ( р . 1895) в п о ж и л о м в о з р а с т е , не б у д у ч и у ж е в с о с т о я н и и работать, стала рисовать. Она н а ч а л а у к р а ш а т ь свою избу р и с у н к а м и на стенах и на бумаге, и з о б р а ж а я ангелов, святых, Матерь Б о ж и ю . Ее н а и в н ы е р и с у н к и я в л я ю т с я н а р о д н ы м и по своей композиции, красочности, симметрии и ритмике. Они в ы р а ж а ю т ее простую, исполненную глубокой веры религиозность. М а р и я В и с ь н и о с ( р . 1914 г.) у ж е с в ы ш е 20 л е т пишет акварелью, пастелью, темперой картины ре­ лигиозного содержания. Она стала рисовать, чтобы п о м о ч ь с в о е м у с ы н у , к о т о р ы й в то в р е м я учился в ш к о л е . Е е р а б о т ы о т л и ч а ю т с я от д а в н е й н а р о д н о й живописи своим динамическим характером, индиви­ дуальным подходом к тематике, отсутствием декора­ тивного орнамента. По мнению автора народный ха­ р а к т е р т в о р ч е с т в а х у д о ж н и ц ы о т о б р а ж а е т ее способ мышления, о котором свидетельствует трактовка те­ матики, родственной традиционному крестьянскому религиозному эстетическому сознанию. Композиции картин Марии Висьниос отличаются синтетическим, монументальным характером. Декоративную роль исполняет колорит. То ж е явление у Ф р а н у с я к а в ы р а ж а е т с я в р а т и в н о м х а р а к т е р е его „ ц в е т о ч н ы х " М а д о н н . деко­ Никифор вырос в кругу культуры лэмковской деревни. Это предопределило способ убранства и у к р а ­ ш е н и я интерьеров, в к о т о р ы х он ж и л и д а ж е о р н а ­ м е н т и к у н е к о т о р ы х и з его к а р т и н . Ж и в о п и с ь Н и к и ­ фора обычно определяют, как наивную. Автор в основ­ н о м с о г л а с е н с э т и м о п р е д е л е н и е м , но в то ж е в р е м я полагает, что такие я в л е н и я — человек психически отчужденный среди деревенской общественности, че­ ловек, находящий единственную возможность проявить себя в т в о р ч е с т в е , д а л е к о м от о б щ е п р и н я т о г о в этой с р е д е п о н я т и я об и с к у с с т в е — т а к и е я в л е н и я быть может существовали и в давней народной культуре. Несколько похожей является судьба Дороты Ламп а р т ( р . 1906 г.), х у д о ж н и ц ы и з З а в о й . С р а н н и х л е т жители деревни относились к ней с пренебрежением, с н а ч а л а и з - з а ее п р о и с х о ж д е н и я , а з а т е м , и з - з а о б р а з а жизни. Дорота Л я м п а р т никогда не была х о р о ш е й хозяйкой. Весь смысл существования она стала на­ ходить в своих картинах, стремясь показать людям свой иной мир грез и сновидений. Свой внутренний мир художница отображает с удивительным чувством колорита и формы. В о ж е н а РОДНЫХ К у р а л ь — ЦВЕТЫ МАСТЕРИЦ ИЗ СТРУЖКИ НА­ Ж и т е л ь н и ц ы местечка Козегловы близ Ченсто­ ховы у ж е свыше двадцати лет делают искусственные цветы из стружки. Это занятие генетически связано с ремеслом плетения из стружки ш л я п и корзинок, которым ж и т е л и этой местности занимались у ж е в XIX в. Автор дает к р а т к и й исторический очерк козегловского ремесла, а затем а н а л и з и р у е т пути развития производства цветов, употребляемых в настоящее время в качестве декорации почти при всех меропри­ ятиях, посвященных народному творчеству. Кроме того и с к у с с т в е н н ы м и ц в е т а м и повсеместно украшают витрины магазинов. Ввиду популярности цветов боль­ шинство зрителей усматривает в этом виде творчества следы старой народной традиции. Автор статьи не имела возможности установить, что я в и л о с ь н е п о с р е д с т в е н н ы м т о л ч к о м к освоению выделки цветов. Этим стали после второй мировой войны заниматься женщины, которые раньше плели и з с т р у ж к и д р у г и е п р е д м е т ы . С 1964 г. ц в е т а м и з а и н ­ тересовалась „Цепелия". В Козегловах был открыт к о о п е р а т и в „ Ц е п е л и и " , к о т о р ы й не т о л ь к о покупал г о т о в ы е и з д е л и я к р е с т ь я н о к , но с т а л т а к ж е п р е д л а г а т ь им свои узоры. Н а д о м н и ц ы „Цепелии' работают те­ перь под наблюдением х у д о ж н и ц ы , которая проекти­ рует новые узоры. : С 1970 г. п р о в о д я т с я т а к ж е конкурсы цветов. В основном в них принимают участие только члены кооператива. Автор статьи ставит вопрос можно ли считать упомянутые цветы изделями народного творчества, если учесть роль художницы, характер работы на­ домниц и наконец, предназначение цветов. 255 �Н е з а в и с и м о от д е я т е л ь н о с т и к о о п е р а т и в а искус­ ство п л е т е н и я е щ е не совсем з а г л о х л о в К о з е г л о в а х . Им главным образом занимаются п о ж и л ы е ж е н щ и н ы , которые не могут привыкнуть к ритму работы в ко­ о п е р а т и в е (а т а к ж е н а д о м н и ц ы „ Ц е п е л и и " в п е р и о д сокращения заказов). О н и выполняют плетёнки, в том числе цветы (перед П р а з д н и к о м поминания усопших), к о т о р ы е п р о д а ю т на я р м а р к а х при посредничестве купцов или ж е самолично. Я н К у р е к — КОНЦЕПЦИЯ ВСЕЛЕННОЙ ЧЕСТВЕ СТАНИСЛАВА МАЕВСКОГО В ТВОР­ Настоящая статья является монографическим очерком творчества современного непрофессиональ­ ного х у д о ж н и к а , автора к р у г л ы х с к у л ь п т у р и р е л ь е ­ ф о в . З н а ч и т е л ь н а я ч а с т ь его б а р е л ь е ф о в п р е д с т а в л я е т собой м н о г о п л а н о в ы е к о м п о з и ц и и . Преимущественно их тематика касается проблемы сотворения мира и че­ ловека, ж и з н и и мученичества Христа, а т а к ж е исто­ рии Польши, отображая таким образом круг проблем, с ранних лет волнующих художника., Стремление выразить свои м ы с л и является для Маевского глав­ н ы м стимулом, т о л к н у в ш и м его на п у т ь изобрази­ тельного искусства. Увлекаясь моральной проблема­ тикой борьбы с всякого рода варварством, автор в течение ряда лет пытался активно претворять в ж и з н ь свои взгляды, когда ж е болезнь стала сильно п р е п я т с т в о в а т ь его а к т и в н ы м действием, оп з а н я л с я скульптурой. М а е в с к и р о д и л с я в 1922 г. в Р е м б е р т о в е п о д В а р ­ ш а в о й . Во в р е м я в о й н ы он б ы л в ы в е з е н в Г е р м а н и ю на п р и н у д и т е л ь н ы е работы. В е р н у в ш и с ь на родину, Маевски поселился на Западных Землях. Он происхо­ дит из р а б о ч е й с р е д ы и до пансионного возраста т о ж е был рабочий госхоза. Е щ е ребенком Маевски на уроках Закона Божьего делал собственные выводы относительно интерпре­ тации смысла религиозных верований, а т а к ж е пред­ ставленных Библией событий. Испытания военных лет е щ е более у с у г у б и л и его ю н о ш е с к и е понятия и п р е д с т а в л е н и я . В з р е л о м в о з р а с т е его м и р о в о з з р е н и е расширилось благодаря идеологической партийной подготовке. Все эти идеи Маевски соединяет воедино, о б ъ я с н я я и х по своему; т а к напр. по его м н е н и ю Христос я в л я е т с я п е р в ы м коммунистом на свете. Свои первые скульптурные работы Маевски пред­ назначал для себя и своей семьи. Однако, постепенно к р у г п о ч и т а т е л е й его т а л а н т а у в е л и ч и л с я , о х в а т ы в а я жителей родной и соседних деревень. В последнее время М а е в с к и стал продавать свои работы п о л ь з у я с ь для этого у с л у г а м и „ Ц е п е л и и " и „Десы", М а е в с к и п р и ­ нимает т а к ж е участие в многочисленных конкурсах и выставках посвященных народному искусству. З д з и с л а в С м о л ю х о в с к и — СЛОВЕСНЫЙ ФОЛЬКЛОР, ОБЫЧАЙ И НАРОДНАЯ МАТЕРИАЛЬ­ НАЯ КУЛЬТУРА, КАК ВДОХНОВЛЯЮЩАЯ СИЛА ЛЮБИТЕЛЬСКОГО ТЕАТРА Автор рассматривает проблему инсценировки обы­ чаев и различных народных текстов в спектаклях ставленных ансамблями песни и танца. Автор у т в е р ж ­ дает, что в общественном сознании — согласно посто­ янной практике ф о л ь к л о р н ы х коллективов — пред­ ставление ф о л ь к л о р а на сцене отождествляется с тан­ цем и п е с н я м и . До с и х пор ф о л ь к л о р н ы й театр не был особенно распространен. По мнению автора надо и можно адаптировать (для сцены) всякого рода по­ этические тексты, пословицы, юбилейные стихи, опи­ сания верований, суеверий, а т а к ж е беседы во в р е м я р а з л и ч н ы х х о з я й с к и х з а н я т и й и, н а к о н е ц , и н с ц е н и ­ ровать обычаи, сопутствующие традиционным заня­ тиям, таким, к а к выпечка хлеба, обработка льна или шерсти, сдирание перьев. А в т о р п р и в о д и т п р и м е р ы (и о п и с ы в а е т зрелища) этого рода у д а ч н ы х инсценировок, к о т о р ы е ему п р и ­ ходилось видеть в югозападной Великопольше — районе наиболее ему знакомом. Это были инсцени­ ровки Театра поэзии „Калина" в К ш и ц к е Лещиньского воеводства и Театра одного актера при Вое­ водском доме культуры в Лешне. А л и ц и я Ф а л ь н и о в с к а - Г р а д о в с к а — МА­ ТЕРИАЛЫ ПО/ И С Т О Р И И Г О Н Ч А Р Н О Г О ЦЕНТРА В ДЕРЕВНЕ ЗАЛЯС ТЕНЧИНЬСКОГО ГРАФСТВА Автор статьи публикует отрывок из текста, обна­ руженного в Краковском государственном архиве. Текст, автором которого был В а в ж и н е ц Дудзевич, я в л я е т с я ч а с т ь ю (в ц е л о м н е с о х р а н и л с я ) о б р а б о т а н ­ ного Д у д з е в и ч е м с л о в а р и к а г о н ч а р н ы х терминов. С л о ­ варик содержит сведения о строительстве и осна­ щении гончарных мастерских, а также о технике и уровне производства. Упомянутый словарик заполняет пробел в иссле­ дованиях, к а с а ю щ и х с я залясного центра, начало к о ­ т о р о г о по в с е й в е р о я т н о с т и д а т и р у е т с я X V I в. В X V I I I в., а т а к ж е в с е р е д и н е X I X в. в З а л я с е р а б о т а л о о к . 