71 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5152932ff003ccf3d05eed63561a79d5.jpg fcab359fcaa4bbf257e26ff2d39b0896 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź płaskodenna na brzegu rzeki San / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment łodzi płaskodennej na brzegu Sanu, w oddali widoczne jest pływające stadko gęsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.1_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e77b5c2a6b2a5a16dd5953d2d46256d9.jpg 056c3820ab758c8cbb22a1bcc8bf3944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łódź do przewozu osób / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; przewoźnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź do przewozu przez rzekę, na łodzi siedzi kilka osób Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.2_01 łódź okolice Przemyśla przewoźnictwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a92281d1bd9f26577a46f3f79e36fd1.jpg 68ea3636c262b75b0eacda7c7524ed90 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Łodzie płaskodenne nad Sanem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają łodzie płaskodenne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.4_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87761b2546c61f6be0a7238a3a6bb0d3.jpg 4d998372c7bff57ed9612a7a8c9225b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dziewczyna siedząca w łodzi płaskodennej na brzegu Sanu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dziewczynę siedzącą w łodzi płaskodennej przy brzegu, obok zacumowana jest druga łódź Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.5_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b26898c3a0e17038178c84e72394f8f.jpg 8959bc09d1dc716bfcb7fbe95633a944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Chomąto / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (ok. Nowego Targu) Subject The topic of the resource transport koński ; uprząż ; rymarstwo Description An account of the resource fotografia przedstawia chomąto nierozpinane Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.7.4_01 chomąto Lipnica Wielka okolice Nowego Targu rymarstwo uprząż końska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/690ca07bb965ee0be0e4e5a32e767de0.pdf 2282f4cf34a654b7db95b9620b83bd20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5637 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5240 Title A name given to the resource Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum/ Barbarzyńca 2012 nr1(18) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2012 nr 1 (18), s.41-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zysiak, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A g a t a Zysiak Łodzianka, doktorantka w Katedrze Socjologii Kultury na Uniwersytecie Łódzkim, stypendystka MNiSW oraz Uniwersytetu wTartu (Estonia).Wspórzałożycielka i przewodnicząca Stowarzyszenia Topografie (www.topografie.pl), członkini zarządu Polskiego Towarzystwa Historii Mówionej. Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Wprowadzenie Moc słowa Ramy nowych technologii, zwłaszcza Internetu i Sieci 2.0, okazały się istotnym wsparciem dla ogło­ szonej w latach 90. ofensywy pamięci - wzmocniły archiwizacyjną manię gromadzenia wszystkiego, zde­ mokratyzowały i spopularyzowały genealogię oraz historie mówione. W centrum tych procesów stoi ludzkie życie jako świadectwo, jako historia, jako kod zero-jedynkowy. Uobecnienie cudzego doświadczenia, zapewnienie jednostkowemu losowi upamiętnienia, z etycznego punktu widzenia staje się najcenniejszym darem i centralną kategorią wielu internetowych ser­ wisów projektów historii mówionej jednym słowem Historii 2 0 k t ó r e j - w odróżnieniu od historii rze­ czywiste j "'-znacznie bliżej do nurtów niekonwencj onamych niż akademickich. Opowiadanie od zawsze odgrywało uświęconą rolę w naszej kulturze: nie zagrożone pojawie­ niem się pisma (a jedynie przez nie utrwalane), jest centralną kategorią ludzkiej komunikacji. Nie raz w dziejach naszej kultury padały mocne okre­ ślenia, ustanawiające rolę opowieści, jak słynne stwierdzenie Rolanda Barthesa, iż „opowiadanie jest międzynarodowe, ponadczasowe, ogólnokulturowe, jest wszechobecne jak życie" . Narracja jest metakodem o charakterze uniwersalnym: Kluczowe są późniejsze losy zdeponowanej opo­ wieści. C h o ć sam akt jej zapisywania niesie ogrom znaczeń, jest on jedynie momentem. Po n i m opo­ wiadanie trafia do bazy danych, zalega wśród tysięcy bitów podobnych sobie treści. Czy będąc ekspo­ natem w muzealnej gablotce, teczką w archiwum, jest jednocześnie wciąż żywą opowieścią czekającą na odbiorcę? 1 Odruch opowiadania jest tak naturalny, a forma nar­ racyjna tak dalece nieuniknionaw przypadku jakiego­ kolwiek opisu wydarzeń zgodnego z ich rzeczywistym przebiegiem, że narracyjność mogłaby wydawać się problematyczna tylko w kulturze, w której byłaby nieobecna . 2 R. Barthes, Wstęp do analizy strukturalnej opowiadań, tłum. W. Błońska, [w:] M . Głowiński, H . Markiewicz (red.), Studia z teorii literatury. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego", t. I, Ossolineum, Wrocław 1977, s. 156. 1 2 H . White, Znaczenie narracyjności dkprzedstawiania rzeczywistości, [w:] idem, Poetyka pisarstwa historycznego, tłum. M . Wilczyński, Universitas, Kraków 2000, s. 135. 1 (18) PD1P BARBARZ?IICń �Agata Zysiak 42 Jednym z apologetów powieści o własnym życiu jest Philippe Lejeune, badacz autobiografii i założy­ ciel Stowarzyszenia na rzecz Autobiografii i Spuścizny Autobiograficznej (APA - L'Association pour ÏAutobiographie et le Patrimoine Autobiographique). Stowarzyszenie od 1992 roku zbiera niepublikowane teksty autobiograficzne, które następnie są oceniane przez grupy czytelnicze wewnątrz stowa­ rzyszenia. Każda nadesłana autobiografia jest czy­ tana i archiwizowana w zasobach organizacji. D l a Lejeune'a autobiografia jest kluczem do tożsamości: jeśli chodzi o fakt że tożsamość indywidualna zarówno w oiśmiennictwie lale i w zvciu. tworzv sic dzięki opowiadaniu to nie znaczy to bynajmniej że mieści sie ona w świecie fikcji" - to w autobiografii tworzy sie tożsamość narracyjna na której orzecież o o W a całe nasze życie Ooowiesc o życiu est także aktem uobecnienia, otwarcia i dialogu. Nie musi ona t r a n s m i t o w a ć orawdv która jako kategoria naukowa w ogóle nie może mieć zastosowania do tego typu opowieści Jest natomiast mostem rzu3 noza iednosfkowa zamknięta nodmioto wość na zewnątrz w kierunku Innego Autobiografie nie są przedmiotami estetycznej kon­ sumpcji, lecz społecznymi środkami ludzkiego po­ rozumienia (...). Autobiografia została stworzona po to, aby przekazać uniwersum wartości, wrażliwość na świat, nieznane doświadczenia - i to w ramach relacji osobistych . 4 Opowiadanie gra podwójną rolę - jest uniwer­ salną czynnością, metaprzekazem doświadczenia, ale jednocześnie zawsze pochodzi od konkretnej osoby. W akcie tworzenia zawsze jest obecny ele­ ment osobisty - własny, ale przecież często powta­ rzalny. Tak jak całe d o ś w i a d c z a n i e w ł a s n e g o życia jest zawieszone m i ę d z y potrzebą poczucia 3 P. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, tłum. W. Grajewski, S. Jaworski, A . Labuda, R. Lubas-Bartoszewska, L W r s i t a s , Kraków 2007, s. 5. 4 Ibid., s. 18. wyjątkowości i jednostkowości, a poszukiwaniem wspólnoty i typowości, tak i biografia zawieszona jest między tym, co wyjątkowe, a tym, co wspólne. Lejeune konstatuje: „Bolesna to myśl, że jednostka jest faktem seryjnym, oryginalność zaś - kodem" . Dla badaczy ludzkich opowieści to właśnie ta seryjność jest stopniem, po k t ó r y m mogą się wspiąć k u szerszej refleksji społecznej, wyjść poza. monadyczność jednostkowego doświadczenia, p o k u s i ć się o generalizacje. 5 W laboratorium M y ś l ludzka w ostatnim stuleciu zdaje się być zdominowana przez kolejne zwroty i renesans roz­ maitych pojęć - nie inaczej stało się z opowieścią o w ł a s n y m życiu - autobiografią. Opowiadanie pełniło od zawsze ważne funkcje społeczne, przez wieki korzystano z wiedzy świadków wydarzeń grecki histor to właśnie świadek, sędzia, ten, który wie (figura naocznego świadka jest zaś często wyko­ rzystywanym chwytem retorycznym). W i l h e l m Dilthey twierdził, iż najpełniejszą formą wypo¬ wiedzi historiograficznej jest autobiografia B y ł jednak moment w k t ó r y m opowiadanie zatraciło swoja istotę o d r y w a j ą c sie od m ó w c y Lejeune zauważa, iż atmosfera lat siedemdziesiątych pozo¬ s t a w a ł a wroga autobiografii iako gatunkowi Ogłoszono śmierć autora a oodmiot indywidualny stał sie iluzia Rzeczywistość bvła iuż tvlko efektem tekst,, Wszvstko bvło fikcia"Mednak wraz z „nra womocnianiem się historii m e n t a l n o ś c i i ofensvwa narrat~vwi7mn antohioprafia zaczęła nrze7vwać o Ł e n i e ^ n o w i e ś ć o ludzkim żvciu s t a n i e renrralna k a r e L a Hla b i s l i i n H H n l n e i k r ó j centralną Kategorią Ola Historii oaaomej Której zainteresowania biograhą wynikają z potrzeby, czy nawet powołania historyków do »oddania-sprawie6 5 Ibid, s.219. J . Topolski, Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej, Wyd. Poznańskie, Poznań 2008, s. 8. 6 7 P. Lejeune, op. cit, s. 284. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum dliwości-dziejowej« (...) i wywołania na pierwszy plan historiografii ludzi z grup społecznych dotąd przez nią zaniedbywanych" . 8 Momentalnie dostrzeżono ryzyko, nie dla modelu uprawiania nauki, ale dla zachowania war­ tości biografii poddanej badaniu. C h o ć rzeczywi­ ście ilościowe, statystyczne analizy indywidualnych opowieści mogą budzić wątpliwości, to jednak sta­ nowisko Daniela Bertaux można uznać za skrajne. Bertaux uważa, iż należy odrzucić j a k ą k o l w i e k analizę źródeł ustnych, g d y ż jako „świadectwo jedyne, niezastąpione, totalne i uniwersalne" odtwa­ rzają one „to, co zostało przeżyte" . Opowieści o życiu przydaje to wręcz mistycznego rysu - jest ezoteryczna budzi l ę k Autobiografia fascynuje ale boimy sk kontaktu z nia Próbujemy powe­ tować sobie jej urok unikając odpowiedzialności" Większość badaczy podchodzi do biografii i auto' biografii z mniejszym pietyzmem i służą i m one iako źródła wiedzy o interoretacii świata Zresztą ak zauważa Lawrence Stone radykalne o o d e i ś d e B e r t a u x może donrowadzić do nowroru czvs ego kolekrionersrwa do onowiadania hisrorii rvlko dla nie samei" T b o ć n r z e H e ż z ie.o n e r s n e k L v nie 9 10 11 ma w tym nic złego Opowiadanie jednoznacznie łączy się nie tyle z historią oddolną, co przede wszystkim z historią mówioną. Przyjmując perspektywę socjologiczną, w historii mówionej nie szuka się faktów, tego, jak naprawdę było, lecz tego, „co i jak jest przez roz­ m ó w c ó w pamiętane i opowiadane, jak to oceniają, jaki sens przywoływanym zdarzeniom przypisują" . 12 M . Kurkowska-Budzan, Historia zwykłych łudzi. Współczesna angiehka historiografia dziejów społecznych, Historia Iagiellonica, Kraków 2002, s. 162. 8 9 Ibid, s. 76. 1 0 P. Lejeune, op. cit., s. 284-285. 1 1 L . Stone, The Revival of Narrative Reflections on a New OU 43 Biografie nigdy nie będą surowymi danymi {raw data) i nie mogą podlegać analogicznej do nich ocenie. Alessandro Portelli, klasyczny j u ż badacz historii m ó w i o n e j , każde świadectwo traktuje jako subiektywny akt pamięci, który może odbiegać, i tak dzieje się zazwyczaj, od ścisłych standardów wyznaczających prawomocność materiału badaw¬ czego. Należy od razu dodać, że „błędy, prze rys owania, mity mogą zaprowadzić nas ponad fakty - do znaczeń, jakie rozmówcy i m przypisują, po to, by nabrały sensu w ich opowieściach" . 13 W a ż n y m etapem w rozwoju historii mówionej było przeniesienie uwagi z tematu poruszanego przez świadka na jego osobę: wówczas większe zain­ teresowanie zyskała biografia. Skupienie na historii życia oznaczało jednocześnie zbliżenie do socjologii jakościowej. Bardziej „tradycyjny" kierunek śledził odbicia obiektywnej rzeczywistości w relacji mówią­ cego i pozostawał zorientowany raczej na społeczny kontekst jednostkowych losów, procesów społecz­ nych determinujących życie jednostki, powiązań między życiem a strukturą i zmianą społeczną . 14 Nowsze podejście, obecnie występujące równo­ legle, zwracało większą uwagę na procedury inter­ pretacyjne służące tworzeniu biografii, wytwarzania opowieści o życiu. Narracja odrywa się od autora i staje się przedmiotem badania. Ten kierunek roz­ wija się przede wszystkim w nurcie badań biogra­ ficznych (m. in. Gabriele Rosenthal, Fritz Schiitze). Biografia 2.0 Rosnąca popularność projektów gromadzących materiały historyczne, ze szczególnym uwzględ­ nieniem osobistych świadectw, to element wspo­ mnianej Historii 2.0, k t ó r a okazała się silnym History, „Past and Présent" 85 1979, cyt. za: M . Kurkowska- Historia%20mowiona%20i%20wojna.pdf, 16.11.2010. Budzan, op. cit., s. 119. Ibid. Więcej na ten temat: A. Portelli, Death ofluigi Trastulli and Other Stories: Form and Meaning in Orał History, Sunny Press, Albany 1991, s. 2. 1 2 P. Filipkowski, Historia mówiona i wojna, Ośrodek K A R T A , Warszawa 2005, s. 2. Tekst dostępny pod adresem: http://ww.staff.amu.edu.pl/-ewa/Filipkowski.%20 1 (18) PD1P BARBARZYilCA 13 1 4 P. Filipkowski, op. cit, s. 8. �Agata Zysiak 44 impulsem do gromadzenia indywidualnych wspo­ staje się zabawą" . Kolejny: Where You There? m n i e ń i opowieści o życiu. Dzięki takim portalom jak prekursorski Veterans History Project , prezen­ zapowiada, że jest „ m i e j s c e m , gdzie k a ż d a opo­ w i e ś ć znajdzie wreszcie u w a g ę , na j a k ą zasłu­ tujący świadectwa osób uczestniczących w wydarze­ niach wojennych, każdy ma możliwość wypowiedzi, guje", a k a ż d y u ż y t k o w n i k „jest w s p ó ł t w ó r c ą w c i ą ż p o w s t a j ą c e g o cyfrowego projektu, zbie­ upublicznienia swojej małej historii czy sporu z tą rającego wspomnienia w łatwo d o s t ę p n ą bazę „ W i e l k ą Historią". Za p r z y k ł a d y m o g ą służyć między innymi: The U.S. Latino & Latina W W I I bogatych m a t e r i a ł ó w historycznych" . O g l ą d historyka zostaje dopełniony, a b y ć może nawet Oral History Project - jak sama nazwa wskazuje wyparty, przez ogląd u c z e s t n i k ó w zdarzeń - figura naocznego ś w i a d k a jest bezspornym sposobem na 15 - „wypełniający lukę w historii drugiej wojny świa­ 20 21 towej o doświadczanie pokolenia Latynosów" - czy Greek American Experiences Between Two Cultures dodanie w i a r y g o d n o ś c i . - „dający możliwość Amerykanom greckiego pocho­ dzenia nagrywania i dodawania opowieści, anegdot i osobistych historii" . Na wymienionych stronach mają zostać zgromadzone liczne biografie, wspólnie projekty historyczne, może świadczyć o rzeczywi­ stym wzroście zainteresowania własną przeszłością. Tysiące u ż y t k o w n i k ó w chcących przekazać swoją opowieść najlepiej zaświadcza, iż mówiąc o ofensywie pamięci i renesansie autobiografii (o których dalej) 16 17 m a j ą c e s t w o r z y ć z r ó ż n i c o w a n y obraz historii, przedstawianej jako określony zbiór, z a m k n i ę t y na świadectwa pewnych grup (zawsze istnieje korpus świadectw nie mieszczących się w doksie - np. świa­ dectwa antysemickie). Terapeutyczny wymiar nar¬ racji o życiu także znalazł odzwierciedlenie w sieci, stanowi bowiem główną ideę projektu Story Corps, którego podtytuł Rozmowa życia (The conversation of a lifetime) wiele m ó w i Projekt ma na celu uho­ norować i uczcić cudze życie poprzez słuchanie" oraz przypomnieć o wadze słuchania i uczenia sie od ludzi wokół nas" Innym ciekawym projektem iest serwis Memory Archive encyklopedia w s d o m n i e ń o bliźniaczej do Wikioedii konstrukcji 18 19 Gromadzi on subiekrvwne relacje na remar obiek tywnie" istotnych wydarzeń czy postaci Inny serwis, Linkory, t ł u m a c z y : „każdy ma wspomnienia. Dzielimy je z przyjaciółmi i rodziną (...). Linkory to jedyne miejsce, które sprawia, że zapisywanie, dzielenie i łączenie w s p o m n i e ń 1 5 1 6 Szeroki odzew, z jakim spotykają się internetowe nie tworzymy jedynie intelektualnych konstruktów. Przeszłość ma znaczenie, pamięć jest istotna i ludzie chcą w ich tworzeniu uczestniczyć. Każdego dnia mamyznimi do czynienia-z jednej strony przeszłość nas fascynuje, z drugiej osacza. Aby poradzić sobie z jej ciężarem, trzeba się na nią otworzyć - uczynić przeszłość obecna Historia może być i jest uży¬ teczna ale iest przede wszystkim uzależniająca Hans U Gumbrecht pisze nawet o fascynacji przeszłością jako podstawie naszej kultury Nazywam to fascy 22 nacią ponieważ iest to pociąg do"czegoś co pozostaje ooza racjonalnym wyborem i z czego nikt nie iest w sranie nas w v L z v ć " 3 Skoro iuż dźwigamy na wła snwh barkach nadzielę i winy minionych nokoleń orzeknienwodknnien a leśli nasza relaHa z nrzeszło' 2 ŚHa ies J J L L dziwić iż o g r o l n y wysiłek iest podejmowany prze! ' 1 7 http://chnm.gmu.edu/greekam/index.html, 16.11.2010. 1 8 http://www.storycorps.org, 16.11.2010. 1 9 http://www.memoryarchive.org/en/MemoryArchive, 16.11.2010. o 7 7 ) Y ) 7Y 2 0 http://linkory.com/, 16.11.2010. 2 1 http://www.wereyouthere.com/page/about-us.php, http://www.loc.gov/vets/about.html, 16.11.2010. http://www.lib.utexas.edu/ww2latinos/index.html, 16.11.2010. rak rradrzna ro n e można sie 16.11.2010. H . U . Gumbrecht, Użyteczność historii (uobecnienie i odkupienie), [w:] E . Domańska (red.), Pamięć, etyka i historia, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 125. 2 2 23 Ibid, s. 122. B A RB A R ZV H C A 1(18) PD1P �FOT. P. S Z U B A szerokie grono osób, aby przynajmniej spróbować osiągnąć ulgę - uzyskać odkupienie. Teologiczny język, jaki towarzyszy m ó w i e n i u o przeszłości, nie jest przypadkowy. Sformułowania takie jak: sakralizacja biografii, akt składania świa­ dectwa, złożenie opowieści życia oraz odniesienia do zbawienia, odkupienia, podjęcia dziedzictwa występują u wielu badaczy. Być może narzucone nam ramy dyskursu najlepiej oddają wagę tematu. przedmiotu. Kiedy jednak przedmiotem badania jest ludzkie życie i indywidualna pamięć, jednocześnie w pole zainteresowań każdego naukowca powinna wejść etyka. Pierwszym istotnym momentem jest samo podejście do aktu opowieści, drugim rola, jaką w tym procesie może odegrać badacz. Jak pisze Walter Benjamin w O pojęciu historii: (...) istnieje tajemne sprzysiężenie między pokolenia­ mi minionymi i pokoleniem naszym. To my byliśmy oczekiwani na ziemi. To nam dana jest - jak każdemu pokoleniu przed nami - słaba siła mesjaniczna. I to o nią przeszłość zgłasza roszczenia. Nie można tego roszczenia łatwo oddalić . Ciężar tematu Etyka nigdy nie stała się pojęciem definiującym paradygmat w historiografii, choć niejednokrotnie pojawia się w ramach dyskusji o odpowiedzial­ ności historyka czy jego podejściu do badanego 24 2 4 W. Benjamin, O pojęciu historii, tłum. K. Krzemieniowa, [w:] idem, Anioł historii. Eseje, szkice, fragmenty, Wyd. Poznańskie, Poznań 1996, s. 414. �Agata Zysiak 46 Roszczenie, o k t ó r y m mowa, to podjęcie nadziei i celów minionych p o k o l e ń , kontynuacja dzie­ dzictwa, które, zwłaszcza w przypadku „przegranych historii", jest stale zagrożone. Obcując z biografią, czyli ze zdeponowanym świadectwem życia, badacz nakłada na siebie ciężar natury etycznej - dostaje do rąk cudze życie, nadzieje i wartości, a także roz­ czarowania, grzechy i roszczenia. Jak trafnie podsu­ mowuje Hayden Wbite, „narracja jest najbardziej odpowiednią formą do przedstawiania procesów historycznych. Potrafi ona bowiem zaangażować świadomość w próbę nadania znaczenia ludzkiemu życiu" oraz jedynie narracja może uchwycić zło¬ żoność w y b o r ó w egzystencjalnych całe zaangażo­ wanie, aspiracje, frustracje i klęski U ) " . 2 5 W tym świetle zajęcie się biografią oraz jej gro­ madzeniem i przechowywaniem przestaje wymagać jakiegokolwiek uzasadnienia. Wartość biografii staje się aksjomatem. Żywi są zobowiązani podjąć dzie­ dzictwo umarłych, przyszłość musi wziąć na swe barki spadek po przeszłości. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest kolejne zobowiązanie, jakie bierze na siebie badacz: podjęcie dialogu i translacji między poszczególnymi wersjami historii, m i ę d z y poko­ leniami i wreszcie między grupami o sprzecznych interesach. Historyka w roli tłumacza widzi m in Fernando Sanchez-Marcos i podkreśla doniosłość tej roli: winniśmy [my, historycy - A.Z.] zaoferować współ­ obywatelom naszą umiejętność przerzucania mostów rozumienia (...), spoczywananas moralny obowiązek uświadamiania naszym współobywatelom, że istnieją możliwości translacji, czyli przeniesienia sensu z jed­ nej kultury do drugiej, które pozwolą uczynić sposób percepcji otaczającego świata oraz sposób pojmowania kategorii My i Oni zrozumiałym i bardziej ludzkim . 26 Dialog ma stać się u z d r a w i a j ą c y m katharsis, bo choć nie stroni od napięć, rozczarowań czy poczucia wyobcowania, to właśnie ich przezwy­ ciężenie jest n a j w i ę k s z y m wyzwaniem naszych czasów . W końcu 27 historiografia jest nieustannym dialogiem, który nie­ koniecznie doprowadzić musi do konsensusu. Dialog ten może pogłębić rozumienie przeszłości przez na­ świetlenie jej z różnorodnych punktów widzenia . 28 Historyk bierze na siebie obowiązek reprezen­ tacji zmarłego, empatycznie otwiera się na jego wizję przeszłości - nie krytykuje, nie ocenia. Czy jest więc jeszcze badaczem? Taka Levinasowska wizja historii, właśnie przez swoją empatię, otwartość, podkreślanie dialogu, nie poddaje się łatwo krytyce. Może historycy muszą odpracować lata imperializmu, umacniania naro­ dowych tożsamości czy służby różnego rodzaju wła­ dzom? Wśród wielu zdaje się występować potrzeba pokuty, która jest jednocześnie odpracowaniem grze­ chów poprzednich pokoleń - biorą na siebie ich dzie­ dzictwo, ale już niekoniecznie wspomniane nadzieje. Empatyczny historyk zdaje się zatracać podstawowe przymioty naukowca a jego celne i krytyczne spoj­ rzenie traci na ostrości. Niebezpieczeństwo to dotyczy zarówno adeptów Klio jak i każdego naukowca który obcuje z tak wrażliwa materia Biografia nadaje ludzka twarz temu co inaczej byłoby bezosobowe ? a bez osobowy orzedmiot badań łatwiej ooddać analizie ooddać kolonialnemu sooirzeniu zaklasyfikować i uorzedmiotowić Tymczasem ludzkiego ciemienia i bólu nie można sprowadzić tylko do tekstu* 2 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 21. 2 7 2 8 G . G . Iggers, Użycia i nadużycia historii: o odpowiedzialności historyka w przeszłości i obecnie, tłum. A. Pantuchowicz, [w:] 2 5 H . White, Kosmos, chaos i następstwo w przedstawieniu historiologicznym, tłum. P. Ambroży, [w:] E . Domańska (red.), op. cit., s. 92-93. 2 6 F. Sanchez-Marcos, Historyk jako tłumacz, tłum. J . Mydlą, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 38. E . Domańska (red.), op. cit., s. 113. Idem, Historiography in the Twentieth Century. From Scientific Objectivity to the Postmodern Challenge, Wesleyan University Press, Middletown 2005, s. 75. 29 3 0 M . Kurkowska-Budzan, op. cit., s. 167. BARBARZVHCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Archiwum Składając swoje wspomnienia, czy to przed pro­ wadzącym badanie, czy poprzez spisywanie frag­ m e n t ó w biografii i zamieszczanie ich w Internecie, osoba staje się świadkiem. A k t złożenia świadectwa jest zobowiązujący, jest jednocześnie deklaracją uczestnictwa, wezwaniem do uznania prawomoc­ ności i autentyczności relacji. Oczywiście mogą one nie zostać przyjęte, a wówczas świadectwo zostanie podważone. A k t świadectwa musi w dużej mierze zasadzać się na wierze w cudze słowo. Stwierdzeniem „byłem/am t u " j e d n o c z e ś n i e zaświadcza się o niemożności oddzielenia rzeczy­ wistości od obecności narratora. Świadek jako zda­ jący „obiektywną" relację jest silnie zakorzenioną figurą w naszej kulturze. Każde świadectwo zaś jest zarazem autoreferencyjne i autodesygnacyjne: Świadek poświadcza przed kimś rzeczywistość jakiejś sytuacji, której był uczestnikiem lub widzem, może nawet bohaterem lub ofiarą, jednakże w momencie świadczenia zajmuje pozycję trzecioosobowego ob­ serwatora w stosunku do wszystkich uczestników zdarzenia . 31 Raz złożona relacja trafia do bazy, magazynu czy archiwum. Zostaje skatalogowana, uporządkowana i udostępniona szerszej publiczności. Współtworzy archiwum - czym innym są internetowe projekty gromadzące tak liczne dane? Rozgraniczenia między archiwami i bibliotekami oraz między archiwami i muzeami są dziś mniej zasadne niż mogłoby się w y d a w a ć . Takie granice opierały się zasadniczo na fizycznej własności obiektów zawierających infor­ macje - w odniesieniu do archiwum internetowego takie rozróżnienie traci na znaczeniu . Uznanie 47 serwerowych baz danych właśnie za archiwum niesie ze sobą różnorakie konsekwencje. Co się dzieje z opowieścią o ludzkim życiu, gdy umieszczona zostaje w archiwum - czy to w postaci przykurzonej teczki w hali z identycznymi półkami, czy zero-jedynkowego systemu tabel, k t ó r y nie wydaje się wiele atrakcyjniejszym dla takiej nar­ racji miejscem? Możliwe, że „tworzenie archiwum jest zadaniem nie tylko naukowym, lecz przede wszystkim egzystencjalnym. Jest manifestacją odpo­ wiedzialności wobec zmarłych, dowodem spłacenia długu" . Ponownie wracamy do Benjaminowskiego długu wobec tych którzy odeszli Ślad w archiwum staje się bytem egzystencjalnym - dowodem że jestestwo nie ginie W tym świetle archiwum należy rozpatrywać w kategorii troski Archiwista zdaje sie być czułym kustoszem w y p e ł n i a j ą c y m iede naste przykazanie- Pamiętaj" próbującym sprostać zadankt zachowania cudzego jestestwa. 33 34 Archiwum niesie też nadzieję uobecnienia prze­ szłości - zatapiając się w jego zbiorach m o ż n a mieć nadzieję odnalezienia impulsów teraźniejszości w tym, co p r z e m i n ę ł o - impulsów niejako zamro­ żonych w jednostkowych opowieściach. Archiwum daje obietnicę spełnienia pragnienia bezpośredniego d o ś w i a d c z e n i a przeszłości, niczym symulakrum wyczarowując przeszłe ś w i a t y . 35 36 W coraz większym stopniu nasz dostęp do rze­ czywistości jest zapośredniczony przez archiwa, których miejscem, a zarazem nie-miejscem, stał się Internet . Są to nie tylko wspomniane projekty historyczne, ale także wyszukiwarki, elektroniczne wersje czasopism, e-książki i e-biblioteki, szeroko 37 E . Domańska, Adieu (Wspomnienie o Profesorze Topolskim), [w:] J . Pomorski (red.), Światooglady historiograficzne, Wyd. U M S C , Lublin 2002, s. 82. 3 3 32 34 3 1 P. Ricoeur, Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J . Margański, Universitas, Kraków 2007, s. 215-216. 3 2 E . Ketelaar, Being Digital in Peoples Archives, .Archives & Ibid. 3 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 225. 3 6 E . Domańska, Wprowadzenie, [w:] E . Domańska (red.), op. cit, s. 25. 3 7 K. Bojarska, Artysta jako archiwista, tekst opublikowany Manuscripts" 2003, vol. 31, no. 2, s. 8-22. http://www.agad. w katalogu wystawy „Antyfotografie", Galeria Miejska Arsenał archiwa.gov.pl/electro/ketelaar.html w Poznaniu, 11.5-10.6.2007. http://www.obieg.pl/teksty/5646 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �FOT. P. S Z U B A zakrojone projekty digitalizacyjne. N a archiwi­ zowanie przeznaczane są fundusze europejskie, potrzeba digitalizacji materiałów spotyka się ze zrozumieniem władz rozmaitych szczebli - jest to kolejny aspekt nawałnicy p a m i ę c i . Hayden White stwierdził: 38 W świecie, w którym żyjemy na co dzień, każdy kto bada przeszłość „jako cel sam w sobie", musi wydawać się albo „antykwariuszem" uciekającym od problemów teraźniejszości w czysto prywatną przeszłość, czy też kimś w rodzaju kulturowego nekrofila, to jest kogoś, Warto przywołać choćby działania Komisji Europejskiej prowadzącej program DigiCULT, który ma zachęcać instytucje pamięci do wyjścia poza proste udostępnianie i zabezpieczanie materiałów źródłowych, do zorientowania się na usługi odnoszące się do indywidualnego doświadczenia http://www.digicult.info/pages/index.php, 16.11.2010. 3 8 ktowtym, co martwe i umierające, odnajduje wartość, jakiej nigdy nie odnalazłby w tym, co żywe. 39 Czym jest jednak badanie przeszłości „jako celu samego w sobie" - czy jest jeszcze możliwa przeszłość nie wprzęgnięta w służbę tożsamościowych roszczeń, wspólnotowych potrzeb czy hegemonicznych ciągot zarówno jednostek, jak i grup społecznych? Chyba, że żyjemy w społeczeństwie kulturowych nekrofilów, niepotrafiących pozbyć się brzemienia własnych dziejów Nicholas Negroponte podkreśla, że we współcze­ snym społeczeństwie informacyjnym cyfrowa pro­ dukcja wyparła materialną, gdyż ludzie zajęci są raczej produkcją bitów, niż atomów. Archiwa, biblioteki i centra dokumentacji odchodzą od dostarczania 3 9 H . White, Brzemię Poetyka..., historii, tłum. E . Domańska, [w:] idem, op. eit., s. 61. �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum fizycznych d o k u m e n t ó w na rzecz internetowego dostępu. Archiwum zdaje się stałym punktem odnie­ sienia, żywym elementem społeczeństwa, natomiast „Internet stał się swojego rodzaju totalnym archiwum, obiektywnym repozytorium nie tylko wiadomości o świecie, ale także, w coraz większym stopniu - relacji społecznych" . 40 Zakładając, iż rzeczywiście mamy do czynienia z p ł y n n ą p o n o w o c z e s n ą tożsamością, musi jej towarzyszyć atomizacja pamięci. Potrzeba posia­ dania korzeni, przynależności do wspólnoty, nie­ jako zmusza jednostkę do pamiętania: „Im mniej zbiorowe jest doświadczenie pamięci, tym większa potrzeba jednostki, aby dźwigać ten ciężar" . Jeśli do tego rację ma Pierre Nora, mówiąc o nawałnicy pamięci, czy Paul Ricoeur, opowiadając o gorączce dokumentalnej ogarniającej naszą epokę, archiwum staje się remedium, zarówno na poziomie składania świadectwa jak i obcowania z nim. Jak zapytuje nas retorycznie Gumbrecht: 49 „przyswojenie biografii jest równoznaczne z jej zniesieniem" . Ważność narracji zostaje zagrożona: „Świadectwo, przechodząc przez drzwi archiwów, dostaje się w sferę krytyki, gdzie zostaje nie tylko poddane brutalnej konfrontacji z konkurencyjnymi świadectwami, lecz pogrążone w masie dokumentów, które wcale świadectwami nie są" . Czy przy setnej złożonej biografii możliwa jest troska i empatia? Z jednej strony, archiwum, zamiast żywej społecznej instytucji, może stać się przytułkiem dla niechcia­ nych resztek, a z drugiej - jako żywa instytucja może zmienić się w pełne uświęconych szczątków sanktuarium . 44 45 46 Jeszcze jakiś czas temu, kiedy pamięć i archiwum zaczynały zaprzątać uwagę badaczy, Ricoeur proro­ kował: archiwista będzie się przekształcać z kustosza zbiorów w dostawcę - pośrednika {broker) informacji, który kontaktuje się ze swoim klientem tylko na odle­ głość". I dodaje: „Pracownia naukowa (czytelnia) bez papierów być może stanie się - jako pomieszczenie - w ogóle bezużyteczna! Zdaję sobie sprawę, iż to brzmi futurystycznie, a nawet nierealnie" . W dobie I czymże byłoby uwypuklenie nieredukowalnego dy­ powszechnej digitalizacji, internetowych archiwów, stansu, jaki dzieli nas od minionych światów, jeśli nie pragnieniem ponownego ich uobecnienia (desire to re¬ widzimy, ile w tej wizji było słuszności. Czy jednak -present) - przywrócenia ich obecności? Kultura histo­ przechowywana pamięć, zdeponowane świadectwa sa jedynie informacja kolejna z wielu jakie atakują ryczna żyje nieuchronnie między dążeniem do zaspo­ nas i domaeaia się uwaei każdego dnia> Wydaje sie kojenia owego pragnienia obecności a świadomością, iż że w ere wchodzą znacznie poważniejsze procesy stawia przed sobą zadanie niemożliwe do spełnienia . Pamiec i wspomnienia zbyt ściśle związane sa z tym co tak zaprząta uwa^e zarówno dzisiejszych polityków M o ż l i w o ś c i manipulowania znaczeniami naukowców iak i zwykłych obywateli - tożsamością w ramach archiwum są ogromne. Materiał zostaje i nrzvnależn'o da do wsnólnorv Przeszłość iesr i będzie oderwany od autora, wyrwany z kontekstu: „wewnątrz naZdziem sł„żacvm konstruowani,, własne.o la" archiwum zanikają wszelkie ślady oryginalnych W i r L i z o w a n h , działań nolirvrznvrh c z v r o z . L a n i , , ' użyć poszczególnych elementów" . Zwłaszcza przy roszczeń poszczególnych grup. tak delikatnym materiale, jak opowieść o życiu, 41 47 42 43 4 4 4 0 K. Bojarska, op. cit. A. Giza, Biografia jako fakt empiryczny i jako kategoria teoretyczna, [w:] J . Włodarek, M . Ziółkowski (red.), Metoda P. Nora, General Introduction: Between Memory and History, [w:] idem (red.), Realms of Memory: Rethinking the French Past, cyt. za: E . Ketelaar, op. cit. Tłum. własne. 4 1 biograficzna w socjologii, P W N , Warszawa-Poznań 1990, s. 51. 4 5 P. Ricoeur, op. cit, s. 194. 4 2 H . U . Gumbrecht, op. cit, s. 204. 4 6 E . Domańska, Adieu..., op. cit, s. 81. 4 3 K. Bojarska, op. cit. 4 7 E . Ketelaar, op. cit. 1 (18) PD1P BARBARZVSCA �Agata Zysiak 50 Wielogłos Historia 2.0 umożliwia artykulację odrębnych wersji historii teoretycznie każdej grupie. Spełniając postulaty historii niekonwencjonalnej, w sposób szczególny zorientowana jest właśnie na te grupy, które miały ograniczony dostęp do dyskursowego pola historii. Poza projektami o określonych ramach tematycznych (które i tak wybierają na temat badania aspekty bliższe zainteresowaniom historii niekonwen­ cjonalnych) istnieje zupełna dowolność w zamiesz­ czaniu indywidualnych punktów widzenia. Materiały prezentowane na portalach mogą reprezentować ełosy nieobecnych zapomnianych czy wypartych o i l e L i sami podejmą wysiłek ich artykulacji. ' Oczywiście kosztem, który trzeba zaakceptować, jest pewna doza manipulacji i zniekształcenia, jednak zdają się one być naturalnym rezultatem zgody na heterogeniczność historii. Wielogłos, dopuszczenie głosów zmarginalizowanych i wypartych, stało się wyzwaniem nie tylko dla sceptyków, ale także dla entuzjastów, gdyż to, co dla jednych było błędnym założeniem, dla innych okazało się marzeniem ściętej głowy - heterogeniczność nie miała stać się dodat­ kiem do gładkich manifestów komercyjnych ser­ wisów, ale miała nieść ze sobą potencjał subwersyjny. Przyznanie ważności nieobecnym głosom i alter­ natywnym wersjom wydarzeń oznacza także równość wszystkich narracji bez stawiania żadnych ograni­ czeń. Oznacza to pełną inkluzję (także dla radykal­ nych stanowisk) i wolną drogę dla rewizji oficjalnej historii. Choć puste karty przeszłości rzeczywiście są wypełniane, to dzieje się to zawsze z naniesie­ niem nieuniknionych przesunięć interpretacyjnych (jakie zawsze nanosi tłumacz-hegemon). Dzieje się to w bardzo konkretnych ramach, wpisujących się w ogólnie przyjętą doksę narracji historycznej. Każde zapełnienie pustej karty nie jest więc pluralizowaniem dyskursu, ale przewrotnym wzmacnianiem istniejącej hegemonii. Istota rzeczy leży w niemożności przekro­ czenia teoretycznie otwartych granic. Warto w tym miejscu odwołać się do koncepcji abiektu Julii Kristevej , którą aplikuje na pole nauk historycznych Ewa D o m a ń s k a . Abiekt jest pojęciem zapożyczonym z psychoanalizy i ma okre­ ślać to, co odrzucone w naszej kulturze, wyparte jako „nieczyste". Abiekt danego systemu jest ele­ mentem z niego wyrugowanym, a przez to wrogim, zagrażającym jego stabilności. D o m a ń s k a , wadzając teorię abiektu w pole historii, utrzymuje, że historie niekonwencjonalne są właśnie abiektem historii tradycyjnej . Tematy, które podejmuje historia niekonwencjonalna zostały odrzucone przez historie tradycyjna iakó nienaukowe i nie­ istotne. Historia tradycyjna, akademicka, kon­ stytuowała sie dażac do statusu science dystansuiac sie od swoich związków z mitem i ideologia W konsekwencji to co przypomina o stanie sprzed ukonstytuowania sie /ostaie orzesuniete w sferę rabu Takim ahiekrem ies Innv - r„ iesr nim s„hiekrvwne doświadczenie Domańska 48 49 50 nawer ^auy b v wvróżnikiem hisrorii niekonwenrio iiawei, wyioziiiKiem iiisiom iiieKoiiweiicjo nalnei nrzvnić isrnienie elemenrów wvnarrvrb To • JL : ZLrlwanie m d p i n n l i a r p w W J 51 r p i t n n r p n r i r V i d'k J ,™ i n a n e J ITl Z p r z e z H ™ l a tostera . Utrzymuje on, rz abiekt w rzeczywistości jest elementem regulującym system, pozwala mu się oczyścić, a następnie zostaje włączony W ten sposób subwersyjny element mający obalić system, umacnia go i zatraca swoją istotę. 4 8 N a temat oryginalnego ujęcia Kristevej zob. J . Kristeva, Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, tłum. M . Falski, W U J , Kraków 2007, s. 7-22. 49 Abiectus (łac.) - porzucony, wstrętny. E . Domańska, Historie niekonwencjonalne, Wyd. Poznańskie, Poznań 2006, s. 94. 5 0 51 Ibid, s. 98. BARBARZYŃCA 1(18) PD1P �Kolekcjonerzy wspomnień w cyfrowym archiwum Collectors of Memories in the Digital Archive New technologies, the Internet and Web 2.0 appeared to be a new and vivid framework for memory boom proclaimed in the 90s. By reinforcing the obsession of collecting and memorizing every piece of human life, they refreshed a declining trend and helped to popularize and democratize its postulates. Human existence as an evidence, testimony, part of history or simply zero-one code become the principal issues of those trends. From the ethical point of view, commemoration is considered the most precious gift or even moral duty; and more importantly, it also becomes a central category for History 2.0 and number of websites and online projects which have been developing in recent years. Reconfigurations and condition of the life story as such in digital times are the main focus of the article. 1 (18) PD1P BARBARZ?ilCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0e755e236a8bbf74c0c33517bf1fbb.pdf 3ec7f640790bb688dcb4fc70157cf862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource kultura ludowa górnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3613 Title A name given to the resource Podłoże ludowe w kulturze górniczej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PODŁOŻE L U D O W E W KULTURZE GÓRNICZEJ MARIA Powstanie grupy zawodowej górniczej w Pol­ sce sięga początkami swymi głęboko w dzieje i na kilka wieków wyprzedza rozwój wielkiego przemysłu i uruchomienie pierwszych kopalń węgla. Już w X V wieku występują górnicy zor­ ganizowani w bractwa zawodowe obwarowane szeregiem im tylko właściwych rygorów i zwy­ czajów wyrosłych ze specyficznych warunków pracy podziemnej. Poprzez wieki rozbudowuje się, narasta i wreszcie kształtuje odrębny cha­ rakter życia kulturowego górników. Jednocześ­ nie zarysowują się pewne wyraźne lokalne zróżnicowania, uwarunkowane przynależnością członków grupy górniczej do danej grupy etni­ cznej. Polska społeczność górnicza rozrzucona na szerokiej połaci południowo-zachodnich obsza­ rów Polski da się zamknąć w kilka oddzielnych ugrupowań, j a k : wielicko-podkarpackie, olku­ skie, krakowsko-jaworznickie, zagłębiowskie, górnośląskie, częstochowsko - świętokrzystkie, wreszcie najmłodsze — dolnośląskie. Odrębność jednak każdego z nich kształtują nie normy ży­ cia zawodowego, ale przeszłość historyczna, przede wszystkim zaś różnice wypływające z od­ miennych treści kultury etniczej, z której człon­ kowie tych ugrupowań wyrastają. Pomimo bo­ wiem kilkowiekowej tradycji istnienia na zie­ miach polskich zawodu górniczego i wytworze­ nia się t y m samym oddzielnych i niezmiernie skomplikowanych norm jego życia kulturowego, ścisła więź łącząca górnika z kulturą wsi pozo­ stała dotychczas. Złożoność przyczyn tego zjawiska wymagała­ by szerokiego omówienia, które tutaj zdaje się być zbędne. Raczej istotne jest uwypuklenie wy­ raźnych powiązań z kulturą ludową poprzez licz­ ne treści z poszczególnych zespołów kulturowych wplecione w całość życia górnika bytującego w odmiennych warunkach społecznych i gospodar­ czych. ZYWIRSKA Nie wyczerpie tego — rzecz oczywista — i szkic niniejszy. Celem jego jest raczej zwróce­ nie uwagi na punkty najbardziej typowe i wy­ raziste, które znajdą swoje uzasadnienie w sze­ regu artykułów drukowanych poniżej. W chwili obecnej, zdecydowanie zamykającej określony etap rozwojowy naszego życia narodowego, za­ danie to nie jest jeszcze tak trudne. We wszyst­ kich bowiem przejawach życia górniczego po­ wiązania te występują z całą wyrazistością i da­ dzą się wydzielić spośród innych młodszych i obcych treści. Zasadniczo, w splocie wszystkich czynników kształtujących obraz życia górnika polskiego do 1939 roku występują trzy podstawowe nawar­ stwienia norm: 1) przejętych z grupy etnicznej, 2) napływających wraz z zawodem i 3) przeni­ kających coraz szerszym strumieniem z cywili­ zacji miejskiej. Pod cienką w a r s t w ą pokostu cywilizacyjnego nadającego pozornie miejski charakter życiu górnika płynie głęboki i silny nurt tradycjonalnych pierwiastków ludowych wyrastających z odwiecznych korzeni kultury etnicznej. Rye. 1. Dąbrowa Górnicza w 1898 r. Związkowego Muzeum Górniczego w Ze zbiorów Sosnowcu. �Rys. 2. Przekrój rów kopalni w Wieliczce — rysował Borlach w 1719 г., sztychował J. E. Nilson. Ze Muzeum Narodowego w W-wie. Gabinet Rycin. Fot. L . Sempoliński Liczne osady kopalniane czy nawet wielkie ośrodki przemysłowe w przeważającej większo­ ści powstały i rozwinęły się ze wsi chłopskich czy folwarcznych. Drogą powolnej adaptacji kształtowała się nasza górnicza grupa zawodo­ wa. W historii rozwoju górnictwa polskiego nie natrafiamy na masowy, jednorazowy napływ obcego żywiołu w związku z powstawaniem czy budową kopalni. Raczej wyrażało się to przy­ byciem kilku gwarków poszukujących kruszców, bądź też sprowadzeniem niewielkiej ilości ko­ paczy — specjalistów w kunszcie górniczym. Ci wciągali do pracy górniczej ludność miejscową, ucząc j ą zawodu górniczego i zaszczepiając nor­ my ich życia grupowego, sami jednak ulegali przeważnie kulturze danego środowiska. Poje­ dyncze, naniesione przez nich elementy nie zmie­ niły zasadniczej struktury kulturowej danego ugrupowania, pozostawiając jedynie czasem śla­ dy w całokształcie jego życia. Sporadyczne zaś wypadki zakładania niewielkich osad górniczych, jak na przykład z dawniejszych: Krążek czy Łukienka w grupie olkuskiej, bądź z nowszych: Chropaczów czy Lipiny w grupie górnośląskiej, nie wpłynęły na zmianę charakteru całej grupy, a raczej uległy wpływowi kultury otaczających je wsi. zbio­ Proces przesuwania się punktu ciężkości w charakterze poszczególnych wsi rozrastających się w osady górnicze trwa niemal do chwili ostat­ niej, przeżywając swój gwałtowny rozwój w mo­ mencie powstawania wielkiego przemysłu w drugiej połowie X I X wieku. W tradycji więc takich osiedli górniczych, jak Nikiszowiec i Giszowiec, Rydułtowy czy Dąbrówka Wielka t k w i jeszcze wyraźne występowanie dwóch odmien­ nych nurtów życia: gospodarzy i górników„grubiorzy". Ogromne kompleksy wielkich, po­ nurych bloków mieszkalnych wystawionych przez właścicieli kopalń przesłaniają pojedyncze stare chaty w ogródkach, za którymi ciągnie się kawałek pola będący niekiedy pozostałością daw­ nego gospodarstwa rolnego. Ścisła łączność ży­ cia zespołowego w każdym z takich osiedli pod­ kreślona przez izolowanie się od życia innych warstw społecznych pozostawiła silne piętno na życiu górnika i zaznaczyła jeszcze dobitniej jego poczucie odrębności społecznej. Dotychczas nie­ mal bliższy jest górnikowi z wielkiego ośrodka przemysłowego małorolny chłop czy chałupnik dojeżdżający do pracy w kopalni z pobliskiej wsi aniżeli mieszkaniec tego samego miasta, ale zatrudniony w innym zawodzie. �Odbicie tych więzi znajdujemy dotychczas w wielu elementach kultury materialnej górni­ ka, w ich gwarze, obyczajach, w uroczystościach rodzinnych i zbiorowych, w ciekawym folklorze, wreszcie — w sztuce. Najbardziej jednak przejrzyście występują te momenty w życiu górnika śląskiego. We wspomnieniach obecnego pokolenia górni­ czego pozostał jeszcze żywy obraz wnętrza domu rodzinnego wraz z przedmiotami domowe­ go użytku wykonanymi przez ojca czy dziadka, który przyszedłszy z pracy w kopalni stawał przy warsztacie stolarskim i budował skrzynię, kołyskę czy szafę, zdobiąc j ą następnie malowa­ nym czy rzeźbionym ornamentem. Budował j ą w oparciu o stare tradycje indywidualizując cza­ sem szczegóły. Jeśli był specjalnie uzdolniony i zamiłowany w swej pracy, wykonywał meble nie tylko dla sieb'e, ale i dla sąsiadów, powięk­ szając w ten sposób zasięg rodzimego typu wy­ tworów. Matki zaś i siostry szyły kiecki, zapas­ k i lub inne części ubioru, przyjęte na całym ob­ szarze, w którym występuje dana odmiana stroju. Toteż we wnętrzu mieszkania górniczego obok nowoczesnego biało lakierowanego kreden­ su natrafić można na starą, bogato zdobioną ludowym ornamentem skrzynię; w szafie zaś obok miejskiej sukienki córki i kitla górniczego ojca wisi dawna jakla matki, będąca częścią stroju rozbardzkiego. Jeszcze w ostatnich latach przed wybuchem pierwszej wojny światowej or­ szak ślubny w osadzie górniczej występował w ubiorach ludowych, jednak na czele jego kroczy­ ła kapela składająca się z górników w ich uro­ czystych, czarnych mundurach i sztywnych „szakach" z pióropuszami. Na zabawach lub w czasie innych uroczysto­ ści gromadzkich, obok górnika ubranego w swój mundur spotyka się jeszcze teraz jego żonę w stroju ludowym. Podobnie zaznacza się to w postaci wy­ tworów związanych ze wspólną zabawą. Rozryw­ ki w czasie targów czy odpustów w osiedlach górniczych nie różnią się prawie niczym od roz­ rywek w czasie tych samych okoliczności na wsi. cie zdobione jaskrawym lukrem, j a k przy po­ dobnych okazjach na wsi. Na tych samych wę­ drownych karuzelach kręciła się młodzież gór­ nicza, te same katarynki swoją muzyką dopeł­ niały zabawy. Można by tutaj powiedzieć, że wszystkie te elementy były do pewnego stopnia jednym z pierwszych ogniw łączących osadę czy miasteczko ze wsią, a jednocześnie jednym z ostatnich, które wiązało odchodzącego do pracy w mieście chłopa z upodobaniami jego grupy etnicznej. Istniejące do 1939 roku małomiasteczkowe warsztaty wytwarzające przemioty sztuki dla wsi miały tak samo żarliwych odbiorców w rze­ szy górniczej jak i w ludności wiejskiej. Tak więc, na targach czy odpustach w Będzinie, Murckaeh czy Szopienicach pod płóciennymi dacha­ mi kramów rozłożone były te same drewniane zabawki dla dzieci czy piernikowe serca obfi­ Geneza więc poszczególnych wątków nie zda­ je się być bardzo prosta. Gdy sięgniemy bowiem do legend górniczych osnutych najczęściej wo­ koło najpopularniejszej w fantastycznym świe­ cie górniczym postaci — Skarbnika — to ude­ rzy i zastanowi fakt ucieleśnienia go niezmien­ nie w osobie dobrego sztygara, zawiadowcy, a nawet właściciela kopalni. Oto jak j ą tłumaczy Mniej widoczne, a bardziej może silne rysują się ślady tych więzi w obyczajach rodzinnych i okolicznościowych, wreszcie w bogatym folklo­ rze. Folklor górniczy znajdujący swój wyraz w bajkach, opowiadaniach, legendach czy wyobra­ żeniach ma ten sam anonimowy charakter jak folklor ludowy. Podobnie przeważają tam wąt­ ki demonologiczne, choć coraz częściej niwelo­ wane przez racjonalistyczny stosunek górnika do otaczającego go świata. Jednocześnie tutaj właśnie występuje najwy­ raźniej skomplikowana siatka przeplatających się nawzajem w ą t k ó w : ludowego, górniczego i wreszcie literackiego. W pogmatwanym ich splo­ cie gubi się niekiedy zasadniczy grunt wątku, zaciera się jego główny, ludowy rdzeń. Jaskrawym tego i znamiennym przykładem mogą być poszczególne elementy baśni czy le­ gend wyrosłych z gruntu górniczego. Weźmy dla przykładu element krasnoludków zwanych niekiedy w bajkach ziemnymi ludkami — do­ brych duszków strzegących skarbów podziem­ nych. Nie tylko w swojej funkcji, ale i w wy­ glądzie zewnętrznym są to przecież żywcem wyjęci ze średniowiecznych miniatur górnicy ubrani w czerwone opończe ze spiczastymi kapuzami — ci, którzy wydobywali wtedy z zie­ mi drogocenne kruszce. Jakimi drogami przywędrowali oni do bajek całej niemal Europy? Czy przyszli z legend gór­ niczych do baśni ludowej, czy też sama, pełna tajemniczości, wyłaniająca się z mroków ko­ palni postać górnika zapłodniła fantazję ba­ jarzy? �jeden ze starych emerytów z kopalni im. Jana Wieczorka: „Żył naz jeden pracowity i serdecznie dobry zawiadowca kopalni. Ten kochał swoją kopal­ nię i tych robotników, co u niego pracowali z całego serca. Kiedy już był staruszkiem i zbli­ żał się dzień rozstania, prosił bardzo Pana Boga: „Kiedy już musza iść pod ziemia, to bym już wolał przynajmniej w mojej kopalni i przy moich wiernych górnikach pozostać". Pan Bóg udzielił mu tej prośby. Z tego pracowitego za­ wiadowcy kopalni stał się Skarbnik, który swo­ im uczciwym górnikom pomagał przy ciężkiej robocie i ostrzygał przed nieszczęściem. Tylko nie ścierpiał w kopalni klęcia i kradzieży. Nie­ jeden górnik, który przeklinał swoją pracę już niejednego strachu pod ziemią doznał. I nieucz­ ciwych Skarbnik karał. Górnikom wiernym swego obowiązku dokazał dużo dobrego i jest w wielu wypadkach pomocnym. Pokazuje się w większości wypadków w osobie sztygara; można go poznać po jego lampie, w której świe­ ci niebieskie światełko". Niewątpliwie, że w tym naiwnym tłumacze­ niu dźwięczy obca, a nawet fałszywa nuta. Na­ suwa się nieodparcie natarczywe pytanie: czyżby dawny, wyzyskiwany górnik zdany na swoje własne siły mógł sam wyobrazić sobie nadprzyrodzoną pomoc w osobie sztygara, od którego w życiu codziennym zależna była cał­ kowicie ocena jego wysiłków, pracy, a co za tym idzie — byt? Nasuwa się uporczywa myśl, że wątek ten został bądź zniekształcony, bądź też wręcz górnikowi narzucony; że — być mo­ że — legendy osnute wokoło postaci Skarbnikasztygara wyrosły z narzuconych mu zewnątrz treści. Zagadnienie to komplikuje jeszcze fakt dość wczesnego rozpowszechnienia przez Niemców masowych, tanich wydawnictw ze zbiorkami le­ gend, obliczonych na odbiorcę-górnika. W jakim stopniu ocalał tutaj stary, ludowy wątek legendarny? Podobne trudności w rozpoznani» właści­ wych ludowych nurtów występują i w pieśniach górniczych, choć tutaj częściej natrafiamy na trawestację melodii i tekstów ludowych przy­ stosowanych do nowych treści życia górniczego. Trudne to zagadnienie wymaga jednak grun­ townego uporządkowania, przeanalizowania i wreszcie przewartościowania całego niezmiernie bogatego materiału, zawartego w folklorze gór­ niczym, co wtedy pozwoli dopiero wysnuć nale­ żyte wnioski. Wszystkie wyżej omówione pierwiastki kul­ tury ludowej znajdują niekiedy swoje analo­ gie w ostatnio ujawnionym odbciu — w twór­ czości plastycznej górników-amatorów. Wielu wśród nich oddaje w swoich obrazkach czy rzeźbach postacie fantastycznych duchów ko­ palnianych czy demonów popularnych w le­ gendach jego otoczenia, odstępując niekiedy od starych tradycyjnych kanonów z dawna na­ rzuconych przez tradycję. Postać potężnego Skarbnika z górnikiem na rozpostartej dłoni kilkakrotnie malował i ry­ sował Józef Dworczyk, górnik z Siemianowic; utopce i strzygi wypełniają obrazki Ociepki. Dawne wnętrza mieszkań górniczych, ich swoi­ ste życie gromadzkie oddaje w swoich licznych obrazach Paweł Wróbel, górnik z kopalni im. Jana Wieczorka. Jednocześnie potrzeba boga­ tych zestawień barwnych, będąca tak charak­ terystycznym czynnikiem w całokształcie wy­ powiedzi artystycznej ludu, przewija się po­ przez wszystkie jego obrazy, gdyż t k w i on naj­ silniej w reminiscencjach dawnego życia gro­ madzkiego. Toteż twórczość plastyczna górników, rozpa­ trywana pod kątem jej związków z tradycjami ludowymi, jest jednym ze znamiennych dowo­ dów procesu, jakiemu ulega kultura ludowa w nowch warunkach rozwojowych. Jakkol­ wiek bowiem naturalny przebieg przekształ­ cania się starych form i starych treści znaczy wyraźne drogi ich zaniku w życiu górnika, to jednocześnie pozwala uchwycić te wartości, któ­ re miały dla niego istotne znaczenie i dlatego przetrwały najdłużej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34c5382810b04e03fdc59d11c1ec1fd3.pdf 53df3c95f692f83e308b5b794d319ac4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3837 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa stroje ludowe - nakrycia głowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3598 Title A name given to the resource Tiulowe czepce kurpoiwskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.44-53 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TIULOWE CZEPCE KURPIOWSKIE' MARIA Częścią składową' dawnego s t r o j u kobiet-mężatek n a terenie k u r p i o w s k i e j Puszczy Białej był czepiec t i u l o w y , z w a n y tutaj — c y p e k z t u ­ l i к u . F o r m y czepca, t a k j a k i cały strój, prze­ chodziły k i l k a k r o t n i e ewolucję. Znane m i są t y l ­ ko d w a j e j p r z e j a w y : c y p e k kurpiecki z k a c u r e m (tak go n a z y w a n o w części O t r o w s k i e j P u s z c z y ) ) , l u b inaczej z w a n y c y ­ pek kurpiecki ze skrzydłami lub o g o n e m (nazwa s p o t y k a n a częściej w g r u p i e Pułtuskiej). T e n t y p noszony był jeszcze p r z y końcu X I X w i e k u . D r u g i t y p — to t a k z w a n y c y p e k ś l a c h e c k i , noszony w p i e r w s z y m i częściowo d r u g i m dziesiątku X X w i e k u . Czepek otrzymywała k o b i e t a w czasie obrzędu oczepin i przechowywała go najczęściej «na 2 t 44 ŻYWIRSKA śmierć», gdyż był najstaranniej w y k o n a n y i moż­ l i w i e bogato zdobiony. Celem tego artykułu jest omówienie j e d y n i e haftu czepka. D l a zrozumienia j e d n a k założeń twórczych h a f c i a r k i m u s i m y zapoznać się z jego k r o j e m i sposobem noszenia. Haft, b o w i e m , po­ myślany t u był, j a k o nieodłączna część składowa s t r o j u g ł o w y i t y m się tłumaczy t a k i e , a n i e inne rozłożenie go na płaszczyźnie czepka. K u r p i e c k i c y p e k z k a c u r e m (czasem mówią z k a c o r e m ) ) , w y k o n a n y był z dwóch części: głowy z gładkiego t i u l u suto wokoło mar­ szczonej, p r z y b r a n e j koronkową, tryfioną f г у s к ą i haftowanego k a c u r a , c z y l i skrzydeł, obszytego także koronką t y p u V a l e n c i e n n e . Miejsce połączenia głowy z k a c u r e m podszywano 3 la �jednocentymetrową listwą płócienną przez którą p r z e w l e k a n o sznurek, aby czepek można było m o c n o zawiązać n a głowie. Podobną t y l k o szer­ szą listwą p o d s z y t y był brzeg czepka ułożony wraz z koronkową t r y s k a w równe k a r b y . typ czepka zakrywał szczelnie całą głowę dając głęboko na czoło, zaś k a c u r był luźno szczony na ramiona. N a czepek zawiązywano Ten opa­ opu­ zło- 45 I �żoną «па г о д » (ukośnie) wełnianą chustkę — s a1 i n ó w к ą ) zakrywając całą głowę t a k , że w i ­ doczna była j e d y n i e f r y s k a z t r y f i o n e j k o r o n k i i kacur. Końce c h u s t k i zaś związywano wokoło głowy tworząc rodzaj z a w o j u . Cypek ś l a c h e c k i — to romboidalny ka­ wałek t i u l u obejmujący głowę, z l e k k a zmar­ szczony, obszyty ze w s z y s t k i c h stron.fryską z t u l i k u , zakończony szerokimi s i a r f a m i . Z a k r y ­ wał o n j e d y n i e czubek głowy i tworzył jedną dekoracyjną całość z h a f t o w a n y m i siarfami, za­ wiązanymi p o d brodą w sztywną rozłożystą k o ­ kardę. Dlatego też haft pokrywał cały czepek z wyjątkiem t y c h części siarfy, które zawiązywa4 �ne p o d brodą u k r y t e były w węźle. Siarfy ob­ szyte były również koronką. Czepki te można było nabyć w p o b l i s k i m miasteczku, w d n i j a r ­ marczne. Piętno i n d y w i d u a l n e nadawał i m do­ piero haft w y k o n a n y własnoręcznie przez k o ­ b i e t y puszczańskie. G d y czepek był u s z y t y i ob­ rzeżony koronką, w t e d y dopiero p o k r y w a n o go haftem, w końcu prano, k r o c h m a l o n o i oddawano do t г у f i e n i a. T r y f i e n i e m n a z y w a n o równe, niezmiernie sta­ ranne ułożenie f r y s k i w s z t y w n e k a r b y . Pracę tę umiały wykonywać j e d y n i e specjalistki, których było zaledwie k i l k a w danej p a r a f i i l u b w są­ siednim miasteczku. A b y utryfić fryskę сурка �z k a c u r e m maczano ją w gęstym k r o c h m a l u i za­ szywano w j e j drobne fałdki kawałki gładkiej, bagiennej t r z c i n y j e d n a k o w e j wielkości, nacią­ gając mocno mokrą jeszcze koronkę. Po w y ­ schnięciu w y p r u w a n o t r z c i n k i i u z y s k i w a n o w t e n sposób równe k a r b y . C y p e k ślachecki t r y fiono ślacheckimi r u r k a m i do włosów. Mając teraz obraz kobiecej głowy w każdym t y ­ pie czepka, możemy wyśledzić główne założenie twórcze h a f c i a r k i . Haft w y k o n y w a n y był « w e wzór z pamięci*—jak mówiła W i k t o r i a Szczepa­ n i k z O b r y t e g o , pokazując swój czepek h a f t o w a n y przez nią około 1890 r. W y k o n y w a n y był białą bawełną, której grubość w a r u n k o w a n a była gę­ stością t i u l u . Początek n i t k i i j e j zakończenie t a k zręcznie były u k r y t e w r y s u n k u haftu, że bada­ jąc avers i revers czepka, t r u d n o jest go znaleźć. Bogactwo haftu i j e g o przedziwną finezję uzy­ s k i w a n o j e d n y m t y l k o t y p e m ściegu: zwykłym p r z e w l e k a n i e m n i t k i przez poszczególne oczka t i u l u . Siedząc dokładnie d u k t n i t k i w i d z i m y sub­ telną intuicję artystyczną h a f c i a r k i , która n i e przerywając n i t k i r y s u j e nią samodzielnie m o ­ t y w y i w y k o r z y s t u j e j e j ciągłość d l a swoich za­ łożeń twórczych. Ta właśnie ciągłość d u k t u n i t k i dodaje lekkości całej k o m p o z y c j i . Elementów h a f c i a r s k i c h jest także niewiele. Przede w s z y s t k i m z y g z a k : prawidłowa l i n i a łamana, w i a t r a k , g w i a z d k a złożona z k i l ­ k u dośrodkowych obwodów, k w i a t e k i o c k o . Urozmaicenie zygzaka z w i e l o k r o t n i e n i e m l i n i i położonych obok siebie i tworzących różnej sze­ rokości płaszczyzny, poza t y m różnorodność p r o ­ p o r c j i o d c i n k a zygzaka pozwalały uzyskać w i e l ­ k i e możliwości d e k o r a c y j n e w hafcie począwszy 48 �o d l i n i i ostrych, wydłużonych, j a k g o t y c k i e iglice oraz rózeg (środkowa część kacura), koń­ cząc zaś na miękkich, p r a w i e okrągłych k r z y ­ w i z n a c h r a m i o n w i a t r a c z k a czy l i s t k a . T a szeroka rozpiętość p r o p o r c j i wzbogacała t a k samo możli­ wości hafciarskie każdego elementu, s k w a p l i w i e w y k o r z y s t y w a n e przez h a f c i a r k i . W r e s z c i e różnokierunkowość l i n i i , uzyskana dzięki gęstości t i u l u , powiększała możliwości kompozycyjne. N a w e t p r z y r y s o w a n i u płaszczyzn trójkątnych, prostokątnych, a nawet wielokątnych dążących do o w a l u czy koła, h a f c i a r k a posługiwała się l i ­ nią łamaną, położoną b l i s k o , jedna obok d r u ­ giej — używając t y l k o wyjątkowo l i n i i zamknię­ t y c h , n p . rysując ocko. N a j l e p i e j da się to w y ­ śledzić na płaszczyźnie listków k w i a t k a , czy peł­ n y c h trójkątach gwiazdy. Jak już poprzednio zaznaczyłam, w czepku z k a curem haft pokrywał j e d y n i e kacur. Najbogaciej występował w częściach bocznych ubożejąc k u środkowi, który wypadał na t y l e głowy. Zaraz za koronką obiegającą k a c u r szedł ś 1 a k . Resztę płaszczyzny k a c u r a po w y k o n a n i u ślaku, dzieliła hafciarka przez złożenie na d w i e równe części i w t e d y każdą połowę rozdzielała l i n i a m i piono­ w y m i na nierównej wielkości pola (biorąc p r z y t y m p o d uwagę szwy łączące kawałki t i u l u ) p r z y czym pola boczne — n a z w i j m y j e przybrzeżny­ m i — były największe i najbogaciej zakompono­ wane. Oddzielał j e od następnego pola p i o n o w y pas, będący sam w sobie zamkniętą kompozycją, n i e k i e d y dość skomplikowaną, n p . w czepkach 3 i 4. Rzadziej s p o t y k a n y był d r u g i t y p , gdzie na­ stępne pola miały także odrębną, choć dużo uboższą ornamentykę. W o b u w y p a d k a c h jest j e d n a k wyraźna tendencja do zrównoważenia części przybrzeżnych ze środkowymi, a t y m sa­ m y m u t r z y m a n i e równowagi w całości układu kompozycyjnego przez odpowiednie rozmiesz­ czenie motywów. Rozplanowanie h a f t u n a całym kacurze przeprowadzała h a f c i a r k a po w y k o n a n i u szlaku biegnącego równolegle do k o r o n k i . W y ­ stępuje w n i m u l u b i o n y m o t y w hafciarek t o jest szereg rombów, u z y s k a n y c h przez d w i e l i n i e ła­ mane, występujący w k i l k u n a s t u w a r i a n t a c h . W szlaku t y m n a t r a f i a m y n a interesujący proces t r u d n o u c h w y t n y w twórczości l u d o w e j , a bę­ dący często tematem gorących d y s k u s j i wśród badaczy s z t u k i l u d o w e j : adaptacji w y t w o r ó w fa­ b r y c z n y c h — m i e j s k i c h i włączenia występują­ c y c h w n i c h motywów do zespołów k o m p o z y c y j ­ n y c h o charakterze l u d o w y m . W czepkach k u r ­ p i o w s k i c h m a m y tego w y m o w n e przykłady. N a j ­ wyraźniej występuje t o zjawisko w czepkach re­ p r o d u k o w a n y c h na r y c . 2 i 6. D w a szeregi l i n i i łamanej — zygzaka i tworzącej r o m b y , są niewąt­ p l i w i e świadomym naśladownictwem tego sa­ mego m o t y w u występującego w koronce. Z j e d - I �10 nej s t r o n y wiąże t o koronkę z czepkiem w orga­ niczną całość dekoracyjną, z d r u g i e j s t r o n y w i ­ dzimy, j a k samodzielnie i niezależnie t e n m o t y w został przez narciarkę z i n t e r p r e t o w a n y . Przede w s z y s t k i m p o w i e r z c h n i a r o m b u została znacznie powiększona, a co za t y m idzie — musiałaby po­ wstać dużo grubsza l i n i a boków. Tymczasem haf­ c i a r k a rozbijając j e na d w i e lub t r z y cienkie l i ­ nie i dając na n i c h z w a r t y szereg krótkich l i n i i prostopadłych zyskuje równowagę, a zarazem lekkość odpowiadającą t i u l o w i . I n n y przykład k o r e l a c j i szlaku z koronką w i d z i ­ m y w czepku n a r y c . 3. Chcąc związać szlak z m o ­ t y w e m k o r o n k i h a f c i a r k a dodała u dołu miękką linię falistą, która jest głównym m o t y w e m w y ­ stępującym w k o r o n c e . Ponieważ w części pio­ n o w e j szlaku, w s k u t e k gęstości rombów l i n i a ta zatarłaby czystość r y s u n k u , h a f c i a r k a posunęła się aż d o zerwania z ciągłością m o t y w u n a k o ­ rzyść przejrzystej h a r m o n i i k o m p o z y c j i i dała sa­ modzielną, drobną linię falistą n i e m a l identyczną, j a k w zakończeniu fabrycznej k o r o n k i . T a po­ zorna niedokładność pozwoliła j e j szczęśliwie n i e naruszyć głównego k o m p o z y c y j n e g o założenia. Zupełnie podobne rozwiązanie występuje bardzo d o b i t n i e w czepku ślacheckim (ryc. 9a). Siarfa czepka obszyta jest inną koronką niż część głów­ na. W k o r o n c e siarfy m a m y j a k o m o t y w główny, 50 10a rodzaj rozłożystego liścia paproci. T a k i liść r y ­ suje h a f c i a r k a n a d główną gwiazdą, j e d n a k znów linią podwójną dla u z y s k a n i a lekkości. Dalsza część siarfy obszyta jest koronką w m o t y w r o m ­ b o i d a l n y , który m a m y — j a k o m o t y w główny — w k i l k u i n t e r p u n k c j a c h na zasadniczej części czepka. Wreszcie małe p a n t e 1 к i obiegające siarfy czepka (ryc. 10) znajdują swój o d p o w i e d n i k w drobnej l i n i i falistej, zamykającej obwód mniejszej gwiazdy, a powtórzonej w gwieździe większej. Podane przykłady stanowią przyczy­ nek do wyjaśnienia p r o b l e m u naśladownictwa i zależności. Wróćmy j e d n a k do haftu. Po w y k o n a n i u szlaku hafciafka przystępuje do dalszej pracy. J a k już po­ przednio wspomniałam, główna część k o m p o z y c j i zdobiącej czepek ma założenie p i o n o w e . Wystę­ puje t o n i e t y l k o p r z y podziale całej płaszczyzny k a c u r a na pola ornamentacyjne, ale jeszcze jest podkreślone w układzie piórkowatych l i n i i w y ­ kańczających szlak. I t u t a j h a f c i a r k a w y z w a l a się z szablonu w z o r u , aby osiągnąć cel główny: har­ monijną statykę k o m p o z y c j i . I n n y , b o w i e m , jest układ piórkowatych l i n i i w p i o n o w e j części szlaku, i n n y w poziomej. W p i o n o w e j części są one prostopadłe do boków r o m b u , tworząc p r z y załamaniach о с к o, k i e d y w części poziomej cały czas u s t a w i o n e są p i o n o w o , podkreślając �11 11a w ten sposób przesunięcie p u n k t u ciężkości, j a k g d y b y wyciągając skrzydła czepka k u dołowi. Przyglądając się uważnie poszczególnym par­ t i o m szlaku w czepku (na r y c . 5) zauważymy, że hafciarka nie t y l k o w t y m w y p a d k u nie trzyma się n i e w o l n i c z o raz przyjętej k o n c e p c j i i z m i e n i a ją w zależności o d swego głównego p l a n u : rów­ nomiernego rozłożenia motywów k o m p o z y c j i . To samo da się powiedzieć o z y g z a k u wewnętrznym drugiego szlaku z k w i a t k a m i oraz o układzie i zwartości k r e s k i w części p i o n o w e j szlaku. Przystępując do wypełnienia haftem części przy­ brzeżnej j a k o m o t y w p o d s t a w o w y brała haf­ c i a r k a gwiazdę. Zaznaczyła dla niej środek tak, aby odstęp o d l i n i i bocznych był t a k i sam j a k od podstawy. Haft zaczynała o d środka bądź ockiem, bądź maleńkim w i a t r a c z k i e m . Następnie, licząc dokładnie oczka t i u l u , rysowała przekątnie ra­ m i o n g w i a z d y l u b inne l i n i e k o n t u r o w e . N a n i c h dopiero narastały dalsze elementy gwiazdy, d y k ­ t o w a n e n i e z a c h w i a n y m nakazem wewnętrznym a r t y s t k i . Potem zamykała pole n a d gwiazdą j e d ­ n y m l u b d w o m a d w u r a m i e n n y m i , zróżnicowa­ n y m i z y g z a k a m i , p r z y c z y m zawsze d o l n y był cięższy o d górnego. W końcu dopiero wypełniała pozostałe, w o l n e przestrzenie m o t y w e m w i a ­ traczka, czy k w i a t k a . Z k o l e i przystępowała do d r u g i e j p a r t i i zamykającej kompozycję przy­ brzeżną: s k o m p l i k o w a n e g o p i o n o w e g o szlaku. Sam środek k a c u r a wykańczała symetryczną, wiotką rózgą, narysowaną pojedynczą nitką. Dzieliła je jedna, c i e n k a l i n i a . Wykończony i roz­ łożony k a c u r pozwoliłby n a m zobaczyć, j a k har­ m o n i j n i e powiązane ze sobą zostały poszczególne części całej k o m p o z y c j i . Z chwilą wejścia w modę czepków ś l a c h e c k i c h haft n a n i c h wygląda j a k g d y b y wycięty z czepka z k a c u r e m i zastoso­ w a n y w n o w e j formie. W i d z i m y t o wyraźnie na siarfach czepka r y c . 9. Szlak jest t a m asyme­ t r y c z n y m w y c i n k i e m części przybrzeżnej czepka k u r p i e c k i e g o . (Być może, k o b i e t a puszczańska rzeczywiście w t e n sposób zużytkowała d a w n y czepek, t y m bardziej, że dalszy ciąg szarfy jest d o s z t u k o w a n y i obszyty inną koronką). Jednak i haft na głównej części czepka n i e jest zwią­ zany z j e j r o m b o i d a l n y m kształtem. Stanowi, j a k gdyby wycinek z koronki skomponowanej w pasy — ś 1 а к i . Część środkowa, najszersza, s t a n o w i oś s y m e t r i i . Następne pasy kończą z u ­ pełnie niespodziewanie, często także asymetry­ czne, poszczególne, luźne m o t y w y . T a k samo t r u ­ dno jest zrozumieć myśl h a f c i a r k i w zakończeniu tej p a r t i i haftu asymetryczną gałązką. Inaczej już i dużo prawidłowiej rozwiązana jest k o m p o z y c j a czepka z r y c . 10. M o t y w na siarfie s t a n o w i logicznie zamkniętą całość budowaną 51 I �świadomie z uwzględnieniem zwężania się pola zdobionego, czego w y r a z e m są t r z y malejące g w i a z d y . Część główna, choć jeszcze złożona z wycinków pasów, jest w zwężających się r o ­ gach zakończona s a m o d z i e l n y m m o t y w e m k w i a t ­ k a w wazonie i wreszcie w i a t r a c z k a . Najdokładniej j e d n a k możemy zaobserwować uniezależnienie się o d d a w n y c h k o n c e p c j i k o m ­ p o z y c y j n y c h z czepka z k a c u r e m na czepku ślac h e c k i m z r y c i n y 11. T u , n i e t y l k o m o t y w na siarfie t w o r z y zamkniętą całość, zrośniętą z kształ­ tem płaszczyzny, ale i na części głównej j e d y n i e środek pozostał w y c i n k i e m ze szlaku. Reszta s t a n o w i t a k j a k na siarfie kompozycję wytłu­ maczoną kształtem m a t e r i i i wyobraża k w i a t e k , przypominający popularne w hafcie koszul z i e l e i gwiazda. N i e d b a l e w y k o n a n y zygzak w s a m y m rogu, w s k a z u j e raczej na niecierpliwość h a f c i a r k i , aniżeli sens zamknięcia całości. T a nie­ dokładność i pośpiech m i m o w o l i nasuwają po­ równanie z późniejszym, o przekwitających for­ mach, haftem k o s z u l miejscowego s t r o j u kobie­ cego. Kończąc n a t y m u w a g i o hafcie czepców k u r ­ p i o w s k i c h zdaję sobie sprawę z w i e l u braków i niedociągnięć. W i n n o się b o w i e m wyśledzić i c h pełną linię rozwojową w układzie, r o z b u d o w i e motywów i i c h przeobrażeniach. T r u d n o jest jednak pokusić się o jakąś wyczerpującą analizę na podstawie t y c h 9 okazów, z których zaledwie czepek z r y c . 9 posiada dokładną metrykę ) . W y ­ raźna l i n i a rozgraniczająca chronologicznie t y l k o o b y d w i e g r u p y czepców, p o z w a l a sądzić, że r a ­ czej w czepkach szlacheckich winniśmy znaleźć następny etap r o z w o j o w y . Tymczasem n i e w i ­ d z i m y t u n o w y c h motywów, które b y wzbogaciły haft. Z n a j d u j e m y t a m natomiast mniejszą subtel­ ność k r e s k i (można b y t o tłumaczyć cieńszym, czy g r u b s z y m tiulem), powiększenie motywów, zastąpienie k r e s k i przez płaszczyznę i gęstsze wypełnienie płaszczyzn, p r z y daleko mniejszej staranności w y k o n a n i a . W s z y s t k i e te m o m e n t y wykazują wyraźną analogię do l i n i i r o z w o j o w e j haftu n a koszulach k o b i e t puszczańskich omó­ w i o n y m w numerze 2 «Polskiej Sz t u k i Ludowej». H a f c i a r s t w o na t i u l u przepada nagle, razem z za­ rzuceniem czepka w s t r o j u k o b i e c y m . K i e d y cze­ pek przestał być częścią składową s t r o j u świą­ tecznego k o b i e t y i stał się j e d y n i e s y m b o l e m w czasie obrzędu weselnego, wystarczył stary czepiec b a b k i , p r z e c h o w y w a n y «na śmierć», a wypożyczany w t y c h u r o c z y s t y c h c h w i l a c h . Obecnie jeszcze wyjątkowo uda się natrafić w niezniszczonych domach puszczańskich na dawne czepki zarzucone n a strychu, a czepki z k a c u r e m istnieją j e d y n i e w e w s p o m n i e n i a c h starych ludzi wygasającego p o k o l e n i a . 5 PRZYPISY czorowa" ') A r t y k u ł t e n został n a p i s a n y g ł ó w n i e n a p o d s t a w i e z b i o r u czepków, z e b r a n y c h r o w a n y c h bezinteresownie '-') N a terenie I n s t y t u t o w i do Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j tworzyła n i b y r o g i » (str. 21). Starsze k o b i e t y n a Puszczy opracowania. twierdzą, że c h u s t k i d o czepka z k a c u r e m b y ł y specjalne, duże z bogatą frendzlą, p o d z i e l o n e n a c z t e r y różnej b a r w y wyodrębniają pola. się d w i e g r u p y t e r e n o w e , które różnią się całym szere­ giem przejawów k u l t u r o w y c h , co objawia się także *) Salinówką nazywają dotychczas kobiety miękką, wełnianą chustkę w ż y w y c h b a r w a c h : c z e r w o n e j , żej określić, g d y n a t e r e n i e g r u p y O s t r o w s k i e j n i e udało zielonej, szafirowej się natrafić n a czepiec h a f t o w a n y , j e d y n i e ż y j e zróżnicowane barwą, t o szlak miały przeważnie on we cach z g r u p y Pułtuskiej twierdzą, że b y ł i d e n t y c z n y . cor, n a s u w a się s k o j a r z e n i e z nazwą c h u s t e k к а с о г o- l u b pomarańczowej. O i l e b y ł y one jedna­ k o w y . C h u s t k i te jeszcze teraz można spotkać n a Pusz­ czy. Noszone są jedynie w d n i świąteczne czy uro­ czyste. ) Rozważając trudną d o z r o z u m i e n i a nazwę k a c u r czy k a 5 ) Był o n h a f t o w a n y i n o s z o n y przez A n n ę Rakowską z W i e - w у с h n a M a z u r a c h P r u s k i c h , o c z y m pisze K a r o l M a l - lątek N o w y c h około 1915 r o k u . C z e p e k t e n j a k o p o c h o ­ lek dzący z k o ń c o w e j fazy występowania i c h w s t r o j u k o ­ w s w e j książce «Plon, c z y l i dożynki n a Mazurach», O l s z t y n 1946. M ó w i o n t a k : « M ę ż a t k i nosiły n a głowach b i e c y m Puszczy może być jednocześnie przykładem ostat­ c z e p k i białe, związane p o d brodą» i d a l e j «Chustka „ka- nich form haftu na tiulu. Zdjęcia fotograficzne czepków kurpiowskich nr 1—11 wykonał Stefan'Deptuszewski 52 puszczańskie w s t r o j u . Jeśli c h o d z i o h a f t n a t i u l u , t r u d n o j e s t t o b l i ­ w s p o m n i e n i a c h s t a r y c h k o b i e t . Oglądając h a f t n a czep­ 3 (t. j . pięknego k a c z o r a ) zawiązana n a d czołem i ofia­ przez ob. W . Modzelewską �КУРПЁВСКИЕ Т Ю Л Е В Ы Е Ч Е П Ч И К И . В Курпёвской пуще, находящейся на север от Варшавы, во время каёмки вышивки, обрамляющей нижнуто часть чеппа с кацуром» обряда «очепин» (после замужества) женщины получали тюлевые являются подражением покупному кружеву, которым чепчики, вышивка тюль, что является моментом, определяющим отношение народного отдельно для которых двух хетского» чепчика. рассмотрена видов: чепчика в с настоящей статье «кацуром» и «шля­ Как на характерную черту вышивки актор обшивался искусства к посторонним элементам. Сравнивая курпёкскую вы­ шивку на давнишнем чепце с «кацуром» и более поздним «шля­ укавынает на ее простоту, выражающуюся в том, что ее богатство хетским» чепцом, автор приходит к выводу, что композиция сего и изящество достигались исключительно последнего не шла по линии требований новой формы, но пере­ обычным продеванием нитки при помощи строчки: через отдельные дырочки тюля с применением небольшого количества вышивальных мотивов, несена была с давнишних форм без согласования их с новыми условиями. Эта черта, а также отсутствие новых элементов по­ :!ИГзаков, мельничного крыла, звезды, состоящей из нескольких казывают, что кругов, цветка и петли. Эти элементы повторялись в ритмиче­ прогресса и развития, но представляет собой упадочную форму, ском укладе, изменялись в своей пропорции, а также менялось которая, впрочем, уже исчезла, также как и чепец с «кацуром». их направление и расположение. Автор замечает, что «шляхетский» чепец не является выражением мотивы BONNET DE TULLE, DES KURPIE Dans l a f o r e t des K u r p i e a u n o r d de V a r s o v i e , l e s o i r des d u b o n n e t «matou» i m i t e n t l a d e n t e l l e f a i t e a l a m a c h i n e noces d o n t o n b o r d a i t l a t u l l e ; chose q u i c o n s t i t u e r a i t u n a p p o r t les jeunes epousśes etaient rituellement coiffees d ' u n b o n n e t de t u l l e d o n t les b r o d e r i e s o n t ete s p e c i a l e m e n t au t r a i t e e s dans cet a r t i c l e . O n d i s t i n g u e le b o n n e t p o p u l a i r e et les elements s t r a n g e r s . C o m p a r a n t l a b r o d e r i e «matou» donnśes p e r m e t t a n t de p r e c i s e r le raport entre l'art d u b o n n e t « n o b l e » . L ' a u t e u r donnę c o m m e t r a i t c a r a c t e r i s t i - «Kurpie» q u e de cette le b o n n e t « n o b l e » de date p l u s r e c e n t e l ' a u t e u r a r r i v e a l a broderie u n point o b t e n a i t u n effet m e l a n g e unique, avec lequel on de richesse et de finnesse. employant zigzag, u n nombre moulin a vent, limits de etiole motifs a plusiers de q u i est l e p l u s a n c i e n broderie: circonferences, ne s'est p o i n t p l i e e a u x e x i g e n c e s d'une n o u v e l l e s'adapter a u x c o n d i t i o n s n o u v e l l e s . Ce t r a i t d i s t i n c t i f a i n s i q u e le m a n q u e d'elements r h y t m i q u e s de ces e l e m e n t s e n c h a n g e a n t l e u r s p r o p o r t i o n s d e m o n t r e n t q u e le b o n n e t et l a d i r e c t i o n de l e u r s a l i q u e m e n t s . L ' a u t e u r f a i t r e m a r q u e r ni developpement que les m o t i f s de l a b o r d u r e b r o d e e de l a p a r t i e i n f e r i e u r e reste d i s p a r u e c o m m e le b o n n e t «matou». TULLE KURPIE I n t h e K u r p i e forest n o r t h o f W a r s a w i t was the custom t h e B r i d e at t h e e n d of t h e m a r r i a g e festivity, The author remarks bordering the l o w e r that v a t i o n h e l p s to e x a m i n e the «tabby» cap a n d t h e « n o b l e » cap. and T h e a u t h o r r e m a r k s t h a t t h e c h a r a c t e r i s t i c t r a i t of t h i s em­ b r o i d e r y is i t s s i m p l i c i t y . T h e richness design one t y p e is a c h i e v e d passing with only a n d fineness o f t h e of p o i n t , j u s t b y the thread t h r o u g h the singular eye-lets o f the tulle. Very nouveaux ni progres de d e c a d e n c e d u foreign t h e designs of the p a r t of the «tabby-сар» machine-made as r e g a r d s ne marque CAP in article, separately «noble» et n'est q u ' u n e f o r m e w i t h a t u l l e cap, t h e e m b r o i d e r y of w h i c h has b e e n t r e a t e d the present forme, et q u ' e l l e et t o u t s i m p l e m e n t s u i v i les m o d e l e s anciens sans f l e u x r o n s et a j o u r s o u r l e s . O n m u l t i p l i a i t les c o m b i n a i s i o n s to « c a p » avec c o n c l u s i o n q u e l a c o m p o s i t i o n de l a b r o d e r i e de ce d e r n i e r O n passait u s u e l l e m e n t le f i l a t r a v e r s les m a i l l e s d u t u l l e en d u b o n n e t «matou» embroidery imitate the lace u s e d t o t r i m t h e t u l l e , a n d t h i s elements. the r e l a t i o n b e t w e e n The author compares obser­ popular art the K u r p i e e m b r i o d e r y o n t h e m o r e a n c i e n t «tabby-сар» w i t h t h e l a t e r «noble» one a n d a r r i v e s to t h e c o n c l u s i o n t h a t t h e c o m ­ p o s i t i o n o f t h e e m b r o i d e r y of t h e s e c o n d o n e d i d n o t f o l l o w t h e l i n e of t h e e x i g e n c y taken from the older of t h e n e w f o r m , b u t w a s s i m p l y forms without adaptation to new conditions. T h i s f e a t u r e a n d t h e l a c k of n e w e l e m e n t s s h o w that the w i n d - m i l l , the m a n y - c i r c l e d star, t h e f l o w e r , a n d t h e e y e l e t . few embroidery-designs «noble-сар» develop­ These elements m e n t , b u t is o n l y a p a s s i n g f o r m w h i c h i n d e e d has a l r e a d y w i t h change are m u l t i p l i e d are used: the zigzag, the i n r y t h m i c a l arrangements of p r o p o r t i o n a n d d i r e c t i o n of a l i n e m e n t . shows no tendency o f progress and d i s a p p e a r e d as w e l l as t h e «tabby-сар». 53 t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea67e68f28edef60ef89a653c9c1c20e.pdf 2b028dd2e851baa78c09c4d75a74ceec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3734 Title A name given to the resource Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Stalingrodzie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.375-380 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POKONKURSOWA W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W STALINOGRODZIE MARIA Ryc. 1. Wazon dwuuszny. Glina po­ lewana. Wyk. Antoni Maltazar z Siewierza (pow. zawierciański). ŹYWIRSKA Jedną z dróg akcji, mającej na celu wydobycie ł za­ bezpieczenie znajdujących się w terenie reliktów tradycyjnej sztuki ludowej oraz pobudzenie wygasa­ jących ognisk ludowej twórczości artystycznej, są organizowane konkursy. Poprzez szczegółowo i wszech­ stronnie opracowane warunki konkursu organizatorzy Ryc. 2. Fartuch haftowany przez Weronikę z Bobrownik (pow. będziński). usiłują wysondować teren i wychwycić nie tylko roz­ rzucone w terenie zabytki przeszłości, ale utrwalić — jak gdyby na kliszy fotograficznej — obraz żywotności sztuki ludowej zarówno wśród twórców ludowych, jak i odtwórców, a nawet poznać stopień zainteresowania się nią szerokiego ogółu społeczeństwa. Baciową Ryc. 3. Wstążka haftowana przez Marią Gwóźdź z Brzezinki (pow. sialinogrodzki). 375 �Po tej linii poszedł Wydział Kultury i Sztuki Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Stalinogrodzie, ogłasza­ jąc w jesieni 1953 roku „Wielki Konkurs Sztuki Ludo­ wej", do którego przystąpić mógł każdy artysta ludo­ wy, każdy artysta zawodowy i amator, a nawet każdy, kto by pomógł „wydobyć nieznany, artystycznie war­ tościowy dorobek ludowy". Zakrojone tak szeroko cele wymagały — rzecz oczywiista — doskonale przemyślanej akcji propagan­ dowej, właściwej oceny nadesłanych eksponatów, wreszcie prawidłowego wykorzystania pozyskanego materiału. Jednym z etapów podsumowujących osiągnięcia była wystawa, którą mieliśmy możność oglądać w Stali­ nogrodzie w maju i czerwcu 1954 roku. Obrazowała ona w pewnej mierze plon konkursu. A plon ten by) obfity i niezmiernie różnorodny, co należy uważać za wielki sukces organizatorów. W konkursie bowiem wzięło udział 123 uczestników zarówno spośród arty­ stów zawodowych, jak i twórców ludowych, wreszcie szperaczy terenowych, którzy umieli wyszukać nie­ zmiernie ciekawy materiał zabytkowy. Trud ich został uwieńczony licznymi nagrodami. Ogółem nadesłano 509 eksponatów. Były więc wśród nich oryginalne prace, które wyszły z warsztatów twór­ ców ludowych, ujrzały światło dzienne wyciągnięte ze skrzyń zapomniane części strojów po babkach, ukaza­ ły się rekonstrukcje dawnych ubiorów ludowych oraz przedmioty przemysłu artystycznego wykonane przez artystów zawodowych bądź amatorów w oparciu o sta­ re wzory sztuki ludowej, niekiedy zaś wykonane specjalnie na konkurs. Wśród nadesłanych eksponatów znalazły się przed­ mioty sztuki z dobrze już znanych warsztatów twór­ czych, które dały możność prześledzenia ich drogi rozwo­ jowej, pozwalając stwierdzić ciągłą ich żywotność. Nie zabrakło więc pięknych koronek Marekwicowej i Gwarkowej z Istebnej i Koniakowa, ciekawej ceramiki z Siewierza, pasiaków z powiatu zawierciańskiego czy rzeźby z Wisły, których przykłady oglądaliśmy już na poprzedniej wystawie, w grudniu 1951 roku*. Pozwoliło to stwierdzić, że warsztat ceramiczny Antoniego Maltazara przeszedł na wyrób dwuusznych wazonów o pięk­ nej, pogłębionej barwie polewy, a pasiaki Józefy * Maria Żywirska: Wystawa sztuki ludowej w Ka­ towicach. Polska Sztuka Ludowa nr 3-4/1952. Ryc. Wyk. 376 4. Chłopiec. Rzeźba w drzewie. robotnik Franciszek Gluza z Wisły. �Ryc. 5. W kopalni. Rzeźba z miału węglowego. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. Wyk. Białej z Postaszowic zyskały ciekawy rytm układu pa­ sów i większą różnorodność barwną. Ułożone zaś w określony ciąg chronologiczny pozyskane zabytki ko­ ronkarskie z Koniakowa i Istebnej — zacząwszy od czepka z 1870 roku, plecionego techniką klockową, aż po ostatnie serwetki, wykonane igłą — pozwoliły prze­ śledzić rozwój motywów i technik na przestrzeni ostatnich lat osiemdziesięciu. I to było pierwsze po­ ważne osiągnięcie konkursu. Drugim, niezmiernie ważnym — okazały się próby rekonstrukcji zapomnianych ubiorów ludowych, a więc dziewczęcego stroju pszczyńskiego (praca Anny Ho­ lewa, żony górnika z Ligoty pod Stalinogrodem) i za­ wierciańskiego (Franciszki Bekusowej z Krasie, pow. częstochowskiego), wreszcie ciekawe zestawienie ubioru wyrobnika i bogatego gospodarza spod Zawiercia, akcentujące rozwarstwienie wsi polskiej w okresie kapitalistycznym. Z kolei zwracamy uwagę — podobnie jak na po­ przedniej wystawie — na wyciągnięte na światło dzienne zabytki sztuki ludowej Zagłębia. Dlatego też prace laureatki konkursu, Weroniki Bacia z Bobrow­ nik pod Będzinem, mają bez mała podwójną wartość. Pominąwszy bowiem istotne walory artystyczne na­ desłanych eksponatów, dzięki nim został powiększony szczupły inwentarz mało znanych przejawów sztuki ludowej tego terenu. Weronika Bacia, poza dużą ma­ kietą przedstawiającą wesele w Bobrownikach (nale­ żałoby sprawdzić, czy rzeczywiście panna młoda szła do ślubu w chustce, gdy druhny miały na głowach wieńce), nadesłała piękny fartuch haftowany w fan­ tastyczne kwiaty, będący ciekawym naśladownictwem tkanin adamaszkowych używanych na fartuchy i kiec­ ki w stroju rozbarskim. Wskazywałoby to na trwałe tradycje zasięgu tego stroju na teren Zagłębia. JednoRyc. 