40 г о н ч а р н ы х м а с т е р с к и х . В с в я з и с э т и м история Заляса имеет важное значение для изучения раз­ вития гончарства в Малой Польше. Эва Ф р ы с ь - П е т р а ш к о в а ДЗЕВИЧ, УЧИТЕЛЬ — ГОНЧАР — ВАВЖИНЕЦ ДУ­ Статья содержит биографический очерк В. Дудзевича и х а р а к т е р и с т и к у с о х р а н и в ш и х с я его к е р а ­ мических изделий. Автор использует архивные и исто­ чниковедческие материалы опубликованные в печати, а т а к ж е анализирует тексты надписей на керамике. Д у д з е в и ч р о д и л с я в 1822 г., у м е р в 1891 г. О н б ы л сыном крестьянина из под Хшанова. У ч и л с я сначала в сельской школе, а затем в технической школе и в гимназии в Кракове. Получив аттеста зрелости, Дудзевич поступил в Ягеллонский университет на философский факультет, где занимался 2 года. С 1846 г. д о 1860 г. о н р а б о т а л в п р и х о д с к и х ш к о л а х в том числе в Залясе, где поселился на постоянное м е с т о ж и т е л ь с т в а . В 1860—1861 г г . Д у д з е в и ч с т а л з а н и ­ м а т ь с я производством г о н ч а р н ы х и з д е л и й в собствен­ ной мастерской. Техникой вращения гончарного круга Дудзевич не о в л а д е л ; у него работало 7 ч е л о в е к под­ мастерьев, а сам он з а н и м а л с я у к р а ш е н и е м изделий и организационными делами. В мастерской Дудзевича изготовлялись горшки, кувшины, цветочные горшки, табакерки. Н а д о полагать, что все эти п р е д м е т ы изго­ т о в л я л и и з о г н е у п о р н о г о к а о л и н а , в о т л и ч и е от и з ­ делий других заляских мастеров, которые употребляли обыкновенную, красную после обжига глину. И з д е л и я Дудзевича п р е ж д е всего отличались ори­ гинальной отделкой, которая состояла из текстов и рисунков, в ы р ы т ы х па необсохшей поверхности. Н е ­ которые из них были расцвечены водяными красками. Автор статьи приводит тексты стихотворений на к у в ­ ш и н а х , (2 с о х р а н и л и с ь ) и н а т а б а к е р к а х (сохрани­ л о с ь 6). Т е к с т ы э т и з а и м с т в о в а н ы и з п о л ь с к о й п о э з и и , а т а к ж е пословиц, изречений, п о п у л я р н ы х песен и п е ­ сенок. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21fae7e38700b9cefc1278ff903800bc.pdf 5173064da81391a5f8465cfd731d8a7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4337 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4038 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.64-68 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I * X I — w Londynie otwarta zosta­ ła wystawa sztuki W a r m i i i Mazur zorganizowana przez Tow. „ P o j e ­ zierze". 17—31.X — w Sztokholmie czyn­ na była wystawa „Żołnierz Polski w sztuce ludowej", zorganizowana przez Muzeum Wojska w B i a ł y m ­ stoku. X I — z okazji w i z y t y polskiej delegacji p a r t y j n o - r z ą d o w e j w Rzy­ mie Cepelia u d e k o r o w a ł a k w i a t a m i l u d o w y m i i planszami z malarst­ wem Zalipianek j e d n ą z central­ nych ulic miasta. Eksponaty naszej sztuki ludowej znalazły się r ó w ­ nież w w i t r y n a c h s k l e p ó w . 7.XI — otwarto w Lizbonie w y ­ s t a w ę polskiej sztuki ludowej, zor­ g a n i z o w a n ą przez P a ń s t w o w e M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. * 11.XI — otwarto w Ziirichu w Galerii Nicoline Pon w y s t a w ę pol­ skiej sztuki ludowej, p r z y g o t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnogra­ ficzne w Warszawie. * W okresie sprawozdawczym Ce­ pelia z o r g a n i z o w a ł a 4 o d r ę b n e w y ­ stawy polskiej w y c i n a n k i ludowej — w Tokio, Bangladesz, Toronto i Ałrna-Ata. 11.XI — w M e k s y k u otwarto w y ­ s t a w ę prac Spółdzielni Pracy R ę ­ kodzieła Ludowego i Artystyczne­ go i m . St. W y s p i ń s k i e g o . Projektantkami ekspozycji były M a r i a Jenner i Danuta Tracz. X I — w O ś r o d k u K u l t u r y Pol­ skiej w Berlinie zorganizowana zo­ stała wystawa sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego woje­ w ó d z t w : katowickiego, bielskiego, częstochowskiego, opolskiego, leg­ nickiego, w a ł b r z y s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego i w r o c ł a w s k i e g o . Wystawa połączona była ze sprzedażą. U M M A * * X I I — Józef L u r k a , r z e ź b i a r z z Bystrzycy G ó r n e j w w o j . w a ł b r z y ­ skim został j e d n y m z l a u r e a t ó w nagrody i m . Brata A l b e r t a Chmie­ lowskiego przyznanej przez Społ. Stow. C h r z e ś c i j a n oraz redakcję „Za i Przeciw", za twórczość r e l i ­ gijną w dziedzinie sztuki ludowej. W dziedzinie r z e m i o s ł a artystycz­ nego n a g r o d ę przyznano S t a n i s ł a ­ w o w i Bałosowi z Grzechynia (k. Suchej Beskidzkiej). (W u b i e g ł y m roku n a g r o d ę w dziale sztuki ludowej otrzymał Wojciech Oleksy z Paszyna). Inne V I I I — z i n i c j a t y w y W o j . Domu K u l t u r y w Tarnobrzegu zorganizo­ wano „ R a j d y " f o t o a m a t o r ó w szla­ k i e m t w ó r c ó w ludowych. M i a ł y one na celu udokumentowanie życia i dorobku a r t y s t ó w ludowych oraz R X — w s ł y n n y m Zalipiu (woj. tarnowskie), oddano do użytku „Dom malarek", wzniesiony z i n i ­ c j a t y w y nie żyjącej j u ż dziś F e l i ­ cji C u r y ł o w e j . Na uroczystość ot­ warcia Domu zorganizowano w y ­ s t a w ę dawnych m a l o w i d e ł i h a f t ó w miejscowych artystek. Eksponaty pochodziły ze z b i o r ó w Muzeum Et­ nograficznego w K r a k o w i e . 7 . X I I — otwarto w Ziirichu, w Muzeum Bellerike w y s t a w ę „Ra­ dość życia i r a d o ś ć barw", przygo­ t o w a n ą przez P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Fo.t.: J. S ciekawych a m a ł o dotąd znanych p a m i ą t e k historycznych. W I Rajdzie udział wzięło 30 fo­ tografików, którzy spenetrowali p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e rejony woje­ w ó d z t w a tarnowskiego i zbliżone do nich etnicznie części w o j . za­ mojskiego. I E S Swidersld * Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S Jan AND OF K r z y s z t o f M a k u l s k i — THE DEFINITION SCOPE OF E T H N O G R A P H Y I N T H E L I G H T CONTEMPORARY SOCIAL REQUIREMENTS Ethnography being a branch of the humanities has always been f u l f i l l i n g a concrete social function as w e l l . By describing the functioning of culture i t makes more comprehensible c u l t u r a l processes and so has a part i n the preparation of a model of contemporary culture. In the course of the last one hundred years ethnography has been subject to many transformations, b u t i t under­ went a real revolution anly recently as a result of the r a p i d g r o w t h of the mass communication media and the emergence of the so called „global culture". The latter influenced decisively the research area of ethnography, namely that of p r i m i t i v e societies developing i n some isolation and that of country cultures of highly developed societies w h i c h had l i t t l e part in the general circulation of culture. I t might have seemed that simultaneously w i t h the basic transformation of its research object ethnography, too, w i l l be transformed, that i t w i l l seek new methods and concentrate on the new emerging phenomena i n order to take part i n the formation of a new model of culture. But i t can achieve i t only by changing the profile and perspective of its researches. So far most of its investigations is based on the research category of othnos and group. Ethnography still seeks regularities along the line: group — society — man (individual) and considers culture a system w h i c h de­ termines the activity of an individual. This approach w i l l of course remain valid. But i t seems that much more attention shouls be paid, than i t has been done so for, to the c u l t u r a l creativity of the individual. I n the w o r l d of universal patterns, the same for a l l , man is t r y i n g to find such areas of activity which w i l l give h i m a feeling of separateness, that is to say of i n d i v i d u a l i t y and uniqueness. He would like to form around himself a circle of his „ o w n " culture w h i c h would protect h i m against the influence of the global culture w h i c h he 64 regards as the „ e x t e r n a l " one. Considering i t a l l , ethno­ graphy should pay a special attention to the emergence of such elements of culture w h i c h having not yet gained general social acceptance (and only this used to indicase a c u l t u r a l fact in classical ethnography) are already playing a major role in the life of individuals and groups and interfere i n the more general phenomena of culture. The object of such investigations would especially be i n d i v i d u a l and group attitudes of a „ r i t u a l " character whose purpose is self-anertion the urge to stress one's separateness. Since this phenomenon combines i n itself both i m m a t e r i a l elements (attitudes, social bonds, psychicmanifestations) and the material ones (ecological con­ ditions, transformation of c u l t u r a l material goods, new products, material symbols, etc.) ethnography, owing to its research apparatus, w o u l d be especially called upon to undertake researches i n this field. I t could be then described as a science concerned w i t h the c u l t u r a l effects of man's adaptation to natural and social conditions and w i t h the trends and results of man's search, as an individual, for a place for himself i n the culture which still remains to h i m something external. Such an approach makes i t possible to adequately investigate the correlation between tradition and modern times, the two sources from w h i c h man. i n building his i n d i v i d u a l pattern of life, takes the basic material. T e r e s a A m b r o ż e w i c z — THE ADORNED RURAL BREAD I N POLAND I n the peasant culture a special significance used to be attached to bread w h i c h found its expression i n various rites. Bread, being the basic food, aquired i n the cource of t i m e symbolic connotations. These were evident i n two cycles of rites, the f a m i l y and annual ones. The adorned bread and cakes used to be made by women who specialized i n doing them and who had �acquired that knowledge from the older members of their family. Dough w o u l d be prepared after a special recepe — at first i t was made from rye fluor on the basis of various leavens (from potatoes, hops and water), but sometimes also buckwheat flour was used. The most common make-up was wheat flour, eggs, water w i t h an addition of fat and yeast leaven. The dough had to be f i r m so as not to lose i n baking the shape i t was given. I n the traditional folk culture man was i n cotact w i t h a symbolic adorned bread from the moment of his b i r t h . Thus to ensure the baby's good fortune the godparents w o u l d give h i m at the baptism adorned rolls, baked i n the shape of human figures or adorned dolls (fig. 4, 1). I t was at the weddings that this k i n d of bread w o u l d play a conspicuous role. I t was baked i n the shape of an adorned cake, symbol of the n e w l y - w e d couple's future prosperity, and i t was called „kołacz" or in eastern Poland „ k o r o w a j " (fig. 12, 13). I t was ц р to the woman matchmaker or the bride's god-mother to prepare i t . There were some elements of fortune telling i n i t — i f the cake was not successful, had crachs, the marriage was likely not to be successful either, etc. I n the wedding r i t e such a cake would be pro­ minently displayed at a ceremony caller „oczepiny". First i n w o u l d be ceremoniously brought i n and placed on the table. The wedding foreman or w o m a n w o u l d then divide the cake and hand portions of i t to the guests i n exchange for a present or money for the bride. A p a r t from this m a i n cake, there used to be a number of small ones w h i c h were variously called i n various parts of the country. They were i n a variety of shapes: crosse, swastikas, birds, human figures, rosettes, etc. (fig. 2, 7). Another k i n d of bread was baked to celebrate annual feasts, especially at the w i n t e r solstice. I t was a period for rites and divinations whose purpose was to ensure the success of future works. The cakes baked then were called „ n o w e l a t k a " (new years) (fig. 16, 17). They were a circle of bread on w h i c h were placed figures of animals, as many of them as were plauned to be b r e d i n the new pear. B u t subsequently, i n the early 20th century, they were p r i m e r a l y made for the children. I n the period between t w o wars, when these cakes had already lost their magic function, and because of their attractiweness became simply gifts for children their choice became larger, enriched by images of forest animals as w a l l : hares, stags, hunters w i t h game. I n spring, i n the Podlasie area, there was an interest­ ing form of bread w h i c h was supposed to anebrate the coming of spring. A t the A n n u n c i a t i o n (March 23), cakes were made i n the shape of larks or „stork feet" {fig. 11). U n t i l recently i n many Podlasie villages (to the south-east of Warsaw) processions were held on the St. George's day w h i c h went round the fields to conjure up propicious weather. On this occasion a special k i n d of cakes was baked called „ k o r o w a j e z y k i " (fig. 31). Then the next calendar feast connected w i t h special bread was as late as the 6th December. I n many villages the house-wives would then make human figures of dough called „ m i k o ł a j k i " (St. Nicholas) (n° 2/78). A t Christmas lots of rolles were baked i n the shape of tresses. They were designed as a treat for the country waits. F r o m spring to a u t u m n around Poland church fairs are held. Among a variety of things sold at them there are available a l l sorts of cakes i n the shape of dogs, cocks, ducks, human figures, rosaries and necklaces (n° 2/78). The most attractive among them are coloured honey-cakes, displayed prominently also now at any fairs. W i t h the decline of the t r a d i t i o n a l pearant culture the r i t u a l bread has been losing its significance i n r u r a l communities. I n our time i t is being replaced by ornate layer-cakes, elaborately adorned w i t h f r u i t and cream but bearing no symbolic ornaments and having nothing to do w i t h tradition. When the t r a d i t i o n a l cakes are s t i l l baked — in various shapes — they are intended for the „Cepelia" shops, dealing i n folk art, that is they are designed for urban clients. So their purpose is now merely aesthetical. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — PICTURES O N GLASS (Contemporary folk painting and its adjoining area) Painting on glass disappeared from the country i n the years 1970—80. Its value was acknowledged before the first W o r l d War by the „ f o r m i s t " school of painting, the artistic avantgarde of the period. I n the years between two wars there were made sporadic attempts to paint on glass agalin. I n the Tatra area i t was the mountaineers themselves and the lovers of their art who d i d i t (fig. 1). There attempts were however of l i t t l e artistic value. I t was only after the last w a r that efforts were made to revive the old tradition. The M i n i s t r y of Culture and A r t organized at Zakopane several courses of painting. Among the participants the most talented proved to be Helena R o j - K o z ł o w s k a and Jan Jachimiak. They themselves subsequently conducted courses for adult mountaineers, young people and even children. Several hundred people attended them. A n d thousands visited the exhibitions of selected paintings. A t the same time paintings on glass began to be sold as „ s o u v e n i r s f r o m the mountains", they attracted the attention of museums and private collectors. The craft brought the painters income and acknowledgment. I n 1968 the Museum i n Zakopane held the first Glass Painting Competition. Over 110 people took part i n i t . The works of the participants were divided and awarded prizes i n three groups: folk painters, amateurs, youth. The most gifted ones among them were shown collec­ tions of old painting. By copying them they were getting into the climate of old pictures and could learn from them the principles of decorative structure. I n this w a y the ancient t r a d i t i o n was reviver. Paint­ ings on glass became part of contemporary folk a r t and did so i n various areas of this country. The development and variety of that r e v i v a l was evidenced by a com­ petition of contemporary glass painting of Polish Car­ pathians, at w h i c h there were 416 entries by 97 par­ ticipants. W i t h the most interesting of these w o r k s the author has illustrated his article. The r e v i v a l of painting on glass became possible owing to: the existence of a comiderable number of artists emotionally envolved i n folk culture; the sponsor­ ship and inspiration on the part of various institutions (including courses, competitions, exhibitions); the emer­ gence of an absorptive market w h i c h made there paint­ ings profitable; an interest taken i n them by sociaty and the mass communication media. The contemporary paintings take up the style, technique and occasionally the subjects of early picture, but this is only a starting point and not even for a l l the artists. So there is on the one hand a conscious imitation of museum pictures, and on the other —• an individual approach of both amateurs and professional painters. Pictures on glass ance used to be made for the country, n o w they are painted for towns. Even when they seem to follow o l d patterns and styles their function has now changed. I t is no longer religious or cognitive, but above a l l aesthetic. These pictures are different from those discussed i n part I I I of the article. The „ b o r n artists" paint com­ pulsively and the form of their paintings results from a spontaneous interpretation of the objects. Whereas the glass painters base themselves on folk and other conbentions. The subject of a picture becomes to them only a pretext, a focus for the idea and its realization. They do pants, w i t h few exceptions, just because there is a demand for their pictures, especially when there are in the „folk" style. The „folk" character of such paintings is apparent first of a l l i n their f o r m and style. B u t there also are at present pictures w h i c h have to do w i t h folk a r t insomuch that they meet the demands of r u r a l com­ munities and of the cultural periphery of small towns. Colourful, shining w i t h t i n foil and silver-paper, they enjoy the popularity equal to that of the notorious tapestries w i t h stags (n° 2/78). Indeed there is a gap between the pictures made „for t o w n " and those for „one's o w n circle"; they differ i n function, aesthetucs inspiration. None of the artists