6. Matka z dzieckiem. Rzeźba z miału węglowego. Wyk. górnik Karol Adamczyk z Jaworzna. �Ryc. 7. Pisanki wykonane przez Emilię Majcher z Wierszowej (pow. cześnłe niezwykle harmonijne zestawienia barwne mówią o dużym wyczuciu wartości koloru u tej nowopoznanej artystki. Podobne walory artystyczne znaj­ dujemy w kiecce-malowance Julii Zymuły z Mysło­ wic czy drukowanej spódnicy Anny Stańko z Istebnej. Szkoda, że nie wyjaśniono nam, czy są to oryginalne, współczesne prace, czy też jedynie wierne naśladow­ nictwo starych tkanin. Stwierdzeniem żywotności tradycji zdobniczych lud­ ności województwa są współcześnie wykonane i do­ tychczas noszone chustki na głowę, malowane przez wymienioną już wyżej Julię Zymułę z Mysłowic i Re­ ginę Solik z Siemianowic Śląskich. Tymi dwiema arty­ stkami, jak i osobą Weroniki Bacia należałoby za­ interesować się bliżej i wyzyskać ich inwecję twórczą w naszym współczesnym przemyśle artystycznym. W zakresie rzeźby wystawiono niewiele eksponatów, choć dość różnorodnych pod względem stosowanych technik. A więc ciekawa rzeźba w drzewie Franciszka Gluza z Wisły, robotnika; pomimo jego studiów w Ognisku Kultury Plastycznej w Bielsku, widać tu wyraźne śla­ dy dawnej tradycji rzeźb podbeskidzkich; następnie modelowane w glinie i polewane kompozycje figu­ ralne Janmy Nowak z Będzina i Edwarda Guzego z Czeladzi, wreszcie wykonane z miału węglowego nie­ zmiernie interesujące prace Karola Adamczyka, górni­ ka z Jaworzna, który kilka lat temu zaskoczył nas swoimi pełnymi uroku pezjażami. Droga twórcza te­ go artysty wymaga specjalnego omówienia. Obok wyżej wymienionych twórców, wyrasta cie­ kawa i bujna indywidualność Emilii Majcher z Wier­ szowej (powiat Tarnowskie Góry), na razie wypowia­ dającej się w pięknych pisankach, które zdumiewają bogactwem inwencji artystycznej. Pełne prostoty w rysunku są pisanki Marii Nogajowej z Czeladzi i 378 tarnogórski). Ludwiki Świdniak ze Stalinogrodu. Zaciekawiają umiarem i urokiem kompozycje hafciarskie Ja­ niny Badurowej w Wierszowej i Marii Gwóźdź z Brze­ zinki. Niesposób wymienić tu wielu innych, którzy drobnymi nawet pracami zasygnalizowali, że ludowa twórczość artystyczna jest ciągle żywa w terenie. Osobnego omówienia wymagałyby prace artystów zawodowych, jak Olgi Chrapowickiej z Bielska (ku­ kiełki w strojach ludowych), Haliny Pawlikowej z Bielska (kafel) i Józefa Lipowczana z Wisły (ozdoby metalowe), wobec których należałoby stoso­ wać inne nieco kryteria. Niewątpliwie wkład ich pra­ cy w dzieło odrodzenia sztuki ludowej należy uważać za pozytywny. Wszystkie podkreślone osiągnięcia konkursu — to rezultat poważny, z którym musimy się liczyć. Należy jedynie żałować, że pewne zastrzeżenia musi budzić strona ekspozycyjna pozyskanego materiału. Dla tych bowiem, którzy żywiej interesują się sztu­ ką ludową, znają ją, śledzą jej rozwój i zachodzące w niej przemiany, zebrane eksponaty stanowiły ważki i interesujący materiał badawczy. (Brakujące infor­ macje każdy mógł uzyskać ze skrupulatnie prowadzo­ nych kartotek Wydziału Kultury i Sztuki WRN.) Dla ar­ tystów w wielu wypadkach był on doskonałym two­ rzywem, jednak dla przeciętnego widza, dla masowego odbiorcy — wskutek braku jasnego sprecyzowania roli każdego z wystawionych przedmiotów — wystawa okazała się małym nieporozumieniem. Widz taki bo­ wiem błądził wśród estetycznie rozłożonych ekspona­ tów, gdzie jednak przeważnie — wobec braku dokład­ nych metryk czy objaśnień — nie wiedział, czy ma przed soba ?non mową pr^ce diwne^o t w " — u dowego, wyciągniętą z zapomnienia, czy współczesną, wykonaną dopiero na konkurs. Nadto trudno było u stalić, czy dana praca to oryginał, czy jedynie wierne ; 1 ��naśladownictwo dawnych wzorów, bądź nawet dowol­ na interpretacja starych motywów zdobniczych, wple­ cionych w nową kompozycję dojrzałego artysty zawo­ dowego. W końcu przeciętny widz niezupełnie rozu­ miał, jak ma się ustosunkować do pięknych, rzetelnie wykonanych lalek w strojach ludowych, postawionych obok nieudolnego modelu ludowego ubioru kobiecego, gdzie nakrycie głowy stanowił kawałek fabrycznego haftu. Brakło bowiem objaśnienia, że piękne kukiełki to praca zawodowej artystki O gi Chrapowickiej, na­ Fotografował 380 tomiast niestarannie wykonaną lalkę przesłała na konkurs amatorka, nie mająca poczucia pełnej odpo­ wiedzialności za autentyzm swojej pracy. Należy żałować, że tego typu błędy wkradły się w całość wystawy. Brak bowiem jasnej, dydaktycznej myśli w układzie wystawy, wyczerpującego omówienia pokazanych eksponatów, ich odpowiedniego przewar­ tościowania — nie pozwolił przeciętnemu widzowi na­ leżycie ocenić pozytywnych osiągnięć zorganizowanego konkursu. B. Gajdzik. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3bb96fd715df12df4e6ca29edc07bd0.pdf 4fd1f2e0469af5a9c35434c29bd9a3f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3873 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource sztuka robotnicza prymitywizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3629 Title A name given to the resource Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.39-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z A G A D N I E N I A P R Y M I T Y W N E J SZTUKI ROBOTNICZEJ MARTA ŻYW1RSKA (Na m a r g i n e s i e ujysitau у g ó r n i c z e j ш S o s n o u j c u - i y r z e s i e n 1948 r.) -1 n I o n i J Л d u m u s. Widok kopalni Ю JL l^oztoczona w dobie obecnej troskliwa opieka P a ń s t w a oraz czynników społecznych, zwłaszcza Związków Zawodowych nad artystyczną twórczo­ ścią a m a t o r s k ą ujawniła poważny odsetek ludzi, którzy poza swą pracą zarobkową oddają się. ma­ larstwu czy rzeźbie. Dowodom tego są zorganizo­ wane ostatnio wystawy plastyków-amatorów, jak: pocztowców w Warszawie czy Związku Zawodo­ wego Górników w Sosnowcu. Badacza sztuki prymitywnej interesować tu bę­ dą jedynie prace tworzone przez ludzi prostych, stojących zdała od tzw. wielkiej sztuki. Zorganizo­ wana we wrześniu ub. r. wystawa górników — a m a t o r ó w dała pod tym względem wiele ciekawe­ go materiału. Specyficzne warunki pracy górnika zgrupowanie ludzi tego zawodu wokół kopalni sprzyjało wytworzeniu pewnych, określonych norm właściwych danej grupie społecznej. Problem jed­ nak tych norm kulturowych charakteryzujących daną grupę społeczną, którą — między innymi — kształtuje zawód jest trudny do uchwycenia i spre­ cyzowania. Granice pomiędzy poszczególnymi gru­ pami zdają się być płynne, pozatem w p ł y w y śro­ dowiska z którego dany robotnik wyrasta — z jed­ nej strony — a pobliskiego miasta — z drugiej stro­ ny — utrudniają ścisłe rozgraniczenie i zamknięcie się w obrębie danej grupy. Może w górnictwie, gdzie zawód jest często dziedziczny, w a r u n k i na wytworzenie tych odrębnych norm są dużo lepsze. Tak, jak cały kompleks tych norm, tak i ich po­ szczególne przejawy w sztuce zajmują pośrednie stanowisko pomiędzy sztuką ludową, a sztuką warstw inteligenckich. Ta pośredniość nie jest by­ najmniej dowodem jakiegoś łańcucha rozwojowe­ go, co zresztą dawno zostało stwierdzone przy wartościowaniu w y t w o r ó w tzw. wielkiej sztuki i sztuki ludowej. Raczej artysta — robotnik czerpie podświadomie z obu tych źródeł jednocześnie. �Teofil Ociepka. Suche drzewo Świat jego życia w e w n ę t r z n e g o jest bliski ludowej kulturze duchowej zaś bliskość wielkich skupień ludzkich ułatwia mu korzystanie z dorobku k u l ­ turalnego i cywilizacyjnego bardziej, aniżeli twór­ cy ludowemu. Stąd w jego twórczości mamy cały splot bezpośrednich, dostępnych mu doznań za­ czerpniętych z obu stron. Tak, jak w sztuce ludowej spotykamy częstokroć w y r a ź n y w p ł y w dworu, czy kościoła, tak w sztu­ ce robotniczej oprócz tego widzimy jeszcze cały balast drobnomieszczańskich n a w a r s t w i e ń zaczerp­ niętych przy oglądaniu sprzedawanych na jarmar­ kach i targach „landszaftów", secesyjnych kart pocztowych, ilustracji książek z wydawnictw po­ pularnych a nawet brukowych reklam rozlepia­ nych w małych sklepikach fabrycznych miaste­ czek, czy wreszcie malowanek „pieczątek" kupo­ wanych przez dzieci. Niewątpliwie, u wielu z nich zaplątać się mogły reminiscencje oglądanych kie­ dyś reprodukcji wielkich mistrzów. I wtedy staje się zrozumiałe charakterystyczne zdanie jednego ze starych górników, k t ó r y uskarżał się na to, gdy jeden z zawodowych malarzy oglądając jego obraz powiedział: ,,Tę p l a m ę n a m a l o w a ł pan jak Rubens, a tę, jak Rembrandt, a ja nie wiem, o czem on mó­ wił." Rzeczywiście on nie wie, nie zdaje sobie spra­ wy, że doznania artystyczne w y w o ł a n e przy oglą­ daniu obrazów tych mistrzów znalazły swój od­ prysk w jego pracy. Z wystawionych na wystawie górniczej prac ma­ larskich swym podświadomym prymitywem zwra­ cają uwagę obrazy i rysunki: przede wszystkiem Teofila Ociepki, maszynisty wyciągowego z Jano­ wa Śląskiego — dziś już znanego w Polsce, Józefa Dworczyka, także maszynisty wyciągowego z Sie­ mianowic, Wojciecha Bubały z Michałkowie — gór­ nika dołowego, Antoniego Adamusa, robotnika kopalnianego z Radlina, czy Gerharda Urbanka górnika z Janowa. Większość tych prac cechuje naiwność ujęcia te­ matu, konserwatyzm formy; całość zaś — jak słu­ sznie określił Piwocki twórczość p r y m i t y w n ą — spojona jest specyficzną transformacją kształtów na formy zrozumiałe dla środowiska" ) 1 Te cechy właśnie dostrzegamy w obrazie Anto­ niego Adamusa, rysowanym węglem, przedstawia­ jącym widok kopalni. Proste i śmiałe zarysy ko­ minów, naiwna rytmika a r k a d o w a ń rozłożonych na czterech poziomach kopalni umocnionych jesz­ cze dolną partią wagonów z węglem, wreszcie prze- Wojeiech Bubała. Martwa natura �sądnie wielkie i gęste kłęby dymu unoszące się z kominów kopalnianych podkreślone czterema sy­ metrycznymi, czerwonymi plamami na tle szafiro­ wego nieba — wszystko to łączy pracę Adamusa ze sztuką dziecięcą. Jednocześnie całość' kompozy­ cji jest zbudowana na poczuciu równowagi w roz­ łożeniu brył z podkreśleniem osi symetrii. Obraz Adamusa ma tę prostotę, do której dochodzi zawo­ dowy artysta z pełną świadomością stosujący ka­ nony p r y m i t y w u . Podobna naiwność ujęcia tematu bije także z nie­ których obrazów Józefa Dworczyka. Potęga skarb­ nika jest wyrażona jego wzrostem, co podkreśla jeszcze postać górnika, którego skarbnik trzyma na r ę k u mogąc go w każdej chwili zniszczyć; siła i energia przodownika pracy skupiona jest na prze­ sadnej jasności oczu, które rażą swoją dysharmonią. Artysta jednak chce tu wyrazić p e w n ą myśl i tak jak dziecko, czy twórca ludowy negliżuje prawdę. Inne sugestie nasuwają prace Wojciecha Bubały. Jest to 50-tni górnik, k t ó r y bezmała przez całe ży­ cie nie ruszał się ze swojej kopalnianej osady. Do­ tychczas przeważnie kopiował Rubensa, czy Ma­ donny włoskich mistrzów. Dopiero, gdy powiedzia­ no mu, że wartościowa jest jedynie samodzielna twórczość, przeszedł na rysunek z natury. Repro­ dukowana tutaj „ M a r t w a natura", rysowana piór­ kiem — to jedna z ostatnich jego prac. Trudno jest omówić twórczość Urbanka bez ko­ lorowej reprodukcji, gdyż właśnie w ujęciu plam barwnych, w portrecie młodej dziewczyny da się jedynie uchwycić bezpośrednia naiwność trakto­ wania koloru, nacechowana śmiałością dziecka. O ile powyżej wspomniane prace mogą zaintere­ sować badacza prymitywu, to badacza sztuki ludo­ wej zastanowią i pochłoną obrazy Teofila Ociepki2). Teofil Ociepka ma skończoną jedynie szkołę pow­ szechną — malarstwa nie uczył się nigdzie. Zaczął malować mając dopiero 29 lat. Maluje przeważnie farbą olejną, na kartonach własnoręcznie grunto­ wanych, obrazy dużych rozmiarów. Farby nakłada nierówno, niekiedy rozcierając, to znów kładzie je grubszymi, widocznymi warstwami, niektóre par­ tie przeciera lakierem. Każdemu obrazowi poświę­ ca wiele pracy, często przerabia niektóre szczegóły lub zmienia układ barwny. Najwięcej wysiłku w k ł a d a w zagadnienie perspektywy. Posługiwanie się elementami formalnymi leży — tak, jak u każ­ dego twórcy ludowego — poza jego świadomością. Z doskonałej równowagi w rozłożeniu plam w „Szachach", czy „Narodzinach lotosu" nie zdaje sobie sprawy. Operuje plamami płaskimi, w y r a ź ­ nie je rozgraniczając. Wymiar trzeci oddaje raczej linią, aniżeli światłocieniem. W obrazach jego — zwłaszcza treści religijnej — uderza koloryt noszący w y r a ź n e piętno barwnych litografii fabrycznych produkowanych niemal do ostatniej chwili dla wsi i miasteczek — choć prze­ puszczony przez f i l t r jego własnej woli twórczej— tem nie mniej widoczny. Naprzykład koloryt nie­ ba i wody. To znów śmiałe zestawienie różnych odcieni silnego różowego z mocnym szafirem lub soczystą zielenią (np. „Łąka") nasuwa podobień­ stwo z u k ł a d e m barwnym w zdobnictwie ludo­ w y m (wycinanki, malowanki, tkaniny). Jednak takie a nie inne zestawienie barwne w y p ł y w a często u artysty ze znaczenia symboli­ cznego poszczególnych barw. Naprzykład głowa na piecu w „Szachach' ma symbolizować to, co zostanie „ze spalenia śmietnika bożego na komin­ k u " — według określenia Ociepki — „musi być ognista". I w takich wypadkach jedynie podświa­ dome wyczucie koloru pozwoliło artyście uzyskać pozytywne efekty malarskie. �Twórczość Teofila Ociepki charakteryzuje wła­ ściwe sztuce ludowej znaczenie mistyczne, w t y m wypadku ściśle związane z osobowością artysty. Bogactwo zaś w ą t k u fantastycznego t k w i swemi korzeniami w świecie śląskiej baśni ludowej. Skomplikowana symbolika nietylko w głównych elementach kompozycji, ale nawet podrzędnych, nasyca wszystkie jego obrazy. Weźmy, naprzykład, obraz: „Suche Drzewo". Jest ono symbolem zła, które musi być usunięte. Założenie to podkreśla nawet jego profil potrakwany, jako głowa czarownicy. Jednak z obu stron, na uschniętych gałązkach siedzą małe ptaszki — dowód życia. Ich celem jest podkreślenie myśli artysty, że nawet najgorsze zło ma w sobie choć nikłe przebłyski dobra — życia. To sarno jest w kompozycji „Szachów". Nietylko główne po­ stacie mają znaczenie symboliczne (zły duch, czło­ wiek i duch dobra) ale i kominek symbolizuje piekło, biblioteka — niezmierną obfitość wiedzy potrzebnej do zrozumienia tej wiecznej walki, a nawet podłoga także ułożona w szachownicę ma wskazywać, że chodząc po ziemi, jakgdyby roz­ grywamy los własnego życia. Tematyka obrazów Ociepki w y p ł y w a z jego głę­ bokich przeżyć duchowych. Wątki religijne i le­ gendarne, które przeważają w jego obrazach są odbiciem jego silnej wiary. Malując utopca, skarb­ nika, czy strzygonia, on wierzy, że taki właśnie skarbnik ukazuje się górnikom w podziemiu, a u topca widziała „na własne oczy" 90-tnia staruszka z jego wsi i jego wygląd mu opisała. Wreszcie czart właśnie w ubiorze strzelca spływa na ziemię po nowiu księżyca, aby rozegrać partię szachów 0 duszę młodego człowieka. Swoisty talent artysty wyrósł więc i rozwinął się na bogatym ludowym podglebiu i z niego czer­ pie soki dla swoich koncepcji artystycznych. Dworczyk Józef. Portret przodownika pracy I nietylko Ociepka, ale wszyscy artyści — robot­ nicy wzrośli w atmosferze swego środowiska ro­ botniczego i sztuka ich — bez względu na skalę talentu — jest z tym środowiskiem związana. Jakież więc będzie miejsce dla tej sztuki w do­ tychczasowej systematyce? Pomimo wszystko w twórczości tych ludzi jest coś więcej, niż tylko chęć naśladownictwa, co może najdobitniej cha­ rakteryzuje wynurzenie jednego z nich: „Bo jak jo chyca tyn pyndzel w gorść, to mi się cołki świat przeinoca". I zdaje się, że właśnie te pierwiastki ludowe, którymi nasycone są wszystkie obrazy OcicpKi, jak w tematyce tak i traktowaniu elementów for­ malnych decydują o istotnej ich wartości. Mimo wszystkich jednak tych nici wiążących silny­ mi więzami jego twórczość ze sztuką ludową, obra­ zy jego, na skutek orzeczenia Jury — nie były przyjęte na w y s t a w ę Sztuki Ludowej w Krako­ wie. Leży, bowiem, na jego twórczości piętno je­ go kopalniano — robotniczego środowiska, jego wielkiego oczytania, w p ł y w u oglądanych obrazów 1 reprodukcji. Nasuwa się tu uporczywe pytanie, zda się zna­ cznie bardziej zawiłe niż pojęcie sztuki ludowej: czy jest lo przetłomaezona na naiwny język lub wprost skażona tzw. wielka sztuka, czy też pog­ matwana i zaciemniona drobnomieszczańskim nalotem twórczość ludowa? Zdaje się być rzeczą niewątpliwą, że wnikliwa analiza tych prac, zebranie dużo większego ma­ teriału porównawczego, uporządkowanie i prze­ wartościowanie całego konglomeratu wpływów pozwoli dopiero z czasem dać tego rodzaju t w ó r ­ czości jasne i określone miejsce. I wreszcie jeszcze jedna uwaga: czy sugestywna teza Woelfflina ), k t ó r y twierdzi, że ludzie widzą różnie nietylko w odmiennych epokach i krajach, ale i na odmiennych szczeblach hierarchii socjano kulturalnej — nie ułatwi tego zadania? _ PRZYPISY: ') Ksawery Piwocki. Zagadnienie metody w daniach nad sztuką ludową L w ó w 1931, str. 5. ") Za Piwockim, op. cit. str. 11: -) Z prac Teofila Ociepki na wystawie górniczej były jedynie dwa jego obrazy: „Suche drzewo" i „Szachy" — resztę oglądałam w mieszkaniu artysty. ba­ s �П Р О Б Л Е М Ы ПРИМИТИВНОГО И С К У С С Т В А РАБОЧИХ Благодаря заботливой опеке государства над художественным любительским творчеством, в по­ следнее время обнаружено примитивное искусство рабочих. Автор анализирует эту проблему на основании примитивов, находящихся на выставке горняков-любителей, организованной в сен­ тябре прошлого года профсоюзом горнорабочих. В искусстве рабочих автор находит отчетливые следы народной культуры при одновременном влиянии мелкомещанскнх вкусов той среды, в которой художник - рабочий растет. Автор принимает во внимание также подсознательное подражание осматриваемым репродукциям про­ изведений великих художников. Наконец автор устанавливает связь между рабочими примити­ вами и детским искусством. Свои замечания автор заканчивает констатированием необходимости проследить проявление это­ го искусства на значительно большем количестве материала и сделать его существенный анализ. *дабы отвести атому искусству определенное место в имеющейся систематике. L E PBOBLEME DE L'ART PRIMITIF OUVRIER L'art primitif populaire a etc dernierement mis en lumiere grace a la protection de l'Etat etendue sur la creation artistique d'amateurs. L'auteur analyse ce probleme se basant sur les oeuvres primitives a l'Exposition des Mineurs-amateurs organisee au mois de Septembre dernier par l'Union Professionnelle des Mineurs. Dans l'art ouvrier l'auteur discerne des traces visibles de la culture populaire avec l'influence simultanee des preferences de la petite bourgeoisie du milieu de l'artiste ouvrier. Elle prend egalement en ligne de compte les reminiscences subconscientes des oeuvres des grands maitres vue en reproduc­ tion. Elle finit par reunir les primitifs ouvriers a l'art infantile. Ses dernieres remarques portent sur la necessite d'examiner un materiel plus considerable de cet art et de le soumettre a une analyse consciencieuse en vue de l u i assigner la place qui l u i revient dans la systematique etablie. PROBLEMS OF P R I M I T I V E WORKMAN'S A R T Primitive workman's art has been lately brought to light thanks to the sollicitude of the State extended to artistic amateur workmanship. The writer analyses this problem on the ground of primitives, which appeared at the Miners-Amateur Exhibition organised last September by the Union of Professionnal Miners. In the workman's art the writer detects marked traces of rustic culture together with the simultaneous influence of small-town tastes pervading the environment in which grows the workman. She also takes in regard the sub-conscious reminiscences of reproductions of great masters seen now and then. Lastly she joins workman's primitives w i t h infantile art. She ends her remarks by stating the necessity of examining the manifestation of this art on a much ampler material, and to analyse it thoroughly in view of giving i t a definite place in the present systematica. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8174e4483619dbdabb6f3a310c28ef7a.pdf 2d72542fa8c977e3c22b045ec296cde6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3802 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy Kurpie - haft ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3567 Title A name given to the resource Hafty kurpiowskie w Puszczy Białej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H A F T Y KURPIOWSKIE PUSZCZY BIAŁEJ RYC. 1 Obszar objęty jedną nazwą Kurpiów, dzielący się zasadniczo na d w i e puszcze: Zieloną i Białą, posiada w i c h obrębie wyraźne g r u p y , zróżnicowane niektóry­ m i o b j a w a m i życia k u l t u r o w e g o . W y n i ­ ka to z całego zespołu wpływów, j a k i m podlegały i podlegają poszczególne ob­ szary Puszczy. Do t y c h przejawów nale­ żeć będzie na terenie g r u p y pułtuskiej Puszczy Białej c h a r a k t e r y s t y c z n y strój kobiecy, wyrosły niewątpliwie ze s t a r y c h t r a d y c j i k u r p i o w s k i c h . Posiada o n swo­ iste cechy, różniące go od ubiorów no­ szonych w o k o l i c a c h Myszyńca, Kadzi­ dła, N o w o g r o d u , czy wreszcie O s t r o w i a Mazowieckiego. Ubiór t e n występuje zasadniczo na terenie czterech p a r a f i i w p o w i e c i e pułtuskim: O b r y t e , Pniewo, W o l a M y s t k o w s k a i Porządzie. Częściowo p i z e n i k a do w s i pogranicznych. N i e i n ­ teresuje nas w tej c h w i l i cały strój; prag­ n i e m y zająć się wyłącznie b o g a t y m haf­ tem pokrywającym kołnierz, m a n k i e t y i ramiona koszul k o b i e c y c h . Haft ten rozwinął się i skrystalizował w początkach dwudziestego wieku. U t r z y m a n y był w dwóch b a r w a c h : czer­ wonej i czarnej, p r z y c z y m b a r w a czarna odgrywała jedynie rolę podkreślającą r y ­ sunek. Zasadniczą była b a r w a czerwona. Haft t e n w y k o n y w a n o bawełną, zwaną tu g u r e m , choć już w l a t a c h dwudzies­ t y c h naszego stulecia k u p o w a n o po­ wszechnie 'w t y m celu bawełenkę D.M.C. N r 25. W okresie bezmała l a t czterdziestu, aż do w y b u c h u d r u g i e j w o j n y światowej styl tego haftu rozwinął się, dojrzał 25 �*^Jrfc» *•' ryc. г i wreszcie zmienił. Swój p u n k t k u l m i n a ­ cyjny, jeśli chodzi o bogactwo motywów, u m i a r p r o p o r c j i i harmonię barwną prze­ chodził w latach d w u d z i e s t y c h naszego stulecia. W początkach l a t trzydziestych następuje powiększanie motywów, przy jednoczesnym zagubieniu czystości r y ­ sunku, usuwanie p r a w i e całkowite bar­ w y czarnej, a powiększenie płaszczyzn zahartowanych grubą nicią czerwoną, co powoduje zatarcie konturu rysunku. Haft w t e d y nabiera c h a r a k t e r u bez­ kształtnej, niepokojącej plamy. O hafcie t y m pisano n i e j e d n o k r o t n i e . Już Kazimierz W ó j c i c k i ) w 1842 r o k u , potem K o l b e r g ) mówią, że kobiety puszczańskie noszą koszule wyszywane czerwonym g u z e m ) . Wzmianki u Wój­ cickiego nie są wyraźnie umieszczone w terenie. M ó w i on w p r a w d z i e o K u r ­ p i a c h - Gociach w dobrach b i s k u p i c h , a więc jest t u m o w a o Puszczy Białej — j?dnak o której jej części nie w i e m y . K o l b e r g znów wiąże haft j e d y n i e ze stro­ j e m k o b i e c y m o k o l i c Myszyńca i Ostro­ łęki, a więc Puszczy Zielonej; nie wspo­ m i n a natomiast o hafcie, opisując strój k o b i e c y ,,od Pniewa i Porządzia". Już w czasach współczesnych pisała o t y m hafcie Schrammówna ), Orynżyna ), wreszcie w o d d z i e l n y m o p r a c o w a n i u Se­ weryn Udziela ). Zarówno krótkie w z m i a n k i , j a k i szersze p u b l i k a c j e nie wyczerpały zagadnienia, dając, n i e k i e d y , wręcz sprzeczne i m y l n e informacje. Udziela np. umieszcza hafty tej g r u p y x 2 3 4 5 6 26 Mmff jfrmk-Tf-Hr a,» f^aiik,r, r l l , . w Puszczy Zielonej, a w y t w o r y hafciar­ skiego ośrodka w Gładczynie i d e n t y f i ­ kuje z o r y g i n a l n y m i h a f t a m i l u d o w y m i . Orynżyna zaś t w i e r d z i , że „na K u r p i a c h właściwych, p o t o m k o w i e d a w n y c h k m i e ­ ci b a r t n y c h n i e zdobią s w y c h ubiorów haftami. Znane w h a n d l u hafty, p o d na­ zwą k u r p i o w s k i c h , pochodzą z obszaru sąsiedniego, zamieszkałego przez t. zw. „Goci". Tymczasem K u r p i a n k i o b u Puszcz zdobiły swoje koszule haftem, zaś grupa pułtuska powstała ze wspólnych t r a d y c j i kurpiowskich. Schrammówna znów, omawiając techni­ kę tego haftu, p o m i j a charakterystyczne j e j cechy i nie w i a d o m o dla czego, t. zw. przez miejscowe h a f c i a r k i k o ł a nazywa rozetami. W s w y c h rozważaniach trzymać się bę­ dę podziału Puszczy Białej na d w i e gru­ p y terenowe, zwąc haft z o k o l i c O b r y t e ­ go, Pniewa, Ciołkowa, Rząśnika, Porzą­ dzia, W o l i M y s t k o w s k i e j , Wielątek, Dąbro­ w y , czy W y p y c h — p u ł t u s k i m , zaś 7 o k o l i c Poręby, T r z c i a n k i , Knurówca, U d r z y n k a , Bud Brańszczykowskich, Białe­ go Błota, czy O s u c h o w e j — o s t r ó w s к i m. W s z y s t k i e dotychczasowe omó­ w i e n i a i w z m i a n k i dotyczą j e d y n i e haf­ tów g r u p y pułtuskiej. Nigdzie natomiast nie m a m o w y o hafcie g r u p y o s t r o w s k i e j , z północno-wschodniej części Puszczy Białej, a dopiero poznanie okazów z o b u t y c h grup da możność przeprowadzenia dokładnej analizy i w y s n u c i a p e w n y c h wniosków. �NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY HAFCIARSKIE. 0 3 1 а а а ю 14 4 3 V V V 1й 12. 16 45 f Г 5 17 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. I i % > , , \ . \ 16 Dziurka Dziurka Kulasiki Kutasik Kulas — Kulas z Pającek obdzierzgnięta napowietrzna łańczuszkowy p i e s k i zakręcone gromadkami 19 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. Zielko Kołtuniarzyk Ocka Widełki — d z i o b k i Krzyżówka Scytki przetykane-drabka Scyciki Tak, j a k już wspomniałam, cały strój, a więc i będący jego częścią składową haft, wyrósł z d a w n y c h t r a d y c j i k u r p i o w ­ skich. Wśród najstarszych okazów, po­ chodzących z ostatnich dziesiątków ubie­ głego stulecia, nie natrafiłam jednak na hafty całkowicie czerwone, o których wspominają najstarsi badacze. Przeciw­ nie, są to hafty bądź całkowicie białe, bądź j e d y n i e podkreślone nitką niebies­ ką, czy czerwoną. Najstarsze z n i c h po­ chodzą z g r u p y o s t r o w s k i e j i z u w a g i na swoją prostotę — zdają się być p u n k t e m wyjściowym dla r o z w o j u późniejszych, bogatych, d w u b a r w n y c h haftów g r u p y pułtuskiej. W najstarszych koszulach hafty znaczą nieśmiałym r y s u n k i e m jedynie wąski koł­ nierzyk i m a n k i e t y ( o b s y t k i). Płótno 2.0 15. 16. 17. 18. 19. 20. Śprechy Strupki Pacek Kluski Kłosy Wiatracek przeznaczone na haft musiało być j a k n a j bardziej równe i gładkie i dlatego już w początkach dwudziestego w i e k u tkane na bawełnianym postawie, wreszcie ba­ wełną wątczone. Kołnierz i m a n k i e t y , przeważnie j e d n a k o w e j pięciocentymetrowej szerokości, w y k r a w a n o z płótna podwójnie złożonego, p o c z y m obie części zszywano i odwracano na drugą stronę, l i n i ę obwodową, w odległości pół cm o d brzegu kołnierza czy m a n k i e t u , przyszy­ w a n o następnie równym stebnem, „aby się trzymało k u p y " . Chodziło, b o w i e m , 0 to, aby m a n k i e t był s z t y w n y i nie z w i ­ jał się na przegubie ręki, a kołnierzyk lówno „ s t o j a i " . U s z t y w n i a n o je więc stebnem, białą nicią bawełnianą (ryc. 7). 1 tu zda się być p u n k t wyjściowy prze­ kształcenia u t y l i t a r n e g o ściegu stebna: s t e g n ó w k i — w element zdobniczy. 27 �W kołnierzu i m a n k i e c i e stegnówka obiegała t y l k o trzy s t r o n y płaszczyzny, pozostawiając wolną jedynie tę stronę, która miała być złączona z resztą k o s z u l i . ( M a n k i e t p r z y s z y w a n o do rękawa ozdob­ n y m ściegiem krzyżykowym l u b małymi, rytmicznie znaczonymi punktami, wyko­ n a n y m i ściegiem atłaskowym). Wzdłuż t y c h trzech brzegów rozwijał się n a j ­ prostszy ornament l i n e a r n y . Składał się o n z podwójnego, l u b częściej potrójnego, szeregu stegnówki, przedzielonej linią w y ­ pukłą, uzyskaną przez włożenie pomiędzy obie w a r s t w y płótna grubej n i c i l n i a n e j i ostebnowania jej z dwóch stron, albo pizez w y s z y c i e dużymi, p o j e d y n c z y m i ściegami к u 1 a s i к ó w (ryc. 3). N i e k i e ­ dy znów wąski, zaledwie półcentymetrow y pasek między rzędami stegnówki w y ­ pełniały male d z i u r k i obdzierzg n i ę t e l u b s t r u p k i (ryc. 5). W r o ­ gach kołnierza układano z dziurek obdzierzgniętych mały pięciopłatkowy k w i a t e k - k o ł o (ryc. 4). 1 I Iw. S U • ¿ W układzie motywów na kołnierzu i m a n k i e t a c h różnice są n i e w i e l k i e . Je­ d y n i e w rozszerzonych n i e k i e d y rogach kołnierza p r z y b y w a nieśmiałe koło ota­ czające dziurki obdzierzgnięte, czy s t r u p k i . Czasem nawet nieuporządkowana g r u p k a dziurek. Zdobienie ramienia, roz­ wijające się wzdłuż l i n i i łączącej rękaw z koszulą, jest także bardzo skromne i spotykane już t y l k o na koszulach g r u p y pułtuskiej, j e d n a k z zastosowaniem iden­ tycznego układu elementów, j a k n a k o ­ szulach o s t r o w s k i c h . I t a k na pochodzącej z początków dwudziestego w i e k u k o s z u l i Józefy Skoczeń z Wielątek N o w y c h , choć haft kołnierza i mankietów jest już d w u b a r w n y , na r a m i e n i u , pomiędzy d w o m a rzędami stegnówki, m a m y j e d y n i e zwy­ kłe k u l a s k i , t y p o w e d l a g r u p y ostrow­ skiej. W ramach omówionych elementów, a więc: stegnówki, kulasików, strupków, d z i u r k i obdzierzgnięte], rzadko łańcusz­ ka, obracała się cała koncepcja k o m p o ­ zycyjna hafciarek puszczańskich g r u p y o s t r o w s k i e j na przełomie dwudziestego w i e k u . R y t m i k a uzyskana przez staranne wykonanie poszczególnych motywów i równo odmierzony odstęp pomiędzy 3 �szeregami, oraz p l a s t y k a 'płaszczyzny, osiągnięta przez nić włożoną między sze­ r e g i stegnówki — to główne, najprostsze środki w y r a z u artystycznego w początko­ wej fazie rozwoju haftu o m a w ia ne j grupy. W s z y s t k i e te elementy weszły przeważ­ nie w rozwiniętej f o r m i e do haftu g r u p y pułtuskiej. Drogę e w o l u c j i t y c h elemen­ tów znaczą h a f t y białe — pułtuskie. Po­ zostały one w ubiorze k o b i e c y m jeszcze w t e d y , k i e d y już w pełni rozwinął się haft d w u b a r w n y — czerwono-czarny. Stoso­ w a n o go, b o w i e m , do k o s z u l ślubnych, a niektóre k o b i e t y nie chciały mieć k o ­ l o r o w e g o h a f t u na kołnierzu. „Czerwone przy t w a r z y — to m a r n i e " — mówiła m i jedna z gospodyń z W o l i M y s t k o w s k i e j — i u w s z y s t k i c h k o s z u l miała kołnierze haftowane nicią t y l k o białą, zaś m a n k i e ­ t y czerwono-czarną. . W koszulach g r u p y pułtuskiej „moda" nakazywała, aby kołnierz i m a n k i e t y były szersze. Zwiększała się więc płaszczyzna przeznaczona do haftu. Ilość d a w n y c h motywów n i e wystarczała. To też po­ większono obwód d z i u r k i obdzierzgniętej, r o z b u d o w a n o k w i a t e k - koło przez do­ robienie wokół środka ściegiem dzierzgan y m l i n i i o b w o d o w e j l u b małych płatków ściegiem atłaskowym. Poza t y m , w po­ szerzonym pasie między stegnówkami, przybył n o w y m o t y w w y k o n a n y atłask i e m : t. zw. k ł o s y . Przykładem tego może być haft na k o s z u l i ślubnej M a r i a n ­ n y Pęk z O b r y t e g o z 1912 r o k u (ryc. 1, 2). Stegnowka, choć jeszcze bardzo w y ­ raźna, schodzi do r o l i w y d z i e l a n i a płasz­ czyzn o r n a m e n t o w a n y c h . Jest ona rów­ nież k o n t u r e m całej k o m p o z y c j i , co jesz­ cze wyraźniej występuje w bogatszych, nieco późniejszych haftach białych — pułtuskich. M a n k i e t , już szerokości oko­ ło 10 cm, wypełnia k o m p o z y c j a bardziej s k o m p l i k o w a n a (ryc. 8, 9, 10). T r z y rzędy stegnówki, obiegając go z trzech stron, dzielą jego powierzchnię linią poziomą na pola ornamentacyjne, zaś linią póło­ krągłą urozmaicają r y s u n e k i stanowią obramienia dla rozrastających się kół, które zaczynają odgrywać bardziej do­ minującą rolę w hafcie g r u p y pułtuskiej. 10 �Powiększają' się r o z m i a r y k o l a przez roz­ budowę jego części składowych. W o k o ł o ażurowego środka, obwiedzionego w ma­ łym odstępie szeroką linią dzierzganą, p o j a w i a się rząd strupków. Pomiędzy pół­ k o l a m i wypełniają pustą przestrzeń małe z i e 1 к a zaznaczone zaledwie d w i e m a l i ­ n i a m i s p i r a l n y m i i trójkątnym pączkiem. 16 15 14 12 W t y m samym czasie, obok t a k skom­ plikowanego haftu , białego panuje wszechwładnie haft k o l o r o w y . W zebranym materiale t r u d n o jest wskazać drogę e w o l u c y j n e g o przejścia od haftu białego do czerwono-czarnego. Łat­ wiej, zdaje się, można ją uchwycić w roz­ w o j u k o m p o z y c j i motywów, gdyż spoty­ ka się czasem hafty, gdzie środek koła w y k o n a n y jest nicią białą, reszta jednak haftu jest czerwona, podkreślona linią czarną. T a k i m przejściowym okazem mo­ że być haft na m a n k i e c i e z Wielątek D u ­ żych (ryc. 11). M a n k i e t jest jeszcze sto­ s u n k o w o wąski, k o l a n i e w i e l k i e , rysu­ nek d e l i k a t n y i wyraźny, k r z y ż ó w k a zamykająca całość k o m p o z y c j i p r z y p o m i ­ na t a k charakterystyczne dla haftów os­ t r o w s k i c h k u l a s i k i , choć uzyskane i n n y m ściegiem. W miarę rozrostu koła, przez dodawanie n o w y c h elementów, gdy za­ czyna ono zdobywać samodzielną rolę w b u d o w i e k o m p o z y c j i , hafciarka wypeł­ nia lukę p o m ę d z y poszczególnymi koła­ m i już s p o t y k a n y m w hafcie białym z i e 1k i e m. Powoli te d w a nowe m o t y w y : koło, l u b półkole i ziele, rozrastając się, zdobywają dominującą rolę w hafcie o . w u k o l o r o w y m i decydują o jego charak­ terze. I c h liczne w a r i a n t y stanowią o bo­ gactwie i różnorodności hal tu. Inne, bo­ w i e m , n o w e elementy, których p r z y b y ­ wa coraz więcej, j a k : k l u s k i , w i a ­ t r a c z k i (wykonane atłaskiem), p i e s ­ ki zakręcone, kulasy, pajączki (szyte łańcuszkiem), o c k a , k o ł t u n i ar z y k , d z i o b k i czy krzyżówka, w y k o n a n e j e d n y m , dużym ściegiem, uzu­ pełniają już t y l k o kompozycję hafciarską. Stegnówka, która w hafcie k o l o r o w y m pozostaje zawsze białą, schodzi do pod­ rzędnej r o l i , wyłącznie pomocniczej. Za­ m y k a pola ornamentacyjne i jednocześ­ nie j e przedziela. �Rozbudowa koła pociąga za sobą wzbogacenie jego części składowych. W e ź m y dla przykładu koło na m a n k i e ­ cie z Rząśnik (ryc. 19). Zaczynając od środka wokoło d z i u r k i obdzieizgniętej szerokim ściegiem m a m y ocka, p o t y m łańcuszek, s c y c i k i , k o l t u n i a r z y k , łańcu­ szek i śprechy,- czasem z a m y k a koło koł­ t u n i a r z y k , czy s t r u p k i ułożone w g r o ­ m a d к i . Małe zielko rozrasta się w sa­ modzielne i duże z i e l e , ze s k o m p l i k o ­ w a n y m p ą с к i e m . Czasem ziele jest w wazonie. Pomimo takiego wzbogace­ nia r y s u n k u haftu, założenie k o m p o z y ­ cyjne pozostaje nadal linearno-ciągłe. J e d y n i e kołnierz, z u w a g i na jego rolę w stroju, ma stale symetralną budowę ornamentu, choć l i n i a łącząca oba jedna­ k o w e m o t y w y , umieszczone w rogach kołnierza, jest zawsze ciągła (ryc. 20,21). Układ motywów na kołnierzu i man­ k i e t a c h tej samej k o s z u l i nie łączy wspól­ na zasada kompozycyjna. Obie części • worzą oddzielne całości, trzymając się przy t y m p e w n y c h u s t a l o n y c h kanonów, wynikających z i c h przeznaczenia. N a mankiecie — obsytce, którego szerokość sięga n i e k i e d y 10 cm, zawsze jest zacho­ w a n a szeregowość układu zdobienia. Biała stegnówka, obiegająca go z trzech stron, n i k n i e wobec przewagi barwnej m o t y ­ wów. Szeregowość ta jest często podkre­ ślana układem k i l k u ciągów różnych motywów, z b u d o w a n y c h jedne nad d r u ­ g i m i , a rozdzielonych stegnówka (ryc. 16, 17). Jeśli n a w e t na kompozycję składać się będą trzy koła, półkola, czy t r z y zie­ la, to najczęściej j e d n a k o w e j wielkości i identyczne w układzie. Zamykać ]ę bę­ dzie biegnący górą i dołem szereg к zyżówek, pajączków, piesków zakręconych czy strupków. Rzadko, i to w starszych robotach, układ haftu zamknięty jest z trzech stron, jak to w i d z i m y na r y c . 11 i 12. M a n k i e t u w i d o c z n i o n y na r y c . 15 jest w s w y m układzie rzadko s p o t y k a n y . W zasadzie całość haftu na mankiecie c z y n i wrażenie w y c i n k a jakiegoś szlaku. 21 20 19 Symetryczna b u d o w a o r n a m e n t u na kołnierzu w hafcie k o l o r o w y m występuje dużo wyraźniej, aniżeli w hafcie białym. Dzieje się to z p o w o d u rozrostu w y m i a - 18 �RYC. 22 rów kołnierza, którego szerokość docho­ dzi do 15 cm, a co za t y m idzie, powięk­ sza się p o w i e r z c h n i a jego rogów, roz­ łożonych z o b u stron t w a r z y . Dawne, nie­ śmiałe kółeczko z dziurek obdzierzgnięt y c h rozrasta się w s k o m p l i k o w a n e koło 0 średnicy p r a w i e 5 c m z d w o m a z i e l a m i po b o k a c h ; t o znów hafciarka daje t r z y mniejsze koła — n i e k i e d y zróżnicowane wielkością i w z o r e m — albo duże ziele z małymi w i a t r a c z k a m i z o b u stron, czy wreszcie pół l u b ćwierć koła, w odpo­ w i e d n i m układzie elementów zdobni­ czych. Jednak l i n i a o b w o d o w a ornamen­ tu, zamykająca całość r y s u n k u , która jednocześnie wiąże obie s t r o n y kołnie­ rza, podkreśla stale założenie ciągłości kompozycji. Powoli jednak szerokość kołnierza zmusza do poszerzenia linii wiążącej. Jeszcze na kołnierzach z W i e lątki (ryc. 20, 21), o mniejszej szerokości, wystarcza l i n i a półkoli, czy piesków za­ kręconych, ale już na p r z e d s t a w i o n y c h na r y c i n i e 22, 23 p r z y b y w a rząd ziel o w y ­ bujałym r y s u n k u . Rzadko można spot­ kać kołnierz, gdzie zdobione są jedynie jego r o g i . L i n i a łącząca na r a m i e n i u rękaw z ca­ łą koszulą najbardziej narzuca układ ciągły k o m p o z y c j i . Jest to więc najczęś­ ciej szereg półkoli o d s t r o n y rękawa 1 drobniejszy m o t y w krzyżówki, pającz­ ków, czy kulasików od strony ramienia. D w a rzędy stegnówki na szwie dzielą obie części. Pomysłowość i fantazja hafc i a r k i — k o m p o z y t o r k i znajduje w y r a z w układzie elementów zdobniczych każ­ 32 dego półkola. Widziałam w O b r y t e m koszulę posia­ dającą haft składający się z 19 półkoli i w każdym układ elementów hafciar­ skich był i n n y , choć w i e l ­ kość i c h była ta sama. W pierwszych, nawcześniejszych haftach koloro­ w y c h nić czerwona rysowa­ ła jedynie kompozycję, w późniejszych zakładała ca­ łe płaszczyzny liniami — jedna o b o k d r u g i e j — ściegu łańcuszkowego l u b pojedyn­ czego. D a w n a krzyżówka czy p i e s k i za­ kręcone, poprzednio w y k o n a n e jedną l i ­ nią, po t y m składały się z trzech l u b czte­ rech szeregów. Kompozycja z r y s u n k o w o k r e s k o w e j staje się płaszczyznową. Co­ raz mniej widoczna jest powierzchnia płótna z a k r y w a n a przez haft. Wyraźnie to w i d z i m y , choćby zestawiając rysunek h a f t u n a r y c . 11, z ryc. 18 i 23. W pierw­ szej fazie tego przejścia nić czarna w y d o ­ b y w a k o n t u r r y s u n k u . Z a n i k a ona jednak w Haftach z ostatnich l a t przed wojną, wobec czego następuje zupełna zmiana założenia r y s u n k o w e g o d a w n y c h kompo­ zycji h a f c i a r s k i c h , tak drobiazgowych i precyzyjnych. Przy w y k o n y w a n i u haftu posługiwano się następującymi ściegami: a 11 a s к oV/ у m, ł a ń c u s z k o w y m , wreszcie pojedynczym. Atłaskiem w y k o n y ­ w a n o : śprechy, s c y c i k i , k l u s k i , strupki, czy pączki zielu; łańcuszkiem: p i e s k i za­ kręcane, k u l a s y , pajączki; p o j e d y n c z y m : ocka, drabkę, d z i o b k i , krzyżówkę, kołt u n i a r z y k . Rzadko używano ściegu, któ­ r y czynił wrażenie luźnej stegnówki. O t a ­ czano n i m jako linią czarną, p i e s k i za­ kręcone. Zasady haftu znała każda kobieta w miejscowościach gdzie był noszony. Jednak wyjątkowo zdolne h a f c i a r k i — k o m p o z y t o r k i były bardzo cenione i dą­ żeniem każdej k o b i e t y puszczańskiej b y ­ ło mieć koszulę przez n i e wykonaną. D a w n i e j następowało t o drogą zwykłej, sąsiedzkiej, czy przyjacielskiej przysługi. W ostatnich latach przed wojną, w i e l e �dziewcząt — być może pod wpływem hafciarskiego oś­ rodka w Gładczynie — trak­ towało haft, jako uboczne zajęcie zarobkowe. N a j t r u d n i e j może jest wy­ śledzić, jaką drogą powsta­ wała koncepcja twórcza haf­ c i a r k i . Podstawą był zawsze haft w i d z i a n y na innej ko­ szuli, który podobał się da­ nej kobiecie. G o t o w a była w t e d y iść do i n n e j w s i odle­ głej o k i l k a kilometrów, aby koszulę pożyczyć i wzór przehaftować. Mając przed sobą wzór, przenosiła kompozycję z jednej k o s z u l i na drugą nie p r z y pomocy r y s u n k u t y l k o licząc mozolnie poszczególne ściegi, a n a w e t n i t k i płótna. N a j p i e r w w y k o ­ nywała stegnówkę, p o t y m obliczała do­ kładnie odstępy pomiędzy m o t y w a m i l i ­ cząc n i t k i , czy też składając płótno i za­ łamując go w t y m miejscu, gdzie miał być dany m o t y w . Załamaniem płótna w y ­ szukiwała także środek koła. Budowała koło zawsze zaczynając od środka i do­ dając następnie poszczególne pierścienie k o m p o z y c j i . Dlatego też analizując koło, w i d z i m y , że jego układ mógł być zamk­ nięty p o p r z e d n i m l u b jeszcze wcześniej­ szym pierścieniem. Rzadko wzór był nie­ w o l n i c z o naśladowany, dlatego trudno było znaleźć d w i e koszule zdobione iden­ t y c z n y m haftem. Już w czasie przeno­ szenia wzór przeważnie ulegał m o d y f i ­ kacji. Do najzdolniejszej h a f c i a r k i , któ­ rą ceniły k o b i e t y danej w s i , czy nawet parafii, schodziły się sąsiadki haftować swoje koszule i słuchały j e j rady przy układaniu, czy zmianie w z o r u . T u dopie­ ro, w gronie i n n y c h haf ciarek, decydo­ wano, czy w d a n y m m i e j s c u haftu lepiej dać wiatraczek, czy kulas. W t y c h właś­ nie w a r u n k a c h powstawały liczne w a ­ r i a n t y zasadniczych motywów i i c h ukła­ du; w t a k i m właśnie momencie wola twórcza a n o n i m o w e j a r t y s t k i decydo­ wała jaką „modą" będą haftowane koszu­ le w d a n y m okresie. Indywidualność hafciarki najwyraźniej, gdy zestawimy występuje d w a hafty R Y C . 23 o t y c h samych m o t y w a c h , p o t r a k t o w a ­ n y c h zupełnie inaczej. W e ź m y d w a koł­ nierze: ryc. 22 i 23. K o m p o z y c j a kołnie­ rza r y c . 22 jest r y s o w a n a d e l i k a t n i e , j a k g d y b y cienką igłą; strzeliste ziele p r z y p o m i n a anemiczną roślinę w y h o d o ­ waną bez słońca. Tymczasem haft n a koł­ nierzu r y c . 23 jest z w a r t y i rozłożysty; w y c i n e k koła jest z b u d o w a n y z m o c n y c h , grubą, śmiałą kreską nałożonych elemen­ tów; jędrne ziele, j a k g d y b y wyrosłe na tłustej, żyznej glebie. T o samo da się p o ­ wiedzieć p r z y zestawieniu t y c h samych elementów, wziętych z poszczególnych haftów i t y m się może tłumaczy wraże­ nie niezwykłej różnorodności i bogactwa wzorów p r z y ograniczonej liczbie ście­ gów. Jest rzeczą niewątpliwą, że dopiero ze­ branie większej ilości okazów z każdej wsi, da możność przeprowadzenia syste­ m a t y k i t y c h haftów, a n a w e t p o z w o l i w y ­ odrębnić pewne g r u p y o i m t y l k o właś­ c i w y c h i n t e r p r e t a c j a c h poszczególnych motywów. Narazie, kończąc swoje u w a ­ gi, muszę podkreślió, że piękno h a f t u za­ leżało n i e t y l k o o d układu motywów, de­ l i k a t n e j , cienką nitką w y k o n a n e j l i n i i r y s u n k u , czy wreszcie z h a r m o n i z o w a n i a barwnego. Niemałe znaczenie posiadało również staranne w y k o n a n i e , przez któ­ re haft nabierał pełnię efektu artystycz­ nego. To też stosowana później grubsza nić, pośpiech, a co za t y m idzie, niedo­ kładność w y k o n a n i a wpłynęły na obni­ żenie wartości a r t y s t y c z n e j o s t a t n i c h haf­ tów pułtuskich. 33 �V/ c h w i l i obecnej, g d y cały ubiór gru­ py pułtuskiej stał się już t y l k o r e k w i z y ­ tem, w y j m o w a n y m ze skrzyń na u r o ­ czystości, znikła właściwa rola haftu. Już w latach trzydziestych, w w y n i k u u t w o ­ rzenia wspomnianego ośrodka hafciar­ skiego w Gładczynie, haft ten wyszedł poza r a m y stosowania go jedynie w zdo­ P R Z Y 1. W ó j c i c k i - K a z i m i e r z , K u r p i e — Gocie. Z a r y ­ d o m o w e , r o k 1842, t o m . I I I , str. 200. 2. K o l b e r g O s k a r . M a z o w s z e , 1856, t o m I V , str. 8 1 . 3. W ó j c i c k i pisze: „koszule białe, c i e n k i e , płó­ cienne, w y s z y w a n e p r z y kołnierzu, ramiączkach i rękawach c z e r w o n y m guzem (sznurkiem)'. .lost t u n a p e w n o omyłka, czy w d r u k u , czy też s imego autora. Dotychczas, bowiem, na K u r sy S P I S R y c . 1. — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 2 — W i e ś O b r y t e . 1912. H a f t biały. R y c . 3. — Wieś T r z c i a n k a , p o w . Ost rów M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r . H a f t biali/. R y c . 4. — Wieś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t biały. R y c . 5. — W i e ś Białe Błoto, p o w . O s t r ó w M a z . W y k . D e l u g a M a r i a n n a o k . 1897 r. H a f t Biały. R y c . 6. — W i e ś T r z c i a n k a , p o w . O s t r ó w M a z . W y k . K u r o w s k a o k . 1890 r. H a f t biały z f r a g m e n ­ tem czerwonym. R y c . 7. — Wieś C i o t k o w o , p o w . Pułtusk. W y k . D z i a d a k M a r i a n n a o k . 1910 r. H a f t biały. R y c . 8. — W i e ś C i o ł k o w o — Z a m b s k i , p o w . P u ł ­ t u s k . W y k . B i e r n a c k a A l e k s a n d r a o k . 1912 r. H a f t biały. R y c . 9. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 10 — W i e ś Wielątki, p o w . Pułtusk. Haft biały. R y c . 11. — W i e ś W i e l ą t k i . p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ ca b a r w n a ) . R y c . 12. — Wieś Rząśnik, p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. b i e n i u koszul. Z w a b i o n e możnością za­ r o b k u , zdolniejsze h a f c i a r k i w y k o n y w a ­ ły na sprzedaż s e r w e t k i , obrusy, chus­ teczki, a n a w e t całe suknie, zdobiąc j e t y m haftem. W y r o b y te były p o t y m sprzedawane w sklepach przemysłu l u ­ dowego i stały się z czasem popularne w całej n i e m a l Polsce. P I S Y: p i a c h bawełnę nazywają g u r e m , a n i e g u z e m . 4. Schrammówna H e l e n a . S z t u k a l u d o w a i j e j z n a c z e n i e d l a k u l t u r y a r t y s t y c z n e j . W i l n o , 1939. str. 62. 5. Orynżyna J a n i n a . Przemysł l u d o w y w Polsce. W a r s z a w a , 1937, str. 84, 85. 6. U d z i e l a S e w e r y n . H a f t y k u r p i o w s k i e . K r a ­ ków, 1936. R Y C I N : ca R y c . 13. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk, ( t a b l i ­ barwna). R y c . 14. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. czerwony, fragmenty czarne. Haft R y c . 15. — W i e ś W o l a M y s t k o w s k a , p o w . P u ł ­ tusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 16. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y f r a g m e n t y czarne. R y c . 17. — Wieś W i e l ą t k i , p o w . ca b a r w n a ) . R y c . 18. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 19. — W i e ś Rząśnik, p o w . c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 20. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. Pułtusk. Haft Pułtusk, ( t a b l i ­ Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft Pułtusk. Haft R y c . 21. — W i e ś W i e l ą t k i , p o w . Pułtusk. H a f t c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 22. — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft c z e r w o n y , f r a g m e n t y czarne. R y c . 23 — W i e ś Rząśnik, p o w . Pułtusk. Haft czerwony, f r a g m e n t y czarne. LES .BRODERIES DE K U R P I E D A N S L A P U S Z C Z A BIAŁA. Les b r o d e r i e s de K u r p i e a p p a r t i e n n e n t a u x p l u s belles e n P o l o g n e . L ' a u t e u r r e t r a c e l e u r développem e n t au c o u r s d u X X - e siěcle en faisant r e s s o r t i r d e u x g r o u p e s : c e l u i de Pułtusk et c e l u i d'Ostrów. Ces b r o d e r i e s sont exécutées en t r o i s c o u l e u r s ; b l a n c h e , n o i r e et r o u g e ; o n les t r o u v e s o u v e n t sur les cols et les m a n c h e t t e s des chemises de femme. L ' a u t e u r s u i t le développement de l a c o m p o s i t i o n des b r o ­ deries et la signiíication des motiís íespectifs d ' o r n e m e n t a t i o n d e p u i s l e u r debut j u s q u ' a u s t y l e p l e i n e ment développé, q u i á l ' h e u r e a c t u e l l e , change de caractére. L ' a u t e u r c i t e e n o u t r e les c o n d i t i o n s q u i i n f l u e n t sur le développement des b r o d e r i e s de K u r p i e et n o u s a p p r e n o n s a i n s i a c o n n a i t r e l'iniíiat i v e créatrice des brodeuses. 34 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21aa7d14272918d1b8835aaa5e6f6b09.pdf b1793af552c02a830271c35418ca331a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource plastyka ludowa górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3972 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górnikow cz.1 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.43-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rejdych Bronisław. Cementownia w Brzeszczach. Fot. H. Makasiewiczowa. TWÓRCZOŚĆ PLASTYCZNA GÓRNIKÓW Cz. I . Plastyczna twórczość robotnicza jest zjawi­ skiem artystycznym prawie przez badacza nie­ tkniętym, rozpatrywanym dotychczas jedynie na marginesie badań nad sztuką ludową, bądź zgo­ ła lekceważonym, jako pewien odłam dyletantyzmu. Złożyła się na to — być może — z jednej strony trudność uchwycenia jej w rozproszo­ nej w wielkich środowiskach miejskich klasie robotniczej, z drugiej znów strony wiązać się to mogło z wybitnie rubieżnym charakterem tej sztuki zdecydowanie oscylującej pomiędzy kulturą środowiska wiejskiego i mieszczańskie­ go. Dopiero kiedy w Polsce Ludowej, artystycz­ na twórczość amatorska została otoczona opie­ ką państwa, zagadnienie to wystąpiło z całą wy­ razistością. Już pierwsze wystawy prac ama­ torskich organizowane przez poszczególne zwiąż ki zawodowe, a także pierwsza, ogólnopolska wystawa prac plastyków - amatorów urządzo­ na w Muzeum Narodowym w Warszawie w ŻYWIRSKA MARIA 1949 roku, zasygnalizowały istnienie tego typu twórczości. Okazało się wtedy, że obok całego szeregu prac mających charakter utworów „z drugiej ręki", które Stefan Szuman nazywa pracami dyletantów wtórnych, niesamodzielnych, obok szeregu mniej lub więcej udanych prób naśla­ dowania tzw. wielkiej sztuki, wyłoniła się pew­ na grupa swoista, grupa orginalnyeh twórców o własnym, indywidualnym charakterze, którą wiąże wiele nici wspólnych. Jedną z pierwszych jest środowisko z którego pochodzą ci artyści - amatorzy i wykształcenie. Są to robotnicy fabryczni, rolni, czy kopalnia­ ni mający ukończoną jedynie szkołę powszech­ ną. Wyrośli ze środowiska robotniczego czy chłopskiego. Rysować uczyli się jedynie w szko­ le podstawowej. W wolnych chwilach od pra­ cy zawodowej poświęcają się sztuce dla własnej przyjemności, toteż twórczość ich jest bezinte­ resowna, szczera i bezpośrednia, ponieważ nie liczą się z odbiorcą. W obrazach swych skom43 �plikowane zjawiska plastyczne wyrażają środ­ kami zrozumiałymi dla siebie i swego otocztenia. Twórczość ich wyraźnie świadczy o tym, że operowanie elementami formalnymi leży poza ich świadomością. Widoczna deformacja przed­ stawianej rzeczywistości, cechująca tak wybit­ nie ich twórczość wypływa z nieświadomości i nieudolności, gdyż pragną oni dać realistycz­ ną formę swoim wizjom artystycznym. Możnaby o nich powiedzieć, że wszyscy mają podobny start możliwości technicznych, choć każdy niesie w sobie ładunek talentu i osobo­ wości artystycznej o innym ciężarze gatunko­ wym. W dotychczasowych rozważaniach na temat tego typu przejawów twórczych określanych pojęciem prymitywu, padały różne określenia: „talenty samorodne" — najbardziej popularne i najbardziej niefortunne, „naiwny realizm" (użyte między innymi przez Białostockiego) ) „dyletanci pierwotni" (Stefan Szuman) ) , czy „sztuka laicka" (Michajłow) ) , czy ,,les peintres populaires de la realite" — użyte przez Luquet' cl, Si które to określenie przyjmuje za nim Gralewski w swych rozważaniach nad sztu­ ką prymitywną. J form i techniki i motywów swojej sztuki jest kontynuatorem sztuki już i s t n i e j ą c e j " ) - Ina­ czej może precyzuje swój sąd o tego rodzaju sztuce Białostocki omawiając pierwszą, ogólno­ polską wystawę plastyków - amatorów. „Dzie­ ła tak zwanych, nowoczesnych prymitywistów — pisze on „odkrytych przez Jarry'ego, Apollinaire'a, Маха Jacoba, Wilhelma Uhde zmu­ siły nas do uznania nowej klasy twórców, któ­ rzy nie są artystami, jak współcześni im ma­ larze o fachowym wykształceniu, ale których dzieła odznaczające się indywidualnymi znamio­ nami stylistycznymi nie dają się zaliczyć do anonimowej i tradycjonalnej twórczości ludo­ wej" ). 7 8 Powyżej podane rozważania omawiają isto­ tę tej twórczości; jednak, jak Gralewski, tak i Szuman łączą ją ze sztuką ludową i sztuką dziecka, Białostocki zaś domaga się dla niej, w wielkiej rodzinie sztuki oddzielnego miejsca. 2 : ! Jednak, według Gralewskiego, sztuka prymi­ tywna — to sztuka „pierwiastkowa" stojąca, jak gdyby na początku łańcucha rozwojowego. Do niej zalicza sztukę dziecka, sztukę ludową, sztukę ludów pierwotnych, jednak także i prace „les peintres populaires de la realite". Luquet dalej twierdzi, że „wszystkie są one pierwsze, choć w innych szeregach rozwojowych, a przytem mają cechy w s p ó l n e " ) . 5 Nieco odmienne jest stanowisko Stefana Szumana, który tę dziedzinę twórczości plastycznej nazywa sztuką „dyletantów pierwotnych t j . sa­ morodnych i dzięki temu swoiście w swej twór­ czości jeszcze niezależnych i oryginalnych". Poza tym pisze on dalej, że sztuka ich: „prowa­ dzi na ogół do sztuki szczerej i bezpośredniej — mimo prostoty techniki i prymitywizmu wy­ powiadania się — ciekawej, wdzięcznej, solid­ nie i z wielkim smakiem skomponowanej"...") (artyści ci) . . . „szczęśiliwie znajdują drogę do rozwoju szczerej i własnej wypowiedzi i twórczości artystycznej, bo posługują się „ję­ zykiem", który stosunkowo łatwo można za­ równo opanować, jak — zależnie od potrzeb> wyrazu artystycznego — ukształtować, prze­ twarzać i rozwijać". W końcu jednak powiada: „w języku tym samorodny artysta — t j . w re­ zultacie prawie każdy, może się wypowiedzieć indywidualnie twórczo mimo, że w zakresie 44 A prawda zdaje się leżeć pośrodku. Trudno jest bowiem, zgodzić się tu z Gralewskim i pod­ ciągnąć pod jeden wspólny mianownik sztukę robotniczą i sztukę ludową; z drugiej jednak strony, trudno byłoby nie uwzględnić zasadni­ czych; istotnych śladów sztuki ludowej, które zostawiła w polskiej sztuce robotniczej. Na ra­ zie dzieli je jednak cały szereg elementów cy­ wilizacji miejskiej, której mimowoli — dużo więcej ulega twórca robotniczy, a od której jest wolny, czy właściwie był — twórca ludowy. Raczej możemy sądzić, że ułatwione środki ko­ munikacyjne i zdobycze techniczne w szybkim tempie zbliżają wieś do miasta, przy czym zno­ wu ulegnie zmianie wzajemny stosunek czynni­ ków kształtujących twórczość ludową i robot­ niczą. W chwili obecnej, jesteśmy jedynie świad­ kami jednego z niezliczonych etapów rozwojo­ wych, jakim podlegają oba te odłamy. W polskiej sztuce robotniczej możemy wy­ odrębnić dwa takie etapy: przed i po roztocze­ niu opieki nad twórczością amatorską przez państwo. Ten niezmiernie interesujący i ważki, a nawet przełomowy moment ma tu swoją spe­ cyficzną wymowę. Jest rzeczą zrozumiałą, że zagadnienie to na poszczególnych odcinkach naszego życia robot­ niczego i w różnych okręgach naszego państwa, może mieć inny charakter, bowiem podlega in­ nym normom rozwojowym, kształtowanym przez warunki ekonomiczne, ruchy ludnościowe wreszcie — mniej lub więcej silne miejscowe tradycje kulturowe. �Wróbel Paweł. Józef Wieczorek przemawiający Na tym miejscu spróbujemy rozpatrzyć go jedynie na odcinku Śląska i to w grupie górni­ czej. Należy przyjąć, że w punkcie wyjściowym pierwszego etapu, świat twórcy ludowego i ro­ botniczego był prawie jednakowy. Kształtowały go wąskie granice bytowania w gamach swojej społeczności. Tak, jak twórca ludowy nie opu­ szczał nieraz przez całe życie swojej rodzinnej wsi, podobnie robotnik żył w obrębie swojej osa­ dy fabrycznej, czy kopalnianej. W wielu wy­ padkach osada ta była dawną wsią, której lud­ ność małorolna zaczynała pracować w pobliskiej kopalni, bądź też przeniosła się do zbudowanej osady z pobliskiej wsi. Element napływowy, często drogą małżeństw wsiąkał w społeczność miejscową. Tak więc ludność osady pozostawała nadal częścią grupy etnicznej, z której wyrasta­ ła. W t y m momencie, twórcę ludowego i robot­ niczego, mogła różnić tematyka ale środki wy­ razu pozostawały te same. Stopniowo normy życia kulturowego, prze­ niesione w inne warunki ekonomiczne, przecho­ dziły powolną ewolucję, adoptując nowe czynni­ ki ; na gruncie oddziedziczonych po swojej gru­ pie etnicznej wartości, kształtuje się nowy, od­ mienny świat. na wiecu. 1950 r. — tempera Ułatwiony — dzięki sieci komunikacyjnej — kontakt z większymi ośrodkami miejskimi, po­ zwala twórcy robotniczemu korzystać ze zdo­ byczy technicznych i cywilizacyjnych. Od wcze­ snego dzieciństwa bardziej dostępne mu były książki z ilustracjami, a nawet reprodukcje do­ brych mistrzów, barwne reklamy na słupach ogłoszeniowych, czy w dużo okazalszych niż na wsi sklepach, oleodruki w traktierniach, czy re­ stauracjach, wreszcie świat jego wyobraźni wzbogacało ruchliwe, różnorodne otoczenie a w końcu kino. Życie robotnicze — jego zakładu pracy — rozszerza treści jego przeżyć. Piękno oglądanych reprodukcji zachęciło go do kopiowania, czy naśladowania zostawiając nieraz podświadomy ślad w pamięci artysty. Obok postaci z dawnych starych legend ludo­ wych zapełnili teraz jego wyobraźnię bohate­ rowie widzianych filmów, czy przeczytanych książek. Równolegle jednak, w świat jego do­ znań artystycznych wtargnął smak drobnomieszczański zachwaszczając go balastem ogląda­ nych w budach jarmarcznych „landszaftów", okolicznościowych pocztówek - widokówek, czy błyszczących malowanek, fabrykowanych dla „szerokich mas". 45 �W t y m konglomeracie różnorodnych elemen­ tów kształtujących jego stosunek do sztuki, łatwo mogły się zagubić istotne wartości talen­ tu, ratowane częstokroć jedynie jego nieskrystalizowaną wolą twórczą. Bowiem artysta ro­ botniczy tworzył nadal na marginesie życia kulturalnego całego narodu zamknięty w cia­ snym kręgu swojej klasy społecznej. Podobnie, jak u twórcy ludowego, sztuka ta była zrozu­ miała dla jego otoczenia. Twórczość więc arty­ sty robotniczego pozostała zawsze wyrazem za­ potrzebowań artystycznych tej grupy społecz­ nej, z której wyrastał i całkowicie z nią zgodna. Wyrażała się ona przede wszystkim w tema­ tyce. Były to więc sceny dewocyjne, sentymen­ talne motywy rodzajowe, bukiety kwiatów sto­ sowane na kartach z życzeniami, wreszcie nai­ wne interpretacje zasłyszanych legend, czy przeczytanych książek lub oglądanych filmów. W obrazach dewocyjnych chętnie posługiwano się kopiowaniem, opierając się na starych wzo­ rach warsztatowych, sięgając niekiedy do re­ produkcji dobrych mistrzów, jak Rubensa, czy Rafaela. Wzorów do scen rodzajowych szukano wśród widokówek czy oleodruków. Jedynie ilu­ strując legendy, artysta robotniczy operował względnie samodzielnymi środkami wyrazu, l i ­ cząc się ściśle z jak najdokładniejszym oddaniem wszelkich atrybutów z daną legendą związa­ nych. I tak, naprzykład, zły duch według le­ gend śląskich spuszczał się na ziemię po nowiu księżyca ubrany w zielony mundur strzelca — tak go więc przedstawił Ociepka w jednym ze swoich, najlepszych obrazów „Szachy". W in­ terpretacji właśnie wątków legendarnych spo­ tykamy najsilniejsze reminiscencje duchowej kultury ludowej Śląska, Specyficzny i typowy charakter mają ilustrac­ je do przeczytanych książek czy oglądanych f i l ­ mów, scen z najbliższego otoczenia, w których bodaj najwyraźniej wystąpi pomieszanie daw­ nych ludowych tradycji z elementami życia miej­ skiego. Rzadko sięgał artysta robotniczy w tym okresie po temat mu najbliższy — temat pracy. Materiał techniczny.którego używał artysta robotniczy był nieco bogatszy, aniżeli u twórcy ludowego. Mógł, bowiem mieszkając w mieście, łatwiej nabyć farby wodne, olejne, różnorodne ołówki, odpowiedni karton. Jednak posługiwano się nim nieudolnie, zwłaszcza farbami, malując na niegruntowanym kartonie t r a k t u j ą c olej, tak jak wodę. Większość z nich zakładało ukoń­ czony obrazek lakierem chcąc uzyskać błyszczą­ cą powierzchnię obrazu. Odpowiadało to sma­ kowi środowiska upodobniając obrazy amato­ rów do jarmarcznych oleodruków. 46 W operowaniu elementami formalnymi da się zauważyć wszystkie niemal cechy wspólne sztuce prymitywnej, a więc sztuce dziecka, sztuce lu­ dowej, czy wreszcie „naiwnych realistów". Ma­ my więc tam dążenie do uproszczenia przedsta­ wianych wyobrażeń przy jednoczesnym prze­ świadczeniu, że dają im realistyczną, prawdziwą formę, radość z bogactwa barwy szafując nią z całą rozrzutnością. Szczegółowo da się to prze­ śledzić przy omówieniu twórczości poszczegól­ nych amatorów. Wszystkie te wnioski można było wysunąć oglądając nadesłane przez amatorów prace na pierwszą, ogólnogórniczą wystawę zapoznawczą zorganizowaną we wrześniu 1948 roku w So­ snowcu. Warunki ogłoszone w prasie wyklucza­ jące kopie, a zarazem zachęcające do samodziel­ nej twórczości, dały narazie nikłe rezultaty. Przeważały kopie, ckliwe landszafty, rodzajowe, pocztówkowe sceny. Ulubionym motywem była dziewczyna z bukietem w ręku przewiązanym wstążką z barankiem u nóg, jeleń na skraju lasu, czy wagon z kwiatami z wyraźnym śladem za­ leżności od małomiasteczkowych wzorów. Rza­ dziej dawano sceny batalistyczne z ostatniej wojny z naiwną przesadą jej okrucieństw. Jednak już wtedy zarysowała się indywidual­ ność Adamusa, Bubały, Gawła, Dworczyka, czy Ociepki. W wystawionych przez nich pracach, jak martwa natura Bubały „Po szychcie", „Wnę­ trze kopalni" — Dworczyka, czy „Moja kopal­ nia" — Adamusa, „Po robocie, przy sobocie" — Gawła, czy w pełnych symboliki obrazach Ociep­ ki, widać było zdecydowaną dążność do samo­ dzielnego interpretowania tematu, trud porania się z brakiem wiadomości technicznych, zasada­ mi perspektywy, układem kompozycji, kolorem. Ten szczupły materiał zebrany na podstawie jednorazowego pokazu, przy braku szerszych danych o poszczególnym amatorze i jego dro­ gach twórczych, nie pozwolił wydać określo­ nego sądu o tym nowym odkrytym zjawisku artystycznym. Dopiero, dzięki trwałym kontaktom stało się możliwe prześledzenie rozwoju poszczególnych indywidualności artystycznych, uchwycenie mo­ mentów adaptacji przez nich wiadomości tech­ nicznych — odkrycia tych dróg, jakimi poszedł artysta robotniczy, kiedy twórczość jego została ujawniona i uznana. Stało się to z chwilą roz­ toczenia opieki nad artystyczną twórczością amatorską przez państwo. Tu nastąpił zasadniczy przełom w życiu twór­ cy robotniczego, kiedy wraz z szeregiem do­ niosłych zmian, został wysunięty przez Państwo Ludowe postulat zupełnie nowy, nienotowany �Ociepka Teofil. Urok hałdy. 1950 r. olej. Fot. J. Rendhin. �dotychczas w życiu żadnego państwa kapita­ listycznego: postulat opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zagadnienie to nowe, niezmiernie trudne, nie miało bowiem prece­ densu w dotychczasowym naszym życiu kul­ turalnym. Dla jej organizatorów, łączyło w so­ bie radosny posmak pracy odkrywczej z wiel­ kim niebezpieczeństwem prób doświadczalnych. Z jednej, bowiem strony chodziło o udostępnie­ nie szerokim masom źródeł kultury narodowej i obcej, z drugiej strony o włączenie potencjal­ nych — dotychczas — sił twórczych, drzemią­ cych wśród klasy robotniczej w całokształt obli­ cza kulturalnego narodu. Akcja opieki nad ruchem amatorskim za­ początkowana została i prowadzona w obrębie poszczególnych związków zawodowych. Wśród górników, ruch amatorski zorganizowany został najwcześniej, pozwolił też prędzej wysnuć na tle ich twórczości pewne, ogólniejsze wnioski. Pierwszym krokiem był apel skierowany przez prasę ogólnopolską i zawodową do plastyków— amatorów zachęcający do ujawnienia ich zainte­ resowań artystycznych. Nawoływał on do wzię­ cia udziału w I ogólnogórniczej wystawie, która miała się stać punktem wyjściowym w zorga­ nizowaniu opieki nad artystyczną twórczością amatorską. Zachęta ta stała się silnym bodźcem nie tylko dla tych, którzy oddawna poświęcili się sztuce, ale obudziła w innych niewyżyte siły artystyczne. Już po nawiązaniu pierwszych kon­ taktów po wystawie objawił się żywiołowy pęd do wypowiedzenia nagromadzonych zda się — oddawna doznań i przeżyć artystycznych. Otwarcie w kilkunastu ośrodkach kopalnianych kursów — poradni dla plastyków — amatorów ściągnęło nie tylko tych, którzy zdawna malo­ wali, czy rysowali, ale zachęciło innych do spró­ bowania swych sił na tym polu. Z napływającej, wielkiej fali pragnących nawiązać kontakt ar­ tystycznych ze źródłami „wielkiej sztuki" — amatorami, wyłoniła się sztuka nika. polskiego gór­ Dała temu w pełni wyraz następna, I I ogólno­ górniczą wystawa zorganizowana w rok póź­ niej również w Sosnowcu, już po udziele­ niu pomocy fachowej i materialnej. Stała się ona spontaniczną manifestacją żywioło­ wego ruchu plastycznego wśród górników po­ zwalając tym samym na szerszej płaszczy­ źnie rozpatrzyć problem nowoujawnionej sztuki. Okazało się, że krąg „naiwnych realis­ tów" został znacznie powiększony. Wśród wielu prac o znamionach prymitywu uderzyły swoją oryginalnością pejzaże Karola Adamczyka, sce­ ny rodzajowe Pawła Wróbla, specyficzny kolo48 yyt architektury Bronisława Rej dycha,, w żół­ tych tonacjach utrzymane obrazki Żołny, żywe sceny z życia robotniczego Gerharda Urbanka i wiele, wiele innych. Po bliższym zapoznaniu się z artystami oka­ zało się, że wielu z nich po raz pierwszy zaczęło malować zapisawszy się na kursy. Z całym za­ pałem neofitów chłonęli wskazówki, starali się w jak najszybszym czasie opanować wiedzę techniczną. Nie tylko korzystali ze wskazówek otrzymanych na kursie, odwiedzali także wy­ kładowców w ich pracowniach, nie opuścili żad­ nej dostępnej im wystawy. Głód wiedzy arty­ stycznej starali się zapełnić jak najprędzej, nie żałując czasu ani trudu na kilkakrotne, żmudne próby w domu. Charakteryzowało to nie tylko „nowych", ale i „starych" amatorów. Przykładem mogą być: Bubała i Gaweł, któ­ rzy z ogromnym zapałem zaczęli próbować swoich możliwości artystycznych w grafice, choć obaj mieli już swoje przyzwyczajenia, pra­ cowali przeszło dwadzieścia lat w kopalni na dole dobiegając obecnie pięćdziesiątki. Jeśli chodzi o tematykę — to wszechwładnie zapanowało zagadnienie pracy. Już teraz nie wahali się czerpać tematu z najbliższego im oto­ czenia, nie tylko z swoich warsztatów pracy dając wyraz plastyczny zagadnieniom nurtują­ cym ich samych, alei całe społeczeństwo (ryc. 1). Szczerość wypowiedzi artystycznej przebijała poprzez wszystkie ich próby. Z chwilą roztoczenia opieki nad twórczością amatorską, powstała dla amatorów możność zet­ knięcia się ze sztuką dojrzałą, z różnorodnymi technikami, z fachową radą zawodowego wy­ kładowcy. Pozwala to robotniczemu twórcy roz­ budować i poszerzyć jego możliwości artystycz­ ne i poznać właściwe drogi sztuki. Entuzjazm, z jakim chłonie wszelkie wskazówki i wiado­ mości, wprowadza często chaos w jego dotych­ czasowe pojęcia o sztuce. Powoli jednak, w za­ leżności od skali talentu, umie wybrać te czyn­ niki, które najbardziej odpowiadają jego indy­ widualności artystycznej. I wtedy staje u progu twórczości świa­ domej . Gdy zechcemy teraz podsumować te wszyst­ kie spostrzeżenia, to uderzy nas problem nie­ zmiernie ważki, w pewnej mierze decydujący, jeśli chodzi o zasadnicze określenie elementów formujących pojęcie sztuki robotniczej. Przed­ stawiciele, bowiem „naiwAego realizmu" z pierwszej wystawy — to wszystko ludzie, którzy oddawna uprawiali sztukę dla siebie i swego otoczenia. Tworzyli bez żadnej, zewnę- �trznej podniety. Każdy z nich miał już za sobą pewną jemu tylko właściwą drogę artystyczną, drogę przeważnie samotną, intuicyjną. Tymczasem nowoujawnione talenty na wy­ stawie drugiej, jak Adamczyk, Rej dych, Urba­ nek czy Wróbel są do pewnego stopnia osiągnię­ ciem nowym, wydobytym ze stanu inercji przez opiekę nad ruchem amatorskim. Możnaby za­ ryzykować twierdzenie, że jedynie podnieta ze­ wnętrzna, inspirowana przez stworzenie dogod­ nych warunków, ułatwione możliwości w zdo­ byciu środków malarskich i życzliwa opieka od­ powiednich czynników — skierowała ich na drogę artystyczną. Gdy zestawimy ich prace z twórczością „sta­ rych" amatorów-górników, choć powstałe w od­ miennych warunkach wykażą, że łączą je ele­ menty wspólne, gdyż w obu wypadkach twór­ czość ich wyrosła z dawnych tradycji kulturo­ wych i cywilizacyjnych. Oczywiście, nowa, buj­ na rzeczywistość, siłą rzeczy, narzuciła im zgo­ ła inną tematykę, daleką od dawnej. Jednak wyrażanie tej rzeczywistości środkami malar­ skimi zrozumiałymi dla nich samych, było jed­ nakowe. Łączy ich prace to samo, podświadome dążenie do szematyzacji formy, choć jednocze­ śnie przejawia się wyraźna troska o zgodność przedstawianej koncepcji artystycznej z rze­ czywistością. Rejdych pragnąc namalować w i ­ dok kopalni, w której pracuje (kopalnia „Brze­ szcze" (ryc. 2), najpierw usiłuje zrobić z natu­ ry szkic zabudowań kopalnianych i dopiero ma­ lując w domu puszcza wodze fantazji, jeśli cho­ dzi o kolor. Jednak wierzy, że obrazek jego przedstawia rzeczywistą kopalnię, gdyż starał się wiernie rozmieścić jej budynki. Ociepka ma­ lując las świerkowy w „Uroku hałdy" (ryc. 3 ) , chce, aby to był ten sam, który otacza osadę ko­ palnianą. Łamie więc gałązki w janowskim lasku i posługuje się nimi, jako modelem. Wróbel, przystępując do namalowania sceny z wiecu, na którym przemawiał działacz związkowy, Jan Wieczorek (ryc. 4), którego imieniem nazwana została kopalnia, gdzie pracuje obecnie, dokład­ nie zbadał całość otoczenia, usytuowanie schod­ ków zastępujących mównicę. Nawet usiłował od­ dać koloryt pobliskich domów Pomimo więc różnych czasokresów, w których rozpoczęli sw oją pracę artystyczną, przedstawi­ r ciele obu grup znajdują się w tym samym punk­ cie wyjściowym, gdyż wyrastają z tego samego środowiska i mają te same wewnętrzne możli­ wości startu artystycznego. Gdybyśmy teraz — rozpatrując ich twórczość na tle ustalonych teorii, chcieli przyjąć okreś­ lenie Gralewskiego dla pojęcia prymitywu — „sztuka pierwiastkowa" i razem z nim odrzu­ cili popularne twierdzenie, że sztuka prymityw­ na — to sztuka pierwotna, czy nawet nieudol­ na, to będziemy musieli stwierdzić, że sztuka robotnicza, sztuka górnicza — nie mieści się w tym określeniu. Odbyła już pewną drogę, od­ dzieliło j ą od punktu pierwiastkowego cały sze­ reg nalotów cywilizacyjnych, choć wyrosła na żyznym podglebiu polskiej kultury ludowej. Możnaby tu przyjąć definicję Luquet'a, któ­ ra —• być może — ma swoje uzasadnienie w układzie życia kulturalnego we Francji, jednak w Polsce musi ulec zmianie. Bowiem: SZTUKA LUDOWA I SZTUKA ROBOTNICZA M A J Ą CECHY WSPÓLNE, CHOĆ SĄ W I N N Y C H SZEREGACH ROZWOJOWYCH, PRZY CZYM POLSKA SZTUKA LUDOWA JEST WZGLĘ­ D E M POLSKIEJ S Z T U K I ROBOTNICZEJ PTERWSZA. Da się to do pewnego stopnia uzgodnić ze zdaniem profesora Szumana, który mówi, że „artystą jest on (dyletant pierwotny) właśnie dlatego, że samorodnie kontynuje i twórczo i indywidualnie rozwija formy i motywy tra­ dycyjnej ludowej s z t u k i " ) . Definicja ta jednak nie wyczerpuje zagad­ nienia i nie da się rozciągnąć na wszystkie, cie­ kawsze indywidualności artystyczne reprezen­ tujące plastykę polskiego górnika. Jest, bo­ wiem, zamknięta w ramach zbyt wąskich. Tym niemniej jest próbą określenia stanowiska pol­ skiej sztuki ludowej robotniczej względem pol­ skiej sztuki ludowej na odcinku grupy górni­ czej. Uwagi powyższe, wysnute na podstawie materiału zebranego wśród amatorów - górni­ ków, są jedynie podsumowaniem spostrzeżeń dokonanych w okresie badawczym; winny jed­ nak znaleść swoje uzasadnienie w podanych po­ niżej szkicach monograficznych najbardziej wybitnych i charakterystycznych dla swego środowiska indywidualnościach artystycznych wśród górników. 9 P R Z Y P I S Y Białostocki Jan: Zagadnienia twórczości amator­ 4. Gralewski Jan: Sztuka prymitywna i jej pozycja skiej. Z okazji wystawy w Muzeum Narodowym w rozwoju sztuki Przegląd filozoficzny, rocznik w Warszawie, Kuźnica rok 1949 nr. 23 str. 6 X L V . zeszyt 1 — 2 5. Gralewski Jan op. cit. str. 175 2. Stefan Szuman Pochwała dyletantów. — Warsza6. Szuman Stefan op. cit. str. 12 wa 1947 7. Szuman Stefan op. cit. str. 14 3. N. Michaiłów: Zur Beriffsbestimmung der Laien 8. Białostocki Jan op. cit. str. 6 malerei. Zeitschrift fur Kunstgeschichte, 1935 9. Szuman Stefan op. cit. str. 12 Materiał ilustracyjny z archiwum pracowni filmowo fotograficznej przy Zarządzie Głównym Związku Z a wodowego Górników w Polsce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4a6d6608742a2b507f99c715b35f9e.pdf 0d1e852f19bae80ea61aa666ea54b802 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource Wiącej, Józef - malarz panorama Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4481 Title A name given to the resource Panorama Józefa Wiącka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; s.201-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria Żywirska P A N O R A M A J Ó Z E F A M i n ę ł y bez m a ł a 34 lata gdy Józef Wiącek, syn ma­ łorolnego chłopa z z a p a d ł e j wsi rzeszowskiej, nie m o g ą c znaleźć pracy — w y e m i g r o w a ł do Francji. Po w i e l u pe­ rypetiach, k t ó r y c h nie l u b i zresztą w s p o m i n a ć , osiadł on tam na s t a ł e w osadzie górniczej Saint-Eloy les Mines, położonej w basenie w ę g l o w y m Puy de Dóme, gdzie przez 20 lat p r a c o w a ł jako g ó r n i k dołowy, a w n a s t ę p n y c h 11 latach — jako maszynista kopalniany. Obecnie Józef W i ą c e k jest j u ż od k i l k u l a t na emeryturze. Pozornie typowa postać g ó r n i k a - e m i g r a n t a ukaz-Ja się jednak w niecodziennym świetle, gdy zrealizował on swe ogromne dzieło, m o n u m e n t a l n ą Panoramę, obejmu­ jącą cykl o b r a z ó w , w k t ó r y c h p r z e k a z a ł Wiącek myśli, poglądy i d o ś w i a d c z e n i a całego swojego życia. Jak sam się zwierza, z a m y s ł takiego dzieła począł w n i m k i e ł k o w a ć , gdy w swej górniczej karierze prze­ szedł z pracy dołowej do obsługi lokomotywy. Tam, w monotonnym szumie motoru, w s p o m i n a j ą c swe m ł o d e II. 1. Józef Wiącek. II. 2. Powrót do domu po daremnym W I Ą C K A lata, całą u c i ą ż l i w ą i m o z o l n ą d r o g ę , j a k ą przeszedł we Francji, począł z d a w a ć sobie s p r a w ę , że życie jego było j a k gdyby symbolem losu k a ż d e g o polskiego emi­ granta, k t ó r y na obcej ziemi s z u k a ł chleba. J e d n o c z e ś ­ nie obudziło się w n i m pragnienie, aby u k a z a ć te koleje losu innym, aby przestrzec m ł o d e pokolenie przed b ł ę ­ dami, k t ó r e sam popełnił. I t y m swoim m y ś l o m posta­ nowił n a d a ć k s z t a ł t plastyczny. Jak sam pisze, przy pilnowaniu motoru „ m a j ą c w i ę ­ cej czasu i lżejszą r ę k ę w z i ą ł e m się do rysowania,, po­ tem malowania". Jednak dopiero po przejściu na eme­ r y t u r ę zdecydował się zrealizować swoje zamierzenia. Taka oto p o k r ó t c e jest geneza powstania Panoramy „Za chlebem", k t ó r e j W i ą c e k poświęcił sześć lat życia i wszystkie swoje oszczędności. Chociaż nie m i a ł podstawowej wiedzy malarskiej, ani w y k s z t a ł c e n i a (bo ukończył tylko 7 klas szkoły podsta­ wowej i jeden rok był w szkole handlowej), Wiącek po- poszukiwaniu pracy. II. 3. Podpisanie kontraktu. s 205 �s t a n o w i ł n a d a ć swemu dziełu f o r m ę m o n u m e n t a l n ą . Nie w y s t a r c z a ł b y m u pojedynczy obraz, nawet n a j w i ę k s z y c h w y m i a r ó w , by pomieścić w n i m t r e ś ć myśli i przeżyć, jakie z a m i e r z a ł p r z e k a z a ć . P r a w d ę , k t ó r ą p r a g n ą ł w y ­ razić w swej opowieści, n a l e ż a ł o jego zdaniem poprzeć silną, a w i ę c szczegółową a r g u m e n t a c j ą w i z u a l n ą . U w a ­ żał on, że poprzez c y k l o b r a z ó w prawda ta u j a w n i się pełniej i p r z e m ó w i silniej, w sposób bardziej przeko­ nywający. Przy realizacji swych z a m i e r z e ń nie Liczył na ż a d n ą pomoc i nikogo o n i ą nie prosił. Za w ł a s n e p i e n i ą d z e z a k u p i ł w i ę k s z ą ilość arkuszy d y k t y (izoreli), k t ó r e pociął na 15 jednakowej wielkości p r o s t o k ą t ó w o w y m i a r a c h 2 X 1,25 m. K a ż d y ujął w d r e w n i a n ą r a m ę , p o w i e r z c h n i ę z a g r u n t o w a ł i podzielił dwiema pionowymi l i n i a m i na trzy mniejsze płaszczyzny. W ten sposób uzyskał 30 me­ t r ó w bieżących z a m y k a j ą c y c h 45 płaszczyzn, w k t ó r y c h z a m i e r z a ł pomieścić z dawna p r z e m y ś l a n ą t r e ś ć Pa­ noramy. Kolejno szkicował k a ż d y obraz, czasem w y k o ­ n u j ą c uprzednio projekt mniejszych r o z m i a r ó w , n a s t ę p n i e począł m a l o w a ć farbami — j a k pisze — „ e k s t r a fines", zakupionymi w Saint-Etienne. Po u k o ń c z e n i u całej pracy malarskiej t r w a j ą c e j bez m a ł a sześć lat Wiącek w y k o n a ł jeszcze przy obrazach r o b o t ę s t o l a r s k ą , zaopatrzył je w zawiasy i haczyki, co p o z w a l a ł o m u — w razie potrzeby — łączyć obrazy w jeden szereg o dowolnej ilości s e g m e n t ó w , dostosowując ich z a ł a m a n i a do ekspozycji w k a ż d y m , byle obszernym lokalu. W y k o n a ł poza t y m paki u ł a t w i a j ą c e transport, wreszcie n a m a l o w a ł w y w i e s z k ę z napisem: „Za chlebem", gdyż t a k i t y t u ł n a d a ł całej Panoramie. Wywieszkę umieszczał przy wejściu na w y s t a w ę . P o n i e w a ż Panorama m i a ł a spełnić o k r e ś l o n ą misję społeczną, m u s i a ł a być eksponowana we wszystkich w i ę k - 4 206 szych skupiskach polskiej emigracji we Francji. Miała ona t a k ż e — w m i a r ę możliwości — z a p o z n a ć Francu­ zów z dziejami polskiego w y c h o d ź s t w a , m i a ł a p r z e k o n a ć społeczeństwo francuskie o w k ł a d z i e P o l a k ó w w r o z w ó j życia gospodarczego Francji, a przede wszystkim przy­ p o m n i e ć o l i c z n y m udziale polskich g ó r n i k ó w w w a l ­ kach w y z w o l e ń c z y c h prowadzonych z niemieckim na­ jeźdźcą. Po u k o ń c z e n i u Panoramy W i ą c e k rozpoczął stara­ nia c możność jej wystawienia. I t u s p o t k a ł się na ogół z d u ż ą życzliwością. P o m o g ł y m u z a r ó w n o nasze p l a c ó w k i dyplomatyczne, miejscowa Polonia, j a k też — z innych zgoła pobudek — przedstawiciele francuskich ś r o d o w i s k artystycznych. Całą s t r o n ą o r g a n i z a c y j n ą wystawy zajmuje się W i ą c e k sam. Na w ł a s n y koszt przewozi Panoramę, stara się o lokal, a często opłaca jego wynajęcie. Poniesione ko­ szty p o k r y w a w p ł y w a m i za bilety wejścia, czy też ze s p r z e d a ż y innych swych o b r a z ó w . Często boryka się z k ł o p o t a m i finansowymi. Pierwszy pokaz Panoramy o d b y ł się w jego g ó r n i ­ czym osiedlu, w Saint-Eloy les Mines; n a s t ę p n i e u d a ł o m u się u r z ą d z i ć ekspozycję w uzdrowisku Deauville, gdzie zyskał nadspodziewane powodzenie, a nawet otrzy­ m a ł n a g r o d ę — Grand P r i x Internationale. Wtedy zain­ t e r e s o w a ł się naszym a r t y s t ą P a r y ż , gdzie Panorama była trzykrotnie wystawiona (Salon d'Hiver, Salon des I n d é p e n d a n t s — w 1960 r., i wreszcie w lokalu Y.M.C.A. w 1962 r.). W lecie tegoż roku Panorama o b j e c h a ł a szereg osiedli polskich w północnej Francji, s k u p i a j ą c y c h n a j ­ więcej polskich g ó r n i k ó w . Ostatnio p o k a z a ł j ą W i ą c e k w L i l l e , gdzie w miejscowej prasie zyskała pochlebne recenzje. W c h w i l i obecnej Józef W i ą c e k jest j u ż znany w ś r o d o w i s k a c h artystycznych, został t a k ż e członkiem 5 �I I . 4. Wyjazd na roboty do Francji. II. 5. Slub. II. 6. Wypadek w kopalni. U. 7. Pogrzeb ofiar wypadku. r -4' ,'t - , Pij polskiego Stowarzyszenia A r t y s t ó w P l a s t y k ó w oraz F é d é ­ ration F r a n ç a i s e des Sociétés d ' A r t Graphique et Pla­ stique. U progu rozpoczęcia zamierzonej i wymarzonej pracy Wiącek z d a w a ł sobie s p r a w ę , że urzeczywistnienie celu w y m a g a ć będzie od niego nie t y l k o wielkiego trudu, nie tylko zachwiania b u d ż e t u rodzinnego, ale nawet sięgnięcia do długo s k ł a d a n y c h oszczędności. N i k t m u przecież nie d a ł materialnej pomocy, on sam zresztą o t y m nie pomyślał. Z d a w a ł sobie t a k ż e s p r a w ę z t r u d ­ ności natury warsztatowej. Wprawdzie j u ż niejednokrot­ nie p r ó b o w a ł r y s o w a ć czy m a l o w a ć m a ł e obrazki, sceny rodzajowe, kwiaty, czasem — wspomnienia z dalekiej ojczyzny. J e d n a k o w o ż Panorama b y ł a p o m y ś l a n a jako praca na dużą skalę. M i a ł a przecież ona jasno w y t k n i ę t y cel dydaktyczny. A b y jeszcze bardziej w p r o w a d z i ć w i ­ dza w treść Panoramy, W i ą c e k n a p i s a ł du niej szeroki komentarz. Dał w n i m t y t u ł y poszczególnych obrazów oraz krótki opis treści każdego z nich. J e d n a k ż e i bez tego komentarza w y s t a r c z a j ą c o czytel­ na snuje się nić g a w ę d y poprzez s a m ą wizję plastyczną. Opowieść zaczyna się od powrotu młodego, bezrobotnego chłopca do domu po bezowocnym poszukiwaniu pracy (scena 1 — i l . 2). J a k k o l w i e k r a d o ś n i e w i t a n y (2), w i d z i biedę, k t ó r a go s k ł a n i a do podpisania k o n t r a k t u na w y ­ jazd do Francji (3 — i l . 3). Na dworcu — p o ż e g n a n i e z rodziną i odjazd pociągu (4 — i l . 4). Dalej przybycie na ziemię f r a n c u s k ą , otrzymanie przydziału pracy (5), 207 �przyjazd z towarzyszem niedoli do osady górniczej (6). Oto osada z w i e ż a m i w y c i ą g o w y m i na pierwszym pla­ nie (7), potem pierwsza d n i ó w k a (8) i pierwsza w y p ł a t a (9). W gronie rodzinnym, czy też na kwaterze g ł ó w n y bohater Panoramy u k ł a d a skromny swój b u d ż e t (10); n a s t ę p n i e w i d z i m y go na zebraniu polskiej organizacji (11), to znowu na zabawie (12). Po p e w n y m czasie po­ znaje s w ą przyszłą żonę (13). Niezmiernie charaktery­ styczna uroczystość ś l u b n a (14 — i l . 5), wesele (15), za­ gospodarowanie się w osadzie, sąsiedzkie narady (Ki). Wypadek przy pracy (17), pobyt w szpitalu (18). I oto n a s t ę p u j e w y b u c h wojny, mobilizacja (19), bombardo­ wanie osad górniczych (20 — i l . 8), p r z e ś l a d o w a n i a przez okupanta (21), ucieczka na p o ł u d n i e Francji przed N i e m ­ cami (22), rozstrzeliwania przez nazistów (23). Polscy partyzanci z Ruchu Oporu w lesie (24), zdobywanie broni (25), akcja s a b o t a ż o w a w osadach górniczych (26), handel na czarnym r y n k u (27). Wreszcie l ą d o w a n i e wojsk alianckich (28 — i l . 9), radosny pochód po zakończeniu wojny (29 — i l . 10), karanie k o l a b o r a n t ó w (30). Uroczy­ sta, d z i ę k c z y n n a procesja w osadzie górniczej (31), u d z i a ł w odbudowie p r z e m y s ł u (32, 33), reemigracja polskich g ó r n i k ó w (34 — i l . 12). Odznaczenia P o l a k ó w zasłużo­ nych w Ruchu Oporu (35 — i l . 11), praca o ś w i a t o w a w ś r o d o w i s k a c h polskich (36), tradycyjna choinka w do­ m u polskim (37). I znowu wypadek w kopalni — wybuch gazu (38 — i l . 6), pogrzeb ofiar wypadku (39 — i l . 7). P o c h ó d młodzieży polskiej w dniu 3 Maja (40 — i l . 13), nauka w polskiej szkole (41 — i l . 14), radość z otrzyma­ nych n a g r ó d za działalność o ś w i a t o w ą i s p o r t o w ą (42 — i l . 15). Poszukiwanie pracy przez młodzież polską (43), wyjazd do kopalni a f r y k a ń s k i c h (44). Akcent k o ń c o w y — „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d a ś w i a t a " (45 — i l . 16). Taka jest w n a j w i ę k s z y m skrócie t r e ś ć Panoramy 208 rozłożona na poszczególne sceny. W ą t e k tej swoistej narracji nie przebiega jednak r ó w n o m i e r n i e . O ile w części pierwszej rozwija się konsekwentnie, jest jasny, logiczny, czytelny, o tyle w partii k o ń c o w e j , przedsta­ w i a j ą c e j życie po z a k o ń c z e n i u wojny, poczyna się r w a ć i g m a t w a ć ; wyczuwa się, że artysta n i e z u p e ł n i e daje so­ bie r a d ę z doprowadzeniem opowieści do k o ń c a . Ostatni, symboliczny obraz nie został dostatecznie uzasadniony przez obrazy poprzednie; nie znajdujemy też dość w y ­ r a ź n e g o w y t ł u m a c z e n i a , dlaczego młodzi chłopcy ze ś r o ­ dowisk górniczych e m i g r u j ą do A f r y k i . Co W i ą c e k chce przez to powiedzieć? Czy zmusza ich do tego bezrobocie, czy też zwycięża chęć szukania p r z y g ó d ? Czy wreszcie ich wyjazd ma j a k i e ś p o w i ą z a n i a z ostrzegawczym me­ mento p r z e m a w i a j ą c y m z ostatniego obrazu? Należy ż a ł o w a ć , że a r t y ś c i e nie u d a ł o się pozostać na p o c z ą t k o w e j drodze i że nie u t r z y m a ł obranego charak­ teru w ą t k u do k o ń c a . Pewne ś w i a t ł o na intencje autora rzucają z a ł ą c z o n e komentarze pisane. T r o c h ę t k l i w e , ale p e ł n e szczerości opisy o b r a z ó w u z u p e ł n i a j ą atmosferę r o z g r y w a j ą c e j się na obrazach akcji. P o z w a l a j ą t e ż w y ­ razić w sposób b e z p o ś r e d n i stosunek emocjonalny autora do przekazywanej treści, w k t ó r e j usiłuje z a w r z e ć nie t y l k o s w o j ą historię, ale całego w y c h o d ź s t w a , porusza­ j ą c przy t y m problemy społeczne i narodowe. W e ź m y dla p r z y k ł a d u treść komentarza do trzeciego obrazu pt. Kontrakt. „ K i e d y więc po wsiach rozeszła się w i a d o m o ś ć , że m o ż n a w y j e c h a ć do Francji, na kon­ t r a k t pracy na rok w fabryce czy kopalni, młodzież obojga płci masowo r u s z y ł a w ś w i a t . Podpisanie kontrak­ tów pracy czy staranie się o papiery na wyjazd było na ustach wszystkich. K t o był silny, zdrowy, ruszał w ś w i a t do Francji, do ziemi obiecanej. P r z e w a ż n i e szli do kopalni, bo zarobki w kopalni były najwyższe. O nie- �I I . 8. Bombardowanie. II. 9. Lądowanie wojsk alianckich. II. 10. Pochód po zakończeniu wojny. II. 11. Odznaczenia Polaków zasłużonych w Ruchu Oporu. II. 12. Powrót do Ojczyzny. bezpieczeństwie tej pracy, o m o ż l i w e j utracie zdrowia, o pylicy n i k t nie myślał. T y l k o ci, k t ó r y m już wiek nie p o z w a l a ł wyjeżdżać i którzy tego życia na emigracji nie w i d z i e l i w tak r ó ż o w y m ś w i e t l e j a k młodzi, b y l i jej przeciwni. Lecz któż ich t a m chciał słuchać. „Ot, za dwa lub trzy lata w r ó c i m z zarobionymi p i e n i ę d z m i , dom odnowimy,, starym p o m o ż e m y , no i o w ł a s n y m ognisku m o ż n a będzie p o m y ś l e ć . Matka w swym sercu czuje, że syna j u ż nie zatrzyma i że go więcej nie b ę ­ dzie widziała, ociera u k r a d k i e m łzy, czego m ł o d a córka nie rozumie — "Przecież jemu we Francji będzie dobrze, jedzie na robotę, później wróci»...". Z k r ó t k i e g o p r z e g l ą d u z a r ó w n o komentarza, j a k przede wszystkim samych obrazów, w i d a ć , j a k bardzo W i ą c k o w i zależy, aby p r z e k o n a ć widza, j a k pragnie, aby mu uwie­ rzono. Wszelkimi też ś r o d k a m i dąży do uwierzytelnienia narracji, w p r o w a d z a j ą c w t y m celu do k a ż d e j sceny o g r o m n ą ilość realiów, do k t ó r y c h p r z y w i ą z u j e w i e l k ą wagę. Dla tej szczegółowej dokumentacji poczyna a r t y ś c i e b r a k o w a ć miejsca na obszernych płaszczyznach zagrun­ towanej „izoreli". Przedmioty zachodzą jedne na drugie t r a c ą c wyrazistość rysunku, postacie tłoczą się; a prze­ cież, w n i e k t ó r y c h scenach wszystkie są n i e z b ę d n e , k a ż ­ da z nich ma do odegrania j a k ą ś o k r e ś l o n ą rolę, k a ż ­ da — zdaniem artysty — wnosi i s t o t n ą i n f o r m a c j ę . Cha­ rakterystyczny dla prymitywnego t w ó r c y brak perspek­ t y w y potęguje jeszcze to w r a ż e n i e b r a k u miejsca dla 209 �tysiącznych myśli, k t ó r e zdają się rozsadzać ramy obra­ zów. T r u d n o ś c i te udaje się W i ą c k o w i w pewnej mierze rozwiązać, gdy w n i e k t ó r y c h scenach, gdzie specjalnie dużo ma do powiedzenia, umieszcza widza na p e w n y m wzniesieniu, d a j ą c m u t y m samym możność ogarnięcia w z r o k i e m szerszych h o r y z o n t ó w . Tak r o z w i ą z u j e s c e n ę p i e r w s z ą , gdy razem z p o w r a c a j ą c y m do domu c h ł o p c e m chce pokazać znane m u okolice w s i rodzinnej ( i l . 2). Podobnie udaje m u się p o k o n a ć t r u d n o ś ć pomieszczenia d u ż e j ilości ludzi przy o d j e ż d ż a j ą c y m pociągu ( i l . 4), gdzie zdołał w y o d r ę b n i ć nie tylko w z r u s z a j ą c e sceny p o ż e g n a n i a , ale i p o k a z a ć na dalszym planie z a p a m i ę t a ­ ny — m i m o u p ł y w u lat — krajobraz rodzinnych stron, „ t a k znany — j a k pisze — i tak ukochany". Z wysoka obserwujemy scenę powrotu do Polski r e e m i g r a n t ó w g ó r n i k ó w , ł a d o w a n i e rzeczy i inwentarza, rozległą per­ s p e k t y w ę całej opuszczanej osady g ó r n i c z e j ; j a k gdyby z jednego z s a m o l o t ó w , k t ó r e unoszą się nad ziemią, obserwujemy razem z l o t n i k i e m l ą d o w a n i e wojsk alianc­ kich na ziemi francuskiej z m a s ą ludzi, czołgów i w o ­ jennego sprzętu ( i l . 9). Przy komponowaniu poszczególnych scen Wiącek w y ­ kazuje wiele inwencji. W rozmieszczeniu postaci czy p r z e d m i o t ó w nie rządzi n i m j a k a ś z góry przyjęta k o n ­ wencja. Kieruje się on raczej chęcią odtworzenia rze­ czywistego u k ł a d u e l e m e n t ó w s k ł a d a j ą c y c h się na scenę, k t ó r ą widział, czy w k t ó r e j uczestniczył. Postacie czy przedmioty pierwszego planu stara się przybliżyć do w i ­ dza tak, że częściowo je obcina, j a k gdyby wyrzuca poza ramy obrazu. Jeśli akcja rozgrywa się na wolnej przestrzeni, zawsze zostaje ukazana daleka perspektywa istniejącego w rzeczywistości krajobrazu; jeśli scena od- 13 210 bywa się w z a m k n i ę t y m pomieszczeniu, to odtwarza określone, z w i ą z a n e z danym faktem w n ę t r z e , j a k sala szpitalna, czy miejsce z e b r a ń organizacji polskich l u b izba mieszkalna. Owo bogactwo realiów, k t ó r e tak rozrzutnie w p r o w a ­ dza W i ą c e k do swej Panoramy, odgrywa istotną rolę w ł a ś n i e przez ich autentyzm: tak np. umieszczenie przy oknie stołu, w o k ó ł którego zasiada cała górnicza rodzi­ na, odpowiada konwencji rozmieszczania mebli w g ł ó w ­ nej izbie g ó r n i k ó w - e m i g r a n t ó w . K s z t a ł t i miejsce szafki na talerze oraz krzyżyk wiszący nad w e j ś c i e m ( i l . 3) — to szczegóły z a p a m i ę t a n e z rodzinnego domu. Podobnie odtworzone z p a m i ę c i jest usytuowanie zamku p a ń s k i e ­ go czy karczmy we w s i ( i l . 4), ceglane obramienie d r z w i p r o w a d z ą c y c h do izby zbornej w punkcie rozdzielczym we Francji, detale architektury kościoła z osady, a nawet kolorystyka w s t ą ż e k naszytych na sukienkach k r a k o w i a ­ nek uczestniczących w procesji. O w y m rozlicznym detalom w swych obrazach nadaje jednak W i ą c e k n i e j e d n a k o w ą r a n g ę . O d g r y w a j ą one róż­ ną rolę, nie zawsze tylko opisową, bo np. aksamitne portiery, w y s t ę p u j ą c e jako tło p r z e w o d n i c z ą c e g o zebrania — m a j ą p o d k r e ś l i ć uroczysty charakter przedstawionej akcji, a gdzie indziej pewne szczegóły, j a k kot wbiegający do izby w scenie powrotu do domu bezrobotnego syna (2), służą do stworzenia atmosfery ciepła i intymności rodzinnego życia. Tak w i ę c obiektywny realizm łączy się z wyrazem emocjonalnego, osobistego stosunku artysty do odtwarza­ nych w s p o m n i e ń . Natomiast jeśli chodzi o sceny z życia zawodowego, r o z g r y w a j ą c e się we w n ę t r z u kopalni, odnosi się w r a ­ żenie, że atmosfera jej jest dla W i ą c k a obca. Dwa obra- 14 �zy: pierwszy dzień pracy i wypadek (nr 17) w y r a ź n i e nie d o r ó w n u j ą pozostałym. N i e s k ł a d n a obudowa chodnika, p ł a s k i e ciała g ó r n i k ó w utrzymane w szarej tonacji, brak dalszych p l a n ó w — to wszystko k a ż e zaliczyć obyd­ wa obrazy do n a j s ł a b s z y c h w cyklu Panoramy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e s ą sceny zbiorowe: wyjazd na e m i g r a c j ę , ślub, wesele, procesja, pogrzeb, pochód, czy zebranie. W nich najsilniej rysuje się i n d y w i d u a l ­ ność artysty, k t ó r y swobodnie porusza się na gruncie bliskiej m u i swojskiej obyczajowości. Z tych scen ema­ nuje atmosfera ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m rozgrywa się akcja (chodzi t u konkretnie o sceny z życia zbiorowego emi­ gracji), ś r o d o w i s k a , z k t ó r y m artysta jest nierozdzielnie z w i ą z a n y i razem ze wszystkimi uczestnikami p r z e ż y w a r o z g r y w a j ą c e się wydarzenia. Obrazy te cechuje tak charakterystyczna dla t w ó r c o w naiwnych h i e r a t y c z n o ś ć postaci, p e ł n a powagi s z t y w n o ś ć ; z j a k ą c e l e b r u j ą uroczyste chwile w życiu zbiorowym, p o d p o r z ą d k o w a n i e t ł u m u postaci nakazom tradycji czy niepisanych k a n o n ó w r z ą d z ą c y c h życiem przedstawianej grupy społecznej. Nie zmniejsza tego w r a ż e n i a d ą ż n o ś ć do z r ó ż n i c o w a n i a poszczególnych postaci przez strój, ruchy, uczesanie, czy rysy twarzy, nie m ó w i ą c j u ż o wzbogaceniu dekoracyjności ubioru. Oto orszak wesel­ ny i i i . 5) wychodzi z kościoła; ludzie tłoczą się ze wszyst­ kich stron, aby obejrzeć n o w o ż e ń c ó w ; ci zaś kroczą pełni powagi pod girlandami k w i a t ó w , podtrzymywanych przez d z i e w c z ę t a w krakowskich strojach. Z a r ó w n o w wyrazie twarzy tych dziewcząt, j a k w ich geście, odnajdujemy sugestywne p o d o b i e ń s t w o do choinkowych a n i o ł ó w trzy­ m a j ą c y c h wstęgi z ewangelicznymi napisami. Podobna h i e r a t y c z n o ś ć cechuje postacie b i o r ą c e udział w uroczy­ stej procesji czy w pochodzie trzeciomajowym ( i i . 13), i 18 I I . 13. Pochód 3 Maja. 11. 14. Nauka w polskiej szkole. II. 15. Nagrody za działalność oświatową i sportową. II. 16. Zdobycie Kosmosu czy zagłada świata. gdzie symetria w ustawieniu c h o r ą g w i , f e r e t r o n ó w , sztan­ d a r ó w , a nawet t ł u m u podnosi w r a ż e n i e celebrowania uroczystości nie t y l k o przez jej u c z e s t n i k ó w , ale — co ważniejsza — przez samego a r t y s t ę . Ten sam uroczysty n a s t r ó j panuje w scenach z e b r a ń organizacji polonij­ nych, gdzie zwraca u w a g ę o ż y w i e n i e u c z e s t n i k ó w prze­ jętych w a ż n o ś c i ą c h w i l i oraz p e ł n a godności i poczucia wagi s p e ł n i a n e j misji postawa p r z e w o d n i c z ą c e g o , k t ó ­ remu patronuje nadmiernej wielkości godło p a ń s t w o w e w obramieniu aksamitnych kotar. P a t r z ą c na t ę scenę lepiej się rozumie, j a k w a ż n a , a zarazem upragniona b y ł a godność prezesa takiej czy innej organizacji, o k t ó ­ r ą działacze emigracyjni staczali p e ł n e wzajemnej a n i ­ mozji w a l k i . Dzięki t y m ś r o d k o m aura r o z g r y w a j ą c e j się akcji stała się ł a t w o czytelna i przejrzysta; dopo­ mogło t u n i e w ą t p l i w i e osobiste podejście artysty do tematu. J e d n a k ż e siła ekspresji nie p r z y s ł a n i a w Panoramie t r u d n o ś c i warsztatowych, z k t ó r y m i boryka się W i ą c e k . Nie daje on sobie rady z p r a w a m i perspektywy, z utrzy­ maniem proporcji p o m i ę d z y postaciami pierwszego i d r u ­ giego planu, co przejawia się dość w y r a ź n i e w scenie pierwszej — p o w r o t u z w ę d r ó w k i do domu. P o s t a ć syna ukazującego się w drzwiach w e j ś c i o w y c h , podobnie j a k siostry siedzącej przy stole, jest nieproporcjonalnie w y ­ d ł u ż o n a ; ten sam b ł ą d powtarza się w scenie przy choince (stosunek wielkości twarzy m a t k i i dziecka do 211 �postaci w głębi). Jeszcze w i ę k s z y c h t r u d n o ś c i n a s t r ę c z a a r t y ś c i e przedstawienie postaci w ruchu, czy też emocjo­ nalnego wyrazu twarzy b o h a t e r ó w , odczuwanej radości czy smutku. B r a k znajomości podstawowych zasad techniki malar­ skiej ujawnia się dość silnie w samym sposobie posługi­ wania się farbami. Ma wprawdzie W i ą c e k ś m i a ł e i pew­ ne d o t k n i ę c i e pędzla, p o z w a l a j ą c e m u jednym pociągnię­ ciem założyć o k r e ś l o n ą płaszczyznę w obrazie, nie potrafi jednak w y d o b y ć kolorem trzeciego w y m i a r u , czy ś w i a t ł o ­ cienia, czy wreszcie bardziej wyszukanych i p r z e ł a m a ­ nych barw. Najbardziej udatne są w jego obrazach par­ tie, w k t ó r y c h może użyć k o l o r ó w czystych, j a k w sce­ nach zbiorowych, gdzie w y s t ę p u j ą postacie w strojach ludowych, p o z w a l a j ą c e zastosować ś m i a ł e , a tak bliskie jego ś r o d o w i s k u zestawienia barwne, j a k mocno różo­ wego z i n t e n s y w n ą zielenią — typowe dla łowickich wycinanek, kurpiowskich p a s i a k ó w czy malowanek z D ą b r o w y . T a m jednak, gdzie trzeba bardziej złożo­ nych ś r o d k ó w malarskich, j a k np. dla odtworzenia m r o ­ k u kopalni czy lasu, szarej perspektywy zadymionych osad górniczych, mglistości krajobrazu — nie umie W i ą ­ cek w y b r n ą ć z t r u d n o ś c i kolorystycznych. Wszystkie te braki w y r ó w n u j e W i ą c e k o g r o m n ą pa­ sją twórczą, rozmachem w komponowaniu poszczegól­ nych scen, p e ł n ą odwagi i n w e n c j ą r o z w i ą z y w a n i a często bardzo skomplikowanego tematu. Zadziwia w całości Panoramy ambitne szukanie coraz to nowych ś r o d k ó w i sposobów przekazania p r z e m y ś l a n e j treści. Jak z a k w a l i f i k o w a ć dzieło W i ą c k a ? Gdzie jest miejsce Panoramy? Jakie wreszcie n a l e ż a ł o b y przyjąć k r y t e r i a dla oceny tego typu twórczości? M i n ę ł o j u ż p e ł n e 15 lat, gdy s t a w i a l i ś m y sobie podob­ ne pytania stojąc wobec nowych wtedy zjawisk arty­ stycznych ujawnionych przez samorodne talenty w y w o ­ d z ą c e się ze ś r o d o w i s k a robotniczego. W 1949 r. posta­ w i ł a m to pytanie w j e d n y m z n u m e r ó w „Polskiej Sztuki Ludowej",, p r ó b u j ą c wtedy z a k w a l i f i k o w a ć twórczość p l a s t y c z n ą g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w , usiłując znaleźć dla niej miejsce w ogólnym dorobku polskiej plastyki. Teraz, po tyloletnim d o ś w i a d c z e n i u , po kilkunastu w y ­ stawach twórczości amatorskiej, po poznaniu szeregu t w ó r c ó w w y w o d z ą c y c h się ze ś r o d o w i s k a robotniczego, po w i e l u dyskusjach, k t ó r e w y ł o n i ł y pogląd na tego t y p u zjawiska artystyczne, m o ż e m y w ł ą c z y ć Józefa W i ą c k a do wielkiej rodziny t w ó r c z y c h , samodzielnych d y l e t a n t ó w . W warsztacie t w ó r c y Panoramy odnajdujemy cechy w i ą ­ żące go z i n n y m i amatorami: podobne t r u d n o ś c i w a r ­ sztatowe i podobne ś r o d k i . Tak na p r z y k ł a d w rysunku — charakterystyczny brak poczucia proporcji w postaciach ludzkich: zbyt d u ż e głowy w stosunku do reszty ciała, t r u d n o ś c i w oddaniu perspektywy, obok tego — w s p ó l ­ ne ś r o d k i w y r a z u plastycznego, j a k u Ociepki, D w o r czyka, W r ó b l a , a nawet Rousseau, ta sama d ą ż n o ś ć do celebracji przedstawianych scen, podobne p r z y w i ą z y w a ­ nie w a g i do wielkiego a r s e n a ł u detali, k t ó r e s t a n o w i ą udokumentowanie treści. Jak dla wszystkich n a i w n y c h t w ó r c ó w , i dla W i ą c k a m a j ą ogromne znaczenie takie szczegóły, j a k : ozdoby kobiecego stroju, drobne akceso­ ria m u n d u r ó w niemieckich żołnierzy czy haft na czapce francuskiego oficera. W odróżnieniu bowiem od i n d y w i d u a l n o ś c i artystycz­ nych wspomnianych a m a t o r ó w Józef Wiącek jest naw s k r o ś r e a l i s t ą . W jego Panoramie nie ma miejsca na fantastyczne Ociepkowe stwory, czy w y i m a g i n o w a n ą N i k i f o r o w s k ą a r c h i t e k t u r ę . W y j ą t e k stanowi t y l k o ostat­ ni obraz Panoramy p r z e d s t a w i a j ą c y „zdobycie Kosmosu czy z a g ł a d ę globu ziemskiego"; ale to przecież obraz przy­ szłości. W ą t e k dydaktyczny n a r z u c i ł m u konieczność stworzenia obrazu, k t ó r y nie m i a ł odpowiednika w ś w i e ­ cie rzeczywistym. Natomiast w przedstawieniu scen z życia swego ś r o d o ­ wiska Wiącek jest b l i s k i P a w ł a W r ó b l a , choć mniej od tamtego pogodny. Obu tych a m a t o r ó w łączą nikłe, ale jeszcze uchwytne nici z l u d o w ą twórczością p l a s t y c z n ą , przeszczepioną na grunt ś r o d o w i s k a robotniczego. P o d k r e ś l o n e tutaj analogie w ś r o d k a c h w y r a z u nie p r z e s ą d z a j ą o w ł ą c z e n i u W i ą c k a w k r ą g „ m a l a r z y dnia siódmego". Jego sztuka — to nie odpoczynek po n u ż ą c e j pracy zawodowej, to w jego intencjach — odpowiedzial­ na misja społeczna. G ł ó w n e źródło bowiem jego a r t y ­ stycznej inspiracji t k w i w założeniach dydaktycznych, a nawet mentorskich. Realizacja tych założeń z a m k n i ę t a cyklem 45 o b r a z ó w daje W i ą c k o w i w ś r ó d p l a s t y k ó w a m a t o r ó w miejsce o d r ę b n e . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01460ac5e1f9b4ca764621f8475ea1a8.pdf 5c2c8c05dd6f3b49e5d45b8197c0bc45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:605 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:554 Title A name given to the resource Kurpie w Puszczy Białej / ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1967 t.11, s.192-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA ŻYWIRSKA K U R P I E W PUSZCZY BIAŁEJ* Sprawa ruchów m i g r a c y j n y c h pomiędzy Puszczą Zieloną i Białą, j a k k o l w i e k interesowała badaczy, nie była dotychczas w pełni wyjaśnio­ na. L . K r z y w i c k i był zdania, że p i e r w s i osadnicy znający gospodarkę leśną b y l i sprowadzeni z Puszczy Białej do borów królewskich tworzą­ cych Puszczę Zieloną w początkach j e j zaludnienia, a więc w w i e k u X V . Słuszność tego t w i e r d z e n i a mogłaby w pewnej m i e r z e uzasadnić c h r o ­ nologia faktów. P r z y końcu b o w i e m X V stulecia, k i e d y dopiero poczęły powstawać pierwsze osiedla w Puszczy Zielonej, Puszcza Biała była już gęsto zaludniona, a nawet stanowiła samodzielne c e n t r u m osadnicze. Stąd szli osadnicy na północny zachód do Puszczy Zielonej, a n a w e t sięgnęli Prus. W y k r y c i e jednakże śladów t e j m i g r a c j i jest t r u d n o u c h w y t n e i t y l k o nikły materiał a r c h i w a l n y czy n a z w y niektórych m i e j ­ scowości powtarzające się na obu terenach mogą uzasadnić j e j istnienie. Natomiast druga fala m i g r a c y j n a idąca w X V I I I w . w o d w r o t n y m k i e r u n k u zadzierzgnęła więzy bez porównania silniejsze, które szeregiem zapożyczeń k u l t u r o w y c h świadczą dotychczas o łączności pomiędzy obie­ ma Puszczami.. Ona wreszcie u s p r a w i e d l i w i a użycie nazwy Kurpiów dla mieszkańców Puszczy Białej. 1 W dotychczasowej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j b r a k było jednak d l a tego f a k t u uzasadnienia źródłowego. Utarło się mniemanie, że t e r e n właściwej K u r p i o w s z c z y z n y to wyłącznie Puszcza Zielona. Odnośnie zaś do Puszczy Białej, m i m o że pojawiała się n i e j e d n o k r o t n i e nazwa K u r p i o w s k a , a j e j mieszkańców nazywano także K u r p i a m i , nie wskazywano jednak źródła dowodów istniejącej łączności. Sprawa dotychczas pozostała nie roz­ strzygnięta, a nawet B. B a r a n o w s k i w jednej ze s w y c h p u b l i k a c j i 2 * Artykuł ten jest fragmentem w s i omawianego terenu. większe] pracy, poświęconej L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka W a r s z a w s k a " , B. Baranowski, Walka chłopów kurpiowskich W a r s z a w a 1951, s. 48. 1 2 historii kultury R . 52: 1892, t. 3, s. 537. z feudalnym uciskiem, �KURPIE W PUSZCZY 193 BIAŁEJ zadowolił się stwierdzeniem, że „nazwa Kurpiów l u b Kurpików (gdyż ta f o r m a jest raczej wcześniejsza) nadana została mieszkańcom dwóch różnych i zupełnie n i e łączących się ze sobą obszarów, t a k z w a n y c h póź­ niej Puszczy Zielonej i Puszczy Białej". Tymczasem już n i e m a l sto l a t t e m u A . Z a k r z e w s k i w y s u w a przypuszczenie zajęcia p e w n y c h obsza­ rów Puszczy Białej przez Kurpiów. Wymieniając jednakże niektóre wsie „ w okolicy B r o k u i O s t r o w i , pomiędzy Brańszczykiem, Długosiodłem i Nagoszewem" j a k o k u r p i o w s k i e nie daje t e m u s t w i e r d z e n i u żadnego źródłowego poparcia a n i też n i e podaje klucza, według którego miałby podstawę t a k je określić. Przyznaje się natomiast do trudności rozwią­ zania tego p r o b l e m u , gdyż — j a k pisze — „Wiele osób, które d o p y t y ­ wałem, dlaczego daną wioskę zwą kurpiowską, a inną sąsiednią spod tej nazwy wykluczają, n i e umiało m i dać zadowalającej o d p o w i e d z i " . N i e w i e l e więcej wiedział na t e n temat w 30 bez mała l a t później t w i e r ­ dząc, że „wyodrębnić t e r y t o r i a l n i e ludności k u r p i o w s k i e j w t e j okolicy obecnie n i e można" . Zresztą o przypadkowości w y b o r u w s i dokonanego przez autora świadczy fakt, że w y m i e n i a on w s i e zamieszkałe zarówno przez drobną szlachtę ( K a n k o w o , Kaczkowo), j a k i chłopów pańszczyźnia­ n y c h zamieszkałych w e wsiach leżących poza g r a n i c a m i Puszczy ( D a n i łowa, Złotoria). T e n sam błąd popełnia B. C h l e b o w s k i , stawiając p r z y opisie niektórych w s i tego t e r e n u określenia „kurpiowska". Obaj a u t o ­ r z y nie podają, na j a k i c h przesłankach o p a r l i uznanie d a n y c h w s i j a k o kurpiowskich. 3 4 5 6 Stanowisko to poddaje ostrej k r y t y c e L . K r z y w i c k i odmawiając a u t o r o m podstaw do t a k a u t o r y t a t y w n y c h stwierdzeń ponieważ — j a k pisze — niektórzy z n i c h b y l i na Puszczy zaledwie „dni k i l k a " , t y m s a m y m n i e znają zupełnie t e r e n u . Tymczasem o n sam, określając n i e ­ które wsie j a k o k u r p i o w s k i e , także nie uzasadnia żadną dokumentacją swego w y b o r u . Jedynie pisząc o Puszczy Zielonej usiłuje wskazać p r z y ­ c z y n y w z a j e m n y c h ruchów m i g r a c y j n y c h . T w i e r d z i on, że obie Puszcze zamieszkiwały r o d y bartnicze, które rozgałęziając się szły bądź z północy n a południe, bądź też z południa n a północ. Jako a r g u m e n t p r z e k o n u ­ jący podaje powtarzanie się t y c h samych nazwisk w o b u Puszczach. 1 Poza t y m — jego zdaniem — pozycja p r a w n a bartników k u r p i o w ­ skich była na t y l e a t r a k c y j n a , że mogły się zdarzać w y p a d k i p r z e n i k a n i a A . Z a k r z e w s k i , Kurpie, w a 1908—1909, t. 41—42, s. 544. 3 4 5 [w:] A . Z a k r z e w s k i , Z Puszczy Z a k r z e w s k i , Kurpie. Zielonej, Słownik geograficzny Królestwa daje t a m przymiotnik „kurpiowska" P u s z c z y Białej. 6 7 K r z y w i c k i , op. cit., 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I Wielka t. 4, s. 69. encyklopedia powszechna, Warsza­ „Wisła", t. 1: 1887, s. 74. Polskiego, W a r s z a w a 1880—1895. A u t o r d o ­ p r z y o m a w i a n i u poszczególnych w s i t e r e n u �MARIA 194 ŻYWIRSKA na Puszczę nie t y l k o chłopów pańszczyźnianych z p o b l i s k i c h folwarków, którzy i n s t a l o w a l i się w borach puszczańskich podszywając się pod cudze Znaki bartnicze, ale i szlachty zaściankowej. T o może być przyczyną występowania nazwisk szlacheckich, s p o t y k a n y c h dotychczas wśród za­ siedziałych rodów na Puszczy, j a k Grzymałowscy, R y t l o w i e , Tułodzieccy czy Rudzcy. Zarówno penetracja szlachecka, j a k chłopów pańszczyźnia­ n y c h n i e miała c h a r a k t e r u masowego. A r g u m e n t a c j a K r z y w i c k i e g o jest w w i e l u w y p a d k a c h słuszna, gdyż d r o g i p r z e n i k a n i a pojedynczych osadników do Puszczy Białej mogły być w t y m okresie różne; natomiast sprawa sprowadzenia większej masy osadników z Puszczy Zielonej do Białej staje się jasna dopiero w świetle d o k u m e n t a c j i znajdującej się w A r c h i w u m Diecezjalnym w Płocku. M i m o znacznych zniszczeń spowodowanych ostatnią wojną ocalały d w i e n i e z m i e r n i e cenne pozycje. Pierwsza z nich, to szczegóło­ w a , doskonale napisana lustracja dóbr b i s k u p i c h z 1773 r . , których częścią była Puszcza Biała. P o t w i e r d z a z a w a r t y t a m materiał druga, n i e m n i e j dokładna l u s t r a c j a z 1785 r . W o b u księgach z n a j d u j e m y szczegółowy w y k a z w s i „zasadzonych K u r p i a m i " . O d n a j d u j e m y dokład­ ną liczbę osadników k u r p i o w s k i c h , osadzonych w poszczególnych wsiach Puszczy Białej. M a m y także ich nazwiska. Natomiast a k t y lokacyjne d l a niektórych w s i zachowały się w A r c h i w u m Głównym A k t D a w n y c h w Warszawie znakomicie uzupełniających materiał płocki. Dzięki t a k drobiazgowej d o k u m e n t a c j i sprawę napływu osadników z Puszczy Z i e ­ lonej można b y po t y l o l e t n i c h dyskusjach uznać za d e f i n i t y w n i e w y ­ jaśnioną. 8 9 Konieczność sprowadzenia większej masy osadników leżała w d o t k l i ­ w y c h zniszczeniach, j a k i m uległa Puszcza Biała w X V I I i pierwszej ćwierci X V I I I stulecia. Przede w s z y s t k i m były t o s k u t k i w o j e n szwedz­ k i c h , następnie w o j n y d o m o w e j m i e d z y z w o l e n n i k a m i Sasów i Stanisława Leszczyńskiego, toczącej się na ziemi puszczańskiej, wreszcie szalejącej t a m w p a r o k r o t n y c h n a w r o t a c h zarazy. Po raz pierwszy od czasów wczesnego średniowiecza zarysowała się konieczność zaludnienia opusto­ szałych osad i zagospodarowania zdewastowanych terenów, które p o n o w ­ nie brał w swe posiadanie bór. B i s k u p i płoccy, właściciele Puszczy, którzy k o n s e k w e n t n i e p r o w a d z i l i swą politykę gospodarczą, szukali t a k i c h osadników, którzy b y o d p o w i a ­ d a l i p e w n y m określonym w a r u n k o m . D l a z a l u d n i e n i a obszarów r o l n y c h leżących na l e w y m brzegu N a r w i można było łatwo znaleźć źródło siły l u d z k i e j w p r z e l u d n i o n y c h włościach b i s k u p i c h z prawego brzegu r z e k i , A r c h i w u m D i e c e z j a l n e (dalej dóbr b i s k u p i c h z 1773 r. v o l . 122. Tamże, 1785 r. v o l . 124. 8 3 podawane w skrócie A D ) — Płock, l u s t r a c j a �KURPIE W PUSZCZY 195 BIAŁEJ zwłaszcza w p o w . ciechanowskim. Stwierdzona dzięki badaniom a n t r o p o ­ l o g i c z n y m łączność ludności zamieszkującej oba brzegi N a r w i wskazuje, że musiała istnieć i n f i l t r a c j a obopólna; na pewno więc i w t y m k r y t y c z ­ n y m momencie p r z y s z l i zza N a r w i osadnicy do Wsi okolic Obrytego czy Drwał. Jednakże największą troską gospodarzy Puszczy były opustoszałe osady leśne leżące w głębi borów. D l a n i c h należało szukać l u d z i znają­ cych gospodarkę leśną, a więc bartników, smolarzy, strzelców czy w y p a ­ laczy potażu. Tego t y p u materiał l u d z k i mogła dostarczyć leżąca w są­ siedztwie, stosunkowo m n i e j zniszczona Puszcza Zielona. T a m przypuszczalnie zwrócił się b i s k u p S. Załuski na przełomie X V I I i X V I I I stulecia, k i e d y rozpoczynał swą planową akcję podniesienia życia gospodarczego na Puszczy. N i e znamy, niestety, d o k u m e n t a c j i p l a n u i materiałów oświetlających pierwsze c h w i l e jego realizacji. Pierwszy zachowany d o k u m e n t pochodzi z okresu późniejszego, gdyż n i e w s p o ­ m i n a on o rozpoczęciu a k c j i . O s t a t n i przypada n a l a t a dziewięćdziesiąte X V I I I stulecia. W świetle więc zachowanego materiału można b y t w i e r ­ dzić, że i m i g r a c j a Kurpiów zamyka się w luźnych r a m a c h l a t 1730—1790. Obszar ogarnięty osadnictwem k u r p i o w s k i m rozciągnął się wąskim pasem poczynając od Tocznej B i e l i i Borsuków na zachodzie po Małki­ nię na wschodzie. Najgęściejsza siatka w s i „zasadzonych K u r p i a m i " p r z y ­ pada na jądro Puszczy: pomiędzy B r o k i e m , W y s z k o w e m i Ostrowią M a ­ zowiecką. Około 300 osadników rozlokowało się w następujących w s i a c h : Białe Błoto, Błędnica, B o r s u k i , B u d y Brańszezykowskie, Cieńsza, C i u r a j , D u d o w i z n a , Grabowiec, Grabownica, K a c p u r y , Knurówiec, K u z k o w i z n a , L i m a n y , Laskowizna, W o j t y , Małkinia Górna i Małkinia Dolna, N a g o szewo, Ochudno, Osuchowa, Pniewo, P o n i k i e w , Poręba, P r z y j m y Brań­ szczykowskie, Przyjmy-Kąty, Skłudy Sumiężne, Toczna B i e l , T r z c i a n k a , T u c h l i n , U d r z y n e k i Wiśniewo . P r z y l u s t r a c j i w s i Drwały w s p o m n i a ­ no także, że „ w d r u g i e j stronie rzeczki są K u r p i e " . Skądinąd także wiadomo, że K u r p i e d a l i początek osadzie Szczubełkowo. 10 1 1 Rozmieszczenie osadników k u r p i o w s k i c h szło po l i n i i generalnego p l a ­ n u o d b u d o w y w y l u d n i o n y c h terenów puszczańskich. Przewidywał on przede w s z y s t k i m uzupełnienie stanu liczebnego w s i s t a r y c h , wyniszczo­ n y c h bądź przez zarazę, bądź też w k o n s e k w e n c j i działań w o j e n n y c h . W materiale a r c h i w a l n y m spotykamy a k t y lokacyjne d l a wspomnianej w d y p l o m i e K o n r a d a Mazowieckiego z X I I I w . Osuchowej czy powstałej w X V stuleciu G r a b o w n i c y bądź Poręby. Ożywiano poza t y m zniszczone ośrodki gospodarki leśnej, miejsca w y p a l a n i a potażu czy pędzenia smoły. 1 0 11 Tamże, 1773 r. v o l . 122, s. 260—266. Tamże, s. 12. �MARIA 196 ZYWIRSKA T a k i był początek w s i Białe Błoto zasadzonej w 1747 r . osadnikami „na majdanie, gdzie kiedyś popioły p a l o n o " . Natomiast nowe w s i e t w o r z o n o bądź na w y t r z e b i o n y c h połaciach b o r u , bądź na miejscach d a w n i e j w y t r z e b i o n y c h , a obecnie ponownie zarośnię­ t y c h . T a k powstały w zachodnim krańcu Puszczy małe osady, j a k „nowe w Chrostkach w y r o b k i Cieńcza z w a n e " czy „nowe w y r o b k i od dwóch l a t zaczęte B o r s u k i zwane", czy wreszcie „nowe od dwóch l a t zaczęte G r a ­ bowiec z w a n ą " . W niektórych w y p a d k a c h władze biskupie dawały bardziej przedsiębiorczym osadnikom możność samodzielnego w y b o r u miejsca i udzielały i m przywilejów na założenie osiedla. Przykładem było zasadzenie na Tocznej B i e l i dwóch b r a c i Lesińskich, którzy sami znaleźli „sposobne miejsce do mieszkania d l a siebie" . Analogiczną ge­ nezę miały przypuszczalnie Przyjmy-Kąty czy Knurówiec, D u d y , K a c p u r y czy P u z d r o w i z n a j a k o osady małe, składające się początkowo z dwóch, a n a w e t jednego gospodarstwa. 12 13 14 Jak to powyżej było powiedziane, rozmieszczenie osadników nie było równomierne. Największe i c h skupiska t o wsie Osuchowa, Nagoszewo, Poręba czy Białe Błoto, gdzie s t a n o w i l i całość ludności. B y ł y jednakże w y p a d k i , że K u r p i e zajęli t y l k o część w s i , j a k to miało miejsce w T r z c i a n ­ ce. N a 23 siedliska 11 zajęli K u r p i e , pozostałe 12 nadal t r z y m a l i chłopi pańszczyźniani. K u r p i e zajęli obszary na wschodniej ścianie w s i , chłopi pańszczyźniani n a zachodniej. Podobnie zostało urządzone Pniewo, gdzie było sześciu chłopów pańszczyźnianych na f o l w a r k u , n a łanach zaś p r o ­ boszczowskich osiadło czterech Kurpiów. N a ogół n a krańcach Puszczy p u n k t y osadnictwa k u r p i o w s k i e g o były małe. N a zachodzie L i m a n y miały t y l k o jedno siedlisko, Toczna B i e l i C i u r a j po d w a , P o n i k i e w na początku cztery. Na wschodzie zaś nowe osiedla, j a k K u z k o w i z n a , D u d y , K a c p u r y i P u z d r o w i z n a , liczyły od 2 do 4 osadników. K u r p i e p r z y b y l i do Puszczy Białej większymi r o d a m i . W w i e l u wsiach w okresie i c h zasadzania powtarza się nazwisko Deptułów, Samslów, Ponichterów, Delugów, Zysków czy Najmołów. Często ojciec i synowie czy d w a j bracia d a l i początek osadzie. T a k było w w y p a d k u Tocznej B i e l i , gdzie osiedliło się dwóch braci Lesińskich, czy Białego Błota, zajętego przez czterech Ponichterów. Zdarzało się, że od nazwiska osadników wzięła początek nazwa w s i , j a k n p . D u d y , nazwane t a k od dwóch b r a c i Dudów: A d a m a i P i o t r a . Założycielem zaś w s i K a c p u r y był Wojciech K a e p u r a . T ę samą genezę posiada małe wyrosłe koło Obrytego SzczubełA r c h i w u m G ł ó w n e A k t D a w n y c h (dalej p o d a w a n e w W a r s z a w a , księgi g r o d z k i e j u r y s d y k c j i b i s k u p i e j , v o l . 5, s. 212. 1 2 1 3 Tamże, v o l . 12, s. 118. 1 4 Tamże, v o l . 9, s. 144. skrócie AGAD) — �KTJHPIE W PUSZCZY BIAŁEJ 197 k o w o założone przez przedstawiciela możnego r o d u k u r p i o w s k i e g o Szczubełków. Zachowana d o k u m e n t a c j a zdradza n a m f r a g m e n t y aktów p r a w n y c h , na których podstawie przeprowadzone było osadnictwo k u r p i o w s k i e . W świetle t e j d o k u m e n t a c j i okazuje się, że przybysze z a j m o w a l i poszcze­ gólne siedliska na podstawie pisemnego, imiennego zezwolenia; m o g l i krudować przez wyznaczony okres zarośla i dopiero w określonym t e r m i ­ nie następował p o m i a r gruntów i ich oczynszowanie. O wielkości p r z y ­ znanej działki decydowała energia, przedsiębiorczość czy liczebność r o ­ dziny. Atmosferę przeprowadzonej a k c j i odda najlepiej wyjątek z l u s t r a c j i z 1773 r . omawiający osadzenie w s i P o n i k i e w : „Kurpie nowo założeni nad starą rzeką Narwią w K a r w i n i e P o n i k i e w n a z w a n i , którzy dopiero j a k t a m osiadać zaczęli i g r o n t a dobywać, r o k minął na św. J a n C h r z c i ­ ciel w r o k u przeszłym 1772. Przeto jeszcze p o m i a r u n i e było i p r a w a żadnego i m danego, t y l k o słowne przyzwolenie w y c i n a n i a i b u d o w a n i a się stanęło. Dotąd chałup 4 z dachami, a piąta bez dachu, w s z y s t k i c h zaś na t e j P o n i k w i m a się mieścić ośmiu; wolności to jest, że nic w y r u m o wanego płacić nie mają pola, aż za l a t 7 podług p o m i a r u morgów i u s t a ­ n o w i e n i a płacy z każdego m o r g a " . 1S Podobnie było z zasadzeniem w Tocznej B i e l i , gdzie osadnicy „prawa swego i rozporządzenia i n f o r m a nie mają t y l k o in scripto p o z w o l e n i e " . Zwalniając osadników z obowiązku płacy ograniczono i c h jednocześnie p e w n y m i dość o s t r y m i r y g o r a m i . I t a k w niektórych a k t a c h c z y t a m y : „aby ciż osiadający w s z e l k i c h szkód się w y s t r z e g a l i w łąkach i b o r a c h " bądź też, g d y była m o w a o d o k o o p t o w a n i u n o w y c h osadników: „aby się szkód w żadnym drzewie i łąkach w y s t r z e g a l i " . 16 17 Stawiając osadnikom określone w a r u n k i , władze biskupie doceniały jednocześnie i c h znaczenie w odbudowie stanu gospodarczego s w y c h p o ­ siadłości. W y r a z e m tego jest przejęcie i c h i osadzenie na zupełnie o d m i e n ­ n y c h w a r u n k a c h , niż m i e l i na Puszczy chłopi pańszczyźniani w dobrach b i s k u p i c h . N o w i osadnicy b y l i z w o l n i e n i od pańszczyzny i osadzeni na p r a w a c h czynszu. Był to wyłom w dotychczasowej s t r u k t u r z e społecz­ nej Puszczy, zgodny jednakże z zarysowującą się już w t e d y ogólną na Mazowszu tendencją przenoszenia poddanych na czynsz. Podobnie j a k na p o b l i s k i c h Królewszczyznach i t u t a j w początkach X V I I I stulecia zarysowały się cztery zasadnicze u g r u p o w a n i a wśród ludności puszczań­ skiej. B y l i t o : czynszownicy — w t y m w y p a d k u K u r p i e , chłopi pańszczyź­ n i a n i osadzeni n a półwłóczkach l u b ćwierćwłóczkach, zagrodnicy czy 1 5 A D — Płock, v o l . 122, s. 30. 1 6 Tamże. 17 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 9, s. 144. �198 MARIA ZYWIRSKA chałupnicy, wreszcie k o m o r n i c y . W łonie t y c h g r u p wyodrębniali się przede w s z y s t k i m b a r t n i c y , młynarze, kowale czy karczmarze i r y b a c y oraz administracja i służba leśna. Na podstawie dokumentów nadawczych omawiających p r a w a i obo­ wiązki zasadzonych na czynszu Kurpiów można b y odtworzyć procedurę prawną tego procesu, którego przebieg był następujący: zgłaszający się k a n d y d a c i składali podanie do władz b i s k u p i c h z prośbą o pozwolenie zajęcia u p a t r z o n y c h terenów. N i e k i e d y — j a k to poprzednio było c y t o ­ w a n e odnośnie do Tocznej B i e l i — p r z y s z l i osadnicy sami w y b i e r a l i so­ bie „sposobne miejsce" w Puszczy. W y z n a c z o n y przez władze biskupie urzędnik, najczęściej komisarz sąsiedniego k l u c z a , czasem wójt, był obo­ wiązany obejrzeć t e r e n w y b r a n y p o d osadę „i gdy zważy — j a k czytamy w j e d n y m z aktów — że n a t y m miejscu zarośla t y l k o , szkody żadnej nie przyniesie, t a k w d o b r y m drzewie p r z y k r u d a w a n i u jako i w łąkach ect. d o b r o m ma pozwolić na t y m miejscu p o m i e n i o n y m budowanie się i k r u dowanie zarośli i łąk" . Wielkość nadziału nie była dla wszystkich jednakowa. Zasadą było nadanie każdemu osadnikowi jednej włóki ziemi, j a k n p . p r z y t w o r z e n i u n o w y c h w s i : : Cieńsza, B o r s u k i czy Grabowiec. Jednakże g d y przewidziane było dalsze k r u d o w a n i e zarośli nadawano czynszownikom g r u n t zastany czy też przez n i c h zajęty w momencie przeprowadzenia pomiarów, dając i m możność dalszego k r u d o w a n i a i t y m s a m y m powiększenia areału ziemi. T a k została rozwiązana sprawa osadzenia Kurpiów na Białym Błocie; w dokumencie n a d a w c z y m d l a czterech osadników czytamy: , , i t y m p o ­ m i e n i o n y m l u d z i o m j a k o już o d l a t k i l k u na majdanie, gdzie kiedyś p o ­ pioły palono osiadłym częścią z a b u d o w a n y m , częścią przez r u m o w a n i e chrustów i dobywanie kawałów pola osiadłym redukując w y r o b i l i i c h r u ­ sty do w y r a b i a n i a włók pięć, o n y m i sukcesorom wiecznemi dać i k o n ­ serwować umyśliliśmy czasy" . W d a l s z y m ciągu tego p r z y w i l e j u mówi się o możności dalszego k r u ­ dowania, karczowania i oczyszczania gruntów „gdzieby sobie u p a t r z y l i " i na t e n okres z w a l n i a n i b y l i od w s z e l k i c h podatków czy ciężarów. Był to z k o l e i d r u g i wyłom w dotychczasowym obrazie s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej na Puszczy. Dotychczas każdy chłop pańszczyź­ n i a n y siedział przeważnie na półwłóczku i tendencją władz było w y r ó w ­ nanie stanu posiadania gruntów u w s z y s t k i c h chłopów celem z n i w e l o w a ­ nia różnic w świadczeniach. W ciągu stulecia (1650—1773) znikły włóki najemne, wielkość zaś poszczególnych działek utrzymała się w granicach d a w n y c h , a więc półwłóczka. 18 19 18 19 Tamże, v o l . 12, s. 118. A D — Płock, v o l . 122, s. 169. �KURPIE W PUSZCZY 199 BIAŁEJ Tymczasem p r z y osadzaniu Kurpiów zachęcano i c h do dalszego k r u d o w a n i a zarośli, nie stawiając żadnych granic w w y m i a r a c h działki, któ­ rą osadnik zdołał oczyścić w okresie zastrzeżonym w akcie n a d a w c z y m . I l e morgów wykarczował i zagospodarował, t y l e w czasie pomiarów m u przyznawano, n i e k i e d y nawet prolongując okres karczowania, a więc okres z w o l n i e n i a od świadczeń. Dlatego w m a t e r i a l e l u s t r a c j i dóbr b i s ­ k u p i c h z 1773 г., na którym przede w s z y s t k i m opiera się r e k o n s t r u k c j a s t a n u Puszczy w t y m okresie, uderza ogromna różnorodność ilości p o ­ siadanych gruntów w e wsiach k u r p i o w s k i c h . Niemalże w żadnej w s i nie m a dwóch j e d n a k o w y c h działek. I t a k w Nagoszewie obok gospodarstw dużych, których r o z m i a r prze­ kracza nieraz d w i e włóki, spotyka się małe działki ogrodnicze poniżej morga. T r u d n o byłoby sądzić, że te dyferencje powstały w k o n s e k w e n c j i podziału spadkowego, k u p n a z i e m i czy j e j sprzedaży. Z b y t krótki okres dzieli dane zawarte w l u s t r a c j i o d m o m e n t u zasadzania Kurpiów. N i e k i e ­ dy, j a k w p r z y p a d k u G r a b o w n i c y czy Osuchowej, nie m a nawet jednego pokolenia. N a t o m i a s t na wielkość działki mógł mieć w p ł y w dłuższy czy krótszy okres z w o l n i e n i a osadnika od płacenia czynszu i spóźnione d o k o ­ nanie pomiarów. W y m i a r b o w i e m czasu wolnego od płacenia czynszu był różny. Cza­ sem n a l a t t r z y , czasem na sześć; osadnicy k u r p i o w s c y b y l i z w o l n i e n i nie t y l k o od płacenia czynszu, ale dziesięciny, pogłównego czy h y b e r n y . Po upływie wyznaczonego w n a d a n i u t e r m i n u następował p o n o w n y p o ­ m i a r w y k r u d o w a n y c h gruntów i w t e d y wyznaczane były działki d l a każ­ dego z osadników oraz ustalana była wysokość czynszu. I w t y m w y p a d k u były liczne w a r i a n t y . N i e k i e d y już po r o k u obowiązywał czynsz w w y ­ sokości 10 tynfów z włóki, a po trzech latach wzrastał do 2 0 . N i e k i e d y osadnicy po upływie trzech l a t płacili 30 zł z włóki, a dopiero po sześciu latach podnoszono i m czynsz do zł 60 . N i e k i e d y wreszcie ustanawiano od r a z u wysokość czynszu na 48 zł z włóki rocznie . Zresztą i na t y m o d c i n k u n i e zawsze d o t r z y m y w a n o t e r m i n u dokonania pomiarów. Z d a r z a ­ ło się, że sami osadnicy d o p o m i n a l i się p o m i a r u , a b y uzyskać pełnopraw­ n y a k t nadawczy. „Kurpie b i s k u p i — c z y t a m y w l u s t r a c j i P n i e w a z 1773 r . — proszą o p r z y w i l e j , ponieważ bez p r a w a dotychczas siedzą, dlatego i gruntów więcej n i e dobywają" . 20 21 22 23 N o w o osadzeni oprócz z w o l n i e n i a z opłat na określony czas m i e l i jeszcze „wolny wręb do opału w zaroślach, pastwiskach, zwykłe w o l n e 20 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 212. 2 1 Tamże, s. 52. 2 2 Tamże, v o l . 12, s. 19. 23 A D — Płock, v o l . 122, s. 33. �200 MARIA ŻYWIRSKA łąki mające być w y d o b y t e , które do czynszu regulować się m a j ą " . Ponadto m i e l i p r a w o dziania b a r c i , jednakże z drzewa nacechowanego przez biskupią straż leśną. N i e j e d n o k r o t n i e podkreślano p r z y t y m , że n i e w o l n o dziać b a r c i z drzewa przeznaczonego do spławu , a szczególnie surowo zabraniano dziać barcie w drzewie l i p o w y m . Przybyłym zaś z Puszczy Zielonej b a r t n i k o m gwarantowano, że „prawa i m te, które w i n n y c h borach i lasach królewskich b a r t n i c y mają i mieć z w y k l i , n i e ­ naruszenie zachować p r z y r z e k a m y i z a c h o w u j e m y " . B a r t n i c y z każdego b o r u czy — j a k się s p o t y k a w d o k u m e n t a c j i — b a r c i składającej się z 60 d z i e n i b y l i obowiązani składać daninę w p o ­ staci jednej rączki m i o d u „według m i a r y bartników ostrołęckich" oraz „kunowego z obrocznym złotych j e d e n " . Przemilcza się dawne, X V I I -wieczne tendencje obłożenia bartników i n n y m i ciężarami. Strzelcy zaś, którzy na mocy specjalnego i n d y w i d u a l n e g o p r z y w i l e j u m i e l i p r a w o p o ­ siadania rusznicy, m o g l i polować w Puszczy, z t y m że „rosłego zwierza jednakże n i e bijać" . W zamian za t o obowiązani b y l i dostarczyć do k u c h n i b i s k u p i e j t r z y p a r y jarząbków rocznie. Jeżeliby zaś który „smołę kurzył, od pieca jednego co r o k u beczek d w i e na Św. M a r c i n a dać był obowiązany" . Natomiast kurzacze węgla drzewnego d a w a l i dziesiąty wóz do składnic b i s k u p i c h . 24 25 2 6 21 2 8 2S 30 31 32 Rybacy d a w a l i określoną ilość beczek czy półmisków r y b na stół b i s k u p i , k l a s z t o r n y czy proboszczowski w zależności od tego, do kogo należał teren r y b a c k i , p r z y c z y m poszczególne p r z y w i l e j e określały, w j a k i e j odległości od brzegu d a n y r y b a k może łowić r y b y i jakiego t y p u siecią. 3 3 3 4 W s z y s t k i c h osadników-czynszowników, których d a n i n a z m o r g i zosta­ ła do 1785 r. wyrównana na 2 zł bądź 1 zł 10 gr, obowiązywała dziesięcina na rzecz Kościoła w postaci 1 korca żyta i 1 korca jęczmienia. Później zo24 25 26 27 28 2 9 30 31 32 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 11, s. 28. Tamże, v o l . 15, s. 59. Tamże, v o l . 12, s. 118; v o l . 5, s. 212. Tamże, v o l . 5, s. 52. Rączka zawierała 16 g a r n c y , c z y l i około 64 litrów. A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 52. Tamże. Tamże, v o l . 12, s. 110. Tamże. W l u s t r a c j i dóbr b i s k u p i c h z 1692 r. c z y t a m y : „Półmisek zaś t a k i być p o w i n i e n : s z c z u p a k główny r a c h o w a n y być m a z a d w a półmiski, s z c z u p a k łokci t r z y j e d e n półmisek, s z c z u p a k i d w a półtorałokciowe j e d e n półmisek, l e s z c z t r z y ćwierciowy półmisek, d w a p o m n i e j s z e półmisek, jaziów d w a półmisek..." ( A D — Płock, v o l . 119, s. 157). 33 34 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 5, s. 52. �KURPIE W PUSZCZY BIAŁEJ 201 stała zmieniona na określoną kwotę pieniężną. Dochodziły jeszcze p o ­ d a t k i do s k a r b u królewiskiego, pogłówne i 8 zł h y b e r n y . O d t y c h n o r m trafiały się także odchylenia mające charakter i n d y w i d u a l n y . Najważniejszym j e d n a k a t u t e m dla osadzanych Kurpiów była wolność rozporządzania s w y m majątkiem r u c h o m y m i n i e r u c h o m y m , co p o d k r e ­ ślają n i e wszystkie jednakże akta nadawcze. Każdy z czynszowników objętych nadaniem mógł sprzedać swoją ziemię i przenieść się gdzie i n ­ dziej. Mógł także krudować za zezwoleniem władzy b i s k u p i e j dalsze p o ­ łacie borów i powiększać swój areał z i e m i r o l n e j . Był to na s t o s u n k i X V I I I - w i e c z n e , k i e d y akcja zamiany ciężarów pańszczyźnianych na opła­ tę pieniężną poczyna się dopiero rozwijać, p r z y w i l e j ogromnej w a g i , bardzo dla Osadników a t r a k c y j n y . Znalazło to nawet swoisty wydźwięk w j e d n y m z aktów nadawczych, w którym c z y t a m y : „ A żeby się i m t y m większa wolność i dobroć nasza pokazała, dozwala się i m g r u n t a i b u ­ d y n k i między sobą przedawać i w o l n o każdemu według upodobania k o m u inszemu na s w o j e miejsce g r u n t i b u d y n k i przedawszy wynieść i gdzie indziej wyprowadzić, gdyż i c h do żadnego poddaństwa obowiązanym być nie c h c e m y " . Czy d l a w s z y s t k i c h osadników władze biskupie były t a k łaskawe — t r u d n o orzec. Z n i e l i c z n y c h nadań, j a k i e się zachowały, s p o t y k a m y tę adnotację w akcie nadania d l a k i l k a k r o t n i e cytowanej G r a b o w n i c y i O s u chowej z 1730 r . P o w t a r z a to także K r z y w i c k i w odniesieniu do Małki­ n i . Był to jednakże okres wczesny, k i e d y b i s k u p i rozpoczynali wielką odnowę zdewastowanej gospodarki puszczańskiej i chcieli j a k najprędzej pozyskać odpowiednich l u d z i do opustoszałych borów. Uzasadniając p r z y ­ czynę takiego stanowiska piszą w j e d n y m z aktów nadawczych: „Wsie były od w i e l u l a t i l e p o p o w i e t r z u i i n n y c h r u i n a c h puste, bezludne, g r u n t a pozastane, zatem potrzebna dana była obszerna wolność niektórym tamże osiadłym l u d z i o m " . Pozostała d o k u m e n t a c j a nie w y j a w i a j e d ­ nakże odrębnej g r u p y wśród Kurpiów, którzy b y pozbawieni b y l i p r a w a rozporządzania s w y m majątkiem. We w s z y s t k i c h aktach nadawczych b r a k jest także j a k i e j k o l w i e k w z m i a n k i o zaopatrzeniu osadników w sprzęt gospodarczy, i n w e n t a r z żywy, czy też pomoc w b u d o w i e siedliska. Zapewne osadnicy o t r z y m y ­ w a l i d r z e w o n a budowę d o m u , budynków gospodarczych czy ogrodzenia; w s p o m i n a się b o w i e m w niektórych nadaniach o k o r z y s t a n i u z drzewa „nacechowanego" przez straż leśną. G d y b y więc zostali wyposażeni w i n ­ w e n t a r z ż y w y czy m a r t w y , na pewno byłaby o t y m w z m i a n k a w d o k u 35 3 6 37 38 3 5 Tamże, v o l . 15, s. 59. 36 Tamże, v o l . 5, s. 52. 37 Słownik 38 A G A D — W a r s z a w a , v o l . 15, s. 59. geograficzny Królestwa Polskiego, t. 14, W a r s z a w a 1895, s. 33—34. �202 MARIA ZYWIRSKA m e n t a c j i ; byłyby w y m i e n i o n e także obowiązki z tego tytułu, j a k n p . w w y p a d k u o t r z y m a n i a rusznicy, od której m u s i e l i dawać określoną daninę w postaci kunowego (1 zł) oraz trzech par jarząbków rocznie. To pozwala sądzić, że K u r p i e p r z y b y w a l i z całym s w o i m majątkiem r u c h o m y m , żywym i n w e n t a r z e m i sprzętem gospodarczym, co musiało zaważyć na kształtowaniu się f o r m k u l t u r y miejscowej. Zostanie t o zresztą szerzej omówione w następnych rozdziałach. N a razie możemy stwierdzić, że p r a w o rozporządzania s w y m mająt­ k i e m dawało K u r p i o m odrębną pozycję społeczną, wyjątkowo u p r z y w i ­ lejowaną. Po opłaceniu b o w i e m czynszu, pogłównego, h y b e r n y i dzie­ sięciny m o g l i swobodnie rozporządzać u z y s k a n y m z w y s i e w u zbożem, p o d e b r a n y m w barciach m i o d e m , pędzoną smołą, w y p a l a n y m potażem, upolowaną zwierzyną czy wreszcie złowionymi r y b a m i , które m o g l i sprze­ dawać na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h i t a r g a c h . Jeśli chodzi o stanowisko p r a w n e w s i k u r p i o w s k i c h , t o — podobnie j a k inne wsie w Puszczy — miały one pewnego r o d z a j u samorząd. Miesz­ kańcy m i e l i p r a w o wybrać spośród siebie wójta i ławników, którzy r e ­ p r e z e n t o w a l i i c h wobec władz nadrzędnych. Czasem rolę ogniwa łączą­ cego i c h z władzą centralną był wójt-szlachcic osadzony na p o b l i s k i c h włókach wójtowskich; n a t r a f i a się b o w i e m w nadaniach na w z m i a n k i powierzenia j e m u pomiarów w y k r u d o w a n y c h gruntów i obliczenia w y ­ sokości przypadających czynszów. Czasami on także ułatwiał zebranie d a n i n y , choć zdarzały się w y p a d k i , że zbierał ją także leśniczy. Najwyższą władzą sądowniczą na t y m t e r e n i e był sąd b i s k u p i , do którego kmiecie czynszowi zgłaszali swe s k a r g i poprzez generalnego k o ­ misarza. O n także bronił ich wobec władz królewskich, czego w y r a z e m są podania w sprawie bezprawnego narzucania c z y n s z o w n i k o m obowiąz­ ków podwody, a nawet odrabiania pańszczyzny. Działo się to już jednak w o s t a t n i c h latach przed sekularyzacją i w czasie j e j r e a l i z a c j i . 39 Generalne z m i a n y społeczne przyniosło przejście Puszczy na własność państwa. Upaństwowienie Puszczy w 1795 r. pociągnęło za sobą zniesie­ nie u p r z y w i l e j o w a n e j odrębności społecznej Kurpiów. 3 9 Tamże, s. 125, s. 128. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bed4b5344affc466478483232b80eaf1.pdf 122833cc5fa667dcb1f81f9e20f577ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4020 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.III / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5,z.4-5; s.134-145 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text TWÓRCZOŚĆ PLASTYC7NA GÓRNIKÓW Cz. I I I . MARIA O C I E P K A T E O F I L urodzony w 1892 r o k u w Janowie Ś l ą s k i m , t a m u k o ń c z y ł szkołę p o w s z e c h n ą , teraz miesz­ ka i pracuje jako maszynista w y c i ą g o w y na k o ­ p a l n i i m . Jana Wieczorka. Ociepka zaczął m a l o w a ć p ó ź n o , w 1927 r o k u , m a j ą c 35 lat. B y ł j u ż w t e d y d o j r z a ł y m c z ł o w i e ­ kiem o głębokim życiu w e w n ę t r z n y m , które pozwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y świato­ p o g l ą d . Gdy z d o b y ł się na malowanie, s t a ł o się ono dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego p r z e ż y ć w e w n ę t r z n y c h , a nie d o z n a ń artystycz­ nych. P ó ź n i e j o b u d z i ł się w n i m artysta. Prze­ ż y c i a swe oddaje s k o m p l i k o w a n ą symboliką, k t ó r a w jego t w ó r c z o ś c i ma dwa g ł ó w n e ś r o d k i w y r a z u : dziwaczne p o t w o r y , p r z y p o m i n a j ą c e c h i m e r y k a t e d r y N o t r e - D a m e w P a r y ż u , czy r y s u n k i A l b r e c h t a Durera, w z g l ę d n i e M a r t i n a Schongauera, w y o b r a ż a j ą c e p r z e w a ż n i e siły złe i bujna, fantastyczna przyroda, s y m b o l i z u j ą c a dobro. W obu t y c h w y p a d k a c h fantazja Ociepki nie da s i ę o g r a n i c z y ć j a k i m i k o l w i e k kanonami r e a l i s t y c z n y m i , k t ó r e b y z m n i e j s z y ł y siłę m a j ą ­ cą r e p r e z e n t o w a ć jego p r z e ż y c i a . Posuwa się w t y m w y p a d k u do przesady, g r a n i c z ą c e j n i e ­ kiedy z groteską, byle spotęgować założenie dy­ daktyczne n a r r a c j i obrazu. (,,Droga życia". „Golgota"). T e m a t y k a jego o b r a z ó w w y r o s ł a nie t y l k o z jego osobistych w y o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a s i l n y m i w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m at­ mosfery k u l t u r y l u d o w e j Ś l ą s k a . Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych wzbogacająca jej t r e ś ć całą p l e j a d ą duchów, dziwacznych s t w o r ó w jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem świata b a ś n i i legend l u d o w y c h . Ociepka m a l u j e zawsze f a r b a m i o l e j n y m i na s z t y w n y m k a r t o n i e bez ż a d n e g o p o d k ł a d u . N a j ­ p i e r w w y k o n u j e l e k k i szkic o ł ó w k i e m , po czym f a r b ę stara się r o z p r o w a d z i ć r ó w n o , aby uzys­ k a ć g ł a d k ą p o w i e r z c h n i ę obrazu. Gdy p r a c ę u w a ż a za s k o ń c z o n ą , p r z e c i ą g a obraz bezbarw­ n y m l a k i e r e m . P r ó b a zainteresowania go d a w ­ n y m i t e c h n i k a m i m a l a r s k i m i z u w a g i na pewne p o k r e w i e ń s t w o w jego tendencjach artystycz­ nych, s p e ł z ł a na niczym. Ociepka grzecznie w y s ł u c h a ł k i l k u w y k ł a d ó w fachowych, jednak w r ó c i ł do swego pierwotnego sposobu malo­ wania. 154 ŻYW1RSKA Praca malarska nie przychodzi m u ł a t w o . Nad k a ż d y m obrazem pracuje po k i l k a tygodni, a na­ wet m i e s i ę c y . P o s z c z e g ó l n e p a r t i e nieraz k i l ­ k a k r o t n i e przemalowuje. „ S z a c h y " r o z p o c z ę t e w 1927 r o k u , u k o ń c z y ł w 20 lat p ó ź n i e j . „ P o c a ­ ł u n e k Judasza" m a l o w a ł c a ł y rok, z a ś „ P u s t e l ­ n i k a " t r z y lata. P i e r w s z y m jego obrazem b y ł a „ D r o g a czło­ w i e k a " i „ S z a c h y " — oba obrazy przepojone p i e r w i a s t k i e m m o r a l i z a t o r s k i m . Te same cechy c h a r a k t e r y z u j ą dalsze jego obrazy, j a k : „ C h r y ­ stus w O g r ó j c u " , „ U k r z y ż o w a n i e " (1929), czy „ P i e k ł o " . W n a s t ę p n y c h latach dopiero p r z y ­ c h o d z ą obrazy z w i ą z a n e z t e m a t y k ą legend śiąskich, j a k : „ P u s t e l n i k " (1933). Po w y s t a w i e n i u i c h na pierwszej, zorganizo­ wanej przez W o j e w ó d z k ą R a d ę K u l t u r y w 1946 r e k u w y s t a w i e , z a c h ę c o n y do dalszej pracy na­ m a l o w a ł w ciągu 1947 r o k u k i l k a o b r a z ó w o p a r t y c h o t e m a t y k ę zawsze m u b l i s k ą , tema­ t y k ę ś l ą s k i c h legend ludowych. Będą to: „ S k a r b n i k " (ryc. 1), „ U t o p l e c " w k i l k u wersjach. N a s t ę p n i e maluje „ S u c h e drzewo", wreszcie „ P o c a ł u n e k Judasza", „ R a j " , „ N a r o d z i n y czło­ w i e k a " . Dalsze jego obrazy, choć i d ą po l i n i i j e ­ go z a i n t e r e s o w a ń , jednak są inspirowane zew­ nątrz, jak „Łąka", „Madagaskar", „Rodzina g ó r n i c z a " (ryc. 2), czy ilustracje do legend k o ­ palnianych. Ostatnie d w a obrazy: „ U r o k h a ł ­ d y " i „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3) — namalowane z o s t a ł y na z a m ó w i e n i e . Powoli porzuca Ociepka krainę duchów i zjaw, z w r a c a j ą c się do o t a c z a j ą c e g o go życia, co daje s i ę z a u w a ż y ć w ostatnich jego obrazkach. Jednak najbardziej aktualne zagadnienia w y r a ­ ża jeszcze symbolami, o c z y m ś w i a d c z y ostatni jego obraz, k t ó r y ma na warsztacie: „ G e n i u s z Pokoju". M i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem o l e j n y m , Ociepka rysuje szereg o b r a z k ó w p i ó r k i e m czy o ł ó w k i e m . S ą to p r z e w a ż n i e postacie ludzkie, czy fantastyczne drzewa w y k o n a n e niezmiernie drobiazgowo i czysto. Pomimo d o ś ć b ł y s k o t l i w e j k a r i e r y artystycz­ nej, j a k a s t a ł a się u d z i a ł e m Teofila Ociepki, k t ó r y po w y s t a w i e zorganizowanej w g r u d n i u 1948 r o k u w Warszawie s t a ł się do pewnego stopnia s ł a w n y i m i a ł b o d a j ż e n a j o b f i t s z ą p r a s ę zc wszystkich malarzy po wojnie. Ociepka z ą - �Ryc. 2. Ociepka Teofil. Rodzina górnicza. Fot. ze zbiorów Zwązkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. �c h o w a ł swoje ' n d y w i d u a l n e oblicze: acz zawsze uważnie słuchał licznych uwag zawodowców i n i e z a w o d o w c ó w , p o z o s t a ł p r z y swoich z a ł o ż e ­ niach technicznych i o p e r o w a ł nadal dyspozy­ cjami m a l a r s k i m i , tak, j a k je r o z u m i a ł i czuł. Teofil Ociepka tystyczną wyraża c a ł ą s w ą t w ó r c z o ś c i ą ar­ swoją głęboką osobowość. Zarysowuje s i ę to w y r a ź n i e w z a ł o ż e n i a c h k o m ­ pozycyjnych. Tak, j a k sam jest w sobie zam­ k n i ę t y , tak zamyka k a ż d ą k o m p o z y c j ę p e w n y m i p a r t i a m i b r y ł , czy p ł a s z c z y z n , n a j c z ę ś c i e j ciem­ n y m i drzewami, a n a p r z y k ł a d w „Szachach" — d w o m a c i e m n y m i szafami. Odgradza swój ś w i a t fantazji od r z e c z y w i s t o ś c i . Kompozycję swą r o z w i ą z u j e na osi s y m e t r i i , z e ś r o d k o w u j ą c sed­ no t r e ś c i na ś r o d k o w y m p u n k c i e c e n t r a l n y m bez w z g l ę d u na to, czy to b ę d z i e grupa l u d z i ( „ S z a c h y " ) , czy z w i e r z ą t („Raj"), czy fanta­ stycznych r o ś l i n ( „ N a r o d z i n y c z ł o w i e k a " ) . Na­ w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie p o s t a ć starca przy w ó z k u , umieszczona p o ś r o d k u obrazu, j a k o j e ­ dyna, w i ę k s z a , ciemna plama ś c i ą g a w z r o k na siebie. Dalsze p l a n y w obrazach O c i e p k i są r o z w i ą ­ zane e t a ż o w o i zawsze p o z o s t a j ą j e d y n i e t ł e m r o z g r y w a j ą c e j się na planie p i e r w s z y m — akcji. Postacie ludzkie, z w i e r z ę t a , czy symboliczne po­ twory sprawiają wrażenie upozowanych do zdjęcia fotograficznego i m a j ą s z t y w n o ś ć p r z y ­ p o m i n a j ą c ą postacie z fotografii m a ł o m i a s t e c z ­ k o w e j p r a c o w n i . Jednak ta — pewnego rodza­ j u — h i e r a t y c z n o ś ć postaci upozowanych j a k g d y b y u r o c z y ś c i e , c e l e b r u j ą c y c h s w o j ą r o l ę na­ d a n ą i m przez a r t y s t ę , p o d k r e ś l a s p e c y f i c z n o ś ć c h a r a k t e r u jego t w ó r c z o ś c i . Wszelka p r ó b a w y ­ r a ż e n i a r u c h u przechodzi w g r o t e s k ę , co tak w y r a ź n i e zaznacza się w obrazie: „Skarbnik w s t u d n i " (ryc. 1). Ociepka maluje p ł a s k o ; ś w i a t ł o nie ma na j e ­ go obrazach s t a ł e g o ź r ó d ł a . W „ U r o k u h a ł d y " pada, j a k g d y b y od strony widza, to z n ó w na spodniach starca z p r a w e j , na w i a d e r k u z w ę ­ g l e m z lewej, na o k r ą g l a k a c h d r z e w n y c h l e ż ą ­ cych na w ó z k u ś w i a t ł o pada z g ó r y . T y m c z a ­ sem, j a s n o - ż ó ł t a plama słońca jest umieszczona na horyzoncie, na l e w y m brzegu obrazu, u góry. Podobnie na obrazie: „ R a j p t a k ó w " (ryc. 3). Na drzewie, z a m y k a j ą c y m obraz od lewej stro­ na w i d a ć , że ś w i a t ł o pada od p r a w e j . T y m c z a ­ sem, m a l u j ą c p t a k i , zdaje się z u p e ł n i e zapomi­ n a ć , tak jest p o c h ł o n i ę t y i c h b a r w ą , że zdaje się nie m i e ć czasu na p o d k r e ś l e n i e i c h m i ę k k i e j okrągłości. Dlatego tak ż y w o przypominają m a l o w a n k i . Na krokusach (?) w y r a ź n e ś w i a t ł o z p r a w e j strony, z a ś szerokie, fantastyczne liś­ cie m a j ą swoje w ł a s n e ź r ó d ł o ś w i a t ł a , p ł y n ą c e gdzieś z góry. Jest r z e c z ą n i e w ą t p l i w ą , że ta z u p e ł n a bez­ troska o p r a w i d ł o w o ś ć ś w i a t ł o c i e n i a w y p ł y w a z charakterystycznego dla tego t y p u t w ó r c z o ś c i , nieświadomego p o m i n i ę c i a p r a w d y na rzecz pewnej w i z j i malarskiej, a przede w s z y s t k i m barwy. Ociepka kocha p r z y r o d ę , z i e l e ń i jej p o ś w i ę ­ ca n a j w i ę c e j u w a g i . Dlatego t e ż stara się roz­ p r a c o w a ć jej r ó ż n o r o d n o ś ć , drobiazgowo w y ­ k a ń c z a swe o fantastycznych k s z t a ł t a c h drze­ wa, czy r o s n ą c e nad brzegiem s t r u m y k a s z t y w ­ ne laski t r z c i n y wodnej, rozkoszuje s i ę r ó ż o w o ­ ścią k r o k u s ó w ; p r z y m a l o w a n i u p t a k ó w i n t e ­ resuje go j e d y n i e ż y w o ś ć i c h p l a m b a r w n y c h , g d y ż t a k ą r o l ę m a j ą s p e ł n i ć w obrazie. I c h proporcje są w r ę c z fantastyczne; tłoczą się jedne na d r u g i c h . Ten z u p e ł n i e abstrakcjonistyczny stosunek do realistycznych i n t e n c j i a r t y s t y jest w ł a ś c i ­ w i e d e c y d u j ą c y m faktem, jeśli chodzi o egzot y z m jego t w ó r c z o ś c i . I na t y m polega jej urok. Pozorne l e k c e w a ż e n i e p r a w d y , w y t ł u m a c z y ć m o ż e fakt n a s t ę p u j ą c y : m a l u j ą c „ U r o k h a ł d y " Ociepka c h c i a ł je p r z e d s t a w i ć m o ż l i w i e n a j p r a w d z i w i e j . A w i ę c n a m a l o w a ł most, po k t ó ­ r y m w y w o z i się s z l a k ę z k o p a l n i na h a ł d ę . Most ten codziennie w i d z i z okna swej k o t ł o w n i . Da­ je t a k ż e szpaler t o p o l i otaczających szkołę P r z e m y s ł o w ą w Janowie, ale r e s z t ę sztafażu ustawia dowolnie. O d s ł a n i a z p r a w e j strony zabudowania kopalniane, aby u z y s k a ć potrzeb­ n ą m u p l a m ę p r z e s t r z e n n ą . U d o ł u h a ł d y , gdzie ludzie z b i e r a j ą drzewo, jest w r z e c z y w i s t o ś c i las stary. W obrazie Ociepki w y p a d ł on na p i e r w s z y m planie, j e d n o c z e ś n i e t w o r z ą c nie­ o d z o w n ą p l a m ę dla obrazu. A r t y s t a c h c i a ł go o d d a ć jaknajbardziej realistycznie i w i e r n i e . Gdy zaczął m a l o w a ć z f a n t a z j i — nie b y ł za­ dowolony. P o s z e d ł do lasu, nie m ó g ł t u jednak a i a l o w a ć z n a t u r y . U ł a m a ł k i l k a g a ł ą z e k i do­ piero w d o m u zaczął je m a l o w a ć , s t a r a j ą c się bardzo rzetelnie o d d a ć model. Z d a w a ł się za­ p o m i n a ć , ż e m a j ą s t a n o w i ć część obrazu i przed­ s t a w i a ć rzeczywisty j a n o w s k i las. M a l o w a ł je same dla siebie. W rezultacie s t a ł y się j e d y n i e symbolem tego lasu, ale w z u p e ł n o ś c i zadowo­ liły a r t y s t ę . Tak, j a k t r e ś ć o b r a z ó w m a l o w a n y c h przez O c i e p k ę jest nie t y l k o w y r a z e m jego w e w n ę t r z ­ n y c h p r z e ż y ć , ale i w y o b r a ż e ń jego ś r o d o w i s k a , tak i k o l o r y t w y k a z u j e ścisłą z a l e ż n o ś ć od t r a ­ d y c j i l u d o w y c h ; jednak, o p r ó c z niej, c i ą ż y na / r> �Ryc. 3. Ociepka Teofil. Raj ptaków. Olej 1950 r. Fot. jego palecie p i ę t n o odpustowych o b r a z ó w wocyjnych, barwnych oleodruków czy de- wresz­ cie b ł y s z c z ą c y c h malowanek. Ociepka nie l u b i niezdecydowanych b a r w i nawet jeśli p r ó b u j e w p r o w a d z i ć do swoich o b r a z ó w p ó ł t o n y — w y p a d a to niedobrze. N a j ­ lepszym tego dowodem jest k o l o r y t „ R o d z i n y g ó r n i c z e j " (ryc. 2). Zasadniczo w y ż y w a się c a ł ­ k o w i c i e w ś m i a ł y c h , ostrych zestawieniach na­ syconych k o l o r ó w , d a j ą c p r z y t y m p r z e w a g ę szafirom, zieleni i tonacjom o s t r o r ó ż o w y m . Najbardziej f a w o r y z o w a n y m przez a r t y s t ę jest w ł a ś n i e kolor s i l n o - r ó ż o w y w t y m samym odcieniu, k t ó r y tak często m o ż n a b y ł o o g l ą d a ć na szatach c h o i n k o w y c h a n i o ł ó w . Z n a j d u j e m y go w k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. W „ R a j u p t a ­ k ó w " , czy „ Ł ą c e " zajmuje całą p a r t i ę c e n t r a l n ą , w y o b r a ż a j ą c ą fantastyczne k w i a t y , c h o ć wielka rzesza ptasia raczej t a m n i k n i e , a n i ż e l i s i ę u w y ­ p u k l a . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " zestawia j ą w lewej p a r t i i z c i e m n ą z i e l e n i ą , pomimo, że istnienia j e j nic realnego nie t ł u m a c z y . Jego u m i ł o w a n i e p r z y r o d y p r z e j a w i a się w bogatej skali zieleni, j a k ą przesycone są n i e m a l wszyst­ kie jego obrazy. Z c a ł y m u p o r e m stara się w y ­ z y s k a ć wszystkie odcienie, z a c z ą w s z y od gra136 ze zbiorów Związk. Muzeum Górniczego w Sosnowcu. natowo-zielonego aż po odcienia ugrowe. Nada­ j ą c swoim d r z e w o m i k r z e w o m dowolnie fanta­ styczne k s z t a ł t y , p r z y t y m bogactwie k o l o r y t u podnosi jeszcze bardziej egzotyzm swoich prac. D l się to p r z e ś l e d z i ć na k a ż d y m n i e m a l jego obrazie. N a j w i ę k s z a z a l e ż n o ś ć od o g l ą d a n y c h „ w i d o c z ­ ków" — niewątpliwie podświadoma — wystę­ puje w kolorycie nieba i w o d y . Niebo u Ociep­ k i jest zawsze, niezmiennie niebieskie z b i a ł y m i o b ł o c z k a m i . N a w e t w „ U r o k u h a ł d y " , gdzie — zda się — c a ł e w i n n o b y ć p o k r y t e d y m a m i uno­ s z ą c y m i się z niezliczonych k o m i n ó w kopalni i f a b r y k — c h o ć s k r a w e k w y g l ą d a ulubionego, monotonnego b ł ę k i t u . To samo, da się p o w i e ­ dzieć o wodzie, j a k g d y b y b e z p o ś r e d n i o przenie­ sionej z m a l o w a n k i w y o b r a ż a j ą c e j np. p ł y w a ­ jące łabędzie z reklamy mydła. U p o r c z y w e t r z y m a n i e się l a k i e r u dla uzyska­ nia b ł y s z c z ą c e j p o w i e r z c h n i obrazu jeszcze s i l ­ niej p o d k r e ś l a t ę z a l e ż n o ś ć . Jednak specyficzny z e s t r ó j wszystkich, na­ gromadzonych w a r t y ś c i e e l e m e n t ó w przepusz­ czonych przez f i l t r jego silnej osobowości, s k ł a ­ da się na w ł a ś c i w y u r o k jego i n d y w i d u a l n o ś c i twórczej. �Rozrzucone na ł a m a c h prasy polskiej liczne wzmianki o twórczości Ociepki kilkakrotnie p o t r ą c a ł y o jego w y b i t n e p o k r e w i e ń s t w o a r t y ­ styczne z H e n r i Rousseau, w c z y m t k w i nie­ wątpliwie wiele prawdy. A b s t r a h u j ą c od skali talentu, obu a r t y s t ó w m o ż n a b y z a l i c z y ć do g r u p y n a i w n y c h r e a l i s t ó w , c h o ć k a ż d y w y r ó s ł z innego p o d ł o ż a k u l t u r o ­ wego. Uderza w t w ó r c z o ś c i obu a r t y s t ó w drobiaz­ gowo p r z e m y ś l a n a symbolika. W e ź m y np ,,Szachy" Ociepki i „ A u t o p o r t r e t " Rousseau ) . W obrazie naszego a r t y s t y nie t y l k o k a ż d a po­ s t a ć centralnej g r u p y ma swoje symboliczne znaczenie, co z r e s z t ą , z o s t a ł o j u ż o m ó w i o n e na i n n y m miejscu ) , ale c z e r w i e ń pieca, w y p a l o n e ognisko, ilość k s i ą ż e k w bibliotece, czy wresz­ cie szachownica p o d ł o g i ma s w o j ą s p e c j a l n ą , s y m b o l i c z n ą r o l ę do s p e ł n i e n i a . P o d o b n ą f u n k ­ cję p r z e z n a c z y ł Rousseau k o n t u r o m L o u v r e ' u na dalszym planie obrazu, k t ó r y m i a ł b y ć w y ­ razem jego nadziei, że jego obrazy t a m s i ę k i e ­ d y ś z n a j d ą . Szeroko otwarte, nadmiernej w i e l ­ kości oczy m a j ą w y r a z i ć , że artysta w i e l e w i ­ dzi, z a c i ś n i ę t e usta, że nie chce w i e l e m ó w i ć . Z u p e ł n i e analogicznie do koncepcji O c i e p k i t r z y m a n a przez Rouseau l a m p a w r ę k u m a b y ć symbolem pocieszenia. Wypisane na palecie i m i o n a obu z m a r ł y c h żon, m a j ą t u t a k ż e s w o j ą określoną wymowę. 1 2 Z drugiej strony ł ą c z y i c h obu g ł ę b o k i e u m i ­ ł o w a n i e p r z y r o d y , c h o ć w przedstawieniu j e j , obaj a r t y ś c i r ó ż n i ą się zasadniczo. Drzewa Rousseau m a j ą s z t y w n o ś ć r o ś l i n n o ś c i p o d z w r o t ­ n i k o w e j , w ś r ó d k t ó r e j j a k i ś czas p r z e b y w a ł , ko­ l o r y t ma zawsze u t r z y m a n y w e w s z y s t k i c h od­ cieniach zielonego, c h o ć b y drzewa w istocie b y ł y czerwone czy ż ó ł t e — w całości przewa­ żają ciemne stonowane w a l o r y , gdy tymczasem Ociepka — w ł a ś n i e t u w p r o w a d z a n a j b o g a t s z ą g a m ę b a r w n ą , co n i e w ą t p l i w i e jest ś l a d e m t r a ­ dycji kulturowych środowiska. Wreszcie w i ą ż e obu a r t y s t ó w g ł ę b o k a powa­ ga w stosunku do przedstawianej rzeczywisto­ ści, b y ć m o ż e dlatego, że ma w y r a ż a ć i c h g ł ę b o ­ kie p r z e ż y c i a . N a j w y r a ź n i e j w y s t ę p u j e to w na­ r y s o w a n i u postaci. F u t b o l i ś c i na obrazie Rous­ seau „ G r a j ą c y w p i ł k ę " z a m a r l i sztywno w j e d ­ nej pozie i z d a j ą się c e l e b r o w a ć g r ę , podobnie, jak w „Golgocie", czy „ R o d z i n i e g ó r n i c z e j " (ryc. 2) O c i e p k i postacie stoją, j a k g d y b y spe­ cjalnie upozowane. Wreszcie ł ą c z y i c h b r a k j a k i e j k o l w i e k linii e w o l u c y j n e j . Obaj zaczęli m a l o w a ć , j a k o ludzie dojrzali. Rousseau m i a ł p r z e c i e ż 40 lat, gdy na­ m a l o w a ł s w ó j pierwszy obraz i obaj w y r a ż a l i p r z e k o n y w u j ą c o swoje koncepcje, g d y ż obaj wierzyli w ich prawdziwość. Jednak jest zasadnicza cecha, k t ó r a r ó ż n i i c h k r a ń c o w o , j u ż j a k o l u d z i — nie a r t y s t ó w . Rous­ seau przez 25 lat swego artystycznego ż y w o t a , gdy p o r z u c i ł s w ó j z a w ó d celnika, ż y ł ze s k r o m ­ n y c h d o c h o d ó w małegci s k l e p i k u prowadzonego kolejno przez jego d w i e ż o n y . Gdy u m a r ł y , nie c h c i a ł w z i ą ć się do ż a d n e j pracy, ż y ł z j a ł ­ m u ż n y , g r a j ą c na skrzypcach po p o d w ó r k a c h paryskich p r z e d m i e ś ć , b ą d ź t e ż z ł a s k i s w y c h s ą s i a d ó w . Tymczasem Teofil Ociepka kocha swoją pracę zawodową. N ę c ą c y c h propozycji p r z e j ś c i a na p e ł n e u t r z y m a n i e p a ń s t w a , nie p r z y j ą ł . N i e c h c i a ł r o z s t a ć się ze s w y m i maszy­ n a m i . Najbardziej l u b i n o c n ą z m i a n ę , g d y c i ­ sza panuje w o k o ł o , ś w i a t jego w y o b r a ź n i za­ p e ł n i a j ą w t e d y w i z j e malarskie, k t ó r e w r ó c i w ­ szy po pracy, przenosi do swoich o b r a z ó w . Jego antropomorficzny stosunek do otoczenia k a ż e m u w y c z u ć ż y w y r y t m pracy jego maszyny, co nawet s t a ł o się b o d ź c e m do zastosowania pew­ nego ulepszenia, z y s k u j ą c T e o f i l o w i Ociepce zaszczytny t y t u ł racjonalizatora na jego kopalni. R E J D Y C H B R O N I S Ł A W urodzony w 1910 r o k u . Mieszka i pracuje w Brzeszczach, jako palacz k o p a l n i a n y na ko­ palni „Brzeszcze". Rej d y c h zaczął m a l o w a ć dopiero w 1948 r o ­ k u . O d c z a s ó w u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej p o r z u c i ł rysunek i dopiero w czasie okupacji, k i e d y o b o w i ą z y w a ł a godzina policyjna, zaczął r y s o w a ć , k i e d y — j a k sam m ó w i : „ n i e b y ł o i n ­ nej r o z r y w k i " . Z b a r w ą z a p o z n a ł się dopiero na kursie. N a j p i e r w m a l o w a ł a k w a r e l ą , potem z c h ę c i ą p r z e s z e d ł na t e m p e r ę , j a k o t e c h n i k ę łatwiejszą. Rysuje p r z e w a ż n i e a r c h i t e k t u r ę . Inspirato­ rem t e m a t u jest zawsze u Rej dycha m o t y w z a u w a ż o n y . B ę d z i e to w i ę c n a j b l i ż s z e otoczenie, a w i ę c jego kopalnia, pobliska k o k s o w n i a czy j a k i ś i n n y z a k ł a d pracy. P r z y s t ę p u j ą c do malowania, n a j p i e r w z na­ t u r y szkicuje wybrany motyw, zwracając baczniejszą u w a g ę na p a r t i e zasadnicze, j a k wieże wyciągowe, kominy, grupy budynków. Nie u m i e d a ć sobie r a d y z p e r s p e k t y w ą , z r e s z t ą nie p o ś w i ę c a j e j z b y t w i e l e u w a g i , z a j ę t y roz­ mieszczeniem g r u p y g ł ó w n e j , co da się zauwa­ żyć na r y s u n k u w ó z k a z p r a w e j strony p i e r w ­ szego p l a n u w obrazie „ K o p a l n i a Brzeszcze" (ryc. 4, 5). Dopiero, k i e d y w r ó c i do domu, z a k ł a ­ da rysunek b a r w ą . Rej d y c h t w i e r d z i , że m a l u - �Ryc. 4. Rejdych Bronisław. Kopalnia je „ p r a w d z i w i e " , a w i ę c wierzy, że w i e r n i e od­ daje model. Odrazu jednak w y s t ą p i s p r z e c z n o ś ć tego orzeczenia z p r a w d ą , gdy s p o j r z y m y na obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y k o p a l n i ę Brzeszcze, namalowany a k w a r e l ą i przeciągnięty lakierem; uderzy w n i m dekoracyjne zestawienie b a r w ze z d e c y d o w a n ą p r z e w a g ą p e w n y c h , przez m a l u ­ j ą c e g o f a w o r y z o w a n y c h . M a m y tam, m i a n o w i ­ cie n a s t ę p u j ą c e zestawienia b a r w n e : b u d y n e k w i ś n i o w y , jasny, lekko p r z e ł a m a n y , dach szafi­ r o w y , obok n a s t ę p n y b u d y n e k w t y m samym kolorze, nieco j a ś n i e j s z y z szafirowo-zielonym dachem; dalej, na p r a w o ż ó ł t y z c z e r w o n y m dachem z p o d k r e ś l e n i a m i szafirowymi. Nad n i ­ m i w i e ż a niebieska, niebo szafirowe. Wzboga­ cona całość przez ciemne o b w ó d k i w o k o ł o okien. Кус. 5, Rejdych Bronisław. Brzeszcze. Fot. Makarewiczów a. Rejdych maluje p ł a s k o , z a k ł a d a r ó w n o całe p ł a s z c z y z n y k o l o r e m nie p o d k r e ś l a j ą c ś w i a t ł o ­ cienia. Jednak, gdy maluje ł ą k ę p o k r y t ą k w i a ­ t a m i — na planie p i e r w s z y m , p o s ł u g u j e się su­ c h ą farbą, stosuje j ą nieporadnie, stara się d a ć szczegóły, co w p r o w a d z a p e w i e n n i e p o k ó j w ca­ łość obrazu doskonale zestrojonego. W y s t ę p u j e to jeszcze silniej w „ C e m e n t o w n i w Brzesz­ czach", gdzie Rejdych chce n a m a l o w a ć naturalistyczne drzewo, czy d y m y u n o s z ą c e się z ko­ m i n ó w fabrycznych. R ó w n o w a ż y to h a r m o n i j n e ustawienie całego s z t a f a ż u , jednolite z a ł o ż e n i e p ł a s z c z y z n , z e s t r ó j b a r w n y , co decyduje o sta­ t y c z n o ś c i i spokoju. Wszystkie elementy k o m ­ pozycji s t a n o w i ą j a k g d y b y same dla siebie od­ r ę b n ą całość przez silne w y o d r ę b n i e n i e ich z tła Kopalnia. Fot. Maria Zywirska, �obrazu. Decyduje o t y m w d u ż e j mierze w y ­ raźne okonturowanie. Przez s w ą t e m a t y k ę i j e j ujęcie, R e j d y c h re­ prezentuje p e w n ą g r u p ę a m a t o r ó w - p l a s t y k ó w z g r u p y g ó r n i c z e j , k t ó r y c h t w ó r c z o ś ć jest w y ­ razem podobnych m o ż l i w o ś c i artystycznych i j e d n a k o w y c h ś r o d k ó w w y r a z u . B ę d z i e to zaw­ sze e t a ż o w e budowanie krajobrazu, gdzie d o m i n a n t n y m m o t y w e m są zabudowania fabryczne czy kopalniane, obrysowane k o n t u r e m , z a ł o ż o n e r ó w n o k o l o r e m z w y r a ź n y m akcentem dekora­ c y j n y m . Do tej g r u p y n a l e ż e ć b ę d ą : A d a m u s Antoni, wcześniej już omówiony, poza t y m Z y g m u n t Szumna, czy S t a n i s ł a w G ł o w n i a . U R B A N E K G E R H A R D urodzony w 1919 r o k u . Mieszka i pracuje w Janowie, na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka, ja­ ko g ó r n i k d o ł o w y . Od czasu u k o ń c z e n i a s z k o ł y powszechnej, nie r y s o w a ł z u p e ł n i e . Dopiero zorganizowana we w r z e ś n i u 1948 r o k u w y s t a w a p l a s t y k ó w - g ó r n i k ó w z a c h ę c i ł a go do s p r ó b o w a n i a swoich sił na t y m polu. N a t ę w y s t a w ę d a ł g ł o w ę dziewczy­ ny n a m a l o w a n ą o l e j n y m i f a r b a m i o bardzo sil­ n y c h zestawieniach b a r w n y c h . P o s z c z e g ó l n e płaszczyzny tła i ubioru sprawiają wrażenie n a l e p i a n k i z kolorowego, glansowanego papie­ r u nie t y l k o ze w z g l ę d u na w y r a ź n e odgrani­ czenie jednej od d r u g i e j , ale na t y p o w e dla te­ go rodzaju papieru n a t ę ż e n i e barwne. Całość namalowana p ł a s k o i n a i w n i e . W wyborze tematu brak m u bezpośredniego bodźca wizualnego. Raczej obrazki jego są od­ t w o r z e n i e m w i d z i a n y c h z d a r z e ń , przeczytanych k s i ą ż e k , scen o g l ą d a n y c h w k i n i e l u b są nama­ lowane na o k r e ś l o n y , p r z e m y ś l a n y temat. W p i e r w s z y m okresie, a w i ę c w 1948 r o k u U r ­ banek m a l o w a ł p r z e w a ż n i e sceny b ę d ą c e p r z y ­ puszczalnie i l u s t r a c j ą j a k i e j ś , b r u k o w e j l i t e r a ­ t u r y , czy w i d z i a n y c h f i l m ó w . Szybko jednak p r z e s z e d ł na odtwarzanie m o t y w ó w pracy (ryc. 6) i t u bardzo u m i e j ę t n i e u m i a ł z n a l e ź ć w ł a ś c i ­ w y , szczery i p r a w d z i w y w y r a z . U c z ę s z c z a j ą c na k u r s w y r ó ż n i ł się zdolnością rysowania z n a t u r y c h w y t a j ą c ł a t w o proporcje jak t e ż i charakter rysowanego modelu. Dlatego też w pracach U r b a n k a w i d a ć najlepiej s z y b k ą d r o g ę , j a k ą p r z e s z e d ł od n i e u d o l n y c h r y s u n k ó w do z u p e ł n i e p o p r a w n y c h przez u m i e j ę t n e opa­ nowanie zasad proporcji, p e r s p e k t y w y i ś w i a ­ tłocienia (ryc. 7). Urbanek n a j p i e r w rysuje całość kompozycji zdecydowanie o s a d z a j ą c p r z e d m i o t y i ludzi (ryc 8) w p ł a s z c z y ź n i e obrazu, p o d k r e ś l a j ą c to jesz­ cze s i l n y m o k o n t u r o w a n i e m . Upraszcza sobie jednak zarys rysowanego p r z e d m i o t u p ł y n n ą m o d e l u j ą c ą k r e s k ą , d ą ż ą c w pewnej mierze do szematu, b y ć m o ż e , pragnie j a k najszybciej przejść do b a r w y . P r a w i d ł o w o ś ć r u c h u przed­ stawianych postaci zdaje się w s k a z y w a ć na jego z d o l n o ś ć p o d ś w i a d o m e g o notowania w p a m i ę c i z a u w a ż o n y c h sytuacji. I w t y m w y p a d k u w y ­ s t ę p u j e p o ś p i e c h , czy t e ż pewna, zrozumiała z r e s z t ą n i e d o j r z a ł o ś ć , z w ł a s z c z a , gdy na t y m samym obrazie, jedna p o s t a ć ma p e ł n e realiz­ mu, p r a w i d ł o w e ruchy, druga jest nieudolna, jak g d y b y wyciosana z grubego drzewa. Jednak z zasadami p e r s p e k t y w y daje sobie Urbanek najlepiej r a d ę ze wszystkich o m a w i a n y c h ama­ torów. U r b a n e k nie l u b i w y r a ź n y c h , zdecydowanych barw. K a ż d a b r y ł a jest oddana konglomeratem k i l k u b a r w , t y m bardziej, że ś w i a t ł o c i e ń w y d o ­ b y w a nie t o n a c j ą , a d o w o l n y m r ó ż n i c o w a n i e m i k o n t r a s t o w y m zestawieniem b a r w według swego w ł a s n e g o klucza. Na p r z y k ł a d kobalto­ w y m p r z e d m i o t o m daje r ó ż o w e , czy c y t r y n o w e światła. O i l e w p i e r w s z y c h obrazkach o l e j n y c h d a w a ł p r z e w a g ę o s i l n y m n a t ę ż e n i u b a r w n y m (czer­ w o n y obok granatowego z s i l n y m c z a r n y m k o n ­ t u r e m ) , to w p ó ź n i e j s z y c h pracach t e m p e r o w y c h przechodzi na jasne, w e s o ł e zestawienia, d a j ą c pizy tym zdecydowaną przewagę wszystkim odcieniom k o r a l o w y m l u b u j ą c się w zestawie­ n i u i c h z k o b a l t e m i c y t r y n o w y m . Rzadko w p r o ­ wadza niebieski, nawet p r z y k o l o r y c i e nieba daje p r z e w a g ę r ó ż o w y m o b ł o k o m . O b r a z k i U r b a n k a są p e ł n e d y n a m i k i . Dzięki d u ż e j p a m i ę c i malarskiej udaje m u się zsyn­ c h r o n i z o w a ć r u c h y danego m o m e n t u pracy, k t ó r y przedstawia u wszystkich o s ó b w y s t ę p u ­ j ą c y c h w danej kompozycji. Na p r z y k ł a d robot­ n i k p o d c i ą g a na l i n i e m u r a r z o w i w i a d r o z w a p ­ nem, k t ó r y w t y m samym momencie je chwyta, p r z y czym dziecko s i e d z ą c e z b o k u wskazuje m u je r ą c z k ą . D z i ę k i t e m u oddany jest dosko­ nale r y t m pracy, jej p r a w d z i w o ś ć . M i m o tego samego ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o w y r a s t a j ą oma­ wiani plastycy-górnicy, w pracach U r b a n k a jest najmniej ś l a d ó w p i e r w i a s t k ó w l u d o w y c h . W i ą ż e s i ę to nie t y l k o z jego w i e k i e m (jest j e d ­ n y m z n a j m ł o d s z y c h ) , ale i jego m e n t a l n o ś c i ą . Pragnie on, b o w i e m , j a k n a j p r ę d z e j malować tf.k, j a k dojrzali a r t y ś c i . U z u p e ł n i a swoje w i a ­ d o m o ś c i s z e r o k ą l e k t u r ą , o g l ą d a w i e l e repro­ d u k c j i , odwiedza zawodowych malarzy. Na rzecz pozyskanych w i a d o m o ś c i czy w y r a ż o n y c h 159 �Ryc. 7. Urbanek Gerhard. Narada wytwórcza. Fot. ze zbiorów Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu �Ryc. 8. Urbanek Gerhard. Żniwa. Fot. ze zbiorów s ą d ó w , ł a t w o w y r z e k a się s w y c h własnych u p o d o b a ń , p r a g n ą c j a k n a j p r ę d z e j s t a ć się „ p r a w ­ d z i w y m " malarzem. W R Ó B E L P A W E Ł urodzony w 1913 r o k u w Szopienicach, t a m ukończył s z k o ł ę p o d s t a w o w ą w niezmiernie c i ę ż k i c h w a r u n k a c h m a t e r i a l n y c h . Od p i e r w ­ szej klasy o d r a d z a ł ogromne z a m i ł o w a n i e do rysunku. Gdy u k o ń c z y ł szkołę, t r u d n o m u b y ł o z n a l e ź ć p r a c ę , t y m bardziej m a r z y ć o dalszym k s z t a ł ­ ceniu się w rysunkach. J e ś l i m u się u d a ł o pójść czasem do k i n a l u b p r z e c z y t a ć j a k ą ś k s i ą ż k ę z p r z y g o d a m i , p r z e n o s i ł na papier swoje w r a ­ żenia, w z b u d z a j ą c — j a k pisze w swoich wspo­ m n i e n i a c h — p o d z i w k o l e g ó w , a nawet zainte­ resowanie j a k i e g o ś malarza, k t ó r y c h c i a ł się n i m z a o p i e k o w a ć i k s z t a ł c i ć w t y m zawodzie. S p r z e c i w i ł a się t e m u babka, na k t ó r e j u t r z y ­ m a n i u b y ł razem z m a t k ą , k t ó r a s t r a c i ł a w t y m czasie p r a c ę w hucie. Potem p r z y s z ł a s ł u ż b a wojskowa, w o j n a . W k r ó t c e po z a j ę c i u Szopie­ nic przez N i e m c ó w , P a w e ł w r ó c i ł z w o j n y , o ż e ­ n i ł się i zaczął p r a c o w a ć na k o p a l n i i m . Jana Wieczorka w Janowie, j a k o ł a d o w a c z , a p ó ź n i e j r ę b a c z . Czasem t y l k o , gdy w r ó c i ł z pracy, r y ­ s o w a ł o ł ó w k i e m l u b tuszem sceny kowbojskie. Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. Dopiero, gdy z o s t a ł a zorganizowana p i e r w ­ sza w y s t a w a g ó r n i k ó w - a m a t o r ó w i koledzy z j e ­ go k o p a l n i w z i ę l i w niej u d z i a ł (Urbanek czy Ociepka), W r ó b e l z a p i s a ł się na k u r s y zorgani­ zowane p r z y Oddziale Z w i ą z k u Zawodowego G ó r n i k ó w w Janowie. W t e d y po raz pierwszy z e t k n ą ł się z b a r w ą , s t a r a ł s i ę z g ł ę b i ć j e j t a ­ j e m n i c e i o d d a ł się j e j c a ł k o w i c i e . W r ó b e l jest g ó r n i k i e m d o ł o w y m i c h o ć ma n i e d u ż e o c i e n k i c h palcach r ę c e , pracuje n i m i zapamiętale i ambitnie wyrabiając przeciętnie 130% n o r m y . W r ó c i w s z y z kopalni, odpoczynek znajduje w pracy artystycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do Ociepki, interesuje go n a j b l i ż s z e m u realne ż y c i e w e w s z y s t k i c h swo­ ich przejawach; czy to b ę d z i e w n ę t r z e d o m u g ó r n i c z e g o , k o b i e t y i d ą c e do p i e k a r n i , dzieci na h a ł d z i e , ulica w Szopienicach, czy t e ż ż y c i e zbiorowe jego ś r o d o w i s k a , j a k : targ, niedzielne p o p o ł u d n i e , z b i ó r j a b ł e k , karuzele, odpust. W r ó ­ bel w y ż y w a s i ę w przedstawianiu ż y c i a w i ę k ­ szego zbiorowiska ludzkiego, l u b i t ł u m . N i e i n ­ teresuje go w t y m w y p a d k u psychiczna t r e ś ć obrazu (czego najlepszym dowodem jest b r a k r y s ó w t w a r z y u przedstawianych postaci); r a ­ czej t ł u m l u d z k i jest d l a ń kalejdoskopem poz­ w a l a j ą c y m u k a z a ć c a ł e jego bogactwo barwne. O ile ś w i a t w y o b r a ż e ń W r ó b l a obraca się w c i ą ż w t y m s a m y m k r ę g u , to na przestrzeni t y c h 141 �trzech lat, k i e d y m o ż e m y śledzić r o z w ó j jego talentu, w i d a ć ciągłe poszukiwania n o w y c h ś i o d k ó w w y r a z u , p r ó b y nieraz ś m i a ł e i cie­ kawe. C a ł y ten czas, m o g l i b y ś m y p o d z i e l i ć na t r z y okresy. Pierwsze jego p r ó b y malarskie w y k o ­ nane na kartonie, z w y k ł ą , z i e m n ą f a r b ą m a ­ l a r s k ą , k t ó r ą sam sobie p r z y g o t o w a ł , cechuje nieopanowanie p e r s p e k t y w y , proporcji, poczucia b r y ł y . Rysuje ś m i a ł ą k r e s k ą , u p r a s z c z a j ą c sobie skomplikowane n i e k i e d y k o n t u r y p r z e d m i o t u , n a d a j ą c i m s w o i s t ą f o r m ę . W t y c h obrazkach jest n a i w n o ś ć p r y m i t y w u w beztrosce o j a k i ­ k o l w i e k r e a l i z m przedstawienia. Operowanie b a r w ą zdaje się t c h n ą ć r a d o ś c i ą dziecka, k t ó r e po raz pierwszy d o s t a ł o farby i nie m o ż e s i ę n i m i n a c i e s z y ć . W r ó b e l zestraja je bardzo ostro i na m a ł e j p ł a s z c z y ź n i e obrazka, chce ich z m i e ś c i ć j a k n a j w i ę c e j . Dlatego też, przed­ s t a w i a j ą c w n ę t r z e izby g ó r n i c z e j („Powrót z pracy", r y c . 9), r ó ż n i c u j e p ł a s z c z y z n y ścian, d a j ą c na m a ł e j przestrzeni aż cztery z a ł a m a ­ nia, p r z y c z y m k a ż d e z a k ł a d a i n n ą , k o n t r a s t o w ą b a r w ą ; ś c i a n y te jeszcze urozmaica, d a j ą c na jednej fantastyczny p e j z a ż w zielonej ramie, n a s t ę p n i e wazon z k w i a t a m i i wreszcie na t l e ż ó ł t e g o okna ustawia słoiki — k a ż d y innego k o l o r u . A l e to jeszcze nie wszystko: w w n ę c e stoi łóżko n a k r y t e zieloną, k r a c i a s t ą k a p ą , prze­ sadnie w y d ł u ż o n e , m o ż e dlatego, aby na n i m zmieścić jak najwięcej kolorowych poduszek zasznurowanych b a r w n y m i tasiemkami. P o d ł o ­ ga na n i e w i e l k i m odcinku jest zestawiona z dziewięciu różnobarwnych, nieregularnych p ł a s z c z y z n , na k t ó r e j z lewej strony, na p i e r w ­ szym planie jest umieszczona dziecięca koloro­ wa p i ł k a . P a t r z ą c na ten obrazek, czy inne z tego okresu, j a k : „ K a r m i ą c a matka", „ Z a b a ­ wa po szychcie", „ T a n c e r k a w c y r k u " — m i m o w o l i n a s u w a j ą się t u asocjacje z u w a g ą Ste­ fana Szumana w y p o w i e d z i a n ą na marginesie b o d a ń nad k o l o r y s t y k ą w ś r ó d dzieci. M ó w i on o malowankach dzieci z Chorzowa — a w i ę c bliskiego Szopienicom — gdzie p r z e p r o w a d z a ł badania. „ O r y g i n a l n a , ś w i e ż a i p i ę k n a k o l o r y ­ styka k i l i m u wykonanego przez dzieci, m o ­ g ł a b y b u d z i ć przypuszczenie, że dzieci p o c h o d z ą ze ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m sztuka l u d o w a jest jeszcze ż y w a " ) . To samo w r a ż e n i e odnosi się wobec t y c h p i e r w s z y c h prac W r ó b l a . ;; W r a ż e n i e to p o t ę g u j e r o z b r a j a j ą c a beztroska o proporcje czy p e r s p e k t y w ę , Nogi stolika z lewej strony są nieproporcjonalnie grube w p o r ó w n a n i u do b l a t u . S i e d z ą c a na lewo ż o n a g ó r n i k a , o b i e r a j ą c a kartofle, z u w a g i na brak 142 jakiegokolwiek uwzględnienia załamania świa­ tła, czy zgięcia postaci, sprawia w r a ż e n i e , j a k g d y b y s t a ł a , a miska pozbawiona p u n k t u opar­ cia, w i s i w p o w i e t r z u . Jednak m i ę k k i r u c h c ó r k i o b e j m u j ą c e j m a t k ę za szyję, r a d o ś n i e w y ­ c i ą g n i ę t e r ą c z k i dziecka do p o w r a c a j ą c e g o ojca, d b a ł o ś ć o drobne nawet akcesoria s t a n o w i ą c e 0 charakterze w n ę t r z a izby g ó r n i c z e j — wszyst­ ko to s k ł a d a się na ż y w ą i p r z e k o n y w u j ą c ą n a r r a c j ę obrazu. Z d e c y d o w a n ą dekoracyjność o b r a z ó w W r ó b l a p o t ę g u j e jeszcze p ł a s z c z y z n o w o ś ć p l a m b a r w n y c h , p r z y k t ó r y c h l i n i a jest raczej ś r o d k i e m oddzielenia jednej p l a m y od drugiej. Po p a r o m i e s i ę c z n y m u c z ę s z c z a n i u na k u r s y , W r ó b e l zdobywa podstawowe w i a d o m o ś c i tech­ niczne, jednak nie przez staranne studia, a przez m o ż n o ś ć poznania rodzaju farb i ich sto­ sowania. W t e d y zakupuje t e m p e r ę , m a l u j ą c nadal na n i e g r u n t o w a n y m kartonie. Podobnie, ]ak Ociepka l u b i b ł y s z c z ą c ą p o w i e r z c h n i ę obra­ zu i p r z e c i ą g a n i e k t ó r e l a k i e r e m . P r ó b u j e w t y m czasie z m i e n i ć t e m a t y k ę swo­ ich o b r a z ó w , p r z e c h o d z ą c na zagadnienia pracy. Jednak nie j e m u n a j b l i ż s z e j . B o w i e m W r ó b e l rzadko m a l u j e k o p a l n i ę . D l a swoich w y p o w i e ­ dzi a r t y s t y c z n y c h m u s i m i e ć powietrze, ż y w e barwy. To też namaluje p o w r ó t z kopalni, bu­ d o w ę f i ń s k i c h d o m k ó w (ryc. 10), r e p e r a c j ę t o ­ r ó w kolejowych, p r a c ę p r z y b r u k o w a n i u szos. I tutaj, z e s t a w i a j ą c jego p r a c ę z pierwszego okresu ( „ P o w r ó t do p r a c y " ryc. 9) z obrazkami z drugiego okresu ( „ B u d o w a " , r y c . 