for „ t h e circle" w o u l d ever dream of sending their w o r k s to a „folk a r t " competition. I t indicates there is a general awareness that this „folk a r t " is connected w i t h a certain t r a d i t i o n and style, of the sort that can be seen i n museums and the „ C e p e l i a " shops i n w h i c h i t is sold. So i t is no wonder, says the author, that the most p r i m i t i v e and original are the pictures made by country people, especially the old and uneducated ones, while the s t r i k i n g l y „folk" products (as regards their style) come from the hands of educated people of country origin (fig. 31, 32). I n the past i t was enough to have a look 65 �at the picture in order to k n o w who had painted it, a peasant or an educated townsman. Today we must k n o w who actually is the artist. Sometimes it is only the choice of covention, a conscious attitude towards tradition which determines whether a person is going to act as a „folk" artist or an amateur. So for instance E. P ę k s o w a , a mountainner woman, got a prize in 1968 in the category of amatehrs (fig. 24), but then, having adopted another style (fig. 25), she .became a folk artist (she comes from a mountaineer family and is emotio­ nally bound w i t h that tradition). The author discusses i n detail particular groups of painters and the outstanding artists among them. He is also t r y i n g to demonstrate a connection between the f o r m of pictures and the personality of their authors, the cultural tradition of the latter and the influences they have been subjected to from outside. I n the early period, t i l l 1970, the outstanding i n d i ­ vidualities were: H . R o j - K o z ł o w s k a (fig. 6), J. Jachi­ miak (fig. 9), later: E. and J. P ę k s o w a .(fig. 27), Z. Roj- G ą s i e n i c a (fig. 13). The author then makes an attempt to classify the contemporary painting on glass and takes as a deter­ minant its relation to tradition. He distinguishes: I . Output lonked w i t h traditional forms and rules of composition, including a — copies, pastiches, b — continuation of the basic features and forms of traditional painting (fig. 19, 25), с — output which w h i l e extending the range of subjects and formal solutions preserves a partial l i n k w i t h t r a d i t i o n (fig. 26, 31), d — output inspired by only some features of folk art (and not only those of painting), e — stylizations. I I . Output by „ b o r n artists" (n° 2/78). I I I . Output inspired by non-folk conventions. A n n a K u c z y ń s k a - S k r z y p e k — THE INTERIORS OF WORKERS' HOUSES A T Ż Y R A R D Ó W I N THE L A T E 19th A N D E A R L Y 20th CENTURIES The author begins her article by describing the formation of the textile industry centre at Ż y r a r d ó w . The workers were mainly recruited among the pearants in the surrounding villages. The management would gibe them flats i n the factory housing blocks. Each family would receive one room. The interior arrangement was usually fashioned on urban patterns, particular fashions passing down from the better-off groups i n the social structure: foremen, specialists, employees, and the like. The arrangement of f u r n i t u r e was very much like that i n pearant huts, but the f u r n i t u r e itself was different, by joiners in the nearby town. I t also consisted of more items, e.g. screens were very popular. The walls were adorned w i t h „holy" picture, but there were not hung i n a row like i n the country huts but i n the middle of the w a l l . There used to t e only few of them though. Some w o u l d be chromo­ lithographs w i t h lay subjects, pictures u n k n o w n among pearants, similarly there were also tapestries on walls by beds, as w e l l as family photographs. There could be seen also (though less communly) pictures w i t h patriotic subjects, e.g. portraits of Polish kings. The housewives were very intent on tidness. On feast days tables and beds were covered w i t h white cloth. L i k e i n the country, several pillows would be heaped up on beds. I n the windows curtains were hung, w h i l e those who could not afford them cut them out of paper. The most important object i n the room was a table-altar. I t was i n its arrangement and decoration that the family w o u l d manifest their artistic invention the would also place on i t plaster statuettes, received as presents, various knick-knacks. The number of cult objects (pictures) was larger w i t h families who had come from the country than w i t h those who had worked in the factory for several gene­ rations. The type of interiors was for a l l of them identical, the differences being only those of standard which was influenced by the material circumstances of a family. Towards the end of the period under discussion the interriors did differentiate, i n the better-off households there w o u l d appear f u r n i t u r e to be seen before only i n bourgeois flats-sofas, couches, toilet-tables w i t h mirrors, glazed cabinets, china, etc. These patterns would be borrowed by the families of foremen or craftsmen or by households i n which there were marriageable girls wishing to make their family homes more presentable. P E 3Ю ME Я н К ш и ш т о ф М а к у л ь с к и — ОПРЕДЕЛЕНИЕ И ОХВАТ ЭТНОГРАФИИ В СВЕТЕ СОВРЕМЕННЫХ ОБЩЕСТВЕННЫХ ЗАПРОСОВ Э т н о г р а ф и я , к а к одна и з г у м а н и т а р н ы х н а у к , в с е ­ гда и с п о л н я л а к о н к р е т н у ю о б щ е с т в е н н у ю ф у н к ц и ю . Она д а в а л а ответ на вопросы, к а с а ю щ и е с я м е х а н и з м а к у л ь т у р ы , помогая понять культурные процессы, участвуя в разработке соответствующей модели сов­ ременной культуры. Кроме многочисленных преобра­ ж е н и й , к о т о р ы м п о д в е р г а л а с ь эта д и с ц и п л и н а в т е ­ ч е н и е последнего столетия, самой в а ж н о й о к а з а л а с ь р е в о л ю ц и я , п е р е ж и т а я ею в период р а з в и т и я средств массовой и н ф о р м а ц и и и в о з н и к н о в е н и я т а к п а з . в с е ­ о б щ е й к у л ь т у р ы . Это о с н о в н ы м о б р а з о м п о в л и я л о на масштабы исследований, проводимых среди первобыт­ н ы х обществ, к о т о р ы е р а з в и в а л и с ь в известной и з о ­ л я ц и и , а т а к ж е на основе н а р о д н ы х к у л ь т у р в ы с о к о р а з в и т ы х обществ, о т н о с и т е л ь н о в н е б о л ь ш о й степени у ч а с т в у ю щ и х в общем к у л ь т у р н о м процессе. К а з а л о с ь бы, что, н а р я д у с этими о с н о в н ы м и и з м е н е н и я м и предмета исследований, этнография подвергнется п р е о б р а ж е н и я м и п у т е м поиска н о в ы х методов, а т а к ­ ж е и з у ч е н и я н о в ы х явлений! будет в д а л ь н е й ш е м п р и н и м а т ь у ч а с т и е в ф о р м и р о в а н и и современной м о ­ д е л и к у л ь т у р ы . В ц е л я х подлинного и с п о л н е н и я этой ф у н к ц и и э т н о г р а ф и я д о л ж н а в з н а ч и т е л ь н о й степени и з м е н и т ь п р о ф и л ь и п е р с п е к т и в ы своих и с с л е д о в а н и й . Большинство современных этнографических исследо66 в а н и й п о - п р е ж н е м у в е д е т с я согласно основной и с с л е ­ д о в а т е л ь с к о й к а т е г о р и и п о н я т и й ethnosa (парод) и г р у п п ы . В е д е т с я п о и с к з а к о н о м е р н о с т е й н а оси: г р у п ­ па — о б щ е с т в е н н о с т ь — ч е л о в е к (личность), п р и ч е м особое в н и м а н и е у д е л я е т с я к у л ь т у р е , к а к системе п р е д о п р е д е л я ю щ е й д е я т е л ь н о с т ь личности. Р а з у м е е т с я это н а п р а в л е н и е будует и в д а л ь н е й ш е м а к т у а л ь н ы м . О д н а к о надо п о л а г а т ь , что с л е д у е т гораздо б о л ь ш е , чем до с и х пор, у д е л я т ь в н и м а н и я т в о р ч е с к о й р о л и деятельности личности в развитии культуры. Обще­ п р и н я т ы е и о д и н а к о в ы е д л я всех о б р а з ц ы в ы з ы в а ю т в ч е л о в е к е с т р е м л е н и е н а й т и собственное поле д е я ­ тельности, которое предоставляет возможность проя­ в л я т ь своеобразие, т.е. я в л я т ь собой н е п о в т о р и м у ю и н д и в и д у а л ь н о с т ь . Ч л о в е к п ы т а е т с я с о з д а в а т ь обо­ л о ч к у „собственно'' к у л ь т у р ы , , о б е р е г а ю щ е й его от в л и я н и я всеобщей к у л ь т у р ы , к о т о р у ю он считает „ в н е ш н е й " . В свете э т и х ф а к т о в э т н о г р а ф и я д о л ж н а о б р а т и т ь в н и м а н и е на в о з н и к н о в е н и е т а к и х э л е м е н ­ тов к у л ь т у р ы , к о т о р ы е , не п о л у ч и в е щ е общего о д о ­ б р е н и я о б щ е с т в е н н о с т и (что я в л я л о с ь о с н о в н ы м о п р е ­ делителем культурного ф а к т а с точки зрения класси­ ч е с к о й э т н о г р а ф и и ) , у ж е в д а н н ы й момент и г р а ю т в а ж н у ю роль в ж и з н и человеческих личностей или г р у п п , в о з д е й с т в у я на к у л ь т у р н ы е я в л е н и я более общего х а р а к т е р а . Это п р е ж д е всего к а с а е т с я о б л а с т и исследования индивидуальных и групповых точек зре­ н и я , к о т о р ы м сопутствуют и з в е с т н ы е „ р и т у а л ь н ы е " взгляды; их целью является утверждение и упроче- �ние своеобразия. П о с к о л ь к у это я в л е н и е сочетает р а в ­ но н е м а т е р и а л ь н ы е э л е м е н т ы ( в з г л я д ы , с о ц и а л ь н ы е с в я з и , п с и х и ч е с к и е я в л е н и я ) к а к и м а т е р и а л ь н ы е (эко­ логические у с л о в и я , освоение м а т е р и а л ь н ы х благ культуры, новые продукты, материальные' символы и т.