11), czy ( „ B r u k a r z " ryc. 17), w i d a ć j u ż p o s t ę p w opano­ w a n i u r y s u n k u . P r ó b a perpektywicznego roz­ w i ą z a n i a d r u g i c h p l a n ó w w z g l ę d n i e m u się uda­ je. Jak k o n s t r u k c j a f r a g m e n t u b u d o w y tak i po­ stacie cieśli cechuje p r a w i d ł o w o ś ć p r o p o r c j i . Kompozycja jest przejrzysta, p e ł n a powietrza, nie ma t u j u ż t ł o k u , j a k w obrazkach z pierwsze­ go okresu, gdzie artysta c h c i a ł wszystko p o w i e ­ dzieć odrazu. W operowaniu b a r w ą p o z o s t a ł na­ dal w i e r n y o s t r y m kontrastom, d a j ą c w „ B u ­ d o w i e " ż ó ł t e drzewo budulcowe, czerwone na n i m cienie i mocne, szafirowe niebo. Ś w i a t ł o ­ cień stara się u z y s k a ć przez silne k o n t r a s t y barwne. W t y m czasie, często odwiedza swego w y k ł a ­ d o w c ę prosi o pokazanie j a k n a j w i ę c e j ilości k s i ą ż e k z zakresu sztuki. Fascynuje go j u ż nie t y l k o barwa, ale urzeka pewne, o k r e ś l o n e z a ł o ­ ż e n i e t w ó r c y , jeśli chodzi o p o s z c z e g ó l n e b a r w y 1 m o ż n o ś ć zastosowania szerokiej j e j skali. Gdy w t y m czasie z o s t a ł a o t w a r t a w K a t o w i c a c h w y s t a w a m a l a r s t w a francuskiego, (niewiele o r y - �Ryc. 9. Wróbel Ryc. 10. Wróbel Paweł. Powrót z pracy, r. 1948. Fot. ze zbiorów Paweł. Kolonia fińskich domków, Związkowego wrzesień 1950 r. w Sosnowcu Muzeum Górniczego Fot. ze zbiorów Związkowego w Sosnowcu. Muzeum �Ryc. Ryc. 12. Wróbel Paweł. 11. Wróbel Paweł. Zbieranie jabłek, Budowa. 1949. sierpień 1950. Fot. w Sosnowcu. Fot. Kalus ze zbiorów Stanisław. Związkowego Muzeum Górniczego �Ryc. 13. Wróbel Panel. Targ na kapustę, 1C50 r. Fot. ze w Sosnowcu. g i n a ł ó w — p r z e w a ż n i e k o l o r o w e reprodukcje), pomimo, że W r ó b e l często j ą odwiedza i jest pod jej u r o k i e m , obrazki jego nie w y k a z u j ą na­ ś l a d o w n i c t w a . W e ź m y np. „ B r u k a r z a " r y c . 17. C e c h u j ą go te same, silne m o d e l u j ą c e linie, k t ó ­ r y m i rysuje b r u k a r z a i d w i e p o m a g a j ą c e m u k o ­ biety. K o l o r nadal z a k ł a d a p ł a s k o , nie sili się na oddanie b r y ł y , zato całość k o l o r y s t y c z n ą prze­ prowadza konsekwentnie w tonacji u g r ó w , c h c ą c w y p r ó b o w a ć swoje m o ż l i w o ś c i w t y m k i e r u n k u . W r ó b e l nadal rysuje s i l n ą k r e s k ą upraszcza­ j ą c k o n t u r y przedstawianego przedmiotu, j e d ­ nak u s i ł u j e b u d o w a ć p r a w i d ł o w o k o m p o z y c j ę obrazu, p r ó b u j ą c z a s t o s o w a ć te ze zdobytych w i a d o m o ś c i , k t ó r e m u o d p o w i a d a j ą . I to jest jego okres d r u g i . W lecie 1950 r o k u jest po raz pierwszy nad morzem, s k ą d p o w r ó c i w s z y m a l u j e s e r i ę obraz­ k ó w , gdzie z n o w u u s i ł u j e o d d a ć charakter po­ wszedniego dnia w ż y c i u l u d n o ś c i wybrzeża. A w i ę c b ę d z i e to ż o n a r y b a k a o c z e k u j ą c a po­ w r o t u m ę ż a z dzieckiem na r ę k u , odpoczynek na w y c i ą g n i ę t e j łodzi, fragment w i o s k i rybac­ k i e j , czy dziewczyna t r z y m a j ą c a kosz z r y b a ­ m i (ryc. 17). N a s t ę p n i e , w m i e s i ą c a c h jesiennych 1950 r e k u maluje d r u g ą s e r i ę o b r a z ó w d u ż y c h zbiorów Związkowego Muzeum Gó nizego r o z m i a r ó w w y s t a w i o n y c h częściowo na ostatniej, wojewódzkiej wystawie plastyków - amatorów w K a t o w i c a c h . Wraca w n i c h do ulubionego te­ m a t u zbiorowego ż y c i a d a j ą c „ T a r g na k a p u ­ s t ę " (ryc. 13), ,Zbiór j a b ł e k " (ryc. 12), wreszcie ostatni „ K a r u z e l e " . M a l u j e je na p ł ó t n i e d a j ą c g r u n t suchy, k t ó r y bardziej odpowiada jego t e m ­ peramentowi. I w t e d y nie t y l k o wraca do d a w ­ nej t e m a t y k i , ale i jej swoistej i n t e r p r e t a c j i m a ­ larskiej. Porzuca t r o s k ę o zbyt staranne, r r a i i styczne u j ę c i e w i z j i malarskiej, przestaje zajmo­ w a ć s i ę s z c z e g ó ł a m i , j a k np. r y s a m i t w a r z y , daje ujście s w e m u u m i ł o w a n i u k o l o r u (ryc. 14). Jed­ nak w budowie obrazu, r o z ł o ż e n i u d r u g i c h p l a ­ n ó w , czy umiejscowieniu ź r ó d ł a ś w i a t ł a jest bar­ dziej zdyscyplinowany i ś w i a d o m y tego, co chce w y r a z i ć . To nie znaczy, że w y r z e k a się p r a w d y . W r ó b e l stale do niej zmierza, jednak tempera­ m e n t jego nie pozwala m u j e d n o c z e ś n i e r o z w i ­ j a ć swoich m o ż l i w o ś c i ; w c i ą ż jeszcze jest po­ c h ł o n i ę t y b a r w ą . W i d z i m y , b o w i e m w t y c h ob­ razach, że pragnie z a s t o s o w a ć zdobyte w i a d o m o ­ ści, p r z e p r o w a d z i ć konsekwentnie założenia kompozycyjne i kolorystyczne (ryc. 16, 17). Jednak nie zawsze m u s i ę jeszcze to udaje. 145 �czerwone p u n k t y . Te same w z g l ę d y k i e r o w a ł y a r t y s t ą p r z y stosowaniu b a r w w obrazie „ J a n Wieczorek p r z e m a w i a j ą c y na w i e c u " , gdzie w z b o g a c i ł b a r w ą ubrania s ł u c h a c z y , c h o ć szta­ faż a r c h i t e k t o n i c z n y s t a r a ł s i ę o d d a ć j a k n a j ­ bardziej realistycznie. Ryc. 14. Wróbel Paweł. ze zbiorów Związkowego Rybaczka. Muzeum Sierpień 1950. Fot. Górniczego w Sos- W „ T a r g u na k a p u s t ę " (ryc. 13) p r ó b u j e opraco­ w a ć ś w i a t ł o c i e ń w s z y s t k i c h p r z e d m i o t ó w . Jed­ nak p r ó b ę przeprowadza na p i e r w s z y c h d w ó c h postaciach p i e r w s z o p l a n o w y c h (u d o ł u z lewej strony) — na w i ę c e j nie ma c i e r p l i w o ś c i . T a k samo stanowczo odrzuca rysowanie szczegółów t w a r z y . W „ Z b i o r z e j a b ł e k " (ryc. 12) d a ł je, po­ t e m z a m a l o w a ł — nie m ó g ł d a ć , tak j a k b y p r a g ­ n ą ł . Jednak ś w i a t ł o c i e ń na s p ó d n i c y k o b i e t y sto­ j ą c e j na drabinie, g w a ł t o w n i e o d w r a c a j ą c e j się do widza w p o r ó w n a n i u z opracowaniem ż o n y g ó r n i k a w obrazie „ P o w r ó t z p r a c y " (ryc. 9) w y ­ kazuje d r o g ę r o z w o j o w ą W r ó b l a , j a k ą p r z e s z e d ł w swoich poszukiwaniach p o m i ę d z y j e d n y m i d r u g i m obrazem. C z ę s t o jednak daje się u n i e ś ć s w e m u tempe­ r a m e n t o w i i z m y s ł o w i dekoracyjnemu, k t ó r y tak w y r a ź n i e znaczy c a ł ą jego t w ó r c z o ś ć . W e ź ­ m y obraz: „ Z b i ó r j a b ł e k " (ryc. 12). J a b ł k a u k ł a ­ dane w koszu na p i e r w s z y m planie, z p r a w e j strony obrazu są d u ż o mniejsze od t y c h , l e ż ą ­ cych w g ł ę b i na ziemi za m ę ż c z y z n ą , k t ó r y j e u k ł a d a w koszu. Na pytanie, dlaczego tak je na­ malował, W r ó b e l o d p o w i e d z i a ł , że p r z e s t r z e ń zielona b y ł a za pusta i b y ł o b y b r z y d k o , g d y b y j a b ł k a t w o r z y ł y na zielonej t r a w i e j e d y n i e m a ł e 141 Podobnie apodyktycznie ustosunkowuje s i ę W r ó b e l do modela. W ogóle nie l u b i i nie u m i e r y s o w a ć z modelu. Raczej model u w a ż a za p o d ­ n i e t ę do w ł a s n y c h p r z e d s t a w i e ń w i d z i a n y c h p r z e d m i o t ó w , czy z d a r z e ń . Charakterystyczny będzie dla jego artystycznej m e n t a l n o ś c i e p i ­ zod n a s t ę p u j ą c y ; k t ó r y m i a ł miejsce w czasie w y k ł a d ó w na kursie. W y k ł a d o w c a ustawił m a r t w ą n a t u r ę — ciemnozielona b u t e l k a na tle czerwonej m a t e r i i , obok k a w a ł e k szafirowej tkaniny. Wróbel próbuje naszkicować ołów­ kiem, czy w ę g l e m , zaledwie paroma k r e s k a m i , po c z y m przechodzi do malowania. Z u p e ł n i e m u się nie udaje; maluje tego dnia a k w a r e l ą , po­ s z c z e g ó l n e b a r w y z l e w a j ą s i ę ze sobą. W r ó b e l traci c i e r p l i w o ś ć . Wreszcie z m y w a c a ł y papier w o d ą , bierze f a r b ę palcem i na w i l g o t n y m pa­ pierze m a l u j e ś m i a ł o p r a w i e nie p a t r z ą c na m o ­ del. Przestaje b y ć dla niego potrzebny. N i e po­ doba m u s i ę o d c i e ń szafiru i nie chce go p o ł o ­ żyć obok czerwieni. Daje zamiast t k a n i n y sza­ firowej — żółtą. Jednak w zestawieniu z czer­ w o n ą , r o z c z ł o n k o w a n ą z i e l e n i ą b u t e l k i , ta — wydaje m u się za pusta. N a m y ś l a się c h w i l ę , po czym u k r ę c o n y m z p a p i e r u kwaczem, daje na żółtej m a t e r i i d u ż e , fioletowe k r o p k i . M o ż e ­ m y to w y t ł u m a c z y ć j e d y n i e t y m , że poprzez wszystkie obrazy W r ó b l a p r z y ś w i e c a tak cha­ rakterystyczne dla sztuki dziecka i sztuki l u d o ­ wej zagadnienie d e k o r a c y j n o ś c i obrazu. Jest ono w c i ą ż jeszcze c z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m i raczej, ono decyduje o charakterze obrazu. W r ó b e l jest n i e z w y k l e p ł o d n y m malarzem. Dotychczas n a m a l o w a ł o k o ł o 50 o b r a z ó w . M a ­ luje szybko, c h c ą c j a k n a j p r ę d z e j d a ć odbicie p r z e ż y t y c h w r a ż e ń . Bardzo często — j a k sam m ó w i — temat przychodzi d o ń z z e w n ą t r z . W r a ­ cając z pracy, z a u w a ż y j a k i ś szczegół, który staje się p u n k t e m w y j ś c i o w y m całej k o m p o z y ­ cji. Jednak w o k o ł o tego s z c z e g ó ł u narasta po­ t e m cała, w ł a s n a narracja obrazu. Szczegół ten jest p u n k t e m w y j ś c i o w y m nie t y l k o t r e ś c i przedstawianej na obrazie, ale n i e k i e d y k o l o ­ r y t u . T a k na p r z y k ł a d b y ł o z c i e k a w y m obra­ zem: „Dzieci na h a ł d z i e " (ryc. 18). W r ó b l a za­ i n t e r e s o w a ł k o l o r y t nieba r o z c i ą g a j ą c y się poza h a ł d ą , na k t ó r e j b a w i ł y się dzieci. S t a r a ł się go n a m a l o w a ć po c z y m całość r o z w i ą z a n i a b a r w ­ nego u z a l e ż n i ł od tego nieba. �Ryc. 15. Wróbel Paweł. Manifestacja, Ryc. Paweł. Dworzec, r. 1950. Fot. ze zbiorów 16. Wróbel tempera 1950 r. Fot. ze zbiorów w Sosnowcu. Związk. Związk. Muzeum Muzeum Górniczego Górniczego- w Sosnowcu. �Ryc. 17. Wróbel tiyc. 18. Wróbel Paweł. Dzieci na hałdzie. Paweł. Brukarz. Fot. Adam Wrzesień 1950 r. Ze zbiorów w Sosnowcu Bogusz Związkowego Muzeum Górniczego �Tak zresztą przeprowadza Wróbel zagadnie­ nie kolorytu we wszystkich swoich kompozy­ cjach. Kolor zakłada zaczynając od nieba i od tonacji, w jakiej utrzyma niebo, uzależnia całą kompozycję barwną obrazu. Raczej nie zdaje sobie sprawy, że następne plamy barwne wy­ pływają konsekwentnie ze sharmonizowania ich z pierwszą. Tak, naprzykład w „Targu na ka­ pustę" (ryc. 13) niebo ma zielonawoszare tony i takie same są płócienne dachy straganów, czy dachy domów. Kieruje tu nim podświadoma wola twórcza, która silnie broni Wróbla przed zmanierowaniem czy niewolniczym naśladow­ nictwem oglądanych obrazów, czy reprodukcji dzieł malarstwa dojrzałego, do której ma ułat­ wiony dostęp bardziej, niż którykolwiek inny artysta ludowy. Silne więzy z tradycjami sztuki ludowej tak wyraźnie zaznaczone w pierwszych jego pra­ cach, wystąpiły ostatnio u Wróbla, gdy skom­ ponował projekt na dekorację świetlicy, za któ­ ry otrzymał pierwszą nagrodę na konkursie. Całość koncepcji artystycznej została rozwią­ zana w charakterze ludowym. Ujął tak nie tylko wnętrze, ale styl projektowanycn me­ bli i ich ornamentykę. Po czym, idąc po tej linii, trzymał się ściśle założeń konkursowych, interpretując je samodzielnie, czego dowodem jest portret Prezydenta w całej postaci, choć takiego nigdzie nie widział. Ściany świetlicy, meble, a więc krzesła, stoły, szafy, podstawy do kwiatów, czy stolik pod radio zostały cał­ T kowicie wykorzystane, jako płaszczyzny deko­ rowane. Motywy stosowane są niewątpliwie re­ miniscencją mebli ludowych, które widział w domu rodzinnym, czy u sąsiadów, co zresztą powtarzało się w jego obrazach wnętrz górni­ czych. Dzięki tym momentom, które były w y ­ razem silnych tradycji kulturowych, projekt Wróbla tchnął prawdą i stworzył wnętrze do którego każdy mieszkaniec Szopieniec, czy Ja­ nowa chętnie przyjdzie, aby odpocząć po pracy. Wróbel — nie tylko ze względu na duży ta­ lent, silną łączność z tradycjami sztuki ludowej, ale swoją drogę twórczą — jest jednym z naj­ ciekawszych i najbardziej charakterystycznych przykładów kształtowania się surowego talen­ tu robotniczego, poddanego nagle silnemu dzia­ łaniu czynników zewnętrznych wyzwalających zeń doznania artystyczne. Twórczość jego jest przykładem, jak tego typu „naiwny realista" powoli adaptując wybrane przez siebie elemen­ ty ze sztuki dojrzałej staje się artystą świado­ mym swoich możliwości. Jego nawroty do nie­ których dawnych środków wyrazu są tylko jed­ nym z licznych etapów na jego drodze ciągłych poszukiwań ) . 4 1. Mobius M. R.: Henri Rousseau (Zum Zelstbildniss von 1890). Der Cicerone X V I I I Jahrg. Heft 6. str. 179— 193. 2. Żywirska Maria: Zagadnienia prymitywnej sztuki robotniczej. Polsk. Szt. Lud., nr. 1—2. 1949. 3. Szuman Stefan i Brzychczy Karol. Rozwój kolo­ rystyki w sztuce dziecka. Warszawa 1938, str. 3. 4. Większość cytowanych obrazów jest własnością Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab05bddd4015163e7c47e8eaf3e5f675.pdf 179108de5aa6223cfdd26bc9d4ea804a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4283 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Subject The topic of the resource górnicy - twórczość plastyczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3988 Title A name given to the resource Twórczość plastyczna górników cz.II / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5, z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.3; s.76-77 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T W Ó R C Z O Ś Ć PLASTYCZNA С z. GÓRNIKÓW II MARIA ADAMCZYK KAROL Urodzony w 1915 roku. Pracuje i mieszka w Jaworznie. Maszynista przy pompach kopalnia­ nych. Twórczość Karola Adamczyka jest zjawi­ skiem wyjątkowym. Jak pisze sam w swoim ży­ ciorysie, ukończył zaledwie 5 klas szkoły pod­ stawowej. Urodził się i wychował w tej samej miejscowości, gdzie dotychczas pracuje. Wzra­ stał w bardzo ciężkich warunkach materialnych, trzy lata, w okresie przedwojennym, był bez­ robotnym? Z natury wątły i chorowity. Karol Adamczyk nie umie sam powiedzieć, skąd po raz pierwszy obudziło się w nim prag­ nienie malowania otaczającego go krajobrazu jaworznickiego. Było to w miesiącach wiosen­ nych 1949 roku. Nie miał wtedy farb, nie wie­ dział, gdzieby je kupić, nie miał zresztą na nie pieniędzy. Pragnął jednak tego tak usilnie, że pomówił z malarzem kopalnianym i ten dora­ dził mu wziąć zwykłą, ziemną farbę malarską, rozrobić klejem stolarskim, czy dekstryną. Adamczyk jeszcze tego samego dnia postarał się o farbę w proszku, na kawałku deski ułożył je obok siebie i do każdej wpuścił nieco kleju sto­ larskiego; następnie rozrobił farbę palcami i le­ wą ręką na zwykłym brystolu szkolnym nama­ lował pierwsze swoje pejzaże. Niektóry z nich wykonał w ciągu nie całej godziny. Adamczyk buduje swoją kompozycję bez żad­ nego pomocniczego rysunku; dla uzyskania pewnych, jemu potrzebnych efektów fakturo­ wych, pomaga sobie palcami, zeskrobuje pa­ znokciem, czy drewienkiem, rozciera wreszcie skrajem własnej marynarki. Ponieważ farba nie była dostatecznie roztar­ ta, w obrazach Adamczyka widać płaszczyzny prawie suchej farby, to znowu zbytnio rozrze­ dzonej. Nakłada jedną na drugą i przez swego rodzaju lazerunek osiąga nieuchwytny, pełen dziwnego uroku koloryt, który przy skrupu­ latnym nawet przebadaniu jego obrazów, trud­ ny jest do uchwycenia. Wszystko łączy się i wiąże w przedziwną harmonię, (ryc. 2) ŻYW1RSKA W pierwszych 14 pejzażach, które przysłał na I I Ogólnogórniczą Wystawę Plastyków-Amatorów uderza niezwykła, równowaga kompozycji, a nawet pewna zdawałoby się wysublimowana harmonia całości. Poszczególne obrazki możnaby uważać za konsekwentne, wyrozumowane przeprowadzenie kolorystycznego zadania ma­ larskiego. W jednym z najlepszych pejzaży, którego walorów kolorystycznych nie może od­ dać reprodukcja jednobarwna, daje on trzy — jeden za drugim — rzędy drzew — jakieś, fan­ tastyczne aleje. Pierwszoplanowa zamyka łuko­ waty zakręt drogi; cienie od tych drzew kładą się granatową smugą na zielonawą drogę. K o ­ rony drzew są ze sobą splątane i tworzą cały amalgamat zieleni uzyskany drogą lazerowania kilku farb, dając w rezultacie bogactwo od­ cieni wręcz imponujące. Drugi rząd — to drzewa o wiotkich konarach przechylone podmuchem wiatru w lewo — wszystkie utrzymane w jednym, ciepłym to­ nie — jasnozielonym. Wreszcie najdalszy rząd — to znowu z innego odcienia zieleni zbudo­ wane, kuliste sylwety drzew. Na prawo zarys świerku — granatowo-zielony. Inny znów obrazek przeprowadza w tonacji fioletowej — nie tylko budynki, ale i drzewa, inny w tonacji ugrowej; malując kolonię fiń­ skich domków, umiał zestroić czerwień dachów z przełamaną zielenią drzew na horyzoncie. Geometryczność brył domków podświadomie szematyzuje tworząc całość, najprawidłowiej zbudowaną. Choć prawo perspektywy stosuje względnie prawidłowo, to negliżuje światłocień całkowicie pochłonięty kolorem. Seria pierwszych obrazków Adamczyka d a ­ wała się zwiastować swoisty i n d y w i d v " / ta­ lent. Zachęcony do dalszej pracy nie tylko tro­ skliwą opieka i życzliwą krytyką, ale i poważną subwencją pieniężną, Adamczyk kupuje olejne farby, temperę potrzebne pędzle i kartony: jed­ nak -w następnych swych obrazkach, nie dał nod żadnym względem nic nowego powtarzając te same motywy i te same zestawienia barwne dużo gorzej, niż za pierwszym razem. W na- ��stępnych swych obrazkach, nie dał pod żadnym względem nic nowego powtarzając te same mo­ tywy i te same zestawienia barwne dużo go­ rzej, niż za pierwszym razem. W następnych jego obrazach przejawia się wyraźne zachwia­ nie jego wewnętrznej równowagi twórczej. Mo­ głoby się zdawać, że nagromadzone zdawna do­ znania artystyczne wyładowały się jednorazo­ wo i nie dadzą się więcej rozbudzić. BUBAŁA WOJCIECH urodzony w 1900 roku. Jest górnikiem-rębaczem na kopalni Michał w Michałkowicach. W przeciwstawieniu do Adamczyka, Bubała maluje już od 1928 roku. Przyczyną do rozpo­ częcia pracy malarskiej była chęć posiadania dużych rozmiarów obrazów, które pragnął sko­ piować z widzianych reprodukcji. Specjalnie lubował się w Rubensie. Malował przeważnie olejno, mając duży zasób farb. Prace swe ofia­ rowywał członkom rodziny. Kiedy rzucone zostało hasło opieki nad amatorami-plastykami, Wojciech Bubała był jed­ nym z pierwszych, który pragnął jak najprę­ dzej zetknąć się z tymi ludźmi, którzy zechcą z nim pomówić o sztuce, obejrzeć jego prace, służyć radą. Był bardzo zdziwiony, gdy dowie­ dział się, że kopiowanie nie daje mu pełnej moż­ liwości wypowiedzenia się twórczego. Z mło­ dzieńczym zapałem, rzucił się do rysunku z mo­ dela. Jedną z pierwszych jego prac samodziel­ nych jest niezmiernie sugestywna martwa na­ tura: ,,Po szychcie" zostawiona przez niego w domu, a reprodukowana w „Polskiej Sztuce Ludowej" w numerze 1—2 z 1949 roku. Musi­ my wziąć pod uwagę, że w t y m momencie Bu­ bała miał 48 lat. opowiadał wykładowca. I tutaj dopiero obja­ wił się „naiwny realizm" naszego artysty. Weź­ my jeden z pierwszych, przedstawiających pra­ cę w kopalni. Całość kompozycji jest dobrze rozmieszczona. Jednak rysunek postaci posia­ da wszelkie charakteryzujące twórcę ludowego cechy, zaznaczone, choćby przesadnie skrócony­ mi proporcjami ciała i szematyzowaniem po­ szczególnych partii całej postaci, co szczególnie wyraźnie występuje w rysunku twarzy obu górników (rye. 1). Podobną indywidualnością artystyczną jest TEOFIL GAWEŁ, górnik dołowy z kopalni Rozbark w Chorzowie. W t y m samym, mniej więcej wieku, co Bubała, też maluje dość daw­ no i z takim samym młodzieńczym zapałem próbuje innych, nieznanych mu technik. Jego rysunki tuszem przedstawiające wnętrze kopal­ ni, zwłaszcza obrazek: „Sprzed 40 laty" są naj­ lepszym sprawdzianem jego intuicyjnej dążno­ ści do uproszczenia postaci górnika i konia (ryc. 3). Jednocześnie brak proporcji podkre­ śla naiwność ujęcia. Gdy próbuje malować krajobrazy z nad morza, bądź też pejzaże ro­ dzinnego miasta, zdecydowanie trzyma się jas­ nych, różowych tonacji. Jego linoryty posiada­ ją te same walory, które znajdujemy w pracach Bubały. Przez swoje długoletnie obcowanie z repro­ dukcjami, Bubała zatracił możność rozumienia sztuki na płaszczyźnie swego środowiska. Był niezmiernie chłonny na wszelkie nowe dlań wiadomości z zakresu technik plastycznych. I tu przeszedł całkowicie na rysunek. Jego pierwsze szkice robione patykiem wykazują pewność ręki przy miękkości linii. Będąc po raz pierwszy nad morzem, od razu zrezygnował z prób rozwiązania kolorytu mo­ rza. Brak mu było w t y m wypadku bezpośred­ niej śmiałości, tak charakterystycznej dla dzie­ ci, czy twórców prymitywnych. Kiedy na terenie świetlicy znaleziono kawał­ k i bezużytecznego linoleum, Bubała był pierw­ szym, który pragnął spróbować nieznanej dla niego techniki graficznej, o której niedawno Ryc. 3. Gaweł Teofil. Sprzed 40 laty. Fot. Kalus Stanisław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/131bb429f0f6212caf59ab12f9f9cd1c.pdf 28352e3f2fd2e49a47d3e429578e3020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4000 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Subject The topic of the resource zdobnictwo ludowe Kurpie - budownictwo drewniane chata kurpiowska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3743 Title A name given to the resource Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpoiwskiej cz.1:szczyt / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.105-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z D O B I E N I E RZEŹBĄ W D R E W N I E C H A T Y K U R P I O W S K I E J CZ. I. SZCZYT Chat a Kurpiowska wg. rysunku W. G Г) 2 I 3 udownictwo kurpiowskie, wyodrębniające się z całokształtu polskiej architektury ludowej ze­ społem jemu t y l k o właściwych elementów, obej­ muje z w a r t ą masą obydwie puszcze: Zieloną i Białą. Odrębność tę, między innymi, wyrażają proporcje, układ belek zacinanych na „jaskółczy ogon", kąt nachylenia dwuspadowego dachu, czy rozkład w e w n ę t r z n y , ale przede wszystkim pod­ kreśla ją i uwypukla zdobienie rzeźbą w drewnie, zwłaszcza ściany licowej chaty zwróconej szczytem do drogi. Silne więzy, jak w głównych założeniach archi­ tektonicznych, tak i w zdobnictwie chaty, łączą obie Puszcze z północno-zachodnimi terenami Pol­ ski, a zwłaszcza z Mazurami Pruskimi dając do­ wód wspólnoty etnicznej tych ziem z rdzenną Pol­ ską; z drugiej strony, w rozwinięciu niektórych elementów (np. koźlarz), sięgają terenów litewskoruskich. Już w opisach wsi kurpiowskiej z pierwszej po­ łowy X I X wieku, Gawarecki podkreśla schlud­ ność i troskę o staranne wykonanie chaty u K u r ­ piów i wskazuje na podobieństwo z chatą Mazu­ rów Pruskich ). Poza tym, w najstarszym bodaj wizerunku chaty kurpiowskiej z połowy X I X wieku prze1 kazanej nam przez Gersona ), a narysowanej na tyle szczegółowo, że uwzględnione zostały nawet błyszczące blaszki pod gwoździami, którymi przybite są deski szczytu—chata już jest zdobiona rzeźbą. Potwierdza to, zresztą Adam Chętnik ), w swoim opracowaniu, obejmującym Puszczę Zieloną, gdzie daje bogaty materiał dowodowy w postaci fotografii i starannie wykonanych r y ­ sunków, wreszcie napotykane w okresie badaw­ czym nieliczne już okazy w terenie. 3 W publikacji Gerarda Ciołka pod t y t u ł e m „Dach w polskim budownictwie wiejskim'" ), autor szu­ ka genezy zdobnego szczytu chat Niżu północnego w chatach podcieniowych budowanych przy koń­ cu X V I I I , a na początku X I X wieku, z nakazu pana przez cieśli miejskich. Hipoteza ta znalazłaby jeszcze jeden dowód nie tylko w szczycie, ale i w innych elementach zdobienia chaty kur­ piowskiej, jak w zdobnych nadokiennikach, obi­ ciach naroży czy rzeźbionych gankach. Potwierdza to cały szereg adoptowanych m o t y w ó w z drzew­ nego budownictwa miejskiego Polski, spotykanych w chacie kurpiowskiej. 1 Zdobienie chaty kurpiowskiej, w każdym okre­ sie czasu znalazło inny wyraz; było — jak gdyby „zamówieniem społecznym" dla potrzeb artystycz- �nych ludu kurpiowskiego, a możliwości technicz­ ne, w p ł y w y budownictwa dworskiego czy miej­ skiego, podręczniki ciesielskie, wszelkiego rodzaju wzorce — były dotychczas czynnikiem drugorzęd­ nym, p o d p o r z ą d k o w a n y m zawsze dominantnej woli twórczej cieśli, czy stolarza na Puszczy. la Przystępując do budowy chaty i omówienia wa­ runków, gospodarz puszczański podkreślał cieśli, że chce mieć chatę z ,,przystrójem". Cieśla, jeśli nawet z sąsiedniego miasteczka lub terenów leżą­ cych poza Puszczą, dostosowywał się do tradycji miejscowych, k t ó r e musiał znać dobrze. Jak ma być zdobiona chata — ustalał ustnie z właścicielem, przy czym ten wskazywał upatrzony przez siebie wzór, bądź też cieśla rysował na desce węglem czy stolarskim ołówkiem ogólny szkic i wykony­ w a ł go po akceptowaniu przez gospodarza. Doty­ czyło to jednak ogólnego rysu, a nie szczegółów ornamentacyjnych. W stosunku do innych części chaty, cały wysi­ łek twórczy był skierowany na ozdobienie ściany licowej. Szczyt zwrócony na podwórze w wielu chatach był wykonywany z prostych, pionowo uło­ żonych desek, r z e ź b a opasia ) i szczy­ t ó w к i ) , była dużo uboższa, niekiedy brakło na­ wet zdobionego nadokiennika. Rzadko spotykamy chatę, gdzieby inne części były zdobione z t a k ą samą starannością, jak strona licowa. 5 6 Zdobienie chaty kurpiowskiej rzeźbą drzewną odbywa się niekiedy trzema etapami: pierwszego dokonuje cieśla. W zakres jego prac przy stawia­ niu zrębu wchodzi układ całego szczytu, rzeźba opasia i szczytówki, wreszcie zakończenie szczytu k o ź l a r z e m , czy ś p i с e m. Okna zaś i drzwi wykonuje i zdobi stolarz (niekiedy roboty stolarskie wykonuje także cieśla). Wreszcie trze­ cim etapem dla niektórych tylko chat jest robota rzeźbionego ganku i obić naroży, dodanych niekiedy dopiero w parę lat później i często­ kroć wykonanych przez innego stolarza. I znowu o wyborze wykonawcy decyduje tu często pięknie rzeźbiony ganek widziany u sąsiada, czy nawet w odległej wsi. W każdym okresie chronologicznym ten cel estetyczny osiągano innymi środkami. W chacie z połowy X I X wieku efekty dekoracyjne uzyskiwa­ no, jak w szczycie, tak i kompozycji drzwi jedynie układem starannie obrobionych desek ułożonych 106 Ryc. 1. Wieś Brańszczyk, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. la. Wieś Niemiry, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. 2. Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 3. Wieś Zarosłe powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany w 1916 r. Ryc. 4. Wieś Tuchlin, powiat Ostrów Mazozowiecki, dom budo­ wany przed 1914 r. Ryc. 5. Wieś Budy powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 6. Wieś Budy powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 7. Wieś Knurówiec, powiat Ostrów Mazo­ 11 12 13 wiecki dom budowany przed 1914 r. Ryc- 8. Wieś, Zaros­ łe, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany w 1915 r. Ryc. 9. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. Ryc. 10. . Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 11. Wieś Budy, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany przed 1914 r. Ryc. 12. Wieś Trzcian­ ka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. Ryc. 13. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki, dom budowany po 1918 r. �w geometryczne motywy i linią koźlarza (tak zwa­ nego w Puszczy Białej), czy ś p a r o g a w Puszczy Zielonej). Dopiero w połowie X I X wieku, aż do wybuchu pierwszej wojny światowej, poza różnorodnością koźlarza, zaczyna się pojawiać dążność do ożywienia monotonnych płaszczyzn frontalnych belek wieńczących zrąb chaty t. zn. opasia i szczytówki szeregiem prostych m o t y w ó w : ząbków ostrych, kanciastych i okrągłych, oraz d u c k ó w g r a n i a t y c h i p ó ł o k r ą ­ g ł y с h. Natomiast w odbudowującej się po pierwszej wojnie światowej wsi kurpiowskiej, obok tych, zdobnych partii przybywa troska o piękny gzyms nadokienny i obicia naroży, wreszcie w chwili obecnej, w powstającej z po­ piołów, nieraz trzykrotnie w ciągu ostatniej w o j ­ ny — palonej wsi kurpiowskiej, przeważa chata, gdzie zaczyna zanikać zdobny gzyms nadokienny, zamiast koźlarza coraz częściej widzimy rodzaj pazdura, a cała staranność w zdobieniu przenosi się na misternie profilowany szczyt i ganek. Pu­ blikowane dotychczas materiały dotyczące zdo­ bienia chaty kurpiowskiej pochodziły jedynie z Puszczy Zielonej, podany poniżej m a t e r i a ł zo­ stał zebrany na terenie Puszczy Białej i to z prze­ wagą jej części północno-wschodniej. Puszczę Zie­ loną reprezentuje tylko grupa nadokienników. T y m nie mniej podane poniżej rozważania nad t ą g r u p ą twórczości artystycznej K u r p i ó w w oparciu W W . -ммпг ». W W 1в Ы1аГ 1 obejmuje g r u p ę krajów nadbałtyckich, na wscho­ dzie sięga Wielkorusi. Choć spotykany w innych częściach Polski (zasięg jego podaje Baehmann )— na Kurpiach panował na wszystkich budynkach i osiągnął t u największe bogactwo form i motywów. 19 1 © А Д ©AA© 0 m a t e r i a ł zebrany w Puszczy Białej i publiko­ wany przez Chętnika dla Puszczy Zielonej — mogą być przyjęte dla obu Puszcz z t y m jednak, że droga w p ł y w ó w zda się iść z Zachodu na wschód zacząwszy od Mazurów Pruskich po przez Puszczę Zieloną aż do l i n i i Bugu. Czy źródłem, tak jak dla innych zespołów sztuki ludowej, są tu w dużej mierze Mazury Pruskie — wykażą późniejsze badania. Najstarszą zdobiną zda się być к o ź 1 a r z. Koźlarz, koźlina, rogal, rogownik czy śparog — to górna część dwóch krzyżujących się ozdobnie wyciętych desek zwanych w i a t r ó w k a m i , zakrywających strzechę od strony szczytu, umiesz­ czonych po obu stronach kalenicy. Przypuszczalne jego pochodzenie kultowe, którego ślady zdają się tkwić w nazwie i formach, kazałoby szukać jego genezy w czasach — być może —• pogańskich. Zasięg jego przekracza nasze granice polityczne « 20 21 10 JT-RJ~tj « S § § g » 12 J ИППС 25 3 T A B L I C A I 107 �15 Ryc. 14. Wieś Mazowiecki Obryte powiat dom budowany Pułtusk dom w 1921 r. budowany po 1918 r. Ryc. Ryc. 16. Wieś Obryte Pomimo, że zbiór śparogów w opracowaniu Chętnika, obejmuje około 60 rodzajów, a Puszcza Biała reprezentowana jest t u zaledwie 14 okazami, to wszystkie one dadzą się t u ująć w cztery za­ sadnicze typy i ich rozliczne warianty. Będzie to: 1) prosta deska ukośnie u góry ucięta, zaokrąglo­ na, nieregularnie ząbkowana, czy dziurkowana (ryc. 1); 2) rogi baranie zakręcone na zewnątrz, czy w e w n ą t r z (ryc. 1, 4, 11), czasem rozwidlone na końcach; 3) toporki z ostrzem mniej lub więcej urozmaiconym (ryc. 6, 7); 4) czy wreszcie głowy końskie lub ptasie (ryc. 3, 9). Bogata ich różnorodność pozwala znaleźć linię rozwojową dla każdego typu. Da się ona prześle­ dzić na wszystkich okazach zacząwszy od grubo ciosanych prostokątnych zakończeń o ostrych konturach, nieraz nawet asymetrycznych (ryc. 5), aż po miękkie linie wygięcia, przypominające kwietne łodygi (ryc. 12, 13), zacierające charakter twardego, drewnianego surowca. (Koźlarza z krzy­ żem czy chorągiewką pośrodku, podanych przez Chętnika w Puszczy Białej nie spotkałam). Najpospolitszym motywem — to koźlarz w kształcie baranich rogów, czy sierpa księży­ cowego. Widzimy go na każdym budynku gospo­ darczym, bez względu na to, czy chata ma inny rodzaj zakończenia dachu. Obok koźlarza, w nowych chatach występuje teraz inne zakończenie szczytu, przeważnie przy nadwieszonych dachach: jest to tzw. ś p i с w kształcie pazdura wieńczący szczyt ostrą linią iglicy (ryc. 14) — umocnionej dwoma ramionami na w i a t r ó w k a c h . Pazdur ten być może — prze­ dłużeniem tradycji starych, kurpiowskich, naci­ nanych listew, pokrewnych pazdurom pomorskim ), reprodukowanych u Chętnika ), być może — za­ pożyczony ze wzorów obcych mu charakterem — zyskuje całkowite piętno miejscowe przez dodanie tak popularnego na Kurpiach motywu dwóch 10 8 108 15. Wieś powiat Obryte Ostrów powiat Ostrów Mazowiecki. ptaszków umieszczonych po obu jego stronach, żywo przypominających wycinankę (ryc. 15, 16). Jak koźlarz, tak i śpic jest wykonany z płaskiej deski sosnowej, ciosanej toporem, czy siekierą, bądź wycinanej piłą. Połączenie wyciosanych w i a t r ó w e k na skrzyżowaniu drewnianym kołkiem odgrywa także p e w n ą rolę dekoracyjną w całości szczytu. Na ozdobny szczyt licowy chaty kurpiowskiej składa się kilka elementów: gładkie, strugiem obrobione deski u k ł a d a n e w geometryczne moty­ wy, rzeźbione i profilowane listwy, wreszcie zwią­ zane z n i m w organiczną całość dekoracyjną, zdobiona rzeźbą szczytówka i opaś. Charakterystyczną cechą szczytu chaty kurpiow­ skiej jest jego dwudzielność. Ten zasadniczy po­ dział, przez ogromną różnorodność u k ł a d u desek, wysunięcie górnej części nad dolną, rozdzielanie rzeźbionymi i profilowanymi listwami poszcze­ gólnych partii, wreszcie nabijanie jednych na dru­ gie na tzw. z a k ł a d , daje szerokie pole dla rozwinięcia dążeń artystycznych cieśli kurpiow­ skiego. Założenia kompozycyjne obydwóch części są różne. Układ desek w g ó r n y m trójkącie ma cha­ rakter centralny, zaś część dclna rozwiązana jest, jako ornament pasmowy — ciągły. Motywem najczęściej stosowanym w części gór­ nej i zda się najstarszym, jest kwadrat, ułożony z jednakowych desek, ustawiony na wierzchołku. Późniejsze jest słońce, czy oko Opatrzności (ryc. 17, 18, 25), otoczone promieniami. Rzadko spotykany motyw kładzionych na z a k ł a d niewielkich deseczek daje wrażenie łusek rybich (ryc. 26). Dolna część szczytu — to przeważnie szereg jednakowej szerokości desek biegnących jedna za drugą; tę monotonię ożywia ułożenie ich na z a k ł a d , profilowana, gruba listwa nabita na l i n i i połączenia, tworząca czasem wraz z poprzecz- �ną, górną listwą rodzaj a r k a d o w a ń (ryc. 20), poza t y m wycięcie dolnych ich końców w różnego rodzaju ząbki (ryc. 20, 22). Wykończeniem zdo­ bienia szczytu są na końcu nabijane, ząbkowane listwy, które mają na celu z a k r y w a ć szczeliny i chronić od wilgoci (ryc. 20, 22, 24, 25, 26). One, biegnąc pod wiatrówkami—często także zdobiony­ mi (ryc. 19, 21, 24), zamykają t r ó j k ą t n ą płaszczyznę szczytu, rozdzielając część górną od dolnej, obej­ mując nieraz podwójnym rzędem dolną partię. Jeden, czy dwa otwory w kształcie koła, kwa­ dratu, czy stylizowanego ptaka (ryc. 24), oświe­ tlające strych, są jeszcze jednym akcentem de­ koracyjnym w całości szczytu. W niektórych obecnie stawianych chatach pojawia się coraz więcej nowych elementów obcych architekturze kurpiowskiej, jak — między innymi — system wieńczenia zrębu szerokim pasem. Szczyt, od strony licowej, łączy się z t y m pasem jedynie u k ł a d e m zdobienia w jedną całość. W ten sposób powstaje wrażenie, że duża jego płaszczyzna po­ dzielona została na trzy części tak, jakby do daw­ nego szczytu dodano jeszcze jedną część, usko­ kiem schodzącą coraz głębiej, aż po mało w i ­ doczny, wąski opaś, k t ó r y staje się p i ą t y m stop­ niem schodzącym do lica ściany. Uskoki podkre­ ślają dzielące je, zdobione „w ząbki", listwy. Układ ząbków w listwie bywa różny. W sta­ rych chatach stosowano najczęściej jeden typ: ostrych, półkolistych czy kanciatych (tabl. I.). Dopiero w chatach nowszych cieśla łączy ze sobą linie łamane, koliste, proste, uzyskując w ten spo­ sób cały zespół nowych możliwości dekoracyjnych. A więc ząbek ostry z półkolistym (tabl. I . 7, 8, 9), czy kanciatym (tabl. I . 12), to znów półkolisty z kanciatym (tabl. I . 16), przy czym stosuje tu różne wielkości w t y m samym motywie wzbogacając jeszcze bardziej swoje możliwości (tabl. I . 3, 13, 2); wprowadza wycinek półkolistego ząbka i buduje z niego stylizowany kielich kwiatu, co możemy stwierdzić na poniżej podanych interpretacjach tych prostych m o t y w ó w (tabl. I . 18, 19, 20). Zastosowanie tych samych elementów na szczytówce i opasiu, uzyskanych jedynie techniką rycia, ciosania, żłobienia, czy nacinania w grubej warst­ wie drzewnego bala, splata w jedną całość de­ koracyjną szczyt i obydwie belki. Wtedy widz otrzymuje wrażenie jednolitej kompozycji, zwłasz­ cza, gdy pionowe deski szczytu koronką ząbków z a k r y w a j ą miejsce zetknięcia się szczytu ze szczytówką, stając się jeszcze jedną linią profilu (ryc. 25, 26, 27). Układ zdobień na szczytówce i opasiu (czasem tylko jedna belka bywa zdobiona), biegnie k i l k o ­ ma równoległymi pasami. Poziomy kierunek zdo- Ryc. 17. W i e ś В r a u s z с zy k, powiał M a z o w i e c k i , dom b u d o w a n y Ryc. 18. Wieś w i e c k i , N i e m i ry, powiat dom b u d o w a n y Ryc. J9. Wie i M a z o w i e c k i , Ostrów w Trzcianka, powiat dom b u d o w a n y Ryc. 20. Wieś Brańszczyk; powiat M a z o w i e c k i , dom b u d o w a n y Ostrów 1919г. w 1 922 po Mazo­ r. Ostrów 1918 r. Ostrów w I 92 I r. 109 �Ryc. 21. Wieś Trzcianka, powiat Ostrów Mazowiecki. Ryc. 22. Wieś Bielin, powiat Ostrów Mazowiecki. Najstarszym i najbardziej rozpowszechnio­ nym elementem zdobniczym, którego naz­ wę trudno m i było w terenie ustalić jest pas w y ­ cinany przy pomocy topora i ośnika, składający się z dwóch części: ostro wciosanego zęba i dwa lub trzy razy dłuższej, nieckowatej, w głąb ciętej krzywizny (tabl. I . 22, 23). T y m dwurytmem, uzyska­ na linia ciągła, przy zmianie proporcji obu części składowych, jest może jednym z najbardziej cha­ rakterystycznych m o t y w ó w .stosowanym na K u r ­ piach, a spotykanym dotychczas na wierzej ach starych stodół i stajni. Ten sam zresztą r y t m ma ornament wycięty na w i a t r ó w k a c h najstarszych chat, występuje on nie tylko na Kurpiach, ale i w chatach Kujaw czy Pomorza' ). Motywem sto­ sowanym na szczytówce lub górnej części opasia są "półokręgłe dłutkiem dłubane ducki" — jak mówi cieśla Równy z Nagoszewa (tabl. I . 24). Ryc. 23. Mazowiecki. Ryc. 25. Mazowiecki. Ryc. 26. bienia podkreśla jeszcze wysunięcie szczytówki nad opaś. Przejście od wystającej szczytówki do powierzchni ściany licowej łagodzi schodkowana kanelura na opasiu lub zaokrąglona linia, jakby wyciętych z papieru ząbków. W chatach okresu międzywojennego niknie szczytówka, mało zresztą rozpowszechniona- w Puszczy Białej. Spod pio­ nowych ząbkowanych desek szczytu widoczny jest lekko nadwieszony nad licem ściany zdobiony opaś (tabl. I . 3, 6, 7). Wieś Turzyn, powiat Ostrów 1 Wieś Trzcianka, pow. Ostrów Mazowiecki. ww-MwmMtwmw Ryc. 24. Wieś Budy, pow. Ostrów Wieś Turzyn, pow. Ostrów Mazowiecki. �Р Е З Н Ы Е УКРАШЕНИЯ КУРПЕВСКОЙ ХАТЫ. К у р п е в с к о е з о д ч е с т в о отличается от всей польской н а р о д н о й архитектуры целым ря­ дом элементов, а п р е ж д е всего у к р а ш е н и е м . Радиус его характерных о с о б е н н о с т е й с о е ­ диняет о б е пущи с т е р р и т о р и е й прусских М а з у р о в на з а п а д е и Подлясьем на востоке. Подчеркивая д о м и н и р у ю щ у ю украшений роль ф а с а д а хаты, автор делит е е на три состав­ ные части, поскольку это касается украше­ ний, и затем анализирует их по порядку. Именно: „козляж" — сбитые на крест доски вверху избы, который с в о е й ф о р м о й и назва­ нием „сьпарога" в З е л е н о й п у щ е восходит, кажется, к языческим временам, где имел культовое значение; трехугольная плоскость верхушки вместе с двумя балками, венчаю­ щими с р у б — как в т о р о е композиционное ц е л о е и, наконец, карниз над окном и оков­ ка углов. Рассматривая о т д е л ь н ы е элементы, автор о б р а щ а е т внимание на в о з м о ж н о с т ь р а с п р е д е л е н и я всего огромного р а з н о о б р а зия украшений на несколько основных групп, в рамках которых п о м е щ а е т с я все богатство видоизменений. Путем взаимного сопоставления отдельных мотивов, в целом орнаментика п р и о б р е т а е т с в о е о б р а з н у ю красоту. ORNAMENTATION SCULPTEE DES CHAUMIERES Ryc. 2 7. Dom B. Br a lews kiego N i e m i г у p o w. O s t r ó w P R Z Y P I bud. w 1930 r. M a z o w i e c k i S Y 1) Cawarecki Hipolit Kurpie. Pamiętnik historyczny, płocki, 1830 r. 2) Zygmunt Gloger „Budownictwo drzewne w daw­ nej Polsce" — str. 137. 3) Adam Chętnik. Chata hinpiowska, Warszawa 1915. 4) Gerard Ciołek. Dach w polskich budownictwie wiejskim. Polska Sztuka Ludowa styczeń 1948 г., str. 16. 5) Belka kładziona na część szczytową zrębu, lekko wysunięta. 6) Dolna belka szczytu spoczywająca na opasiu. 7) Kazimierz Moklowski. Sztuka Ludowa w Polsce. 1903 г., str. 67 i 101. 8) Bachmann. Dach w budownictwie polskim (mapa). 9) Chętnik, op. cit., str. 56. 10) Mokłowski, op. cit., st. 279. " 11) Ciołek, op. cit., ryc. 40 i Mokłowski, op. cit., wiz. 54. 12) Władysław Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1915, str. 19, ryc. 31. Lwów KURPIE. I . Partie. Sommet La c o n s t r u c t i o n des serie d ' e l e m e n t s et de la h a b i t a t i o n s des a v a n t t o u t de Masovie prussienne a Kurpie se d i s t i n g u e de 1'ensemble de l ' o r n e m e n t a t i o n . C'est le t r a i t l'ouest, et de la paganisme qui l'a^ait rendu sacre dans la Foret (Bouvier) — avec d e u x p o u t r e s s u r m o n t a n t le reste et faisant u n t o u t et e n f i n tissage des une contrees l'ornemen­ de l ' o r n e m e n t a t i o n l a d i v i s e en t r o i s p a r t i e s . Le c r o i s e m e n t des p l a n c h e s au s o m m e t d u t o i t , a p p e l e „Kc z l a r z " au toute d e u x F o r e t s avec les Podlasie a l'est. L ' a u t e u r s o u l i g n e l e r o l e d o m i n a n t de t a t i o n de la p a r t i e f r o n t a l e de l a c h a u m i e r e , et d u p o i n t ae v u e chant l ' a r c h i t e c t u r e p o l o n a i s e par d ' u n i o n e n t r e les Verte, et ,,Sparog", ce la plateforme dernier nom triangulaire l a c o r n i c h e a u — dessus des se du ratlasommet fenetres et le ser- angles. L ' a u t e u r e x p l i q u e les e l e m e n t s s i n g u l i e r s et c r o i t p o s s i b l e de g r o u p e r l ' i m m e n s e d i v e r s i t y d ' o r n e m e n t s d'apres t r o i s t y p e s p r i n c i p a u x d o n t les cadres r e n f e r m e n t une L ' a r r a n g e m e n t des motifs ORNAMENTATION OF richesse de v a r i e t e i n c o m p a r a b l e . s i n g u l i e r s d o n n e a u t o u t d ' o r n e m e n t a t i o n une KURPIE COTTAGES WITH marque distinctive du cru. CARVINGS. Part I . T h e The Kurpie c o n s t r u c t i o n s s t a n d out from the Summit. rest of P o l i s h b u i l d i n g s because of a w h o l e series of e l e m e n t s ,and to b e g i n w i t h , of o r n a m e n t a t i o n . The scope of t h e i r c h a r a c t e r i s t i c t r a i t s u n i t e s b o t h F o r e s t s w i t h the l a n d of P r u s s i a n M a s s o v i a n s W e s t , a n d the F o r e s t C o u n t r y East. The a u t h o r insists o n the d o m i n e e r i n g p a r t p l a y e d b y the des it into t h r e e c o m p o n e n t s as T h u s the „ K o ź l a r z " (Ram) r e g a r d s the f r o n t of the c o t t a g e as r e g a r d s o r n a m e n t a t i o n , a n d species of o r n a m e n t a t i o n to be a n a l y s e d b y her c r o s s i n g of p l a n k s o n the roof, w h o s e seems to reach far b a c k to the p a g a n times w h e n i t h a d form the t w o beams c r o w n i n g the s u m m i t as a s e c o n d c o m p o s i t i o n - w h o l e , the The riety and name a s a c r e d m e a n i n g , the then the „śparog" in in the Green t r i a n g u l a r p l a n e of the cornices above divi­ turn. the Forest, top with windows and angles. a u t h o r discusses s i n g u l a r e l e m e n t s a n d of ornaments i n a few T h r o u g h the principal d r a w s a t t e n t i o n to the t y p e s i n the m u t u a l a r r a n g e m e n t of s i n g u l a r m o t i f s possibility of c o l l e c t i n g the w h o l e great va­ f r a m e s of w h i c h a l l the r i c h n e s s of v a r i e t y is c o n t a i n e d . the o r n a m e n t a l w h o l e a t t a i n s a specific b e a u t y . Ill � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1a22137199ddc10cf101e6f8245a53.pdf 4db5ea331197b7cf3d4003379351b99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource formy piernikarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3843 Title A name given to the resource Rzeźbione formy piernikarskie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2;s.67-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dziewczyna. Klocek piernlkarsfcl z warsztatów Raciborza, Ze zbiorów Muzeu.n Śląskiego w By­ tomiu. M A R I A R Z E Z 2 Y W I R S K A BION E P I E R N F O R M Y I K A R S K I E A r t y k u ł niniejszy jest częścią większej pracy o zdobionych piernikach polskich, która miała się ukazać w wydawnictwie „Sztuka". Wobec likwidacji w wydawnictwie działu sztuki ludowej u w a ż a l i ś m y za wszech miar celowe opublikowanie podstawowych partii książki, zwłaszcza tych, które dotyczą prób wydzielenia e l e m e n t ó w rodzimych i ludowych z rzeźbionych w drzewie form piemikarskich. Pomijając niektóre skróty w tekście, opuszczono z całości trzy rozdziały, z ktćrych szczególnie istotny jest „Rys historyczny polskiego rzemiosła piernikarskiego". Autorka przedstawia w nim historię najważniejszych ośrodków piemikarskich w Polsce (Toruń, Kraków, Wrocław), wykazując wzajemną między nimi zależ­ ność oraz zakres oddziaływania na mniejsze warsztaty prowincjonalne. Omawia również normy cechowe, skład narodowościowy cechów, wreszcie rynki zbytu i ich organizację. l 67 �Ryc. 2. Dziewczyna z wiadra­ mi. Odcisk gipsowy z klocka piernikarskiego. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w To­ runiu. W pozostałych dwóch rozdziałach: „Wyrób pierników" oraz „Ciasto obrzędowe — w a ż n e źródło gene­ tyczne wyobrażeń na piernikach", autorka oprócz o m ó w i e n i a techniki wyrobu pierników próbuje wyka­ zać zbieżność całego szeregu e l e m e n t ó w w wypieku ciasta obrzędowego 1 pierników odciskanych na drewnianych klockach. Rysują się one w znamiennej roli miodu, doborze składników ciasta, okresie wy­ pieku związanym z rokiem obrzędowym, wymiarach, liczbach występujących w magii ludowej wreszcie symbolice m o t y w ó w i tematów rytych na klockach. Autorka podkreśla, że zasięg tych wszystkich czyn­ n i k ó w przekracza granice polityczne naszego państwa znajdując liczne powiązania w obyczajach i obrzę­ dach całe; niemal Europy, na co zresztą niejednokrotnie wskazuje i w drukowanych poniżej roz­ działach. Oczywiście w skróconej wersji pracy nie można było zamieścić całego materiału ilustracyjnego, pro­ ponowanego przez autorkę. Wyboru dokonała redakcja, kierując się głównie troską o uwypuklenie war­ tości plastycznych przedstawionych form. REDAKCJA 6$ �S ł a w a toruńskiego piernika była zawsze tak powszechna i niepodzielna, ż e zaćmiła niemal zupełnie inne ośrodki kunsztu piernikarskiego w Polsce. Począwszy od X V I wieku, piernik toruński zajmował miejsce niepoślednie w obyczajach ówczesnej Polski stanowej. Tymczasem w cieniu s ł a w y piernika toruńskiego istniało na terenie całej Polski wiele warsztatów piernikarskich, mających tradycje równie dawne. Nie dorównywały, b y ć może, swoją dobrocią i wytwor­ nym kształtem piernikom toruńskim, ale zaspokajały chłonny rynek pobliskich okolic. Każda bowiem apteczka dworu szlacheckiego, obok rozlicznych ziół czy owoców smażonych w miodzie, musiała posiadać pierniki. One były najbardziej pożądaną przekąską po starce lub syconym miodzie, a jak były cenione, świadczy najlepiej popularny dwuwiersz zanotowany przez Minasowicza przy końcu X V I I I wieku: „Kto nie pije gorzałki i od niej umyka, ten słodkiego nie godzien spróbować piernika" . 1 Tak w i ę c piernik, przez długie wieki cieszył się niezwykłą popularnością. W X V I I stuleciu sprzeda­ wano go w aptekach jako skuteczny lek na wiele chorób. Jednocześnie miał niemałe znaczenie w ówczesnych warunkach ekonomicznych, początkowo tylko w życiu sfer elitarnych, później szerokich mas społecznych. Rozpowszechnieniu jego sprzyjał fakt, że sprowadzony do Europy (już po odkryciu Ameryki) cukier czcinowy był niezmiernie drogi do połowy X I X wieku, dopóki nie zastąpił go cukier tłoczony z buraków: liczne zaś bory bartne i pasieki, pomimo obwarowań w y n i k ł y c h z prawa bartnego, dostarczały spore ilości miodu. Piernik b y ł w i ę c przez długie wieki jedynym niemal smakołykiem, jedna­ kowo upragnionym przez dzieci, młodzież i starszych. Dodanie egzotycznych, tak poszukiwanych w dawnej spiżarni „korzeni" podnosiło osobliwość smaku i wartość piernika. Poczynając od wczesnego średniowiecza aż po koniec X V I I I wieku służył on, jak już mówiliśmy, przede wszystkim warstwom elitarnym. Niektóre miasta jeszcze przy końcu X V I I I w. utrzymały zakaz sprzedaży pierników pospólstwu. Jednak od X I X wie­ ku, gdy drogi miód zastąpiono tanim syropem cukrowym, do pierwszej wojny ś w i a t o w e j , na każ­ dym jarmarku, odpuście czy kiermaszu można było znaleźć kram w a b i ą c y oko zdobionymi piernikami. / Ryc. 3. Snycerz przy pracy w XIV wieku. We­ K u p o w a ł y je matki dla dzieci, nie tylko aby je ucie-*~ dług Fünfhundert Selbstporträts L . Goldschneiszyć, ale wierząc, że zjedzenie liter wykonanych dera. Wien 1936. 2 piernikowego ciasta ułatwi dziecku n a u k ę czytania. Narzeczeni ofiarowywali piernikowe serca swoim wy­ branym jako dowód gorących uczuć; wnuki n a b y w a ł y je dla dziadków, którzy nie mogli wziąć udziału w ulubionych /jazdach i zabawach. Wracający Zaś z od­ p u s t ó w pątnicy nieśli wizerunki świętych wykonane w cieście piernikowym, aby powiesić je w domu na honorowym miejscu w ś r ó d świętych obrazów jako pamiątkę odbytej pielgrzymki (Piekary). W drugiej p o ł o w i e X I X wieku w niektórych miejscowościach imponująca rozmis.r3.mi clcinia lub rycerz z piernika, były w budzie' naibardziei cvinvch naeród 2i X l J L X PP!„ Sa^hArrt r*Z Z ZLL 4wi znów P t a J 1 P T i T Z I małp r Z n r W T * Z Xl !m7r J n™n n n ( braniach towarzystw śpiewaczych, które tak rozpow­ szechniły się na Śląsku w początkach naszego stule­ cia, ogromne serce piernikowe było jedną z najbar­ dziej ponętnych nagród za najlepiej odśpiewaną pieśń czy wyrecytowany wiersz (Chorzów, Bytom). Gospo­ dynie zaś spod Cieszyna, Istebnej czy Wisły posy­ p y w a ł y drobionym piernikiem wypiekane na święta kołacze, a w e d ł u g przepisów gospodyń krakowskich drobno tłuczony piernik dodawał smaku potrawom rybnym. Często nabywano pierniki jedynie dla ozdoby. Po­ czesne miejsce, jakie zyskał piernik wędrując przez stoły wszystkich warstw społecznych — od k r ó l e w ­ skiego po chłopską chatę — zawdzięczał nie tylko walorom wyszukanego smaku, ale także różnorodności swego kształtu. Kształt ten, z czasem obwarowany tradycją, uzyskiwano przez odciśnięcie ciasta pierni- �kowego w drewnianej formie, pokrytej w k l ę s ł ą rzeź­ bą o skomplikowanej niekiedy symbolice. Dzięki w a ­ lorom artystycznym tych rzeźb, słodki piernik z a ­ mieniał się w dzieło sztuki dekoracyjnej. W rozważaniach poniższych pragniemy o m ó w i ć pol-"""" ski p L r n i k w ł a ś n i e od strony jego artystycznego kształtu, zamykającego p e w n ą tradycyjną treść, i to tylko w tym okresie, kiedy odciskano go w drew­ nianych rzeźbionych klockach, gdy o wartości pla­ stycznej decydowała inwencja artysty-snycerza. We wszystkich krajach europejskich duże warszta­ ty cechowe czy późniejsze manufaktury piernikarskie> wielkich miast chlubiły się formami wykonanymi przez wytrawnych, biegłych w swoim kunszcie mi­ strzów; przy masowej zaś produkcji, obliczonej na „ szerokie rzesze odbiorców, korzystano z klocków rze­ zanych bądź przez samego majstra, bądź też powie- / rżano ich wykonanie snycerzom ludowym. Różnorod­ ność zaś interpretacji plastycznej uwarunkowana była nie tylko indywidualnością artystyczną twórcy rzeźby. ' Kładły na nich znamię miejscowe, uświęcone tradycją pierwiastki swoistej, narodowej tematyki ora2 od­ mienne i w ł a ś c i w e dla danego regionu środki wyrazu artystycznego, które w sumie odzwierciedlały i wy­ d o b y w a ł y istotne cechy rodzimej kultury. 1 Na ziemiach polskich, kiedy wyrabiano jeszcze od­ ciskane pierniki, a w i ę c i klocki do ich k s z t a ł t o w a ­ nia, odmiennie oddawało przejawy życia współczes­ nego dłuto szkolonego, ś w i a d o m e g o swoich m o ż l i w o ­ ści artysty, inaczej zaś twórcy ludowego, ściśle z w i ą ­ zanego ze środowiskiem, które go w y d a ł o i które miało niemały w p ł y w na wybór tematu oraz jego przedstawienie. Aby splot tych wszystkich czynników złożył się na obraz bardziej wyrazisty, niezbędne jest zarysowanie tła historycznego, ktćre by określiło genezę wyobra­ żeń ikonograficznych, spotykanych w tematyce kloc­ ków piernikarskich i wyznaczyło drogę, jaką p r z e b y ć piernik. Wyszedł on prawdopodobnie z prastarych ob­ rzędów ludowych i poprzez wszystkie odłamy spo­ łeczeństwa rozwarstwionego wrócił do ludu. Na sku­ tek swoistej drogi historycznej piernik nigdy nie n a ­ tężał w pełni do sztuki ludowej. W okrasie p r z e ł o ­ mowym dla wsi polskiej, po zniesieniu pańszczyzny w połowie X I X wieku manufaktury i warsztaty rze­ mieślnicze wytwarzają go dla ludu, będącego jedynie jego odbiorcą i konsumentem. T ą drogą w dużej mierze szła Ingerencja ludowego odbiorcy w kształto­ wanie się tematyki rzeźb na formach piernikarskich to wreszcie spowodowało i zdecydowało o po¬ wstaniu pewnego zespołu klocków, których wyko­ nawcami byli artyści ludowi * Ryc. 4. Dama w stroju z I połowy XVIII teleku. Klocek piernikarski, sygnowany C . K . , datowany 1719. Ze zbiorów Muzeum, Śląskiego we Wro­ cławiu. 70 Kunszt piernikarski — jak o tym świadczą źródła z późnego średniowiecza — rozwinął się niemal jed­ nocześnie w kilku ośrodkach Europy. Z uwagi na ob­ fitość puszcz bartnich najbujniej rozkwita w środ­ kowych Niemczech i Polsce, przy czym niemal do czasów współczesnych utrzymały się w tym rzemiośle diva g ł ó w n e ośrodki produkcji: Toruń i Norymberga. �Trudno jest w obecnym stanie badań ustalić, które z miast polskich najwcześniej rozwinęło u siebie rze­ miosło piernikarskie uwarunkowane tak położeniem geograficznym, jak i bliskością borów bartnich. Bo­ wiem zarówno w aktach miejskich Torunia*, jak i K r a k o w a natrafiamy na wzmianki o miejscowym wyrobie pierników już w__aoigwie . X i y wieku. Wzmianki te będą się pojawiać coraz częściej w aktach cechowych z X V i X V I wieku i mniejszych miast, jak np.-Pszczyna, osiągając swój punkt kulmi­ nacyjny na przestrzeni X V I I wieku, aby przygasnąć dopiero w I połowie ubiegłego stulecia, niemal jed­ nocześnie z rozluźnieniem się w i ę z ó w cechowych. 3 Na podstawie poznanego materiału archiwalnego, jak też inwentarzy naszych m u z e ó w okaże się, że j rzemiosło piernikarskie zgrupowane było przede wszystkim na terenach zachodniej Polski. Wprawdzie u mistrzów Krakowa i Torunia przebywali na nauce uczniowie z Polski środkowej czy wschodniej, jednak brak tam szerszych tradycji piernikarskich. Najdalej na wschód w y s u n i ę t y m miastem, gdzie przechowało się wspomnienie dawnego wyrobu pierników, jest Częstochowa i Warszawa, Dopiero na Litwie (Wilno) i Rusi (Lwów) istniały duże warsztaty, które nie¬ wątpliwi© miEiły swoicti sćit(?litóv/ \^ małych ośrod­ kach prowincjonalnych. Zasadniczo rysują się trzy g ł ó w n e ośrodki prze­ mysłu piernikarskiego w Polsce: w Toruniu, K r a k o ­ wie oraz na Dolnym Śląsku, gdzie przede wszystkim prym w i ó d ł Wrocław. Wokoło nich, na przestrzeni X V I , X V I I , X V I I I wieku zaczęły wyrastać p o m n i e j sze ośrodki piernikarskie, współzawodnicząc z miasta­ mi macierzystymi, jak: Poznań, Gdańsk, Nowy Dwór, Kwidzyn, Nysa, Jelenia Góra, Brzeg, Opole, Rybnik, Pszczyna, Racibórz, Wadowice czy Cieszyn. Najpóź­ niej z większych miast, gdyż dopiero przy końcu X V I I I wieku, rozwinie, a w ł a ś c i w i e wznowi ten kunszt Warszawa . Tyle koniecznych, wprowadzają­ cych uwag wstępnych. - 4 TWÓRCY KLOCKÓW P I E R N I K A R S K I C H WARSZTAT I ICH Siady istnienia zdobionych form do wypieku ciasta znajdujemy już w bardzo odległych czasach. W sta­ rożytnym Rzymie u ż y w a n o do tego celu naczyń gli­ nianych , a w średniowiecznych klasztorach wypie. kano nie tylko odciskane w formach opłatki, ale tak­ że zdobione chleby*. 5 Najstarszą jednak formę drewnianą do wypieku ozdobnych pierników spotykamy dopiero w wieku X V . Być może słuszna jest hipoteza T. Seweryna wiążąca narodziny klocków piernikarskich z wynalazkiem czcionki drukarskiej i drzeworytu'. Rzezana w drze­ wie forma do odciskania pierników staje się niezbęd­ nym narzędziem pracy w warsztacie ówczesnych piernikarzy zrzeszonych w cechy i w y k o n u j ą c y c h swoje rzemiosło jedynie na użytek: dworu, szlachty i bo­ gatego patrycjatu miejskiego . 8 Surowe przepisy cechowe, które ograniczały swo­ bodę działania, wkraczając niekiedy nawet w drobne Ryc. 5. Dama w stroju 2 czasów Dyrektoriatu. Klocek pierntJcarski. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 71 �Ryc. 6. Kobieta trzymająca w reku skrzyżowane loże. Klocek piernikarski sygnowany M.M.T., 1876. Na kancie sygnatura: Geschwister Ge­ sellenberg, Tiejenhof 1876. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Ryc. 7. Krakowiak. Klocek piernikarski. Ze .zbio­ rów? Muzeum Etnograficznego w Krakowie. szczegóły organizacji pracy warsztatowej 1 tutaj miały decydujący głos określając, ile klocków może posiadać każdy z mistrzów. Wyraźnie o tym m ó w i ustawa cechu piernikarzy krakowskich z 1630 roku: „aby żaden Brat nie śmiał wiencey form tak na pasy jako o miodowniki mieć, iedno po dwu, iakie mu się będą podobać, tylko żeby różne były od drugiey Braciey pod wina pułkamienia wosku"». Jak z tego wy­ nika, każdy warsztat posiadał zaledwie cztery klocki, przy czym motyw nie mógł być powtórzony w tym samym mieście. Czy liczbą tą objęto ilość tematów czy klocków — nie wiemy, bowiem większość kloc­ ków miała po obu stronach dwa różne motywy. W najlepszym razie każdy warsztat posiadał osiem róż­ nych kompozycji wyrzezanych w drewnianych klockach, ograniczonych ustaloną formą prostopadłościanu, z których połowa miała nie określony bliżej kształt „paska". Klocki te, najczęściej opatrzone haczykiem, wisiały na ścianach warsztatu i były pod opieką chłopców odbywających naukę u mistrza. Do Ich obo­ wiązków należało utrzymanie k l o c k ó w w należytym porządku. Zachodzi pytanie, kto b y ł autorem rzeźb na klockach? Wprawdzie opanowanie tej sztuki, umiejętność wyrzezania ustalonego tradycją motywu, należało do pełnego wykształcenia piernikarza i obowiązywało przy składaniu egzaminu c z e l a d n i c z e g o » , jednak dojrzałość artystyczna wielu klocków, wyraźna swobo- 72 J �Ryc. S. Mieszczanin. I.W.M.F. Ze zbiorów Klocek piernikarski. Muzeum Pomorskiego Sygnowany to Toruniu. K y , ze c 9 j , i piemikarskl zbiorów Muzeu.n Miejskiego w Cieszynie, P a a c K o c e k da w operowaniu narzędziem snycerskim, wreszcie bogactwo wyrazu artystycznego zdecydowanie wskażują na p e w n ą rękę znającego swoje rzemiosło mistrza. B y ć może autorami ich byli wspomniani już w dokumentach z X V I wieku wykwalifikowani w tym rzemiośle wykrawacze k l o c k ó w kołtryniarskich, posiadający własne cechy . Wreszcie, rzezaniem k l o c k ó w mogli się zająć coraz bardziej usuwani w cień przez sztycharzy drzeworytnicy i wykwalifikowani snycerze, którzy już w X V I wieku, nie wytrzymując konkurencji tłumnie napływających cudzoziemców, p o d e j m u j ą się prac mniejszych i przenoszą się często na p r o w i n c j ę . • ' \\ 11 18 Wysoki poziom artystyczny ówczesnych rzeźb na klockac i zawdzięczano nie tylko wykonawcom, ale i za­ pobiegliwości samych mistrzów piernikarskich. Ograniczeni bowiem cechowym rygorem w ilości posiada­ nych klocków usiłowali wyróżnić swoje wyroby najbardziej efektownym i p i ę k n y m kształtem, w s p ó ł z a ­ wodnicząc i na tym polu z innymi towarzyszami cechowymi. Przy końcu X V I I I wieku zniesiono nakaz posiadania w jednym warsztacie określonej ilości klocków. Poszczególni mistrzowie powodowani chęcią zdobycia jak najszerszych r y n k ó w przez podniesienie atrak­ cyjności swoich w y r o b ó w zwiększają s w ó j zasób klocków. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku największa 73 - ��w Polsce manufaktura Weesego w Toruniu posiadała przeszło 500 klocków; w Krakowie mistrz Rothe jesz­ cze w początkach naszego stulecia miał ich około 120, przeważnie dwustronnych. Nawet warsztaty w m a ­ łych miasteczkach posiadały przeciętnie kilkadziesiąt klocków, uzupełniając je od czasu do czasu, gdyż stare, na skutek częstego mycia, niszczały dość szyb­ ko. Niekiedy gruby klocek .pękał tworząc głęboką szczelinę w rysunku rzeźby i nie zawsze ściśnięcie żelazną obręczą czyniło go zdatnym do użytku. Nie tylko wielkie manufaktury, rozrastające s i ę w tym czasie, zwiększają swoje zapotrzebowanie na nowe formy, ale i coraz bardziej gęstniejąca sieć w a r s z t a t ó w prowincjonalnych, Wielkie manufaktury zaopatrywały się w najbardziej cenione klocki — z uwagi na hierarchię społeczną pewnej grupy od­ b i o r c ó w — u zawodowych snycerzy; większość jednak k l o c k ó w specjalnie dla masowego użytku, zwłaszcza w małych warsztatach, w y s z ł a z rak samych piernikarzy, wreszcie przygodnych rzeźbiarzy ludowych. 1 1 ' Bowiem, zdaniem starych mistrzów piernikarskich, rzezanie k l o c k ó w nie było rzeczą ani ważną, ani trudną. Rzeźbił je mistrz bądź w zimowe wieczory, bądź w okresie wczesnego lata, kiedy w warsztacie nie b y ł o jeszcze pracy. Zabawiali się ich robotą czeladnicy piernikarscy nawet w niedzielne p o p o ł u d ­ nia, siedząc gromadnie w gospodzie, co świadczy, że zajęcie to uważano raczej za rozrywkę, a nie za— żmudną p r a c ę . Wykonywali je również w ę d r o w n i ' snycerze przechodząc od warsztatu do warsztatu. { Piernikarze dawali im zniszczone klocki do reperacji i zamawiali nowe w s k a z u j ą c jakie chcą mieć moty­ wy czy tematy czasem nawet sami wykonywali szki­ ce lub rysunki na papierze Snycerz zaś przenosił ie na D ł a s z L z n e klocka N i e k t ó r a niernikarze z Cie „ Skoczowa zamawiali rzeźbione f o m v wnrost u ludowJ* w , I l 1 KnniaLwie" 1 3 v n a c z v h w r67ult£łcic Hicłtertcił który możn.3 podzielić n s trzy zasadnicze grupy: do jednej należeć będą samodzielne pozycji p o s i t d a j ą ^ Ryc. 11. Prządka. K l o c i k pisrnikarski, sygnowa­ ny M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. samodzSlną kon­ cepcję w rozwiązaniu ustalonego tradycją tematu.Do drugiej — najliczniejszej — w e j d ą kopie dokony­ wane przez całą plejadę n a ś l a d o w c ó w przenoszącycKopracowane" już wzory z jednych k l o c k ó w na drugie, później kopiujących wzory z ilustracji. Ale i w ichwyrobach dadzą się dostrzec pewne indywidualne cechy — w zmianie układu motywu, drobnych różnicach w szczegółach a nawet użyciu innej kreski sny­ cerskiej. Niezmiernie bowiem rzadko można spotkać dwie identyczne wersje tego samego motywu czy te­ matu. Wykonawcami tego rodzaju rzeźb, zwłaszcza replik, mogli być w ę d r o w n i czeladnicy, którzy w cza­ sie przymusowej pracy w warsztatach różnych mistrzów kopiowali na s w ó j użytek znajdujące się tam wzory. Starzy mistrzowie rysują w swoich wspomnieniach z początków naszego stulecia sylwetki czeladni­ ków, którzy z workiem p e ł n y m rzeźbionych klocków w ę d r o w a l i od warsztatu do warsztatu, czy to odbywa­ jąc praktykę, czy też poszukując pracy. Ilość posiadanych k l o c k ó w była do pewnego stopnia niezbitym dowodem należycie odbytej w ę d r ó w k i czeladniczej oraz znajomości kunsztu. Oddzielną wreszcie - ^ t r z e c i ą grupę,.stanowią snycerze ludowi, którzy nie posiadali k o n t a k t ó w z warszta­ tami i nie znali obowiązujących tam kanonów, tworzący swe klocki z dala od w i ę k s z y c h ośrodków miej­ skich. To prawdopodobnie oni dostarczali sprzętu piernikarskiego „przeszkodnikom", którzy po kryjo­ mu wyrabiali pierniki, starając się uniknąć prześladowania przez mistrza cechowego. Spośród nich za­ pewne rekrutowali się w ę d r o w n i wykrawacze form, obsługujący małe prowincjonalne warsztaty. Roznosicielami jednak różnorodnych t e m a t ó w i m o t y w ó w byli przede wszystkim w ę d r u j ą c y czeladnicy; i tu leży jedno ze źródeł niezmiernej fluktuacji m o t y w ó w , co gmatwa i zaciemnia możność ich zlokali­ zowania. 75 �Ryc. 12. Lew. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 76 ��Ryc. 16. Kogut. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu i Po.norskiego w Toruniu. 78 ��Antoni Rothe, otwierając w 1876 roku s w ó j warsztat w Krakowie, na Stradomiu, przywiózł na początek większość klocków z praktyki swej w Cieszynie i W a ­ dowicach, gdzie n a b y w a ł w i e d z ę fachową. Jak m ó w i tradycja rodzinna, Rothe nie miał zdolności do rzeź­ by i posługiwał się klockami rzezanymi przez innych Cytowany tutaj przykład świadczy, że klocki, na których odciskano przez szereg lat pierniki w danym warsztacie, nie musiały być dziełem miejscowym i nieraz na próżno staramy się znaleźć tu piętno lokalne. Trudność ustalenia metryk zwiększa jeszcze ano­ n i m o w o ś ć przeważającej większości klocków. Nawet znakowanie ich niewiele rzuca światła na ustalenie osoby twórcy. Niezmiernie rzadko jest to pełne imię i nazwisko autora; przeważnie natrafiamy jedynie na inicjały, które z kolei nie zawsze będą należały do twórców rzeźby. Często są jedynie stwierdzeniem przynależności klocka do danego warsztatu, jak to mogliśmy skonstatować w zbiorach pochodzących z manufaktury Weesego w Toruniu czy Rothego bądź Mikeski w Krakowie. Świadczyć o tym będą, oprócz początkowych liter imion i nazwisk, liczby porządko­ we klocków. Nazwisko Knittla z Nowego Dworu na charakterystycznych grubością klockach może w tym wypadku oznaczać zarówno właściciela warsztatu, jak i w y k o n a w c ę rzeźby. * Wreszcie niektóre klocki zaskakują nas jeszcze jedną niespodzianką: na bocznych ich powierzchniach spo­ strzegamy niekiedy dwa różne znakowania, a nawet dwie różne daty. Na jednym z klocków w zbiorach wrocławskich widzimy z jednej strony S. 1794, na drugiej: C, S. D. 1813; znów w pracowni Rothego znajdujemy klocek, gdzie z jednej strony widnieje podpis: Johann Scholtz 1810, z drugiej: F . Hernich 1854. Który z tych podpisów będzie nazwiskiem w ł a ­ ściciela, który artysty, pozwoli ustalić dopiero anali­ za formalna rzeźby. Czasem rzeźby na obydwóch stronach klocka wvkazuia zasadnicze różnice stylowe odrębne traktowanie kreski snycerskiej, co pozwala nam. przypuszczać że na. tym samym klocku rzeźbiło dwóch r S n v r h » r t v « t ń w rwnw-n n k r ^ a r h W 'JLririU Ryc. 17. Dama z bukietem w stroju z XVIII wie­ ku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Dla n i w k h , * , J * m v M «* k r a k o w s k i e / M , , « , , m T W ^ f ^ n r t W., f t l l i ^ w Zr\rZTT ohLT^uizc cl ™ kanonów i k i s sztuiu tuki ! n v Vzarówno ^i^ ^ M y™ n 0 W , J8K • T T p , n . I P° y' ^ _ ™znorodną -n > u ^ ^ ™l* * * wieniec i w • „ « „ « ^y»• Z strony zas niezupełnie r ó w n o narysowane serce z prostym naiwnym ornamentem i parą całujących się gołąbków. Tuta] widzi­ my ze snycerz miał dużo uboższy asortyment narzędzi i rękę mniej wprawną ntz wykonawca awersu klocka. Z boku rzeźby l i t c r y _ F r . H. Litery te nasuwają przypuszczenie, ze jest to praca młodocianego Franciszka Hern.cha, k t ó r y w I I połowie X I X wieku posiadał warsztat piernikarski w Wadowicach. Gdybyśmy chcieli wziąć pod u w a g ę , ze Hernich w latach 70-tycn ub. stulecia był juz starcem, a jednocześnie przy­ pomnieli sobie, ze mógł pobierać naukę w Cieszynie, to z kolei moglibyśmy w y s n u ć wn.osek, ze klocek pochodzi z warsztatu Jozefa Bielszowickiego z Cieszyna który przy końcu X V I I I stulecia uczył się kunsztu piemikarskiego w Krakowie , prowadził potem warsztat w Cieszynie. Byc może Hernich od niego otrzy­ mał jednostronny klocek, aby na nim uczyć się rzeźby, kiedy terminował w jego warsztacie. Są to jedynie przypuszczenia, które, poza cytowanymi przesłankami, nie mają silniejszego poparcia; raczej tylko wskazują na piętrzące się trudności przy ustalaniu autorstwa klocków. 0 0 0 W r a C s ł U 2 n 0 T m i c m 80 g m i n i a s u tu sl �Z kolei nie m o ż e m y się poddawać sugestiom, że zespół k l o c k ó w znajdujących się w danym muzeum pochodzi z najbliższych mu regionów, Przeczą temu zarówno w ę d r ó w k i czeladnicze, jak i bliższe zapo­ znanie się z proweniencją poszczególnego zbioru. W y ­ jątkiem może być zbiór k l o c k ó w A . Halamy w R a c i ­ borzu czy legat Mirchuli w Cieszynie, wreszcie prze­ kazane do muzeum w R a c i ^ r z u klocki przez ostatnią właścicielkę miejscowego warsztatu. Niekiedy do­ piero analiza formalna pozwoli w y r ó ż n i ć dzieła jed­ nego mistrza czy warsztatu, jak też w y s z u k a ć piętno lokalne. Niemniejsze trudności nastręcza zapoznanie się z przebiegiem pracy warsztatowej rzezacza klocków. Nie m ó w i ą o tym poznane źródła archiwalne, nie żyją twórcy rzeźb. Pozostaje nam wyzyskanie relacji ostat­ nich, naocznych ^ w i a d k ó w pracy rzeźbiarzy, pewne analogie z ż y w y m jeszcze na terenach podgórskich w y ­ robem klocków do odciskania masła czy oszczypków, wreszcie znajdujące się w muzeach n i e w y k o ń c z o n e formy piernikarskie. Zarówno snycerz zawodowy, jak i ludowy drzewo na klocki p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. P r z e w a ż n i e uży­ w a ł na ten cel drzewa lipowego, gruszkowego, buko­ wego, czasem nawet cisowego, choć to ostatnie n!e bardzo nadaje się do rycia dłutem w k l ę s ł y m . Bardzo rzadko natrafiamy na klocki d ę b o w e a tylko dwukrot­ nie udało się nam spotkać for.ny rzezane w sosnowej cienkiej desce. W y j ą t k i e m jest mała forma w zbio­ rach krakowskich wykonana z szarego piaskowca — ! oprawiona w grubą deskę. »—^ Drzewo dobierano starannie, gdyż musiało być | twarde, zwarte, spoiste, bez s ę k ó w i szczelin, aby artysta mógł bez przeszkód wyprowadzić zawiły nie­ Ryc. 18. Da <;Q przy kołowrotku w stroju, kiedy rysunek kompozycji i otrzymać ostre linie kon­ z XVII witku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu.n Etnograficznego w Krakowie. turu. Przygotowując klocek cięto drzewo w z d ł u ż słoja, nadając mu jednocześnie formę prawidłowego prosto­ padłościanu. Rzadko odstępowano od tej reguły, w y ­ zyskując kawałek n i e r ó w n e j deski, gdzie tylko jedna powierzchnia nadawała się do zużycia. W większości pokrywano rzeźbą obydwie strony, dając na każdej odrgbjiy motyw. 1 / " W y m i a r y pierników, a więc i k l o c k ó w do ich odciskania, nie były objęte żadną regułą. Obok ma¬ , łych, niekiedy zaledwie parocentymetrowych k l o c k ó w widzimy imponujące swym okazałym w y g l ą d e m deski, '] przekraczające granice jednego metra. Te ostatnie to przeważnie majstersztyki wyrzezane na egzaminie Unistrzowskim; w I I połowie X I X wieku na dużych deskach wykonywano także drobną galanterię piernikarską, co pozwalało w z m ó c wydajność pracy warsztatowej. Na ogół poszczególne regiony miały swoje w tym zakresie normy. Klocki raciborskie czy wrocławskie przekraczające dość często metr wyso­ kości są w y c i ę t e z deski 3 4 cm grubej, podczas gdy twórca form dla warsztatu w Nowym Dworze nawet przy stosunkowo m a ł y m klocku (18 na 13 ern) brał drzewo bez mała 8-centymetrowej grubości. Nie było to społtfodowane chęcią obustronnego wykorzystania klocka, choć większość była pokryta rzeźbą z obu stron. / ' O d d z i e l n ą wreszcie grupę stanowią dwuczęściowe formy, gdzie na dwóch jednakowej w i e l k o ś c i deskach 4nycerz w y c i n a ł dwie p o ł o w y zaprojektowanego jako bryła piernika tak że po ich odciśnięciu i upiecze­ niu zlepione lukrem dały pełny obraz postaci czy przedmiotu. Przeznaczenie tych k l o c k ó w b y ł o k i e d y ś Inne. Odlewano w nich tzw. traganty czyli figurki z cukru bądź krochmalu do przybierania stołów w czasie uczt dworskich lub magnackich Gdy klocki te znalazły się w warsztacie Piernikarskim odcis­ —J kano z nich pierniki u ż y w a n e jako ozdoby na choinkę Rzezanie desek trasantowych wymaflsło zarówno dużei oreevzil i znajomości rzemiosła J v c e r - k i o 5 k M ndnowiednlrh narzędzi frvr 11 W y n o s a ż e n i e w a r w t a t u w v k r ™ ™ k l J L ń w hvtn rółnnrnrin,. 7aw w, , „ 1 , ™ wykwalifikować? w s w o i m rzeminilp J L » h r P J r 7 v n , i « r , 3 m n l r t t Z ^ h m i t n r L » I n ł w TC TV » J m , J r J L , „ _ ' Z ' n * ^ T ^ ^ * f i * t e « r ™ Z T v „ f r ź r Z n ^ Z ^ ^ a S n r t o v lali h f t t v tZrj n kościelnych ^c^jM^^^sTp^eA^^ii f t - n y ^ a w ^ ^ n ^ ^ ^ i T o b ^ 81 �Ryc. 19. Pracownia piernikarska z XVII wieku. gielnicy, cyrkla i drewnianego młota do pobijania wisi na ścianie aż siedem różnego rodzaju noży, dłut i rylców. Należy sądzić, że nie uboższy był warsztat wykrawacza klocków piernikarskieh, o czym ś w i a d ­ czy różnorodność cięć na rzeźbach. Obok ostrego noża posiadał zapewne parę dłut z łyżeczkowatym ostrzem, które pozwoliły mu wybrać owalne lub półokrągłe p ł a ­ szczyzny przyszłego ornamentu: rzeźbiarzowi zaś ludo­ wemu przeważnie zawsze wystarczał jeden zwykły, ostro zakończony nóż-kozik którym posługiwali się zarówno drzeworytnicy ludowi, jak kołtryniarze czy wykrawacze klocków do drukowania płócien, wreszcie twórcy świątków. Snycerze podbeskidzcy używali ta­ kże owalnych dłut i ostrych rylców. Wszyscy oni przy wykonywaniu swoich prac posługiwali się tech­ niką wybrania płaszczyzny tła, aby g ł ó w n y rysunek kompozycji wystąpił na powierzchne rzeźbionej deski bryły drzewnej. Inne natomiast było u ł o ż e n i e techniczne snycerza L ź b i a c e e o f o r ™ niernikarska Tutai oroces rzeźbienia nolesał na d r a ż e " niu w powierzchni klocka modelunku przyszłego piernika. Przy opracowaniu projektu rzeźby i usta­ laniu proporcji, zwłaszcza w kompozycji figuralnej, artysta musiał mieć na uwadze jej -przeznaczenie. Ciasto piernikowe bowiem, po odciśnięciu go w kloc­ ku, zmieniało nieco swoje kształty; rosnąc pod w p ł y ­ wem ciepła w piecu nie tylko traciło ostrość kon­ turu alp klirr7vłrk cip Map w oArp u iprlnrkpTpfinip rozpływało się na boki. Dlatego postacie wyrzezane na klockach były często nieproporcjonalnie w y d ł u ż o n e . J Brak nam, niestety, bezpośrednich relacji o przebiegu pracy wykrawacza form piernikarskich i jej poszczególnych etapach. Mamy zaledwie parę ustnych przekazów bezpośrednich obserwatorów pracy snycerskiej, które jednak nie są w stanie sprecyzować procesu powstawania rzeźby na klocku. Jedynie kryjące się dotychczas w zbiorach muzealnych niedokończone formy piernikarskie pozwalają nam za­ poznać się z tajnikami warsztatu snycerza i choć fragmentarycznie odtworzyć etapy jego pracy. Gdy klocek został starannie wygładzony, snycerz rylcem, bądź ostrzem noża zakreślał kontury przy­ szłego obrazu. Według relacji właścicielki warsztatu piernikarskiego w Raciborzu w ę d r o w n i rzezacze form przenosili na płaszczyznę klocka rysunek wykonany uprzednio na papierze, nakładając go na deskę i na­ kłuwając jego kontury. Po zarysowaniu wszystkich głównych linii obwodowych snycerz wybierał wierzch­ nią w a r s t w ę drzewa pozostawiając nietknięte jedynie te części, które w pierniku miały stanowić niezapełnione ciastem otwory. Jeśli kompozycja przewidywała powtarzający się motyw, gdzie z jednej des­ ki odbijano kilka jednakowych pierników, np. herby Torunia czy rząd ptaszków, wtedy snycerz oddzie­ lał wgłębioną kreską prostokąt na każdy poszczególny motyw. Czasem podzielenie całej płaszczyzny klocka na równe, mniejsze części ułatwiało rzeźbiarzowi przeniesienie kopiowanego wzoru czy przygotowanego uprzednio rysunku. Zdjęcie pierwszej warstwy drzewa w y d o b y ł o g ł ó w n e zarysy przyszłej rzeźby i od tego momentu za­ czynała się dopiero twórcza praca rzeźbiarza. Opracowywał on wtedy poszczególne elementy kompozycji, nadawał liniom i płaszczyznom ich przewidzianą funkję. Różnicując rodzaj stosowanej kreski zastana­ wiał się nad jej wyborem, czyniąc próby na wolnych przestrzeniach deski, bądź na jej bocznych ścia­ nach. Czasami w tym stadium wykańczał rzeźbę zdobiąc poszczególne partie ornamentem rytym, zmie­ niając jedynie rodzaje cięć. Piernik odciśnięty w tak rzeźbionej formie posiadał płaską powierzchnię, po­ krytą z lekka w y p u k ł y m i zarysami ornamentu. Bardziej jednak wytrawny i świadomy swoich możliwości artysta drążył rzeźbioną deskę a rozkładając założenia kompozycyjne na kilka poziomów uzyskiwał w rezultacie relief wgłębiony. Różnicując rodzaj cięcia posługiwał się kilkoma rodzajami dłut: półokrągłym — o szerszym i w ę ż s z y m wykroju, rozwidlo­ nym, zwanym na Śląsku „gęsią łapką", wreszcie ostrym rylcem. Umiejętne operowanie w i ę k s z y m zaso­ bem narzędzi pozwalało zdolnemu, pełnemu Inwencji artyście wzbogacić całość dekoracyjną rysunku, co w przyszłym pierniku dawało pożądaną grę światła i cienia. Wykończenie rzeźby w y m a g a ł o od snycerza dużej staranności, zwłaszcza w wyprowadzeniu ostrego kon­ turu, aby po wyrośnięciu w piecu nie zatracił piernik wyrazistości rysunku. Wnętrze formy pociągano po­ kostem, co ułatwiało później w y j ę c i e piernika. 82 ����Ryc. 23. Klocki piernikarskie złożo­ ne. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Bytomiu. i Ryc. 24. Serce. Klocek piernikarski Ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Cieszynie, 86 �Ryc. 25. Klocek piernikarski. Ze zbiorów prof. Fischera w Bochni (rewers deski dwustronnej). 87 �K;,c. 26. Chrystus upadający pod krzyżem. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Dla obeznanego ze swoim rzemiosłem snycerza, który szedł utartym szlakiem przyjętych z dawna mo­ tywów, wyrzezanie jednej formy o skomplikowanym nawet rysunku nie w y m a g a ł o wiele czasu. Wędrowny wykrawacz mógł w ciągu jednego letniego dnia wyrzeźbić kilka fcr.n licząc się przy tym z w o l ą przy­ szłego ich właściciela, który pilnował pracy, narzucając niekiedy swoje uwagi i dezyderaty. T E M A T Y K A KLOCKÓW ( PIERNIKARSKICH W rozważaniach, ktćre znalazły się w pominiętych rozdziałach, staraliśmy się zwrócić uwagę, na pewne zbieżności w stosowaniu m o t y w ó w w rzeźbie klocków pisrnikar^kich i pieczywie obrzędowym, choć przy­ znawaliśmy, że w obecnym stanie b a d a ń nie mamy możliwości wyprowadzenia nieprzerwanego ciągu roz­ wojowego, ktćry by w pełni uzasadnił nasze przypuszczenia. Zresztą, podobnie brak nam tego typu dokumentacji dla genezy i doboru tematów młodszych,wziętych ze współczesnego danej grupie klocków życia obyczajowego. Wciąż obracamy się jedynie w sferze przypuszczeń, porównań czy prawdopodobieństw, gdyż nie tylko materiał archiwalny przemilcza rodzaj stosowanej tematyki, ale i zabytkowy znajdujący się w zbiorach polskich nie przekracza wieku X V I I , co jeszcze bardziej utrudnia wykreślenie wyraźnych dróg historycznych. ^ P r z y analizie w ą t k ó w tematycznych należy niewątpliwie liczyć się z narastaniem tematyki 88 współczesnej Ann �1 ilikowskiej w Krakowie. każdemu okresowi i splatającej się. z elementami tra­ dycyjnymi. Tradycyjność zaś nie zawsze ma jedna­ kowo głębokie korzenie. Obok tych m o t y w ó w , które — być może — w y s z ł y z symboliki obrzędowej, inne każą szukać swoich początków w starych baśniach i klechdach zagubionych w kulturze średniowiecza, re­ nesansu czy baraku. W szeregu wyobrażeń na kloc­ kach kryje się częstokroć ówczesna popularność pew­ nego motywu wyrosłego z życia obyczajowego da­ nej grupy społecznej. Spotykamy go wtedy i na innych wytworach artystycznego rzemiosła, jak dru­ kowanych płótnach, haftach, koltrynach, ceramice czy tkactwie, których twórcy wyrastali w jednakowym klimacie społeczno-kulturalnym. Wreszcie nie można w y k l u c z y ć możliwości zapożyczeń m o t y w ó w z innych przedmiotów zdobionych a także z dawniejszych czv wsDółczesnvch rycin drzeworytów czv Dóżnieiszych litografowanych obrazków (zwłaszcza dewoeyj nych) pojawiających się na desce klocka nawet drogą &9 ��Ryc. 27. sztatów karski, 1821. Ze „Sztaba" —abecadło z war­ Raciborza. Klocek pternisygnowany A.E., datowanj zbiorów Muzeum. Śląskiego w Bytomiu. Ryc. 28. Krakowiak z psem. Klo­ cek piernikarski. Ze zbiorów Anny Pawlikowskiej w Krakowie, z w y k ł e g o przypadku. Niejednokrotnie przy przenoszeniu tematu wykrawać* zmieniał kompozycję samodzielną, co komplikuje wykrycie źródeł jego inspiracji, szczegóły, tworzatt Na ogół jednak, zarówno w środkach wyrazu artystycznego rzeźbionych klocków jak i tematyce ' „ , , dowala zawsze odzwierciedlenie współczesna epoka wraz ze swoimi upodobaniami i artystycznymi potrze­ bami. Spróbujmy skonfrontować nasze uwagi dróg,] analizy pozostałych zabytków. Najstarszy klocek w Europie znajduje sit; w zbiorach muzeum w Norymberdze pochodzi •/ X V winku i reprezentuje dojrzałą już formę artystyczną p o p r z e d z o n ą niewątpliwi.- szeregiem technicznych d o ś w i a d ­ czeń oraz długą drogą narastania m o t y w ó w . Kompozycja jego opiera się na rysunku kola zamy­ kającego swoim kręgiem postać fantastycznego gryfa i przypomina inicjały z poznogntyckich inkunabu­ łów. Zbiory polskie, choć obfite, wyrażające się liczba około 1000 znanych okazów«*, jak już m ó w i l i ś m y , sięgają zaledwie X V I I wieku. Najstarsze wio.c I I U S A klocki puenodzą z oKresu naibujnieiszeso rozkwitu sztuki piernikarskiej zarówno w Polsce jak i krajach sąsiednich, toteż motvwv ich oDieraia sic na kilkuwiekowej tradycji. Ustalenie drogi rozwoju określonych m o t y w ó w , ich p o p u l a r n o ś c i w dawnych czasach jest niezmiernie utrudnione, tym bardziej że z reguły trzymano su, z uporem traoycyjnycri wątków, tworząc z czasem jedynie ich kopie. Pewien wyraźny,' a jednocześnie mimowolny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w utrudnia zlokalizowanie szeregu klocków w o k r e ś l o n y m czasie, w y k l u c z a j ą c t y m samym możliwość usze­ regowania całego materiału w chronologicznym p o r z ą d k u . Dopiero nieliczne, datowane k l o c k i , pozwa­ lające zestroić datę ich powstania z cechami kostiumologlcznymi w przedstawieniu postaci ludzkich czy innymi motywami, prowadzą do wysunięcia w n i o s k ó w w ł a ś c i w y c h . 9J �Ryc. 29. Diabeł z dziećmi na ple­ cach. Klocek piermkarski. Ze zbio­ rów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 30. „Katarzynki". Klocek nikarski. Ze zbiorów Muzeum skiego w Kwidzyniu. pierMiej­ Ryc. 31. Jeździec. Klocek pternikar­ s k i Ze zbiorów Muzeu n Pomorskie­ go w Toruniu. ���Ryc. 34. Rząd ptaszków. Fragment dwustronnego klocka do wyrobu marcepanów czy tragantów, z któ­ rego w drugrtej połowie XIX wie­ ku odciskano także pierniki. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. �N i e w ą t p l i w i e kiedy klauzule cechowe uległy roz­ luźnieniu, dając możność poszczególnym warsztatom powiększyć zasób posiadanych klocków, wzbogaciły je nowe elementy wyrosłe z ówczesnych potrzeb artystycznych, Z kolei gdy piernik przerwał sztyw­ ne ramy konwenansu, a nawet prawnych zakazów i dzięki warunkom ekonomicznym już przy końcu X V I I I wieku zszedł do szerokiego ogółu mieszczań­ stwa, wreszcie w połowie X I X stulecia w p ł y n ą ł roz­ l e g ł y m nurtem w życie mas ludowych, nastąpiły wyraźne zmiany w ujęciu tradycyjnych tematów, dokumentując dobitnie ich społeczną proweniencję. Materiał zabytkowy w postaci zachowanych kloc­ ków nie jest w stanie zdradzić nam popularności przyjętych w danej epoce t e m a t ó w . Dobry stan za­ chowania większości z nich zdaje się w s k a z y w a ć , że były wykonywane na specjalne okoliczności i zapewne rzadko tłoczono na nich pierniki. Mało zniszczone, okazałe, starannie rzezane, imponujące rozmiarami klocki — to w wielu wypadkach majstersztyki wy­ konane na mistrzowskim egzaminie przez właściciela warsztatu lub dzieła cenionych mistrzów-snycerzy, z wielkim pietyzmem przechowywane i u ż y w a n e bar­ dzo rzadko. Tymczasem już w X V I I wieku istniała n i e w ą t p l i ­ wie masowa produkcja pierników, obliczona na oko­ licznościowego odbiorcę, którym był mniej wybredny, a jednocześnie biedniejszy bywalec wielkich odpu­ s t ó w czy jarmarków. Dla tego odbiorcy mistrz plernikarski przygotowywał większą ilość pierników tło­ cząc je na klockach, które — stale u ż y w a n e z uwagi ria ograniczoną przez statut cechowy ilość — mogły l u l e c szybkiemu zniszczeniu Obok cechowych warszta­ t ó w istniała także nieleg;ilna produkcja uprawiana przez tzw. przeszkodników, trudno uchwytna, a su­ rowo tępiona. Wykrycie nielegalnego warsztatu po­ ciągało za sobą surowe kary aż do zniszczenia całego [ sprzętu włącznie. P a s t w ą tych kar padały między in\ nymi i klocki. — Dlatego więc tematyka pozostałych z przeszłości klocków nie jest w żadnym wypadku w y k ł a d n i k i e m popularności danego motywu. Można twierdzić, że te właśnie klocki używane do masowej produkcji nisz­ czały w pierwszym rzędzie i większość ich mogła nie dochować się do naszych czasów. Dlatego trzeba zda­ w a ć sobie sprawę, że znany nam materiał sugeruje zawężony a nawet wręcz, fałszywy obraz ówczesnej tematyki, akcentując raczej dzieła o charakterze eli­ tarnym. Uderza to zwłaszcza w klockach z wyobrażeniem postaci ludzkich, dominujących w inwentarzach po­ zostałych z X V I I 1 X V I I I wieku. Przeważa wśród nich postać młodego, zastygłego w sztywnej i uro­ czystej pozie, okazałego mężczyzny we wspaniałym, barokowym stroju, zwróconego frontalnie do widza, oraz damy, kunsztownie ufryzowanej, w szacie z cięż­ kiej w misterne wzory tkanej materii, która prze­ sadnie maleńką rączką trzyma wachlarz lub kwiat. Do tej grupy należeć będą zaginione — niestety — klocki z wyobrażeniem królów polskich, będące przed 1939 rokiem w posiadaniu toruńskiej rodziny piernl- karskiej Weese ". B y ł y to cztery klocki przedstawia­ jąca króla Zygmunta I I I , i jego żonę Konstancję, króla Władysława I V i Cecylię Renatę, na których zaślubiny klocki powyższe zostały wykonane. C z a ­ sem u stóp postaci rycerskich widnieje tarcza her­ bowa, niekiedy pusta. To dowód, że odciśnięty w tej formie piernik mógł służyć każdemu rycsrzowi. jeśli pole tarczy można było wypełnić herbem dostojnika, dla którego b y ł przeznaczony. Kanon tak ustawionej postaci ludzkiej będzie obo­ w i ą z y w a ł i w następnych wiekach, gdzie napotykamy jedynie drobne odchylenia od przyjętej pozy, nato­ miast znaczniejsze różnice wystąpią w pozycji spo­ łecznej postaci, wyrażające się przede wszystkim w ubiorze. W X V I I 1 X V I I I wieku b y ł o to paniątko w n a j ­ bardziej wyszukanym stroju, urzekającym przepy­ chem ozdobnego kapelusza z piórem, misternych, koronkowych kołnierzy czy późniejszych osiemnastowiecznych, haftowanych f r a k ó w (ryc. 201. Jednak już w pnczatkach X I X stulecia k b d v piernik staje się bardziej popularny w kołach średniego mieszczaństwa, pojawia się postać z w y k ł e g o choć strojnego żołnierza czy m y ś l i w e g o . Wreszcie, około X I X wieku, z po­ czątku nieśmiało zaczyna wkraczać na płaszczyznę klocka piernikar?kiego człowiek codziennej pracy. Czasem będzie to chłop z koszykiem, czasem parobek prowadzący k r o w ę (ryc. 15), ubrani w regionalne stroje. ^ Analogiczną ewolucję uchwycimy w przedstawie­ niu postaci kobiecej. W X V I I wieku będzie to dama z barokowego pałacu, w bogatym złotogłowiu czy brokacie, z główką okrytą kunsztownie ułożonymi puklami w ł o s ć w fryc. 4. 