д.), то э т н о г р а ф и я , б л а г о д а р я своему п р е ж н е м у а п п а р а т у п р е д о с т а в л я е т особую в о з м о ж н о с т ь и с с л е д о ­ в а н и я этой области. В д а н н о м с л у ч а е э т н о г р а ф и ю м о ж н о было бы о п р е д е л и т ь к а к н а у к у о к у л ь т у р н ы х р е з у л ь т а т а х а д а п т а ц и и ч е л о в е к а к п р и р о д н ы м и об­ щ е с т в е н н ы м у с л о в и я м , к о т о р ы е он сам п р е о б р а ж а е т , а т а к ж е к а к пауку о н а п р а в л е н и я х и итогах поисков ч л о в е к а , к а к л и ч н о с т и свого места в к у л ь т у р н о м к о н т е к с т е , и м е ю щ е м д л я пего в н е ш н и й характер. Т а к а я п о с т а н о в к а в о п р о с а о т ч е т л и в о у к а з ы в а е т па возможность адекватных связей между традицией и современностью — двух г л а в н ы х источников, из к о т о р ы х ч е л о в е к п р а к т и ч е с к и ч е р п а е т основной м а ­ т е р и а л д л я с о з д а н и я своего личного о б р а з ц а ж и з н и в к у л ь т у р н о й среде. Т е р е с а А м б р о ж е в и ч — ДЕКОРАТИВНОЕ РОДНОЕ ПЕЧЕНЬЕ В ПОЛЬШЕ НА­ В к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р е х л е б имел особое з н а ­ чение, что п р е ж д е всего в ы р а ж а л о с ь в соблюдении ритуальных обрядовых форм. Хлеб, который является основной п и щ е й , п р и о б р е л со в р е м е н е м с и м в о л и ч е с к о е з н а ч е н и е . Это н а ш л о свое в ы р а ж е н и е в д в у х г л а в н ы х циклах семейных и ежегодных обрядов. Декоративной выпечкой занимались специалистки, мастерство и п р о ф е с с и о н а л ь н ы е с е к р е т ы к о т о р ы х п е ­ р е д а в а л и с ь по семейной т р а д и ц и и и з п о к о л е н и я в поколение. Тесто, и з которого п е к л и хлеб, и з г о т о в л я л о с ь по с п е ц и а л ь н о й р е ц е п т у р е . П е р в о е — во в р е м я п е ч е н и я оно ие т е р я л о п р и д а н н о й ему ф о р м ы . В т р а д и ц и о н ­ ной н а р о д н о й к у л ь т у р е к о н т а к т ч е л о в е к а с с и м в о л и ­ ч е с к о й д е к о р а т и в н о й в ы п е ч к о й и з теста у с т а н а в л и ­ в а л с я ч у т ь л и не с момента р о ж д е н и я . Д л я того, чтобы гарантировать ребенку состоятельность крест­ н ы е р о д и т е л и во в р е м я о б р я д а к р е щ е н и я п р и н о с и л и р а з у к р а ш е н н ы е б у л к и , м у ч н ы е и з д е л и я в виде ч е л о ­ в е ч е с к и х ф и г у р о к (кукол) либо м а р и о н е т о к с д е к о ­ р а т и в н ы м о р н а м е н т о м (илл. 4, 1). С а м у ю в а ж н у ю р о л ь и с п о л ь н я л о п е ч е н и е во в р е м я свадебных торжеств. Пекли разукрашенные лепешки — символ будущего д о с т а т к а молодой п а р ы , н а з ы в а е ­ мые „калачами", а в восточных районах страны „ка­ р а в а я м и " (илл. 12, 13). З а п е ч е н ь е б ы л и о т в е т с т в е н н ы сватья или крестная! мать невесты. Ведь печенье содержало известные элементы ворожбы — если л е ­ п е ш к а б ы л а н е у д а ч н о испечена, е с л и она п о т р е с к а л а с ь , то из этого с л е д о в а л о , что с у п р у ж е с т в о будет н е у д а ч ­ н ы м и т.д. Во в р е м я свадебного обряда и с п е ч е н н ы е „ к а л а ч и к а р а в а и " ч а щ е всего п о д а в а л и до и л и после т а к н а з . „очепин", т.е. з а м е н ы в е н к а н е в е с т ы па ч е п е ц н о в о ­ брачной. П е ч е н и е т о р ж е с т в е н н о в н о с и л и и с т а в и л и па стол. Староста и л и ж е с т а р о с т и х а д е л и л и его и в р у ч а л и гостям в з а м е н за п о д а р о к и л и д е н ь г и д л я молодой, п р е д н а з н а ч а е м ы е па т а к п а з . ч е п е ц . Наряду с основным свадебным печением пода­ в а л о с ь б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о более м е л к и х и з д е л и й , к о т о р ы е , в з а в и с и м о с т и от местности, н а з ы в а л и г у с я ­ тами или ш и ш к а м и . Эти изделия были различной ф о р м ы , н а ч и н а я с к р е с т о в и свастик до и з о б р а ж е н и я птиц, людей, р о з е т о к и т.д. (илл. 2, 7). Другой род п е ч е н ь я г о т о в и л и в с в я з и с е ж е г о д н ы м и п р а з д н и к а м и , особенно с ц и к л о м зимнего с о л н ц е с т о ­ я н и я . Это б ы л п е р и о д в о р о ж б ы и г а д а н и й с ц е л ь ю п о в л и я т ь па б л а г о п о л у ч и е п р е д с т о я щ и х работ. В тот период п е к л и т а к п а з . н о в ы е г о д о ч к и (илл. 16, 17). Они с о с т о я л и и з к р у г а теста, па к о т о р о м п о м е щ а л и с ь ф и ­ гурки животных в таком количестве, какое пред­ п о л а г а л о с ь в ы р а с т и т ь в н а с т у п а ю щ е м году. О д н а к о у ж е в н а ч а л е X X в. их с т а л и и с п е к а т ь в п е р в у ю очередь с мыслью с детях. В м е ж в о е н н ы й период, когда не было у ж е р е ч и о м а г и ч е с к о й ф у н к ц и и п е ч е н ь я и в с в я з и с его д е к о ­ р а т и в н о й ф о р м о й оно п р и н я л о х а р а к т е р п о д а р к о в д л я детей, ассортимент этого рода п е ч е н ь я у в е л и ч и в а е т с я : наряду с домашними животными появляются лесные — з а й ц ы , олени, о х о т н и к и со з в е р я м и . Весной в Подляском районе выступали интерес­ ные ф о р м ы печенья, которые д о л ж н ы были повлиять на у с к о р е н н о е н а с т у п л е н и е в е с н ы . К п р а з д н и к у Б л а ­ г о в е щ е н и я (23.Ш) п е к л и и з теста ж а в о р о н к о в и „ а и с т о в ы л а п ы " (илл. 11). До недавного в р е м е н и во многих п о д л я с к и х д е ­ р е в н я х (на ю г о - в о с т о к от В а р ш а в ы ) на св. Георгия устраивали крестные ходы, вокруг полей, чтобы в ы ­ м о л и т ь б л а г о п р и я т н ы е а т м о с ф е р н ы е у с л о в и я . По этому с л у ч а ю п е к л и с п е ц и а л ь н ы е „ к а р а в а й ч и к и " (илл. 31). С л е д у ю щ и м по счету к а л е н д а р н ы м п р а з д н и к о м , который отмечали декоративным печеньем, было 6 д е к а б р я . К этому д н ю во м н о г и х д е р е в н я х п е к л и из теста ч е л о в е ч е с к и е ф и г у р к и , н а з ы в а е м ы е „ м и к о л а и " (сл. номер). На Р о ж д е с т в о в б о л ь ш о м к о л и ч е с т в е п е к л и м а л е н ь к и е п л е т е н ы е б у л о ч к и в в и д е к о с и ч е к : эти булочки предназначались как угощение для коляду­ ющих. 1 Н а т е р р и т о р и и всей П о л ь ш и , н а ч и н а я с в е с н ы до осени о т м е ч а ю т с я Х р а м о в ы е п р а з д н и к и . С р е д и р а з ­ ного рода т о в а р о в м о ж н о в с т р е т и т ь м а л е н ь к и е п р я ­ н и к и в в и д е собачек, п е т у ш к о в , уток, ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р о к , в в и д е ч е т о к , к а р а л л о в ы х о ж е р е л и й и т.п. (сл. номер). С а м ы м и д е к о р а т и в н ы м и на х р а м о в ы х п р а ­ з д н и к а х б ы л и ц в е т н ы е п р я н и к и , к о т о р ы е по сей д е н ь п р о д а ю т в это в р е м я на я р м а р к а х . Вместе с о т м и р а н и е м т р а д и ц и о н н о й к р е с т ь я н с к о й к у л ь т у р ы обрядовое п е ч е н и е т е р я е т свое з н а ч е н и е среди к р е с т ь я н с к о й общественности. М е н я ю т с я т а к ж е его ф о р м ы ; с е й ч а с вместо с и м в о л и ч е с к о г о п е ч е н и я делают в ы ч у р н ы е торты, у к р а ш е н н ы е ф р у к т а м и и кремом. Они л и ш е н ы с и м в о л и ч е с к о г о о р н а м е н т а и у ж е не с в я з а н ы с т р а д и ц и е й . По с т а р ы м ж е о б р а з ц а м , л е п я т наприм., з в е р ю ш е к и т.п., но у ж е т о л ь к о по з а к а з у „ Ц е п е л и и " д л я г о р о д с к и х п о к у п а т е л е й . Само собой п о н я т н о , что эти и з д е л и я и с п о л н я ю т л и ш ь э с т е ­ тическую роль. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — К А Р Т И Н Ы НА СТЕК­ Л Е ( С о в р е м е н н а я н а р о д н а я ж и в о п и с ь и ее ф о р м ы ) . Ж и в о п и с ь на с т е к л е з а г л о х л а в д е р е в н е в семид е с я т ы х - в о с ь м и д е с т я т ы х г о д а х X I X в. Е е з н а ч е н и е д о л ж н ы м образом о ц е н и л и перед I м и р о в о й войной „формисты", (формизм — отвечает польскому кубиз­ му) с о с т а в л я в ш и е в то в р е м я х у д о ж е с т в е н н ы й а в а н ­ гард. В м е ж в о е н н ы й п е р и о д б ы л и с д е л а н ы л и ш ь е д и н и ч н ы е п о п ы т к и ж и в о п и с и на с т е к л е . Н а П о д г а л ь и (Татры) этим з а н и м а л и с ь р а в н о г о р ц ы , к а к и л ю б и ­ т е л и и х и с к у с с т в а (илл. 1). О д н а к о п о п ы т к и эти не и м е л и в х у д о ж е с т в е н н о м о т н о ш е н и и особого з н а ч е н и я . Л и ш ь после I I мировой войны начато стремиться к восстановлению давней традиции. Министерство к у л ь т у р ы и искусства организовало в Закопане не­ сколько курсов живописи. Среди участников курсов самыми способными оказались: Елена Рой-Козловска и Ян Я х и м я к . Они в свою о ч е р е д ь с т а л и вести д а л ь ­ н е й ш и е к у р с ы д л я в з р о с л ы х горцов, м о л о д е ж и и д а ж е д л я детей. К у р с ы эти п о с е щ а л и н е с к о л ь к о сот ч е л о ­ век. Т ы с я ч и л ю д е й п о б ы в а л и на в ы с т а в к а х л у ч ш и х картин. В то ж е в р е м я с т а л и п р о д а в а т ь к а р т и н ы на с т е к л е в к а ч е с т в е „ с у в е н и р о в с г о р " ; ими с т а л и и н т е р е с о ­ в а т ь с я м у з е и , к о л л е к ц и о н е р ы . Ж и в о п и с ь на с т е к л е д а в а л а а в т о р а м и з в е с т н о с т ь и з а р а б о т о к . В 1968 г. Закопанский музей организовал I конкурс живописи на стекле. В нем п р и н я л и у ч а с т и е ПО ч е л о в е к . Р а б о т ы у ч а с т н и к о в к о н к у р с а б ы л и р а з д е л е н ы на т р и г р у п п ы : н а р о д н ы х творцов, л ю б и т е л е й и м о л о д е ж и п р и ч е м п р е м и и п р и с у ж д и л и с ь в р а м к а х отдельных) г р у п п . Самых способных ознакомили с коллекциями старин­ ной ж и в о п и с и . К о п и р у я эти п р о и з в е д е н и я , они п р о ­ никались климатом старых картин, осваивали деко­ р а т и в н ы е п р и н ц и п ы их к о н с т р у к ц и и . Т а к и м образом в о з р о д и л а с ь с т а р а я т р а д и ц и я . К а р ­ т и н ы на с т е к л е с т а л и е с т е с т в е н н о й ч а с т ь ю с о в р е м е н ­ ного народного и с к у с с т в а п р и т о м в р а з л и ч н ы х р е ­ г и о н а х П о л ь ш и . О р а з в и т и и и р а з н о о б р а з и и этого я в л е н и я с в и д е т е л ь с т в у е т о р г а н и з о в а н н ы й в 1976 г. к о н к у р с современной ж и в о п и с и на с т е к л е П о л ь с к и х К а р п а т , на котором) было п р е д с т а в л е н о 416 работ 97 х у д о ж н и к о в . С а м ы м и и н т е р е с н ы м и и з н и х а в т о р и л л ю с т р и р у е т свою с т а т ь ю . 67 �I Возрождение описываемого вида живописи на с т е к л е стало в о з м о ж н ы м б л а г о д а р я н а л и ч и ю з н а ч и ­ тельного числа творцов, эмоционально связанных с т р а д и ц и о н н о й народной к у л ь т у р о й , а т а к ж е б л а г о ­ даря заботливому отношению ряда учреждений и ряду м е р о п р и я т и й (в том ч и с л е к у р с о в , к о н к у р с о в , в ы с т а ­ вок), в о з н и к н о в е н и ю емкого р ы н к а , г а р а н т и р у ю щ е г о р е н т а б е л ь н о с т ь ж и в о п и с и , б л а г о д а р я в н и м а н и ю со с т о ­ р о н ы о б щ е с т в е н н о с т и и с р е д с т в а м массовой и н ф о р ­ мации. С о в р е м е н н а я ж и в о п и с ь о б р а щ а е т с я к т е х н и к е , сти­ л и с т и к е , а порой и к т е м а т и к е д а в н и х к а р т и н ; о д н а к о это т о л ь к о и с х о д н а я т о ч к а , п р и ч е м о т н ю д ь не д л я всех а в т о р о в . И т а к одним полюсом этой ж и в о п и с и является сознательное подражание музейным карти­ н а м , в т о р ы м — творчество, о т л и ч а ю щ е е с я и н д и в и ­ д у а л ь н ы м и ч е р т а м и , п р и н а д л е ж а щ е е к области само­ деятельной и профессиональной пластики. К а р т и н ы на с т е к л е , к о т о р ы е п р е ж д е в ы п о л н я л и с ь для деревни, в н а с т о я щ е е в р е м я п и ш у т и с к л ю ч и т е л ь ­ но для города. Д а ж е то, что м о ж е т к а з а т ь с я т о ж ­ д е с т в е н н ы м со старой т е м а т и к о й и с т и л и с т и к о й т е п е р ь и с п о л н я е т д р у г у ю ф у н к ц и ю ! — не к у л ь т о в у ю , не п о з н а в а т е л ь н у ю — а п р е ж д е всего э с т е т и ч е с к у ю . Эти к а р т и н ы о т л и ч а ю т с я от тех, к о т о р ы е о б с у ж ­ д а л и с ь в т р е т ь е й ч а с т и статьи. „ С а м о р о д н ы е " п и ш у т и з в н у т р е н н и х п о б у ж д е н и й , и з необходимости в ы с к а ­ з а т ь с я и ф о р м а их п р о и з в е д е н и й в ы т е к а е т и з с п о н т а н ­ ной и н т е р п р е т а ц и и с о д е р ж а н и я . Х у д о ж н и к и , к о т о р ы е п и ш у т па с т е к л е , с о з н а т е л ь н о п о д д е р ж и в а ю т н а р о д ­ ные и другие конвенции. Тема к а р т и н ы является для них л и ш ь предлогом, к р и с т а л и з а ц и о н н о й о с ь ю з а м ы с л а и р е а л и з а ц и и . З а н е м н о г и м и и с к л ю ч е н и я м и они п и ­ ш у т потому, что с у щ е с т в у е т спрос на и х п р о и з в е ­ д е н и я , п р е ж д е всего именно на т а к и е „ н а р о д н ы е " картины. „ Н а р о д н о с т ь " этого рода картин| п р е ж д е всего в ы р а ж а е т с я , в и х ф о р м е и стиле. О д н а к о сейчас имеются т а к ж е такие картины, которые можно на­ з в а т ь „ н а р о д н ы м и " в том с м ы с л е , что они у д о в л е т в о ­ ряют запросы деревенской среды и культурной переф е р и и н е б о л ь ш и х городов. К р а с о ч н ы е , б л е с т я щ и е от с т а н и о л я и о л о в я н о й ф о л ь г и эти к а р т и н ы с у щ е с т в у ю т по п р и н ц и п у н а с т е н н ы х к о в р и к о в с о л е н я м и и т.п. (сл. номер). М е ж д у к а р т и н а м и „ д л я г о р о д а " и д л я „собственной с р е д ы " с у щ е с т в у е т б о л ь ш а я разница в ф у н к ц и и , эстетике, и с т о ч н и к а х в д о х н о в е н и я . И н и ­ кто и з х у д о ж н и к о в „ д л я с р е д ы " д а ж е не п ы т а е т с я п о с ы л а т ь свои р а б о т ы на к о н к у р с „народной ж и в о ­ писи". Это с в и д е т е л ь с т в у е т о том, что по всеобщему м н е н и ю „ н а р о д н о с т ь " в о с п р и н и м а е т с я к а к нечто с в я ­ занное с определенной традицией и стилистикой, к а к то, что х р а н и т с я в м у з е я х , что п р о д а е т с я в м а г а з и н а х „Цепелии". В в и д у этого — п и ш е т а в т о р — не следует у д и в ­ л я т ь с я , что с а м ы м и п р и м и т и в н ы м и и о р и г и н а л ь н ы м и я в л я ю т с я к а р т и н ы д е р е в е н с к и х мастеров, особенно стариков, л и ш е н н ы х образования, самыми ж е „народ­ н ы м и " (с т о ч к и з р е н и я стилистики) р а б о т ы и н т е л л и ­ гентов из к р е с т ь я н (илл. 31, 32). П р е ж д е стоило л и ш ь посмотреть картину, чтобы сразу ж е определить, кто ее п и с а л — к р е с т ь я н и н и л и г о р о д с к о й и н т е л л и г е н т . Н ы н е ж е надо з а р а н е е з н а т ь , к е м я в л я е т с я автор. Часто лишь выбор конвенции, сознательное отноше­ н и е к т р а д и ц и и р е ш а л и вопрос, станет л и д а н н а я л и ч ­ ность д е й с т в о в а т ь к а к „ н а р о д н ы й " х у д о ж н и к и л и ж е к а к л ю б и т е л ь . Т а к , наприм., г о р я н к а П е н к с о в а п о л у ­ ч и л а в 1968 г. п р е м и ю в к а т е г о р и и любителей (илл. 24), но спустя н е к о т о р о е в р е м я , п е р е м е н и в род с т и л и с т и к и , (илл. 25) она ж е с т а л а „ н а р о д н ы м " х у д о ­ ж н и к о м (Пенксова, г о р я н к а по п р о и с х о ж д е н и ю , э м о ­ ц и о н а л ь н о с в я з а н а с т р а д и ц и я м и горцев). А в т о р подробно р а с с м а т р и в а е т о т д е л ь н ы е х у д о ­ ж е с т в е н н ы е г р у п п ы и более в ы д а ю щ и х с я т в о р ц о в . Автор пытается отметить связь между формой картин и* л и ч н о с т ь ю а в т о р о в , и х к у л ь т у р н о й т р а д и ц и е й и ф а к т о р а м и , к о т о р ы е в л и я ю т на н и х извне. 68 В н а ч а л ь н о м периоде, до 1970 г. с а м ы м и в ы д а ­ ю щ и м и с я б ы л и — Е. Р о й - К о з л о в с к а (илл. 6), Я. Я х и м я к (илл. 9), и п о з д н е е : Э. и Я . П е н к с ы (илл. 27), 3. Р о й - Г о н с е н и ц а (илл. 13). Далее автор пытается провести к л а с с и ф и к а ц и ю с о в р е м е н н о й ж и в о п и с и на с т е к л е , и с х о д я и з того, что решающим фактором является отношение к тради­ ции. А в т о р в ы д е л я е т : I . Творчество, поддерживающее традиционные ф о р ­ м ы и к о м п о з и ц и о н н ы е п р и н ц и п ы , в том: а) к о п и и , п а с т и ч ч о б) с о х р а н е н и е о с н о в н ы х ч е р т и ф о р м т р а д и ц и о н ­ ной ж и в о п и с и (илл. 19, 25) в) т в о р ч е с т в о , р а с ш и р я ю щ е е т е м а т и к у и ф о р м а л ь ­ н ы е р е ш е н и я , по ч а с т и ч н о п о д д е р ж и в а ю щ е е с в я з ь с т р а д и ц и е й (илл. 26, 31) г) т в о р ч е с т в о в д о х н о в л я е м о е л и ш ь некоторыми э л е м е н т а м и народного искусства (причем не только живописи) д) с т и л и з а ц и и I I . Т в о р ч е с т в о самородного х а р а к т е р а (сл. помер.). I I I . Т в о р ч е с т в о , не с в я з а н н о е с н а р о д н ы м и к о н в е н ­ циями. А н н а К у ч и н ь с к а - С к ш и п е к — МЕБЛИРОВКА К В А Р Т И Р РАБОЧИХ СЕМЕЙ В Ж И Р А Р Д О В Е В КОНЦЕ X I X И В НАЧАЛЕ X X ВВ. В н а ч а л е с т а т ь и а в т о р о т о б р а ж а е т процесс ф о р ­ мирования центра ткацкой промышленности в Ж и р а р дове. Р а б о ч и х г л а в н ы м образом н а н и м а л и в о к р е с т ­ н ы х д е р е в н я х . П р е д п р и я т и е с е л и л о их в ф а б р и ч н ы х к о р п у с а х , п р е д о с т а в л я я к а ж д о й семье к о м н а т у . В обстановке к в а р т и р ы р е ш а ю щ у ю роль играли г о р о д с к и е о б р а з ц ы , — мода, п р о н и к а ю щ а я и з в ы ш е ­ с т о я щ и х в с о ц и а л ь н о й с т р у к т у р е г р у п п : мастеров, с п е ц и а л и с т о в , с л у ж а щ и х и т.