5). przy ko*cu X V T H stu­ lecia często zastąpi ją bogata mieszczka z koszycz­ kiem k w i a t ó w czy kotkiem na ramieniu. Jednak już na klockach z p o ł o w y X I X wieku coraz częściej napotykamy pracowitą dziewczynę (czasem w ludo­ wym stroju), ktćra doi krowę, ubija masło (str. tyt. i ryc. 61, albo niesie na ramionach wiadra z w o d ą (ryc. 2). Nad r często występuje w starych klockach motyw prządki (ryc. 10, 11, 18). fl Czy jednak to, co przekazuje nam materiał zabytko­ wy, daje obraz rzeczywisty? Z całą p - w n o ś c i ą nie. Zwłaszcza w materiale starszym, z X V I I i X V I I I wieku, brak nam e l e m e n t ó w odzwierciedlających te­ matykę wziętą z życia szerokiego ogółu, przedstawia­ jącą ludzi z najbliższego otoczenia snycerza t w o r z ą ­ cego kompozycie, a spotykanych w tematyce stoso­ wanej na innych przedmiotach artystycznego rzemio­ sła. Jedyny klocek z wyobrażeniem krawca na kozie z nożycami w ręku, zresztą nie datowany, jest ś w i a ­ dectwem zabłąkanego motywu z czasów średnio­ wiecznych. Tematyka postaci ludzkich nie zamyka się jednak na podanych przykładach. Sądząc z istniejącego ma­ teriału zabytkowego w y s t ę p u j e jeszcze u nas postać mężczyzny na koniu, pojawiająca się nieco później. W naszych zbiorach spotykamy ją przy końcu X V I I I wieku, a w ł a ś c i w i e na początku X I X , zawsze w tym samym układzie. Jeździec w y s t ę p u j e prze- 96 1 �może mieć pewien określony związek ze znanym l u ­ dowym obyczajem z okolic Szczebrzeszyna, gdzie wy­ piekano w okresie Godów ptaszki z ciasta, zwane szczodrakami, ""Odległe reminiscencje obrzędowego znaczenia zwierząt w wymowie symbolicznej piernika jeszcze bardziej umacniają nas w przekonaniu, że obok pro­ dukcji dla pewnego odłamu elitarnej klienteli, gdzie Tendencja do łączenia w pary rzezanych postaci tematykę czerpano z otoczenia dworskiego, istniała zdaje się przebijać dopiero w klockach z końca inna, bardziej bliska szerszemu ogółowi, wyrastają­ X V I I I wieku. Będą to dwie odrębne postacie m ę ż ­ ca z miejskiego czy wiejskiego folkloru tematyka czyzny i kobiety utrzymane w tym samym charakte­ pewnych umownych symboli, mających w danym rze, umieszczone na dwóch stronach klocka, czy też okresie, w obrębie danej grupy społecznej, para młodych stojąca obok siebie często zamknięta misterną linią serca, często trzymająca się za ręce n a i swoją w y m o w ę i znaczenie. Poświadczą to klocki rozpowszechnione w X I X stuleciu, których umowna tle drzewa (reminiscencja raju?). W tej wersji w i ­ treść jest dla nas bardziej czytelna. Widzimy tam dzimy ją na dużym starannie opracowanym klocku psa jako posłańca niosącego koszyczek z kwiatami służącym do odciskania piernika wręczanego państwu młodym w czasie obrzędu weselnego. Zwyczaj ten I czy list ptaka z listem sercem czv kwiatem w dzio­ istniał na terenie wschodnich Niemiec, a do Polski*f bie niedźwiedzia z kagańcem wreszcie pare całuia. przywędrował jedynie szlakiem w ę d r ó w e k czeladni-\ cych się gołąbków niezmiernie charakterystyczny czych tracąc na naszym gruncie swoje zwyczajowe/ emblemat symboliki romantycznej. Czasem zresztą znaczenie. ^ i tutaj kryją się wątki baśni i legend, jak w wy­ ważnie w mundurze z okresu walk napoleońskich, w stosowanym kapeluszu lub wysokiej czapie ułana czy huzara (ryc. 22, 31). Wśród okazów znaj­ dujących się w zbiorach polskich mamy liczne wersje tego samego typu z małymi odchyleniami w szczegó­ łach stroju. Np. trzy wersje wojaka ze zbiorów toruń­ skich, koszalińskich, krakowskich i śląskich. W y m o w ę tego motywu podnosiło umieszczenie w obrębie kompozycji niemowlęcia w ozdobnym powijaku. I znowu jak w wersji pary młodzieńczej, częstokroć spotykamy na tym samym klocku z jednej strony postać dziewczyny czy chłopaka — z drugiej niemowlę. Czasem spotykamy połączenie postaci ko­ biecej, niemowlęcia i raka, czasem mężczyzny, ko­ biety, niemowlęcia i ryby (ryc. 371. co w obyczaju obrażeniu niedźwiedzia wdrapującego się na żerdź, lub wilka grającego na dudach. Celom swoistej dydaktyki służyły klocki z wy­ obrażeniem diabła, który niósł na plecach worek z niegrzecznymi dziećmi (ryc. 29); odrębną w y m o w ę miał wizerunek kominiarza z drabiną na ramieniu, będący symbolem szczęścia. T a grupa w ą t k ó w zdaje się najsilniej podkreślać rolę piernika jako daru. Oddzielną wreszcie dziedzinę stanowią k l o c k T z 1, wyobrażeniem przedmiotów martwych. Jednym z najstarszych wśród nich zdaje się być tarcza herbo­ wa, niekiedy opatrzona insygniami królewskimi czy książęcymi. W zbiorach toruńskich znajdujemy klocki z herbami szlachty wielkopolskiej. Już w X V I I wie- ' ku spotykamy na tarczach emblematy zawodu bo­ gatych przedstawicieli miejskiego patrycjatu. Np. najstarszy datowany klocek ze zbiorów polskich jest prostokątną „sztabą", zamkniętą w i e ń c e m stereoty­ Dość licznie występuje w ikonografii klocków pier- | powo splecionych liści lauru czy wawrzynu, z orłem nikarskich świat zwierzęcy, ptaki, ryba i rak, Spo- / cesarskim, pod którym widnieje symbol cechu pie­ karzy i piernikarzy duży obwarzanek podtrzymy­ śród zwierząt ulubionym motywem był koń, jeleń, wany przez dwa lwy. W całość wkomponowane zo­ dzik, niedźwiedź, biegnący zając, nieco później kro­ stały: imię, nazwisko mistrza i data. wa. Tak popularne w tematyce przemysłu artystycz­ nego końca X V I I wieku elementy „zamorskie" wy­ Podobne rozwiązanie ikonograficzne znajdujemy stąpią na klockach w postaci wyobrażeń zwierząt we współczesnych im klockach wyobrażających "Kerb egzotycznych, jak: wielbłąda, słonia, lwa (ryc. 12, miasta. Wśród naszych zabytków najczęściej spoty­ 33) czy tygrysa, jednocześnie z pojawieniem się na kamy herb Torunia i to nie tylko w zbiorach tego klockach wizerunku Turka czy Indianina. \ miasta, ale nawet na obszarze Dolnego Śląska. Fakt ten da się łatwo w y t ł u m a c z y ć ż y w y m i kontak­ Wśród ptaków specjalnie często spotyka się kogu­ tami środowisk piernikarskich obu regionów. Herb ta w rozlicznych wersjach (ryc 14 16) rzadziej orła Torunia sądząc po naszych zbiorach — przewijał sępa czy bociana. W zbiorach się w rzeźbie klocków niemal przez trzy wieki, nie­ ' u z e u m toruńskiego odmiennie w tym samym konwencjonalnym układzie: a także etnograficznego w Krakowi^ natrafiamy na anioł trzymający tarczę herbową. Jest to powszechne postać mężczyzny na kogucie co riasij\va wyraźnie rozwiązanie ikonograficzne szeregu herbów, znane analoeie z l e W d a o nanu Twardnwskim frvr ^ już w X V I w i e k u , a spotykane zarówno na kaf­ Słynęły z ich produkcji warsztatv częstochowskie. lach jak i na rżniętych, kryształowych pucharach, Popularność wyobrażenia koguta, jelenia, dzika haftach czy gobelinach. Piernik odciśnięty na tym czy zająca każe doszukiwać się w tym obrzędów l u ­ klocku mógł być początkowo darem piernikarzy dla dowych. To przypuszczenie potwierdza — między innymi — klocek z szeregiem ptaszków (ryc. 34), co y n e l T SlaTku w e r s i f tkwiące i d ^ ^ M ^ J T ™ ^ " nieniach starych ludzi, wręczony czy przesłany piernile w postaci n i e m o w l ę c i a j**ko samodzielnego mo¬ tywu bądź w w y ż e j wspomnianym zespole, był złośli­ wym żartem, podobnie jak bocian z n i e m o w l ę c i e m w dziobie. Wreszcie n i e m o w l ę w powijaku i czepeczku na głowie występuje często we wszystkich zbiorach polskich, gdyż był to dość powszechnie stosowany dar chrzestnych dla chrzestniaka fryc. 25). a t m 97 �burmistrza czy rajców miasta; jednak już w X I X Wśród klocków o treści religijnej wiele miejsca wieku standartowo rzezane mniejsze i większe kloczajmują postacie świętych, a przede wszystkim ś w i ę ki z herbem Torunia służyły piernikarzom do maso- ' tego Mikołaja, niezmiernie popularnego w kulturze wej produkcji pierników, która nabywali turyści I ludowej, opiekuna zwierząt, a także znanego w całej jako pamiątkę ze s ł a w n e g o grodu. I niemal Europie jako przyjaciel dzieci, przynoszący d a r w d z i s ń s w Symboliczną w y m o w ę miała dość często spotykana 1 ™ y e g o święta. Nieraz spotykamy rękawiczka występująca już na klockach z końca 'i również wizerunki patronów dawnych kościołów czy X V I I I wieku, będąca być może echem jej zna¬ : miejscowości, gdzie odbywały się doroczne odpusty; stosunkowo rzadko występuje postać Madonny. W dworskim obyczaju średniowiecza, zyczenia tej grupie klocków przejawia się najbardziej wy­ skując n o w ą rolę w kulturze mieszczańskiej X I X raźnie brak samodzielnej koncepcji twórczej snyce­ wieku. rza. Uderza wręcz ślepe naśladownictwo dewocyjnych Większość jednak symboli, zawartych w przed mio-f obrazków rozpowszechnianych w kramach odpusto­ tach martwych wyrzezanych na klockach, jest pocho-J wych. Podobnie mało samodzielności w interpretacji dzenia znacznie późniejszego i zdaje się obracać w 'Tematycznej w y k a z u j ą spotykane sceny religijne, z granicach X I X wieku. Motyw serca, którego trady-i których najczęstszym jest motyw szopki, hołdu Trzech cje w pieczywie obrzędowym sięgają czasów dawnych) Króli (ryc. 35), wreszcie ucieczka do Egiptu. To za­ przeszedł do wyrobu pierników jako nosiciel UCZUŁ; w ę ż e n i e tematyki lokalizuje popularność odciska­ i był niezmiernie popularny w warsztatach nych na nich pierników w okraślonych granicach XIX-wiecznych, panując niemal wszechwładnie w czasowych. Ze scen biblijnych występuje Dawid gra­ kramach, „szragach" odpustowych i jarmarcznych jący na harfie, następnie Jozue i Kaleb niosący na (ryc. 24). Częstokroć o jego roli m ó w i ł y symbole drągu winne grono. Ten ostatni, niezmiernie popu­ wyryte na powierzchni. Kryptonim I . H . S. opleciony larny motyw, spotykany był także na klockach do niekiedy w i e ń c e m cierniowym przenosił znaczenie drukowania płócien i malowanych kaflach, głownia jego w sferę kultu, czyniąc zeń przypuszczalnie pa­ w północno-zachodnich rejonach Polski. Zdaniem miątkę odbytego odpustu. Umieszczona tak para no­ niektórych badaczy wiąże się on z kultem prote­ wożeńców mówiła o jego weselnym przeznaczeniu stanckim, podczas gdy motyw szopki jest bliższy o¬ Obdarowywano sercem piernikowym najbliższych środkom z przewagą ludności katolickiej. przy składaniu życzeń noworocznych, najczęściej Własną drogę rozwojową mają sceny rodzajowe jednak zastępowało ono wyznanie uczuć wśród m ł o ­ spotykane na klockach. Tutaj najwyraźniej rysują dzieży Inn przerzynana piła zazdrość umieszczo¬ się motywy wzięte z bajek czy legend. Spotykana na tam para całujących sie gołąbków zgodę i mi­ niejednokrotnie wersja domku z piernika ma s w o j ą " ' łość) Spścjalna w y m o w ę miał koszyczek pusty któ¬ genezę w popularnej na terenie całej Europy bajce ry symbolizował o d m o w ę dziewczyny na nronózycie o Jasiu i Małgosi, czy tajemniczej krainie — Kukanii. małżeńska kawalera inna n a ^ ł n i o n y kwiatami D O Czasem mogła to być ilustracja do bajki albo wprost dobnie jak bukiet "czy wieniec Niekiedy mógł kopia z ilustracji, wzięta z książki. Wreszcie t w ó r ­ być uzupełnieniem stroju np.' krzyżyk z uszkiem wy ca kompozycji mógł podchwycić jakiś moment z po­ konanyrn Hasta p i e r n i k ó w ! ™ okulary zaś r y faika tocznego życia, utrwalić go na klocku, bądź wyko­ , „ „ ^ L i e r i n l m ^ ś r i ń r m dla starców nać określony temat na specjalne zamówienie. Taką pozostających w domu, gdy reszta rodziny bawiła na zapewne proweniencję ma para weselna, gdzie pan kl€iriTlcl.SZLL ! młody jest tak niskiego wzrostu, że chcąc dorównać Znamienne miejsce w ikonografii piernikarskiej , pannie m ł o d e j stoi na m a ł y m stołeczku. Piernik odcizajmuje motyw geometryczny — przypuszczalnie . śnięty na tym klocku mógł być darem weselnym, Z!Dnajstarszy ze wszystkich. Utwierdza nas w tym często [ ś l i w y m i może anonimowo przesłanym przez odrzupowtarzający się rysunek koła, kolistej rozety, wre- ' conego konkurenta. Spotykamy również karetę ciągszcie kilka kół w kompozycji utartego tradycją „pa- • nioną przez parę rosłych i strojnych koni, w k t ó ska". Nasuwają się tu wyraźne skojarzenia ze zna^f rej siedzą sztywne postacie; woltyżerkę wykonującą czeniem koła w pieczywie obrzędowym, łączące się , trudną ewolucję na grzbiecie konia; karła myjącego z kultem słońca. Słynne, niezmiernie popularne „kanogi damie; kobietę zbierającą winogrona; zastawiotarzynki" toruńskie to sześć kół ułożonych w dwa ny stół; wreszcie pędzący pociąg, z którego wyehyszeregi, czasami powiązane zawiłą linią ornamentu łają się podróżni. Sceny tego typu rzadko w y s t ę (ryc. 30). W zbiorach polskich spotykamy ich liczne pują pojedynczo na jednej desce. Najczęściej rzezawersje nie tylko w kręgu Torunia, ale i na Śląsku, " ne były grupami na długich, wąskich klockach i to Osobny dział stanowią „sztaby". Ich układ zamyka przeważnie dwuczęściowych, dających w efekcie p e ł 7 h v i v a w 7 p P linia prostokąta oplecionego girlandą liści; środek zajmują emblematy p a ń s t w o w e czy cechowe, herby miast, wreszcie kompozycje splecione z m o t y w ó w kwietnych i linii geometrycznych (ryc. 2.1). Te ostatnie zdają się być późniejsze. Kształt ten nadawano pier­ nikom cieszącym się dużym powodzeniem jako prze­ kąska po miodzie. 9H ną bryłę piernika. B y ć może klocki te służyły do wykonania wspominanych już tragantów, zdobiących stoły w czasie uczt. Do młodszych m o t y w ó w należy abecadło, mające spełniać specjalną rolę dydaktyczną. Niekiedy były to luźne litery, najczęściej jednak alfabet uszerego­ wany na tabliczce w parę rzędów. Tabliczka ople- �w rozwarstwionym społeczeństwie p o ł o w y X I X wie­ ku jedyną drogą było bogactwo, uzewnętrzniające się okazałością stroju, w y p i e l ę g n o w a n ą rączką, drob­ ną stopą czy nawet kunsztowną fryzurą. T y m bowiem moglibyśmy także usprawiedliwić ich popularność > równą popularności pierników o tematyce wyrosłej W końcu należy jeszcze wspomnieć o r ó ż n o r o d n e j " i z bezpośredniego otoczenia ludowego odbiorcy. galanterii piernikarskiej, rzezanej zazwyczaj na je­ Pozostało nam jeszcze poczynić próbę zlokalizowa­ dnym w i ę k s z y m klocku. Wykonywano tu szereg drob­ nych m o t y w ó w , przeznaczonych jako ozdoby na cho- ' nia omówionych t e m a t ó w czy m o t y w ó w rozpowszech­ inkę. Są to serduszka, obwarzanki, niekiedy o bar- / nionych na ziemiach polskich, częstokroć przekracza­ dziej skomplikowanym układzie; zamknięty obwo •/ jących nawet nasze granice etniczne. Każdy z nich dem koła motyw ptaka, serca, czasem emblemat! ma w pewnym zakresie swoją w ł a s n ą historię, okres największej popularności czy miejsce, gdzie najbar­ określonego zawodu czy wiązanka k w i a t ó w . i dziej się przyjął i przetrwał najdłużej. Ograniczymy W bogatej tematyce rzeźb na klockach było zawsię na tym miejscu do kilku najbardziej typowych | sze świadome bądź podświadome zamówienie spoprzykładów. \ łeczne odbiorców. Dlatego też generalizując możemy! Postacie ludzkie i świat zwierzęcy przewijają się ^ p r z y p u s z c z a ć , że w średniowieczu przewagę miałJ w rzeźbie klocków przez parę w i e k ó w i jedynie róż­ motywy religijne, następnie w okresie renesansu, a;; nice w szczegółach stanowią sprawdzian okresu ich po koniec X V I I I wieku tematyka rzeźb miała cha­ powstania: inne natomiast miały żywot znacznie rakter dworski, w pierwszej połowie X I X stulecii krótszy iak nn zeearek tabliczka z abecadłem czv była wyrazicielką upodobań zamożnej warstwy mie­ nnieriynrw. l i t r v ™ „ ' , nnriae któro n ^ a u r i ł , Z szczańskiej, potem wreszcie odpowiadała szerokim rzeszom ludowym. Owo niepisane zamówienie spo­ na KiocKu w polowie A U Ł wieKu. Jesn cnodzi o po­ łeczne kazało rzezaczom klocków szukać tematów stacie ludzkie, to jedynie ubtór ludowy nie tylko we wspólnych upodobaniach odbiorców; na pewnym podkreśli przynależność klasową przedstawianej oso­ jednak odcinku zmiana w a r u n k ó w ekonomicznych by, ale pozwoli określić teren swego pochodzenia narzuciła masom ludowym nie dla nich przeznaczo-i i popularności. Strojna dama z kwiatem czy wachla­ ne motywy, rzezane w okresach dawniejszych. ) rzem w ręku mieszkać może tak samo w pałacu ma­ gnata polskiego, jak węgierskiego, czy w którymś Wiele warsztatów wielkomiejskich, przechodząc na z zamków nadreńskich; podobnie charakter o g ó l n o ­ produkcję zmechanizowaną albo pozbywało się swo­ europejski ma dziewczyna w biedermayerowskiej ich klocków, oddając je warsztatom prowincjonal­ budce na głowie, trzymająca koszyczek z kwiatami. nym, albo też produkowało nadal pierniki odciskane Natomiast ubrana w rozbardzki strój dziewczyna na tych klockach, lecz już dla nowego odbiorcy: wiejska czy wąsaty krakowiak to klocki wyrze­ chłopa, mieszkańca przedmieść, g w a ł t o w n i e się roz­ zane na lokalny użytek miejscowej ludności, na wy­ rastających ośrodków przemysłowych, a w i ę c dla raźne zlecenie mistrza piernikarskiego który zdawał drobnego rzemieślnika lub robotnika. się znać swoich odbiorców i wiedział, co zapewni Obok pierników tłoczonych na klockach tematycz­ pokupność jego wyrobu. Dlatego możemy śmiało nie bliskich nowemu odbiorcy, odciskano nadal pier­ wiązać postacie krakowiaków z obszarem południo­ niki na starych klockach, rozwożąc po jarmarkach wej Polski, a chłopca w wysokim kapeluszu i usia­ i odpustach wizerunki wytwornych rycerzy i dam. nej drobnymi guziczkami kamizeli umiejscowić w Zachodzi tu niezmiernie interesujący fakt adaptacji którejś wsi z okolic Brzegu, gdzie klocek dotychczas treści w pewnym stopniu narzuconych i swoistego ich jest przechowywany. przyjęcia przez nowy typ odbiorcy. Jak możemy wno­ Występowanie poszczególnych m o t y w ó w nie ma sić z nielicznych, niestety, przekazów ustnych, jednakowego nasilenia na obszarze całej Polski, z wy­ pierniki odciskane na tych klockach cieszyły się jątkiem może motywu serca, które opanowało całko­ wielkim powodzeniem. Okazała postać strojnego aż wicie wszystkie ośrodki piernikarskie w I I p o ł o w i e do przesady rycerza, w otoczeniu bogatej architek­ X I X wieku. Pomimo dużej fluktuacji klocków r y ­ tury, to przecież najbardziej upragniona wśród R a sują się jeszcze w poszczególnych zbiorach różnice ciborzan nagroda za strzelanie do celu. Strojna da­ w częstotliwości stosowania danego tematu, jak też ma z piernika ofiarowana przez chłopca, z ludij. swo^ jego lokalnej interpretacji. jej dziewczynie czy też ozciobria. kareta były vvy razem życzeń i marzeń. Różnica ta uderza przede wszystkim w ilości ciona była wieńcem, czasem trzymana przez anioła jak gdyby żywcem przeniesionego z klocków z her­ bem Torunia. I tu przejawia się. charakterystyczny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w , pomieszani.' starych form z nową, aktualną treścią (ryc. 27). P P i 1 Łatwość, z jaką przyjęło nowe grono odbiorców tę grupę, znajduje swoje pełne uzasadnienie. Świat ba­ jek tak bliski masom ludowym zapełniał zawsze jego wyobraźnię t ł u m e m bohaterskich, strojnych kró­ lewiczów, czy pełnych słodyczy wspaniale wystro­ jonych króle wien. A może w nowej roli tych w y o b r a ż e ń krył się symbol pragnienia awansu społecznego, do którego klocków o tematyce religijnej. W zbiorach m u z e ó w miast leżących na południu Polski mamy ich dużo więcej, zwłaszcza w Krakowie i na terenie Górnego Śląska. Tutaj w ł a ś n i e spotykamy motyw szopki czy postać Madonny w różnych wersjach; duża ilość w i ­ zerunków świętych rzezanych w e d ł u g w z o r ó w z wy­ dawnictw dewocyjnych łączy się z r o z w i n i ę t y m na tym terenie ruchem pątniczym (Częstochowa, Pieka- ,93 �ry Śląskie, Kalwaria Zebrzydowska). Natomiast w zbiorach Torunia, Nowego Dworu czy Kwidzynia mamy zaledwie kilka k l o c k ó w poświęconych tematyce religijnej, przy czym występuje tu popularna scena biblijna, przedstawiająca Jozuego i Kaleba niosących winne grono, Chrystusa na krzyżu, Adama i E w y w raju, Dawida grającego na harfie (Nowy Dwór, Kwidzyn). Z terenami północnymi łączyć się będzie postać syreny, której nie spotykamy w zbiorach po­ łudniowej Polski. Inwencja, pozwalająca wprowadzić na płaszczyznę klocka poszczególne motywy, wychodziła zawsze z głównych ośrodków piernikarskich. Dla prowincjo­ nalnych warsztatów Polski północnej rolę inspira­ tora odgrywał zawsze Toruń. Nawet w niewielkiej ilości k l o c k ó w pozostałych z w a r s z t a t ó w Koszalina odnajdujemy zdecydowaną zależność od Torunia, co w i d a ć np. w wiernej niemal kopii dwóch wersji żołnierza na koniu. Wyraźny ślad odbywanej w T o ­ runiu nauki rzemiosła czy praktyki czeladniczej emanuje ze zbioru k l o c k ó w pochodzących z Elbląga czy Kwidzynia. Nie jest rzeczą przypadku, że zbiory muzeum kwidzyńskiego posiadają osiem wersji her­ bu Torunia, które można było w X I X wieku zamówić w warsztacie snycerskim bądź skopiować samemu i potem skutecznie konkurować z piernikami toruń­ skimi, kiedy nie trzeba już było bać się potężnego niegdyś cechu toruńskiego, a s ł a w a ich wyrobóv. wciąż jeszcze była żywa Zależność ta w y s t ę p u j e nawet w stosowaniu po­ jedynczych m o t y w ó w . „Sztaby" Kwidzynia mają te same proporcje co toruńskie z herbami miasta, przy czym opasuje je ten sam wieniec z liści przewiąza­ nych wstęgą; jedynie zamiast herbu miasta mamy kompozycję k w i a t o w ą lub alfabet. Ten sam wieniec będzie stanowił rączkę rokokowego koszyczka n a ­ pełnionego kwiatami, Podobną rolę, jaką spełniał Toruń dla północnych obszarów Polski, dla Dolnego Śląska odgrywał Wrocław, a Dyć może i Brzeg, mający również stare tradycje rzemieślnicze. Dowodzą tego klocki zebrane po ostatniej wojnie w wielu miejscowościach Dolne­ go Śląska i przechowywane obecnie w zbiorach mu­ z e ó w Wrocławia, Jeleniej Góry czy Brzegu. Brak metryk na tych klockach nie pozwala określić ty­ powych dla danego ośrodka m o t y w ó w , pozwalających jedynie na ogólną charakterystykę i podkreślenie ich wybitnych cech rzemieślniczych. Odrębnym życiem tętniły warsztaty południowych rubieży Polski z Krakowem i Cieszynem na czele. Tędy, poprzez 2ywiec i Wadowice, płynęła żywa wy­ miana w ą t k ó w tematycznych bardziej bliska trady­ cjom i upodobaniom ludowym. Poza tym Cieszyn był bramą, przez którą przychodziły w p ł y w y z war­ sztatów Czechosłowacji. Przykładem może być po­ stać cyrkowca w obręczy, którego spotykamy zarówno w zbiorach czeskich, jak i muzeum cieszyńskiego. Podobne związki formalne noszą klocki warsztatów Cieszyna, Krakowa i Wadowic, co znajduje swoje uzasadnienie w żywych niegdyś kontaktach mistrzów piernikarskich tych ośrodków. 100 P R Ó B A WYODRĘBNIENIA F O R M R O D Z I M Y C H I LUDOWYCH Choć tak różnorodne są drogi historyczne zespo­ ł ó w polskich klocków, spróbujmy jednak uporząd­ kować i wydzielić przez analizę cech formalnych i n ­ dywidualne prace poszczególnych artystów a także w y s z u k a ć w ś r ó d nich dzieła sztuki rodzimej. _^ Dojrzała forma artystyczna XVII-wiecznych kloc- I k ó w polskich prowadzi nas do wielkich, s ł y n n y c h ) warsztatów snycerskich owego czasu. Tutaj zapewne j w i n n i ś m y szukać genezy rzeźb na toruńskich klockach \ z wyobrażeniami królów polskich. Pewne szczególne I cechy warsztatowe, jak: wymiary, układ postaci^rodzaj stosowanej kreski snycsrskiej, wreszcie poszcze­ gólne elementy zdobnicze, jak np.- motyw w i j ą c e j się gałązki na szatach królewskich, w i ą ż ą je z wyobra­ żeniami rycerzy i dam rzezanych na współczesnych im klockach w zasięgu przekraczającym granice P o l ­ ski. Wszystkie podlegają tym samym okrzepłym już kanonom Odnajdujemy je nie tylko w polskich zbio­ rach ale i na k l o c a c h rzezatwch moteusza Prunara m a J c e J w notawt- X V I I wieku , w ó i war-rf.it w N o r Z h P r d 7 P k«ntitv ł l L ' ' nasze ośrodki Pieraikarskie z Zachodem pozwalałyby tam szukać kolebki naszych klocków k r ó l e w s k i c h ? . , Z drugiej zaś strony w i ę z y handlowe i kulturalno Torunia z Gdańskiem, gdzie istniał duży ośrodek snycerski, sugerują niektórym badaczom, że w ł a ś n i e warsztaty gdańskie były źródłem, z którego wyszjy klocki z wizerunkami królów. 8 „ I l r r L w l^L7It J ^ ł S n L r . t o m o w a 7 IZ «- X łła gate elementy zdobnicze, z dominantą wijącej się spiralnie gałązki roślinnej, uzupełniają całość tycn niezwykle okazałych rzeźb. Wyszły one niewątpliwie z warsztatu wytrawnego znawcy artystycznego rze­ miosła: świadczą o tym doskonale utrzymane pro­ porcje, łagodny modelunek twarzy i rąk, miękkość z a w i ł e j kreski snycerskie, w opracowaniu poszczegól­ nych partu postaci i kunsztownego ornamentu. Tę samą artystyczną doskonałość mają klocki nie­ liczne wprawdzie, noszące wyraźnie znamiona jed­ nego kanonu i rozrzucone obecnie w zbiorach Toru­ nia, Wrocławia, Gliwic, Bytomia i Krakowa. W ukła­ dzie postaci, w jej pozie, ułożeniu rąk czy ustawie­ niu nóg przebija pewien schematyzm, uproszczony nieruchomą i niemal symetrycznie narysowaną po­ stawą. Urocze damy prawą ręką przytulają do twa­ rzy kwiat bądź wachlarz, l e w ą zaś opuszczają swo­ bodnie ku dołowi podtrzymując niekiedy fałdy cięż­ kiej sukni; wytworni kawalerowie obie ręce opuszcza­ ją ku dołowi trzymając w jednej z nich kapelusz lub laskę. Twarze ich, rzadko zindywidualizowane, noszą piętno zadowolenia, dosytu i pewności siebie. Nad całą zaś przedstawioną postacią góruje założenie de- �koracyjne kompozycji odbierając częstokroć poszcze­ gólnym liniom ich funkcjonalne znaczenie. P i e c z o ł o ­ wicie wypracowany, jak gdyby wycyzelowany orna­ ment materii szaty, koronki rozłożystego kołnierza czy mankietów, w y m y ś l n a linia fałdów i zagięć wy­ sokiego buta, wyszukana fryzura dam, wreszcie kwia­ ty u stóp przytłaczają i zasłaniają postać ludzką tak, że wreszcie twarz czy stopy, niezmiernie ograniczone w wymiarach, stają się jednym z elementów kom­ pozycji. Zdecydowanie dekoracyjny charakter rzeźb z tego okresu potęguje i umacnia bogactwo użytej kreski snycerskiej. Bowiem piernik musiał być okazały; mu­ siał ucieszyć oko kunsztowną i misterną linią orna­ mentu, w którym gubiła się istotna treść rzeźby ma­ jąca niegdyś znaczenie zasadnicze. Elementy dekoracyjne przeważają nie tylko w przedstawieniach postaci ludzkich. Znajdujemy je również w motywach zwierząt, w stylizowanych ob­ razach ptaków: majestatycznych orłów, sępów czy zadzierżystych kogutów, których liczne wersje kryją dotychczas zbiory naszych muzeów. Znajdujemy je w geometrycznych kompozycjach „pasków" i „sztab" oplecionych bujnym w i e ń c e m , a nawet w drobnej ga­ lanterii piernikarskiej, gdzie stylizowane przedstawie­ nia ptaków, zwierząt czy serc splatają się z motywa­ mi kwiatów, liści i misternie splątanych linii. Dla wydobycia bogactwa walorów zdobniczych rzeź­ biarz posługiwał się szeregiem rozlicznych cięć sny­ cerskich, podobnie jak hafciarka różnorodnymi ście­ gami oddaje motywy hafciarskie. Obok linii prostych przeważnie stosowanych w zespole równolegle biegną­ cych kresek, rytych krótkim, ukośnie ściętym nożem, wyprowadza nim sierpowate małe łuki, oddające za­ rysy oczu, nosa, ust, w ł o s ó w , runa owiec czy pióra ptaków. T y m samym nożem mógł także w y k o n a ć zstępujące w głąb deski spiralne linie kwiatów i ga łązek, półokrągłym dłutem ciął zarysy rybich łusek, ostrym rylcem znaczył drobne rządki zygzakowatych linii zapełniając płaszczyzny szat bądź tła. W pląta­ ninie drobnych cięć jedynie obnażone ramiona ko­ biet, czasem rondo kapelusza, to znów na innym klocku głowa ptaka czy zwierzęcia świeciła większą gładką płaszczyzną. będzie zarówno interpretacja tematyki, jej ujęcie plastyczne, wreszcie środki wyrazu artystycznego. Rozpatrując to zagadnienie, trudno jest określić czas ukazania się pierwszych k l o c k ó w wykonanych przez twórcę ludowego; napotykamy je dużo w c z e ś ­ niej niż oficjalne rzemiosło piernikarskie przejdzie na służbę szerokich mas. Pierwszy klocek wykonany niewątpliwie przez twórcę ludowego datowany jest w 1752 roku. Nie świadczy to bynajmniej, aby klocki rzezane przez twórców ludowych miały się dopiero wtedy ukazać. Raczej należy przypuszczać, że r ó w n o ­ legle z istnieniem dwóch nurtów w rozwoju piernikarstwa: rzemieślniczego oraz nielegalnego, uprawia­ nego przez wspomnianych p o w y ż e j „przeszkodników", istniały także różne źródła zaopatrywania się w klocki. Znane są nam już różnorodne, zagwarantowane pra wem możliwości nabywania przez mistrza cechowego potrzebnego mu do pracy sprzętu, a w i ę c i form do odciskania pierników; z całą pewnością nie korzystał z nich tępiony przez cechy „przeszkodnik", którego ścigały władze miejskie zabierając mu i wyproduko­ wany towar, i narzędzia pracy. Materiał źródłowy zdradza nam rozliczne drogi, jakimi szedł mistrz ce­ chowy w walce ze swoim wrogiem zawodowym. D l a ­ tego „przeszkodnicy" zmuszeni byli gdzie indziej szu­ kać nie tylko odbiorców na swoje wyroby, ale także potrzebnego sprzętu — między innymi rzezanych klocków. I tutaj zapewne t k w i ć będzie geneza ludo­ wych rzeźb klockowych wykonanych przez snycerzy, którym niekiedy obce były kanony rzemieślniczych warsztatów. Oni więc byli prekursorami ludowego nurtu w rzeźbie klocków, gdyż jednocześnie bliżsi byli środowiska, dla którego „przeszkodnik" wyrabiał swoje pierniki. Oni zapoczątkowują szereg przyszłych rzezaczy klocków dla drobnych warsztatów rozrzuco­ nych w połowie X I X wieku w wielu małych polskich miasteczkach. Mając to na uwadze, zajmijmy się klockiem wyko nanym w połowie X V I I I stulecia, który zarówno treś­ cią, jak i techniką wykonania daleko odbiega od ka nonów ustalonych przez rzemiosło. Anonimowy arty­ sta na niewielkiej desce przedstawił chłopa w krótkiej katance i wysokim kapeluszu, który niesie pad pachą gęś, zaś w drugiej ręce trzyma napełniony koszyk. Kreska snycerska świadczy, że wykrawacz tego klocka posługiwał się jedynie z w y k ł y m , ostrym nożem, r y ­ sując nim nieudolnie wszystkie szczegóły kompozycji. Odciśnięty w połowie X V I I I wieku na tym klocku piernik był niewątpliwie przeznaczony dla mało wy­ brednej klienteli, której jednocześnie bliska była treść na nim wyrażona. Podobną proweniencję będzie po­ siadać także X V I I I - w i e c z n y klocek z w y o b r a ż e n i e m krowy Kiedy jednak w X I X wieku rzezacze form-przejdą na wierne kopiowanie dewocyjnych wizerunków ś w i ę ­ tych, pojawią się w rzeźbach duże płaszczyzny w ł a ś ­ ciwe oleodrukom czy litografiom, a tak przecież obce tradycjom dawnej rzeźby na klockach. Jednocześ­ nie pocznie zanikać własna, twórcza inwencja arty­ sty. Odnajdujemy ją wtedy w klockach snycerzy re­ gionalnych, którzy przedłużą tradycje warsztatowe dawnych rzezaczy. Tworząc w oparciu o dorobek Pierwiastki ludowe w tematyce k l o c k ó w piernikarartystyczny swego regionu, zwiążą je ze sztuką ro-J- s iskich najsilniej ujawniają się w regionalizacji typów dzimą. przez wprowadzenie stroju ludowego oraz pokazanie pracy rzemieślnika czy chłopa. Podobnie jak w in­ Spróbujmy wyodrębnić je z bogatych zespołów znaj­ nych przedmiotach ludowej sztuki dekoracyjnej, dość dujących się w naszych zbiorach i ustalić przesłanki, często w y s t ę p u j e na klockach świat zwierzęcy i ptaki, które pozwalają nam zaliczyć dane rzeźby do zabyt­ zwłaszcza motyw koguta; wśród przedmiotów martków ludowej sztuki dekoracyjnej. Decydować o tym 101 �wych naczelne miejsce zajmuje zawsze serce. W kom­ pozycjach twórców ludowych silniej występują upo­ dobania dekoracyjne niż w rzeźbach snycerzy zawo­ dowych. Przemawiająca do wyobraźni twórcy ludo­ wego bujność sztuki baroku, która promieniuj ' z XVII-wiecznych klocków, stanie się dla nich obfi­ tym źródłem przeżyć artystycznych, oddanych następ­ nie prostymi i ł a t w y m i środkami, bliskimi i zrozu­ miałymi tak dla niego, jak i szerokich rzesz od­ biorców. W opracowaniu kompozycji artysta ludowy sprowa­ dził ją do płaszczyznowego rozwiązania, pominął rea­ listyczną prawdę na rzecz bogactwa ornamentu; jedr nak uprościł zawiłe i w y m y ś l n e linie rysunku kieru­ jąc się typową dla twórcy ludowego intuicją. W materiale zabytkowym zdołamy wyśledzić ogniwa pośrednie, wykazujące zależność twórców ludowych od wzorów warsztatowych, zmierzających jednocześnie do własnych, indywidualnych rozwiązań narzuconych nie­ kiedy tematów. W e ź m y np. dwie postacie kobiece wy­ rzezane na niewielkich klockach pochodzących z te­ renów śląskich. W rzeźbach tych nie tylko przysa­ dzista postać, grube rysy, niezdarne ruchy, pretensjo­ nalnie nałożony kapelusz znamionują mieszczańskie środowisko przedstawionej postaci, ale środki wyrazu zdradzają twórcę zamkniętego w ograniczonym kręgu możliwości artystycznych. Symetryczne ustawienie po­ staci ornamentacy jne rozwiązanie sukni wreszci" prostota e l e m e n t ó w zdobniczych wyrażona prostymi cięciami ostrego noża sygnalizuje nam twórcę, któ­ remu obce były precyzyjne narzędzia snycerza zawo dowego, chociaż na pewno znany ustalony kanon (ryc 6 i 10) Te same założenia będą przyświecać twórcy dwu­ stronnego klocka z wyobrażeniem mężczyzny i ko­ biety w strojach ludowych, budującego s w ą kompo­ zycję w konkretnej zależności od rzeźb warsztato­ wych. Tutaj postacie zostały narysowane prawidłowo: dziewczyna ubrana w ozdobny kaftanik, wzorzystą kieckę i obrzeżony haftem fartuszek, w weselnym wieńcu na głowie, trzyma w prawym ręku wachlarz wiernie naśladując wytworną damę z XVII-wiecznego klocka. Chłopiec — b y ć może starosta weselny — dzierży laskę jak rycerz kopię. Strona dekoracyjna — zarówno rysunek szlaku spódnicy czy fartuszka dziew­ czyny, jak zdobin w kształcie parzenic na spodniach chłopca — wykonana czysto, p e w n ą ręką snycerza trzymającego się dawnych tradycji. A jednak całość jest bez porównania uboższa niż na klockach z wize­ runkami dam i kawalerów; artysta operował mniej­ szym zasobem elementów, upraszczał misterną daw­ niej spiralę gałązki, oddając zdecydowaną przewagę liniom prostym. Analogiczny poziom sprawności snycerskiej zdradza niewielka grupa klocków wykonana przez anonimo­ wego rzeźbiarza, wyróżniająca się natomiast tematyką ściśle związaną z regionem krakowskim. Będą to: dwie wersje stojącego krakowiaczka w maglerce (ryc. 7), krakowiak na kogucie (ryc. 32), wreszcie le­ żący krakowiaczek z psem (ryc. 28). Wszystkie te rzeź­ 102 by cechuje poprawne ujęcie proporcji, swobodny ruch postaci, oryginalność kompozycji przy dość umiarko­ wanym zasobie e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Rzeźbiarz pozostawiał duże płaszczyzny puste, uzyskując w ten sposób przejrzystość i jasność. Uderza to zwłaszcza w okrągłej formie przedstawiającej spoczywającego krakowiaczka na pagórku, gładzącego psa. Pod nim został umieszczony napis: Wadowice. Całość ujęta r a ­ czej po malarsku jak obraz. Krakowiaczek na kogu­ cie, choć wykazuje analogiczne ujęcie ubioru, jednak przewyższa poprzednią rzeźbę różnorodnością cięć sto­ sowanych w Oddaniu upierzenia koguta. Dwie zaś nie^ wielkie wersje postaci stojącego krakowiaczka stano¬ w i ą dalsze ogniwa tego samego kręgu, prowadzą nas niespodziewanie do większego klocka znajdującego się w zbiorach cieszyńskich, który zdaje się być pierwo­ wzorem dla obu tych wersji.' Zupełnie ta sama poza ten sam układ rak wreszcie wyraźne nodobieństwo nakrycia fflowv dowodzi n i e w ą t p l i w y c h za­ leżności Śmielszy rv,unek dużn boeatsza ornamen tyka na polach sukmany, zbliżonej jeszcze w swoim kroju do surduta, staje się niezmiernie interesującym przykładem przeobrażeń stosowanych przy przenosze­ niu na nowy klocek starych wzorów. Cała ta grupa klocków nazwijmy ją krakowską należy do w y t w o r ó w tych snycerzy którzy nie po­ siadali Dełnei erudvcii artystów obdarzonych samo¬ dzielna boeata inwencia twórcza iednak znali do brze kanonyją o b oWw iĄ ą zU uJ 4jVeC rzezaeza form do odciska­ nia nierników Nanis umieszczony na iednvm z nich wskazuie na n r z y n a l e L o ś T nil w L y T k i c h to tego wiasme Kioetta co Kioregos z warsztatów waao- tow dekoracyjnych u SKazyw atyny na swwaome w y ł a ­ manie się z obowiązujących szablonów, w y r a ź n e ana­ logie układu ^ p o d o b i e ń s t w a w stosowaniu jednako­ wej gamy cięc umieszczenie napisu pozwala przy­ puszczać ze zostały wykonane przez wędrownych sny­ cerzy, którzy przy końcu X I X i na początku X X stu­ lecia me tylko rzezali formy piernikarskie, jak wspo­ mina Antonina Halama z Raciborza, ale wykonywali także drewniane talerze do chleba, noże do przeci­ nania papieru i mne przedmioty domowego użytku. Dlatego tez nie możemy wiązać tych klocków z oso­ b ą B a n a s z k a Hernicha, znanego mistrza piermkarskiego z Wadowic, który - sądząc z ustnej trady­ cji - b y ł zdolnym snycerzem i sam w wolnych chwi­ lach rzezał klocki dla swego warsztatu, kopiując r a ­ czej dawno, tradycyjne wzory. P o n i e w a ż wymieniony Antoni Rothe odbywał praktykę zarówno w Cieszy­ nie jak Wadowicach, staje się dla nas zrozumiałe, dlaczego klocki z wyobrażeniem krakowiaków zna­ lazły się w jego warsztacie, choć łączy je tak wy­ raźne pokrewieństwo zarówno z krakowiaczkiem z Wadowic jak i prawzorem ich, znajdującym się w zbiorach cieszyńskich. Dużo większą śmiałość w założeniach dekoracyjnych wykazują nieliczne klocki pochodzące z warsztatu w Nowym Dworze, niewielkim miasteczku leżącym �w delcie Wisły. S ą one dziełem snycerza, który ko­ piując dawno przyjęte motywy daje im w ł a s n ą i n ­ terpretację formalną. Przyjrzyjmy się choćby prządce (ryc. 10), gdzie twórca stopił linię kołowrotka i sukni prządki w jedną całość dekoracyjną, zaś dłoń jej w b u d o w a ł jako element wzorzystej tkaniny kaftana. Tak samo potraktował postać stojącej kobiety (ryc. 6), zaś noga jeźdźca na koniu stanowi fragment wzoru na czapraku (ryc. 31). We wszystkich rzeźbach figuralnych tego artysty wyczuwa się brak dyscyp­ liny, która by pozwoliła przedstawić realistycznie całą postać; udaje się to jedynie w górnych partiach rzeźby; w dolnych zaś zwyciężają walory zdobnicze, pozbawiające poszczególne elementy ich funkcjonal­ nego znaczenia. T a grupa rzeźb jest jednym z naj­ bardziej typowych przykładów indywidualnego odtwa­ rzania tradycyjnej tematyki klocków, wyrażonej pro­ stymi środkami twórcy bliskiego ludowym środo¬ wiskom artystycznym Niezaprzeczalnym natomiast dziełem rąk snycerzy ludowych będzie mała, ale niezmiernie ciekawa grup­ ka klocków związanych z regionem Śląska, gdzie tech­ nika wykonania zdecydowanie przenosi nas w krąg prymitywu (ryc. 9, 15). Inaczej podchodzi do swojego dzieła twórca grupy rzeźb, znajdujących się w zbiorach cieszyńskich. Cie­ szyn, abstrahując od bliskości podbeskidzkich trady­ cji snycerskich, miał w latach 80-tych ubiegłego stu­ lecia dwóch zdolnych rzezaczy klocków piernikarskich: Franciszka Fizię i Leopolda Bielszowickiego. Ten ostatni, spadkobierca warsztatu, który od końca X V I I I wieku był w ręku jego rodziny, zdradził nam swoje uzdolnienia rzeźbiarskie klockiem sygnowanym pierwszymi literami swego imienia i nazwiska. Jest to rzeźba przemawiająca znajomością kanonów przy­ jętych w rzezaniu form piernikarskich oraz walorami, którymi mógł operować wytrawny snycerz. To samo m ó w i ą nam nieliczne i uboższe w formie, z piętnem szablonu klocki, które moglibyśmy przypisać F r a n ­ ciszkowi Fizi. Szukając potwierdzenia ludowej proweniencji tej grupy rzeźb na klockach, spóbujmy parównać ich rozwiązanie plastyczne z góralskimi formami do od­ ciskania serków. W swym technicznym założeniu po­ zostają najbliżej składanym formom, które pozwalały uzyskać pełnowartościowy piernik złożony z dwóch części. Forma na redykałki jest tak samo d w u c z ę ś c i o ­ wa, zamknięta na kołeczki; tą samą technikę stosuje snycerz drążąc w desce obraz przyszłej kompozycji. Najsilniej jednak przemawia do nas podobne uprosz­ czenie środków formalnych, gdzie artysta zwłaszcza w przedstawieniach zwierząt czy m o t y w ó w serca zbli­ żonych do beskidzkich serków w kształcie parzenic — operuje gamą prostych cięć. Taką samą, grubą kreskę stosuje pasterz rzeźbiący redykałkę z Nowego Targu czy Zakopanego, jak twórca klocka piernikarskiego ze zbiorów cieszyńskich ryjąc koguta czy kozę. Po­ równajmy jeszcze np. serce rzezane na klocku z W a ­ dowic z góralskimi formami „na syrek". Przyczynę tych zbieżności tłumaczy w tym wypadku pochodze­ nie zarówno klocków jak redykałek czy form na serek z terenów podgórskich. Wiele zbieżności wy­ każe porównanie niektórych „sztab" piernikarskich z rozpowszechnionymi na obszarze Górnego Śląska formami na masło. Niekiedy może się zdawać, że wystarczy spłycić taką formę, a już moglibyśmy od­ cisnąć w niej tradycyjną „sztabę". Podobieństwa te uzasadnią nam przekazy ustne niektórych piernikarzy z Cieszyna i Skoczowa, którzy pamiętają żywe kontakty łączące właścicieli warsztatów piernikarskich ze snycerzami ludowymi z Istebnej, Koniako­ wa czy Brennej. Niemniej silnie od w y ż e j o m ó w i o ­ nych rzeźb przemówi do nas prostota ludowego dzie­ ła sztuki z klocków o tematyce religijnej. W zasa­ dzie ta grupa k l o c k ó w posiada koncepcję ikonogra­ ficzną mało oryginalną. Bez w z g l ę d u na mniej lub więcej dojrzałą formę, staranność wykonania, stwier­ dzamy tu w y r a ź n i e naśladownictwo czy wręcz kopio­ wanie dewocyjnych obrazków, niekiedy tak wierne, że została nawet oddana ramka okalająca obraz. /"~W przeciwstawieniu do innych rzeźb na klockach kompozycja scen religijnych została oparta o trzy wvmiarv WysteDuie to naibardziei iaskrawo w DOpularnej scenie szopki czy hołdu Trzech Króli T a ostatnia iest treścią klocka oznaczoneso data 1689 „ j ! „ a i s t a r - z e e o datowaneeo w c a ' L " «, « , t ukrywaiaev n r 7 V D U C 2 a ] n i p ( f v p w i A n n n i m o w v a r t v a X nnrt inirtałami T B dał sobi doskonale radl w I L ł n w ™ rorwia^nin k n m J L n wr^anei Z E I l W W * , l a k tp* « , S n P r J k f U P Zy^^ prz&J^c^ay w głębi fragmentustajen¬ ki i grupę drzew. Stłoczone w o k o ł o Dzieciątka posta­ cie: Marii, Józefa, trzech magów, wreszcie pasterza oddane zostały poprawnie, a jednocześnie odmiennie niż w innych klockach. Z uwagi na ich znaczenie kultowe, treść wybija się ponad formę. Drugorzędne szczegóły w rysunku zostały wprowadzone jedynie dla oddania pełni akcji rozgrywającej się na obrazie. O ile klocki z portretami monarchów czy Kościuszki, herbami szlachty wielkopolskiej, herbami miast pol­ skich, wreszcie tarczą herbową Władysława I V dzięki swej tematyce wchodzą w krąg polskiego dorobku kulturalnego, to klocki naszych artystów ludowych łączy swoista interpretacja tematu, w y r a ż o n e g o jej tylko w ł a ś c i w y m i środkami, co pozwala wyodrębnić je ze wszystkich zespołów klocków. Klocki zaś, które i w y s z ł y z warsztatów rzemieślniczych, niemal na ca- ' ł y m obszarze środkowej Europy miały piętno tych samych kanonów. W poprzednich rozdziałach stara-, liśmy się to wyjaśnić charakterem caehowym rze­ miosła piernikarskiego oraz w ę d r ó w k a m i rzemieślni­ czymi które zwłaszcza na terenie polskich ziem za¬ chodnich były w dużej mierze ułatwione przynależ­ nością Dolityczna tvch obszarów do uaństw zabor­ czych a w i ę c Niemiec i monarchii austro w ę g i e r s k i e j Dlatego bez żadnych przeszkód piernikarze krakow­ scy ieżdzili na doroczne zjazdy do Oławy "Mikeska odbywał swa nraktyke rzemieślnicza w Wiedniu zaś Marchula krńrv w latach 80 tych u h W W o stulecia mvvhvł ^ 1 ™ L „ W s p i n a W a r e l n na Mora ZZ* Jv«ł»T Z n v m n a n » . ! v 7 ™ m i n * . do Drezna Nie b y ł ^ t a k ż e i s t o t n y c h przeszkód do zawo 103 �dowych kontaktów Wrocławia, Torunia, Gdańska czy Kwidzyn ia z Norymbergą, co niewątpliwie musiało zdecydować o wzajemnych infiltracjach i pozostawiło ślad w doborze m o t y w ó w na klockach czy technice produkcji pierników. Najlepiej zresztą umocnią nasze sugestie zacho­ wane w muzeach Drezna, Debreczyna , Budapesztu, Pragi czy Norymberg! klocki do odciskania pierników. Te same damy odziane w barokowe czy rokokowe stroje, tych samych w o j a k ó w w stosowanych kape­ luszach widzimy na piernikach węgierskich, czeskich, słowackich, bawarskich i saskich, co na pochodzących z warsztatów Wrocławia, Krakowa czy Torunia. 81 Odchylenia od kanonu rzemieślniczego nastąpiły w krajach sąsiednich z tych samych co u nas przy­ czyn ekonomiczno-obyczajowych. T a k w i ę c akcenty narodowe wyróżniły klocki poszczególnych krajów od chwili, gdy tematyka ich została zaczerpnięta z cha­ rakterystycznych obyczajów danego regionu. Dlatego n i e m o w l ę wyrzezane na klocku z Debreczyna (Węgry) zostało zawinięte w paski powijaka zupełnie inaczej niż to widzimy na klockach polskich. Mężczyzna na klocku pochodzącym ze zbiorów muzeum w Dreźnie ubrany jest w strój górnika saskiego; niewątpliwie został wyrzezany dla któregoś z warsztatów saskich terenów górniczych. Ryc. 36. Klocek pierniłcarsłci dwustronny. Sygn. M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 104 Podobnych przykładów znajdziemy w doborze te­ matyki w i ę c e j i one będą rysować sieć geograficzną piernikarstwa danego kraju. Różni je także użycie narzędzi, odmiennych w po­ szczególnych regionach. W ornamencie serca na kloc­ ku węgierskim zwraca naszą uwagę niespotykane na klockach polskich punktowanie zarysu kompozycji, zdradzające stosowanie pewnego typu rylca, nieuży­ wanego przez snycerzy polskich. Zbyt mały materiał porównawczy nie pozwala nam tutaj w y s n u ć jakich­ kolwiek ostatecznych wniosków, co n a j w y ż e j w s k a ­ zuje na szerokie zasięgi poszczególnych m o t y w ó w i techniki wytwarzania klocków. W klockach o tematyce religijnej, których wiele spotyka się w zbiorach południowo-niemieckich, zwłaszcza w Bawarii, przeważa motyw Adama i E w y w raju, Chrystusa na krzyżu, rzadko Madonny czy szopki, interpretacja plastyczna t e m a t ó w uderza dużą surowością, pozbawioną pierwiastka emocjonalnego, tak typowego dla polskiego twórcy scen religijnych. Najbardziej bliskie polskim rzeźbom klockowym, za­ równo w stosowaniu tematyki, jak jej rozwiązaniu, są niewątpliwie klocki pochodzące z terenu Słowacji a zwłaszcza z Moraw, co dostatecznie tłumaczy się o ż y w i o n y m i kontaktami naszych ośrodków piernikarskich z Czechosłowacją. Natomiast niewielki wprawdzie materiał znany nam z krajów Związku Radzieckiego zaskakuje odmien­ nym charakterem®. Wprawdzie i tutaj mamy ślady pewnej umownej konwencji w opracowaniu np. „szta­ by", gdzie mamy godło p a ń s t w o w e w otoczeniu ele­ m e n t ó w linearnych czy roślinnych; a jednak rysuje się wyraźna różnica przede wszystkim w głębokości klocka, następnie w rodzajach cięć snycerskich, które są bardzo drobne, tak że linie robią wrażenie punkto- �t watiych. Szlak obiegający kompozycją został zupełnie inaczej rozwiązany niż to widzimy na klockach pol­ skich czy saskich. Natomiast na klocku, gdzie sny­ cerz rozwinął motyw roślinny, odnajdujemy tradycję bogatej, szeroko rozpracowanej rzeźby drzewnej, tak typowej dla sztuki dekoracyjnej dawnej Rosji. 4 U W A G I KOŃCOWE 4 Wysnute na podstawie omówionych tutaj materia­ łów wnioski prowadziłyby nas w rezultacie do stwier­ dzenia, że polski piernik ludowy odciśnięty w drew­ nianym klocku — zwłaszcza jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę jego stronę ikonograficzną — wyrósł z po­ dłoża o różnorodnym składzie. W przeciwieństwie do niektórych przedmiotów polskiej sztuki ludowej np. wycinanki, która powstała i rozwinęła się wyłącznie R^c. 37. Klocek piernikorski z XVIII wieku. na naszym gruncie, jako samoistne zjawisko estetycz­ ne, polski piernik przeszedł drogę skomplikowaną przemianami ekonomicznymi i kulturowymi i b y ł silnie związany z kulturą krajów sąsiednich. Często poszczególne motywy rzezane w klocku piemikarskim, przeniesionym na nasz teren z innych krajów w torbie wędrującego rzemieślnika, nie zdą­ żyły przejść powolnej drogi adaptacji, która by po­ zwoliła wypracować własne, oryginalne formy, a już odciśnięte na nich pierniki szły do polskiego od­ biorcy. Niektóre z nich zdobywały sobie takie samprawo obywatelstwa, jak pierniki wytwarzane na klockach rzezanych przez polskich twórców, którzy mniej czy bardziej samodzielnie interpretowali zapo­ życzone wzory bądź też wprowadzali oryginalną tema­ tykę regionalną, kładąc na nich piętno rodzime. Trudno byłoby tutaj w y j a ś n i ć przyczyny czy po­ znać bliżej przesłanki, które decydowały o mniejszej Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. 105 �lub większej popularności poszczególnych m o t y w ó w . Podobnie bowiem, jak inne przedmioty z zakresu sztuki wytwarzanej dla ludu, rzeźby na klockach przeszły im tylko w ł a ś c i w ą drogę asymilacji uzależ­ nioną od szeregu czynników natury ekonomicznej i zwyczajowej, wreszcie od upodobań polskiego od­ biorcy. Droga rozwojowa polskiego rzemiosła plernikarskiego, jak i rzezania klocków do ich wyrobu, nie była odosobniona. Łączyła się w jeden szeroki nurt z dro­ gami innych przedmiotów sztuki przechodzących od sfer elitarnych do szerokich mas, wypieranych do warsztatów prowincjonalnych przez mechanizację wielkich manufaktur. Obserwujemy ten proces w l u ­ dowym tkactwie, meblarstwie, ceramice wreszcie w w y t w ć r s t w i e klocków do drukowania płócien, które ulegały tym samym prawom rozwojowym, co klocki piernikarskie. Niektóre z nich, np. tkactwo ludowe, wchłonęło umiejętności techniczne przeniesione przez rzemieśl­ ników, którzy rozproszyli się po Polsce, opuszczając wielkie manufaktury; zapożyczając od nich wzory, tkacze ludowi wzbogacili zakres swoich środków twórczych; przeobrazili widziane wzory splatając f e z własną inwencją twórczą i dotychczasowym do­ robkiem, A jednak tkactwo ludowe pozostało nadal sztuką zamkniętą w obrębie jednej warstwy spo­ łecznej, gdzie lud był jej twórcą i odbiorcą. Tymczasem piernikarstwo, związane z plastyką ludową przez rzeźbę potrzebnych dla jego produkcji klocków, zatrzymało się na progu małych osad miej­ skich, przywarło na przedmieściach dużych miast i pozostało na uboczu, gdy manufaktury przekształ­ cały się w duże zakłady przemysłowe, zalewając rynki miejskie s w o j ą produkcją masową. Wtedy piernik odciśnięty w drewnianym klocku przysto­ sował się do potrzeb artystycznych ludu, stając się przedmiotem sztuki dla niego przeznaczonej, a na­ wet, w pewnych okresach historycznych, nieodzow­ nym w jego życiu obyczajowym. / PRZYPISY 1. J. Minasowicz: Zbiór rytmów, Warszawa 1755, tom I I I , s. 262. 2. A. Ssmrau: Die Thorner Pfefferküchler, Mittei­ lungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1938, Heft 46, S. 121. 3. S. Udziela: Pierniki w Polsce, Rzeczy Piękne, Rok V I , s. 166. 4. F r . Reinstein: Dzieje cechu piemikarzy i woskarzy miast st. Warizawy, Warszawa 1916. \ T. Seweryn: Pierniki krakowskie, Dodatek do Ilustrowanego Kuriera Codziennego z dn. 25 grud­ nia 1931 r. Nr 356. 6. T. Seweryn: tamże. 7. K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. 8. Piernikarze we wszystkich ośrodkach produkcji należeli do cechu piekarzy, jedynie Kraków zrze­ szał ich od 1570 roku w odrębnym cechu. W A P Krakow A. D. 188, s. 74. 9. W A P Kraków A. D. 188, s. 75. 10. H . Karlingers: Deutsche Volkskunst, Bayern, s. 40. 11. I . Baranowski: Przemysł polski w X V I wieku, Warszawa 1939, s. 92. 12. K . Piwocki; O historycznej genezie polskiej sztu­ ki ludowej, Wrocław 1953, s. 35. 13. W. Lindner: Deutsche Volkskunst, Mark B r a n ­ denburg, s. 26. Potwierdza to ustna relacja A. Halamy z Raciborza z 1954 roku. 14. Informacja uzyskana od żyjących jeszcze piernikarzy w Cieszynie. 15. Informacja uzyskana od żony Antoniego w Krakowie. 16. Wł. Skoczylas: Drzeworyt Warszawa 1932. ludowy Polsce. 17. M. Gładysz: Góralskie zdobnictwo drzewne Śląsku, Kraków 1935, s. 5. na 18. Zbiory polskie, zarówno prywatne jak zgroma­ dzone w muzeach, zawierają ledwie cząstkę in­ wentarza istniejących niegdyś warsztatów w P o l ­ sce. W czasie ostatniej wojny uległy one rozpro­ szeniu, zwłaszcza na terenie Dolnego Śląska i Pomorza Zachodniego. Z bogatych zbiorów T o ­ runia ocalała zaledwie część; zginęły najbardziej wartościowe między innymi słynne klocki z wyobrażeniem królów polskich. 19. H . Bosch: Die Sammlung von hölzernen Kuchen­ formen in Germanischen Museum, Mitteilungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1924, Heft 32, S. 259. 20. St. Dąbrowski: Dawne pierniki toruńskie, Toruń 1926, s. 11. 21. J . Szabadfalvi: A Debreceni Mezeskalacs, D e b r ę cen 1954, s. 67. 22. N. Sobolew: Russkij Ornamient, Moskwa 1948. Fotografowali: Stefan Deptuszewski — ryciny: 1, 5, 15, 20, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 34, 35. Andrzej Rokicki —ryciny: 4, 13, 14, 16, 33, 36. Jan Swiderski — ryciny: 2, 3, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 17, 18, 19, 21: 22; 25; 30; 31; 32. 106 Rothe � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3017d7cb1c5b8dbe9179b2ea4969ad1d.pdf 48ad1f9b47e8eb1d47b52b621900341b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:277 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.353-397 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. K H o N I K Lud, A t. 52, 1968 r. P AMIĘCI FRANCISZKA KLONOWSKIEGO Dnia 2 czerwca 1968 r. zginął razem ze swoją Zoną w wypadku samochodowym zasłużony etnolog i zamiłowany muzeolog, członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, dr Franciszek Klonowski, autor cennych prac naukowych, rozmiłowany w Warmii i Mazurach, którym poświęcił dużą część swego życia. Boleśnie uświadamiamy sobie wielką stratę, jaką poniosła nauka DR FRANCISZEK KLONOWSKI 29 IV 1914- 2 VI 1968 polska, a w szczególności ta część Polski północnej, która była terenem Jego prac badawczych i działalności społecznej. Dr Fr. Klonowski zrobił bardzo wiele dla Warmii i Mazur. Przyczynił się do głębszego poznania tego terenu, uratował wiele zabytków i rozszerzył po Polsce wiedzę o tym regionie. Jego prace naukowe i działalność społeczno-oświatowa stanowić będą trwały dorobek. Podziwu godne jest to, jak potrafił On godzić pracę naukową z bardzo intensywną działalnością społeczną, bo działał w wielu 23 - Lud, t. LII �354 Kronika odcinkach życia tego regionu. Jego Żona doskonały pedagog-matematyk pracowała również dużo społecznie, a dom Ich skupiał ludzi oddanych tym ziemiom. Zainteresowania naukowe dra Fr. Klonowskiego dotyczyły głównie budownictwa i sztuki ludowej oraz tych dziedzin kultury ludowej, które wiązały się nieodłącznie ze sztuką, jak strój, meblarstwo ludowe, tkactwo: poza tym wiele uwagi i studiów poświęcał sprawie muzealnictwa, a w szczególności muzeom typu skansenowskiego. Ostatnią Jego większą podróżą był wyjazd do Danii, gdzie w Sorgenfri kilka miesięcy poświęcił studiom nad organizacją tego wspaniałego Parku Etnograficznego. Jaką drogą doszedł do tych zainteresowań? Urodził się 29 kwietnia 1914 r., jako syn emigranta, robotnika kolejowego. W 1920 r. powraca do Polski, do Chojnic. Tam kończy On gimnazjum. Na Kaszubach budzą się Jego pierwsze zainteresowania dla tej pięknej, północnej części kraju i jego tradycyjnej kultury. Studia wyższe rozpoczyna w Poznaniu, na Wydziele Filozoficznym. Wojna ciężko dotyka rodzinę, gdyż w obozie koncentracyjnym w Stutthofie ginie ojciec, a On sam po aresztowaniu ukrywając się z trudem unika podobnego losu. W końcu wojny w I Dywizji Pancernej walczy na froncie zachodnim, po czym wraca do kraju i wstępuje na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu, równocześnie pracując jako nauczyciel szkół średnich. Studia kończy w 1949 r. ze stopniem magistra. Przez 3 lata jest asystentem prof. dr Bożeny Stelmachowskiej przy Katedrze Etnologii i Etnografii, prowadząc prace badawcze na terenie północnej Polski. Od lipca 1953 r. przenosi się do Olsztyna, gdzie zostaje Kustoszem Działu Etnograficznego Muzeum Mazurskiego. Dnia 17 czerwca 1963 r. odbywa się na UMK obrona pracy doktorskiej, której promotorem była autorka niniejszego wspomnienia. W swym bardzo pracowitym życiu dr Fr. Klonowski orał udział w pracach prowadzonych przez Zakład Etnografii UMK, przez Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Polski Atlas Etnograficzny i przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Spośród publikacji szczególnie cenne są dotyczące budownictwa. Praca pL Z historii i inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu, wydana w 1958 r.', oparta jest nie tylko na studiach archiwalnych i literaturze, lecz równieol na badaniach terenowych. Pozwoliły one na wyróżnienie na tym terenie rozmaitych typów wiatraka: kożlaka, paltraka oraz holendrów drewnianych i murowanych i stwierdzenie stanu ich na rok 1957. Zostało to zilustrowane na mapie. Bardzo cenne są szczegółowe opisy konstrukcji wiatraków, terminologia z tym związana oraz fotografie i rysunki przekrojów wiatraków, pochodzące z Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Olsztynie. Praca pt. Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu 2 zawiera szereg danych historycznych, dotyczących historii rozwoju przemysłu młynarskiego na tym terenie, ze szczególnym uwzględnieniem danych technicznych. Autor opiera tę pracę również przede wszystkim o dane wymienionego Archiwum. Porusza On tu tak obecnie aktualne zagadnienie utrzymania zabytkowych młynów, które już od dawna nastręczało wiele trudności. Jako zabytló powinny być one otoczone stałą opieką w terenie lub w muzeach skansenowskich. , Rocznik 2 Rocznik Olsztyński Olsztyński 1958. PWN (s. 194 - 222). 1959, (s. 173- 193). �355 Kronika Praca pt. Mazurskie chałupy podcieniowe 3 daje bardzo dobrą, wnikliwą analizę pięknych form budownictwa ludowego tego regionu. Autor, opierając się o materiały inwentaryzacyjne i własne prace terenowe, uwzględnia tu zmianę funkcji pomieszczeń, a w związku z tym zmianę usytuowania poszczególnych elementów chałupy. Szczególną uwagę poświęca Autor roli słupów podcieniowych, które w mazurskich chałupach spełniają małą rolę konstrukcyjną, a głównie stanowią dekorację budynku, ilustrującą bardzo wysoki poziom artyzmu cieśli mazurskich. Następne studium - Drewniane budownictwo wiejskie na Mazurach i Wa'rmii 4 to bardzo gruntowne opracowanie, oparte o obszerną literaturę przedmiotu, o bardzo cenne materiały Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Olsztynie i, co jest szczególnie ważne, o badania terenowe, prowadzone w latach 1953-1960. Objęły one 500 obiektów budownictwa drewnianego, ujętego w kartotekach inwentaryzac~5nych, na które złożyły się również prace studentów Katedry Architektury i Planowania Politechniki Gdańskiej i Warszawskiej, materiały Polskiego Atlasu Etnograficznego i inne. Praca jest bogato ilustrowana (fotografie, rysunki, mapy, plany i wykresy). Daje ona dobrą analizę środowiska geograficznego i historię osadnictwa oraz ilustruje procesy, jakie kształtowały budownictwo ludowe. Autor wnikliwie analizuje części składowe chat zrębowych i słupowych czyli sumikowo-łątkowych, daje ich genezę, przeprowadzając porównania z formami pokrewnymi z terenów sąsiednich. Daje On bardzo szczegółowe opisy techniki budowy oraz omawia teorie niemieckich badaczy, dotyczące ich konstrukcji i genezy, podkreśla związki tego budownictwa z osadnictwem słowiańskim oraz analogie zdobienia z budownictwem kurpiowskim. W długim procesie kształtowania się tego budownictwa decydującą rolę odegrało też osadnictwo z Mazowsza i Ziemi Chełmińskiej. Autor stwierdza m. in., iż tereny zamieszkałe przez ludność polską charakteryzuje chałupa zrębowa, zaś przez ludność niemiecką - ryglowa. Sprawie kształtowania się podcieni poświęca szczególną uwagę. Do Jego najpoważniejszych zainteresowań należała też sprawa organizacji Muzeum Skansenowskiego w Olsztynku, gdzie znowu szczególnie zajmuje Go samo budownictwo. Opracowuje też kilka wydań przewodników 5 po nim. W pracy Strój Warmiński Autor miał bardzo trudne zadanie do rozwiązania wobec prawie zupełnego braku autentycznych strojów ludowych, to też zmuszony był opierać się w znacznej mierze o ikonografię historyczną, o zapisy archiwalne Muzeum Etnograficznego w Olsztynie oraz ogromną literaturę przedmiotu. Udało się jednak Autorowi uzyskać również dane terenowe, oparte o pamięć ludzi starych, co przy istniejących, wprawdzie nielicznych muzealnych częściach stroju pozwoliło na zrekonstruowanie stroju warmińskiego". Cenne pozycje stanowią też liczne opracowane przez Niego katalogi wystaw, zawierające szczegółowe opisy zabytków i liczne fotografie. Spośród nich wymienić należy np. następujące: Sztuka ludowa Warmii i Mazur, Informator po wystawie objazdowej (Olsztyn 1953); Katalog wystawy sztuki ludowej Warmii i Mazur (Olsztyn 1955); Katalog wystawy pamiątkarstwa Warmii i Mazur (Olsztyn 1957); Warmińska rzeźba ludowa (Olsztyn 1958); Ludowe meblarstwo Warmii, Mazur i Powiśla (Olsztyn 1961) i inne. Poza tym publikował także w różnych czasopismach i w prasie codziennej 3 Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (69) 1960, (s. 371 - 394). 4 Pojezierze. Olsztyn 1965. 5 Park Etnograficzny w Olsztynku. Pojezierze. Olsztyn 1966, s. 1 - 35. 6 Atlas polskich strojów ludowych. Pomorze i Warmia. Część 1. Zeszyt s. 1 - 63. 3. PTL 1960, �3;)6 Kronika artykuły, dotyczące wybranych zagadnień ludowej kultury materialnej, duchowej i społecznej. Pozostawił też maszynopisy artykułów, które powinny ukazać się w druku. Tematy etnograficzne omawiał również przez radio. Dr Fr. Klonowski cieszył się sympatią ludzką i szacunkiem. Był niezbędny w życiu kulturalnym swego regionu i miasta, gdzie pełnił wielorakie funkcje: członka Zarządu Głównego i Przewodniczącego Zarządu Okręgu Związków Zawodowych Pracowników Kultury i Sztuki, Sekretarza a ostatnio przewodniczącego Oddziału Olsztyńskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członka Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego "Pojezierze" i przewodniczącego Zesp"łu Badali Etnograficznych Ośrodka Badań Naukowych im. Kętrzyńskiego w Olsztynie. Był też członkiem Zespołu Doradczego do Spraw Muzeów Etnograficznych Ministerstwa Kultury i Sztuki, członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Towarzystwa Historycznego, Towarzystwa Przyjażni Polsko-Radzieckiej oraz sekretarzem redakcji "Rocznika Olsztyńskiego". Nasuwają się tu myśli o nie zawsze wdzięcznej pracy etnografa-muzeologa. Zwłaszcza jeśli chodzi o kulturę materialną, o ginące prymitywne formy budownictwa ludowego, sprzęty i narzędzia pracy wychodzące z użycia. Wielki wysiłek poszukiwania ginących w sposób naturalny elementów kultury, walka o ich zachowanie dla historii swego narodu nieraz spotyka się z niezrozumieniem. A przecież właśnie te drobne cegiełki w formie starych przedmiotów, uratowanych od zagłady, zapisy dotyczące techniki ich wykonania, roli jaką spełniały w swoim środowisku itd. składają się na całość, która stanowiąc rekonstrukcję wybranych form kultury ludowej uczy historii swego regionu. I zapewne wówczas dopiero przyszłość w pełni pokaże jak cenne są rezultaty żmudnych wysiłków zamiłowanej i ofiarnej jednostki. Za swe zasługi odznaczony był Zlotym Krzyżem Zasługi oraz posiadał tytuł Zasłużonego Działacza Kultury i Zasłużonego dla Warmii i Mazur. Mimo uznania i wielu osiągnięć niejednokrotnie bywał On jednak przygnębiony, gdyż nie zawsze spotykał zrozumienie swoich postaw i poczynań. Zapewne mógł jeszcze więcej zrobić w swoim życiu, które cechowała ż~Tczliwość dla ludzi i wielka skromność. Pod wielu względami mógł On być wzorem dla innych, toteż rozstanie z Nim pozostawiło głęboki żal u tych, którzy Go znali bliżej. Ma'ria BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH KataLog wystawy sztuki KataLog wystawy pamiątkarstwa Ludowej Znamierowska-Prii.tferowa PRAC FRANCISZKA Warmii i Mazur. Warmii i Mazur. KLONOWSKIEGO Olsztyn 1955. Olsztyn 1957. Warmińska rzeźba ludowa. Olsztyn 1958. Z historii i inwentaryzacji wiatraków na Warmii, Mazurach i Powiślu. Rocznik Olsztyński, t. I, 1958, s. 193-222. Park etnograficzny w OLsitynku. Pojezierze. Olsztyn, wyd. I, 1958, s. 1-29; wyd. III, 1966, s. 1-34. Z historii i inwentaryzacji młynów wodnych na Warmii, Mazurach i Powiślu. Roczni'k Olsztyński, t. II, 1959, s. 173-193. Mazurskie chałupy podcieniowe. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, Nr 3 (69), 1960, s. 371-394. �357 Kroni7{:(l Strój Warmiński. Atlas Polskich mia, cz. I, zeszyt 3. Strojów Ludowych. Wrocław 1960. Pomorze Ludowe meblarstwo Warmii, Mazur i Powiśla. Olsztyn 1961. Drewniane budownictwo wiejskie na Mazurach i Warmii. Pojezierze, Olsztyn War- 1965, s. 246. PHOF'. DR CEZARIA BAUDOUIN DE COURTENAY E HRENKREUTZ-JĘDRZEJEWICZOW A WSPOMNIENIE Po długotrwałej chorobie serca zmarła w Londynie dnia 28-go lutego 1967 r. profesor etnologii i etnografii Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrze·jewiczowa. Córka wielkiego uczonego Jana Baudouin de Courtenay, wybitnego slawisty o światowej sławie, przyszła na świat w uniwersyteckim mieście Dorpacie 2 VIII 1885 r., w którym Jej ojciec był podówczas wykładowcą językoznawstwa. Wyższe studia odbywała na uniwersytecie petersburskim, gdzie uczęszczała między innymi na wykłady swego Ojca i w roku 1910 uzyskała dyplom na wydziale filozoficzno-historycznym. Doktoryzowała się w \Varszawie w 1922 roku, a habilitację przeprowadziła w zakresie etnologii i etnografii. W latach 1927-1934 wykładała te przedmioty na uniwersytecie wileńskim, a od roku 1935, jako profesor zwyczajny miała na uniwersytecie warszawskim Zakład etnograficzny i katedrę etnografii polskiej. Po drugiej wojnie światowej była profesorem etnografii na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie w Londynie, na którym sprawowała urząd rektora. Nie podobna ująć w słowach pelni Jej osobowości o niezwykłej kulturze osobistej i wielostronnych talentach, zarówno w dziedzinie nauki jak też muzyki i sztuk plastycznych. Miała przy tym niezwykły dar obcowania z ludźmi i szczególny urok w prowadzeniu wykładów, zwłaszcza seminaryjnych zebrań, z których najbardziej .,privatissima", jak to zwykł mawiać Jej Ojciec, dawały najwięcej natchnionych koncepcji i intuicyjnych rozwiązań trudnych zagadnień. Jak Sokrates wolała nauczać w kontaktach bezpośrednich, a nie w bezosobowej formie ogłaszanych druków. Grono uczni i tych, którzy Ją bliżej znali związało się z Nią "przymierzem serca" - takim były szczere stwierdzenia członków Komisji Etnograficzno-językoznawczej P.T.N.O., zorganizowanej na emigracji dia werbowania adeptów umiłowanych przez Nią nauk. Prawdziwa humanistka interesowała się żywo osiągnięciami swoich uczniów i nie szczędziła wysiłków, by umoźliwić im zrealizowanie swoich prac i naukowych poczynań. Przedmiotem jej naj wcześniejszych studiów była filozofia klasyczna i językoznawstwo, które zapoczątkowała pod kierunkiem takich sław, jak prof. Szachmatow, prof. Rostowcew, prof. Baudouin de Courtenay i prof. Zieliński, toteż w Jej etnograficznych pracach przejawia się osobliwe zainteresowanie kulturalnymi związkami między światem hellenistyczno-bizantyńskim a Słowiańszczyzną. Pracowała głównie nad obrzędowością, szczególnie wyróżniając w tej dziedzinie zjawisko, fenomen jako cechę znamienną, zarówno w odniesieniu do struktury, jak i funkcji kulturowej twórczości ludów. Największym Jej zainteresowaniem w ciągu �358 Kronika ostatnich lat był temat adaptacji w chrystianiźmie upersonifikowanych sił przyrody starożytnego świata. Problem kultu Georgiosa przeniesionego na świętego Jerzego miał być rozwikłany na podstawie własnych, zebranych w terenie na Środkowym Wschodzie materiałów, jak też obszernej literatury światowej. Dzieło to nie ukazało się jako magnum opus; zabrakło sił i życia do zakończenia. Z ogłoszonych drukiem prac etnograficznych, rozpraw polemicznych i artykułów o róźnorodnej treści, rozproszonych po licznych pismach i wydawnictwach, wymieniam w niniejszym wspomnieniu jedynie najwaźniejsze i tylko z zakresu etnografii. PROF. DR CEZARIA BAUDOUIN DE COURTENAY EHRENKREUTZ-JĘDRZEJEWICZOWA Jako profesor "Ze studiów nad uniwersytetu wileńskiego ogłosiła drukiem pierwszą część pracy obrzędami weselnymi ludu polskiego", pt. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej (Wilno 1929). W tym teź roku opublikowała swój artykuł w warszawskiej "Nauce Polskiej", t. X, pt. O potrzebach etnologii w Polsce. W monograficznym wydawnictwie pt. "Wilno i Ziemia Wileńska" umieściła pracę pod zbyt skromnym tytułem: Kilka uwag i wiadomo.~ci o etnog1'afii województwa wileńskiego (1930 r.). Podczas pobytu w Palestynie zgodziła się na wydanie dla polskiego skautingu krótkiego ujęcia swych terenowych rozwaźań: Swięty Jerzy - patron Harcerstwa (1944 r.) oraz broszury pt. Wskazówki dla zbierajqcych przedmioty dla muzeów i archiwów etnograficznych (1944 r.). Niejeden przywiózł potem do Polski maski afrykańskie lub egzotyczne osobliwości z Jawy czy odleglejszej Polinezji. Przebywając po wojnie w Londynie zamieściła w encyklopedycznym wydav,;nictwie: "Polska i jej dorobek dziejowy" pracę pt. Polskie obrzędy doroczne (1956). Spośród licznych artykułów ogłaszanych w Rocznikach Polskiego T-wa Naukowego na Obczyźnie zasługują na uwagę, zwłaszcza związane z Jej badaniami nad kultami łącznie z tematyką świętojerską, źe wymienię: Onomastykę najstarszych żywotów świętojerskich (R. 1954/5), Legendę o Krakusie Mistrza Wincentego i o po- �359 Kronika gromcy smoka, świętym Jerzym, (R. 1955/6), Kalendarz świętojerski lub zbadany (R. 1954/5). Dobrze obeznana z językoznawstwem łączyła nieraz badane obiekty z ich nazwą, analizując je pod względem formalno-znaczeniowym w artykułach drukowanych w Rocznikach P.T.N.O. w cyklu "Ethnoetymologica". Różnorodna treść i ilość tematów z wielu dziedzin humanistycznych zaprzątała do ostatnich chwil życia zawsze sprawnie działający umysł pierwszej polskiej kobiety, która osiągnęła katedrę etnografii. L. Turkowski w Bazylice Grobu w Jerozolimie "Omfalos" - środek świata BIBLIOGRAFIA prac prof. dr Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej 1. Sw. Cecylia. Przyczynek do genezy apokrYfów. Warszawa 1922, s. 156. 2. Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Cz. 1. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej. Wilno 1929. "Rozprawy i materiały Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie", t. III, z. 3, s. 154. 3. Kilka uwag i wiadomości o etnografii województwa wileńskiego. "Wilno i Ziemia Wileńska", Wilno 1930, s. 173-218. 4. O potrzebach etnologii w Polsce. "Nauka Polska", t. X, Warszawa 1929, s. 250-258. 5. Swięty Jerzy Patronem Harcerstwa. Palestyna-Jerozolima 1944, s. 36. 6. Wskazówki dla zbierajqcych przedmioty dla muzeów etnograficznych. Jerozolima 1944, s. 24. 7. O polskich obrzędach ludowych. "Poradnik kulturalno-oświatowy", nr 94-95. Wydawnictwo Swiatowej Komisji YMCA, Polska Sekcja w W. Brytanii, Londyn 1948. 8. Surowiec towarzysz Janosika. Rocznik Polskiego Towarzystwa Naukowego n. O., Londyn 1953---11954, s. 38-42. 9. Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich. Roczn. Pol. Tow. Nauk. n. O., Londyn 1953-1954, s. 51-54. 10. Omfalos, środek świata w Bazylice Grobu Pańskiego. (Streszczenie referatu). Tamże, s. 55-56. 11. Geneza barwy demu zielonego w Bizancjum. Tamże, s. 55-56. 12. Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i pogromcy smoka, św. Jerzy w "Legenda Aurea" Pawła de Voragine. Tamze, s. 56-63. 13. Baśnioznawstwo. Kultura, Paryż 1950, s. 97-118. 14. Polskie obrzędy doroczne. Polska i jej dorobek dziejowy. (Zarys i encyklopedia), t. l, Londyn 1956, s. 53-76. 15. Ethnoetymologica: zbereźnik, bereza, koza. Rocznik PTNO, t. VI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1955-1956, s. 86-89. 16. Ethnoetymologica: rumuńskie: brezaia, capra, i turca; polskie: szuta, i szutnie; rosyjskie: szut grochowy. Rocznik PTNO, t. VI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1955-1956, s. 93-96. 17. Koncepcja czasu i metody chronograficzne w etnografii. Rocznik PTNO, t. VII, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1956-1957, s. 90-92. 18. Kalendarz świętojerski. Rocznik PTNO, t. X, Londyn 1959-1960, s. 90-92. 19. Ciqgłość w bezpośrednim przekazie tradycyj w kulturze Ziem Rzeczypospolitej. Rocznik PTNO, t. XI, Komisja etnograficzna wydz. humanistycznego, Londyn 1960-1961, s. 91-106. �360 Kroniku 20. Antonina Czernecka, pielgrzymka z Zamojszczyzny. (Komunikat). Tamże. 21. Cyprian Dobrzyński (pseudonim), chmstwie i kulturze. "Polskim szlakiem", cz. 2. "Na ojczystej ziemi", Jerozolima 1944, s. 140--148. 22. Jan Baudouin de Courtenay, w 25-1etniq roc2nicę zgonu. Rocznik PTNO, Londyn 1953-1954, s. 38. ° DOCENT MARIAN BAZYLI SOBIESKI Gdy przed kilkunastu zaledwie laty żegnał Docent Sobieski nestora polskiej muzykologii, Adolfa Chybińskiego wspomnieniem pośmiertnym zamieszczonym w 41 t. "Ludu", trudno było przypuszczać, że nie doczeka On równie sędziwych jak tamten lat. Dlatego też nie można zbilansować Jego dorobku naukowego tylko listą prac wykonanych, liczbą publikacji, stronami zadrukowanego papieru, gdyż urywają się ex abrupto, przed pisemnym sformułowaniem - na które wszyscyśmy czekali - sumy doświadczeń życia naukowego i nie one określają ,Jego rolę. Do- DO:::. MARIAN SOBIESKi cent zapewnił sobie trwałe mIejSCe w historii polskiej kultury i nauki swoją powojenną działalnością jako inicjator inwentaryzacji i badania polsJdej muzyki ludowej i jako jej najwybitniejszy znawca. Urodził się 14 czerwca 1908 r. w Milosławicach pod Wągrowcem. Jego ojciec, Teodor - podobnie jak dziadek, Jan Sobieski - był świetnie i wszechstronnie przygotowanym muzykiem i to zadecydowało o wyborze kierunku studiów przez młodego absolwenta inowrocławskiego gimnazjum. W 1928 r. wstąpił na Uniwer· sytet Poznański wybierając muzykologię u Ł. Kamieńskiego jako kierunek główny. Obok muzykologii słuchał historii sztuki u Sz. Detloffa i etnografii u E. Frankowskiego, a także kontynuował znacznie wcześniej rozpoczętą naukę gry na skrzypcach w Państwowym Konserwatorium Muzycznym w Poznaniu. Lata studiów były najaktywniejszym okresem muzycznej działalności Sobieskiego, m. in. jako dy- �Kronika 361 rygenta chóru akademickiego i jako chórzysty słynnego zespołu ks. W. Gieburowskiego. W 1935 r. uzyskał tytuł magistra filozofii w zakresie muzykologii cenną pracą o W. Dankowskim, kompozytorze XVIII w., pracą opartą na nieznacznej części rękopisów muzycznych odnalezionych przez Niego. Jako asystent Kamieilskiego działał również przy pierwszym polskim Regionalnym Archiwum Fonograficznym (Poznail), od 1934 r. dokonując pierwszych samodzielnych nagrań polskiej muzyki ludowej, co ostatecznie określiło profil zainteresowail Sobieskiego. Po katastrofalnych zniszczeniach w czasie II wojny światowej dorobku fonograficznego polskiej etnomuzykologii Sobieski wraz z żoną, Jadwigą, wziął na swe barki trud zrekonstruowania zaginionych materiałów i organizowania nowych, szerokich badail na terenie całego kraju. Już w marcu 1945 r. założył i kierował zalążkowym Zachodnim Archiwum Fonograficznym. ZAF po wielu reorganizacjach, zmianach nazwy i przenosinach znalazło miejsce w warszawskim Instytucie Sztuki Polskie,i Akademii Nauk jako Pracownia Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym, którą prowadził do ostatnich chwil życia. Wykładać zaczął już w 1934 r., od r. 1956 ,iako docent. Wykładał - zwłaszcza w latach powojennych - etnografię muzyczną Polski na Uniwersytetach w Poznaniu, Warszawie, E.odzi i w Wyższej Szkole Muzycznej w Poznaniu. Ulubiona dydaktyka pozwalała na kontakty z młodzieża, wśród której jednał sobie licznych przyjaciół i wielu uczniów-współpracowników. Docent będąc bystrym obserwatorem i doświadczonym badaczem terenowym zadecydował w 1945 r .. że dokonujące się wielkie przemiany \varunków życia społecznego i ekonomicznego, postępujący proces niwelowania kulturowej izolacji polskiego chłopa, a co za tym idzie szybkie przemiany i zanikanie tradycyjnej kultury muzycznej polskiej wsi, wymagają szerokiej i starannej dokumentacji. Konsekwencją tego poglądu była kierowana przez Niego ogólnopolska Akcja Zbierania Folkloru Muzycznego początku lat pięćdziesiątych, która przyniosła part;' dziesiątkó\v tysięcy fonogramów. Łącznie z innymi nagraniami w Archiwum Polskiej Muzyki Ludowej Instytutu Sztuki znajduje się olbrzymia nawet w skali światowej liczba ponad 65 tysięcy fonogramów polskiej ludowej pieśni i muzyki instrumentalnej. Był wychowankiem Kamieilskiego, kładł więc nacisk na inwentaryzację terenową folkloru przy zastosowaniu nowoczesnego sprzętu nagrywającego. Uważał jednak, że muzyka ludowa funkcjonuje w społecznym i kulturov;,;ym kontekście, należy więc nagrania wzbogacić z jednej strony obszernym wywiadem o indywidualnych i społecznych determinantach osoby informatora i materiaJu, który śpiewak ludowy czy muzykant przekazał badającemu, z drugiej strony opisem zwyczajów i obrzędów, z którymi łączy się pieśń, muzyka, taniec. Vviele uwagi poświęcał Docent kolejnej fazie pracyetnomuzykologa - transkrypcji. Jemu i Jego żonie należy przypisać zasługę opracowania podstaw nowoczesnej, analitycznej transkrypcji polskiego folkloru muzycznego. Wiele czasu poświęcał inwentaryzacji, niedużo więc zdążył wydać z gromadzonych pod Jego kierunkiem i przez Niego samego materiałów, ale wydane zbiory są cenne, gdyż potrafiły spełnić dwojaką rolę, wydawnictw dokumentalnych, naukowych i praktycznych, przeznaczonych dla kompozytora czy amatorskiego zespołu artystycznego. Szereg Jego prac zasługuje na baczną u wagę, przede wszystkim prace o tempo rubato, tak charakterystycznym dla środkowopolskiej muzyki ludowej, o archaicznym wielogłosie górali w Pieninach, o skalach muzycznych w polskiej pieśni ludowej, o najważniejszych tal1cach, takich jak krakowiak, mazurek, kujawiak, oberek, polonez, wiwat, o instrumentach ludowych. Docenta Sobieskiego będziemy pamiętać jako żarliwego protagonistę polskiej muzyki ludowej, jako szanowanego członka i naszego mandatariusza w licznych ciałach naukowych i społecznych, w Radzie Naukowej Instytutu Sztuki PAN, �362 Kronika w Radzie Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, w Radzie Kultury przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym, w Związku Kompozytorów Polskich, w Polskiej Radzie Muzycznej, w International Folk Music Council. Był redaktorem naczelnym przygotowywanego seryjnego wydawnictwa "Polska pieśń i muzyka ludowa", członkiem kolegium redakcyjnego "Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga" i wielu innych. Pamiętać będziemy Go jako niezwykle szlachetnego, uczciwego i życzliwego, bezinteresownego i skromnego Człowieka o dobrotliwym poczuciu humoru. Zmarł po długiej i ciężkiej chorobie serca w dniu 25 pażdziernika 1967 r. Za Jego życia mówiło się eufemistycznie, że zbiory folkloru muzycznego zgromadzone w kierowanej przez Niego placówce można porównać tylko z dziełem Kolberga. Nekrologi i żałobne przemówienia na powązkowskim cmentarzu prawa Docenta do tytułu "Kolberg XX wieku" już nie ukrywały. Wspaniałe zbiory polskiej muzyki ludowej XX w. są pomnikiem, z którym na trwale związało się Jego imię. Non omnis moriar! Jan BIBLIOGRAFIA Pieśń i jej ludowa NAJWAŻNIEJSZYCH problemy. "Poradnik PRAC Muzyczny", Stęszewski I MATERIAŁOW t. 1-3; 1947-1949 (wspólnie z J. Sobieską). ludowych i badań nad polskim folklorem mut. 7: 1949, nr 25, s. 192-197. Instrukcja w sprawie zbierania polskiej pieśni i muzyki ludowej. "Muzyka", t. 1: 1950, nr 2, s. 30-49 (wspólnie z J. Sobieską). Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczasowych badań. "Polska Sztuka Ludowa", t. 4: 1950, nr 1-6, s. 17-35 (wspólnie z J. Sobieską). Wielkopolskie wiwaty. W: Księga pamiątkowa ku czci Prof. Adolfa Chybińskiego, Kraków 1950, s. 275--319 (wspólnie z J. Sobieską). Polska muzyka ludowa. "Materiały do Studiów i Dyskusji", t. 1: 1951, nr 5, s. 383-403. Diafonia w Pieninach. "Muzyka", t. 3: 1952, nr 9-10, s. 15--29 (wspólnie z J. Sobieską). Oblicze tonalne polskiej muzyki ludowej. "Studia Muzykologiczne", t. 1, Kraków 1953, s. 308-332. Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśń i muzyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej. Kraków 1954, ss. 110 (wspólnie z J. Sobieską). Pieśni ludowe Warmii i Mazur. Kraków 1955, ss. 235 (tańce opracowała M. Sobolewska). Wybór polskich pieśni ludowych. T. 1 i 2, Kraków 1955, ss. 188 i 188. Dorobek w zakresie folkloru w okresie W-lecia. "Materiały do Studiów i Dyskusji", t. 5: 1955, nr 3-4, s. 412-430. Krakowiak, Mazur und Kujawiak, Oberek und Obertas, Polonaise. W: Die Musik in Geschichte und Gegenwart. Allgemeine Enzyklopiidie del' Musik, t. 7: 1958, s. 1705-1709; t. 8: 1960, s. 1856-1860; t. 9: 1961, s. 1769-1771; t. 10: 1962, s. 1427--,1431 (wspólnie z F. Hoerburgerem). Tempo rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. "Muzyka", t. 5: 1960, nr 3, s. 30-41 (wspólnie z J. Sobieską). Organizacja zycznym. akcji zbierania "Kwartalnik pieśni Muzyczny", �363 Kronika Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny. W: Pieśni ludu polskiego. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. l, Kraków 1961, s. XLII-LVI. Z zagadnień polskiego ludowego instrumentarium muzycznego (mazanki, serby, skrzypce). W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 24-36. Oskar PROF. DR SIGURD ERIXON WSPOMNIENIE Profesor Sigurd Erixon, pionier szwed"lkiej etnologii, zmarł dnia 18-go lutego 1968 r. Sigurd Erixon urodził się dnia 26-go lutego 1888 r. w Soderkoping. W 1925 r. uzyskał habilitację na kierunku filozoficznym w Uppsali i tam też dwa lata póżniej, w 1927 r., uzyskał pierwszy doktorat honoris ('Rusa. 14 VI 1908- 25 X 1967 PROF. DR SIGURD ERIXON W 1912 r. rozpoczął pracę w Nordic Museum w Sztokholmie, która związała całe jego życie z etnologią. Od 1926 r. do 1963 r. był wykładowcą Uniwersytetu w Uppsali, a nadto w tym czasie okresowo wykładał w dwóch miastach Uppsali i Lund. Na Uniwersytecie w Lund wykładał w latach 1933-1935. Posadę w Nordic Museum opuścił w 1934 r., by objąć KatE:drę "Nordyckich i porównawczych badań ludoznawczych" w Sztokholmie. Emerytowany został w 1955 r. Bibliografia Jego prac, ogłoszona w 1958 r. przez Nordic Museum, obejmuje III stron, ale Jego późniejsza twórczość była też jeszcze dosyć pokaźna. Wśród Jego szerokich zainteresowań dwie dziedziny cieszyły się Jego specjalnymi względami i im też poświęcał więcej energii niż innym. Były to - budownictwo w kulturze wiejskiej i społeczna organizacja starej kultury chłopskiej. Sigurd Erixon �3tH KronU-:(l opierał swoją pracę w przewazaJącej mierze na materiałach terenowych, zebranych osobiście lub pod Jego kierunkiem. Materiał ten stopniowo przybrał niespotykane rozmiary. Profesor pracował nieomal do samego końca, między innymi, nad ostatnią częścią Swojej Skultuna bruks historia (Historia młynów z Skultuna), pracą, która ogłoszona zostanie pośmiertnie. Z okazji SD-tej rocznicy urodzin Si gurda Erixona przygotowano na Jego cześć dwie publikacje jubileuszowe; jedną w Anglii, a drugą we Francji. Ostatnia zawiera przyczynki uczonych z calej Europy. Odejście Sigurda Erixona oznacza nie tylko niepowetowaną stratę dla etnologii Szwecji, oznaCLa ono także, że z Jego śmiercią straciliśmy międzynarodowego pioniera i wielkiego Europejczyka. Przekład: Konrad Wypych Karl NAJWAZNIEJSZA SlwLtuna MóbLer bruks och szwedzkiej), historia (Historia heminredninq młynów i svenska Olov Ilrllstberg BIBLIOGRAFIA z Skultuna), od 1921. (Meble i urządzenia bygder wnętrz na wsi 1921. (Obrazy z szwedzkiej kultury), współredaktor z Sigurdem 1929-1939. Svenskt foLktiv (Zycie ludu szwedzkiego), 1933. Stróvtag i svenska bygder (Wędrówki po krainach szwedzkich), 1943. Massing (Mosiądz), 1943. Svensk byggnadskuLtur (Budownictwo w kulturze szwedzkiej), 1947. Stockholms hamnarbetare (Robotnicy portowi w Sztokholmie), 1949. /l.tlas over svensk foLkkuLtur (Atlas szwedzkiej kultury ludm.vej), redaktor, 19.58. Svenska byar utan systematisk reglering (Szwedzkie wsi o nieregularnym ukladziel, 1960. Nordisk kultur (Kultura nordycka), redaktor, 1929-1955. Folk Liv '(Zycie ludu), redaktor, od 1937. Svenska kulturbilder WalIinem, Laos, redaktor, 1951-1955. IN MEMORIAM WOLFGANG STEINITZ W nocy z 20-go na 21 kwietnia 1967 1'. zmarł w Berlinie, w wieku 62 lat, prof. dr Wolfgang Steinitz. Zawał serca przerwa l przedwcześnie życie Tego znanego językoznawcy i etnografa, wielce zasłużonego w reaktywowaniu nowej etnografii w Niemieckiej Republice Demokratycznej po 1945 roku. Smierć Jego jest również bolesną stratą dla międzynarodowej nauki, której przyjaznej i twórczej współpracy oddał się całym swoim autorytetem wysoce cenionej osobowości do ostatniej chwili. Wolfgang Steinitz był naukowcem o niezmiernie rozległym spojrzeniu. Nie tylko w swojej zasadniczej specjalizacji, ugro-fińskim językoznawstwie, dokonał bardzo wiele, lecz także na odcinku slawistyki i języka niemieckiego, jak również w dziedzinie językoznawstwa ogólnego. Wydane z okazji Jego 60-tej rocznicy uro- �3{)5 Kronika dzin Beitriige Zur Sprachwissenschajt, VoLkskunde und Literaturforschung, Berlin 1965, zawierają ponad 350 tytułów, ogłoszonych pomiędzy 1925 r. i 1964 r. Zainteresowania etnografią stanowią tylko część w zakresie Jego działalności naukowej, ale za to Wolfgang Steinitz oddał się tej dyscyplinie już od najwcześniejszych lat z dostrzegalnym zamiłowaniem. Urodzony w 1905 r. we Wrocławiu, studiował najpierw w tym mieście a później w Berlinie ugro-fiński i etnologię. W latach 1924-1926 był pomocniczym pracownikiem naukowym w Berliner Museen fur Volkerkunde und Vo1kskunde, następnie asystentem w Instytucie Węgierskim Uniwersytetu Berlińskiego. Z\volniony przez hitlerowców w 1933 r. wyemigrował w 1934 r. do Związku Radzieckiego. Poszukując materiałów i badając ludy dorzecza rzeki Ob od początku uwzględnił w swojej tematyce problemy folklorystyczne i etnograficzne. Owocem PROF. DR WOLFGANG STEINITZ tej ekspedycji są wzorcowe wydania i tłumaczenia ostjackiej twórczości ludowej, studiów, jak np. o totemiżmie Ostjaków i inne, nie opublikowane jeszcze materiały. Do dnia dzisiejszego inspirująco oddziaływuje na badania nad poetyką w twórczości ludowej Jego dysertacja pt. Der ParalleLismus in der finnisch-kareLischen '\'oLksdichtung (FFC 115, 193'1). Powrócił do Niemiec po zwycięstwie nad faszyzmem; zajął się, jak wiele innymi trudnymi zadaniami, także mocno przez narodowy socjalizm zdyskredytowaną etnografią niemiecką. Zastępował ciężko chorego Adolfa Spamera w kierowaniu Komisją Etnograficzną Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. wypracował nowy, marksistowski program dla pracy etnograficznej w Niemieckiej Republice Demokratycznej i utworzył w 1953 r. Instytut. dla niemieckiej Etnografii (Institut fUr deutsche Volkskunde) przy Akademii Nauk, którego dyrektorem pozostał do śmierci. Instytut ten rozbudował do rangi centralnej etnograficznej pIa·· cówki badawczej w Niemieckiej Republice Demokratycznej, która ze swoimi cza· sopismami (Deutsches Jahrbuch fur VoLkskunde, Demos) i dotąd opublikowanymi �366 Kronika tomami pod Jego kierownictwem mogła wykonać pracę rozległą i planową. Przykładem były Jego własne badania nad demokratycznymi tradycjami w niemieckiej poezji ludowej, szczególnie Jego dwutomowe dzieło Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten (Berlin 1954 i 1962). Ważną część w drugim tomie tego dzieła stanowiły "Polenlieder" z około 1830 roku, których zbiór i analiza - co mogę stwierdzić na podstawie moich wspomnień z wspólnej pracy - cieszyły się jego szczególnym zainteresowaniem (Por. W. Steinitz, "Polenlieder" wśród niemieckich pieśni ludowych. Pamiętnik literacki 52, 589-622). W szczególności badania tego typu i połączona z nimi nowa orientacja niemieckiej etnografii przysporzyły naszemu Kierownikowi w NRD i naszemu Instytutowi w nauce międzynarodowej uznanie i poważanie. Nie małą część tego uznania przypisać należy sile oddziaływania Jego szczerej, pra wdzi wej oso bowości. Wolfgang Steinitz doznał licznych narodowych i międzynarodowych zaszczytów i powołań. W 1951 r. Niemiecka Akademia Nauk wybrała Wolfganga Steinitza na członka rzeczywistego, od 1954 r. do 1963 r. był vice-prezesem Niemieckiej Akademii Nauk, dwukrotnie otrzymał nagrodę państwową NRD. Nadto był viceprezesem Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, członkiem zarządu Międzynarodowego Towarzystwa Etnografii i Folkloru, członkiem Stałego Komitetu Językoznawczego i Międzynarodowego Komitetu Ugro-Finskiego, członkiem honorowym Węgierskiego Towarzystwa Etnograficznego i Czechosłowackiego Towarzystwa Etnograficznego; Węgierska i Fińska Akademie Nauk wybrały Go na swoich członków, Akademia Związku Radzieckiego nadała Mu Medal Leonarda Eulera. Utrzymywanie przyjacielskich naukowych stosunków z innymi narodami było Mu czymś więcej niż zwykłą naukową potrzebą. Widział w nich zawsze możliwość poprawy stosunków między narodami, a szczególnie bliskie sercu było Mu nawiązanie stosunków między narodem niemieckim i jego słowiańskimi sąsiadami jak i ze Związkiem Radzieckim. Jego współpracownicy, zawdzięczający Mu nadzwyczaj wiele, zachowują o Nim zawsze serdeczną i pełną czci pamięć. O tym, że w żalu swym mogą czuć się pogrążeni z wieloma kolegami zawodowymi w całym świecie, świadczą liczne kondolencje, które wpłynęły do naszego Instytutu w tamtych ciężkich dniach. Przekład: Konrad Wypych Hermann Strobach BIBLIOG RAFIA (z uwzględnieniem prac rosyjskich i niemieckich, etnograficznych, prac językoznawczych wydanych w formie zwartych pozycji, recenzyj) ugra-fińskich, z pominięciem 1925 Die H erkunjt der Finnen. Ungarische Jahrbucher 1925, s. 311-314. Die Friedenswarte, R. 26, s. 242-244. 1926 Naturvi:iLker und Kulturvolker. des Unga1927 Elchfang bei Germanen und Finnen. Aus den Forschungsarbeiten rischen Instituts ... Berlin, s. 183-134. 1931 (Tłumaczenie): L Manninen, Die Sachkultur Estlands. L Tartu, XV+276 s. Geographie in Estland. Zs. f. Vkde. N. F. 4 (42), 1932 Die 'Uolkskundliche s. 258-262. (Tłumaczenie): L Manninen, Die Sachkultur Estlands. II, Tartu, XII +338 s. 1934 Der Parellelismus in der finnisch-karelischen Volksdichtung, untersucht an den Liedern des karelischen Siingers Arhippa Perttunen. Folklore Fellows Communications 115. Helsinki, XIII + 219 s. �367 Kronika U. T. Sirelius, Die XI -1-151 s., 311 il. VolkskuLtur Finnlands. Wydał W. Steinitz, L Berlin, 1937 Chanti ary t - Chantyjskije pesni. (Wydane w języku ostjackim i rosyjskim). Leningrad, 23 s. 1938 Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien. Ethnos, Sztokholm, s. 125-140. 1'.otemismus bei den Ostjaken und Herkunjt der Ostjaken und Wogulen. (Resumes des communications. Congres International des Sciences Anthrop. et Ethnolog. Compte Rendu de la 2e Session. Kopenhaga, s. 303 n.). 1939 Ostjakische Volksdichtung und Erziihlungen aus zwei Dialekten. L Część: Wprowadzenie gramatyczne i teksty z przekładami. Estońskie Towarzystwo Naukowe, Tartu XIII +460 s. 1941 Ostjakische Volksdichtung und Erziihlungen. II część. Nakład własny, Sztokholm, II -+- 208-+- 11 s. 1942 Ostjakische Chrestomathie mit grammatikalischem Abriss und Worterverzeichnis. Uniwersytet Sztokholm Uniwers. Uppsala, 4°, 102, s.; Wyd. drugie Leipzig 1950, 169 s. 1943 Nits Ni[sson Skum i Sibirien. Konstrevy, Sztokholm, s. 233-236. 1944 Geschichte des finnisch-ugrischen Vokalismus. Acta Instituti Hungarici Universitatis Holmiensis B 2. Sztokholm IV+l44 s.; Wyd. drugie Berlin 1964. 1945 Russisches Lehrbuch. Sztokholm, 200 s.; Wyd. dziesiąte Berlin 1961. (Również w wydaniu szwedzkim i duńskim). 1948 NationaWiiten und Nationalitiitenpolitik der Sowietunion. Die neue Gesellschaft, Nr 1, s. 32-43. 1949 Lied eines Chanten. Tamże, s. 63-64. 1950 Geschichte des ostjakischen Vokalismus. Akademie- Verlag, Berlin, 140 s. Nowij piesennik. Neues russisches Liederbuch. Wybór i oprac. Helger Vogt i W. Steinitz. Neue Russ. Bibl. Nr 19, 83 s. 1951 Vom Biirenlied zum Leninlied. ALtes und Neues aus dem Leben der Chan ten. Die Neue Gesellschaft, s. 215-221. Die deutsche Volksdichtung Neues Deutschland, - ein wichtiger TeH des nationalen Kulturerbes. 16 i 17 XI 1951. Der Kampf des werktiitigen Volkes gegen Krieg und Unterdriickung in der Volksdichtung. Wissenschaftler kampfen flir den Frieden. Berlin, s. 189-20:t To także w: Deutschunterricht, s. 65-73. 1952 Deutsche Volksdichtung. Der Sonntag, maj i czerwiec 1952. 1953 Ein deutsches Volkslied gegen den SiHdnerdienst und seine Geschichte. W: Beitrage zur sprachlichen Volksliberlieferung (Spamer-Festschrift), Verofft. der Kom. f. Volkskunde, t. 2, Berlin, s. 39--77; W innym ujęciu w: Zeitschrift fUr Geschichtswissenschaft, s. 552-565. Die volkskundliche Arbeit in der DDR. Odczyt, wygłoszony na posiedzeniu sekcji etnologii i etnografii Niemiec Niem. Akad. Nauk w Berlinie w dniach 4-6 IX 1953 (Studienmaterial, Sonderreihe zur Volkskunstforschung, z. l). Wyd. Zentralhaus f. Laienkunst, Leipzig. Wyd. drugie 1955. Aufgaben der deutschen Volkskunde. Aufbau, R. IX, s. 963-976. Zur Diskussion: Volkskunde und Volkerkunde. Forschungen und Fortschritte, t. 27, s. 142-145. Aufgaben und Ziele der volkskundlichen Arbeit in der Deutschen Demokratischen Republik. Wissenschl. Annalen, s. 1-7. Prof. Dr. John Meier. W: Nationalpreistrager 1952, Berlin, s. 127-131. Nationalpreistriiger John Meier zum Gediichtnis. Wissenschl. Annalen 2, s. 649-651. Russische Laut!ehre. Berlin, Akademie Verlag, VIII, 89 s. Wyd. piąte 1964. 1954 Deutsche Volkslieder demokratischen Charakter s aus sechs Jahrhunderten. T. I, Berlin, XLIV+499 s. (Veroffentlichungen des Inst. f. dt. Volkskunde, t. 4/I). Wyd. drugie 1955. Die Erforschung der deutschen Volksdichtung. W: Volkerforschung, t. 5, Veroffentl. d. Inst. f. dt. Volkskunde, Berlin, s. 174-186. Uber die deutsche Volksdichtung. Leipzig-Jena, 30 s. 1955 Lied und Miirchen als Stimme des Volkes. Wissenschl. Annales 4, s. 321-342; to także w: DJbfVK 2, 1956, s. 11-32. Geschichte des wogulischen Vokalismus. Berlin, Akademie- Verlag, XI, 366 s. Die russische Konjugation. Vom Verfasser unter Mitwirkung von G. Dick neu bearbeitete Ausgabe. (Wyd. 4., poprawione), 58 s. �3{j8 Kranika Votkskunde Zur Geschichte 25 VI i 2 VII. Nekotoryje Z referatu inauguracyjnego na kongresie we wrześniu 1953 r. W: DJbfVK 1, s. 259-275. der deutschen Votkskunde. W: Deutsche Lehrerzeibng z dnia und ludoznawczym Vi:i!kerkunde. w Berlinie voprosy nemeckoj etnografii. s. 54-65. 1956 1957 W: Sowietskaja etnografija, nr 1, Fur wissenschaftliche Zusammenarbeit zwischen Ost und West. Eine notwendige ErkUirung. W: DJbfVK 2, s. 325-330. Nachruf aUf Adolf Spamer. W: JbDAW 1954, Berlin, s. 384-386. (razem z R. Wildhaberem) Słowo wstępne. W. Volkskundliche Bibliographie fUr die Jahre 1937 von R. Wildhaber. Berlin, t. 8, Berlin, der Berliner Tagung s. VII-VIII. und 1938, unter Mitarbeit des Inst. f. d. Volksk. hrsg. Veriiffl. des Inst. f. d. Volks. d. d. Akad. d. Wiss. zu s. III-IV. Begriissung. W: Agrarethnographie. Vortrage vom 29. Sept. bis. 1. Oktober 1955. Tamże, t. 13, Berlin, Zu Geschichte und Wesen des Arbeitervolkstiedes. W: 4, s. 3-52. Vorwort. W: Adolf Spamer, Romanusbuchlein. Historisch-philosophischer Kommentar zu einem deutschen Zauberbuch. Aus seinem Nachlass. Oprac. J. Nickel, VerOfftl. d. Inst. f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 17, Berlin, s. VII-VIII. 1959 Russisch in 26 Lektionen. MUnchen, 207 s. Wyd. 3. 1964. Das Leunatied. W: NDL 7, z. 5, s. 48-60. Cintecul $i basmul ca voce a poporului. (Pieśń i bajka jako glos ludu). W: Revista de filologie romanica si germanica 3, s. 13----38. Zum 100. Geburtstag Richard Wossidlos. W: DJbfVk 5, s. 3-5. Volksmarchen. Eine internationale Reihe. Wyd. W. Steinitz i G. Ortutay (od t. 3: wyd. J. Krzyżanowski, G. Ortutay i W. Steinitz). 1960 Demos. Volkskundliche Informationen. Wyd. i odpowiedzialny za treść W. Steinitz. R. 1 i nast. Berlin. 1961 "Polenlieder" wśród niemieckich pieśni ludowych. W: Pamiętnik literacki, Warszawa, s. 589-622. Das Lied von Robert Blum. W: DJbfVk 7, s. 9-40. Poetics. Poetyka. Poetika. Wyd. D. Davie, I. Fónagy, R. Jakobson, D. S. Likhachev, M. R. Mayenowa, W. Steinitz, K. Wyka, S. Żółkiewski. Warszawa XXIII, 893 s. 1958 Das Leunalied. DJbfVK 1962 Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten. T. II, Berlin, XLII+630 s., Veroffl. d. Inst. f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 4/II. Vorwort. W: Das Limbacher Land (Werte der deutschen Heimat. Verofft. d. Kom. f. Heimatforschung, t. 5), Berlin, s. VII-VIII. 1963 Ein ostjakisches Mii.rchen in M. A. Castrens handschriftlichen Nachlass. W: Glaubenswelt und Folklore der sibirischen Volker. Budapeszt, s. 115-119. Eroffnung. W: Volkskundliche "Ostforschung" in Westdeutschland. Wyd. na prawach rękopisu w InsL f. d. Volksk., Berlin, s. 1-7. Jacob Grimm. Zur 100. Wiederkehr seines Todestages. Festschrift des InsL f. d. Volksk .. Wyd. W. Fraenger i W. Steinitz, Berlin, 290 s., Verofn. d. InsL f. d. Volksk. d. d. Akad. d. Wiss. zu Berlin, t. 32. 1964 Rabocaja pesnja i narodnaja pesnja. VII Mezdunarodnyj Kongr. Antrop. i Etnogr. Nauk, Moskwa, 18 s. Arbeiterlied und Arbeiterkultur. W: Beitrage zur Musikwissenschaft 6, zeszyt 4, s. 279-288. (razem z. H. Strobachem) Wilhelm Fraenger. W: DJbfVk 10, s. III-IV. Ansprache zur Feier des 70. Geburtstages (von Friedrich Sieber). W: Letopis, Budziszyn, nr 617, s. 3-4. (Gltickwunschschreiben an J. Horak). W. Cesky Lid 51, s. 258. Warterbuch der deutschen Gegenwartssprache. Wyd. R. Klappenbach i W. Steinitz. T. I, A - deutsch. Berlin, 800 s. 1965 Arbeiterlied und Votkslied. Sitzungsberichte der Dt. Akad. d. Wiss. zu Berlin, Klasse fUr Sprachen, Literatur und Kunst, Berlin, 19 s., to samo w: DJbfVk 12, 1966, s. 1-14. Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde (DJbfVk). Wyd. W. Steinitz i H. Strobach, Berlin. �369 Kronika 1966 Dialektologisches und etymologisches Worterbuch der ostjakischen W: Abhandl. d. Deutschen Akad. d. Wiss. zu Berlin. Klasse Literatur und Kunst. Zesz. 1: 1966; zesz. 2: 1967. Berlin. Księgi Beitrage jubileuszowe zur Sprachwissenschaft, gang Steinitz zum 60. Geburtstag Volkskunde und Literaturforschung. Wolfam 28. Februar 1965 dargebracht. Wydali H. Strobach. Berlin, Akademie- Verlag 1965, A. V. Isacenko, W. Wissmann, 455 s. Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde Wyd. H. Strobach, Berlin 1965, 486 s. STRESZCZENIE DOKTORATOW Sprache. fUr Sprachen, 11. Z ZAKRESU Festgabe fur ETNOGRAFII Wolfgang Steinitz. I ETNOLOGII OLGA MULKIEWICZ-GOLDBERGOWA ZROŻNICOWANIE KULTUROWE WSI (autoreferat) W BEŁCHATOWSKIEM Przedstawiona praca oparta jest głównie na materiale uzyskanym podczas badań terenowych, prowadzonych przeze mnie w Bełchatowskiem w latach 1963-1965 w ramach planu naukowego Katedry Etnografii, stanowiącego część ogólnego programu naukowego Uniwersytetu Łódzkiego. Celem jej jest określenie charakteru przemian kulturowych zachodzących na wsi współczesnej. Uwagi ogólne O wyborze terenu do badań kompleksowych zadecydowało odkrycie tam złóż węgla brunatnego i zaplanowania ośrodka przemysłowego. Badania etnograficzne, prowadzone od 1963 r. zmierzały do dokonania bieżącej dokumentacji, a następnie śledzenia zmian, jakie miałyby nastąpić pod wpływem szybkiego uprzemysłowienia tego obszaru. Wymagało to zrezygnowania z ogólnie przyjętych w etnografii metod badań regionów etnograficznych, gdyż teren ten nie tworzy odrębnego regionu etnograficznego, a o jego wyborze zadecydowały inne przesłanki. Sam termin "Bełchatowskie" w naszym rozumieniu nie oznacza jednostki administracyjnej, nie ogranicza się do powiatu bełchatowskiego, ani nie ma tu podstaw tradycyjnych do określenia tego terenu jako Ziemi Bełchatowskiej. Jest to pewien zespół wsi, położonych na południe od miasteczka Bełchatów, obejmujących części powiatów Bełchatów, Piotrków Trybunalski, Radomsko i Pajęczno. Tak wybrany teren badań nie tworzył więc zwartego obszaru, występuje tu płynność granic administracyjnych, zasięgów parafii, gmin i powiatów, co nie pozwala nam łączyć omawianych wsi z jakąkolwiek większą jednostką administracyjną w przeszłości, natomiast czynnikiem jednoczącym miał stać się przyszły ośrodek przemysłowy. Zakładając 24 - Lud, t. LII �370 Kronika na tym obszarze znaczne zrozmcowanie w zakresie kultury tradycyjnej wsi na podstawie przebiegających przez ten teren granic zasadniczych zasięgów etnograficznych, wysunięto na czoło problem kulturowego zróżnicowania badanego obszaru, tak w zakresie kultury tradycyjnej, jak i w historycznie uwarunkowanej sytuacji ekonomicznej, z uwzględnieniem podstawowych przyczyn tego zróżnicowania i w nawiązaniu do ogólnych przemian kulturowych wsi współczesnej. Toteż drugorzędne znaczenie miało śledzenie stanu zachowania i terytorialnego rozmieszczenia zespołów kultury tradycyjnej lub jej poszczególnych elementów. Punkt ciężkości rozważań przeniesiono na badania konkretnych wsi, różniących się między sobą tak stanem posiadania kulturowego jak i sytuacją ekonomiczną i odrębnymi postawami. społecznymi. Przedmiotem szczególnego zainteresowania stała się nie tyle integracja kulturowa badanego obszaru, co proces jego dezintegracji oraz odbicie tegoż procesu w wyodrębnionych kategoriach wsi, a więc stwierdzenie w jakim stopniu znalazły się one w orbicie jego oddziaływania lub też z niego wyłączone . . Na podstawie wyników badań terenowych i dostępnych mi danych historycznych wyodrębniłam dwie kategorie (typy) wsi. Przeprowadzanie między nimi korelacji umożliwiło mi stwierdzenie stopnia i charakteru zróżnicowania kulturowego w Bełchatowskiem. Jedną kategorię stanowią wsie tradycyjnie rolnicze, a drugą wsie "proletaryzowane". Terminy użyte w pracy mąją na razie charakter roboczy, aczkolwiek odzwierciedlają one wewnętrzną strukturę tychże miejscowości. Należy jednak podkreślić, że termin "sproletaryzowany" nie oznacza w tym wypadku jedynie stosunku do środków produkcji, ale przede wszystkim określony stan kulturowy wsi. Zasadnicze różnice między wyznaczonymi kategoriami wsi dotyczą stosunku ich mieszkańców do gospodarki rolnej oraz stopnia ich zaangażowania w tejże dziedzinie produkcji. Wsie tradycyjnie rolnicze, to w większości wypadków wsie stare, o zwartej strukturze społecznej, natomiast wsie sproletaryzowane przeważnie powstały w XIX w. drogą osiedlania się ludzi ubogich, pochodzących z rozmaitych stron, na pustkowiach, względnie rozsprzedawanych ziemiach należących do wielkiej własności. Przemiany oraz zróżnicowanie kulturowe zostały zbadane przy pomocy warsztatu badawczego etnografa, a więc przede wszystkim wykorzystano materialy zebrane w terenie i odnoszące się do XX w. Materiały do czasów wcześniejszych wykorzystano jedynie o tyle, o ile było to konieczne dla wyjaśnienia procesów zachodzących współcześnie. Metody badań Terenowe badania etnograficzne prowadzone były w dwóch etapach. Przede wszystkim na całym terenie przeprowadzono zespołowe badania penetracyjne, które zarejestrowały podstawowe zjawiska z zakresu kultury wsi. Następnie przeprowadzono w kilku wsiach indywidualne badania stacjonarne; referowana praca oparta jest przede wszystkim na wynikach badań uzyskanych w dwóch wsiach, które zaliczono do odrębnych wymienionych wyżej h:ategorii. Te materiały stanowią podstawę przeprowadzanych porównań, konfrontowano je jednak w dużej mierze z wynikami badań przeprowadzanych w innych wsiach i to zarówno tych, w których przeprowadzano badania penetracyjne metodą sondażową, jak i tych, w których prowadzone były badania stacjonarne. Z zebranych w toku badań licznych. materiałów wybrano wiadomości o kształtowaniu się podstaw bytowych oraz więzi lokalnej, bowiem te zagadnienia są �Kronika 371 szczególnie istotne dla uzyskania obrazu kulturowego badanego obszaru oraz zachodzących na nim przemian. Zgodnie z założeniami starano się ograniczyć w miarę możności szczegółowy opis badanych zjawisk, kładąc przede wszystkim nacisk na wyjaśnienie charakteru zachodzących przemian. Jeszcze większe ograniczenie strony opisowej omawianych zjawisk byłoby na pewno korzystne dla przejrzystości pracy, było to jednak niemożliwe, ze względu na brak literatury etnograficznej omawiającej badany obszar. Obok materiałów tekstowych uzyskanych podczas badań i znajdujących się w Archiwum Katedry Etnografii, wykorzystano też materiały zebrane przez Sekcję Badania Plastyki Ludowej Instytutu Sztuki P.A.N. Ponadto w pracy wykorzystano dokumentację fotograficzną i rysunkową. Wykorzystana literatura, to w większości wypadków pozycje zawierające materiały porównawcze względnie opracowania teoretyczne. Brak jest natomiast opracowań naukowych dotyczących badanego terenu. Dla uzyskania pełnego obrazu procesów zachodzących na badanym terenie posłużono się dwoma metodami badawczymi. Po pierwsze zastosowano metodę mikroanalizy, przeprowadzający badania szczegółowe w dwóch wsiach zaliczonych przez nas do odrębnych kategorii, a uznanych za najbardziej reprezentatywne, konfrontując uzyskane wyniki z wynikami badań przeprowadzonych w innych miejscowościach. Następnie skonstruowano model tradycyjnej zastanej kultury ludowej w badanych wsiach, celem uzyskania punktu odniesienia, jaki stanowiła konstrukcja modelowa w stosunku do poszczególnych elementów kultury w obu kategoriach wsi. Wyniki badań Wnioski o charakterze ogólniejszym dotyczą dwóch podstawowych zagadnień. Po pierwsze zróżnicowanie istniejące w obu wyodrębnionych kategoriach wsi przejawia się przede wszystkim w postawach ludności, zaś w mniejszym stopniu dotyczy stanu posiadania kulturowego w ramach poszczególnych działów gospodarki jak i wyposażenia gospodarstw chłopskich w przedmioty codziennego użytku. W obu kategoriach wsi nie występują różnice w samookreśleniu zawodu mieszkańców, wszyscy oni zaliczają siebie do kategorii rolników, gospodarzy, chłopów. Jednak zupełnie różny jest ich stosunek do takich zagadnień jak zdobywanie rolniczej wiedzy fachowej, rozwijanie własnego gospodarstwa drogą nakładów inwestycyjnych, zwiększanie dochodów płynących z rolnictwa. Nawyki szukania zarobków poza wsią, względnie poza rolnictwem, jak np. uprawianie \IT okresie międzywojennym we wsiach sproletaryzowanych tkactwa chałupniczego, czy też cZE;'stewyjazdy w okresie powojennym na Ziemie Zachodnie, nie są uwarunkowane jedynie sytuacją ekonomiczną, a w dużej mierze przyczyniła się do ich powstania większa ruchliwość mieszkańców wsi sproletaryzowanych. W zakresie istniejącej na badanym terenie więzi lokalnej wykształciło się szereg odrębności w wielu dziedzinach życia wsi. Mieszkańcy wsi sproletaryzowanych są o wiele słabiej związani z rodzinną miejscowością, co wyraża się między innymi także w ich mniejszym angażowaniu się w akcje społeczne nawet wówczas, gdy korzyść z takiej pracy wydaje się być oczywista, jak na przykład elektryfikacja wsi, lub przeprowadzanie udogodnień komunikacyjnych. Zanik więzi lokalnej doprowadza też do zaniku niektórych obrzędów dorocznych, jednak na tym odcinku decyduje nie tylko określona postawa psychiczna, ale też i inne czynniki jak mniejsza liczebność mieszkańców wsi sproletaryzo- �372 Kronika wanych, duży odsetek pracujących poza wsią, co wpływa w znacznym stopniu na zanik życia towarzyskiego. W toku pracy prześłedzono zróżnicowanie w zakresie podstaw bytowych. a więc uprawy roli, budownictwa, urządzenia izby wiejskiej, stopnia umiejętności wykonania poszczególnych robót rzemieślniczych. Okazało się, że istniejące i podkreślone w pracy różnice wiążą się bardzo ściśle z wymienionym wyżej zróżnicowaniem ekonomicznym obu kategorii wsi. Jednak wsi tych nie możemy dzielić na bogate rolnicze i biedniejsze sproletaryzowane. Sprawa dochodu otrzymywanego z produkcji rolnej, jak i klasyfikacja poza rolniczych żródeł dochodu nie jest przedmiotem naszych badań. Niemniej dało się ustalić, że różnice w ilości kupowanych w mieście narzędzi rolniczych, czy też sprzętów składających się na unowocześnienie izby mieszkalnej, wynikają z usankcjonowanej przez dane środowisko społeczne hierarchii ważności zasadniczych potrzeb. Dalszym wnioskiem jaki uzyskaliśmy w tej pracy, a zasługującym na podkreślenie, jest stwierdzenie, że zaobserwowane różnice w zastanym obrazie kultury ludowej w obu kategoriach wsi, nie upoważniają nas do zakwalifikowania ich jako będących na różnym stopniu zaniku kultury tradycyjnej. Określenie tych wsi jako bardziej i mniej zacofanych byłoby uproszczeniem. Omawiane zróżnicowanie powstało wskutek uwarunkowanego historycznie układu stosunków gospodarczo-społecznych rzutujących na kształtowanie się kultury ludowej określonych wsi na wszystkich szczeblach jej rozwoju. Wyniki badań bełchatowskich przedstawione wyżej mogą być przyczynkiem do wykrycia prawidłowości przemian kulturowych wsi współczesnej, zachodzących pod wpływem uprzemysłowienia. Zarazem mogą być przydatne w badaniach terenów pod względem etnograficznym przejściowym, co w dzisiejszej rzeczywistości staje się jak najbardziej aktualnym problemem, gdyż odwoływanie się wyłącznie do tradycyjnych terytoriów etnograficznych i tradycyjnych treści kulturowych nie daje pełnego obrazu współczesnej wsi. KRYSTYNA SZTUKA CZERNIEWSKA P,RYMITYWNA LUDOW AFRYKI I OCEANII I JEJ W WYCHOWANIU ESTETYCZNYM MŁODZIEŻY ZNACZENIE Porównawcze rozpatrzenie zagadnienia percepcji różnych rodzajów sztuki uprawnia do wysunięcia twierdzenia, że człowiek współczesny. dostatecznie wykształcony obcowaniem z niezliczonymi formami sztuki, które wyrażały kiedyś człowieka i obznajmiony z warunkami. w których powstały, jest w stanie zająć postawę, uznającą istnienie na różnych prawach różnych stylów w sztuce. Zdolny jest również do odczucia w stosunku do dzieł sztuki, powstałych w różnych epokach i w różnych krajach "identycznego wzruszenia estetycznego". Rozszerzenie zdolności odbioru estetycznego na dzieła wszystkich stylów i epok wiąże się z ogólnym podniesieniem poziomu umysłowego społeczeństwa w miarę wzrostu standartu życiowego i rozwoju wielkoprzemysłowej cywilizacji oraz upowszechnienia postawy laickiej i racjonalnej. Człowiek nie posiadający żadnych oporów ideowo-emocjonalnych, przeszkadzających w odbiorze dzieł zrodzonych �373 Kronika z obcej inspiracji filozoficznej i religijnej, staje się bardziej chłonny intelektualnie i artystycznie, co pozwala mu dostrzec całość ludzkiego dorobku w dziedzinie kultury. Do tych przejawów twórczości artystycznej, które składają się na całość kultury ogólno-ludzkiej zalicza się również sztukę prymitywną i to nie tylko ze względu na to, że stanowi ona dokument innego życia, lecz przede wszystkim ze względu na jej swoiste walory ekspresyjne. Długotrwała, krzywdząca ocena estetyczna sztuki prymitywnej, podejmowana z europejskich kategorii piękna należy już do przeszłości. Stosowanie bardziej obiektywnej skali wartości i umiejętność rozróżnienia nie tylko możliwości poszczególnych artystów, lecz również ich intencji doprowadziły natomiast do przekonania, że naturalna skłonność człowieka do tworzenia rzeczy pięknych i otaczania się nimi, była w stanie wytworzyć już na najniższych szczeblach rozwoju kultury dzieła sztuki o trwałej, nieprzemijającej wartości, stojące na tym samym poziomie, co sztuka "Egiptu i Etrusków, Grecji i Renesansu, Wschodu i współczesności". Obserwacje przeżyć estetycznych i reakcji emocjonalnych młodzieży w jej zetknięciu się z dziełami sztuki prymitywnej wykazuje, że "udostępnienie i uprzystępnienie" sztuki prymitywnej na tle ogólnej koncepcji wychowania estetycznego prowadzi do znacznego rozszerzenia pedagogicznego spojrzenia na sztukę. W dziedzinie postrzegania wprowadza ona bowiem, poza estetyczną kategorią piękna i brzydoty jeszcze pojęcie odmienności, obcości i niezrozumiałości, które to cechy powinny podnieść czujność i wrażliwość widza. Jednocześnie rozszerzone zostaje przeżycie psychiczne widza, który przez ogląd dzieła sztuki nawiązuje kontakt myślowy z prymitywnym artystą, stojąc przed zagadnieniem wrażliwości estetycznej i motywów jego twórczości. W wielu wypadkach, ze· 'Względu na atrakcyjność tematu może nastąpić ponad to rozbudzenie zainteresowań poznawczych, chęć zdobycia pełnego wytłumaczenia nowych zjawisk oraz dążenie do wykrycia przyczyn istnienia różnych mechanizmów kultury. Na koniec istnieje pewna szansa na pobudzenie aktywności artystycznej i wykształcenia trwałych dyspozycji twórczych, niezmiernie istotnych dla zachowania ogólnej harmonii psychicznej. KLEMENS KRAJEWSKI TRADYCYJNE BUDOWNICTWO CHAŁUP ZIEMI CHEŁMIŃSKIEJ Praca doktorska składa się z 9-ciu rozdziałów, w tym: tekstu 238 s., w CZęSCl ilustracyjnej 130 fotografii chałup, rzutów poziomych, przekrojów, rysunków elementów chałup, oraz załączników, obejmujących: 8 map rozmieszczenia elementów chałup, map Ziemi Chełmińskiej, 22 tabele, oparte o żródła historyczne z drugiej połowy XVIII w. i odpisów kwestionariuszy i ankiet, którymi autor posługiwał się w pracy. Celem pracy jest ustalenie typów tradycyjnych chałup Ziemi Chełmińskiej i zbadanie terytorialnego zróżnicowania budownictwa mieszkaniowego, porównanie z budownictwem mieszkaniowym sąsiednich regionów; - następnie prześledzenie zmienności budownictwa mieszkaniowego tego regionu od przełomu XVIII/XIX w. �374 Kronika do początków XIX stulecia i wykrycie czynników, które decyduj'jco wważyly na kształtowaniu budownictwa mieszkaniowego omawianego obszaru. Aktualność pracy polega na ważnej i koniecznej w obecnej chwili dokumentacji tych nielicznych już zabytkowych chałup, które giną w szybkim tempie. W badaniach stosowano metody terenowe w oparciu o autopsję i wywiady przy pomocy kwestionariuszy oraz metodę opisu Gerarda Ciołka, odnosząc'l się do specyfiki rzemieślniczej. Dla rozwiązania nasuwających się zngadnień zastosowano metodę analityczno-porównawczą i metodę geograficzną, polegaj'lcą na skartografowaniu poszczególnych zagadnień. W podsumowaniu, treść pracy w zarysie przedstawia się następująco: Od zarania osadnictwa na ziemi Chełmińskiej poprzez wiele, wiele stuleci terytorialne zróżnicowanie budownictwa mieszkaniowego podyktowane zostało doborem surowca najbardziej dostępnego w terenie. Nu lesistych terenach występują przeważnie tradycyjne zabytki konstrukcji pełnodrzewne.i, jak: zrębowa, łątko\va i zrębowo-łątkowa. Natomiast na pozostałym obszarze można sp(ltkać JW:1slrukcje z gliny ("welewamt") - ("paca"), czy też konstrukeje szkieletowe z wypełnieniem międzyramowym gliną lub cegłą ("mur pruski"). Konstrukcje te często spotykamy w przemieszaniu. Wśród tradycyjnych chałup wyróżnia się typ chałup wąsko·· -frontowych i szeroko-frontowych. W konstrukcji i w formie tradycyjnej ch<JłuPf oprócz cech o charakterze ogólnopolskim zawarte są cechy specyficzno-regionalne, np. odmienne nazewnictwo w określaniu konstrukcji pC'lnodrzewnej, zrębowej, jako "szachulec", wysoko wyspecjalizowana ciesiołka, w ujęciu proporcji bryły i inne. Ogólnie stwierdza się zależność budowniCtwa mieszkaniowego Ziemi Chełmińskiej od klimatu, podłoża fizjograficznego, czyli naturalnego środowiska, od zasobów surowca oraz od wciąż udoskonalanej techniki ciesielskiej i murarskiej. Oprócz wyżej wymienionych, jak i również czynników demograficznych, na kszlaItowanie się wiejskiego budownictwa mieszkaniowego tego obszaru wpłynęły: przeobrażenia społeczno-ekonomiczne, zarządzenia administracyjne, przepisy prawno-budowlane, przeciwpożarowe. JANUSZ KAlVIOCKI WfPŁYWY .POLITYCZNE NA STROJ LUDOWY MAŁOPOLSKI W DOBIE POROZBIOROWEJ 1772-1913 POŁNOCNEJ Zarysowujący się problem przemian zachodzących w pewnym wycinku czasu w ubiorach ludowych stał się bodźcem do poszukiwania genezy pewnych form stroju, a takźe do prześledzenia dróg, którymi rozwijały się te ubiory w ciągu swej historii. Praca zajmuje się wpływami politycznymi na odzież ludową, przeanalizowanymi na terenie Małopolski Północnej (przedrozbiorowe województwa sandomierskie i lubelskie), jako na obszarze, stanowiącym w okresie przedrozbiorowym jedną całość kulturową, podzieloną następnie na dwie prowincje odzieżowe, których granice w znacznej mierze pokrywały się z granicą Kongresówki z Galicja. Całość opracowanego materiału można ująć w następujących zagadnieniach: Spowodowany rozbiorami rozwój jednych a upadek innych ośrodków życia kulturalnego, gospodarczego czy administracyjnego wpłynął silnie na kształtowanie �Kronika 375 się ubioru ludowego. Zwiększenie się roli Warszawy, a upadek znaczenia Sando·· mierza spowodował wzmocnienie wpływów mazowieckich na terenie zachodniej części Małopolski Północnej; natomiast zachowanie roli Lublina jako ośrodka dominującego w jej części wschodniej, pozwoliło na dłuższe utrzymanie elementów małopolskich w stroju ludowym tego regionu. Nowe, sztuczne granice państwowe, wytyczone bez liczenia się z tradycjami kulturalnymi zabieranych ziem sprzyjały powstaniu różnic w rozwoju ubiorów ludowych, gdyż ułat\viały zaopatrywanie się ludności w materiały odzieżowe wytwarzane w różnych ośrodkach, co z kolei wpływa na zmiany w odzieży trady-o cyjnej - ró~ne po obu stronach granicy. Również zmiana ustroju politycznego odbiła ~ię na przemianach stroju. Centralistyczny ustrój Kongresówki wpłynął na większe ujednolicenie się ubioru ludowego na całym jej obszarze. Decentralistyczny ustrój, typowy dla Galicji w II połowie XIX w., sprzyjając rozwojowi małych ośrodków życia kulturalnego, ułatwiał utrzymanie i rozwój większej ilości odmian ubiorów regionalnych. Bardzo duże znaczenie dla rozwoju stroju ludowego mają szlaki komunikacyjne. Podział ich, a w pierwszej mierze przecięcie Wisły, będącej główną polską arterią komunikacyjną, wpłynął silnie na ubiór, powodując zmianę kierunków wpływów kulturowych. W okresie zaborów, północne wpływy Mazowsza posuwały się wzdłuż Wisły na południe, w przeciwieństwie do okresu przedrozbiorowego. W wieku XIX również koleje przyczyniały się do ujednolicania ubioru wzdłuż linii, wobec czego budowanie przez każdego z zaborców odrębnej sieci kolejowej wpływało na potęgowanie różnic w ubiorze między Galicją a Kongresówką. Odmienne warunki społeczno-polityczne i ekonomiczne w poszczególnych zaborach, powodowały różnice w przechodzeniu ze społeczeństwa stanowego do klasowego, w którym ubiór nie łączy się tak bezpośrednio z przynależnością stanową jednostki. Z kolei uwłaszczenie wpłynęło na szybsze przejmowanie pewnych form udzieży, uważanych za społecznie wartościowsze. W Kongresówce ponadto ułatwiło ono chłopu, w o wiele większym stopniu niż w Galicji, kontakt z przemysłem, a tym samym stworzyło warunki do szybszego zurbanizowania stroju. Ostatnim zagadnieniem jest wpływ mundurów wojskowych na strój ludowy łączący się z oddziaływaniem na tenże strój rozwoju świadomości narodowej. Oddziaływanie munduru zaborczego powodowało wytworzenie się pewnych cech ubioru, charakterystycznych dla jednego tylko zaboru. Natomiast wzrost uświadomien'ia narodowego bardzo słabo odbił się na stroju; jedynie w tych przypadkach, gdy ruchy niepodległościowe doprowadziły do wybuchu powstań zbrojnych, powstał problem munduru powstańczego, oddziaływującego już często na ubiory po obu stronach granicy. Rozwinięcie powyższych zagadnień pozwoliło na postawienie następującej tezy: Rozbiory i spowodowany przez nie układ stosunków politycznych, społecznych i ekonomicznych decydująco wpłynęły na ubiory ludowe Małopolski Północnej. W szerszym, ogólnoetnologicznym ujęciu, tezę tę można sformułować następująco: Jednym z głównych czynników \V rozwoju stroju ludowego jest układ polityczny, panujący przez dłuższy czas na obszarze zamieszkałym przez ludność używającą odanego stroju. �376 Kronika SOCIET~ INTERNATlONALE D'ETHNOLOGIE ET DE FOLKLORE (SIEF) Ethnologische Kommission fUr Geschichte und Entwicklung der europaischen Landwirtschaft. Informationen nr 1. 1967 r. Historię powstania i działalności wymienionej Komisji omówił w poprzednich latach Wolfgang Jacobeit w belgijskim czasopiśmie "Volkskunde". W skład jej władz wchodzą: dr W. Jacobeit, Berlin, dr Tamas Hoffmann, Budapeszt, dr Ernesto Veiga de Oliveira, Lizbona, dr Corneille Jest, Boulogne oraz dr Jaroslav Kramarik, Praha. Pierwszy numer Informacji określa zadania Komisji, ma ona przeprowadza(~ w poszczególnych krajach inwentaryzację narzędzi i technik pracy dla badań etnologicznych. Badania te prowadzone są w oparciu o jednolite kwestionariusze i metody inwentaryzacji, zjawisk kulturowych i dokładnego określania chronologii. W oparciu o taką dokumentację Komisja chce stworzyć podstawę dla syntetyzujących studiów nad etnografią Europy. Poprzez jednolicie zorganizowane kwestionariusze 'Komisja będzie się zwracała do różnych krajów, na plan pierwszy zostały wysunięte zagadnienia zaprzęgu bydlęcego. Na marginesie warto dodać, że temat ten jest również opracowywany w ramach Polskiego Atlasu Etnograficznego, ukazała się też interesująca rozprawa B. Baranowskiego, pt. Podstawowa sila pociqgowa dawnego rolnictwa w Polsce, 'wydana przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Ossolineum 1966, s. 185. W obrębie Komisji powstały jeszcze w 1964 r. osobne samodzielne sekcje, zajmujące się historią i rozwojem europejskiego rolnictwa. Należy wyrazić zadowolenie, że wreszcie tworzy się organ centralizujący badania nad kulturą materialną całej Europy, istnieją bowiem w tej dziedzinie szczególne zaniedbania. JG MIĘDZYNARODOWA UNIA NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGICZNYCH INTERNATIONAL UNION OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL SCIENCES Nadesłany przez Sekretarza Generalnego MUNAiE, prof. Lawrence Kradera, biuletyn Nr 2/68 podaje do wiadomości członków zapowiedzi i zawiadomienia o podjętych lub planowanych pracach przez członków MUNAiE, wzroście liczby członków, przewidzianych seminariach, zjazdach, kongresach, wydawanych lub . płanowanych przez komitety narodowe MlJNAiE publikacjach itp. Dotychczasowy :skład 1 członkowski MUNAiE powiększyć należy o nowych członków: Australia. The University of Sydney, Sydney, New South Wales; The University of New South Wales, Kensington, New South Wales; Masquarie University, Eastwood, New South Wales; University of New England, Armidale, New South Wales; Wollongong University College, Woli on gong, New South Wales; University of Melbourne, Parkville, Victoria; Monash University, Clayton, Victoria; Latrobe 1 Opublikowany w Lud, t. LI, cz. I, s. 235-242 i cz. II, s. 673-674. �377 Kronika University, Bundoora, Victoria; Australian National University, Canberra, A.C.T.; The University of Adelaide, Adelaide, South Australia; Flinders University, Bedford Park, South Australia; University of Queensland, Brisbane, Queensland; University College of Townsville, Townsville, Queensland; University of Tasmania, Hobart, Tasmania; University of West Australia, Perth, West Australia; The Australian Museum, 6-8 College Str., Sydney, New South Wales; The South Australian Museum, North Terrace, Adelaide, South Australia; The Western Australian Museum, Perth, West Australia; The Queensland Museum, Brisbane, Queensland; National Museum of Victoria, Melbourne, Victoria; Queen Victoria Museum and Art Gallery, Launceston, Tasmania; The TasmanianMuseum and Art Gallery, Hobart, Tasmania. Brazylia. Instituto do Planejamento Pesquisa e Assessoramento nas Ciencias do Comportamento, Rua General Osorio, Campinas, Estado de Sao Paulo, dyr. dr Alfonso Trujillo Ferrari. Czechosłowacja. Sekcja Antropologiczna, Dr Vojtech Fetter, prezes, dr Jaroslav Towarzystwo Muzeów Narodowych, Suchy, sekretarz. Włochy. Istituto di Antropologia "Giuseppe Sergi" Universitarie, Roma, dyr. dr Venerando Correnti. Meksyk. Graduate School of the Institute lberoamericana, dyr. dr Angel Pal erm. Nigeria. Jos Museum, Department della Universita of Social of Antiquities, Sciences kurator Praga. di Roma, Citta of the Universidad Mr. Allen Bassing. Peru. Asociacion Peruana de Antropologos; Seminario de Antropologia Instituto Riva - Aguero, Pontificia Universidad Catolica del Peru, Calle Lartega, Lima, dyr. dr Julio Romani Torres; Departamento de Antropologia, Facultad de Ciencias Sociales, Pontificia Universidad Catolica des Peru, Apartado 1761, Lima; Department of Anthropology at the Universidad Nacional del Cuzco, Cuzco, Peru; Universidad Nacional Mayor de San Marcos, Facultad de Letras y Ciencias Humanas, Departamento de Antropologia, Apartado, Lima, dyr. dr Jorge C. MueIIe. Rumunia. Academia Urugwaj. Instituto Republicii de Estudios Socialiste, Comisia Superiores, de Antropologie Biblioteca, Montevideo, si Etnologie. Constituyente 1711. Seminaria, sesje naukowe, zjazdy, kongresy Brazylia. 13-18 marca 1968 r.: "Napięcie i konflikt oraz zmiany społeczne w Brazylii". Niemiecka Republika Federalna. 11-17 sierpnia 1968 r.: XXXVIII Międzynarodowy Kongres Amerykanistyczny w Sztutgardzie. Rumunia. Wrzesień 1968: sympozjum, "Naturalny proces reprodukcji populacji". USA. 30 listopad - 3 grudnia 1967: 66 zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego. 21-27 listopada 1968 r: 67 zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (około 2400 członków). Portugalia. Lipiec 1968 r.: Kor;gres współpracowników Ethno!ogia Europea. Badania Kiel - Chandigarh Projekt: Katedra Antropologii Uniw. Panjab (Indie) wspólnie z Inst. Antropol. Uniw. w Kolonii (NRF) podjęli badania nad adaptacją fizyczną ludności w Himachal Pradesh, mieszkającą w zróżnicowanych warunkach klimatycznych. Może to być wielki wkład do poznao.ia podstawowych procesów bio- �378 Kronika logicznych, odnoszących się do ludzkich możliwości przystosowania trwać będą 2 lata (1967-1968) i są finansowane przez Niemieckie Badawcze (Deutsche Forschungsgesellschaft). się. Badania Towarzystwo Yale Chandigarh Projekt: Yale University Peabody Museum (USA) wspólnie z Katedrą Antrop. Uniw. Panjab prowadzić będą badania o charakterze penetracyjnym, w celu wykrycia śladów istot człekokształtnych w skałach z okresu miocen-pliocen w górach Siwalik. Badania (2 lub 5 letnie) finansować będą Smithsonian Foreign Currency Programme i U. S. National Science Foundation. Rumunia. Academia Republicii Socialiste, Comisia de Antropologie si Etnologie. Projekt organizacji kompleksowych badań, "Żelazne bramy", w antropologii i etnologii. Nowe czasopisma Brazylia: i wydawnictwa Antropological, rocznik Brasilian Union of Anthropological and Ethnological Sciences. Obejmuje: antropologię, etnologię i nauki społeczne w Brazylii. Dania: Tools and Tillage. Czasopismo poświęcone historii narzędzi rolniczych. Meksyk: Biblioteca deI Estudiante en Ciencias Sociales. Wydawnictwo seryjne, podstawowa lektura dla studentów różnych dyscyplin naukowych. Jako tom pierwszy wydano: Angel Palerm: Introduccion a la teoria etnoSumula logica, 1967. Humunia: Yearbook for Do druku przygotował: Ethnology. Konrad Wypych. PROTOKOŁ z XLI Walnego Zgromadzenia członków Polskiego Towarzystwa odbytego w dniach 21-23 października 1966 r. w Pałacu Kultury Ludoznawczego, w P ozn a n iu Na całość XLI W. Z. złożyły się sekcja naukowa i sesja organizacyjna, a dopełnieniem była wycieczka krajoznawcza po Ziemi Wielkopolskiej. Na Zjazd przybyło około 200 osób z różnych Oddziałów PTL. XLI Walne Zgromadzenie otworzyła prof. dr Maria Frankowska w imieniu organizatorów Zjazdu i gospodarzy terenu. Po przemówieniu powitalnym zaproponowała wybór przewodniczącego obrad podając w imieniu Zarządu kandydaturę prof. dr B. Olszewicza, który został wybrany na to stanowisko burzliwą aklamacją. Prof. dr Olszewicz zaprosił do Prezydium przedstawicieli władz politycznych, administracyjno-terenowych i przedstawicieli świata naukowego, których zebrani przywitali oklaskami. Przemówienie powitalne w imieniu Rektora UAM w Poznaniu wygłosił prof. dr J. Burszta. Podkreślił on, że XLI W. Z. PTL w Poznaniu jest sejmikiem kulturalnym PTL dla uczczenia 1000-lecia Państwa Polskiego, w którego dziejach Ziemia Wielkopolska odegrała poważną rolę. Również i w pracach PTL przedstawiciele tej ziemi mają poważny udział. Współzałożyciel i pierwszy prezes PTL, Antoni Kalina, pochodził z Wielkopolski, a i obecny prezes PTL prof. Olszewicz �Kronika 379 w Poznaniu zdobył ostrogi naukowe i zwic1zany jest z Wielkopolską. Na zakończenie swego przemówienia życzył uczestnikom XLI W. Z. pomyślnych obrad. Sesje; llLlUkową zainaugurował prof. dr J. Burszta swym wykładem pt. Regionalne monografie etnograficzne problemy i metody badań. O godz. 12'''' odbyło się otwarcie wystawy książki etnograficznej w Bibliotece Głównej UAM w Poznaniu. Sesję popołudniową tego dnia wypełniły 2 wykłady. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wyglosiła wykład pt. Osiągnięcia i postulaty badawcze w badaniach etnograficznych nad regionem łódzkim. Doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarawa omówiła Zagadnienia i metody badań regionu etnograficznego (na przykładzie Mazowsza). Przedpołudnie drugiego dnia sesji naukowej wypełnił referat dra Zbigniewa BiaIego, przedstawiajw'y w formie komunikatu: Badania monograficzne kultury ludowej w Karpatach Polskich oraz dyskusja nad wygłoszonymi referatami. ObrClc1om przewodniczyli kolejno: prof. dr Olszewicz, prof. dr Zawistowicz-AdClmska, doc. dr M. Frankowska, prof. dr Burszta, prof. dr Znamierowska-Prufferowa. W dyskusji nar:! referatami pierwszy zabrał głos doc. dr Tadeusz Wróblewski. Stwierdził, po wysłuchaniu wszystkich wykładów i referatów zjazdowych, że wszystkie naświdJały problemy monografii regionalnych i zajmowały się metodyką opracowal1 takich monografii, poświęcając znaczną część dociekań natury metodologicznej określeniu samego regionu. Na tle tych referatów nasuwa się wiele wątpliwości metodologicznych, których nie poruszono, a które nasuwają się etnografowi na każdym niemal kroku. Dużą trudność sprawia brak ścisłych definicji pojęć używanych w etnografii np. postęp i rozwój, cywilizacja i kultura. Istnieje wprawdzie ponad 300 definicji kultury, ale to bynajmniej nie ułatwia sytuacji etnografowi. Jedni za przedmiot badań w kulturze uznają obiektywną rzeczywistość kulturalną, wytworzoną przez ludzkość niezależnie od poszczególnych jednostek ludzkich, w którą one wchodzą z chwilą urodzenia i którą opuszczają z chwilą śmierci, inni zaś za przedmiot badań biorą właśnie zachowanie się jednostek w konkretnym kontekście kulturowym. Każda postawa wymaga odmiennych metod badawczych. Czy jest słuszne, że do badań obiektywnej rzeczywistości przyjmuje się metody psychologiczne, używane przez socjologów do badania postaw ludzkich w odniesieniu do zjawisk. Etnografia nie daje dotąd wyrażnego określenia tych spraw. Sama bowiem etnografia - zdaniem dyskutującego - nie jest adekwatnie określona i budzi wątpliwości. Mówimy, że badamy kultury, a tytuł n:Jszej dyscypliny głosi, że opisujemy ludy. A jak pojmujemy kulturę? Czy monicznie, czy pluralistycznie. Jeśli pluralistycznie, to jaka jest "differentia specifica" odróżniająca od siebie te kultury. Czy kultura regionu może być porównywana z sąsiednimi "al pari", czy na zasadzie podporządkowania. Badając pogr;micze polsko-niemieckie, spotkał szereg elementów kulturowych po jednej i drugiej stronie, mimo pewnych różnic w cechach drugo- i trzeciorzędnych. Z tego wniosek, że struktury polskiej i niemieckiej kultury są podporządkowane większej jednostce kulturowej. Przygotowując monografię regionalną musimy więc metodologicznie założyć, jak będziemy porównywać i podporządkowywać daną strukturę w stosunku do kultur sąsiednich. W dalszym ciągu swej wieloproblemowej wypowiedzi zatrzymał się dyskutant nad zagadnieniem przenikania elementów kultury ludowej w kulturę miejską. IvIówimy o urbanizacji wsi i przeobrażeniach kultury ludowej na wsi, a nie dostrzegamy, w każdym razie zbyt mało uwagi poświęcamy równie ciekawemu zjawisku przenikania wielu elementów kultury ludowej do miast wraz z ludnością �380 Kronika wiejską, przenoszącą się żywiołowo ze wsi do miastn. Gdyby ustalić pochodzenie społeczne ludności naszych miast, to widzielibyśmy, że około 800/0 dzisiejszych mieszkańców miast pochodzi ze wsi. Zakończenie swych uwag dyskusyjnych poświęcił doc. dr T. Wróblewski metodzie kartograficznej i roli atlasów etnograficznych. Na podstawie doświadczeń stwierdza, że linearne wykreślenie granic regionalnych metodą kartograficzną jest niemożliwe, gdyż przedmiot jest ruchliwy i zasięgi wielu zjawisk są zmienne. Atlasy etnograficzne, rewelacja końca XIX w. i pocz. XX w., nie spełniły tych nadziei, jakie z nimi łączono. Nie należy jednak z tej metody rezygnować, gdyż jakkolwiek na małych przestrzeniach nie daje ona czytelnych rezultatów, to jednak dość wyra żnie wyznacza większe struktury kulturowe. Całość swego wystąpienia zakończył T. Wróblewski apelem o precyzyjne uściślenie pojęć, którymi się posługujemy. Prof. dr Topolski zwrócił uwagę na to, że w referatach sporo miejsca pOSWlęcono uściśleniu pojęcia "region", a zbyt mało powiedziano o samej monografii. Podkreśla, że pełna monografia musi być opracowana integralnie, musi ona odpowiadać nie tylko na pytania faktograficzne, ale i eksplikacyjne, musi w równym stopniu uwzględniać rodowód historyczny (moment genezy) jak i funkcje opisywanych zjawisk, czyli ich miejsce w strukturze. Trzeba od początku badań mieć świadomość ~holistyczną, integralną i n~motetyczną. Trzeba zrehabilitować monografie wsi. Dawne wzory bujakowskie zostały w okresie międzywojennym splycone, gdyż nie umiano sobie metodologicznie poradzić. Monografie malych społeczeństw lokalnych pozwalają najlepiej uwzględnić postulat integralności metodologicznej i merytorycznej. W PAN powstaje podkomisja do badań monografii wsi. Na zakończenie prof. Topolski pochwala tematykę sesji naukowej, stwierdzając, że wychodzimy już z etapu pospiesznych syntez. Następny etap to sięganie do żywego materiału, którego poznanie doprowadzi do syntezy bardziej pogłębionej. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska wyraża zadowolenie, że prof. Topolski pochwala monograficzne badania wsi. Stwierdza, że metody badań dostosowujemy do konkretnych warunków i potrzeb. Np. w jednych wypadkach konieczna jest metoda statystyczna, w innych nie. Są badania, które muszą być przeprowadzone stacjonarnie, badania poszerzone można natomiast przeprowadzić metodą ankietową. Podkreśla konieczność weryfikowania w terenie urzędowych danych statystycznych, które jak wykazały sprawdzenia, w wielu wypadkach są mylne. Monografie terenowe muszą być związane z życiem i oparte o konkrety, a nie mogą być mechaniczną rekonstrukcją, wyrwaną z życia. Tylko przez analizę żywego materiału, przez monografie odzwierciedlające życie, możemy dojść do adekwatnej syntezy naukowej. Dr Olga Gajkowa na tle wypowiedzi doc. Wróblewskiego ostrzega przed niedocenianiem metody kartograficznej. Zapewne, że lekcja kartogramu na małych obszarach niewiele nam daje, ale na większych obszarach objaśnia nam więcej i daje to, czego nie potrafimy pokazać tak wyrażnie innymi metodami. Musimy się więc zgodzić, że metoda kartograficzna jest jedną z wielu metod w warsztacie etnografa, ale bynajmniej nie najpośledniejszą. Nie bez racji allasy etnograficzne są w centrum zainteresowania tak w krajach obozu socjalistycznego, jak i w krajach kapitalistycznych. Zapewne, że świadomość nie da się w kartogramie ująć, ale od tego są monografie, by dać pełny obraz zjawisk kulturowych. W dalszym ciągu swej wypowiedzi dr Gajkowa poruszyła kilka aspektów "regionu", przypomniała podział Polski na grupy etnograficzne w ujęciu Bystronia, a następnie zatrzymała się nad przemianami zachodzącymi w kulturze ludowej �Kronika 381 w związku z urbanizacją i nad rytmem tych przemian, kończąc wnioskiem, że unowocześnienie wsi nie likwiduje przedmiotu badań etnograficznych. Dr Kukier zwraca uwagę, że przy określaniu regionu należy uwzględnić między innymi relację tegoż regionu do nadrzędnej całości. Ważną rzeczą jest również, by przy rozgraniczaniu regionów brać pod uwagę to co zalecał Bystroń, a mianowicie uwzględniać samookreślenie i poczucie odrębności mieszkańców. Mgr Jadwiga Grodzka dzieli się swoimi spostrzeżeniami nad zmianami zachodzącymi we współczesnej wsi. Zwraca uwagę, że zbyt mało etnografia zajmuje się kulturą duchową, że wieś zamyka się przed obcym ze swoim życiem wewnętrznym, podobnie zresztą jak obserwuje się to i wśród innych warstw społecznych. Stwierdza, że przez postęp techniczny i bodżce ekonomiczne bynajmniej nie rozładowaliśmy kompleksu niższości w świadomości wieśniaków, stąd nawet w bogatych wsiach, gdzie chłop ma i telewizor i auto nie idzie się w kierunku zatrzymania dzieci na ojcowskim warsztacie pracy, ale dąży się do tego, by wszystkie dzieci mogły się wykształcić na urzędników, by mogły odejść ze wsi do innych zawodów. Uważa, że zbyt mało jest wysiłku społecznego, by ten kompleks przezwyciężyć i rozładować w świadomości tak ludności wiejskiej, jak i całego społeczeństwa. Jako kuriosum podaje słyszane współcześnie w pociągu słowa "patrz chamy już orzą i sieją". Uważa również, że prześmiewki mądrości sołtysa Kierdziołka są odbierane jako ośmieszanie sołtysa w ogóle i jako drwina z chłopa. Godne zastanowienia się jest również zjawisko obserwowane w bibliotekach wiejskich. Czytają starsi i młodzież szkolna, a młodzież pozaszkolna stroni od książki. Tego zjawiska nie można lekceważyć. Ciekawym procesom ulega również wieś w związku z wchodzeniem w orbitę wielkiego przemysłu. Tak np. wieś łęczycka wchodzi w nową fazę rozwoju w związku z rozwojem w tym terenie górnictwa. Prof. dr B. Olszewicz nawiązuje do referatów i dyskusji. Pokazuje na materiale geograficznym, że rozgraniczenie regionów nie jest sprawą tak prostą jakby się wydawało. Mało też mamy monografii geograficznych. Geografia regionalna rozwinęła się bardzo dobrze we Francji, gdzie istnieją wyrażne jednostki geograficzne o wyraźnie odrębnej strukturze i o historycznym usankcjonowaniu podziału według cech morfologicznych. U nas geografowie nie wypowiedzieli się ostatecznie co do podziału Polski na regiony geograficzne i ten brak odczuwa się również i w etnografii. Etnografowie powinni pobudzić geografów, by brak ten zapełnili nowymi opracowaniami Geografii Polski. Jest nowa historia Polski, a brak dotąd nowej geografii Polski. Niezbyt szczęśliwe w skutkach jest również oddzielenie geografii od etnografii. Geografia raczej winnaby się znajdować wśród nauk humanistycznych. W sprawie metody kartograficznej w etnografii prof. dr Olszewicz starał się rozwiązać wątpliwości doc. Wróblewskiego popierając swymi argumentami stanowisko jakie zajęła w tej sprawie dr Olga Gajkowa. Poddał w wątpliwość nieuzasadnione historycznie, a sztucznie lansowane nie przez naukowców nazewnictwo regionalne tego typu jak "ziemia łódzka", czy "ziemia bydgoska". Takich ziem nie było i za poprawniejsze uważa określenia "region łódzki", czy "region bydgoski" itp. Doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa wypowiada się za hasłem prof. dr Topolskiego, że należy prowadzić całościowe badanie społeczności wiejskiej i opracowywać monografie integralne, bez wszelkich okaleczeń opisywanego przedmiotu badań. Oświadcza, że dotychczasowe monografie regionalne, w tym pełnym słowa znaczeniu, właściwie monografiami nie były. Region winien obejmować zwartą społeczność, a nie może być dowolnym konglomeratem różnych struktur arbitralnie zespolonych w sposób narzucony. Ostrzega również, by słowa urbanizacja nie �382 Kronika używać dziś w znaczeniu zrównanie wsi z miastem, lecz jedynie dla nazwania kierunku zmian na wsi. Urbanizacja to proces długi i jak nie od razu Krakow zbudowano, tak też nie zmieni się wieś w miasto po wielu choćby przemianach cywilizacyjnych. Te przemiany jednak symbolizują nam kierunek przemian kultury wiejskiej, których intensywność zależy od wielu czynników i badacza terenowego wykrycie tych czynników żywo pasjonuje. Odcina się od stanowiska jakoby już kończył się przedmiot etnografii wraz z kulturą tradycyjną, bo właśnie zderzenie kultur i tworzenie się nowych układów i nowych wartości w walce ze starym i jego twórczym wykorzystaniu stanowi bardzo ciekawy przedmiot badań. Mgr Maria Suboczowa wraca jeszcze do omawianego już kilka razy problemu urbanizacji wsi. Podkreśla, że urbanizacja nie polega na samym nasyceniu wsi techniką, ale przede wszystkim na przejmowaniu przez wieś miejskich wzorów życia. Stwierdza również, że jak wszystko na świecie, tak i region nie jest czymś statystycznym i stałym i już nasze doświadczenia minionego dwudziestolecia potwierdzają jego zmienność. Dr Anna Kowalska-Lewicka nawiązując do omawianej w referatach i dyskusji współpracy wielu dyscyplin nad monografią integralną, wypowiada się za wykorzystywaniem dorobku innych dyscyplin przez samodzielne ich opanowanie przez etnografów, a nie uważa za szczęśliwe dawanie zleceń usługowych przedstawicielom innych dyscyplin naukowych. Jeśli historycy Iwrzystają samodzielnie z naszego dorobku, my możemy z ich, a to da nam większą samodzielność. Prof. dr Maria Znamierowska-Prilfferowa podkreślając korzyści płynące z sesji poświęconej problemom metodologicznym zwraca uwagę na dużą rolę skansenowskich muzeów na wolnym powietrzu. Uważa, że jest jeden z ważkich elementów utrwalenia żródeł historycznych. Prof. dr Jadwiga Klimaszewska zwraca uwagę, że brakami monografii dziewiętnastowiecznych, a nawet w większości dwudziestowiecznych było nastawianie się na relikty i szukanie przede wszystkim przeżytków w kulturze ludowej. Obecnie jesteśmy zgodni, że badamy przeszłość i terażniejszość. Istnieją opracowania kładące większy nacisk na przeszłość, inne na teraźniejszość, żadne jednak nie pomija drugiej części problematyki. Stwierdza, że nie mn stałych prawidłowości w powiązaniu zjawisk kulturowych i relacje te muszą być każdorazowo pokazane w konkretnych warunkach, w konkretnym wycinku życia. Prof. dr Stanisłw Bąk podkreślając wymogi stawiane monografii integralnej stwierdza, że pełnej monografii nie prędko się doczekamy. Wykazał, ilustrując swe wypowiedzi konkretnymi przykładami, że obok innych dyscyplin etnograf musi współpracować z dialektologiem. Bez pomocy dialektologa nie będzie mógł interpretować żródeł językowych, które dają nam pierwszorzędne informacje. Prof. dr Feliks Markowski, wskazując na szybkie tempo przeohrażeń, zachodzące w naszych wsiach, uważa, że wbrew temu, co powiedziała dr Lewicka, powinniśmy dawać zlecenia i dzielić się pracą z przedstawicielami innych dyscyplin pokrewnych. Zwraca uwagę, że w pracach etnograficznych brak przeważnie wprowadzenia archeologicznego, które powinien napisać nie sam etnograf, lecz właśnie dobry archeolog. Wskazuje jak ważnym dla kultury ludowej jest budownictwo, które przecież stwarza ramy dla innych zjawisk kulturowych, a jednak etnografowie sami nie potrafią prawidłowo przedstawić tych problemów, nie dają właściwych rysunków, któreby jasno ilustrowały tekst i dlatego powinni dać zlecenie architektom. Zwraca uwagę również na niewłaściwe używanie terminów, dotyczących budownictwa, np. nie powinno się mówić o "szalowaniu ścian", lecz o "deskowaniu", powinno się mówić "budownictwo szkieletowe", a nie "budow- �Kronika 383 nictwo ryglowe", nie buduje się "z drzewa", lecz "z drewna", nie istnieje fundament drewniany, lecz "podwalina", która jest "łączona", a nie "wieńczona". Dla zapewnienia ochrony zabytków kultury ludowej popiera starania o muzea na wolnym powietrzu i rzuca hasło, które powinno nasze Towarzystwo Ludoznawcze popularyzować i dążyć do jego realizacji. "Przynajmniej 20 skansenów w Polsce na początek drugiego 1000-lecia Państwa Polskiego". Prof. dr Józef Burszta podsumowując sesję naukową podziękował za referaty i dyskusję, która poszerzyła i uzupełniła rozważania metodologiczne referatów. Zdaliśmy sobie sprawę jak z różnych stron można patrzeć i charakteryzować region i jak różne elementy go wyznaczają. Uświadomiliśmy sobie, że w naszych czasach nie możemy brać terenów wyznaczonych schematycznie według jakichś układów typologicznych, ale badać musimy żywe społeczności, stanowiące całości społeczno-kulturowe. Przedstawione tu komunikaty o stanie badań w naszych ośrodkach etnograficznych dają nam podstawę do przekonania, że etnografia polska jest na dobrej drodze. Sprawy organizacyjne Przewodniczyła XLI W. Z. obradom prof. dr Maria Znamierowska-Priifferowa. Część organizacyjna XLI W. Z. PTL obejmowała: 1. Otwarcie i zatwierdzenie porządku obrad. 2. Wspomnienie o zmarłych w ciągu ostatniego roku członków PTL. 3. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XL WZ, odbytego w Przemyślu, 4. Wybór komisji wnioskowej. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za rok 1965/66. 6. Sprawozdanie i wnioski GKR. 7. Sprawozdania Oddziałów PTL. 8. Dyskusja nad sprawozdaniami. 9. Zatwierdzenie bilansu, sprawozdall i wniosków GKR. 10. Uchwalenie planu pracy i budżetu na rok 1966/67. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez wybraną komisję wnioskową. 12. Zamknięcie Walnego Zgromadzenia. Ad 1. Zebranie otworzyła przewodnicząca prof. Priifferowa, a odczytany przez nią podany wyżej porządek dzienny został przyjęty bez zmian. Ad 2. Prof. dr Bąk wygłosił wspomnienie o zmarłym w ostatnim roku pro·· fes orze dr Tadeuszu Milewskim, po czym zebrani uczcili Jego pamięć chwilą milczenia. Wspomnienie o redaktorze Banaczkowskim, zasłużonym członku Oddziału Warszawskiego wygłosił mgr Makuiski, po czym zebrani uczcili pamięć zmarłego chwilą milczenia. Ad 3. Przeczytany przez mgra Kaleciaka protokół z poprzedniego Walnego Zgromadzenia, odbytego w Przemyślu, przyjęto bez zmian jednomyślnie. Ad. 4. W głosowaniu jawnym przyjęto wybór komisji wnioskowej w następującym składzie: prof. prof. Maria Priifferowa, Stanisław Bąk, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, dr dr Anna Lewicka, Stanisław Błaszczyk, Maria Suboczowa. Ad. 5. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL z poszczególnych dziedzin działalności odczytali: a) ogólno-organizacyjne mgr Suboczowa; b) finansowe prof. dr Bąk; c) redakcji DWOK - prof. dr Burszta; d) redakcji LL - prof. Priifferowa. Ad. 6. Sprawozdanie i wnioski GKR odczytał dr Longin Malicki. Ad 7. Ponieważ Oddziały nadesłały szczegółowe sprawozdania na piśmie, a ograniczenie czasem nie pozwalało na odczytywanie ich w całej rozciągłości, ustalono, by przedstawiciele Oddziałów podali w skrócie najważniejsze dane o swoim Oddziale, by nie zająć na jedno sprawozdanie więcej niż 5 minut. Sprawozdanie z Oddziału Gdańskiego złożył dr L. Malicki, z Katowic mgr Jan Hutka, z Kielc nie było nikogo, z Krakowa złożyła sprawozdanie mgr Łopuszańska. �384 Kront",a W imieniu Oddziału Limanowskiego złożył krótkie sprawozdanre mgr Kaleciak, obok sprawozdania ze swego Oddziału w Mszanie Dolnej. Z Lublina przedłożył sprawozdanie mgr Olesiejuk, z Łańcuta - dyrektor Jan Micał. Sprawozdanie Oddziału Łódzkiego przedstawiła mgr Lechowa, z Olsztyna dr Klonowski, z Opola mgr Kaleciak, z Przemyśla mgr Lew, z Poznania mgr Linette, z Sanoka mgr Kaleciak, ze Szczecina - mgr Kaleciak, z Torunia prof. Prufferowa, z Warszawy mgr MakuIski, z Wrocławia dr Pawłowska, z Zakopanego mgr Kaleciak. Ad 8. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrała głos prof. Prufferowa wykazując, że trudności finansowe hamują pracę statutową Oddziałów i że to ograniczenie mniej lub więcej odbiło się na pracy wszystkich Oddziałów. Prezes PTL prof. Olszewicz wyjaśnił, że Zarządem nie kieruje sknerstwo ani skąpstwo, lecz twarda konieczność zmusza do daleko idących oszczędności. W miarę polepszania się sytuacji finansowej Towarzystwa i Oddziały otrzymają większe fundusze na działalność statutową. Wyjaśnił również, że wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej są słuszne, lecz stają się nieaktualne, gdyż budynek, w którym mieszczą się agendy PTL idzie do kapitalnego remontu, przy czym zostaną według zapewnienia rektora zabezpieczone potrzeby naszego Towarzystwa. Ad. 9. Walne Zgromadzenie jednomyślnie zatwierdziło bilans i sprawozdania Zarządu, GKR i Oddziałów PTL. Ad. 10. Problemy planu pracy i budżetu na rok 1966/67 referował mgr Nienartowicz. Budżet nie może być jeszcze przedstawiony w realnej postaci, gdyż P AN nie dała odpowiednich limitów. Postanowiono tedy upoważnić Zarząd do opracowania budżetu stosownie do możliwości limitowych, zalecając, by nie ograniczać działalności statutowej lecz starać się utrzymać ją przynajmniej na dotychczasowym poziomie, natomiast działalność wydawniczą modyfikować w granicach możliwości finansowych i uzyskiwanych dotacji. Uchwałę przegłosowano jednomyślnie. Ad. 11. Uchwalenie wniosków - w imieniu komisji wnioskowej przedstawiła Walnemu Zgromadzeniu zebrane wnioski doc. dr Kutrzeba-Pojnarowa. 1. Przyjąć na członków honorowych PTL: a) prof. dr Saulo Haltsonena z Helsinek, b) prof. dr Christo Vakarelskiego z Sofii. Wniosek przyjęto przez aklamację. 2. Pozostać przy zaprowadzonym w ostatnim roku sposobie centralnego ściągania składek. Przegłosowano większością głosów. 3. Popularyzować dorobek naukowy PTL i prace Towarzystwa przez prasę i radio. Przegłosowano jednomyślnie. 4. Otaczać opieką i chronić przed zniszczeniem ginące zabytki kultury ludowej i inicjować zakładanie nowych muzeów, w tym także muzeów na wolnym powietrzu. Przegłosowano jednomyślnie. 5. Na wniosek Oddziału Łódzkiego XLII Walne Zgromadzenie PTL w 1967 r. przeprowadzić w Łodzi. Przyjęto przez aklamację. 6. Walne Zgromadzenie dziękuje Oddziałowi Poznańskiemu za trud i wysiłek poniesiony dla przygotowania XLI W. Z. Przyjęto przez aklamację. Wniosku redakcji "Literatury Ludowej" o przyznanie etatu pracownika redakcyjnego nie głosowano, lecz rozpatrzenie go i załatwienie w myśl obowiązujących przepisów zostawiono Zarządowi Gl. PTL. Ad. 12. Zamknięcia zebrania organizacyjnego dokonała prof. dr Maria Prufferowa. Podziękowała za udział wszystkim uczestnikom zjazdu a szczególniejsze wyrazy podzięki skierowała do organizatorów i gospodarzy W. Z. - Oddziału Poznańskiego. Dopełnieniem XLI W. Z. w Poznaniu była jednodniowa wycieczka autokarowa na trasie Poznań-Szreniawa-Zbąszyń-Babimost-Leszno-Poznań, w której wzięla udział większość uczestników Walnego Zgromadzenia. �385 Kronika W ten sposób trzydniowy końca. Poznań, program XLiI W. Z. w Poznaniu został wypełniony do 24. X. 1966 r. mgr Piotr dr B. Otszewicz i I przewodniczący W. Z. prof. Kaleciak prezes protokolant PROTOKOŁ z XLII Walnego Zgromadzenia odbytego w dniach członków Polskiego 21-22 października Towarzystwa Ludoznawczego, 1967 r. w Ł o d z i Dnia 21 października 1967 r. prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska dokonała otwarcia XLII Walnego Zgromad2ienia. Po powitaniu zebranych i zawiadomieniu o stratach w szeregach PTL, jakie spowodowała śmierć członków: doc. dra Adama Chętnika, Józefa Jurka, Józefa Koniecznego i Bogusława Kowalca, prof. Zawistowicz-Adamska zaproponowała na przewodniczących W. Z. prof. dra W. Hejnosza z Torunia i doc. dra T. Wróblewskiego z Poznania. Wyboru dokonano przez aklamację. W imieniu Prezydium prof. Hejnosz odczytał proponowany przez organizatorów porządek obrad: 1. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XLI W. Z., odbytego w 1966 r. w Poznaniu. 2. Wybór komisji. 3. Sprawozdanie Zarządu Głównego za okres 3-letniej kadencji. 4. Sprawozdanie Oddziałów. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 6. Dyskusja. 7. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków Głównej Komisji Rewizyjnej oraz udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu. 8. Uchwalenie planu pracy i budźetu na rok 1968. 9. Uchwalenie wniosków, przedłożonych przez komisję wnioskową. 10. Wybór członków Zarządu Głównego i Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego PTL na okres następnych 3 lat. 11. Zamknięcie Walnego Zgromadzenia. W dyskusji nad porządkiem dziennym, na wniosek prof. dra Stanisława Bąka, skreślono punkt 4 (sprawozdania Oddziałów), gdyż sprawozdanie Sekretarza Generalnego obejmuje całość. Na wniosek dra W. Sobisiaka punkt 2 (wybór komisji) przesunięto na punkt 1. Ad. 1. Do komisji mandatowo-skrutacyjnej zostali wybrani jednomyślnie: dr B. Bazielich, dr J. Kamocki, mgr Sto Chmielowski i mgr A. Oleszczuk. W skład komisji matki weszli wybrani jednomyślnie: prof. dr Fr. Wokroj, doc. dr T. Wróblewski, mgr K. Różanowski, mgr Z. Neyman, dr K. Pietkiewicz, dr L. Malicki, dr R. Kukier, dr Fr. Klonowski i dr J. Bohdanowicz. Do komisji wnioskowej wybrano jednomyślnie: dra Z. Jasiewicza, dr W: Kwaśniewicza, mgr M. Polakiewicz. Ad. 2. Protokół z XLI W. Z. przeczytał mgr Piotr- Kaleciak. Protokół przyjęto jednomyślnie. Ad. 3. Sprawozdanie ogólne za lata 1964-67 w mieniu Zarządu Gl. złożył Sekretarz Generalny Ignacy Kuźniewski. Sprawozdanie finansowe za ten okres przedstawił Skarbnik Towarzystwa prof. dr St. Bąk. Ad. 5. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej odczytał mgr St. Błaszczyk. Wnioski kończyły się sugestią, by W. Z. udzieliło ustępującemu Zarządowi absolutorium. 25 - Lud, t. LII �z działalności statutowej Suma mgr A. Nienartowicz Gł. Księgowy bilansowa ._--_._--_. ------- obrotowych Zmniejszenie 7 środków Zyski nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej za 1966 r. : l 808 143,60 ': I Ii I I I 507928,39 I ,i I ;i il 'I 4 3 2 statutowej Treść Komitetu Zarządu Kolbergowskiego Głównego Suma Prof. bilansowa dr Stanisław Skarbnik ------ Straty nadzwyczajne niewyodrębnionej działalności gospodarczej Koszty akcji i zadań zleconych - - Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) il-l-~~~;~-~~ałalności 'I 30050,- 5293,- 400000,- 470000,- 55930,- 162273,20 164070,01 12599,- I wyników Suma Lp. _-,--_z_ł_o_ty_c_h_:i , Rachunek miesz- 6 dodatki Kołbergowskiego przejściowe dla Komitetu - Głównego zleconych Dotacja na kaniowe dla Zarządu - z P.A.N. Dotacja i zadań Kolbergowskiego z akcji Komitetu - Głównego Dochody Zarządu - Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) Dochody Treść 5 4 3 2 Lp. Dochody Bqk 11 808 143,60 10668,34 32 100,40 1023919,17 444835,25 296620,44 . Suma złotych Wydatki l'> ~ ;l c ..•~ �Kronilca 387 Ad. 6. W dyskusji nad sprawozdaniami zabrali głos: doc. Wróblewski, prof. M. Znamierowska-Priifferowa, dr Sto Świrko, dyr. W. Babinicz, dr O. Gajkowa, mgr A. Nienartowicz, prof. dr J. Gajek, mgr B. Gawin, mgr St. Lew, prof. sto Bąk. Doc. Wróblewski mówił o trudnościach finansowych Towarzystwa, o wydawnictwach PTL oraz o pewnych nieporozumieniach personalnych, które winny zniknąć, by była stosowniejsza atmosfera do pracy. Prof. Priifferowa podkreśliła osiągnięcia PTL oraz trudności wynikające ze zbyt skromnej liczby etatów. Setki ludzi winny brać udział w badaniach i należy wciągnąć w te prace więcej ludzi młodych. Apeluje o wzmożenie tempa prac i o większą solidarność w szeregach Towarzystwa. Dr Swirko zabrał głos w sprawie "Literatury Ludowej" uważając, że sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej jest niedomówione i krzywdzące dla "Literatury Ludowej" i jej Redakcji. Przypomniał, że Redakcja ta zdobywa znaczne kwoty na poszczególne pozycje i to tak z Ministerstwa Kultury i Sztuki jak i od władz terenowych. Jednak Zarząd Główny nie może pozostawiać swojego przecież wydawnictwa bez regularnych dotacji, które są zapreliminowane w budżecie. Stawia to bowiem Redakcję w niezwykłych trudnościach i utrudnia prawidłowy rytm wydawniczy ze szkodą zarówno dla "Literatury Ludowej" jak i dla całego PTL. Wyraża nadzieję i życzenie, by w przyszłości nie dochodziło do takich zadrażnień, jak zwracanie niepokrytych rachunków. Nie widzi żadnej potrzeby niedomówień w sprawie "Literatury Ludowej" i jest święcie przekonany, że tak sprawy redakcyjne jak i sprawy finansowe są jasne i nie posiadają niczego do ukrywania czy zawoalowania. Dyrektor Babinicz nawiązał do Kongresu Kultury Polskiej i podkreślił w swej wypowiedzi moment, że wszyscy jesteśmy zobowiązani do ponoszenia odpowiedzialności za polską kulturę. Stwierdził, że w ciągu długich lat padały nieodpowiedzialne zdania w sprawie etnografii, a ludzie odpowiedzialni za etnografię nie dają autorytatywnej odpowiedzi. Czy można być zadowolonym, że po tylu latach nie napisano na poziomie nowoczesnego podręcznika etnografii, że deklamuje się o integralności badań, a nikt nie napisał podręcznika metodologii etnografii. Widzimy, że nie rzadko na stanowiskach, związanych z etnografią i potrzebujących niewątpliwie etnografów z pełnymi kwalifikacjami, pracują nieetnografowie. Dostrzega w szeregach Towarzystwa pewną obojętność. Apelował swego czasu o żywszą współpracę z Uniwersytetami Ludowymi. Dotychczas U.L. w Rożnicy nawiązał kontakt jedynie z Katedrą Etnografii w Krakowie. Czy PTL nie mogłoby być tak jak Towarzystwo Wiedzy Powszechnej, Towarzystwem wyższej użyteczności. Wyraził też ubolewanie, że na Walnym Zgromadzeniu brak Prezesa Towarzystwa, że jeden z prelegentów nie przysłał nawet zgłoszonego przez siebie referatu. Doc. Wróblewski nawiązując do wypowiedzi dyr. Babinicza w sprawie klimatu w PTL stwierdza, że PTL odgrywa ważną rolę w kulturalnym życiu kraju i wywodzi się z postępowych tradycji. Uchwały Kongresu Kultury Polskiej, w którym brało udział wielu członków naszego Towarzystwa, nie są nam obojętne, ale uchwały te stały się naszymi wytycznymi działania. Proponuje również, by nowo wybrany Zarząd przedstawił się ministrowi Kultury i Sztuki. Dr Gajkowa nawiązała do pewnych niedomówień w sprawozdaniu Głównej Komisji Rewizyjnej, dotyczących rozliczeń niektórych kont osobowych współpracowników PTL i oświadczyła, że po 40-tu latach pracy w szeregach PTL spotkało ją wiele przykrości i mimo, że w związku z tym nosi się z zamiarem opuszczenia szeregów Towarzystwa, nie zawiedzie jednak Towarzystwa jeśli chodzi o rozliczenie osobowego konta. Na dowód odczytała pismo, jakie w tej sprawie skierowała do Zarządu Głównego 16. X. 1967 r. �388 Kronika B I L A N S Polskiego Towa na dzień 31. Aktywa Lp. l. Ban ki- Zarządu -Oddziałów - Komitetu 2. Sumy jednostkowe złotych Treść Kasy - Zarządu Głównego Kolbergowskiego Głównego - Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego 3. 91,45 4630,59 844,64 5566,68 126285,50 800465,52 926751,02 138152,83 17044,36 14401,40 31445,76 Ma t er ia ł y Zarządu 7. Przedmioty 8. Wyr ob y - nietrwałe Głównego S r od k i ma 121 776,96 (wydawnictwa) 2637479,65 1448880,- 4086359,65 trwałe 65495.- Pozostałe wartości trwałe Straty niewyodrębnionej działalności gospodarczej S li 23206,75 w użytkowaniu - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 10. 11. 629321,52 D ł u ż n ic y - 9. .._-- Kolbergowskiego - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 6. 81045,01 539646,79 -----_ Sumy do rozliczenia - Komitetu 5. 8629,72 Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) + produkcji w toku - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 4. Sumy zbiorcze złotych b il 1 444520,72 714701,IB ansow a---------------I------------T--8~;~~ Gl. Księgowy mgr A. Nienartowicz �389 Kronika rzystwa Ludoznawczego XII. 1966 r. Passywa ... 1. Sum y - 2. Sumy jednostkowe złotych T re ś ć Lp. __ Sumy zbiorcze złotych ._._---_ .... _---'------------'------- do rozliczenia Zarządu Głównego 138498,68 Wier zyciele - Zarządu Głównego Komitetu Kolbergowskiego 3. Zużycie przedmiotów 4. Fundusz środków 5. Fundusz obrotowy \ \ .. 26727,22 565626,75 59235397 ---- nietrwałych 121776,96 trwałych 1510015,72 5824652,74 \ _. ---------_. __ ----- ._-.,.--------.....,.---- bilansowa 8187298,07 Prof. Skarbnik dr Stanislaw Bąk �390 Kronika Mgr Nienartowicz w swej wypowiedzi udowodnił, że Towarzystwo przeznacza na wydawnictwa gros swojego budżetu. Często ma duże trudności finansowe i wtedy trudno pokryć rachunek, gdy nie ma czym. Na administrację wydaje Towarzystwo 100/0swego budżetu. Pozycja ta w ostatnich latach znacznie się zmniejszyła. Podkreślił i pochwalił dużą operatywno§ć dra Świrki w zdobywaniu dodatkowych źródeł finansowania "Literatury Ludowej", co walnie odciąża budżet Towarzystwa, mocno okrojony przez PAN. Prof. dr J. Gajek przypomniał, że po zakończeniu procesu, w którym został uniewinniony już w 1966 r. złożył oświadczenie, że gotów jest rozliczyć swoje konto w PTL i jeśli otrzyma przekonywujące uzasadnienie jakichś pretensji do jego konta, gotów jest je wyrównać. Wszelkie niedomó\vienia wytwarzają atmosferę dwuznaczną i w okolicznościach, jakie wokół tej sprawy zaistniały, wysoce dla niego szkodliwą, czego nie spodziewał się po 40-tu latach pracy w PTL. Doc. Wróblewski, jako wieloletni skarbnik PTL i współprzewodniczący XLII W.Z. złożył oświadczenie, że ten problem nie powinien ciążyć nad porządkiem obrad W.Z., gdyż sprawa została skierowana za zgodą Zarządu Głównego i prof. Gajka do odpowiedniej komisji. Pewne nadpłaty, jakie zaistniały w ciągu działalności Towarzystwa w żadnym wypadku nie stanowiły przestępstw kryminalnych, lecz pewna grupa osób specjalnie reżyserowała bieg sprawy, wskutek czego sprawa -traiiła do sądu. Działały tu w dużej mierze mechanizmy osobistych animozji. Prof. Gajek jest trochę apodyktyczny, przez co przysporzył sobie wrogów, ale od strony finansowej sprawa nie zasługuje na dyskusję na Walnym Zgromadzeniu i prosi, by więcej tym tematem dziś się nie zajmować. Mgr Konrad Wypych dodał kilka szczegółowych wyjaśnień do sprawozdania Sekretarza Generalnego w sprawie wydawnictw. Stwierdził, że zapasy wydawnict\v PTL w magazynach są już w niektórych pozycjach znikome, a sprzedaż ostatnio idzie zadawalająco. Uważa, że ostatnie tytuły Archiwum Etnograficznego mialy za niski nakład. Prof. dr Zawistowicz-Adamska przyznaje rację wypowiedzi dyr. Babinicza, że często opinie a etnografii ferują nieetnografowie. Etnografia jest na styku nauk i w związku z integracją nauki jest przedmiotem zainteresowań przedstawicieli innych dyscyplin. Tymczasem etnografia rozrosła się tak szeroko i dotyczy tak wielu dziedzin, że nikt kto nie jest w pełni etnografem, nie może być reprezentantem całej etnografii. Na Kongresie Kultury był podany wniosek o ocenienie znaczenia etnografii. Mgr Gawin podziękował doc. Wróblewskiemu za beznamiętne wyjaśnienie sprawy, która niesłusznie wywołała znaczne zadrażnienie i mogłaby niekorzystnie zaważyć nad przebiegiem Walnego Zgromadzenia. Sprawa wyjaśnila się korzystnie dla obu stron. Nie możemy się załamywać tym, że napotykamy na trudności finansowe. Takie same trudności finansowe istnieją i w innych towarzystwach. "Literatura Ludowa" to jest pozycja, która winna być utrzymana przynajmniej jako kwartalnik. Każda nowo wydana pozycja to najlepsza legitymacja Towarzystwa i dowód, że PTL działa. Etnografia się nie przeżyła, a nasza sesja naukowa również pokazała, że nasi etnografowie prowadzą badania naukowe nie tylko w kraju, ale i za granicą. Mgr Stefan Lew doszedł do przekonania, że w PTL wytworzył się kern pl eks biadolenia, a tymczasem należałoby szukać nowych sposobów rozwiązywania trudności. Apeluje o lepszą współpracę z innymi pokrewnymi instytucjami i placówkami. �Kronika 391 Prof. Bąk w imieniu Zarządu Głównego i nieobecnego Prezesa podsumował dyskusję i stwierdził, że poruszono w niej wiele problemów i wypowiedziano wiele poglądów, lecz celem wszystkich bylo dobro Towarzystwa i rozwój naszej etnografii. Nie wszystkie wypowiedzi z natury rzeczy były równie słuszne. Niektóre padły w żarliwości dyskusyjnej bez głębszej racji. Bo czyż można np. mieć pretensję do prezesa, że zachorował, albo do Zarządu Głównego, że otrzymuje za małe subwencje. Nie przesadzajmy również z rzekomym przerostem rezerw magazynowanych naszych wydawnictw. Bronimy te skromne zresztą rezerwy przed przemiałem, gdyż z pewnością jeszcze się przydadzą w swoim czasie. Zresztą należy pamiętać, co już podkreślił w swej wypowiedzi sekretarz wydawnictw PTL mgr Konrad Wypych, że nasze wydawnictwa idą bez remanentów. Nasze obecne warunki lokalowe są dość skromne, ale jest nadżieja, że otrzymamy nowy lokal. Utrzymanie na poziomie dotychczasowych tytułów wydawniczych mimo trudności finansowych, wzrost liczby członków Towarzystwa mimo ograniczenia do minimum subwencji dla Oddziałów, poszerzenia zakresu naszych badań i pogłębienie metod gwarantuje nam pełniejszy rozwój całej naszej etnografii i możemy mieć zasłużoną satysfakcję z świadomości, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze walnie przyczynia się do rozwoju etnografii polskiej i swymi pracami wzbogaca skarbiec polskiej kultury. Ad 7. Po dyskusji przystąpiono do zatwierdzenia bilansów, sprawozdawczości i udzielenia absolutorium dla ustępującego Zarządu Głównego. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy po przedstawieniu odpowiednich danych przez Komisję Mandatowo-Skrutacyjną, iż zostało zwołane prawidłowo w oparciu o statut PTL i że zostały spełnione wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Głównego, złożone przez sekretarza generalnego jako wyczerpujące, b) przyjąć i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe, złożone przez skarbnika Zarządu Głównego, . c) przyjąć i zatwierdzić sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej i na wniosek tejże komisji d) udzielić ustępującemu Zarządowi Głównemu absolutorium. Wszystkie części tej uchwały głosowane były oddzielnie w głosowaniu jawnym i zostały przyjęte jednomyślnie. Jedynie przy głosowaniu nad absolutorium dla Zarządu Głównego członkowie tego Zarządu wstrzymali się od głosowania. Oddzielnie przegłosowano również zatwierdzenie bilansu za rok 1966 na wniosek gł. księgowego mgra A. Nienartowicza, podejmując następującą uchwałę: "XLII Walne Zgromadzenie PTL w Łodzi zatwierdza wykonanie budżetu i bilansu za rok 1966, przebadanego już przez biegłego księgowego oraz Główną Komisję Rewizyjną w brzmieniu przyjętym przez Polską Akademię Nauk". Uchwałę przegłosowano niemal jednomyślnie, gdyż za uchwałą głosowali wszyscy prócz jednego wstrzymującego się od glosu. Przeciw zatwierdzeniu bilansu nie głosował nikt. Ad. 8. Projekt preliminarza i oparty o ten projekt plan pracy referowal mgr A. Nienartowicz. Projekt ten przedstawił jako problematyczny i postulatywny, gdyż brak jeszcze konkretnych limitów ze strony Polskiej Akademii Nauk. Wobec takiej sytuacji Walne Zgromadzenie uznało za rzecz nierealną zatwierdzenie budżetu na następny rok a jedynie zaleciło, by Zarząd opracował budżet w stosunku do możliwości limitowych PAN, zalecając przyszłemu Zarządowi, by działalność statutową utrzymać przynajmniej na dotychczasowym poziomie, a działalność wydawniczą modyfikować w granicach możliwości finansowych i uzyskanych dotacji z PAN jak i subwencji docelowych na konkretne pozycje wydawnicze. �392 Kronika Ad. 9. Uchwalenie wniosków. Komisja wnioskowa przedstawiła zebrane wnioski, które W.Z. rozpatrywało i przegłosowało pojedyńczo, a więc każdy oddzielnie. 1. Najpierw podano wniosek Oddziału Zakopiańskiego, zgłoszony przez prezesa tegoż Oddziału mgr Wandę Jostową, by następne, tj. XLIII W.Z. PTL połącżyć z rocznicą 80-lecia Muzeum Tatrzańskiego i związaną z tą okolicznością sesją naukową i odbyć je w 1968 r. w Zakopanem. Wniosek przyjęto przez aklamację, a następnie w formalnym głosowaniu jawnym przegłosowano przyjęcie wniosku jednomyślnie. 2. W.Z. apeluje do wszystkich członków PTL o podejmowanie w coraz szerszym zakresie etnograficznych badań nad współczesnością i ściślejszego powiązania badań etnograficznych z potrzebami praktyki. W głosowaniu wniosek przeszedł niemal jednomyślnie, gdyż przy jednym wstrzymaniu się od głosu. 3. W.Z. zaleca Zarządowi Głównemu przeanalizowanie polityki wydawniczej PTL i profilu czołowego czasopisma etnograficznego jakim jest "Lud". Wniosek przegłosowano przy dwu głosach przeciwnych i trzech wstrzymujących się od głosu. 4. W.Z. zaleca przyszłemu Zarządowi Głównemu przeanalizowanie struktury wydatków pod kątem przystosowania ich do statutowych zadań Towarzystwa. Wniosek przyjęto przy jednym wstrzymaniu się od głosu. 5. W.Z. zobowiązuje Zarząd Główny i Zarządy Oddziałów do zbadania możliwości wpływu na zwiększenie udziału etnografów w pracach instytucji i towarzystw kulturalnych, jak uniwersytety ludowe, powszechne, czy robotnicze, jak domy kultury, czy towarzystwa regionalne i inne. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. 6. W.Z. zwraca się do Zarządu Gł. z zaleceniem przeprowadzenia rozmów z Centralnym Zarządem Muzeów w sprawie obsadzenia stanowisk etnograficznych przez etnografów. Przegłosowano większością przy jednym sprzeciwie i jednym wstrzymaniu się od głosu. 7. W.Z. PTL wzywa członków swych Oddziałów do współdziałania w akcji ochrony zabytków kultury ludowej, a w szczególności do pomocy przy organizowaniu małych i większych muzeów na wolnym powietrzu, typu skansenowskiego. Małe, wiejskie muzea skansenowskie, urządzone w zabytkowych chatach, pozostawionych in situ mogłyby służyć jako placówki kulturalne dla danej i sąsiednich wsi, a w okresie letnim mogłyby służyć jako punkty turystyczne, posiadające atrakcyjne programy, związane z folklorem danego regionu oraz skupiające twórców ludowych i ich dzieła. Przyczyniłoby się to do ratowania ginących zabytków budownictwa ludowego oraz do podnoszenia kulturalnego i ekonomicznego poziomu wsi. Przegłosowano jednomyślnie. 8. XLII W.Z. PTL, biorąc pod uwagę narastającą i bardzo pilną potrzebę zarejestrowania i oddania do użytku społecznego ginących elementów folkloru muzycznego i tanecznego, zwraca się do Ministerstwa Kultury i Sztuki z prośbą o rozpatrzenie możliwości przygotowywania kadr specjalistów w zakresie dokumentacji, teorii i praktyki związanej z folklorem muzycznym przez przedstawicieli Wyższych Szkół Muzycznych, Instytutu Sztuki oraz zainteresowanych tą sprawą etnografów. Wniosek przeszedł przy 5-ciu wstrzymujących się od głosu. 9. W.Z. Zaleca Zarządowi Gł. starania, by PTL mogło organizować zespołowe wyjazdy zagraniczne swych członków w celu wymiany doświadczeń naukowych. Wniosek przegłosowano jednomyślnie. 10. W.Z. PTL uważa za konieczne udzielenie przez Zarząd Gł. w miarę możności stałych rocznych dotacji na działalność statutową, a więc tak na prowadzenie badań terenowych jak i na akcję popularyzatorską w terenie. Przegłosowano większością przy trzech głosach przeciwnych i 4 wstrzymujących się od głosowania. Ad. 10. Komisja "Matka" ustaliła listę kandydatów do władz naczelnych PTL. Lista została częściowo zmieniona, a częściowo uzupełniona przez W. Z. Komisja mandatowo-skrutacyjna rozdała listy wyborcze wszystkim, uprawnionym do głosowania i podała regulamin głosowania. Po ukończeniu zbierania głosów �z działalności statutowej T r eŚć Suma mgr obrotowych A. Nienartowicz Gl. Księgowy bilansowa środków Zmniejszenie 7 miesz- Zyski nadzwyczajne z niewyodrębnionej działalności gospodarczej dodatki 6 przejściowe Kolbergowskiego Dotacja na kaniowe dla Komitetu - Głównego zleconych 5 dla Zarządu z P.A.N. - Dotacja 4 i zadań Kolbergowskiego Głównego z akcji Komitetu - Dochody Zarządu - Dochody z niewyodrębnionej działalności gospodarczej (sprzedaż wydawnictw) Dochody 3 2 Lp. Dochody . 