д. Основное р а с п о л о ж е н и е мебели б ы л о т а к о е ж е , к а к в д е р е в е н с к и х и з б а х , но сама мебель б ы л а д р у г а я ; ее д е л а л и с т о л я р ы из со­ седних м е с т е ч е к . Ассортимент мебели р а с ш и р и л с я . Т а к , н а п р и м . в о ш л и в обиход ш и р м ы . Н а стенах в е ш а л и в н е б о л ь ш о м к о л и ч е с т в е с в я т ы е образа, о д ­ н а к о не в один р я д , к а к в д е р е в н е , а в самом ц е н т р е стены. П о я в и л и с ь н е з н а к о м ы е д е р е в н е о л е о г р а ф и и со с в е т с к о й т е м а т и к о й . На стенах у к р о в а т е й в е ш а л и коврики, семейные фотографии. В некоторых к в а р ­ тирах висели картинки патриотического характера, н а п р и м . портреты! п о л ь с к и х к о р о л е й . За п о р я д к о м в к в а р т и р а х у с и л е н н о с л е д и л и . По п р а з д н и к а м стол и кровати накрывали белыми тканями. К а к и в дерев­ не на к р о в а т я х г р о м о з д и л и с ь многочисленные) п о ­ д у ш к и . Н а о к н а х к р а с о в а л и с ь з а н а в е с и , в более бед­ н ы х с е м ь я х и х в ы р е з ы в а л и из бумаги. Самоед п о ч е т н о е место з а н и м а л с т о л и к - а л т а р и к . И м е н н о в у б р а н с т в е и д е к о р а ц и и а л т а р и к а особенно проявлялась художественная изобретательность оби­ т а т е л е й к в а р т и р ы . На этом с т о л и к е с т а в и л и с ь т а к ж е полученные в подярок гипсовые статуэтки и безде­ лушки. В к в а р т и р а х р а б о ч и х родом и з деревни, п р е д м е т о в к у л ь т а (в том ч и с л е с в я т ы х образов) б ы л о б о л ь ш е , чем там, где у ж е н е с к о л ь к о п о к о л е н и й р а б о т а л о па фабрике. Обстановка рабочих квартир была трафаретная, р а з н и ц а з а к л ю ч а л а с ь т о л ь к о в ее у р о в н е в з а в и с и ­ мости от м а т е р и а л ь н о г о п о л о ж е н и я семьи. К к о н ц у о п и с ы в а е м о г о автором периода в обста­ н о в к е к в а р т и р м о ж н о было отметить б о л ь ш и е п е р е ­ м е н ы . В более з а ж и т о ч н ы х д о м а х п о я в л я ю т с я м е б е л ь и у т в а р ь , к о т о р ы е до того в р е м е н и м о ж н о б ы л о в с т р е ­ тить в мещанских квартирах, а именно: мягкие дива­ ны, туалетные столики с зеркалами, серванты, ф а р ­ ф о р и т.п. Этим о б р а з ц а м с т а л и п р е ж д е всего с л е д о ­ в а т ь с е м ь и более з а ж и т о ч н ы х м а с т е р о в и р е м е с л е н ­ ников, а т а к ж е семьи, где б ы л и д е в у ш к и па в ы д а н ь и , с т р е м и в ш и е с я к тому, ч т о б ы р о д и т е л ь с к и й дом к а ­ з а л с я более п р е з е н т а б е л ь н ы м . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c83bad8490f950a8ee4f5f5670308d83.pdf e9e286be67b6a147de58de824d9f5474 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4348 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4047 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.127-128 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Inne (rzeźba, c e r a m i k a ) ; I I — A n t o n i T o b o r o w i c z z Z a g ó r z a (rzeźba, płasko­ rzeźba) i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (rzeźba c e r a ­ miczna); I I I — Władysław Kamiński z Brzozówki (rzeźba). P o n a d t o p r z y ­ znano 3 wyróżnienia. 10.Ш — w k o n s u l a c i e a m e r y k a ń ­ s k i m w K r a k o w i e o t w a r t a została w y s t a w a amerykańskiej m a l a r k i — p r y m i t y w i s t k i M a r y Bruce Sharon. Z okazji wystawy wydano katalog zawierający słowo wstępne córki a r t y s t y k i oraz i l u s t r a c j e z k o m e n ­ tarzami malarki. I I — „Polska Sztuka L u d o w a " , wystawa w Muzeum Etnologicznym w B a r c e l o n i e . W y s t a w a duża, p o n a d 1000 eksponatów. K o m i s a r z e m była m g r H a l i n a Olędzka. W y d a n o k a ­ talog. Organizator — Państwowe M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie. P o l s k a s z t u k a l u d o w a z a granicą I — w Wiedniu, w Instytucie Pol­ skim, z okazji D n i L u b l i n a otwarto m.in. w y s t a w y : „Lublin przedstawia s i ę " i „Sztuka l u d o w a w regionie l u b e l s k i m " . O d b y ł y się też w y s t ę p y Zespołu Pieśni i T a ń c a U M C S . S U M M A R I E S SUMMARY A n n a Kunczyńska-Iracka — A REVIEW OF T H E W O R K S D E V O T E D TO P O L I S H F O L K PAINTING, SCULPTURE AND GRAPHICS PUBLISHED IN THE Y E A R S 1964—1977 T h e a u t h o r l o o k s a t t h e r e s u l t s of r e s e a r c h d e v o t e d to s c u l p t u r e s a n d p a i n t i n g s . She r e v i e w s o v e r a d o z e n b o o k s a n d o v e r a 100 a r t i c l e s p u b l i s h e d i n t h i s p e r i o d . A m a j o r i t y of these are m o n o g r a p h i c a n d d o c u m e n t a r y w o r k s . Teresa A m b r o ż e w i c z — CHURCH FAIR BREAD A n article devoted to the decorative bread baked for c h u r c h f a i r s b y b a k e r s a n d honey cake m a k e r s i n s m a l l t o w n s . S p e c i a l k i n d s of b r e a d w e r e m a d e f o r c h u r c h f a i r s i n h u m a n or a n i m a l f o r m . C o l o u r e d h o n e y cakes a r e a n e s p e c i a l l y decorative k i n d of c h u r c h f a i r b a k i n g w i t h r o o t s i n a t r a d i t i o n of honey cake m a k e r s guilds w h i c h developed i n P o l a n d between the X l V t h century and the X l X t h century. They retain the old patterns i n a very simple f o r m and w i t h m u c h changed decorative techniques (riders, babes i n a r m s , st. n i c h o l a s ' , h e a r t s a n d o t h e r s ) . T h e y h o n e y cakes a r e m a d e i n w o o d e n or m e t a l forms a n d are decorated after b a k i n g w i t h i c i n g sugar or w i t h p a p e r d e c o r a t i o n s . A l e k s a n d e r (CONT.) J a c k o w s k i - A n d r z e j W a j d a zrealizował n a za­ mówienie Interpressu 5 0 - m i n u t o w y film kolorowy o L u d w i k u Zimmererźe i j e g o k o l e k c j i . T y t u ł f i l m u : „ Z a p r o s z e n i e do w n ę t r z a " . I I I — „Sztuka N a i w n a z P o l s k i " — w ośrodku I n f o r m a c j i i K u l t u r y Polskiej w Bratysławie. Wystawę przygotowało Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. PICTURES ON GLASS T h e a r t i c l e c o n t a i n s a d e s c r i p t i o n of t h e t e c h n i q u e s of h o n e y c a k e m a k i n g i n t h e p a s t a n d p r e s e n t . T h e n t h e a u t h o r s e p a r a t e l y discusses p a i n t i n g s b y c h i l d r e n a n d y o u t h , a m o n g others b y those f r o m Paszyn n e a r N o w y Sącz ( S o u t h e r n P o l a n d ) , a v i l l a g e n o t e d f o r i t s w o o d e n s c u l p t i n g . I t is c a r r i e d o u t t h e r e b y m e n a n d boys w h o h a v e been e n c o u r a g e d b y t h e l o c a l p a r i s h -priest, father N i t k a . As the girls resented i t at f i r s t t h e p r i e s t o r g a n i z e d f o r t h e m a c o u r s e of p a i n t i n g . C u r r e n t l y also a d u l t s are engaged i n p a i n t i n g at Paszyn. F i n a l l y t h e a u t h o r d e a l s w i t h t h e p a i n t i n g o n glass i n r u r a l areas a n d t o w n p e r i p h e r i e s , b o t h r e l i g i o u s p a i n t ­ i n g ( f i g . 12, 13) a n d d e c o r a t i v e o n e , p a i n t i n g o n t a p e s t r i e s , „ s o u v e n i r s " b a c k g r o u n d s t o p h o t o g r a p h s ( f i g . 17). • Р Е З Ю PAST AND М Е OF ARTICLES Tadeusz OF THE AREA. A M. Trajdos ARTISTIC — CRAFTS IN THE PRESENT POLISH SPISZ SUMMARY P a r i s h r e c o r d s i n t h e P o l i s h Spisz a r e a c o n t a i n i n ­ teresting documents w h i c h show that m a n y painters a n d p o t t e r s , w h o also r a n t h e i r o w n f a r m s l i v e d i n t h e Spisz v i l l a g e s i n t h e X V I I t h a n d X V I I I t h c e n t u r i e s . T h e d e s c e n d a n t s of these a r t i s t s i n h e r i t e d t h i s o c c u p a t i o n a n d t o o k o n s u r n a m e s l i k e „ m a l a r c z y k " ( p a i n t e r ) or „garcarz" and „garcarczyk" (potter) w h i c h have s u r v i v e d d o w n to the present century. U p t i l l the X l X t h c e n t u r y t h e r e w a s a t least one p a i n t e r ' s c r a f t s h o p i n n e a r l y e a c h v i l l a g e w h i c h p r o d u c e d r e l i g i o u s p a i n t i n g s o n w o o d or glass and fulfilled orders for parish churches and c h a p e l s . T h i s t r a d i t i o n i n e f f e c t d i e d o u t i n t h e Spisz region in the X X t h century. Today only a few people i n t h e w h o l e area, l i k e J a k u b W o d z i a k f r o m K a c w i n p a i n t or look after the decorations inside the churches and paint oil paintings depicting pastoral and hunting scenes as w e l l as a g o o d d e a l of r e l i g i o u s w o r k s . A p a r t f r o m t h e w e l l k n o w n w o r k of s c u l p t o r A n d r z e j G o m bosz f r o m J u r g ó w w h o s e d a u g h t e r t o t h i s d a y p a i n t s t r a d i t i o n a l p a i n t i n g s o n glass o n l y a f e w c a r p e n t e r s f r o m nearby villages like Trybsz still m a k e decorative w o r k s a n d e v e n a r t i s t i c w o r k m a d e o u t of r o o t s . T h e c u s t o m of m a k i n g d e c o r a t i v e p o t s d i s a p p e a r e d even before the X l X t h c e n t u r y a n d t h e necessary house­ h o l d g o o d s b e g a n t o c o m e f r o m N o w y T a r g or L e w o c z a . P o t t e r y c e n t r e s s u r v i v e d o n t h e P o d h a l e side of t h e r i v e r D u n a j e c alone. T o d a y t h e r e isn*t a single p o t t e r y o r e v e n a t i l e w o r k s h o p i n t h e Spisz r e g i o n — i n c o n ­ t r a s t t o t h e Sącz r e g i o n . N o t l o n g ago t w o c r a f t s w e r e c o m m o n l y t o be f o u n d i n t h e a r e a : c a r p e n t r y , e s p e c i a l l y house b u i l d i n g a n d w e a v i n g , a woman's occupation w h i c h i n c l u d e d c l o t h i n g as w e l l as d e c o r a t i v e rugs. These t r a d i t i o n a l crafts w e r e u t i l i s e d i n t h e recent past b y C e p e l i a w h i c h e m p l o y e d s e v e r a l w o m e n i n each v i l l a g e i n t h e Spisz r e g i o n t o m a k e c a r p e t s a n d r u g s a t h o m e . T h e s e f a b r i c s h a v e l a t e l y s u c c o m b e d to a t e n ­ dency to standardised decorative motives w h i c h s i g n i f i ­ c a n t l y d i f f e r f r o m t h e o l d Spisz r e g i o n p a t t e r n s . Folklore groups i n almost every village provide e v i d e n c e o f t h e s t r e n g t h of a r t i s t i c t r a d i t i o n s i n t o d a y ' s Spisz r e g i o n . T h e y h a v e a f u l l c h o r e o g r a p h i c a n d m u s i c a l p r o g r a m m e based on l i t e r a r y themes d e r i v i n g f r o m t h e Spisz d i a l e c t a n d t h e y also c u l t i v a t e t h e t r a d i t i o n a l r e ­ g i o n a l c o s t u m e a n d w e a v i n g a t t h e same t i m e . 