12419553,12/ 312392,32 39780,17 3052,- 850000,- 475000,- 202262,70 319726,- 205035,93 12304,- 3 2 działalności statutowej ----------------'--- Treść Suma Prof. i zadań Skarbnik dr Stanislaw zleconych Kolbergowskiego Głównego bilansowa akcji Komitetu Zarządu Koszty - - i I I Bqk Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej) Koszty za 1967 r. Lp. wyników Suma złotych Rachunek 2419553,12 84896,50 1525461,57 484 365,96 324829,09 Suma złotych Wydatki �394 Kronika Bl LANS Polskiego Towa na dzień 31. Aktywa Lp. T Sumy jednostko złotych r eśĆ _ 1 2 3 4 5 6 _. __ .__ l.....- .. __ ._ .._. B a n k i - Zarządu Głównego -Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego Kasy - Zarządu Głównego -Oddziałów - Komitetu Kolbergowskiego 'Koszty niewyodrębnionej działalności gospodarczej (wydawniczej produkcji w toku) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Koszty akcji zadań zleconych realizacji) - Zarządu Głównego 1558,66 124780,96 604400,71 730740,33 638,32 4225,61 391,21 5255,14 59 187,70 657664,33 716852,03 (w toku 9725,50 Sumy do rozliczenia - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 10000,- ___!Q'! ~91,09 114391,09 65146,49 18 168,43 83314,92 Dłużnicy - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 27111,61 7 Materiały 8 Przedmioty 9 w yr ob y nietrwałe 122044,46 w użytkowaniu (wydawnictwa) - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego Śr od k i trwałe 11 Pozostałe wartości trwałe Straty niewyodrębnionej spodarczej (wymiana żek) Suma 4282 168,25 1 501 966,57 I działalności gO-I i przecena ksią- bilansowa 1 461 254,83 9 120319,73 Gł. Księgowy mgr 2614568,25 1667600,-_. --- -.---. 65495,- 10 12 _ Sumy zbiorcze złotych A. Nienartowicz �395 KTonika rzystwa Ludoznawczego XII.1967 r. Passywa T re Lp. Sum y Sumy jednostko złotych Ś Ć do rozliczenia - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 11 738,09 200,- Wierzyciele - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego 2 3 Zużycie przedmiotów 4 Fundusz środków 5 Fundusz obrotowy I Suma \\ \ Sumy zbiorcze złotych 111938,09 119442,34 954968,10 1074410,44 122044,46 nietrwałych 1567461,57 trwałych 6244465,17 \ 9120319,73 bilansowa Prof. Skarbnik dr Stanislaw Bąk �396 Kronika do pustej urny, przy czym członkowie komisji wzywali uprawnionych do głosowania według listy i czuwali, by każdy bezpośrednio oddał jeden głos, komisja skrutacyjna (w składzie: J. Kamocki, St. Chmielowski, B. Bazielich i A. Oleszczuk) przeliczyła głosy i sporządziwszy protokół ze swych czynności, ogłosiła wynik wyborów. Głosowało 127 osób na 190, uprawnionych do głosowania członków PTL, biorących udział w sesji naukowej i XLII W.Z. PTL. Dwa głosy unieważniono za niespełnienie wymogów regulaminu wyborczego. Zgodnie z protokółem komisji skrutacyjnej do Zarządu Głównego według ilości głosów weszły następujące osoby: a) jako członkowie Zarządu Głównego: J. Burszta - 109 głosów, Fr. Klonowski - 108, M. Suboczowa, - 107, K. Zawistowicz-Adamska - 104, J. Klimaszewska 104, P. Kaleciak 103, W. Kwaśniewicz 103, K. Pietkiewicz 101, L. Malicki -1 99, A. Kowalska-Lewicka 96, A. Kutrzeba-Pojnarowa 91, M. Znamierowska-PrUfferowa 88, St. Błaszczyk 86, B. Jaworska 83, St. Bąk - 82, K. Różanowski - 82, T. Wróblewski - 79, St. Lew - 78, P. Dekowski - 77. b) na zastępców członków Zarządu Głównego: Fr. Wokroj - 76 głosów, Z. Neyman - 74, J. Optołowicz - 69. Do Głównej Komisji Rewizyjnej weszli: Z. Jasiewicz - 118 głosów, 1. Kuźniewski - 114, J. Jastrzębski - 106, B. Linette - 80, T. Prus-Wiśniowski - 62. Do Sądu Koleżeńskiego wybrani zostali według kolejności głosów: WI. Antoniewicz - 121 głosów, W. Babinicz - 112, F. Olesiejuk - 109. Protokół komisji skrutacyjnej wraz z opieczętowanymi głosami oddano do przechowania jako dokument głównemu księgowemu PTL. Ad. 11. Zamknięcia W.Z. dokonał prof. dr Hejnosz dziękując członkom PTL za udział, a organizatorom i gospodarzom za włożony trud w jego przygotowanie. Dopełnieniem Walnego Zgromadzenia była uroczystość jubileuszowa, przygotowana na cześć prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej z okazji 40-lecia jej pracy naukowej. Wybitnie zasłużonej dla nauki polskiej Jubilatce złożono wiele życzeń, kwiatów i wydawnictw naukowych, specjalnie opublikowanych dla uczczenia prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej i upamiętnienia Jej jubileuszu. Uroczystość dopełniły występy ludowego zespołu artystycznego z Łowicza i spotkanie towarzyskie uczestników W.Z. XLII Walne Zgromadzenie poprzedziła sesja naukowa, a jego uzupełnieniem była ciekawa wycieczka etnograficzna szlakiem Łódż-Łęczyca-Poddębice-Uniejów-Warta-Sieradz-Łódź. Łódź, 20-32 mgr Piotr X 1967 r. KaLeciak (protokólant) prof. dr Wojciech (przewodniczący Hejnosz W.Z.) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00c301f4c062e173ebb4f4f3c1abc700.pdf 1cedcbef8f37eda298759aa21f92300a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:312 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:276 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.285-352 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. I RECENZJE SPRAWOZDANIA Lud, Etnografia Polskiej Polska. Akademii Instytut Historii Kultury Materialnej Nauk, Wrocław-Warszawa-Kraków, t. 52, 1968 r. 1966, zeszyt X. Zeszyt X Etnografii Polskiej rozpoczynają cztery artykuły z zakresu metodologii. K. D o b r o w o l s k i i A. K u t r z e b a - P o j n a r o wa Sylwetka Jana-Stanisława Bystronia. Artykuł zawiera krótkie curriculum vitae prof. J. Sto Bystronia (1892-1964) oraz obrazuje w sposób szczegółowy jego drogę naukową. Podkreślona jest wielostronność zainteresowań uczonego oraz jego wspaniały dorobek w dziedzinie etnografii, socjologii i historii. B. O l s z e w s k a - D yon i z i a k Funkcjonalny model kultury w świetle niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii. Tematem artykułu jest zagadnienie wartości, jakie w stosunku do koncepcji ewolucjonistycznej i kulturowo-historycznej wniósł do teorii kultury funkcjonalizm Malinowskiego. Na tle tych rozważań przeprowadzona zostaje analiza i kry·· tyka funkcjonalnego modelu kultury. Stwierdzając, że u podstaw naukowej teorii kultury Malinowskiego, tkwi instrumentalna interpretacja zjawisk kultury w kategoriach determinizmu biologicznego, omawia się jej konsekwencje teoretyczne i metodologiczne, zarówno od strony pozytywnej, jak i negatywnej. Proponując wprowadzenie pewnej korekty do funkcjonalnego modelu analizy kultury, podkreśla się przydatność należycie opracowanej teorii potrzeb, jeśli nie uniwersalnej, to \v każdym razie mającej zastosowanie w określonych warunkach społeczno-ustrojowych. K. M a ł k o w s k a Problem akulturacji w etnologii arnerykańskiej. Problem akulturacji wiąże się ściśle z ekspansją Europejczyków na inne kontynenty, zamieszkane przez ludy kolorowe i z wprowadzeniem w życie tych ludów szeregu nowych czynników, przekształcających w stosunkowo szybkim czasie ich tradycyjne modele kulturowe. Artykuł poświęcony jest omówieniu poszczególnych etapów w badaniach nad akulturacją w etnografii amerykańskiej; omawia poszczególne zagadnienia akulturacji i jej rozróżnienia pojęciowe (definicje). E. P i e t r a s z e k Kultura ludowa i robotnicza wobec współczesnej problematyki kultury. Artykuł stanowi próbę ustalenia obecnego rozumienia pojęć "kultura ludowa" i "kultura robotnicza", jako przedmiotu zainteresowań badawczych etnografii i socjologii, a także skonfrontowania istotnych cech kultury ludowej i kultury masowej. W części I - Studia i materiały - znajdują się następujące opracowania: T. M i l e w s k i Ludy starożytnych Bałkanów. Badania językoznawcze nad historią i mechaniką procesu indoeuropeizacji na przykładzie ludów starożytnych Bałkanów wykazują, że proces indoeuropeizacji �286 Sprawozdania i recenzje Azji Mniejszej i wybrzeży Półwyspu Bałkańskiego, objętych krajami i koloniami greckimi był zjawiskiem bardzo skomplikowanym i nie ograniczał się do jednorazowej migracji indoeuropejskiej. Podobnie, kilka warstw indoeuropejskich można wyróżnić w językach grupy macedońskiej, trackiej, dako-myzyjskiej i iliro-mesapijskiej. H. B a t o w s k i Bałkany, kraje i narody bałkańskie. Omówienie politycznego terminu "Bałkany" i zmian, jakim ten teren podlegał w ciągu XIX i XX wieku, ze względu na przesunięcie granic państwowych na Półwyspie Bałkańskim. B. U r b a ń s k a Etnografia historyczna Półwyspu Bałkańskiego w czasach nowożytnych i dzisiejsza dyferencjacja etniczna. Omówienie grup etnicznych, zamieszkujących Półwysep Bałkański (1. Słowianie, 2. Grecy i Albańczycy, 3. Romanie, 4. Turko-Tatarzy, 5. Inni), w historycznej perspektywie, od początku XIX wieku do pierwszej wojny światowej oraz przegląd stosunków, jakie wytworzyły się na Bałkanach w wyniku obu wojen światowych. Podkreślenie charakterystycznego współistnienia wielu różnorodnych ludów i kultur, dzięki długotrwałej izolacji i trudnej dostępności terenu. J. P e t e r a Budownictwo pasterzy Aromunów w ALbanii. Omówienie rodzajów budownictwa mieszkaniowego i gospodarczego pasterzy Aromunów, w powiązaniu z koczowniczymi warunkami ich egzystencji, na podstawie materiałów terenowych, zebranych przez autorkę artykułu. Opracowanie uzupełnione rysunkami i fotografiami. L. M r ó z O probLemie cygańskim. Omówienie sytuacji Cyganów, przede wszystkim na tle warunków ich bytowania w różnych krajach europejskich od średniowiecza do II wojny światowej, oraz tych zmian, jakie zaszły w sytuacji Cyganów po roku 1944, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków, panujących w Polsce. Analiza i ocena dwóch odn;bnych systemów działania: w krajach Europy zachodniej i w krajach Europy wschodniej w zakresie "produktywizacji" Cyganów. W. P a p r o c k a Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handLowych na terenach północno-wschodniego Mazowsza w XIX w. (na przykładzie miasta Myszyńca). Wykonana, na podstawie materiałów archiwalnych, analiza roli, jaką dla gospodarki wsi kurpiowskiej miały mniejsze i większe ośrodki wymiany. Wykazanie, że mimo zasadniczej samowystarczalności gospodarki chłopskiej rodziła się konieczność zapewnienia sobie sum pieniężnych na zakup najbardziej niezbędnych przedmiotów i na podatki. Wynikająca stąd aktualna potrzeba powstania stałego ośrodka handlowego na tych terenach. Omówienie rozwoju Myszyńca, jako ośrodka handlowego. O. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Wiejskie tkactwo chałupnicze w Belchatowskim. Próba ustosunkowania się do faktu oddziaływania na tereny okolicznych wsi rozwijającego się szybko łódzkiego okręgu przemysłowego i związanego z tym zagadnienia dotyczącego przyszłości tkactwa tradycyjnego na wsiach podłódzkich. Społeczne i ekonomiczne konsekwencje pracy chałupniczej tkaczy - rolników . .M. G ł a d y s z Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej - Christo WakareLski. Omówienie dróg rozwoju naukowego oraz -badawczych wybitnego etnografa bułgarskiego; skiego z nauką polską. działalności i osiągnięć podkreślenie związków naukowoWakarel- �Sprawozdania Część II - Artykuły - 287 recenzje zawiera: M. F r a n k o w s k a Zadania i portrety polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii. Postulaty polskiej amerykanistyki w zakresie jej zadań naukowych, dydaktycznych, informacyjno-popularyzatorskich oraz działalności zmierzającej do nawiązania i rozszerzenia kontaktów z zagranicznymi ośrodkami naukowymi. Wytyczenie kierunku i tematyki przedsiębranych prac. Omówienie dotychczasowych osiągnięć. T. M i l e w s k i Pochodzenie ludności Ameryki przed kolumbijskiej w odbiciu językowym. Umieszczenie kolebki ludów przedkolumbijskiej Ameryki w północnowschodniej Azji, skąd przybyły one przez cieśninę Beringa wieloma następującymi po sobie i nawarstwiającymi się na siebie falami etnicznymi. Wskazanie na kontakty transpacyficzne, prowadzące do obustronnych wpływów kulturowych. B. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii. Proces kształtowania się oraz charakterystyka kultury Indian prerii. Opowiedzenie się za poglądem, uznającym wykształcenie się charakterystycznych cech kultury prerii w tzw. okresie pieszym, przed wprowadzeniem na prerie konia w wieku XVII-tym. Podkreślenie znaczenia konia jedynie w dziedzinie polowania i transportu; brak zasadniczych zmian w gospodarce myśliwskiej. B. K o h u t n i c k i Proces akulturacji Indian Pueblo. Przebieg procesu adaptacji niektórych wzorców kultury europejskiej w grupie plemion Pueblo. Typy kontaktów z Białymi począwszy od XVI wieku do chwili obecnej i ich wpływ na życie Indian w zakresie religijnym i świeckim. Początki kapitalizmu. M. S k a z i ń s k a Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z gospodarką i ustrojem społecznym. Opis zewnętrznych form widowisk obrzędowych Indian Zuni w powiązaniu z ich podłożem gospodarczym i ustrojem społecznym. Wskazanie znaczenia wpływu środowiska i typu gospodarki na kształtowanie się określonych wierzeń i związanej z nimi organizacji społeczno-ustrojowej plemienia. Estetyczna rola widowisk obrzędowych. K. M a ł k o w s k a Potlatch, jego rola w kulturze Indian północno-zachodniego wybrzeża Kanady. Rozpatrzenie potlachu, czyli ceremoniału rozdawania lub niszczenia własności, nie tylko w powszechnie znanym jego związku z kształtowaniem się rangi i pozycji społecznej u Indian Północno-Zachodnich wybrzeży Ameryki, lecz jako instytucji, o ściśle określonych zadaniach społecznych, w stosunku do których rozdawnictwo darów jest jedynie oprawą zewnętrzną. A. K o wal s k a - L e w i c k a Przeobrażenie kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską. Charakterystyka tradycyjnej kultury grupy ludów Montanii. Kontakty z Białymi od okresu wypraw zdobywczych (XVI wiek) poprzez okres misyjny do okresu współczesnego kolonizowania puszczy. Przejmowanie przez Indian elementów kultury europejskiej - początkowe wzbogacenie kultury tradycyjnej, potem jej stała i wyraźna destrukcja. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Problemy powiązań kulturowych Ameryki przedkolumbijskiej Wskazanie z Oceaniq. "zbieżności" zachodzących między kulturami ludów Oceanii i Ame- �288 SpraWozdania recenzje ryki. Przyczyny występowania wytworów podobnych na obu kontynentach. Konieczność weryfikacji istniejących zbieżności od strony ich funkcji i genezy. A. M r o z ekSpoleczna funkcja Koranu. Przegląd poszczególnych przepisów, zawartych w Koranie, zwłaszcza akceptacji nierówności społecznej oraz norm etycznych. Społeczne skutki norm i przepisów Koranu w ich konfrontacji z wymogami życia współczesnego. Omówienie tendencji modernistycznych w Islamie. W części II - Studia i materiały - znajdują się: T. L e w i c k i Awunkulat w średniowiecznej Afryce. Przegląd żródeł arabskich z IX-XIV wieku, w których znajdują się dane do dziejów awunkulatu w Afryce. T. M a r s z e w s k i Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji. Opis trzech wyobrażeń postaci o kształtach ludzkich w strojach naśladujących niedźwiedzie, na naczyniach glinianych i płytce kamiennej. Powiązanie ich z kreacyjnymi praktykami magicznymi na podstawie analogii do zwyczajów ludów sąsiadujących z Chinami. J. K a m o c k i Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich. Charakterystyka i ocena zbiorów afrykańskich zgromadzonych w pięciu muzeach polskich oraz omówienie ich tendencji rozwojowych. Ponadto w X zeszycie Etnografii Polskiej znajdują się działy "Kronika" oraz "Recenzje" (z Polski, krajów europejskich i krajów pozaeuropejskich). Krystyna A. Record of Anthropological Institute. London 1965, rocznik LXV. !\lInn. Science. Wyd. The Royal Czerniewska Anthropological Jest to ostatni rocznik tego zasłużonego czasopisma antropologicznego, ulegającego likwidacji z końcem 1965 r. Przestaje również wychodzić drugie tego rodzaju czasopismo: "Journal of the Royal Anthropological Institute". Względy oszczędnościowe sprawiają, że od 1966 r. w miejsce dwóch dotychczasowych wydawnictw powstaje jedno czasopismo o kombinowanym tytule: "Man, The Journal of the Roy. Anthr. Inst." Omawiany poniżej rocznik jest więc ostatnim dawnego typu. Charakterystyczne żółte zeszyty "Man" ukazywały się początkowo jako miesięcznik, \V ostatnich latach jako dwumiesięcznik. Było to swego rodzaju "Archiwum Nauk Antropologicznych" w najszerszym tego słowa znaczeniu. Układ treści był tradycyjnie ten sam w każdym kolejnym zeszycie. Poszczególne pozycje były numerowane i przy cytatach podawało się nie stronę lecz liczbę artykułu. Każdy zeszyt zawierał na wstępie kilka oryginalnych prac i doniesień, ułożonych według rozmiarów, wpierw dłuższe następnie krótsze. Długość prac była zresztą limitowana, maksymalnie mogły zawierać 1000 słów. Dział korespondencji, prowadzony systematycznie, dotyczył głównie polemik. Kilkanaście końcowych pozycji zawieruło wyczerpujący przegląd literatury światowej z zakresu antropologii fizycznej i społecznej, etnologii, historii sztuki, archeologii, socjologii, językoznawstwa, folklorystyki, religioznawstwa, psychologii, nawet medycyny. Autorami recenzji byli wybitni specjaliści z danej dziedziny wiedzy. Recenzje krótkie ale treściwe uderzały nieraz ostrością, często były dowcipne. W omawianiu poszczególnych artykułów podają oprócz nazwiska autora także nazwę instytucji, z którą był związany, o ile taka informacja była dostępna. Pozwoli to na lepszą ocenę recenzowanych publikacji. �Sprawozdania Zesz. styczeń-luty 1965, art. 1-28. Nr 1. K. P. h s m a n n, a drum chime Wac Uniw. 289 i recenzje Lo'S Angeles: Same specuLations conceTJting in Buganda. W muzykologii wskazuje się na podobieństwa w budowie bębnów oraz w technice ich obsługi we wschodniej Afryce i w południowo-wschodniej Azji. Autor omawia zespoły "Entenga" 6 muzyków, obsługujących 15 bębnów u plemion na północ od jez. Wiktorii, podając próbę zapisu nutowego, teksty poetyckie i podania, dotyczące tych instrumentów. Nr 2. K. G o u g h, Uniw. Oregon: A note of Nayar marriage. Autorka omawia zagadnienie poliandrii na wybrzeżu Malabarskim w połudn. zach. części płw. Indyjskiego, najgęściej zaludnionego regionu Indii. U Nayarów zdarza się wspólnota żon między braćmi, bywają też małżeństwa grupowe i związki różnego stopnia zależnie od panującego rytuału religijnego. Nr 3. A. P. du Survey of the beads of Ingombe Ilede, doniesienie o wisiorkach itd.). Kilka stanowisk, datowanych na pierwsze tysiąclecie p.n.e., dostarczyło obfitych materiałów, które autor klasyfikuje na 4 kategorie wg techniki wykonania. Ich pochodzenie jest arabskie lub hinduskie. Northern T o i t: A, preLiminary R.hodesia. (Tymczasowe Nr 4. A. J. S h e l t o n, Uniw. Nigeria: The presence of the "withdrawn" High (Obecność "spoczywającego" Wielkiego Boga w wierzeniach reI. i kulcie u płn. Ibo). We wschod. Nigerii u ludu Ibo wierzą w obecność Wielkiego Boga w każdym człowieku, należy więc praktykować stały kult bóstwa zamkniętego w sobie, które po śmierci wraea do swego żródła. God in north Ibo religious beLief and worship. Nr 5. J. 1\1 o n t a g u: What is a gong? Definicja różnych instrumentów perkusyjnych i połemika z poglądami różnych autorów. Metalowe, drewniane, nawet skalne gongi są podobne do dZW01IÓW,nie należy ich jednak z nimi mylić. Krótkie doniesienia (6-10) dotyczą kolejno: linii papilarnych w greckiej próbce losowej; zwyczajów małżeńskich u tubylców Australii; datowania metodą C14 wykopalisk w Nigerii; seminarium w sprawie malarstwa skalnego; 17 głów odlanych z brązu z He w Nigerii. Korespondencje (11-14) dotyczą małżeństw kuzynowskich; związków rodzinnych u Weddów i Singalezów; dyskusji na temat "znaku wiosła" w Afryce płd. Recenzje (15-28). Zesz. marzec-kwiecień, art. 29-58. Nr 29. E. Z. Vo g t, Uniw. Harvard: Zinacanteco souls. Autor wraz z gronem współpracowników prowadzi od 1957 systematyczne badania terenowe na wyżynie Chiapas (granica Meksyku i Gwatemali) na wys. f)-8 tys. m n.p.m. wśród populacji Indian Zinakanteków, liczącej wg spisu z 1960 r. 7600 osobników. Jest to grupa Majów, posługująca się obok własnego dialektu także jęz. hiszpańskim jako urzędowym. Formalnie wyznają katolicyzm, do którego jednak przeniknęło wiele dawnych obrzędów religijnych. Autor zajmował się animistycznymi koncepcjami Zinakanteków (animizm w sensie Taylora). Nr 30. A L a m b, Uniw. Canberra: Some gLass beads from the Malay Peninsula. Autor nawiązuje do pracy T. Harrisona (Man 1964, 50), dotyczącej analizy 19 - Lud, t. LII �290 Sprawozdania chemicznej podobnych micznym. południowo-azjatyckich materiałów. Paciorki Nr 31. G. J a c k s o n rock painting i recenzje paciorków szklanych, podaj~ własne analizy z różnych stanowisk różnią się składem che- i in., Uniw. Makerere, on Lolui Island Lake Victoria, Uganda: Rock gongs and associated Uganda. W Ugandzie od kilkunastu lat znane są naturalne układy skalne, wydrążone i nasunięte na siebie w taki sposób, że uderzenia wywołują głuche dżwięki podobne do gongu czy dzwonu. Na Lolui odkryto podobne utwory przypadkowo wraz z towarzyszącym malarstwem skalnym o specyficznej technice. Tubylcza ludno~ć Lolui została w 1908 r. ewakuowana wskutek epidemii śpiączki. Okoliczni rybacy wg autora nie potrafią wyjaśnić znaczenia tych zabytków. Nr 32. J. C a r s well, Amer. Uniw. Bejrut: A professional tatooer in Beirut. Autor obserwował specjalistę, który wyuczył się rzemiosła w Australii i teraz praktykuje w Bejrucie. Opisuje technikę, katalog wzorów, klientelę (więcej kobiet) a także wierzenia lecznicze i magiczne, przypisywane tatuażom. Nr 33. J. G. J e n k i n s, Walijskie in some modern farm Muz. Ludozn. St. Fagans: Traditional designs tools. Autor opisuje kilkanaście typów narzędzi gospodarczych, charakterystycznych dla różnych okolic Walii i zach. Anglii. Pewne tradycyjne dla regionu wzory utrzymują się b. długo i są wykonywane nadal ze względu na stały popyt. Nr 34. C. R. B a r b e r, thoughts on the Inst. Folk-Urban Antrop. Społ. continuum of Oxford: this Sacred dichotomy. and Profans, (Sprawy same religijne i świeckie, kilka myśli o ciągłości dichotomii wiejsko-miejsk.). Autorka pracowała w zach. Nigerii w społeczeństwie zacofanym, w którym panowały trzy typy religijne: chrześcijaństwo, islam i pogaństwo. Obserwacje próbuje konfrontować ze stosunkami w wysoce cywilizowanym społeczeństwie dzisiejszej Anglii. Nr 35. H. H u b e r: A Diviner's apprenticeship and wark among the Bayaka. (Nauka zawodu i działalność wróżbity u Bayaków). Autor prowadził badania w połudn.-zach. Kongo. Omawia sprawy "powołania", ćwiczeń, języka magicznego, funkcji i sposobów wróżenia. Autor głównie opiera! się na ankietowaniu autentycznych wróżbitów. Nr 36. M. K i n g: The eagle dance of At Sabe. Autorka brała udział w badaniach etnologicznych i muzykologicznych w portugalskiej części wyspy Timor. Autorka omawia taniec orła, podając nuty i szkice sytuacyjne. Korespondencja (37-39) omawia małżeństwa krewniacze; istotę pokrewieństwa; opowiadania dotyczące siły wiatru z Tybetu i Grecji. Recenzje 40-58. Zesz. maj--czerwiec 1965, art. 59-94. Nr 59. D. F r e e m a n, Uniw. Canberra: Anthropology, psychiatry and the doctrine of cuUural relativism (Antropologia, psychiatria i doktryna względności kultury). Jest to referat wygłoszony na kongresie psychiatrów z Australii i Nowej Zelandii w pażdz. 1964. Istnieją przejawy kulturowe o charakterze neurotycznym a nawet psychopatycznym, tym tłumaczy się barbarzyńskie praktyki np. kaleczenie, morderstwa rytualne, zabobony. Nierealna interpretacja rzeczywistości leży także �SprawoZdania 291 i recenzje u podstaw męczeństwa i ascezy. Bywają zbiorowe psychozy np. masowa paranoia w narodzie niemieckim. Literatura dot. tego przedmiotu jest b. duża. Poglądów dotąd nie uzgodniono. Nr 60. G. R. H. W r i g h t, Muz. Damaszek: The correlation of the Romano-Celtic temples. Rozważania tekturę Celtów. Nr from autora 61. E. E. E van the Gore dotyczą głównie wpływów s - P r i t c h a r d, Uniw. Dalekiego o,xford: Same Wschodu Zande na animal architales collections. Autor podaje przekłady kilku opowiastek, współpracował student Sudańczyk z Chartumu. Jest to uzupełnienie i niekiedy ogłoszonej 1931 r. przez E. C. Gore. z nim korekta A. Bec1a, antologii Nr 62. R. J o n e s, Uniw. Sydney: Excavation on a stone arrangement in Tasmania. Podczas ekspedycji archeo!. w Tasmanii w sezonie 1963/1964 odkryto układ 138 płaskich głazów, tworzących wał ok. 90 m długości. Podobne układy znano z Australii. Ich znaczenie było może rytualne. Nr 63. Nekrolog prof. Renato Biasutti 1878-1965 pióra H. J. Fleure'a. Biasutti był profesorem antropogeografii w Uniw. we Florencji. Zajmował się antropologią etniczną i rozmieszczeniem geograf. typów antropologicznych. Jego największe 4-tomowe dzieło: "Rasy i ludy świata", Turyn 1953-57. W 1961 r. bawił Biasutti w Polsce, odwiedzając również Wrocław. Krótkie doniesienia (64-70) dotyczą kolejno: filmów socjologicznych i antropologicznych; insygniów władzy we wsch. Nigerii; myśliwskiej figurki kultowej z Nigerii; ziemiopłodów i agrotechniki z Rwandy; gongów skalnych z Tanzanii; ceremonii wyzwolin ucznia na czeladnika w zawodzie drukarskim w Wielko Brytanii; kultu pszczół u Aszantów (Ghana). Korespondencje (71-73) omawiają demografię i antropologię etniczną; małżeństwa krewniacze; modę "topless" na Krecie. Recenzje (74-94). Zesz. lipiec-sierpień 1965, art. 95-141. Nr 95. A. R e e d, Uniw. Yale: A Human Frontal bone from the late pleistocene of the Kom Ombo Plain, Upper Egipt. W lutym 1963 odkryto uszkodzoną kość czolową wraz z ułamkami dalszych kości czaszki, wyróżniono 2 osobniki, mężczyznę i kobietę. Wiek szacuje się na górny plejstocen, ok. 15 tys. lat. Był to Homo sapiens porównywalny z innymi znaleziskami późniejszej daty. Nr 96. K. P. O a k l e y: The antiquity of the new Kom Ombo skulI. Autor, wybitny paleontolog brytyjski, zwraca uwagę na znalezisko, przeoczone w poprzednim artykule. W tej samej miejscowości Kom Ombo w marcu 1926 K. S. Sandford odkrył dobrze zachowaną zmineralizowaną czaszkę ludzką wieku prawdopodobnie też paleolitycznego. Autor proponuje, by to było Kom Ombo I, a opisane powyżej Kom Ombo II. Nr 97. M. D. S a h l i n s, Uniw. Michigan: On the ideology and composition of descent groups. (Sens i układ tablic genealogicznych). Zakłócenia i trudności powstają głównie w krajach egzotycznych o systemach rodzinnych, opartych nie na linii ojcowskiej ale macierzyńskiej. Zagmatwane �292 SpraWozdania stosunki krewniacze są nieraz socjologicznych i genetycznych trudne do ujęcia. Dane dla badań demograficznych, są nieodzowne. Autor podaje kilka schematów. i recenzje Nr 9B. E. L e y t o n, Uniw. Belfast: Composite descent groups in Canada. Jest to studium demograficzno-socjologiczne, oparte o schematyczne wykresy badanych rodzin. Metody te na Zachodzie są cz~sto stosowane. Nr 99. E. W. I k i n i in.: The blood groups and haemoglobin of the Assyrians of Iraq. Badania krwi hemoglobiny obejmują grupę chrześcijan obrządku nestoriańskiego, używającą języka syryjskiego na granicy iracko-tureckiej. Autorzy oczekiwali, że izolacja, wynikająca z odrębności wyznania, przejawia się w różnicach serologicznych, jednak wyniki badań były raczej negatywne. Nr 100. D. C o II i er, ethnological research W. N. F e n t o n, Muz. in North American Autorzy wskazują na sytuację odrodzenia tych instytucji podając Chicago-New York: Problems of Museums. krytyczną muzealnictwa w USA i na potrzebę różne aspekty i postulaty. Nr 101. J. E. G. S u t t o n, Uniw. Dar es Salaam: Sirik:wa holes, stane houses and their makers in the Western Highlands of Kenya .. Autor omawia odkryte przed niedawnym czasem budowle kamienne, zastanawiając się nad ich zastosowaniem. Dyskusje nad nosicielami tej kultury są wciąż aktualne. Nr 102. E. L. M a I' g e t t s, Uniw. Vancouver: Traditional Yoruba healers in Ni- geria. Autor dotyczące jest psychiatrą i chwilowo przebywa w Kenii, podaje lecznictwa ludowego szczególnie chorób psychicznych. interesujące dane Krótkie komunikaty (103-107). Na wstępie notka o likwidacji "Man" i utworzeniu nowego wydawnictwa wraz z Journal of the Royal Antrop. Institute. Ciekawostką szczególnego rodzaju jest komunikat nr 104 w sprawie procesu, wytoczonego przez R. Gayre of Gayre, redaktora czasopisma "Mankind", przeciwko redakcji "Man" za uwłaczający czci zarzut prohitlerowskiego rasizmu, rzekomo propagowanego przez "Mankind". Proces zakończył się całkowitym oczyszczeniem powoda i skazaniem redakcji "Man" na grzywnę i koszty sądowe. Jest to sprawa o tyle ważna, że w "Mankind Quarterly" publikowali również polscy antropolodzy. Nr 105. F. P. L i s o w s ki, Uniw. Birmingham: (Ludzkie Human in Shensi prot;ince, China. szczątki fossil kopalne remains odkryte recently ostatnio w prowincji Szensi w Chinach). W sierpniu 1963 odkryto nową żuchwę kopalną kręgu Sinanthropus. Nazwano ją Sinanthropus lantianensis. Pod koniec 1964 w pobliżu tego stanowiska natrafiono na strop czaszki i fragmenty szkieletu twarzowego. Geologicznie były te szczątki starsze od pekińskich znalezisk Sinanthropus o ok. 100-200 tys. lat. W dolinie Huang-Ho odkryto ponadto szczątki małpiatek z dolnego trzeciorzędu. Należy żałować, że notatka o tych ważnych znaleziskach jest tak lakoniczna. Pozostałe komunikaty 106-107 dotyczą nowego systemu kart obserwacyjnych, stosowanych w pracach terenowych oraz zagadnień muzykologicznych. Korespondencje (lOB-Ill) w sprawie ustalania grup krewniaczych; figurek ceramicznych z Portugalii w stroju "topless"; oraz wydawnictw antropologicznych. Recenzje (112-141). discovered �SpralJjozdania Zesz. wrzesień-październik 293 i recenzje 1965 art. 142-215. Nr 142. W. E. M j t c h e II, Uniw. Vermont: Proximity patterns of the urban Jewish kindred. (Formy sąsiedzkie u miejskich żydowskich grup krewniaczych). Dla antropologa interesujące jest środowisko grup ludzkich. Społeczne i geograficzne powiązania środowisk trzeba zdefiniować. Jakie osobniki żyją wspólnie i w jaki sposób? Autor ankietował 182 pary małżeńskie spośró(1 nowojorskich Żydów. Więzy rodzinne są w populacjach źydowskich szczególnie silne. Nr 143. L. U n d e r woo d: Le baton de commandement. (Buławy [oriniackie] wodzowskie). Autor wykazuje, źe oriniackie wyroby kościane interpretowane przez dawnych archeologów jako "buławy" naleź y w istocie uznać za miotacze dzid. Porównując z analogicznymi przyrządami Melanezyjczyków i Eskimosów przeprowadza wnikliwy dowód swej tezy. Nr. 144. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: Notes on boy's initiation among the Ngulu of East Africa. Autor nawiązuje do swej pracy, dotyczącej obrzędów inicjacyjnych u dziewcząt plemienia Ngulu. Materiały, dotyczące chłopców, są niestety bardzo skąpe. Plemię Ngulu jest matrilinearne. Autor daje krótką charakterystykę obrzędów. Nr 145. L. D u p r Tripolitania e, Uniw. Pensylwania: and Northern Fezan, Archeological reconnaissance in Southern Libya. Latem 1956 r. przebywał autor w Libii jako cywilny ekspert lotnictwa wojskowego USA, przy tej okazji prowadził orientacyjne sondaże terenu w poszukiwaniu znalezisk archeol. Wyniki zachęcają do dalszych systematycznych już badań. Nr 146. F. B. L i v i n g s t o n e, Uniw. Michigan: Mathematical models of mar- riage systems. W ciągu ostatnich 15 lat notuje się wciąż rosnącą liczbę prac, dotyczących związków rodzinnych, kręgów małżeńskich, stosunków krewniaczych itd. Badania te zapoczątkowała monografia C. Levi-Straussa: "Elementarne formy układów rodzinnych" z 1949 r. Autor proponuje metody statystyczne stosowane przez zootechników. Dla społeczeństw żyjących w warunkach prymitywnych zapewniają te metody dobre rezultaty, w wyźszych cywilizacjach zapewne by zawiodły. Nr 147. N. C h i t t i c k: 11 mate on stone-built enclosures in South Nyanza, Kenia. Od 1962 r. prowadzi autor systematyczne badania nad kamiennymi obwałowaniami porównując je z innymi tego rodzaju zabytkami afrykańskimi. Nr 148. M. D. W. J e f f r e y s, Uniw. Witwatersrand, Johannesburg: The hand bolt (ręczny pocisk). Autor twierdzi, źe miotane ręcznie pociski istnieją od paleolitu starszego, jakkolwiek mylnie interpretowane przez archeologów jako tzw. tłuki plęsclOwe, a także dawniejsze rozłupywacze i ciosaki. Są to wg autora raczej pociski dalekosiężne, miotane ręcznie. Argumentacja poparta dowcipnym rysunkiem brzmi przekonywująco. Nr 149. S. M u k h e r j e e, D. P. M u k h er j e e, Kalkutta: A study of foot contour among the Sema of Naga Hills and the Lushai of Mizo Hills, India (Analiza narysów stóp plemion Serna i Lushai w Indii). Autorzy mieli do dyspozycji niewielki materiał 28 mężczyzn z plemienia Sema �294 Sprau'ozdania i 20 z plemienia Lushai wymagają ewentualnych lub środowiskowa. badanych dalszych i recenzje w 1959/1960 r. Stwierdzili badań. Przyczyna różnic pewne rozmce, które może być genetyczna Nr 150. P. W. G. B r o c k: Myth and environmental change in Tanganyika. Niektóre podania tubylcze zdają się świadczyć o bardzo niedawnych procesach geologicznych, przekształcających środowisko. Korespondencje (151-157) dotyczą zagadnień metodologicznych badań kopalnych paciorków i wisiorków; układów społecznych; nego oraz obrzędów kultowych. Recenzje (158-215). Zesz. listopad-grudzień 1965, art. i filozoficznych; malarstwa skal- 216-279. Nr 216. M. F o r t e s, Roy. Antrop. Inst.: B. Z. Seligman 1882-1965 Zeszyt otwiera wspomnienie pośmiertne zasłużonej dla antropologii badaczki. Nr 217. Th. Nigeria. S h a w, Uniw. Ibadan: Further excavations a memoir. społecznej at Igbo-Ukwu, Eastern Prace terenowe prowadzono w 1959-1960 r. oraz w 1964 r. Odkryto piękną ceramikę oraz wyroby metalowe, świadczące o wysokim kunszcie zdobniczym. Zidentyfikowano też zmineralizowane fragmenty ludzkich kości. Wiek znalezisk dotąd nie ustalony. Nr 218. P. S t a a l s e n: Brugnowi oTtgms. The founding of a village. Autor jako językoznawca w oparciu o ustne tradycje mieszkańców nowi na Nowej Gwinei podaje relacje o zakładaniu nowej osady. Nr 219. Zawiera A. H. Gardinera drugie w tym zeszycie egiptologa. wspomnienie pośmiertne. osady Brug- Krótki życiorys 1879-1964, Następują krótkie komunikaty i notatki: nr 220 to pozegnanie ustępującej Redakcji i podziękowanie dla współpracowników. Nr 221. A. H. J. P r i n s, Uniw. Groningen: .<1 carved headrest z czytelnikami of the Cushitic Boni. W czasie pobytu w Somali otrzymał autor rzeźbione w drewnie głowy. Wyjaśnia szczegółowo symbolikę tej rzeźby użytkowej. Nr 222. T. O. B e i d e l m a n, Uniw. Harvard: A Massai Text. Językoznawca podaje przekład tekstu masajskiego z krótkim oparcie dla komentarzem. Nr 223. P. K. D a t t a, Uniw. Delhi: The plantar main-line and transversalit!! (Wskaźnik linii głównych i poprzecznych stopy). Autor przedstawia materiały dermatoglificzne 150 mężczyzn oraz 120 kobiet szczepu Khatri w Pendżabie, przeprowadzając porównania z innymi seriami. Badania takie są ważne dla genetyki człowieka, w szczególności w sprawach dochodzenia ojcostwa. Krótkie komunikaty (224--229) dotyczą kolejno: święta Bali .Jaira w Indii i Indonezji; legendy hinduskiej o ptaku nosorogu; statuetki drewnianej z Afganistanu; malowideł skalnych z płd. Afryki; pułapek na dzikie ptactwo z Sumatry i drewnianego rzeźbionego krzesła-tronu z Ghany. �Sprawozdania 295 i recenzje Korespondencje (230-234) omawiają tradycyjną pomoc społeczną, spotykaną u Malajów; znachorstwa w Nigerii; paciorków i wisiorków kopalnych z zach. Afryki; archaicznych, kamiennych budowli na Riwierze oraz technologii metalurgicznej w epoce brązu. Recenzje (235-279) kończą ostatni działalności. Pożałowania godne likwidację tego czasopisma. tom "Man", zamykając okres 65-letniej owocnej są trudności wydawnicze, które spowodowały Wanda Stęślicka The Journal of the Royal Anthropological Instytute. New Series. London. Nowe wydawnictwo powstało w sukcesji po czasopismach "Man" oraz "Journ. Roy. Anthr. Inst." jako kwartalnik, mający się według zapowiedzi ukazywać w miesiącach III, VI, IX i XII każdego roku. Man. Tom. l, nr l, marzec 1966, ss. 135 + 8 ilustracji. R. F i r t h, Uniw. Londyn: cations in primitive religious Twins, thought. birds and vegetabLes: ProbLems of identifi- Autor rozważa skomplikowane zagadnienia związane z pierwotnym totemizmem u prymitywnych społeczeństw Afryki i Azji. J. B o i s s e v a i n, Univ. Sussex: Patronage in SiciLy (s. 18-33). Autor opisuje reliktowe instytucje, zachowane do dziś na Sycylii, nawiązujące do dawnych stosunków patrona i klientów. Sycylia wskutek swoistych warunków historycznych zachowała wiele dawnych form społecznych. F. W i 11 e t t: On the funeraL effigies of Owa and Benin and the interpretation of the Ufe-size bronze heads from lfe, Nigeria (s. 34-45) (Wizerunki pogrzebowe u Owo i Beninów oraz wyjaśnienie brązowych głów wielkości naturalnej z He w Nigerii). W czaf30'opiśmie "Man" (1965, 10) podano pierwsze wiadomości o odkryciu 17 głów, odlanych z brązu. w Nigerii. Autor omawia zarówno to ciekawe znalezisko jak wiele innych wizerunków pogrzebowych z Afryki i z innych kontynentów. R. D. S a n wal, Uniw. Delhi: Bridewealth and marriage stabiLity among the Khasi of Kumaon (s. 46-59). Autor badał stosunki społeczne (małżeństwo) w populacji hinduskiej u podnóża Himalajów. Ludność ta, w większości rolnicza, przechodzi dziś żywiołowe przemiany społeczne, w których dawne obyczaje zanikają. J. B e a t t i e, Uniw. Oxford: RituaL and sociaL change. Autor nawiązuje do koncepcji B. Malinowskiego zwracając uwagę na zachodzące przemiany u społeczeństw prymitywnych. Pracę swą oparł na 30-letnich badaniach porównawczych. L. T i g e r, Uniw. Londyn: The zooLogicaL perspective in sociaL science (s. 75-81). Zagadnienie "behavioru" ludzkiego wiąże się z badaniami zoopsychologicznymi. Kultura jest adaptacją gatunku ludzkiego w procesie ewolucyjnym i wiąże się z działaniem doboru naturalnego. Zoologia może dać owocną pomoc w rozumieniu zjawisk socjologicznych. R. L i s t e r i in.: The blood groups and haemoglobin of the Bedouin of Socotra (s. 82-86). Badania w Somali doprowadziły autorów do wniosku, że ludność tubylcza wykazuje większe podobieństwa do Arabów oraz do populac,ii śródziemnomorskich niż do Afrykańczyków z głębi kontynentu. �296 Sprawozdania H. J. D e a c o n: Note Africa on the X-ray i recenzje of two mounted impLements from Sou.th (s. 87-90). Kombinowane narzędzia są świadectwem wyższego rozwoju umysłowego ludzi z paleolitu młodszego, dowodzą bowiem zdolności kojarzenia wyobrażeń i abstrakcyjnego myślenia. Metoda rentgenologiczna zastosowana w tym przypadku dała pozytywne wyniki. D. J. P a l' k i n, Uniw. Londyn: Urban voLuntary associations as institutions Of adaptation (s. 90-95). Badania dotyczyły napływowej ludności murzyńskiej z wiosek, która w miastach łączyła się ze sobą wspomagając się nawzajem. G. W i j e yew a l' d e n e: A comparative note on ecoLogy and sociaL structure (s. 95-109). Autor polemizuje z poglądami E. R. Leach'a (1961) o stosunkach we wiosce Pul Eliya na Cejlonie. Wnioski obu autorów są sprzeczne. K. L. B e z i n g, R. R. I n s k e e p, Uniw. Cape Town: ModelLed terracotta heads from Lydenburg, S. Africa (s. 102). W Transwalu w latach 1957-1964 odkryto kilkanaście ciekawych zabytków, których opracowanie jest w toku. Zawiadomienia o zjazdach i konferencjach oraz korespondencja w sprawie techniki piktograficznej - s. 103-104. Recenzje s. 105-135. Tom. 1. nr 2, czerwiec 1966, ss. 139-286 W. H. W h i t e l e y, Uniw. linguistics Dar +8 es Salaam: ilustracji. SociaL anthropoLogy, meaning and (s. 139-157). Trudność przekładów z języków egzotycznych na angielski polega na różnicach semantycznych. Niekiedy jest wprost niemożliwością zachowanie pełnej wierności dla oryginału. Psychiki są różne i różne są języki, autor dostrzega tu zasadnicze rozbieżności. J. A. B a l' n e s, Nation. Uniw. Australia: Durkheim's division of Labour in society (s. 158-175). Są to rozważania ekonomiczno-polityczne na tle pracy Durkheim'a przeciwnika Spencera (z 1893) o organizacji wyżej rozwiniętych społeczeństw. J. E l' i c, S. T h o m p s o n: Maya hierogLyphs of the bat as metaphorograms (s. 176-184). Autorzy przyjmują dwojakie znaczenie wizerunków nietoperzy u Mayów. Mogą one symbolizować albo kołowrót czasu albo krwawą ofiarę. Jedynie wczucie się w psychikę Mayów daje możność zrozumienia ich symboliki. Autorzy zgodnie sprzeciwiają się stosowaniu elektronicznych maszyn liczących w badaniach językoznawczych, szczególnie ludów egzotycznych. J. C. L a v e, Uniw. Kalifornia, Irvine: A formaL anaLysis of preferentiaL marriage with the sister's daughter (s. 185-200). Autor rozważa stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów porównując je z innymi populacjami pozaindyjskimi. B. E. War d, Uniw. Londyn: SocioLogicaL seLf-awarness: same uses of the conscious modeLs (s. 201-215) (Społeczna świadomość siebie: przydatność różnych typów świadomości). Autorka snuje rozważania, dotyczące różnych typów organizacji społecznej, z którymi wiążą się różne typy świadomości. Różnice psychiczne między ludżmi są w myśl tych rozważań bardzo istotne. �SpraWOzdania R. W. D u n n i n g, Uniw. among eastern Canadian Columbia: Eskimo (s. ~97 i recenzje An aspect of domestic group structure 216-225). Autor wyróżnia trzy kategorie: 1) domownicy skupieni w jednym domostwie (namiot, igloo, domek jednorodzinny); 2) skupisko dwóch lub więcej sąsiadujących domostwo niektórych wspólnych urządzeniach; 3) czasowe zrzeszenie większej liczby rodzin np. z okazji wspólnych wypraw łowieckich, zbiorowy biwak skupiający 20-30 rodzin, czyli około stu osobników. Autor charakteryzuje wzajemne stosunki. R. J. Wal s h, R. E. C h a p m a n, A study of the quantitative measurement of human head hair fibres (s. 226-232). Autorzy posługiwali się metodami stosowanymi do badań włókien wełny owczej. Przeprowadzali analizę mikroskopową przekrojów, mierzyli długość włosa i amplitudę naturalnych fal. Badali różnice międzyrasowe wielu populacji ludzkich, także dymorfizm płciowy i różnice związane z wiekiem osobniczym. Podają liczne zestawienia liczbowe. U. M. C o w g iII, Uniw. Yale: The season of birth in Man (s. 232-240). Autorka wykazuje na dużych materiałach statystycznych, zebranych z całego świata, niezaprzeczalny związek rozrodczości z porą roku. W różnych strefach geograficznych sezon nasilenia zapłodnień powoduje nasilenie porodów zwykle w najkorzystniejszych dla przeżycia noworodka warunkach. Prawidłowości te są cokolwiek zakłócone w wysoce cywilizowanych społeczeństwach, ale zaznaczają się także u nich. M. B 1 o c h, P. V e r i m: Disco'l:ery of an apparentLy neolithic artefact in Madagascar (s. 240-241). Jest to fragment topora, wykonanego z chalcedonu; jego wiek szacuje się na około 1500 lat p. n. e. Autorzy przypisują tę kulturę imigrantom malajo-polinezyjskim (Austronezyjczykom), którzy zajęli Madagaskar w neolicie. Podobne topory spotyka się wg autorów w neolicie Jawy i Sumatry. Przyjmuje się, że proto-Malgasze opuścili południowo-wschodnią Azję w okresie stosunkowo póżnym, być może na początku n. e. nawarstwiając się wtórnie na ludność tubylczą Madagaskaru. V. M I'lll e r - C h r i s t e n s e n, D. R. H u g h e s: An early case of leprosy from Nubia (s. 242-243). Au torzy opisują przypadki trądu, stwierdzone na materiałach osteologicznych egipskich z pierwszych stuleci n. e. Korespondencje (s. 244-245) - pierwsza dotyczy handlu paciorkami importowanymi z Indii do Rodezji; druga polemiki D. Seddona z interpretacją, podaną przez M. D. W. Jeffreysa (Man 1965, 148). Jeffreys uważa tzw. tłuki pięściowe za pociski miotane ręcznie. Seddon sprzeciwia się temu szczególnie w odniesieniu do tzw. rozłupywaczy i ciosaków, które nie nadawałyby się do tego celu. Recenzje s. 246-283. Trudno dać ogólną ocenę nowej serii na podstawie dwóch pierwszych tomów. Układ treści pozostał ten sam, jaki był dawniej. Niestety bardzo jednak zubożała szata graficzna. Umieszczenie ilustracji na końcu tomu, a nie bezpośrednio przy danym tekście, utrudnia cokolwiek lekturę. Jest to najwidoczniej podyktowane względami oszczędnościowymi. Wysoki poziom wydawnictwa pozostał niezmieniony. Wanda Arts et traditions populaires. W dziale "Artykuły" Jean-Marie Guilcher, Stęślicka R. XIII, 1965, 408 s. rocznik Stare zawiera formy następujące tańca w Berry. prace: Według panującej opinii �298 SpraWozdania i recenzje tradycyjny taniec Berry opiera się głównie na starofrancuskim tańcu "bourree", tańczonym przez 2, 4 lub 6 osób. Tymczasem figury tego tańca, charakterystyczne cechy rytmu i stylu nadają mu swoiste piętno, typowe dla tej dzielnicy Francji. Najnowsze badania tradycji ludowych i dokumentów z XVIII i XIX w. pozwalsją jednak domyślać się, że współczesna forma tańca Berry wykształciła się stosunkowo póżno i zastąpiła stare tańce zbiorowe, zupełnie innego typu. Autor zbiera i analizuje materiały, uzasadniające taką tezę, oraz usiłuje wyjaśnić przemiany w formie tańca przemianami psychologicznymi i socjalnymi. Praca ilustrowana zapisami nutowymi, współczesnymi i archiwalnymi oraz tekstami przyśpiewek towarzyszących tańcowi. Ed. Kapp i Roger Schaefer, Uprawa konopi na równinie reńskiej. Znaczenie gospodarcze i rola tej rośliny włóknistej w życiu wiejskim dawnej Alzacji. Liczne zanikające już zresztą coraz bardziej moczydła świadczą jeszcze o znaczeniu, jakie miały kiedyś konopie na równinie nadreńskiej. Uprawa konopi, rośliny jednocześnie włókienniczej i lekarskiej, choć ciężka i żmudna była silnie zakorzeniona na wsi alzackiej. Dowodzą tego pogwarki i powiedzenia ludowe, które autor pieczołowicie zebrał. Opisał również drobiazgowo szczegóły techniki uprawy w ich rozwoju historycznym oraz zdał relację z przemian gospodarczych i politycznych, które doprowadziły do tego, że uprawa konopi nad dolnym Renem od 1778 r. (który był okresem jej szczytowego rozwoju) zaczęła stopniowo podupadać, aż straciła zupełnie znaczenie w 1918 r. Alzackie włókno konopne, znane kiedyś ze swej świetności dzięki warunkom naturalnym i wiedzy chłopów, którzy je uprawiali - należy już dziś do przeszłości. Praca zawiera kilka tablic statystycznych i porównawczych z innymi dzielnicami. Andre Langrange, Burgundzkie Muzeum Wina w Beaune. Sale wina, uprawy winnej latorośli i rzemiosł pomocniczych. Katalog. Katalog ten, opracowany przez nieżyjącego już niestrudzonego badacza wszystkich spraw, dotyczących produkcji wina, został sporządzony przez grono uczniów i przyjaciół zmarłego, pracowników Muzeum Wina. Katalog podaje szczegółowe opisy eksponatów, zgromadzonych we wszystkich salach muzeum, wyjaśnienia nazw, pochodzenie i daty, informacje typu administracyjnego (porządkowego). Całość bogato ilustrowana rysunkami eksponatów i mapami z ich rozmieszczeniem. Eksponaty są zgromadzone i opisane według typowych cykli produkcji wina: cykl pierwszy, listopad - styczeń, czyli sen i przebudzenie winnicy, drugi - winobranie. Następnie prace przy winie: winobranie, tłoczenie, przechowywanie w kadziach i w butelkach. Wśród eksponatów "rzemiosła pomocnicze" znajdują się przedmioty, wykonywane na przestrzeni wieków przez różnych rzemieślników dla potrzeb winnicy, a więc wyroby nożownicze, stolarskie, bednarskie, szklarskie, a także dokumenty, dotyczące życia cechów bednarskich. Zbiory muzealne obejmują także ogromny materiał dokumentalny historyczny oraz fotografie ilustrujące wszystkie etapy pracy i czynności w winnicach. Próbki tych dokumentów i fotografii zamieszczono na końcu pracy. Albert Colombet, Folklor winnicy i wina na Złotym Wybrzeżu. Praca zbiera wszystkie elementy folkloru Złotego Wybrzeża, dotyczące winnej latorośli, winnic, wina, winobrania, pracowników winnic itd. Kolejne rozdziały: Wino w zwyczajach rodzinnych, szczególnie w weselach; wino w różnych okazjach "kalendarzowych"; wino w życiu codziennym; wino i winnica w literaturze i wiedzy ludowej: folklor uprawy winnej latorośli i winobrania; aspekt religijny życia i ludzi winnic. Choć bez zbyt widocznych i uroczystych manifestacji, Złote Wybrzeże jest bardzo bogate w tradycje i zwyczaje. �SpraWozdania 299 i recenzje Fran~oise Lapadu-Hargues i Georges Henri Riviere, Wytwórnia obrazków, do gry, tkaniny drukowane: problemy ewolucji oraz współzależności centrów produkcji i stylów. Jest to studium porównawcze tych trzech rodzajów produkcji rękodzielniczej, ich chronologii i stylów, począwszy od końca średniowiecza aż do XIX w. Wprowadzenie miedziorytu spowodowało zanikanie drzeworytu, który utrzymywał się stosunkowo najdłużej w produkcji tkanin drukowanych. Chwilowy nawrót drzeworytu z końcem XVIII w. był skazany na krótkotrwałość w związku z gwałtownym rozwojem przemysłu i różnych innych technik reprodukcji, wypierających stare metody rękodzielnicze. Praca zawiera ciekawe reprodukcje starych obrazków i kart do gry. Gyula Ortutay, Badania nad opowieściami ludowymi na Węgrzech. Szkic metodologiczny. Autor daje krótki rys historyczny badań nad opowieścią ludową węgierską od 1780 r. do czasów dzisiejszych. Wskazuje w szczególności te momenty, kiedy badacze węgierscy mieli znakomite osiągnięcia w zakresie katalogowania zjawisk z tej dziedziny, równocześnie jednak przyznaje, że obecnie Węgrzy są opóźnieni w pracach nad aktualnym katalogiem. Istotę pracy stanowią koncepcje metodologiczne, dotyczące aktualnego stanu badań, wrażliwe na aspekty społeczne. Badania nad osobowością bajarza, nad rolą zbiorowiska słuchaczy, nad życiem i funkcją baśni - są traktowane jako niezbędne warunki zgłębienia zasadniczych problemów, objawiających się w zestawach przeciwieństw: tradycja i tWQrczość, zmienność i niezmienność. W dziale ,.Notatki i materiały" znajdują się następujące artykuły: Jean Baucomont, WyLiczanki dziecinne; Charles Joisten, Baśń o cudownym kosiarzu w Dauphine; Georges Henri Riviere, Piąty plan i etnologia Francji dziedzictwo narodowe w niebezpieczeństwze: tradycyjny dom chłopski; G. M. Thomas, Zwyczaje, karty wierzenia i legendy jednej gminy bretońskiej widziane poprzez gazetkę szkolną. W dziale "Kronika" znajdują się obszerne sprawozdania z życia francuskiego towarzystwa ludoznawczego i towarzystw regionalnych, sprawozdania z działalności muzeum etnograficznego, z życia etnograficznego Francji i innych krajów oraz porozumień międzynarodowych. Dział "Recenzje" jest bardzo obszerny. Zrecenzowano ogólem 28 tytułów; większość z nich to regionalne prace Francuzów, jest jednak kilka prac zagranicznych (nazwiska recenzentów podano w nawiasach): Bloch, M., Mieszanka historyczna, Paryż 1963 (R. Mandrou). Caillard, M. M., Duval, Ph., Guillot i IVI. C. Gricourt, Poprzez Normandię XFll i XVIII w., Caen 1963 (C. Pris). Chombart de Lauve, M. J. et P. H., Kobieta w społeczeństwie, Paryż 19!3:~ (H. Raulin). Dorson, R. M., Buying the Wind (Kupowanie wiatru), Chicago i Londyn 1964 (C. Meyer). Drouillet, J., Folklor Nivernais i Morvan. IV. Istoty fantastyczne, Charite-sur-Loire 1964 (M. Bouteiller). Erixon, S., Wsie szwedzkie bez reglamentacji systematycznej, Sztokholm 1960 (G. de Rohan-Csermak). Faille, R., Ludowa twórczość malarska w Cambrais, Paryż 1964 (E. Mauriange). Falc'hun, G., Historia języka bretońskiego na podstawie geografii lingwistyczne] (A. G. Haudricourt i M. J. Brunhes-Delamarre). Fraysse, J. i C., Jaskiniowcy w Anjou, Cholet 1963 (M. Bouteiller). Gottman, J., Materiały do studiów nad strukturą agrarną w zachodniej Francji, Paryż 1964 (M. J. Brunhes-Delamarre). �300 Sprateozdc:.nia i recenzje Hultkrantz, A., Międzynarodowy słownik regionalnej etnologii europejskiej folk1960 (G. de Rohan-Csermak). Kruger, F., MebLe ludowe w krajach romańskich, Coimbra 1963. Kuret, Niko, Gra "quantaine" Słoweńców w dolinie ZiHa i jej ramy europejskie, Ljubljana 1963 (H. Tremaud). Lerat, S., Kraje Adour (Struktura agrarna i gospodarka rolna), Bordeaux 1963 (M.. J. Brunhes-Delamarre). Louis, 1\'1., FoLklor i taniec, Paryż 1963 (V. Langevin). Plume, Ch., Wszystko o petance ("petanque"), Paryż 1963 (H. Tremaud). Porchnev, B., Powstania ludowe we Francji od 1623 do 1648, Paryż 1963 (C. Pris). Robert, M., Koszykarze i kaszykarstwo w Limousin i Mm'che od czasów najdawniejszych do dziś, Limoges 1964 (A. Desvallees). Scelles-Millie, J., Baśnie saharyjskie z Souf, Paryż 1964 (G. Massignon). Seignolle, C., DiabeLskie ewangelie według wierzeń ludowych, Paryż 1964 (M. Boutellierl. Tardieu, S., Zycie domowe w Mliconnais przed uprzemysłowieniem, Paryż 1964. (M. L. Teneze). Vasseur, G., Słownik gwary pikardzkiej z Vimeu (Somme), ze szczegóLnym uwzględnieniem dialektu Ni ba:;, Amiens 1963 (A. G. Haudricourt). Vernois, P., Powieść wiejska od George Sand do Ramuza. Jej tendencje i rozwój (1860-1925), Paryż 1962 (R. Elion). Vernois, P., Styl Ludowy w powieściach wiejskich po George Sand, Clermont-Ferrand 1963 (R. Elion). Vigier, Ph., Szkice o podziale własności ziemskich w rejonie aLpeJskim, Paryż 1963 (H. Raulin). Sztuka Ludowa Alzacji, zbiór prac pod redakcją A. Riff, Strasbourg 1963. Problemy rozwoju gospodarczego w krajach śródziemnomorskich, red. J. Cuisenier, Paris-La Haye 1963 (G. H. Riviere). O niektórych nowych czasopismach (M. L. Teneze). W pozostałych działach czasopisma (filmoteka, dyskoteka i bibliografia) znajdujemy obszerne opisy filmów wyprodukowanych w 1964 r., opracowane przez J. Tremaud, oraz nagrań płyt z lat 1963 i 1964, opracowane przez M. P. Andral. Bibliografia publikacji etnograficznych, które otrzymało Muzeum Etnograficzne, została podzielona na bibliografię zagraniczną i etnologię francuską. Wśród 83 tytułów zagranicznych znalazły się dwa polskie (J. Burszta, Kultura ludowa Wielkopolski, oraz B. Kopczyńska-Jaworska, Gospodarcze i społeczne podstawy pasterstwa tatrzańskiego, a ponadto trzy inne, dotyczące Słowian: J. Podolak, Sposoby chowu zwierząt gospodarskich, Bratysława 1962; Z. Rudy, Etnosocjologia ludów Związku Radzieckiego, Monachium 1962; J. Schutz, Volksmdrchen aus Jugoslawien, Diisseldorf-Cologne 1960. Loru. I, Kopenhaga Jadwiga FLasi1l,ska Franciszek Klonowski, Drewniane budownictwo Ludowe na Mazurach i Warmit. Wyd. "Pojezierze", Olsztyn 1965, s. 247, ryc. 159, tabl. III, map 12. StreszczeDle w języku angielskim. Głównym celem wyżej wzmiankowanej pracy w ujęciu autora jest "rozwój drewnianego budownictwa wiejskiego na Mazurach i południowej Warmii, terenach skolonizowanych w przeszłości wyłącznie przez polski element osadniczy". Zakres przestrzenny pracy (przedstawiony na mapce 10, s. 51) obejmuje środkową oraz południowo-wschodnią część ziem obecnego woj. olsztyńskiego wraz �Sprawozdania i recenzje 301 z trzema powiatami mazurskimi, wchodzącymi od 1954 r. w skład woj. białostockiego (ełcki, gołdapski i olecki). Poza zasięgiem badań autora znalazły się: północna Warmia, Powiśle i Lubawskie. Praca składa się z 3 rozdziałów: I. Części składowe chałupy; II. Rozplanowanie wnętrza chałupy; III. Wierzenia i przesądy, związ:ane z budową chałupy; z przedmowy i wstępu pióra autora, zawierającego opis dotychczasowego stanu badań, podstawowe składniki środowiska geograficznego, historii osadnictwa, kształtów osiedli i zagród. Za podstawę źródłową posłużyły autorowi uzyskane w terenie wyniki badall etnograficznych z lat 1953-1960 w czasie których przebadał autor około 800 obiektów budownictwa drewnianego, uzupełniając wyniki badań poszukiwaniami archiwalnymi. W badaniach terenowych posługiwał się autor "Kwestionariuszem nad budownictwem wiejskim", opracowanym przez prof. dr J. Gajka i korzystał z materiału naukowego w tym zakresie, znajdującego się w Zak~adzie Etnografii IHKIVIPAN we Wroclawiu. W pracy autor starał się odpowiedzieć na następujące problemy: 1. Wykazanie oryginalności form architektury i ciesiołki wiejskiej na Mazurach i Warmii; 2. Ukazanie specyficznych cech tego budownictwa na tle rozwoju dziejowego obu regionów; 3. Ustalenie klasyfikacji typologicznej chałup wiejskich oraz różni~ lokalnych; 4. Przedstawienie oceny wkładu kulturowego elementu polskiego w procesie kształtowania się form budownictwa ludowego; 5. Krytyczne ustosunkowanie się dotychczasowego stanu badań w tym zakresie. Autor zwrócił uwagę na potrzebę badania tradycyjnego budownictwa ludowego na Mazurach i Warmii, bowiem jak ustalił to, ziemie te już od najdawniejszych czasów były terenem krzyżujących się wpływów i oddziaływań: mazowieckich, chełmińskich, kurpiowskich, bialoruskich, litewskich, jak również niemieckich oddziaływań kulturowych przenikających tu zwłaszcza z ziem północnych dawnych Prus Wschodnich. W związku z tym Fr. Klonowski starał się uzasadnić rozmiary tych ostatnich wpływów. Ważnymi osiągnięciami autora są ustalenia fachowe w zakresie ważniejszych odmian składowych części badanych chałup (konstrukcja ścian i ich geneza, drzwi i okna, szeroki komin czyli "czarna kuchnia", deskowanie szczytów, dach i podłoga, rozplanowanie chałup), ustalenia w zakresie typologii występujących odmian budownictwa podcieniowego oraz ustalenia form budownictwa w zakresie rozwarstwienia stanowego (chałupy chłopów, zagrodników i chałupników). W zakresie konstrukcji ścian i ich genezy, autor wyszedł od ustaleń współczesnych w oparciu o natężenie ilościowego występowania obiektów drewnianych w terenie. Wskazał przy tym na występujące bogactwo architektonicznych form konstrukcji ściany nie spotykanych na ziemiach północnej Polski, a także w kraju macierzystym, którym dla badanych terenów było Mazowsze. Autor wskazał, iż specyfiką w zakresie budownictwa na badanych terenach jest budownictwo podcieniowe z przewagą form podcienia szczytowego, które pełniło tu funkcję dekoracyjną i nie posiada obecnie większego znaczenia funkcjonalnego. Podcienia te wyróżniają się jednak zdaniem autora od podcieni w budownictwie mieszkalnym Kaszub, Kujaw, ziem: dobrzyńskiej i chełmińskiej -ale są one jednak genetycznie z nimi spokrewnione. Ulegały one tu różnym przekształceniom i przetrwały w postaci reliktu dłużej niż w kraju macierzystym. Na ziemiach środkowej i południowej Warmii wyróżnił autor następujące typy chałup podcieniowych: 1. Z wystawką podcieniową; 2. Z podcieniem naróżnym; 3. Z podcieniem szczytowym; 4. Z wnęką podcieniową. Na s. 189-203 omówione zostały tradycyjne chałupy zagrodników, chałupni- �302 SpTawozdania recenzje ków i wyrobników wiejskich, zaś na s. 204-205 budownictwo gospodarcze, a następnie wierzenia i przesądy, związane z budową chałupy. We wnioskach końcowych przedstawił Fr. Klonowski następujące ustalenia syntetyczne: 1. Zwartość przestrzenną specyficznych cech budownictwa ludowego na badanym obszarze w stosunku do regionów sąsiednich, do których zalicza odeskowanie szczytów i ozdoby nadszczytowe; 2. Odrębność warunków historycznych, fizjograficznych (wielka lesistość kraju), majątkowych i społecznych w ewolucji rozwiązań technicznych; 3. Na występowanie chałup dwu i trójdzielnych z szeregiem podtypów; 4. Na związki procesu kształtowania się poszczególnych typów budownictwa ludowego z etnicznym charakterem budownictwa ludowego. Praca Fr. Klonowskiego pomimo pewnych uchybień (np. niedoslateczny stan badań nad budownictwem gospodarczym i jego związku z gospodarką mieszkańców terenu) jest ważnym indywidualnym osiągnięciem badawczym autora, tym cenniejszym, iż jako opracowanie typu monograficznego wypełnia praca ta dotkliwa lukę w tego typu badaniach na ziemiach północnej Polski. Nawiązuje ona jaknajsilniej do badań w tym zakresie prowadzonych w toruńskim, warszawskim i poznańskim ośrodku etnograficznym uniwersyteckim i stanowi przykład współpracy badawczej z katedrami badania architektury ludowej politechnik gdańskiej i warszawskiej. Ryszard Kukier A. Kwilecki, Problemy socjologiczne i społeczeństwo. R. X. nr 3, Poznań Łemków 1966 r. na Ziemiach Zachodnich. Kultura Odnotować należy ten szczególnie ważny artykuł A. Kwileckiego, stanowiący część większego studium. Autor przystępuje w sposób prostolinijny do omówienia losu Łemkowskiej diaspory, temat dla etnografa pasjonujący, tak od strony teortetycznej, jak i w rozważaniach szczegółowych, dotyka bowiem problematyki stricto sensu etnograficznej, która często gubi się w rozważaniach na temat historii gospodarczej, historii wsi czy też w rozważaniach nad historią kultury. W pracy drukowanej w "Przeglądzie Zachodnim" (nr 4, 1964) pt. Liczebność i rozmieszczenie grup mniejszości narodowej na Ziemiach Zachodnich autor określa wielkość grupy Łemków na około 30-35 tys. pozostającej w Polsce i zamieszkującej obecnie w kilkudziesięciu powiatach na Ziemiach Zachodnich. Powstały stan rzeczy wpłynął na zmianę struktury etnicznej południowej Małopolski stwarzając nowe możliwości dla polskich grup góralskich i laskich. Tematykę tę podjął od strony etnograficznej ponownie R. Reinfuss (1962) i K. Marczakowa. Kwilecki skoncentrował swoją uwagę na ~połecznych problemach Łemków jako grupy mniejszościowej, a więc na ich sprawach życiowych, świadomości etnicznej i stanowiska środowiska polskiego, a także na ich wewnętrzne przeobrażenia społeczne i kulturalne. Autor prowadził swoje badania w latach 1958~-1959 we wsiach województwa zielonogórskiego i koszalińskiego, tam gdzie stosunkowo silniejsze są te grupy a równocześnie istnieje możliwość napięć, tak wśród Łemków, jak i ludności polskiej. Autor słusznie zauważył, że siła i jakość tych napięć jest różna między Łemkami i ludnością polską miejscową a repatriantami np. z Podhala czy Polesia. Zaobserwowane procesy oświetlone są wielostronnie, autor uogólnia je na całą diasporę łemkowską. Autor podkreśla, że do II wojny światowej Łemkowie stanowili zwartą grupc etniczną co przejawiało się w ich dialekcie, kulturze i religii i stanowiło o dużym poczuciu odrębności kulturalnej. To prawda - ale sądzę, że autor nie dość do- �Sprawozdania 303 i recenzje kładnie rozpatrzył iż towarzyszyła temu chwiejność świadomości etnicznej, skłaniająca się w różnych kierunkach, zależnie od koniunktur politycznych i ekonomicznych. I tak zaznaczały się związki z narodowym ruchem ukraińskim, nie brak było orientacji staroruskich, prapolskich a nawet lokalnego autonomizmu. Natomiast z własnych obserwacji musiałbym stwierdzić, że autor trafnie ujął proces adaptacji i rozluźniania się więzi kulturowo-etnicznych, wskazując nierównomierny przebieg ich w poszczególnych skupiskach i wsiach a nawet w poszczególnych klasach wieku. Współczesne przemiany, industrializacja i urbanizacja w całej Polsce rozluźnia również dawne więzi sąsiedzko-towarzyskie, a nawet rodzinne, nic więc dziwnego, że dotyka również i ludność łemkowską, przyśpieszając procesy adaptacyjne. W oparciu o literaturę przedmiotu określa autor różne formy adaptacji kulturowej, ekonomicznej i społecznej. Uważa on, że najszybciej przychodzi proces adaptacji ekonomicznej. Na odcinku kultury zaobserwował przejawy adaptacji czynnej a więc próby wyciskania na otoczeniu swego piętna, na dawaniu mu cech swojskich. Szkoda jednak, że autor podał mało faktów na poparcie tej tezy. W sumie jest on skłonny uznać, że skutkiem dużego przemieszania się grup etnicznych na Ziemiach Zachodnich zaistniał swego rodzaju "pluralizm kulturowy". Proces stabilizacji Łemków nie przebiega równomiernie, sądzę, że decydujące znaczenie mają klasy wieku i że tęsknota za dawnym miejscem osiedlenia jest zależna nie tylko od klasy wieku, ale i od sytuacji społeczno-ekonomicznej rodziny. W części poświęconej świadomości etnicznej Łemków ujęcia autora są skrótowe, nie przedstawiają faktów, natomiast zastąpić ją ma formuła "dualizmu narodowego", przyjęta za R. Michelsem (Zur historischen AnaLyse des Patriotismus. Archiv fUr Sozialwissenschaft und Sozialpolitik. Tiibingen 1931). Rozproszenie obok warunków ekonomicznych, szkoła i współżycie różnych grup poprzez małżeństwa mieszane tworzą klimat dla postępującej asymilacji, mimo początkowych tendencji do izolowania się. Charakteryzując artykuł A. Kwileckiego należy podkreślić, że dominują w nim rozważania teoretyczne nad definicjami różnych zjawisk a oczekiwania teoretyczne konfrontuje on z obserwacjami terenowymi. Szkoda, że jest ich tak mało. JG Adam Grzymala-Siedlecki, Stojedenaście z lat 1942-1943. Wyd. Literackie, Kraków dni Letargu. Wspomnienia z Pawiaka 1965. W książce A. Grzymały-Siedleckiego na s. 153---4 oraz 198 znajdują się wartościowe wspomnienia o profesorze Stanisławie P o n i a t o w s k i m, które pogłębiają wiadomości o Nim z końcowego, a tak tragicznego okresu Jego życia. Już we wspomnieniu pióra E. Bulandy, poświęconemu pamięci Wielkiego Etnologa, a drukowanym w XXXVI t. "Ludu" tuż po zakończeniu II wojny światowej była zawarta informacja o tragicznym losie S. Poniatowskiego - warto też przypomnieć i inne pozycje, opublikowane w "Ludzie", a także znajdujące się w Archiwum PTL.l 1 Stanislaw P O n l a t o w s k i ogłaszał na lamach "Ludu" do 1939 r. swoje prace w następujących tomach: XXI, XXIII, XXV, XXVI, XXXVII, XXXVIII, L; szczegółowa bibliografia znajduje się w XL t. "Ludu", s. 1062. W tomach powojennych zostały ogłoszone: E. B u ł a n d a, Pamięci wybitnego etnologa polskiego Prof. dra Stanisława Poniatowskiego. Lud, t. XXXVI, s. 19-32. S. P o n i a t o w s k i, Mahavrata. Lud, t. XXXVI, s. 107-134. �304 Sprawozdania i recenzje Wspomnienia Grzymały-Siedleckiego zasługują na dosłowne ich przytoczenie: "Nie bez wzruszenia zabieram się do wspomnień o profesorze Poniatowskim. Niedługie było nasze wspólne w więzieniu przebywanie, a jednak tak zbliżyliśmy się, tyleśmy sobie mieli wzajemnie do powiedzenia i tyleśmy sobie powiedzieli, że gdy od nas odchodził na oddział, żegnaliśmy się jak naj dawniejsi przyjaciele. Zesłano go potem do Majdanka, przez dłuższy czas dochodziły wieści, że się dobrze trzyma. Z Majdanka przewieziono go do Litomierzyc, gdzie żywota dokonał. Profesor Stanisław Poniatowski na Pawiak dostał się przez przypadek, powiedzieć by można: w nocy przybywa doń gestapo i z pierwszych już pytań jasne. że zaszli tutaj przez pomyłkę, bo szukają Juliusza Poniatowskiego, byłego ministra rolnictwa; sprawa się wyjaśnia, przepraszają za najście, tylko jeszcze _._-niejako z amatorstwa, czy nawyku - chcą odbyć rewizję: "Pan profesor rozumie: skoro już u pana jesteśmy" ... No i na półkach wśród innych druków komplet konspiracyjnych gazetek, z pedanterią, po profesorsku ułożonych! Profesor etnologii powędrował na Pawiak, przebywa z nami, spędza czas jak najczynniei, organizuje nam wykłady, seminaria, odczyty, dyskusje, colloquia, niemal egzaminy ...". A dalej na s. 198 wspomnienia: "Już w pierwszych rozdziałach pisałem o wdzięku narratorskim rektora Michałowicza. Obecnie po cyklu wykładów profesora Poniatowskiego zestawiam sobie te dwa talenty popularyzatorskie. Jakaż różnica w sposobach, w gatunkach wypowiadania się. Michałowicz to rektor dawnej szkoły szkoły, powiedziałbym: salonowej, przyzwyczajony do głoszenia prawd w gronach "panów szanownych i pięknych pań" - z wyszukaną umiejętnością dba więc o to, by audytorium nie przeciążyć natłokiem uczoności, by fragmenty serio przegrodzić anegdotą, wspomnieniem, dowcipem. I cały jego kunszt polega na tym, że z tych różnorodnych elementów lepi się całość logiczna i konstruktywna. - Profesor Poniatowski mówi już do ludzi nowej, demokratycznej epoki, do jednostek, miłujących trud w myśleniu, niechętnych ozdobom stylistycznym i dygresjom, w jego wykładzie jest bezwiedna skłonność do metod matematycznych, nie do beletrystyki, jak u profesora Michałowicza. I nie ma większej przyjemności, jak słuchać ich obu systemem płodozmianowym: raz jednego, zaraz potem drugiego. Magnificencja lubi wykładać, to niewątpliwie (profesor Poniatowski również), chętnie nawet wsłuchiwał się kiedyś w swoje mówienie, ale tutaj na Pawiaku przemawia nie tylko z tych powodów". JG stanisław Helsztyński Wśród swoich i obcych w USA. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1966. W ciekawej książce reportażowej S. Helsztyńskiego można znaleźć niejedml ',vażną dla etnografa informację o emigracji polskiej w USA jak chociażby wzmianka o badaniach wpływu języka angielskiego na język polskich emigrantów, lub ciekawe i bystre charakterystyki modelu życia amerykańskiego. Znajdujemy w niej na s. 159 następującą relację: "Również profesor Stith Thompson, staruszek Tenże, Fakty etnologiczne i metody ich badań. Lud, t. XXXVII, s. 32 - 68. Tenże, Zagadn;~nie paralelizacji kuHur paLeolitycznych z kulturami etnologicznymi. Lud, t. XXXV'III, s. 28 - 34. Tenże, Dziennik wyprawy (do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r.). Lud, t. L, s. 7 - L20. Wstęp od Redakcji. Wstęp do Dziennika opr. B. H e i d e n r e i c h. F. Wok r oj. Ludno,;c nadamurska w świetle antropologicznych materiałów S. Poniatowskiego. Lud, t. L, s. 121 - 190. J. G l i n k a, Somatoskopia i somatotypologia (konstytucjonalna) grup nadam,ursklej lUr!· ności GoLdów i Oroczonów. Lud, t. L, s. 191 - 230. Materiały S. Poniatowskiego gromadzone do różnych Jego prac znajdują się w archiwum naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod numerami inw: 236, 237, 240 - 245, 247 - 284, 286 - 291, 293, 295 - 312, 361 - 362, 267 - 376, 824, 881 - 886, 491, 601. JG �SpraWozdania 305 i recenzje osiemdziesięciopięcioletni, emeryt, pracownię z kartotekami wątków gościu, wyraził chęć poznania go. ciel w licznych ośrodkach, ogłosił Indian, co przyniosło mu rozgłos wość zebrania i wydania w sześciu lecz nadal mający w BallantineHall swoją i podań ludowych, dowiedziawszy się o polskim Pochodzący z Bloomington unitarianin, nauczyw roku 1929 Opowieści pólnocnoamerykańskich i katedrę, a przede wszystkim stworzyło możlitomach wielkiej publikacji pt. Indeks motywów literatury folklorystycznej 0932-1936) i uzupełnienia tego zbioru w dwadzieścia trzy lata później. Zaznajamiając mnie ze swymi materiałami, uszeregowanymi w segregatorach, wspomniał prace profesora Juliana Krzyżanowskiego, z których korzystał pracując nad swymi światowej już dzisiaj sławy zbiorami". Przy tej okazji warto nadmienić, że Systematyka baśni J. K r z y ż a n o ws k i e g o odbiega nieco od klucza S. Thompsona, jak też i prac wcześniejszych A. Arnego. Dyskusja na ten temat znalazła odbicie we Wstępie autora do w.W. pozycji. Ciekawe są również dla etnografa notatki o badaniach w chicagowskim ośrodku nad zmianami języka polskiego w środowisku amerykańskim, co znalazło swój \vyraz w pracy habilitacyjnej F. Lyry, The American English Polish Contakt on the Philological Level of Polish. Na marginesie warto zaznaczyć, że i w Anglii zostały przeprowadzone podobne badania przez Janinę Pilatową, uczennicę profesora Tadeusza Lehra-Spławińskiego. JG Z. Nożyńska, w Poznaniu, O wartości i celowości z. 11, 1965, s. 223-238. badai~ przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF Według poglądów J. st. Bystronia i E. Piaseckiego tradycyjne zabawy dziecięce zawierają pewne elementy taneczne świata dorosłych z dawniejszych epok. Wykazują one cechy przeżytków. Zrąb ruchowy tych zabaw zdaje się być starszy i wykazuje większą stalość, aniżeli treść słowna, pojęciowa, dolączona często znacznie później. Autorka dokonuje analizy niektórych materiałów z zakresu zabaw dziecięcych, zebranych przez E. Piaseckiego. Okazuje się, że procentowo duża ilość zaba IV wyrażnie nawiązuje do formy tanecznej korowodów (kolistych, rzędowych, szeregowych) szeroko znanych w okresie średniowiecza również na terenie Polski. Inne grupy zabaw wykazują przeżytki obrzędowe, magiczne i demonologiczne. W dalszym ciągu artykułu autorka podkreśla rolę tego rodzaju materiałów w pracach nad rekonstrukcją wyglądu dawnych form tanecznych, zvvłaszcza ze względu na brak innej dostatecznej dokumentacji w dawnych źródłach pisanych czy ikonograficznych. Autorka zaklada m. in., że tego rodzaju analizy powinny być podejmowane przez osoby obeznane ze źródłami historycznymi i etnograficznymi. Wydaje się nam jednak, że tego rodzaju analizy mają pierwszorzędne znaczenie szczególnie wtedy, gdy można szeroko nawiązać do form historycznych tańca w ogóle i przede wszystkim do istniejącego jeszcze folkloru tanecznego. Roderyk R. Jerabek, V. Frolec, D. Holy. Podluzi. Kniha o lidovem telstvi Brno 1962, 4°, s. 196, ilustr. 141, tab!. 3. Układ red. Jaroslava Suchomelova. Na całość pracy składają się następujące regionu; Wytwory sztuki ludowej; Widowiska 20 - Lud, t. LII Lange umeni. Krajske nakladagraficzny Oldrich Barta, CZęSCl: Wprowadzenie do historii ludowe, muzyka, pieśń i taniec �306 Sprawozdania i recenzje ludowy. W zakończeniu znajdujemy wykaz i objaśnienia do ilustracji i tekstów' folkloru ludowego, charakterystykę metody pracy, spis ilustracji oraz streszczenie w językach niemieckim i rosyjskim. Praca poświęcona jest kulturze i sztuce ludowej regionu Podluzi wchodzącego w skład większej jednostki etnograficznej tzw. Slovacka w dorzeczu Morawy i Dyji na pograniczu Moraw i Słowacji. Głównym ośrodkiem gospodarczym, administracyjnym i usługowym, oddziaływującym na kulturę mieszkańców regionu - jest miasto Bfeclav. Podluzi graniczy na południu z prowincjami dolnej Austrii, na wschodzie ze Słowacją, na północy i na zachodzie z Mo.cavskym Valasskem i po części z tzw. Chorvatskem. Na północy sąsiaduje Podluzi z górską krainą Kopanice i Horni3cko, zaś na południowym wschodzie z nizinnymi krainami Dolniacka, dolnego Horniacka, z HradiSskem, Brodskem, Straznickem i Kyjevskiem czyli z ziemiami slowacko-walasskimi i hanatskimi. W genezie nazwy upatrują autorzy charakter fizjograficzny, wyprowadzając ją od "lużi" - ługi, charakterystycznych form dla nizinnych ziem regionu południowych Moraw, bądź uzasadniając ją na podstawie kryterium toponomastycznego - od nazwy starej XIV-wiecznej wsi LuZice. Do literatury nazwa regionu została wprowadzona przez J. Komenskeho, zaś w postaci Podluzaci zanotowana w 1708 r. przez Fr. Dostała. W XVIII wieku Podłuzi obejmowało ponad 70 wsi, obecnie zaś zaledwie kilkanaście wsi, bowiem utraciło ono znaczną przestrzeń na styku dolno-austriackim na skutek oddziaływania XVIII i XIX-wiecznych procesów germanizacyjnych. W słowie wstępnym autorzy zgodnie stwierdzają, iż region Podluzi i jego mieszkańcy spośród ziem południowo morawskich wyróżniają się wielkim bogactwem sztuki ludowej, rozwijającej się w pełni po dzień dzisiejszy. Podobnie zresztą do naj starszych reliktów zaliczają tradycyjne ornamentowanie malarskic chałup, bogactwo haftu łudowego na ubiorach .świątecznych, które jeszcze w początkach XIX w. oddziaływały na zniemczoną ludność pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego i były dowodem silnej ekspansji kulturowej Podluzi'aków. Z innych tradycyjnych, a zanikających już dziś obecnie zajęć wymieniają autorzy tkactwo, rybołówstwo ogarnięte do XV wieku niemieckimi wpływami ustrojowymi, z których wyodrębniły się w czasie późniejszym ustroje rodzime, a także obróbkę drewna. Od dawna mieszkańcy Podluzi zajmowali się rolnictwem, zwlaszcza uprawą winnej latorośli oraz przetwórstwerp. winogrona, po których to zajęciach pozostały do dziś zabytkowe tzw. winnickie budy i łisy, w których tłoczono owoce winnej latorośli. W górzystej części Podluzi rozwinięta byla hodowla zwierząt domowych, bowiem jeszcze w okresie międzywojennym wiele wsi wypasało zwierzęta na naturalnych pastwiskach. Przetrwała do początkowego okresu międzywojennego instytucja wspólnych pastwisk i pasterzy gromadzkich. Na przełomie XIX i XX wieku do coraz większego znaczenia dochodziły dwa ośrodki małomiasteczkowe Bfeclav i Hodonin, które zaczęły przekształcać się w ośrodki przemysłowe, narazie dostosowane do potrzeb lokalnych. Powstały w nich zakłady przemysłu przetwórczego, jak np.: cegielnie, cukrownie, przetwórnie tytoniu. browary, młyny, tartaki, które poprzez swe ekonomiczne oddziaływanie przyspieszyły u schyłku XIX wieku wstępne procesy industrializacyjne. Dalsze przeobrażenia industrializacyjne miały tu miejsce w dwudziestoleciu międzywojennym, przede wszystkim zaś w latach 1952-1960 i związane były tu one z procesem socjalistycznej przebudowy wsi i gospodarki narodowej. Omawiana publikacja jest wynikiem współpracy kilku etnografów uniwersyteckiego ośrodka etnograficznego na Uniwersytecie J. Purkyne w Brnie i jest �Sprawozdania i 307 recenzje efektem ujęcia monograficznego kompleksowego. W związku z tym autorzy ustrzegli się przeceny wybranych dziedzin sztuki ludowej Podluzi i dokonywania analiz abstrakcyjnych. Korzystali w szerokim zakresie z materiałów, nagromadzonych w muzeach Moraw i Słowacji, jak również z tekstów z zakresu folkloru ludowego. Monografia ta o niewątpliwych wartościach naukowych w bardzo przystępny sposób naświetla podstawowe problemy etnograficzne Podluzi. W sposobie jej ujęcia uwidacznia się w pełni pasja popularyzatorska wzmiankowanego zespołu autorskiego i redakcyjnego. Uwagę czytelnika zwraca przewaga materiału ilustracyjnego nad tekstem, doskonały wybór ilustracji popularyzujących w należyty sposób wiedzę o tym regionie. Z tego względu praca spełnia podstawowe zadanie komunikatywności w szerszych warstwach społeczeństwa Moraw, bowiem wypełnia w dotychczasowej literaturze dotkliwą luk<; jeśli chodzi o badanie pogranicza morawsko-dolnoaustriackiego. Ryszard Kukier Magdalena Stehlikova. Ludove zdobene 1966, stron 136 oraz 101 fotografii. ptachty. Stredoslovenskć Vydavatelstvo Wydana pozycja jest czwartą z kolei w serii "Narodopisne zbierky Slovenskćho narodneho muzea v Martine a muzei na Slovensku". Otwiera ona cykl publikacji zbiorów ludowych tekstyliów. W oparciu o eksponaty słowackich muzeów i muzeum w Pradze tworzy wyczerpujący katalog zdobionych chust-płach et ludowych, głównie tzw. "kutnic", czyli zasłon odgradzających posłanie położnicy, stojące w jednym kącie, od pozostałej części izby i reszty domowników. Poza wstępem omawiającym pokrótce formy, funkcje i zdobnictwo chust-płachet (nakryć, zasłon), rozmieszczenie ozdób, rodzaje motywów występujących na brzegach, motywy wstawek siatkowych, zawiera dwie mapki: jedna uwzględniająca rozmieszczenie technik zdobniczych, druga - występowanie chust-płachet na Słowacji; nadto jest tutaj jeszcze tłumaczenie w języku niemieckim, przypisy, literatura, katalog 1435 eksponatów, indeks miejscowości, indeks muzeów, spis treści i część ilustracyjna obejmująca 101 fotografii. W swoim opracowaniu autorka kierowała się chęcią zaprezentowania form i funkcji tekstyliów, których tradycje przechowały się w kulturze ludowej najlepiej i posiadają najstarsze zachowane przykłady. Uwzględniając wszelkie możliwe okazy muzealne stworzyła zbiór mogący ułatwić porównanie tego typu materiałów, określenie ich charakteru regionalnego, zbadanie historycznych zmienności funkcji, technik zdobniczych i ornamentów. Katalog ma zobrazować również różne techniki tekstylne. W tej formie dużych chust-płach et jedno- dwu- trój- i pięciodzielnych (tzn. zeszytych z poszczególnych szerokości płótna) miały one zastosowanie w odzieży dla ochrony przed zimnem, w pościeli jako prześcieradła i nakrycia, oraz jako zasłony nie pozbawione także znaczenia obrzędowego, np. przy narodzeniu dziecka (o czym wyżej), wywodzie, czy śmierci; nierzadko darowywano je również kościołowi jako obrusy na ołtarz lub antepedia. Chusty noszone przez kobiety były przeważnie z dwu szerokości (używano ich też do noszenia ciężaru na plecach) i zdobione jectynie na szwach i krótszych brzegach nieznacznym wyszyciem, koronką, tasiemką, czy przetykaniem. Płachty pościelowe były niezdobione, natomiast "kutnice" bogato wyszywane, co pozostawało w związku z funkcją magiczną, jaką odgrywały w zwyczajach rodzinnych. Jedne były wyszywane na biało, z mereżką i koronką, inne czerwoną bawełną ściegami typu liczonego, zwłaszcza krzyżykowym-zwykłym-poziomym, krzyżykowym warkoczykowym, półkrzyżykami, ściegiem kwadratowo-konturowym, płaskimi. Stosowano także przetykanie, aplikacje, a w koronkach robotę siatkową, �30S SpraWozdania i recenzje klockową i maszynową. Motywy były geometryczne, roślinne i figuralne. Najstarsze tego rodzaju przykłady przetrwały z XVII i XVIII w., najwięcej zaś z XIX w. Tradycja "kutnic" dotrwała mniej więcej do lat trzydziestych bieżącego wieku. Katalog zawiera zestaw "kutnic", chust i antepediów według technik zdobniczych w następującej kolejności: mereżki i obrębianie, koronki szyte, siatki, hafty płaskie i konturowe liczone, hafty płaskie uzupełnione innymi, hafty krzyżykowe, hafty swobodne nieliczone, hafty pełne, wyciąganie nici, hafty różnych technik typu liczonego i nieliczonego, aplikacje, przetykania, koronki klockowe, techniki maszynowe. Przyjęcie takiego podziału nie wydaje się słuszne, gdyż w większości przykładów stosowano różne techniki. Tym samym nie ma się jasnego obrazu i zainteresowany musi i tak przejrzeć całość, aby wybrać dla siebie to, co go w tej dziedzinie zajmuje. Bardziej słuszna byłaby chyba typologia według rozmieszczenia zdobin, jaką autorka przedstaw.iła na rycinie (str. 10-11). Mogło by to rzutować na genezę niektórych technik, rozwój ornamentu i kompozycji, genezę bądź historyczną zmienność funkcji wytworu i jego zdobin. Można też było przyjąć układ chronologiczny. Katalog tego typu jako pełny zbiór zabytków winien być możliwie wiernym dokumentem powyższych treści. Rzucone na mapę według obranego kryterium, jak to zrobiono na mapie nr 2, stanowiłyby podstawę do szerszych wniosków. Załować należy, że autorka zadając sobie tyle trudu w opracowaniu materiału podała w opisach za mało szczegółów, np. co do budowy i kompozycji ornamentu oraz kompozycji barw. Sytuację ratują podane na końcu fotografie, aczkolwiek ich ilość jest znikoma w stosunku do całości opisal'lych eksponatów. Tym niemniej praca zasługuje na uwagę zwłaszcza badaczy zdobnictwa strojów i tkanin. Jako pełny zbiór daje obraz stosowanych technik zdobniczych i ich zasięgu (mapa nr l), a uwzględniając daty powstania okazów umiejscawia je również w czasie. Gdyby większość muzeów podjęła tego typu edycje, byłyby one nie tylko cennym źródłem dla różnego rodzaju badan, ::lIe tak:;e materiałem dla syntezy kultury ludowej. Barbara. B. S. Butnik-Siwjerskij. wydawnictwo "Naukowa Ukrainskje dumka", radjanskje narodnje stron 220, ilustracji mistjectwo. 