127 �J o a n n a T o m i c k a — JÓZEF r a c t e r s , Jesus C h r i s t , O u r L a d y , t h e S a i n t s k n o w n Poles d o n e f o r v a r i o u s e x h i b i t i o n s . ZGANIACZ Józef Z g a n i a c z l i v e s i n F a ł k ó w i n t h e P i o t r k ó w d i s t r i c t . B y t r a d e h e is a s m i t h b u t h i s p a s s i o n is w o o d e a r r i n g . H e w a s u n k n o w n u n t i l l 1960 w h e n h e s e n t h i s f i r s t w o r k i n f o r a r e v i e w of f o l k a r t . In 1978 h e r e c i e v e d t h e Oscar Kolberg award. H i s w o r k s a r e c a r v e d f r o m a s i n g l e piece o f They show village scenes a n d t y p i c a l village wood. cha­ Tadeusz GÓRA and well M. T r a j d o s — THE CHURCH IN CZARNA T h e a r t i c l e deals w i t h t h e h i s t o r y o f t h e c h u r c h i n C z a r n a G ó r a i n t h e T r y b s z p a r i s h f i n i s h e d i n 1955 a n d it describes the a r c h i t e c t u r e of the b u i l d i n g a n d i t s interior. I t was decorated by K r o s n o carpenters, m a i n l y f r o m the K o s s u t h ' s w o o d c a r v i n g w o r k s h o p . Р Е З Ю М Е Анна К у н ч ы н ь с к а - И р а ц к а — ОБЗОР ПУ­ БЛИКАЦИЙ, ПОСВЯЩЕННЫХ ПОЛЬСКОЙ НАРОД­ НОЙ СКУЛЬПТУРЕ, ЖИВОПИСИ И ГРАФИКЕ (1964—1977 г.). А в т о р пишет о р е з у л ь т а т а х исследований, п о с в я ­ щ е н н ы х с к у л ь п т у р а м и картинам. М а т е р и а л о м д л я обзора п о с л у ж и л о с в ы ш е десяти книг и ста статей, о п у б л и к о в а н н ы х в течение 1964— — 1 9 7 7 гг. Среди них преоблагают монографические и доку­ м е н т а л ь н ы е работы. Тереса А м б р о ж е в и ч — СТОЛЬНЫХ ПРАЗДНИКОВ ПЕЧЕНИЕ ДЛЯ ПРЕ­ С т а т ь я посвящена п е ч е н и ю , которое и з г о т о в л я л и м е с т ч к о в ы е пекари и п р я н и ч н и к и по с л у ч а ю п р а з д ­ н и ч н ы х ярмарок. На х р а м о в ы е п р а з д н и к и п е к л и особый род п е ­ чения в виде ч е л о в е ч е с к и х ф и г у р и ж и в о т н ы х (паприм, простынские к о з ы ) . Особенно д е к о р а т и в н ы м видом печения, изготов­ л я е м о г о по с л у ч а ю х р а м о в ы х п р а з д н и к о в , я в л я ю т с я цветные п р я н и к и , п р и н а д л е ж а щ и е к традиционным и з д е л я м ц е х о в о г о х л е б о б у л о ч н о г о производства, к о т о ­ рое с т а л о развиватьтя в П о л ь ш е в X I — X I X вв. П р я ­ ники эти пекут по д а в н ы м образцам в о ч е н ь у п р о ­ щ е н н о й ф о р м е , прибегая к измененной декоративной т е х н и к е (наездники, м л а д е н ц ы в п е л е н к а х , дед М о р о з (св. Н и к о л а й ) , сердечка и т.п.). Т е с т о па п р я н и к и в ы д а в л и в а ю т д е р е в я н н ы м и л и б о м е т а л л и ч е с к и м и формами, а п о с л е в ы п е ч к и п о л и в а ю т сахарной г л а з у р ь ю л и б о ж е н а к л е и в а ю т на п р я н и к и бумажные украшения. В статье о п и с ы в а е т с я т е х н о л о г и я в ы п е к и равно старинного вида пряников, к а к и современных. А л е к с а н д р Яцковски — К А Р Т И Н Ы Н А СТЕ­ К Л Е (ЗАК.) Отдельно о б с у ж д а е т Я ц к о в с к и р а б о т ы детей и м о л о д е ж и , в частности р а б о т ы и з П а ш и н а б л и з Н о ­ вого Сонча, центра известного своей народной с к у л ь п ­ турой. С к у л ь п т у р о й занимаются там м у ж ч и н ы и м а л ь ч и к и , к о т о р ы х п о о щ р я е т местный к с е н д з Н и т к а . П о с к о л ь к у д е в у ш к и п о ч у в с т в о в а л и себя обойденными, к с е н д з о р г а н и з о в а л д л я них к у р с т е х н и к и ж и в о п и с и . В н а с т о я щ е е время в П а ш и н е ж и в о п и с ь ю занимаются также и взрослые. В з а к л ю ч е н и е автор пишет о п р о ц в е т а ю щ е й в д е ­ р е в е н с к о й среде и городской п е р и ф е р и и ж и в о п и с и на с т е к л е , р е л и г и о з н о г о с светского характера, о н а ­ с т е н н ы х к о в р и к а х (так наз.| м а к а т к а х ) , р а з л и ч н о г о рода с у в е н и р а х и ф о н а х д л я фотоснимков. Т а д е у ш М. Т р а й д о с — П Р О Ш Л О Е И Н А С Т О ­ ЯЩЕЕ ХУДОЖЕСТВЕННОГО РЕМЕСЛА В ПОЛЬ­ СКОЙ ЧАСТИ СПИША В п р и х о д с к и х а р х и в а х на территории п о л ь с к о г о Спиша хранятся интересные документы, свидетель­ с т в у ю щ и е о том, что в X V I I и X V I I I вв. в д е р е в н я х С п и ш а п р о ж и в а л о много ж и в о п и с ц е в и гончаров, за­ н и м а в ш и х с я в то ж е в р е м я з е м л е д е л и е м . П о т о м к и , занимавшиеся р е м е с л о м своих предков, п р и н и м а л и их родовые фамилии „ М а л я р ч и к " (живописец), „Гарнцаж" — „Гарнцажик" (гончар), с о х р а н и в ш и е с я до X X в. В п л о т ь до X I X в. ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне и м е л а с ь по к р а й н е й мере одна х у д о ж е с т в е н н а я м а стерсткая, в ы п о л н я в ш а я с в я т ы е образа на д о с к а х и на с т е к л е , а также- п р и н и м а в ш а я з а к а з ы приходских к о с т е л о в и часовен. Собственно говоря эта традиция в X I X в. с о в е р ш е н н о в С п и ш е з а г о л о х л а . В н а с т о я щ е е время л и ш ь н е с к о л ь к о ч е л о в е к во всем регионе з а н и ­ мается ж и в о п и с ь ю и л и ж е консервацией к о с т е л ь н ы х интерьеров, как наприм. Я к у б В о д з я к из К а ц в и п а ; он пишет м а с л о м ж а н р о в ы е к а р т и н ы с о д е р ж а щ и е п а с т у ­ ш е с к и е и о х о т н и ч ь и сцены, а т а к ж е много картин р е л и г и о з н о г о характера. К р о м е общеизвестной с к у л ь п ­ т у р н о й мастерской А н д ж е я Гамбоша и з Ю р г о в а , д о ч ь к о т о р о г о по сей д е н ь пишет традиционные к а р т и н ы на с т е к л е , л и ш ь н е с к о л ь к о п л о т н и к о в из о к р е с т н ы х деревень, в частности из Т р ы б ш а , занимаются д е к о р а ­ тивным с т о л я р н ы м мастерством и д а ж е о р и г и н а л ь н о й „ к о р н е п л а с т и к о й " . Е щ е ранее, у ж е в X I X в., з а г л о х л о производство декоративной к е р а м и к и , а н е о б х о д и м у ю посуду у ж е давно с т а л и п о к у п а т ь в Н о в о м Т а р г е и л и в Л е в о ч и . Г о н ч а р н ы е ц е н т р ы с о х р а н и л и с ь единственно па п о д г а л ь с к о м берегу! Дунайца. Т е п е р ь в С п и ш е в п р о т и в о п о л о ж н о с т ь С о н д е ц к о м у району, пет не т о л ь к о ни одной г о н ч а р н о й мастерской, но и мастер­ ских, и з г о т о в л я ю щ и х и з р а з ц ы . Е щ е совсем недавно в этом районе б ы л и ш и р о к о распространены два вида р е м е с л а : п л о т н и ч ь е — в особенности ж е умение ставить р у б л е н ы е дома — и ткачество, к о т о р ы м з а н и ­ мались женщины. Т к а ч и х и готовили одежду, а также д е к о р а т и в н ы е „ д о р о ж к и " . Это традиционное занятие использовала в последние годы „ Ц е п е л и я " , давая деревенским ж е н щ и н а м спишекого региона работу на дом, з а к а з ы в а я у н и х к о в р и к и и к и л и м ы . В п о с л е д н е е время замечается т е н д е н ц и я к стандартизации д е к о р а ­ т и в н ы х мотивов, з н а ч и т е л ь н о о т л и ч а ю щ и х с я от ста­ р ы х с п и ш е к и х образцов. О живучести художественных устремлений ж и ­ т е л е й Спиша с в и д е т е л ь с т в у ю т м н о г о ч и с л е н н ы е ф о л ь ­ к л о р н ы е а н с а м б л и ч у т ь л и не в к а ж д о й деревне. И х программа о х в а т ы в а е т х о р е о г р а ф и ч е с к и е и в о к а л ь ­ ные в ы с т у п л е н и я , опирающиеся на литературные с ю ж е т ы спишекого говора. К р о м е того они свято б е ­ регут с т а р ы й р е г и о н а л ь н ы й наряд, п о д д е р ж и в а я таким образом ткацкое искусство. С а м ы м м о н у м е н т а л ь н ы м п р о я в л е н и е м народного искуссства Спиша я в л я е т с я филиальный] костел в Черной Гуре, построенный в 1948—1955 гг. Его к о н с т р у к ц и я и декор интерьера являются делом рук мееттных мастеров-умельцев В упомянутом костеле использованы декоративные м о т и в ы спишекого п л о т н и ч ь е г о мастерства, а т а к ж е динамические х у д о ж е с т в е н н ы е способности Ф р а н ц и ш ка и В о й ц е х а К о с с у т о в , к о т о р ы е в ы п о л н я л и б о л ь ш у ю часть п о л и х р о м и и и с к у л ь п т у р а л т а р я . Тадеуш М, Т р а й д о с — КОСТЕЛ В ЧЕРНОЙ ГУЖЕ А в т о р пишет об истории к о с т е л ь н о г о здания в Ч е р ­ ной Г у ж е (Горе) в приходе Т р ы б ш , строительство которого з а к о н ч и л о с ь Б 1955 году, а т а к ж е описывает его а р х и т е к т у р у и декор интерьера. П л о т н и ч ь и р а б о т ы в ы п о л н я л и с п е ц я л и с т ы из К р о ­ сна, в п е р в у ю о ч е р е д ь р е з ч и к и из к о л л е к т и в а К о с ­ сутов. Иоанна Томицка — ЮЗЕФ ЗГАНЯЧ Ю з е ф Зганяч проживает в Ф а л к о в е ( П и о т р о в с к о е воеводство). П о п р о ф е с и и он кузнец, а по призванию скульптор. И м я его б ы л о н и к о м у неизвестно до 1960 г., когда он в п е р в ы е п о с л а л свои р о б о т ы на смотр народного искусства. В 1978 г. Зганяч к а к один из л у щ ш и х п о л у ч а л п р е м ю им. Оскара К о л ь б е р г а . �