121, kolorowych Bazietich Kijw 1966, tablic 7. Pod auspicjami instytutu sztuki, folkloru i etnografii im. M. T. Rilskiego Akademii Nauk Ukraińskiej SRR ukazała się w Kijowie w 1966 r. książka B. S. Butnika-Siwjerskiego "Sztuka ludowa Radzieckiej Ukrainy". Jest to obszerna publikacja, w której autor nie tyko poddaje krytycznej ocenie opracowania. jakie do tej pory się ukazały, charakteryzujące dorobek i stan twórczości ludowej w okresie po Rewolucji Pażdziernikowej, ale także omawia szczegółowo warunld oraz wydarzenia i procesy historyczno-ideologiczne i gospodarcze, jakie w tym okresie do 1965 r. zaszły na terenie Związku Radzieckiego i USRR, a które oddziałały również i na ludową twórczość artystyczną. Zdaniem autora nikt do tej pory nie pokusił się nawet o wyjaśnienie samego pojęcia "sowiecka sztuka ludowa". W dotychczasowych opracowaniach wprawdzie pełno jest opisów i stwierdzeń, że sztuka łudowa za czasó\v sowicc:kich wzbogaciia się, polepszyła, rozwinęła i dostosowała do współczesnej tematyki i potrzeb, że twórczość ukraińska głęboko tradycyjna w swej osnowie wkroczyła w nowe stadium, że jest ściśle związana z rodzimymi, gospodarczymi i życiowymi warunkami mieszkańców wsi, brak w tym jednak uzasadniającej dokumentacji. Stąd �Sprawozdania i recenzje 309 więc w dotychczasowych wnioskach wynikły pierwsze pomyłki. Twierdzono bowiem, że twórczość ludowa w formie utylitarnej, użytkowej, przeznaczona tylko dla pewnego środowiska i konkretnego czasu stała się zalegalizowana, przetworzona i obowiązująca poza czasem i poza środowiskiem. Nastąpiło przemieszanie jej treści i znaczenia, co doprowadziło np. do zatarcia się symboliki wymowy ornamentu itp. Twórczość ludowa sowieckiej Ukrainy biegła po Wielkiej Rewolucji dwoma torami. Z jednej strony rozwijały się i udoskonalały formy twórczości utylitarnej (tkactwo, garncarstwo), przy czym w tych formach użytkowych wzmacniały się dekoracyjne elementy, z drugiej strony w dwudziestych latach poczyna się rozwijać cała gama form ludowej twórczości spełniających wyłącznie funkcję estetyczną (na ścienne malowidła, małe formy w rzeźbie i garncarstwie, malarstwo i grafika). To też zaczęto wszystko wartościować według znaczenia estetycznego, a dopiero potem funkcjonalnego. Nie dziw zatem, że fachowa literatura 40-50 lat miała prawie wyłącznie charakter albumowy. Twierdzono, że sztuka ludowa przeżywa okres upadku, gdyż nie znajdowano w niej innych form i treści poza tradycyjnymi. Z takimi poglądami spotkać się było można jeszcze na naradzie w 1961 r. Instytutu Etnografii AN ZSRH w Moskwie przedstawiającej wyniki badań za miniony okres. Referowane tam materiały datowane na XVIII i początek XIX w. dowodziły, że w dotychczasowych badaniach nie było miejsca dla twórczości współczesnej. Analogiczny pogląd panował i na Ukrainie, czego dowodem wielki album "Sztuka ludowa Ukrainy", gdzie na 260 tablic tylko 25 dotyczyło twórczości okresu socjalizmu. Autor krytykuje pogląd zawarty w wypowiedzi Je. Spaskiej, że sztuka ludowa jest twórczością stałą, kolektywną, anonimową, bez jaskrawych przejawów indywidualności i postępu. W tych i temu podobnych teoriach szukano bowiem poparcia dla dawnych czasów. A to z kolei doprowadzało do błędnego rozumienia tradycji i nowatorstwa oraz do pojawienia się bezsensownego twierdzenia, że "wytwory sztuki ludowej nie wchodzą w krąg współczesności". Sztuka ludowa związana jest ściśle z życiem narodu i równocześnie z jego zmianami zmienia się sztuka. Jedne formy przechodzą w drugie dostosowując się do aktualnych potrzeb. Tak np. za czasów sowieckich zaznaczają się największe i najgłębsze zmiany w chłopskim życiu w związku z przejściem do kolektywizacji, co szło w parze z rozwojem ekonomicznym. To też każda próba umieszczenia sztuki ludowej poza historią lub na jej ogonie może doprowadzić tylko do dwóch ewentualności: albo ograniczy się ją do opisów bez wyjaśnienia przyczyn zachodzących w niej zmian, albo do czystej analizy wytworów bez próby wyjaśnienia, jakie miejsce zajmują one w rozwoju kultury. W latach 40-tych bieżącego wieku starano się zsynchronizować rozwój twórczości z warunkami ekonomicznymi i politycznymi, natomiast w 50-tych zwracano uwagę na specyfikę twórczą regionu. Pierwszy okres od 1917 do 1920 r. był dla twórców pełen wątpliwości, a drugi, który się rozpoczynał w 1921 r. (w związku z przejściem Ukrainy na nowy tor ekonomiczny) wykazywał różne tendencje. Żądania twórców doprowadziły w końcu w 1932 r. do I Wszechzwiązkowego Zjazdu pisarzy, gdzie ogłoszono metodę socjalistycznego realizmu jako osnowę twórczej pracy radzieckich artystów na nowym etapie. Nie dało to jednak konkretnych rezultatów, a póżniejsza analiza wykazała, że wszystkie dziedziny twórczości weszły na tę samą drogę rozwoju podporządkowując się schematycznie naczelnym założeniom socjalizmu. Wychodząc z założenia, że sztuka ludowa związana jest w dużej mierze z życiem, a życie narodu zmienia się w zależności od podstaw ekonomicznych, politycznych i czynników kulturalnych można jej rozwój ująć w następujące �310 Sprawozdania i recenzje historyczne ramy czasowe: 1) od wybuchu Rewolucji do zakończenia I wojny (1917-1920); 2) początki budowy socjalizmu do zakończenia kolektywizacji gospodarstw rolnych (1921-1932); 3) okres rozwoju socjalizmu we wszystkich dziedzinach w czasie do II wojny (1932-1941); 4) od napadu Niemców do zakończenia wojny 0941-1945); 5) okres odbudowy powojennej 0945-1953); 6) okres zakończenia budowy socjalizmu i wejście ZSRR w budowę komunizmu (1953-1965). Zmiany ekonomiczne pociągnęły za sobą napływ towarów fabrycznych w tym też fabrycznych wyrobów artystycznych. Sztuka ludowa działała pierwotnie na zasadzie indywidualnej, prywatnej wytwórczości. To też okres kolektywizacji gospodarstw wiejskich w połączeniu z kolektywizacją poszczególnych dziedzin twórczości był ze wszechmiar nową formą. Pociągnęło to za sobą powstanie wytworów, jakie nie mogły by się rozwinąć w kapitałiźmie; wzrasta też twórczość indywidualna o wąskich gałęziach specjalizacji. Ale ostatnia wojna zahamowała dalszy rozwój tych form. Przykłady rozwoju twórczości ludowej w okresach wymienionych etapów historycznych można dostrzec w każdej dziedzinie, choć pozornie nie są one widoczne. Było by jednak pożyteczne przeanalizowanie, co pozostało ze starych, tradycyjnych form, co i dlaczego uległo zmianie, oraz uwypuklenie nowych elementów. Ułatwiło by to prawidłowe rozumienie sztuki ludowej i jej przejście z tradycji na nowatorstwo, oraz stwierdzenie, jakie zachodzą związki między wytworami artystów ludowych a profesjonalnych. Podając we wstępie charakterystykę dotychczasowego stanu badań w zakresie sowieckiej sztuki ludowej oraz drogi jej rozwoju, autor przechodzi z kolei do omówienia jej podstaw i stanu w 20-30 latach bieżącego wieku. Przedmiotem np. X Zjazdu RKP była artystyczno-przemysłowa współpraca. Postanowiono na nim zaliczyć twórców i chałupników do artystów i zabezpieczyć im prawa wytwórczości włączając tym samym do wspólnoty radzieckiej. Dalej autor omawia tradycje twórczości ludowej i sowieckiego przemysłu artystycznego, stan ludowej twórczości na artystycznych i przemysłowych wystawach, wreszcie poszczególne dziedziny twórczości, jak wyszycia, tkactwo dekoracyjne i kilimiarstwo, artystyczną ceramikę, rzeźbę w drewnie i malarstwo. Nie opisuje ich jednak, ani nie przeprowadza analizy form i treści; podaje jedynie jak wydarzenia historyczno-polityczne ostatnich czasów (po rewolucji) wpłynęły na kształtowanie się działalności poszczególnych twórców i jakie przyświecały cele organizacji tej kolektywnej działalności w latach kolejno po sobie następujących. W socjaliźmie sztuka ludowa przestała być obiektem kapitalistycznego wyzysku, a likwidacja różnic między wsią a miastem dała jej szerokie pole do popisu stawiając ją na równi z twórczością profesjonalną i torując miejsce w muzeach nie tylko etnograficznych i historycznych, lecz i w galeriach. Rewolucja pażdziernikowa zlikwidowała bowiem burżuazyjny pogląd, że sztuka ludowa jest niższego rzędu. Dzięki działalności Narodowego Komisariatu Oświaty USRR utworzono Wszechukraiński Komitet Umiejętności, a w guberniach gubernialne komitety mające na celu opiekować się twórczością profesjonalną i ludową. Odtąd też chałupnicy i rzemieślnicy nie podlegali municypacji i mogli swe wytwory sprzedawać na mocy dekretu Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego. Rozkwit ludowej sztuki w okresie budowy podstaw socjalizmu przybrał nieco inny obrót. W 1929 r. rozpoczął się ruch kołchozowy, owładający warstwę biedniacko-średniacką, który przeszedł w socjalną kolektywizację. Hasło mechanizacji i ruchu stachanowskiego oraz masowej produkcji ogarnia też twórców. Stworzyło to konieczność ustalenia nowych normatywów. Wszystkie ośrodki twórcze podporządkowano ukraińskiej spółdzielni przemysłu artystycznego, która w latach �Sprawozdania 311 i recenzje 1936-1941 podjęła inicjatywę przebudowy dotychczasowej organizacji twórców celem dalszego podniesienia ich produktywności. Rezultatem tego było odznaczenie prac i wytworów złotym medalem na międzynarodowej wystawie w Paryżu. Członkami spółdzielni mogli być tylko kołchoźnicy, ludzie nowej formacji, z nową, socjalistyczną świadomością i psychologią. Walka o podwyźszenie jakości i produktywności pracy złamała zalążki cechowych "tajemnic". Założono wiele nowych szkół przemysłu artystycznego i fachowego nauczania. Dzięki temu przygotowywano nowe kadry do pracy w dziedzinie twórczości artystycznej, kształcono instruktorów. Rozwinęła się nowa technologia produkcji. Twórcy profesjonalni dostrzegli wartość i znaczenie elementów tradycyjnych i sami je zastosowali. Zaznacza się więc koegzystencja różnych wątków dekoracyjnych, niezależnie od granic gubernialnych i regionalnych. Dzięki temu wzrasta rozwój ukraińskiego hafciarstwa, dekoracyjnego tkactwa 'i kilimiarstwa, obróbka drewna (płaskorzeźba i rzeżba figuralna), garncarstwo i malarstwo, co pozostaje w zależności od naturalnego środowiska (glina, drewno). Niektóre natomiast gałęzie twórczości zanikły, np. obróbka metalu w związku z hutnictwem i wielkim przemysłem, pisankarstwo zaś ze względów ideologicznych. Przetrwały jednak ich elementy i motywy zdobnicze, które przejęto do innych technik przenosząc je z jednego materialu na drugi. Tak np. ornamenty pisankowe zaadoptowano w kilimiarstwie, a metalowe w grafice książkowej. W procesie rozwoju wszystkich gałęzi twórczości istnieje możliwość przechodzenia wątków zdobniczych z jednej dziedziny na drugą. Tym samym mniemanie, że sztuka ludowa to tylko stare, przeżyte formy jest błędne. Ona bowiem rozwija się i idzie naprzód z nurtem życia i jego potrzebami. Specyfika zaś regionalna przestaje być wykładnikiem tradycji danego regionu - staje się dorobkiem ogólnonarodowym. Omówiona praca jest przykładem nowego spojrzenia na przyczyny zmian, jakie zaszły w ukraińskiej sztuce ludowej w okresie po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Jest typowo historycznym ujęciem faktów następujących w czasie od 1917 do 1965 r. Etnograf próżno jednak szukał by tu opisu, czy analizy treści poszczególnych form i elementów zdobniczych oraz ich zróżnicowań w czasie i przestrzeni. Przykłady bowiem tego rodzaju posłużyły autorowi jedynie w przypadkach zadokumentowania założeń ideologicznych. Szkoda jednak, że nie podaje on odbicia tych założeń w twórczości. Widocznie nie zawsze idzie ona w parze z procesami społeczno-ekonomicznymi i gospodarczym:. Utwierdzenie bowiem w świadomości ludzkiej nowych haseł i idei wymaga daleko więcej czasu, niż wprowadzenie ich praktycznie w życie. Praca wydaje się w wielu wypadkach dyskusyjna, tym niemniej godna jest uwagi, zwłaszcza ze względów metodologicznych: marksistowsko-leninowskiej teorii nauk, które w swej konsekwencji winny zmierzać do budowy podstaw komunizmu. To też starał się osiągnąć autor książki jako ostateczny cel swych zamierzeń. Barbara HISTORYCZNO-ETNOG RAFICZNY ATLAS BIAŁORUSI I MOŁDA WI! * BazieUch UKRAINY, Idea kartografowania określonych typologicznie wytworów kulturowych grup etnicznych, zamieszkujących Ukrainę została wysunięta przez V. Dobizeja i A. Metlińskiego już w 1854 r. Jednakźe realizację tego zamierzenia zaczęto dopiero po • Opracowano na podstawie: K. G. Guslistyj, V. F. Gorlenko, J. P. Prilipko, Rabota .atlasom ·na Ukrai ••e. Sovetskaja etnografija, nr l, 1967,s. 94- 98. nad istorUw-etnQ.grajicukim �312 SpraWOzdania I recenzje drugiej wojnie światowej, kiedy to Ukraińskie Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie przystąpiło do systematycznego zbierania materiałów dla potrzeb planowanego atlasu. W 1964 r. Oddział Etnografii Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii im. M. F. Rylskiego A. N. USRR opierając się na doświadczeniach kolegów z Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja A. N. ZSRR, którzy wydali dotychczas Istoriko-etnograficeskij atŁas Sibiri i atlas Russkije, przystąpił do zbierania i systematyzowania materiałów etnograficznych w celu wznowienia prac nad Ukrainskim Istoriko-etnograficeskim atŁasom. Podobnie jak w atlasie Russkije zawężono badania do trzech zasadniczych działów kultury materialnej Ukrainy: narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży, przez co szereg kartogramów obydwu atlasów, jak można wnioskować, będzie porównywalny. Kierownictwo nad grupą badającą budo';vnictvvo objął G. E. Stelmach; nad grupą opracowującą odzież - J. P. Prilipko, a nad badającymi narzędzia rolnicze V. F. Gorlenko. Kierownictwo naczelne powierzono K. G. Guslistemu. Rok llhJ4 upłynął nad pracami wstępnymi. Zaznajomiono się wówczas z pracami nad atlasami etnograficznymi radzieckimi i zagranicznymi, opracowano kwestionariusz, przebadano niektóre muzea i mniej znane etnografom obszary Ukrainy. Uzgodniono też, że zachodnią Ukrainę badać będą pracownicy Ukraińskiego Muzeum Etnograficznego we Lwowie. Zapoznano się także z pracami nad atlasem gwar Ukrainy'. W kwietniu 1964 r. odbyła się w Kijowie konferencja, na której dyskutowane były założenia metodologiczne atlasu. W czasie dyskusji zwrócono uwagę na fakt, że w atlasie "Russkije" odzwierciedlono wyłącznie kulturę ludową Rosjan (pominąwszy mniejsze grupy etniczne, mieszkające wśród Rosjan europejskiej części Rosyjskiej Federacyjnej SRR) i ustalono, że w ukraińskim atlasie powinna znaleźć odbicie kultura wszystkich grup etnicznych, zamieszkujących terytorium Ukrainy. W konferencji tej oprócz etnografów ukraińskich wzięli udział również etnografowie z Białorusi i Mołdawii, którzy zgłosili do planu badawczego atlasy swoich regionów. Na początku 1965 r. Oddział Historii A. N. ZSRR, rozpatrując plany perspekty·· wiczne 'instytutów republikańskich akademii, uznał za celowe wydać jeden wspólny RegionaLnyj Atlas Ukrainy, BeLorussii i MoLdavii zamiast planowanych trzech. Na wspólnym zebraniu trzech połączonych grup rozważono zagadnienia ram chronologicznych atlasu, problemy ukazania współczesności, kartografowanie kultury robotników oraz badanie kultury mniejszości narodowych. Opracowany dla Ukrainy kwestionariusz po wniesieniu pewnych poprawek, związanych z rozszerzeniem badanego obszaru, wysłano do Białorusi i Mołdawii. Rok 1965 upłynął pod znakiem badań terenowych, prowadzonych głównie na obszarach mało znanych etnografom. Szczególnie interesujące okazały się wyniki badań nad odzieżą wieloetnicznego okręgu odeskiego (Ukraińcy, Mołdawianie, Bułgarzy i Gagauzi). Okazało się, że mimo pewnych zapożyczeń o charakterze unifikacyjnym, w ubiorach poszczególnych grup etnicznych zachowało się wiele cech specyficznych dla tych grup, a zwłaszcza w ubiorze weselnym Ukraińców i Bułgarów. Grupa badająca rolnictwo i budownictwo na Podolu stwierdziła znaczną jednolitość tego obszaru. Udało się natomiast uchwycić granicę między Podolem a Wołyniem. Jest to, zdaniem autorów referowanego artykułu, granica południowego zasięgu sochy i północnego zasięgu radła. Przygotowano dwie wstępne mapy; l Z dotychczasowych osiągnięć kartografii lingwistycznej Ukrainy odnotować interesującą także dla etnografów pracę: Dzendzelivskyj 1. O., Linhvistyćnyj atlas skych narodnych hovorlv Zakarpatskoj obLasti USRR, t. l, II, Uzhorod 1958, 1960. należy ukrain- �Sprawozdania i recenzje 313 rozprzestrzenienie typów budownictwa ludowego (V. P. Samojłowicz) i mapę, dotyczącą odzieży ludowej (S. G. Kołos) na Ukrainie. Szczególnie intensywnie przebiegały prace nad atlasem w 1966 r. Na posiedzeniach połączonych grup zostały uzgodnione jednolite wykazy map i kwestionariusze. Na ostatnim posiedzeniu wybrano kolegium redakcyjne atlasu (przewodniczący K. G. Guslistyj, sekretarz naukowy V. F. Gorlenko). Podjęto decyzję opublikowania i rozprowadzenia jednakowych kwestionariuszy do narzędzi rolniczych, budownictwa i odzieży i przeprowadzenia szeregu wspólnych ekspedycji etnografów Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Instytutu Sztuki, Folkloru i Etnografii A. N. USRR celem przebadania 'kultury ludności rosyjskiej Ukrainy, a także niektórych inych mniejszości narodowych. W kwietniu 1966 r. uzgodniony na posiedzeniu w Kijowie wykaz map został przedstawiony na posiedzeniu Sekcji Etnografii Slowiańskiej Wszechzwiązkowej Sesji Archeologów i Etnografów, poświęconej podsumowaniu badań terenowych w 1965 r. Sekcja zaaprobowała w całości perspektywiczny plan atlasu oraz zaproponowała ,zwiększenie liczby map w przekrojach chronologicznych. Nadto w 1966 r. etnografowie z Kijowa, Moskwy, Mińska, Kiszyniewa i Lwowa przygotowali pracę pt. Principy i metodika sostavlenija regional'nogo atlasa Ukrainy, Belorussi i Moldavii oraz kontynuowali prace nad zbieraniem materiałów z literatury, źródeł archiwalnych i w terenie. Podczas badań ekspedycji kijowskiej na Rusi Zakarpackiej wprowadzono pewną innowację w metodzie wywiadu terenowego. Otóż część grupy (pracownik naukowy i laborant) prowadziła wywiad z informatorem do połowy kwestionariusza a druga od połowy do końca. W ten sposób uzyskany przez badaczy czas pozwalał na miejscu uzupełnić luki i nieścisłości w zebranej dokumentacji u tego samego informatora. Z reguły w każdym rajonie (jednostka administracyjna - odpowiednik naszego powiatu) badano trzy wioski, a w obrębie każdej z nich przeprowadzano wywiady u trzech informatorów. Oprócz etnografów w badaniach brali udział rysownicy i fotografowie. Na szeroką skalę zastosowano także do celów dokumentacyjnych zdjęcia filmowe. Wstępna analiza zebranego materiału pozwoliła już na pewne stwierdzenia. I tak w drugiej połowie lat pięćdziesiątych XX w. nastąpiły wielkie zmiany w budownictwie wiejskim. Między innymi na obszarze południowej Ukrainy zanikł \V tym czasie rosyjski piec, wyparty przez palenisko zamknięte z płytą, połączone z piecem kaflowym. Elektryfikacja i radiofonizacja wiosek, przeprowadzenie wodociągów i kanalizacji, zmiana kształtu i rozplanowania wnętrza wiejskiej chaty, upowszechnienie się piecyków gazowych itp. przybliżyło życie wiejskie do miejskiego. Zasadniczym rozplanowaniem wnętrza chałupy południowo-ukraińskiej był typ "izba sień izba". Typ ten obecnie zanika; plan współczesnego domu zbliża się do kwadratu: jedna lub dwie sypialnie, pokój, kuchnia, oszklona weranda. Grupa badająca odzież kontynuowała w 1966 r. badania terenowe obszarów mało zbadanych, a więc południowo-wschodnią i południową część Republiki Ukraińskiej, a także obszarów, co prawda dość dobrze zbadanych przez etnografów (kijowska i cerkaska obłast), ale bez uwzględnienia wzajemnych wpływów kultu·· rowych między Rosjanami, Białorusinami i Polakami. Te wzajemne wpływy były tu tak trwałe i intensywne, że doprowadziły do prawie zupełnej unifikacji wielu dziedzin kultury. Jednak w obwodzie kijowskim zróżnicowanie strojów ludowych dosyć dokładnie odzwierciedla zasięgi występowania różnych grup etnicznych. Wpływy białoruskie zaznaczają się choćby w fakcie scalenia kobiecego serdaka i spódnicy (cernobylski mjon obwodu kijowskiego) a wpływy polskie - w kroju odzieży wierzchniej (białocerkowski mjon kijowskiego obwodu). W czasie badań w obwodzie kijowskim udało się również zrekonstruować pełny komplet rosyjskiej. �314 Sprau...••ozdania i recenzje odzieży kobiecej staroobrzędowców. Interesująco zachodził proces wzajemnego przenikania różnych kultur na południowym wschodzie Ukrainy. W szczególności widać tu wpływ dońskich Kozaków, Greków,. Bułgarów i in. na strój ludowy Ukraińców z początku XX w. Niektóre specyficzne elementy tradycyjnego stroju zachowuje bułgarska ludność obwodu zaporożskiego (primorski rajon) oraz przesiedleńcy z Białorusi (w. Gusarka, mjon kujbyszewski). Natomiast strój starszych kobiet Bułgarów Priazowia początku XX wieku w porównaniu ze strojami Bułgarii zachował jedynie, niekompletną zresztą, terminologię. Wszystkie te stwierdzenia są wstępne i wymagają dalszego opracowania. Ważne miejsce w działalności grup, pracujących nad wydaniem omawianego atlasu, miały badania zbiorów muzealnych w 1966 r. W rezultacie badań żródeł pisanych, kolekcji muzealnych oraz w drodze badań terenowych pracownicy Instytutu im. Rylskiego wypełnili w 1966 r. około 5 tys. kart materiałowych. Grupa badająca narzędzia rolnicze rozprowadziła około 40 egzemplarzy kwestionariusza między studentów kijowskiego uniwersytetu, którzy prowadzili badania w ramach praktyk studenckich. Pierwsze wypełnione kwestionariusze obiecują, że badania takie będą nową formą zbierania materiałów. Uciekanie się do pomocy studentów zostało spowodowane zbyt szczupłą kadrą etnografów, związanych z pracami nad atlasem. Realizację atlasu Prezydium Akademi Nauk ZSRR określiło jako naczelne zadanie ukraińskich etnografów w bieżącej pięciolatce. A. J. Gerlach-Kloclnicka Russkije. Istoriko-etnograficeskij złova, P. J. Kusniera 1967, s. 358 + 71 map. (red. atlas. od pow.), Pod red. V. A. Aleksandrova, V. J. KoM. G. Rabinovica. Wyd. "Nauka", Moskva Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk ZSRR realizując swój wielki plan zbadania kultury ludowej różnych narodów przy pomocy metody historyczno-kartograficznej wydał już drugi z kolei atlas etnograficzny \. Został on w całości poświęcony kulturze Rosjan europejskiej części ZSRR. Jego powstanie poprzedził Atlas russkich narocZnych govorov centralnych oblastej k va· stoku ot Moskvy pod red. R. 1. Avanesova, Moskwa (b. r.) wyd. Akademia Nauk SSSR, Institut Jazykoznanija. Atlas Russkije składa się z obszernej części tekstowej, ilustrowanej fotografiami i rysunkami oraz z oddzielnej teczki z mapami (71 map) i przedstawia określone typologicznie fakty kulturowe z trzech dziedzin kultury materialnej: rolnictwa, budownictwa i odzieży. Prawie każde kartografowane zagadnienie jest ujęte w dwóch przekrojach chronologicznych: połowa XIX w. (do lat 1880) oraz koniec XIX i początek XX w. (od 1880 r. do Wielkiej Rewolucji Październikowej). Pozwoliło to na uchwycenie dynamiki przemian kulturowych. Przemiany te przybrały na sile wraz z szybkim rozwojem kapitalistycznych stosunków w Rosji w drugiej połowie XIX w., a zwłaszcza po reformie w 1861 r. Przy opracowywaniu atlasu korzystano głównie z materiałów, zgromadzonych w muzeach: Gosudarstviennyj muzej etnografii narodov SSSR w Leningradzie, GosudarstV'iennyj Istoriceskij muzej w Moskwie i in. Dużą rolę odegrały materiały 1 Istoriko-Etnograjiceskij Attas Sibiri Akademii Nauk ZSRR, Moskwa-Leningrad pod red. M. G. Levina 1961 r. i L. Potapova. Wydawnictwo �SpraWozdania -2 recenzje 315 archiwalne a zwłaszcza odpowiedzi na ankiety, rozpisane w 1848 r. oraz w latach 1916 i 1917 przez Russkoje Geograficeskoje obscestwo. Ta druga ankieta była rozesłana w celu zbierania materiałów do atlasu etnograficznego (sic!), Mniej materiałów zachowało się w archiwum Etnograficeskogo ot deI a Obscestva lubitelej jestestvoznanija, antropologii i etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. Oddział ten w latach 1890-1891 również rozsyłał ankiety. Dużo dobrze datowanego materialu znaleziono w archiwum Volnogo Ekonomiceskogo obscestva w Etnograficeskoje bjuro W. N. TeniSeva. To ostatnie w 1898 r. wydało ankietę do zbierania danych o kulturze ludowej Centralnej Rosji. Wiele materiału znaleziono w literaturze etnograficznej oraz słownikach gwarowych. Przy pracach nad atlasem Russkije szeroko korzystano także z kartoteki Russkogo dia~ekto~ogii':eskogo atlasa, nad przygotowaniem którego pracuje Instytut russkogo jazyka AN SSSR. Luki w zebranych materiałach zostały wypełnione poprzez badania terenowe, prowadzone po II wojnie światowej według kwestionariuszy, przygotowanych przez szerokie grono etnografów. Powstanie atlasu poprzedziło szereg artykułów, w których specyzowano podstawy metodologiczne (P. L Kusner, O. A. Ganckaja, G. C. Maslova, D. W. Najdic, M. G. Rabinovic, S. L Bruk, W. L Kozlov i J. L Sauskin). By w pełni wykorzystać dane oficjalnej statystyki z literatury i innych żródeł przyjęto jako zasadę, że każdy ujezd (jednostka administracyjna, odpowiadająca naszemu powiatowi) jest obszarem jednolitym, wyrównanym kulturowo. Stąd znak (znaki), leżący w granicach danego ujezda jest reprezentatywny dla całego ujezda. Dlatego też na mapach zaznaczono granice ujezdów i guberni. Mapy wykonane są techniką punktową (niekiedy także płaszczyznową), a rozmiary punktów przy niezmienionej formie określają równocześnie natężenie występowania zjawiska w kategoriach: przeważające, współwystępujące (na równi) z innymi zjawiskami, rzadkie względnie sporadyczne. Na niektórych mapach pewne zasięgi zaznaczono kolorowymi płaszczyznami, co w znacznym stopniu ułatwia odczytywanie mapy. Niewygodne natomiast jest porównywanie zasięgów tych samych wytworów, ujętych w dwóch różnych przekrojach chronologicznych. Dużą pomocą byłyby tu mapy kalkowe lub uwzględnienie zmienności zjawisk w czasie na jednej mapie. Tym bardziej, że to ostatnie rozwiązanie, stosowane często w mapach Polskiego Atlasu Etnograficznego, przy odpowiednim doborze punktów, zasięgów płaszczyznowych i linearnych, wcale nie zaciera jasności obrazu. Autorzy nie przytoczyli nawet fragmentów ankiet, pochodzących z XIX w. ani też kwestionariuszy według których prowadzono badania terenowe, dlatego też trudno zorientować się, czy i o ile opisy stanowiły dostateczną podstawę do typo·· logii określonych zjawisk. Wiadomo jak dalece tekst ankiety wpływa na jakość materiałów. Ankieta dla celów kartografii etnograficznej w zasadzie powinna stanowić odpowiednio zmodyfikowany tekst uprzednio przygotowanych legend określonych map, by wystarczyło odpowiednie dane podkreślić, a inne przekreślić, względnie w określone rubryki wstawić odpowiedni znak w rodzaju ,,+" lub ,,-". W przeciwnym bowiem przypadku materiał zawsze będzie zawierał dosyć poważne luki. Luki te zwykle nie są możliwe do zupełnego wyeliminowania z uwagi na niezbyt dokładnie prowadzone badania przez tych, czy innych eksploratorów. Stąd bardzo często zachodzi konieczność wprowadzenia na mapę dodatkowego znaku, oznaczającego zjawisko niezbyt dokładnie określone typologicznie. Stąd też oglądając mapy na których, poza kilkoma wyjątkami (nry 44-46, 51, 65-69), brak znaków na określenie zjawisk niezbyt dokładnie określonych typologicznie, można by z dużym stopniem prawdopodobieństwa przypuszczać, że autorzy często interpolowali te czy inne cechy różnych zjawisk. Nie jest to chyba rozwiązanie naj- �316 Sprau}ozdania i recenzje szczęśliwsze. Dodatkowym i niepomiernie wielkiej wagi efektem wspomnianej wyżej "idealnej" ankiety jest możliwość umieszczenia na mapie znaku o charakterze negatywnym, informującym, że określone typologiczni e zjawisko na danym obszarze nie występuje względnie nie występowało. Brak takiego znaku budzi wątpliwości, gdyż mapa w tym przypadku może (i tak też często się zdarzC!) przedstawiać jedynie stan badań, bowiem nieobecność tego czy innego znaku na danym obszarze może być spowodowane zarówno brakiem określonego zjawiska jak i brakiem informacji o jego istnieniu. Atlas dotyczy jedynie wybranych zagadnień z zakresu ludowej kultury materialnej największej grupy językowej (narodu) europejskiej części Związku Radzieckiego Rosjan. Obraz ten z pewnością wzbogacą atlasy mniejszości narodowych, zamieszkujących terytorium Rosyjskiej Federacyjnej SRR i wówczas dopiero będziemy mogli rozważać problemy specyfiki kulturowej narodów europejskiej części ZSRR. Jak już wspomniano atlas Russkije został poświęcony trzem działom ludowej kultury materialnej: rolnictwu, budownictwu i odzieży. Rolnictwu poświęcono 17 map. Narzędzia do uprawy roli i sprzętu zbóż opracował D. W. Najdic, sposoby młocki i czyszczenia zbóż - M. D. Goren a sposoby przesuszania zbóż, spichrze i młyny - L. M. Saburova. Budownictwu poświęcono 20 map (E. E. Blomkvist, E. P. Busygin, O. A. Ganckaja, M. J. Salmanovic, T. W. Staniukovic i L. N. Ciźikova). Dotyczą one materiału, używanego do budowy domów, występowania domów podpiwniczonych i bez piwnic z uwzględnieniem rodzaju podłogi, form dachów i materiałów, służących do ich krycia, rozplanowania wnętrza, typów pieców, rozplanowania zagrody i położenia domu w stosunku do drogi, występowania łażni, typow dOlnÓ\\' mieszkalnych i kompleksów zagród. Najwięcej, bo 34 mapy, poświęcono odzieży. Opracowały je N. L Lebedeva, G. S. Maslova i M. N. Śmeleva. Na mapach opracowano tradycyjny strój żeńsk;, kompleksy odzież)" żeńskiej, typu i nazwy sarafana, typu poniewy, spódnic i koszul żeńskich, bluzek i ich nazw, fartuchów, ozdób z ptasich piór, typy kokosznikó\\', dziewczęce i kobiece nakrycia głowy i ich ozdoby, kompleksy męskiej odzieży, męskie nakrycia glowy, formy pasów, wierzchnia odzież robocza, wierzchnia odzież kobieca z tkaniny, wierzchnia odzież skórzana, różne typy wierzchniej odzieży z tkaniny oraz różne typy obuwia. W części tekstowej autorzy dali cały szereg wycinkowych monografii, zwiazanych z powyższą problematyką. W monografiach tych uwzględniono także starsze materiały ikonograficzne i pisemne oraz wykopaliska archeologiczne. W sumie, mimo wymienionych wyżej niedociągnięć, spowodowanych zapev.'np. jakością posiadanych materiałów (pochodzących w części sprzed ponad stu lati, otrzymaliśmy bezcenny obraz ludowej kultury materialnej Rosjan europejskiej części ZSRR w połowie XIX w. i przełomu XIX i XX w. Zygmunt Jeno Barabas, s. 1-190, Kartogrcifiai módszer a 7tI~prajzban. Akademiai Klod:ticki Kiadó. Budapest 1963. 14 map. Rozprawa J. Barabasa jest poświęcona metodzie kartograficznej W pięciu kolejnych rozdziałach daje autor przegląd historii głównej związanej z metodą kartograficzną, zastosowaną w etnografii, takiej w etnografii. problematyki, jak zagadnie- �Sprawozdania i recenzje 317 nie prawidłowości w tworzeniu się regionów kulturowych w procesach ciągłej historycznej zmienności. Rozdział I jest zarysem dziejów myśli kartograficznej w etnografii, rozwijającej się zwłaszcza w Europie zachodniej. Rozdział drugi poświęcił autor zagadnieniom metodologicznym, zwłaszcza metodzie porównawczej w etnografii. Wywody autora obracają się wokół zagadnienia tego, co wspólne i tego, co różne w kulturze narodów, ale również w kulturze całej ludzkości. Ciekawie i wnikliwie przedstawia funkcje dyfuzji kulturowych w kształtowaniu się kultur, określonych grup etnicznych, z ciągłą jednak uwagą, aby nie przeoczyć oryginalnego i twórczego wkładu poszczególnych narodów do rozwoju kultury własnej. Doceniając wpływy postronne, podkreśla autor rolę narodu, który rozwija elementy rodzime w sposób twórczy. W rozdziale III - poprzez analizę istniejącej kartografii etnograficznej szuka autor metody, systemu ujmującego uniwersalnie systematykę przestrzennną faktów kulturowych. Tę tendencję autora ilustrują załączone w tekście osobne mapy: 1. Kartogram nr 14 przedstawiający zasięg zapaski i jej różnych form, opracowany przez G. S. Masłową 1956 (Opyt sostawlenija kart razpostrenenja russkoj narodnoj odieżdy. Kratkije Soobszczenija 22-12-20). 2. Zagadnienie wierzeń o "Weerwolf'ie" w holendersko-flamandzkim atlasie etnograficznym (kartogram nr 13). 3. Zagadnienie spichrzy jako oddzielnych budynków, opracował Janusz Bohdanowicz, Polski Atlas Etnograficzny mapa 14. Zeszyt próbny 1958. 4. Zagadnienie pieczyw obrzędowych w Austriackim Atlasie Etnograficznym Festtagsgebiicke Ostem Patenspenden und Zeitgebiicke (kart. nr 12). 5. Z niemieckiego Atlasu Etnograficznego, Atlas der Deutschen Volkskunde, mapa poświęcona motywowi wierzeniowemu o człowieku na księżyciu, Der Mann im Mond. Warto w tym miejscu odnotować pracę J. Kuchty, jak też i prace Czubryńskiego. 6. Z Atlasu Szwajcarskiego, Atlas der Schweizerischen Volkskunde, wybrał autor mapę 27 Waltera Eschera, Holzschuhe, Form und Verbreitung. Wymienione mapy stanowią osobny dodatek, dający także pogląd na kartograficzne ujęcia tematów. Pierwszych 8 map ukazał autor w zmniejszonym formacie w tekście pracy; są to mapy K. Moszyńskiego, o roślinach, zatykanych \\' strzechy na dzień św. Jana, Atlas kultury ludowej (1934). B. Pottier'a, Używane materiały we Francji, żelazo, drzewo, skóra (1957. "Arts et traditions populaires'·). Mapę S. Erixona z Atlasu Szwedzkiego, Atlas over svensk folkkultur. (1946) oraz T. Vuorela mapę występowania pożywienia (BLutwiirste, Schweinwiirste) w Finlandii (1950), P. Scheuermeiera mapę ukazującą sposoby wypiekania w Italii (943) a także mapy z obszaru Węgier i mapę B. Bratanić'a z Atlasu Jugosławii, ukazującą zasięgi narzędzi do orania (951). Analiza poszczególnych atlasów etnograficznych doprowadziła autora omawianego dzieła do tezy, że opracowania kartograficzne winny wykrywać zespoły faktów kulturowych, typowe dla epoki feudalnej i kapitalistycznej. Postulat ten, słuszny tylko w świetle realnych materiałów etnograficznych, jest możliwy. Autor słusznie zauważa, że dla prac kartograficznych ważne jest również uchwycenie determinantów, które w określonych okresach historii doprowadziły do zróżnicowania kulturowego, w myśl zasady "cum duo faciunt idem, non est idem". Autor dość wnikliwie rozpatruje europejskie atlasy etnograficzne i problemy kultury od strony prawa zmienności w ujęciu marksistowskim i skłania się w swojej rozprawie do postulatu kompleksowego rozpatrywania zagadnień, a więc pogłębiania jednego problemu w różnych aspektach, to też doradza raczej ograniczenia tematyczne i pogłębianie jednego problemu w paralelistycznym ujęciu. �318 $prav..;~ozdania i recenzje W omawianym rozdziale ni analizuje autor rolę kultury materialnej w kształtowaniu się rozwoju kultury w ogóle. Jako drugą zasadę wysuwa Barabas kryterium klasowego charakteru kultury. Jest to założenie ogólne, ale autor nie potrafi przetłumaczyć go na język kartografii, jest to zresztą postulat trudny do ujęcia, co nie oznacza by kultura ludowa nie byla klasowo uwarunkowana. Jest, ale to w atlasie etnograficznym nie jest do uchwycenia. W tym samym rozdziale omawia autor zagadnienie czynnika geograficznego w powstawaniu kultury. W tej jednak dziedzinie nie wnosi on niczego nowego do dawnej literatury. Deklaratywny też charakter posiadają w tym rozdziale rozważania o roli instytucji i społeczności na kształtowanie się kultury. W stosunku do metody kartograficznej w etnografii rozważania te mają charakter wniosków a priori. Natomiast dużą pomysłowość wykazują rozważania Barabasa na temat roli elementu etnicznego w powstawaniu kultur, a zwłaszcza w różnicowaniu ich. Autor jednak nie formułuje jasno wag i m e t o d y kar t o g r af i c z n e j dla rozważań etnogegenetycznych. Dla slawistyki jednak właśnie etnografia węgierska a zwłaszcza kartografia etnograficzna ma zasadnicze znaczenie. Świadczą o tym studia B. Korompay'a, nie zawsze zresztą obiektywne. Ciekawe i przekonywające są rozważania autora o roli życia społecznego a w nim, roli jednostki. To samo można powiedzieć o rozważaniach zmienności w perspektywie czasu, choć nie całkiem wyrażnie omawia autor problem prawa zmienności i zagadnienie perspektywy czasu. Natomiast trafnie referuje zagadnienie upowszechniania się faktów kulturowych w ujęciu kartografii etnograficznej. Szczegółowa analiza rozmaitych problemów z teorii kultury i etnografii w rozdlziale III nie jest jednak oparta na konkretnej pracy kartograficznej autora, chociaż nie brak cennych skartowań w etnografii węgierskiej. W rozdziale TV autor próbuje sformułować program badań, ankiety, wybór tematów. Omawia zasady techniki kartograficznej i na podstawie etnograficznych atlasów europejskich - szuka najlepszego rozwiązania. Należy więc poczekać na realizację tych założeń. W rozdziale V ostrożnie określa autor możliwości metody kartograficznej, wskazując, że kartogram jest tylko systematyką przestrzenną określonych faktów, a zbiór skartowań może tylko w przybliżeniu wykazać współzależność i współwystępowanie faktów kulturowych. W ten sposób podkreśla, że kartogram etnograficzny jest tylko środkiem do celu, a nie celem samym w sobie. Takie stanowisko jest zgodne z zasadami, przyjętymi w Polskim Atlasie Etnograficznym, atlas jest jednak bardzo usłużnym i obiektywnym elementem w studiach porównawczych w etnografii i historii kultury. Staranny indeks i zestawienie bibliograficzne podnoszą wartość całej pracy Barabas'a. J. Gajek A. Jankowski, A. Olszewski, Struktura narodowościowa graficzne, t. 37, z. 1, Wrocław 1966, s. 25-39. Rumunii. Czasopismo Geo- Artykuł składa się z dwóch części. W pierwszej z nich autorzy w skrócie omawiają historię migracji etnicznych na obszarze Rumunii począwszy od neolitu do końca II wojny światowej. Załączona do pracy mapa, dzięki odpowiednio dobranym znakom, bardzo plastycznie pokazuje główne szlaki i okres trwania wędrówek poszczególnych ludów w Europie południowo-wschodniej z uwypukleniem ich roli w kształtowaniu się stosunków narodowościowych na terenie dzisiejszej �SpruuJ<)zdania 319 recenzje Rumunii. Pewne zastrzeżenia budzi zbyt mocne podkreślenie na mapie roli okupacji tureckiej przy jednoczesnym stwierdzeniu na sąsiedniej stronie: "Jest charakterystyczne, że mimo długotrwałego panowania na Bałkanach nie zmienili Turcy etnicznego charakteru narodów podbitych. W Dobrudży po 5-wiekowej n-iewoli pozostała garstka Turków i kilkanaście meczetów." Powyższy cytat należałoby uzupełnić stwierdzeniem, że Turcy wywarli wyrażny wpływ na kulturę ludową Rumunów. W drugiej części artykułu autorzy rozważają przemiany struktury narodowościowej Rumunii w okresie od 1913 do 1960 r. koncentrując swoją uwagę nad geograficznym rozmieszczeniem ludności na podstawie danych z końca lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Uzyskane wyniki przedstawiono tabelarycznie oraz na dwóch mapach. Druga z tych map opracowana jest przy pomocy wskażnika zwartości (zróżnicowania) socjoetnicznego zwanego także, od nazwiska jego autora, wskażnikiem Piaseckiego. "Wskaźnik ten zmniejsza się ze wzrostem ilości, i zmniejszaniem się liczebności poszczególnych mniejszości narodowych, przy niezmiennej liczbie ludności głównego narodu" (s. 35). Wskażnik Piaseckiego oblicza się według \,vzoru S =, n~ +n~ -+N2 0.0 + n~ . 100 gdzie: nt, n", ..., nk oznacza liczebność poszczególnych narodowości podanych w tysiącach mieszkańców lub w postaci procentów, k oznacza liczbę tych narodowości, N ogólną liczbG ludności analizowanego obszaru. Opracowanie materiału przy pomocy wskażnika zwartości pozwoliło na sporządzenie mapy Rumunii ujmującej precyzyjnie stosunki narodowościowe. Wnioski wyciągniGte z analizy mapy są interesujące także dla etnografów. Otóż najbardziej jednolita pod względem narodowościowym w omawianym okresie czasu jest tzw. stara Rumunia. Wielonarodowościowy charakter przejściowy posiada obszar leżący między etnicznie jednolitymi Węgrami a najstarszą, mołdawsko-wołoską częścią Rumunii. Granica miGdzy starą Rumunią a obszarem przejściowym przebiega wzdłuż łuku Karpat. Ta naturalna granica, będąca jednocześnie wyraźną linią podziału etnicznego (ściślej: narodowościowego - przyp. Z. K.), uwarunkowała długotrwałość granicy politycznej, która biegła wzdłuż łuku Karpat począwszy od przełomu XVII na XVIII w. aż do końca I wojny światowej. Etnografa interesowałaby tu uderzająca współzależność granicy politycznej i narodowościowej. Można by przypuszczać, że granica polityczna monarchii Habsburgów, a od 1867 r. królestwa węgierskiego wyznaczała jednocześnie zasięg kolonizacji niemieckiej i węgierskiej. Nadto długotrwałość utrzymywania się granicy z pewnością powodowała procesy unifikacyjne w zakresie świadomości etnicznej. Procesy te mogły przebiegać w innym kierunku wewnątrz łuku Karpat a w innym na zewnątrz tego łuku. Być może materiał, jakim dysponowali autorzy, nie pozwolił na opracowanie mapy zwartości socjoetnicznej Rumunii dla okresu wcześniejszego, by móc uchwycić dynamikę przemian w strukturze narodowościowej w szerszym przedziale czaso\vym. Ze proces ten zachodzi w szybkim tempie świadczą poniższe cytaty. "Przyłączenie do Rumunii w wyniku wojny bałkańskiej i I wojny światowej Siedmiogrodu, części Banatu, Bukowiny, Besarabii i południowej Dobrudży ... spowodowało gwałtowną zmianę struktury narodowej ludności. Rumuni stanowili już zaledwie około 60"/" ludności ... Ale już w 1920 r. Rumuni stanowili 69,9010 ludności kraju" (s. 29-30). Zastanawiająco wielka zmiana po kilku zaledwie latach. "W 1925 r. liczba Rumunów wzrosla do ... 75,4010 ludności kraju. Ilość Węgrów �320 Sprawozdania i recenzje zmniejszyła się ..." (s. 30). Nie jest wykluczone, że zmniejszenie się liczby Węgrów w okresie międzywojennym było spowodowane emigracją. Możliwe też, że u części Węgrów i innych mniejszości narodowych nastąpiły zmiany w zakresie świadomości etnicznej, tak czułej przecie na politykę narodowościową państwa. Szkoda, że ten ważki problem nie został przez autorów wyjaśniony. Istnieje kilka metod pozwalających określać świadomość etniczną ludności. Każda z nich obarczona jest pewnymi wadami. Z tych i innych jeszcze względów rozważania nad strukturą narodowościową zawsze są obarczone błędem petitio principii. Jest to niestety błąd nie do uniknięcia. Mimo to powyższy artykuł, analizujący zagadnienia z pogranicza geografii i etnografii, jest przykładem ilustrującym bardzo wielkie możliwości w zakresie analizy i syntezy zagadnień z zakresu kultury przy pomocy prostych metod statystycznych, możliwości w etnografii polskiej wciąż nie wykorzystanych. Zygmunt Kiril Penusliski, Crven s. 243. se bajrak razveva. Narodni borbeni pesni. Klodnicki Skopje 1965, Zbiór Kirila Penusliskiego, profesora Uniwersytetu w Skopje, zawiera macedońskie bohaterskie pieśni ludowe, związane z walką narodowo-wyzwoleńczą tego nielicznego ludu słowiańskiego. Reprezentowane są tu wszystkie gatunki pieśni junackich - o czynach bohaterskich władców średniowiecza, o bojach hajduków, o walkach powstańców końca XIX i początku wieku XX oraz nowsze teksty, poświęcone działalności partyzantki przeciwko okupantom hitlerowskim. Wybór ten daje pełny obraz bogatej tradycji epickiej ludu macedońskiego. Postacie epickie, występujące w tych utworach, są w zasadzie postaciami historycznymi poza Chorym Dojczinem, również bohaterem epickim Serbów, Chorwatów i Bułgarów. Poza pierwszymi 4 pieśniami ludowymi, z których trzy są poświęcone królewiczowi Markowi i jedna Choremu Dojczinowi, wszystkie pozostałe związane są z okresem niewoli Macedończyków. Jeśli chodzi o klasyfikację chronologiczną to pierwszych 6 pieśni poświęcono pierwszemu okresowi niewoli tureckiej (czwarta ćwierć wieku XIV). W rozdziale drugim 36 tekstów stanowi część bogatego repertuaru pieśni hajduckich. Rozdział trzeci 30 pieśni ludowych to utwory, opiewające powstanie Ilińdenskie (1903 roku), a ostatnia grupa utworów -- zawarta w rozdziale czwartym, składająca się z 23 pieśni - to nowsze utwory partyzanckie z okresu drugiej wojny światowej. Poza nielicznymi utworami, które drukowane są po raz pierwszy (Nr Nr 1, 2, 32, 58, 67, spisane przez Penusliskiego w okręgu Maleszewo) wszystkie pozostaJe pochodzą z różnych zbiorów oraz czasopism, wydanych w XIX i XX w. Wybór ten ilustruje nieprzerwane 550-letnie walki wyzwoleńcze ludu macedońskiego. W pieśniach tych przeważa element epicko-liryczny, co świadczy, że sq one utvvorami nowszych czasów. Treść ich jest realistyczna. Poza wspomnianymi wątkami, poświęconymi bohaterom średniowiecza, królewiczowi Markowi oraz Choremu Dojczinowi, w których dominuje element legendarno-epicki, większość pozostałych pieśni jest tworem okupacji tureckiej. Ostatnie są utworami lokalnymi, nieznanymi u pozostałych Słowian bałkańskich. Warto dodać, że Macedonia dzięki jej położeniu geograficznemu oraz odmiennym warunkom polityczno-społecznym stała się kolebką bogatych tradycji kultury duchowej. Spisano tu dotąd tysiące oryginalnych pieśni bohaterskich i lirycznych, �Sprawozdania i recenzje w większości wypadków, stanowiących odrębne motywy, niespotykane u sąsiednich ludów słowiańskich. Macedonia była ojczyzną wiełu bohaterów epickich Słowian bałkańskich, takich jak: Momczila, królewicza Marka, Nowaka, Reli, Lutycy Bogadana, którzy byli postaciami historycznymi i sprawowali rządy w tym kraju w XIV w. Działalność ich byla związana z najazdem tureckim, który zdecydował o losie wszystkich ludów półwyspu Bałkańskiego. Tradycje epickie ludu macedońskiego sięgają jeszcze głębiej i są wynikiem krwawych walk, jakie nie ucichły tu od VII w. do okresu wojen bałkańskich naszego stulecia. Ciężkie życie ludu było niewyczerpanym żródłem powstawania eposu bohaterskiego przed pojawieniem się Turków na Bałkanach. Nieprzerwanie epos ten wzbogacał siq szczególnie w okresie niewoli tureckiej. Jednak zrąb macedońskiej epiki ludowej, jak twierdzą badacze, sięga pierwszych lat wieku XI. Omawiany zbiór poprzedza wstęp Penusliskiego (s. 5-51), w którym autor daje ogólną charakterystykę macedońskiej epiki ludowej. Autor niepotrzebnie poświęca wiele miejsca wydarzeniom historycznym omijając tak istotne zagadnienia jak: charakterystyka wątków, wędrówka motywów i powstawanie nowych wariantów, cechy wspólne z eposem bohaterskim Serbów i Bułgarów oraz cechy odrębne macedońskiej epiki ludowej, strona artystyczna utworów ludowych i ich rola w kształtowaniu się narodowej kultury macedońskiej itd. We wstępie tym można spotkać i takie oto zdanie autora: "podstawą tych utworów były wydarzenia ściśle związane z życiem i czynami bohaterskimi poszczególnych postaci okresu feudalnego i że z tego powodu poezja bohaterska .,. ma niektóre cechy feudalne, ale ... że według ogólnego charakteru ... jest ona poezją ludową, gdyż bohaterowie feudalni byli nosicielami właściwości bohaterskich swego ludu" (s. 6). Stanowisko to mniej więcej pokrywa się z teorią głoszoną przez zwolenników szkoły historycznej, którzy negowali ludowy charakter eposu bohaterskiego południowych Słowian, odnosząc jego genezę do sfer panujących feudałów. Prawdą jest, że w eposie bohaterskim tych ludów występują władcy średniowiecza, ale utwory o nich układał tylko lud. Działalność opiewanych bohaterów interpretowana przez śpiewaków ludowych nie ma nic wspólnego z panującą klasą. Zawarte w tym zbiorze teksty pomagają badaczowi odkryć geneologiczne oraz typologiczne podobieństwa w epice ludowej Słowian południowych. Zadanie to wybór tych pieśni spełnia całkowicie, służąc jako materiał porównawczy szczególnie dla serbskiej i bułgarskiej epiki ludowej oraz do greckich pieśni hajduckich i dum ukraińskich. Kole Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Etnologija, svesk;a XIX, Simiczijew Sarajevo 1964, s. 312. Folklor Bośni był przedmiotem zainteresowań jeszcze Vuka Stef. Karadzicia. Konglomerat narodowy tego kraju, nawarstwienie różnych wpływów budziło i budzi nadal zainteresowanie wielu etnografów. Dawna kultura ilirska, póżniej Rzymu, Turków, Austriaków, wpływy religii prawosławnej, katolickiej i mahometańskiej spowodowały, że kultura ludowa Bośni stanowi dziś mozaikę różnych tradycji. Zrozumiałym jest więc dlaczego w wielu pracach etnografów, folklorystów, historyków i filologów dzieje kultury Bośni znajdują się w centrum ich rozważań. 21 - Lud, t. LII �322 Sprawozdanta i recenzje W Sarajewie i w innych miastach Bośni widoczne jest skrzyżowanie kultury wschodniej i zachodniej. W stolicy Bośni mieści się Instytut Folklorystyczny Jugosławii. Tu wychodzi "Glasnik", organ krajowego Muzeum. XIX zeszyt "Glasnika" poświęcono życiu kulturalnemu Zepy, tj, okręgowi wschodniej Bośni, zamieszkałemu przez muzułmanów. Omawiany zeszyt składa się z 12 rozpraw, do których wstęp napisał Vlajko Palavestra. Prace te dotyczą historii oraz kultury materialnej i duchowej regionu Żepy. Mario Petrić (s. 15-38) omawia pochodzenie mieszkańców tego okręgu. Hazim Sabanović oraz Vlajko Palavestra (s. 39---44)poruszają pierwszy okres okupacji tureckiej. Jovan Vuković (s. 45-62) zajmuje się gwarą zamieszkałej tu ludności. Astrida Bugarski (s. 63-93) pisze o osadach, budownictwie i sprzęcie domowym. Cvetko Popović (s. 95-117) porusza problemy gospodarcze. Bratislav Vladić-Krstić (s. 119-130) omawia technologię i technikę tkactwa, Zorislavia Culić (s. 131-143) pisze o strojach ludowych, Vlajko Palavestra (s. 145-168) zajmuje się przysłowiami i legendami. Ludowe tradycje epickie porusza rozprawa Djenany Buturovicia (s. 169-194). Radmila Kajmaković (s. 195-208) pisze o obyczajach ludowych, Radmila Filipović-Fabijanić (s. 209-236) porusza zagadnienia, związane z medycyną ludową oraz wierzeniami ludowymi, a Cvjetko Rihtman(s. 237-306) pisze o ludowych tradycjach muzycznych mieszkańców Żepy. Zbiór ten zamyka indeks (s. 307-312). Prace te są wynikiem badań terenowych autorów. Ilustrują one wszystkie dziedziny życia społecznego i kulturalnego Zepy. Rozprawy omawiające kulturę materialną zapoznają czytelnika z dawnymi tradycjami i stanem obecnym. Autorzy zgodnie stwierdzają ewolucję w tej dziedzinie, gdyż dawny sposób życia ulega ciągłym zmianom, które powodują nowy ustrój Jugosławii. Zmiany nastąpiły również i w kulturze duchowej, lecz w mniejszej mierze, gdyż ludność mahometańska Zepy hołduje dawnym tradycjom. W pracach tych autorzy wydobyli i udostępnili etnografom mnóstwo materiałów, poszerzając tym znajomość życia społeczno-politycznego oraz materialnej i duchowej kultury ludności tego jugosławiańskiego regionu, niezbadanego przedtem przez nikogo. Wiadomo, że jeszcze w 1909 roku znany folklorysta jugosłowiański Tomo Maretić wskazał na różnice istniejące w poezji ludowej ludności mahometańskiej oraz Słowian Jugosławii. Szczególnie podkreślał on łagodność tematyki epiki ludowej mahometan Bośni w odróżnieniu od ludowych pieśni bohaterskich Słowian południowych, gdzie dominuje surowość i okrucieństwo a często przeważająca dzikość. Na odmienną kulturę duchową muzułmanów Jugosławii zwracał uwagę również znany folklorysta chorwacki Matijas Murka w jego pracy Tragom. srpsko-hrvatske narodne epike. Putovanja u godinama 1930-1932, I, wydanej w Zagrzebiu w 1951 roku, lecz jak wspomniano żadna praca przedtem nie omawiała tych zagadnień w pełni. Omawiany zeszyt zawiera bardzo ciekawy materiał do prac porównawczych. Spotykamy tu wiele wspólnych cech kultury duchowej wszystkich ludów Jugosławii. Jedna z legend muzułmańskich, o moście nad rzeką Zepą głosi, że most ten został zbudowany przez czeladnika jakiegoś mistrza Włocha, który zbudował znany most "Soko-paszy" w Wyszehradzie. Ponieważ czeladnik ów zbudował lepszy most od swego mistrza ten ostatni uciął mu rękę, gdy pobierał podany mu pieniądz. Mistrz postąpił w ten sposób, aby jego uczeń nie mógł nigdy budować więcej. Motyw ten przypomina znany wątek macedońskiej pieśni epickiej o królewiczu Marku i kowalu Gjuro ze zbioru Panczo Michajłowa, wydanego w Sofii w roku 1924 (B'Lgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofija 1924, s. 189-190, Nr pieśni 348). �Sprawozdania 323 i recenzje Szczególnie wiele wspólnych obyczajów można spotkać u mahometan ów Zepy i u innych ludów południowo-słowiańskich, związanych z pochowaniem zmarłych, jak również i w obyczajach obchodzenia niektórych świąt chrześcijańskich, takich jak św. Jerzego i Bożego Narodzenia. Obyczaje i zwyczaje tego rodzaju można spotkać i wśród innych muzułmanów Bośni, Kosowa i Metochii oraz Macedonii. Tak samo pewne z tych obyczajów istnieją i w niektórych okręgach Hercegowiny. Należy żałować, że autorzy tych rozpraw nie nawiązali do sąsiednich okręgów oraz nie pokusili się rozpatrzyć poruszanych przez siebie zagadnień na szerszej skali porównawczej, obejmującej i pozostałe tereny Jugosławii, zamieszkałe przez ludność mahometańską. Kole Torno l\'Iaretić, Nasa narodna epika. Nolit. Beograd Simiczijew 1966, s. 353. Do ciekawszych pozycji folklorystycznych, jakie ukazały się ostatnio, należy niewątpliwie drugie wydanie Mareticia Nasa narodna epika. Praca ta była dotąd bibliograficzną rzadkością, trudno dostępną w wielu bibliotekach naukowych świata. Torno Maretić, pierwszy wśród folklorystów jugosłowiańskich, dał pełny obraz epiki ludowej Serbów i Chorwatów w 1909 r. Zasygnalizował on zanikanie zainteresowania poezją ludową ze strony inteligencji serbo-chorwackiej, co było wynikiem ustępowania i wygasania dawnych silnych ognisk, w których kwitła owa poezja. Nowy tryb życia wypierał twórczość ludową z życia kulturalnego tych ludów. Ulubione w XIX stuleciu pieśni ludowe ustępowały miejsca utworom literatury pięknej. Torno Maretić (1854-1938), znany slawista chorwacki, wieloletni profesor uniwersytetu, należy do czołowych badaczy eposu serbo-chorwackiego. Pracę Nasa narodna epika napisał mając 55 lat i bogate doświadczenia 3D-letniej pracy naukowej. Maretić poza tym jest znany jako świetny tłumacz utworów klasycznych (Homera, Wergiliusza, Owidiusza i in.). Przełożył on na język serbo-chorwacki także Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Na Uniwersytecie Zagrzebskim wykładał o bohaterskim eposie ludowym Serbów i Chorwatów oraz o bylinach rosyjskich. Był zwolennikiem jednolitego serbo-chorwackiego j~zyka literackiego oraz autorem licznych prac, związanych z poezją ludową i literaturą Serbów i Chorwatów. lVIaretić zbadał olbrzymi materiał utworów ludowych, a jego poglądy na niektóre zagadnienia, związane z epiką ludową Słowian południowych, do dziś nie utraciły swej aktualności. Zasługą Mareticia było i to, że odkrył w niektórych zbiorach wiersze literackie, figurujące jako utwory ludowe oraz słabe pieśni epickie, posiadające lepsze warianty, dotąd niewydane. Rozpatrując niektóre motywy, posiadające odpowiedniki u innych ludów, Maretić był zdania, że chociaż utwory te mają niektóre podobne cechy, jednak rozwinęły się one w różnych krajach świata. Jeśli chodzi o wiek powstania eposu ludowego południowych Słowian sądził, iż znane nam motywy i warianty powstały w wieku XVI i że niewiadomo jak dawno przedtem Słowianie bałkańscy posiadali pieśni junackie. Problem ten, jak wiadomo, jeszcze dotąd wywołuje ostre dyskusje wśród współczesnych folklorystów. Poruszając kwestię ojczyzny epiki ludowej południowych Słowian badacz udo- �324 SpraWozdania i recenzje wadniał, że powstała ona naJPIerw w południowej Serbii, w Starej Serbii oraz w Macedonii (s. 31), skąd póżniej niektóre wątki przedostały się do innych ludów południowej Słowiańszczyzny. Jako ojczyznę zaś bugarsztyc, które jak wiadomo zanikły jeszcze w XVIII w., uważał Macedonię i sąsiadujące z nią tereny zachodniej Bułgarii (s. 32). Główny nacisk w swojej pracy Maretić położył na trzy zasadnicze zagadnienia - budowę wiersza, na stosunek poezji ludowej do wydarzeń historycznych oraz na systematykę wątków. Jako pierwszy wśród uczonych południowosłowiańskich, Maretić pokusił się przedstawić obszernie poetykę, stylistykę i wersyfikację eposu ludowego Serbów i Chorwatów. Często porównywał budowę wiersza pieśni junackich tych ludów z utworami Homera. Odkrywczy jest również rozdział trzeci, w którym omawia systematykę wątków. Rozdział ten zbudowany na podstawie bogatego materiału i doświadczenia autora jest do dziś cennym źródłem dla folklorystycznych prac pnr0wnawczych, dotyczących epiki ludowej Słowian Zadunajskich. Do rozdziału tego chętnie powraca każdy, piszący o jugosłowiańskiej epice ludowej, gdyż poglądy Mareticia są wciąż aktualne. W rozdziale czwartym autor szukał w niektórych motywach serbskich i chorwackich pieśni junackich więzi z literaturą bizantyjską, z powieściami rycerskimi krajów Europy zachodniej oraz z bylinami rosyjskimi. Jeśli chodzi o wpływy zachodnie na poezję ludową Słowian bałkańskich, gloszone przez Mareticia, są one podzielane i przez innych badaczy eposu ludowego Serbów i Chorwatów (N. Banasević, Le cykle de Kosovo et les chansons de geste. "Revue des etudes slaves", VI, 1926, s. 222-244; N. Banasević, Ciklus Marka Kraljevića i odjeci francusko-italjanske viteske knjiievnosti. Skopje 1935; M. Murko, Geschichte der iilteren silds!. Literaturen. 189-194; L N. Goleniszczew-Kutuzow, Epos serbskogo naroda. Moskwa 1963, AN SSSR, s. 238). Aleksander Bruckner uważał, że serbska epika ludowa czerpie wyłącznie z motywów europejskich, a nie z tradycji ludowych (A. Bruckner, Wremenik serbsko-turecki. "Slavia", 2-3 rocznik II, Praha, s. 323). Praca Mareticia osnuta jest na materiałach folklorystycznych XIX w. oraz pierwszych lat XX w. Dlatego niektóre zagadnienia są mniej naświetlone. albo są pomijane. Lukę tę uzupełnili późniejsi badacze ludowego eposu bohaterskiego Serbów i Chorwatów. Mimo to, Nasa narodna epika jest jedną z najciekawszych prac naukowych o junackich pieśniach ludowych tych dwóch ludów słowiańskich. Pierwszy raz, jak było powiedziane, praca Mareticia ukazała się w roku 1909 w Zagrzebiu. Od tego czasu minęło prawie 60 lat, a jednak zostaje ona nadal wartościową pozycją światowej nauki folklorystycznej. Kole Zlatna lorko, ja buka, Zagreb hrvatske 1956,s. narodne balade romanse. II knjiga, Simiczijew uredio Olinko De- 173. Poezja ludowa Chorwatów jest mało znana w Polsce. Pieśni ludowe Serbów natomiast były przedmiotem zainteresowań wielu badaczy polskich. Twórczość ludowa pozostałych Słowian bałkańskich, w tym i Chorwatów, nie doczekała się jeszcze jakiejś syntezy naukowej czy pełniejszego przekładu, z wyjątkiem antologii Anny Kamienskiej Perly i kamienie. Wybór serbo-chorwackiej poezji ludowej, wydanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie w roku 1967. �SpraWozdania i recenzje 325 Chorwacja posiada świetne tradycje literackie - Renesans i wspaniałą literaturę dubrownicką, ale jest również ojczyzną ciekawych pieśni ludowych epickich, lirycznych i ballad. W Słowenii natomiast, która graniczy z Chorwacją nie zachowała siG epika ludowa, jak i u Słowian zachodnich. Warto wspomnieć, że pierwsza pieśń bohaterska południowych Słowian o królewiczu Marku i jego bracie Andrejasze została zanotowana w Chorwacji przez Petra Hektorovicia na wyspie Hvar jeszcze w roku 1568. Jest to pierwszy tekst pieśni junackiej, zanotowanej na Bałkanach i to paręset kil~m€trów na północ od stolicy władcy Prilepu. Hektorović spisał utwór ten od rybaków wspomnianej wyspy i włączył go do swej książki Ribanje i ribarsko prigovaranje. Pieśń ta jest zabytkiem dawnych bugarsztic, które zanikły w wieku XVIII w epice serbskiej, a jakich nie spotykamy w zbiorach macedońskich i bułgarskich pieśni ludowych. Po Hektoroviciu, chorwackie pieśni ludowe zbierali Diiordie Baranović (1613), Dźiordźe Krizanić (1666), Petal' Zrinski (1671) i in. W wieku XVIII wspominano o chorwackich pieśniach lirycznych, o budowie wiersza bugarsztic. Były to rękopisy tekstów, pochodzących z XVII-XVIII w., przechowywanych w Dubrowniku i w innych miastach Dalmacji. Poza tym, znany pisarz chorwacki Andrija Kacić (1704-1760) do swego u tworu "Razgovor ugodni naroda slovinskoga" (1756) włączył dwie pieśni ludowe o Sibinjaninie Janku. Jednak zbieractwo chorwackich pieśni ludowych osiągnęło swój szczyt w wieku XIX i XX. W roku 1871 ukazał się w Zagrzebiu zbiór F. Kurelca. Siedem lat póżniej B. Bogisić wydał w Belgradzie zbiór pt. Narodne pjesme iz starijh, najvise primorskih zapisa. Z kolei ukazały się zbiory S. Mazuranicia, N. Andricia, V. Stefanicia, V. 2ganca. Poza tym w Zagrzebiu przechowywane są rękopisy zbiorów Ś. Ljubicia, M. Pavlinovicia, N. Tordinca, S. Ugarkovicia, B. Glavicia, L Zovki, M. Bośkovicia-Stulli, K. Brodaricia, L. Mainicia, A. Petrićevicia, M. Bonifacicia Roźina, L. Tasa, F. Żidovca, L Ivancana i 13 zbiory alinki Delorki. alinko Delorko należy do współczesnych badaczy folkloru chorwackiego. W ruku 1951 wydał zbiór Zora hrvatske narodne baLade i romanse, a pięć lat później ukazał się drugi tomik pod tytułem ZLatna Jabuka. "Złote jabłko" wywodzi swój tytuł z jednej z zamieszczonych w tym tomie pieśni. Zawiera on 105 tekstów poezji ludowej. Niektóre z nich pochodzą z niewydanych zbiorów chorwackich pieśni ludowych, przechowywanych w archiwach Zagrzebia .. Większą część natomiast spisał Delorko z ust prostego ludu, zamieszkałego na terenach Chorwacji. Pracując w Instytucie Sztuki Ludowej w Zagrzebiu w roku 1951 Delorko badał tereny Istrii, okręgi Karlovca, Śibenika, Zadra i Slawonii. Odwiedził również wyspy: Silba, Olib, Premuda, Pasman, Ugljan, Ii, Dugi Otok, Zlarin i Murter, gdzie ludność zachowała dawne tradycje kultury ludowej. Wtedy to napotkał ciekawe utwory ludowe, które zaczął systematycznie spisywać. Z badaI1 tych powstał jeszcze jeden jego zbiór pt. Istarske narodne pjesme (Zagrzeb 1960). Jak sam pisze (s. 143) jego zainteresowanie poezją ludową zrodziło się, gdy zaczął tłumaczyć hiszpańską pieśI1 miłosną o Wirgilliuszu. Aby mógł dostosować się do rytmu tej pieśni zmuszony był czytać dużo utworów ludowych swego narodu. Wtedy właśnie odkrył wartość artystyczną chorwackich pieśni ludowych. Odtąd zaczął systematycznie zbierać teksty poezji ludowej. Idąc śladami A. Tresicia-Pavicicia, który w 1894 r. w MLada Hrvatska wspominał, że chorwackie ludowe pieśni' miłosne posiadają niektóre cechy podobne do romansów hiszpaI1skich, Delorko uważa, iż w poezji ludowej jego narodu widoczne są wpływy epiki ludowej Europy zachodniej. Zdanie to, jak wiadomo, podzielają i inni badacze poezji ludowej Słowian bałkańskich. Przytacza on pieśI1 �326 Spra'lL'ozdania i recenzje Nr 14 (Orlando na vodi), która posiada kilka odpowiedników w chorwackiej poezji ludowej, a także w zbiorze Vuka Stef, Karadiicia (nr 748). Delorko uważa, że opiewany bohater Orlando jest głównym bohaterem francuskiej epiki ludowej Roland (s. 150). Pieśni ludowe Delorko dzieli na ballady liryczno-epickie, na ballady liryczne, na pieśni miłosne o charakterze liryczno-epickim, na utwory liryczne oraz na kontaminacje tych ostatnich dwóch gatunków. Utwory ludowe dzieli on według treści i systemu wierszowania. Zbiór Delorki pomaga badaczom poezji ludowej Słowian południowych odkryć zasięg wędrówek niektórych wariantów, szczególnie motywów serbskich. Jest to wynikiem wzajemnych więzi kulturalnych tych dwóch ludów, które chociaż w przeszłości znajdowały się w odmiennych sytuacjach polityczno-społecznych posiadają wiele wspólnych cech w kulturze ludowej. W omawianym zbiorze Delorki znajduje się wariant znanej bośniackiej pieśni ludowej Chasanaginica, którą jak wiadomo przełożył Geothe na język niemiecki. Wśród utworów, zawartych w tym zbiorze, znajdują się niektóre wątki archaiczne, takie jak pieśń nr 7 Vrbanka djevojka. Tekst ten zanotowano w roku 1851 na wyspie Krk i jak zaznacza Delorko nosi jaku boju starine (posiada wiele barw starożytności, s. 147), o czym świadczy nie tylko kompozycja, lecz i język. Występuje w niąj liczba podwójna gredeta. Poza tym pieśń ta ułożona jest systemem bugarsztycy. Bugarsztycami są trzy utwory z tego zbioru (Nr 1 Vrbanka Djevojka, Nr 5 Turćin dvorba dvorase u Iva Hrvaćanina oraz Nr 12 ViLin grad). Delorko uważa, że utwór Vrbanka Djevojka został spisany przez pisarzy chorwackich jeszcze w XVI stuleciu (s. 147), natomiast pieśń nr 5 pochodzi ze zbioru Bogisicia. Pieśni ludowe, zawarte w zbiorze Zlatna ja buka ilustrują ciężkie życie ludu chorwackiego, jego dążenia i stosunki społeczne. Poza nielicznymi wątkami, jakie można spotkać u pozostałych Słowian bałkańskich, większość stanowią samodzielne oryginalne utwory ludowe. W pieśniach Nr 39 Irina Kosnja, Nr 41 Brat i sestra, Nr 59 Nedo2Voljena ljubav pokazane jest życie moralne. Ciekawy jest wątek ballady Nedozvoljena ljubav (Niedozwolona miłość). Brat nie chce wydać za mąż siostry nawet gdyby poprosiło o jej rękę dwóch królów. Ja tP. ne dam caru nijednome, Jer je jazuk, da te drugi ljubi, Već ja ću te, seko obljubiti ... Dowiedziawczy się o zamiarach syna matka radzi corce popełnić samobójstwo poprzez powieszenie się na drzewie pomarańczowym. Drzewko to jednak bylo miłosierne i połamało swe gałązki, nie pozwalając dziewczynie powiesić się. Potem udała się ona do czerwonej różyczki i prosiła, żeby nie połamała swych gałęzi. Różyczka również okazała się litościwa i połamała swe gałązki. Z kolei dzie\yczyna poszła do winorośli prosząc, aby nie połamała swych pędów. Winorośl była miłosierna i nie pozwoliła, aby dziewczyna popełniła samobójstwo i połamała swe pędy. Na końcu dziewczyna udała się do czarnego ciernia, który mając twarde serce nie połamał gałęzi i dziewczyna powiesiła się. Gdy się dowiedział o tym brat też popełnił samobójstwo wieszając się, jak i jego siostra. O podobnej tematyce istnieją serbskie i macedońskie pidni beJowe, w których król serbski Stefan chciał się ożenić z siostrą, lecz brak w nich charakteru balladowego i zakończenia tragicznego. W niektórych innych wątkach również można zauważyć podobne cechy wspólne dla utworów ludowych pozostałych Słowian południowych. Tak np. w pieśni Nr 6 �Sprau<ozdania 327 i recenzje Pronadjena sestra (Znaleziona siostra) lve Karlović wyzwolił siostrę z niewoli tureckiej, jak to uczynił królewicz Marko ze swoją siostrą Szajną w macedońskiej pieśni epickiej (Miladinovci, Zbornik 1861-1961, Skopje 1962, s. 205-208), z tą tylko różnicą, że utwór macedoński jest zupełnie inaczej zbudowany kompozycyjnie. Ten sam rve Karlović występuje w kilku jeszcze wątkach (Nr Nr 7, 9, 70). W niektórych tekstach tego zbioru występują Turcy jako nosiciele zła i nieszczęścia. Zbiór Delorki ZLatna jabuka świadczy o bogatych tradycjach ludu chorwackiego, którego życie kulturalne osnute jest na folklorze. Poza tym zbiór ten jest bogatym żródłem dla badaczy poezji ludowej południowej słowiańszczyzny. Należy żałować, że Delorko nie podał miejsca pochodzenia pieśni, które spisał sam oraz zbiorów, z których przedrukował teksty. Dla badacza są to dane bardzo ważne, gdyż znając pochodzenie danego wątku i wariantu może szukać ewentualnych odpowiedników, występujących na ziemiach chorwackich, na terenach innych Słowian bałkańskich, jak również i w folklorze innych ludów. KoLe Simiczijew Tragudia tu HeHeniku Lau - Pieśni ludu greckiego, "Nea Hellada" s. lOB. Do ciekawych pozycji, które budzą duże zainteresowanie wśród folklorystów należy niewątpliwie ten zbiór greckich pieśni ludowych. Wybór ten zawiera prawie wszystkie gatunki tak bogatej greckiej poezji ludowej. Są tu więc pieśni historyczne, epickie, hajduckie, ballady, pieśni miłosne i obrzędowe: weselne, pogrzebowe, kołysanki i krótkie pieśni humorystyczne, ilustrujące rodzinne życie. Chociaż zbiór ten jest mały jednak dobrze reprezentuje bogaty folklor grecki, który nie przestał rozwijać się. Korzeniami sięga do czasów Homera. Te dawne klasyczne tradycje wcale się nie zatarły; z biegiem czasu wzbogaciły się wchłaniając ciągle nowe wątki, jakie bieżące życie hamowało. W istocie jednak w zbiorze tym są pieśni tylko z okresu niewoli tureckiej, w których odbija się życie człowieka i procesy historyczne, polityczne oraz społeczne, a zwłaszcza to, co wiązało się z walką o wolność i niepodległość, szczególnie z powstaniem z roku 1B21, które opiewali Puszkin, Byron i Słowacki. Powstanie to, które przywrócilo wolność kraju po 36B-Ietniej niewoli tureckiej, było punktem zwrotnym w nowszej historii Grecji, a zarazem i w poezji ludowej. W pieśniach epickich przedstawiony jest światopoglćld prostego ludu, który i dziś układa utwory poetyckie o wydarzeniach, które nurtują go, o przygodach bohaterów nowszych czasów. Pieśń ludowa nie umarła tu. Żyje i rozwija się równolegle z poezją artystyczną. Liczne z zawartych tu pieśni posiadają motywy ogólnonarodowe, jak również i regionalne, odkrywające bogactwo życia kulturalnego ludu greckiego .. Pieśni te są ulubionym repertuarem w tym egzotycznym kraju, gdzie wolność jest ulubionym tematem muzy ludowej. Nierozerwalnie związana z wolnością jest miłość do życia, pełnego marzeń i gorących uczuć. W pieśniach epickich, o tych bohaterskich wydarzeniach odbiły się nie tylko zdarzenia historyczne, ale i elementy refleksyjne, obrazujące myśli i uczucia ludu greckiego. Ludowa pieśń epicka nowogrecka jest zresztą ciągle żywa, tzn. że i współcześnie ciągle powstaje i przetwarza się odbijając współczesne życie. Tak jak i w przeszłości tak i w nowej greckiej poezji ludowej, motywem tej twórczości jest walka o wolność, umiłowanie życia i ofiarność oraz gorące uczucia. W zbiorku tym najlepiej ilustruje to pieśń nr 17, w której matka Kicosa, schwy- �328 SpratL,;ozdania i recenzje tanego przez Turków i prowadzonego na szubienicę nie płacze, że syn zginie, lecz że przepadnie jego broń '. W pieśniach lirycznych wielobarwnymi nićmi utkane jest życie biednego chłopa, młodego pastucha, wędrującego marynarza, marzącej dziewczyny, stęsknionej żony i smutnej matki, kochającej siostry i brata, ich krystaliczne uczucia i myśli. W pieśniach tych odczuwa się wrażliwość prostego ludu na piękno przyrody i umiejętność wypowiadania wzruszeń. Zjawiska przyrody, góry, rzeki, lasy, słońce, księżyc i gwiazdy traktuje ta poezja jako istoty żywe. Charakterystyczną również cechą tych pieśni jest przywiązanie do tradycji i gorący patriotyzm, a Olimp, niegdyś siedziba bogów stała się symbolem wolności ojczyzny. Z wyrzutem odnosi się do góry Kisabos, że "depczą ją Turcy, gdy Olimp jest wolny": "Ja, stary Olimp, jestem znany na całym świecie. Posiadam 42 szczyty i 60 źródeł czystej wody. Na każdym szczycie powiewa sztandar, Pod każdą gałązką znajduje się hajduk. A gdy przychodzi wiosna i zielenią się lasy, Wtedy góry są pełne hajduków, a wąwozy niewolników"." W wielu pieśniach pokazano psychikę dwóch światów - bogaczy i biednych. Dla bogatego radością jest złoto, a największą cnotą dla ubogiego - to bohaterstwo. W pieśniach lirycznych zawarte są oryginalne myśli filozoficzne utalentowanego ludu. W krótkich, o wysokich walorach artystycznych utworach odbija się psychika ludu, jego ciężkie źycie, zwłaszcza utwory poświęcone biednym marynarzom i ich kochankom, zawierają duży nabój ekspresji. utwory, poświęcone dziewczętom, które daremnie nieraz oczekują powrotu ukochanych, tchną czystą poezją: "Wszyscy patrzą na słońce, które zachodzi, A dziewczyna smutna obserwuje powierzchnię morza" ", które zabrało .jej szczęście i radość. Ciekawe są ballady greckie. Niestety jest ich bardzo mało w tym zbiorze. bo tylko 6 (nr nr 43, 44, 45, 46, 47 i 48) 4. Dla badaczy ballad ludów słowiańskich budzą zainteresowanie szczególnie wątki ballad "Most Arty"", "Zmarły brat·, "gdyż spotyka się je nie tylko wśród Słowiań bałkańskich. Paralele tych wątków oświetlają dzieje ludów bałkańskich i ich wzajemne związki oraz wpływy kulturowe. Słabiej rysują się w zbiorze tym pieśni obrzędowe, z których wiele ma odpowiedniki w słowiańskich pieśniach obrzędowych na Bałkanach. Mimo językowych rozbieżności między Grekami a ludami słowiańskimi na Bałkanach, w ich folklorze jest wiele podobnych wątków i motywów jako rezultat wspólnego losu wszystkich ludów bałkańskich szczególnie w okresie wielowiekowej 1 Tragudia 2 Ibid, J Ibid, 4 Ibid, tu Helleniku s. 9. s. 68. s. 48 - 58. 5 Ibid, s. 54 - 55. 6 Ibid, s. 56 - 58. Lau, "oNea Hellada" .•. 17. �SpraWozdania 329 i recenzje niewoli tureckiej. Niestety zagadnienia te dotąd nie są zbadane, właśnie skutkiem trudności nieznajomości przez współczesnych folklorystów języka nowogreckiego oraz z braku publikacji i zbiorów greckiej poezji ludowej. Warto podkreślić, że po wyzwoleniu Grecji spod jarzma tureckiego (1821) polityka jej rządów oraz stosunek wielu naukowców greckich wobec kultury i historii sąsiednich ludów słowiańskich nie były obiektywne. Począwszy od Nikolaosa Politisa z XIX w. do folklorystów naszego stulecia - Akademika, profesora Uniwersytetu Ateńskiego - Nikolaosa Veisa, profesora Uniwersytetu w Salonikach Jannisa Apostolakisa, Zakintinosa i wielu innych współczesnych, w ich pracach nie można znaleźć nie tylko wzmianki o wspólnych wątkach Greków i Slowian południowych, ba nawet nie ma ani słowa o folklorze tych Słowian, które znalazły uznanie u Herdera, Goethego, braci Grimm, Puszkina, Mickiewicza i wielu innych przedstawicieli świata nauki i kultury krajów europejskich w ubiegłym i naszym stuleciu. Grecja, to jedyny kraj sąsiadujący ze Słowianami, gdzie nie było i nie ma po dziś katedr slawistycznych na jej uniwersytetach. Dlatego nie rozwija się tam slawistyka. Takich prac brak i w Bułgarii i Jugosławii, gdzie etnografowie nie wiedzą prawie nic o folklorze greckim. Prace tego rodzaju pomogłyby ustalić nie tylko genezę poszczególnych wątków pieśni ludowych i bajek ludów bałkańskich, lecz rozwiązałyby i wiele spornych zagadnień, związanych z rozwojem, charakterystyką i migracją podobnych motywów ich folkloru. Mamy nadzieję, że w najbliższym okresie uruchomione zostaną katedry bałkanistyki na uniwersytetach w Jugosławii i Bułgarii. Kole Kazachskaja wajewym). narodnaja Ałma-ata poezija (iz obrazcow sobrannych Simiczijew zapisannych A. A. Di- 1964, s. 256. Kazachskie pieśni ludowe, zawarte w tym tomie, są częścią' zapisów, dokonanych przez Baszkira profesora Abubekira Achmedżanowicza Diwajewa na ziemiach Kazachstanu. Znany etnograf i badacz kultury ludowej ludów azjatyckich Związku Radzieckiego Diwajew zaczął zbierać starodawne utwory kirgiskie, poematy bohaterskie, baśnie i inne materiały folklorystyczne już w roku 1884. Później, w latach 1891-1897, 1902-1907 rozszerzył swoje zainteresowania. W okresie tym Diwajew współpracował z pismami "Turkienstanskiie Vedomosti" (1892), "Okraina" (1894), z almanachem "Sriedniaja Azija" (1895). W latach 1895-1900 zebrane przez niego materiały zaczęły się ukazywać na łamach pism naukowych "Zapiski Wostocznogo Otdeła Ruskogo Archeologiczeskogo Obszczestwa", "Zapiski Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" i in. Za swoje zasługi Diwajew został wybrany na członka Towarzystwa Archeologii, Historii i Etnografii Uniwersytetu Kazańskiego, później zaś na członka Towarzystwa Miłośników Nauk Przyrodniczych, Antropologii i Etnografii przy Uniwersytecie Moskiewskim. W roku 1906 Diwajew objął stanowisko dyrektora szkoły tatarskiej w Taszkiencie. Całe swoje życie poświęcił on pracy badawczej nad twórczością ludową krajów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego. W roku 1915, kiedy obchodził 25-lecie swej działalności naukowej, W. A. Gozdlewski nazwał go "entuzjastą, który bezinteresownie poświęca swój wolny czas nauce" (Ziwaja starina", 1916, vypusk I, s. 37). W roku 1918 Diwajew wykładał etnografię w Kirgizji na Wschodnim Instytucie Turkiestańskim. Wtedy skupiał wokół siebie grupę studentów, zajmujących się zbieraniem i odkrywaniem folkloru kazachskiego. Wynikiem tych jego za interes 0- �330 SpraWozdania wań były zebrane w 1922 r. kazachskie ludowe pieśni epickie Alpamys batyr i in. Współczesny folklorysta rosyjski Wiktor Zirmunski zalicza Diwajewa do czołowych badaczy epiki ludowej krajów Srodkowej Azji (W. M. Zirmunskij. Nekotorye itogi izuczenija geroiczeskogo eposa narodow Srednej Azii, "Woprosy izuczenija eposa narodow SSSR", Moskwa 195B, AN SSSR, s. 25). Diwajew wraz z Walichanowem, Radłowem i Potaninem zapoznał świat naukowy z kazachskim ludowym eposem bohaterskim jeszcze przed rewolucją październikową· Zbiór Diwajewa Kazachskaja narodnaja poezija zawiera bajki (s. 33-93), plesm obrzędowe (s. 94-103), przysłowia, zagadki (s. 104-130), artykuły (s. 133-159) oraz prace i recenzje uczonych rosyjskich i radzieckich o nim. Na s. 22B-233 podany jest olbrzymi materiał etnograficzny, zebrany przez Diwajewa w języku kirgiskim, a na s. 234-243 bibliografia kazachskich materiałów etnograficznych, wydanych przez Diwajewa, zaś na s. 244-254 jego rękopisy z kazachskiej twórczości ludowej, przechowywane w archiwum biblioteki Akademii Nauk Kazachskiej SRR. Omawiany zbiór Diwajewa zawiera utwory ludowe w języku kazachskim oraz ich przekłady w języku rosyjskim. Pozycja ta jest cennym nabytkiem dla badaczy folkloru ludów Srodkowej Azji Związku Radzieckiego oraz dla etnografów i folklorystów, zajmujących się szerszą komparatystyką twórczości ludowej. Wędrowne motywy niektórych utworów ludowych Srodkowej Azji i Bliskiego Wschodu na pewno dostawały się do ludów słowiańskich - południowych i wschodnich - szczególnie w okresie najazdów Tatarów i Turków. Na bliskim Wschodzie, jak wiadomo, narodził się i grecki ludowy epos bohaterski średniowiecza o Digenisie Akritisie. Ludy Srodkowej Azji Związku Radzieckiego w swojej wielowiekowej historii utrzymywały ścisłe kontakty kulturalne, szczególnie Uzbecy, Kozacy, Kirgizi, Karakałpacy i Turkmeni; mają oni języki zbliżone oraz wiele wspólnych cech w ich kulturze ludowej. Jako plemiona koczownicze ludy te zamieszkały obszernE tereny stepów średnioazjatyckich. W procesie tworzenia grup narodowych ludy te nie zerwały stosunków między sobą. Gdy osiedliły się ostatecznie na terenach zamieszkałych przez chłopów, mówiących po irańsku zetknęły się z ich kulturą. Kultura tubylców pochodzenia irańskiego wywarła szczególnie duży wpływ na Uzbeków i Turkmenów. Zycie kulturalne ludów Sradkowej Azji Związku Radzieckiego, ich dawna przeszłość, odbite są w folklorze. Szczególnie bogata jest ich epika ludowa. W eposie bohaterskim zawarta jest starodawna bajka bohaterska, pieśni bohaterskie okresu gminnego i feudalnego oraz utwory późniejszego okresu, tzw. powieściowego. Te właśnie bogate tradycje kulturalne Kazachstanu ilustruje omawiany zbiór Diwajewa. W kazachskich utworach ludowych, jak i u pozostałych ludów Srodkowej Azji ZSRR znajdujemy elementy modernizacji, jednak dominuje w nich fanatyzm religii muzułmańskiej, wpływ utworów literackich itd. Kazachska twórczość ludowa rozwinęła się w warunkach życia koczowniczego; wyraża ona stosunki społeczno-polityczne, panujące na tych ziemiach. Aczkolwiek życie kulturalne ludów Srodkowej Azji ZSRR jak było wspomniane, posiada wiele wspólnych cech, jednak w ich twórczości ludowej istnieją różnice, wynikające z tradycji historycznych i życia społecznego. Kazachski ludowy epos bohaterski, który składa się z poematów bohaterskich (batyrlar żyry) oraz poematów lirycznych ba tyr, Koblandy i wydane i recenzje batyr, Kambar �Sprawozdania 331 i recenzje żyry) różni się od eposu ludowego Kirgizów (Manasa). Kazachskie epickie pieśni ludowe nie są długie, jak epos kirgiski. Te właśnie cechy ujawniają zapisy Diwajewa. Teksty spisane przezeń na ziemiach kazachskich zaopatrzone są imieniem i nazwiskiem śpiewaka ludowego. Podane jest i miejsce pochodzenia utworu. Folklor kazachski, jak również i pozostałych ludów Srodkowej Azji, jest przedmiotem żywych zainteresowań uczonych radzieckich, szczególnie po drugiej wojnie światowej. Do grona badaczy tego folkloru należy i komitet redakcyjny w składzie N. Smirnowa, M. Gumarowa, M. Silczenki i T. Sydykowa, który przygotował do druku zbiór Diwajewa, zaopatrując go wstępem (s. 5-29). (gatyktyk Kole s. P. Kraszeninniko1O w Sibiri, nieopubliko1Oannyie matierialy. i wstupitielnaja statja prof. N. N. Stiepanowa. Izdatielstwo Lenigrad 1966, s. 239, ilustr. l, mapa l, cena 81 kop. Simiczije10 Podgotowka tieksta "Nauka", Moskwa- Historia geograficznego poznania Syberii i kultury zamieszkujących ją grup etnicznych wzbogaciła się o nowe wartościowe opracowanie. Recenzowana książka poświęcona jest omówieniu nieopublikowanych dotychczas materiałów zgromadzonych przez S. P. Kraszeninnikowa (1713-1755), uczestnika Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, autora fundamentalnego dzieła w historii etnografii rosyjskiej Opisanie ziem li Kamczatki, wydanego po raz pierwszy ponad 200 lat temu. t Książka sklada się z trzech części. We wstępie (s. 1-7), znany archeolog A. Okladnikow prezentuje wkład S. P. Kraszeninnikowa do historii badań rosyjskich nad kulturą ludów Syberii, zestawiając przy tym bogatą literaturę. Sprawy te zasygnalizowane tylko we wstępie zostały szerzej przedstawione przez N. N. StiepanO\\ia \V drugiej części pracy: T100rczeskij put' S. P. Kraszeninn·iko1Oa (s. 8-37), noszącej charakter skrótowej biografii, z której dowiadujemy się, że w roku 1724 udało się S. P. Kraszeninnikowowi wstąpić do "Słowiańsko-grecko-łacińskiej Akademii w Moskwie". Tu zdobył gruntowne wyksztalcenie, a dzięki posiadanym zdolnościom humanistycznym i przyrodniczym włączono go w skład Wielkiej Północnej Wyprawy (1733-1743) V. Beringa, której "pierwsze kolumny wyjechały do dalekiego kraju zwanego Kamczatką" w lutym 1733 r. Przebywając na Kamczatce kierował się S. P. Kraszeninnikow zasadą nieobchodzenia się nigdy żle z ludnością tubylczą, co pomogło mu zgromadzić ogromny materiał etnograficzny, który przedstawił po latach w pracy Opisa.nie ziemli Kamczatki. Dziesięć lat spędził S. P. Kraszeninnikow w ekspedycji V. Beringa, a z tego cztery na Kamczatce, mając przy tym sposobność poznania życia jej tubylców i ich kultury. Przedstawione przez N. N. Stiepanowa fakty z życia autora Opisanja ziemli Kamczatki składają się na skróto\vą interesującą biografię, w której nie pominięto istniejącej literatury z tego zakresu, zawierającej dokładniejsze omówienie tej problematyki. Najciekawszą dla etnografa partią książki jest część trzecia zawierająca niepublikowane dotychczas materiały S. P. Kraszeninnikowa, wśród których na plan pierwszy wysuwają się: Dnie10nik putiszest10ja w 1734-1736 godach, (s. 49-85), Rejestr skolko pod Bagruzinskim ostrogom i Barguzinskogo 1Oiedomstwa ostrożkami 1 Pierwsze wydanie tej pracy ukazało się w Petersburgu 1755 r. Potem maczenia na język niemiecki (1766), francuski (1767; 1768, 1770) i angielski wydanie rosyjskie ukazało siG w 1949 r. w Leningradzie. nastąpiły tłu(1764). Ostatnie �33~ Spra1Dozdania jasacznych Opisanie tungusow bratskich imiejetsja mużikow i recenzje i na skolko Irkuckogo rodow razdieleny wiedomstwa - (s. 139-140), 1736 (s. 137-138), O sobolinom pro- i "pieszych" larnutow, platjaszczych jasak w Ochotskij i Taujskij ostrogi (s. 194-195). W "Dzienniku" oprócz wiadomości natury przyrodniczej znajdują się również informacje z zakresu etnografii, a wśród nich szczegóły o Tatarach syberyjskich i ich kulturze - zawieranie małżel1stwa, obrzęd pogrzebowy oraz inne. Relacje te dotyczą faktów z pierwszej połowy X VIII stulecia, a więc tego okresu historycznego, w którym nie zarysowały się jeszcze wyraźne wpływy cywilizacji rosyjskiej, która w latach późniejszych wyeliminowała szereg tradycyjnych form kulturowych właściwych ludom Syberii. Publikowany na dalszych' stronach pracy Rejestr skolko ... oraz Opisanie bratskich rnużikow... zawierają cenne wiadomości dla badacza historii etnicznej Syberii, z których wywnioskować można o liczebności poszczególnych rodów, wysokości opłacanego przez nich podatku tzw. "jasaku", rozsiedleniu i podstawach gospodarczego bytu. Zgromadzone na kartach książki relacje S. P. Kraszeninnikowa posiadają ogromną wartość przy współczesnym rozwoju etnografii Syberii. Materiały te interpolowane bogatą literaturą przedmiotu składają się na ówczesny obraz kulturowy Syberii, tak bliski w sensie czasowym odmienny jednak w zakresie inwentarza, którego szereg szczegółów utrwalił S. P. Kraszeninnikow. KOl1cząc należy podkreślić, że dobrze się stało iż materiały S. P. Kraszeninnikowa, leżące przez stulecia w trudno dostępnych archiwach doczekały się opublikowania. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, że redaktorska strona publikacji posiada szereg niedociągnięć, wśród których na plan pierwszy wysuwa się brak mapy przedstawiającej ówczesne rozsiedlenie omawianych przez S. P. Kraszeninnikowa grup etnicznych, a także należało podać w przypisach używane dziś etnonimy opisanych przez niego ludów. Braki te nie ujmują jednak zasadniczej wartości rezenzowanej książce, a zgromadzone w niej szczegóły z zakresu etnografii ludów Syberii winny być uwzględnione przez współczesnych badaczy, zajmujących się etnografią tej części Związku Radzieckiego. Recenzję można zak0l1czyĆ życzeniem, aby w naszej literaturze ukazała się podobna publikacja, poświęcona polskim materiałom z zakresu etnografii Syberii sięgającym wieku XVII i XVIII. myslie (s. 155-174) i Spisok rodow o!ennych Antoni I. S. Wdowin, Oczerki istorii skwa-Leningrad 1965, s. 400. etnografii Czukczej. "Izdatielstwo Kuczyński Nauka", l\Io- Recenzowana książka powstała w dużej mierze w oparciu o nieliczne wprawdzie ale wartościowe i nie opracowane dotychczas materiały historyczne dotyczące Czukczów, wzbogacone przez autora bogatą literaturą przedmiotu. W krótkim wstępie kreśli autor stan badal1 etnograficznych na północno-wschodnich rubieźach Azji podkreślając przy tym, że pierwsze relacje z zakresu etnografii Czukczów pochodzą z kOl1cowych lat XVII stulecia i ujęte są w sztywne ramy urzędowych komunikatów, sporządzanych przez rosyjskich podróżników i carskich kolonizatorów tych obszarów. Materiały te nie nadają się wprawdzie do samodzielnych rozważal1 analityczno-porównawczych, ale stanowią one widoczny ślad minionej przeszłości, tak bliskiej w sensie czasowym, a jednak bardzo odległej pod względem kulturowym. Wiek XVIII i XIX wzbogacił te skromne relacje nowymi materiałami z zakresu etnografii Czukczów, stanowiących najstarszą warstwę etniczną wśród rozsiedlonych obecnie na obszarach Azji północno-wschodniej przybyszów -Ewenów, Ewenków, Jakutów i Rosjan. �Sprawozdania i recenzje 333 .f-ublikacja składa się z trzech rozdziałów, z których pierwszy zatytułowany s sieriediny XVII do sieriediny XIX w. (s. 9-152) podzielony jest na szereg podrozdziałów poświęconych omówieniu ważniejszych zagadnień z zakresu kultury materialnej ze szczególnym zwróceniem uwagi na hodowlę reniferów, rybołówstwo, łowiectwo ssaków morskich i lądowych, budownictwo oraz transport i komunikację. Poza tym kreśli w nim autor obraz wzajemnych kontaktów Czukczów z Koriakami i Jukagirami informując przy tym o istnieniu świadectw historycznych, potwierdzających utrzymywanie przez nich stosunków handlowych z Eskimosami mieszkającymi po przeciwnej stronie Cieśniny Beringa. Lektura tego rozdziału wprowadza czytelnika w problematykę kultury Czukczów z końca XVII i początków XVIII stulecia, której charakterystycznymi znamionami były wówczas neolityczne narzędzia w rodzaju kamiennych toporów, kościanych grotów do strzał i harpunów, świdry ogniowe itp., a także ustrój plemienno-rodowy. Sygnalizując tematykę tego rozdziału warto podkreślić, że w świetle zgromadzonych w nim materiałów rysuje się bardzo wyraźnie ówczesna kultura materialna Czukczów, ldórzy dzielili się na dwie odrębne grupy z uwagi na system gospodarki. Jedną z grup stanowili łowcy ssaków morskich, rozsiedleni na wybrzeżach Azji północno-wschodniej, którzy mieszkali w ziemiankach i używali zaprzęgu w psy, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Eskimosi. Drugą grupę twoszyli Czukcze reniferowi, hodujący te zwierzęta nie tylko dla skór i mięsa, lecz także dla celów pociągowych. Grupa ta prowadziła koczowniczy tryb życia pokonując nieraz olbrzymie odległości w poszukiwaniu chrobotka reniferowego (gatunek mchu stanowiący postawowy składnik pożywienia tych zwierząt - A.K.) dla swych stad, osiągających często ponad 1000 sztuk. Ważnym składnikiem treściowym tego rozdziału jest zagadnienie kolonizacji półwyspu. cżukockiego przez Rosjan, którzy po raz pierwszy zetknęli się z Czukaczami w roku 1647. Autor po przeanalizowaniu wielu tekstów źródłowych ukazał właściwe oblicze carskich rządów w tej części Azji, których rezultatem był znaczny proces depopulacji wśród rozsiedlonych na jej obszarach grup etnicznych. Zgromadzony materiał historyczny posiada również i to znaczenie, że przyczynia się walnie do ustalenia ówczesnych rejonów rozsiedlania ludności czukockiej, która kryła się zazwyczaj w trudno dostępne rejony półwyspu uchodząc przed poborcami podatków i zaborczymi kupcami. W rozdziale drugim zatytułowanym Czukczi sa wtoroj połowiny XIX w. do 1917 g. (s. 153-272) omówił autor te same zagadnienia co w części pierwszej, z tą tylko różnicą, że oparł je na bogatszej literaturze przedmiotu, a przede wszystkim o szereg prac członka amerykańskiej wyprawy Jesup North Pacyfic Ęxpedition 0901-1902), Rosjanina W. Bogoraza, doskonałego znawcy etnografii Czukczów, jedynego, jak do tej pory, autora monografii o kulturze tego ludu. Wyznaczony przez autora okres czasowy tego rozdziału przyniósł gospodarce czukockiej szereg zmian, a rozwijająca się hodowla reniferów zmniejszyła znacznie proces depopulacji, tak bardzo zarysowanej w latach poprzednich. Począwszy od połowy wieku XIX myśliwi czukoccy zaczęli na szerszą skalę aniżeli poprzednio, używać broni palnej, ułatwiającej polowania, przez co częste niegdyś klęski głodowe stały się rzadkością. Władze Rosji carskiej, które jeszcze pod koniec XVIII stulecia zrezygnowały z ujarzmienia Czukczów drogą zbrojnych poczynań rozpoczęły w wieku XIX uzależniać ich od siebie na drodze gospodarczej. Podatek tzw. "jasak" płaciły wśród Czukczów tylko te osoby, które się do tego dobrowolnie zobowiązały, za co otrzymywały tytoń, metalowe wyroby, wódkę oraz mąkę. Administracja carska stosując środki gospodarczego oddziaływania na tubylców podważała jednocześnie stare normy ich prawa zwyczajowego wnosząc nowe formy organizacji, które u wielu grup lokalnych spowodowały zanik więzi rodowo-plemiennej, Czukcze �334 Sprawozdania i recenzje a w konsekwencji utratę świadomości etnicznej. Wprawdzie ani razu przez okres trzech ubiegłych stuleci nie przyjęli Czukcze władztwa Rosji carskiej, ale ekspansja gospodarcza cywilizacji europejskiej uzależniła ich w znacznym stopniu od administracji rosyjskiej. Idąc za autorem wspomnieć jeszcze należy, że druga połowa XIX stulecia dostarczyła obszarom półwyspu czukockiego znacznej ilości kupców z terenu sąsiedniej Ameryki. Były to bowiem czasy, gdy Rosja osłabiona wewnętrznym kryzysem ustroju feudalnego zmuszona była pozbyć się za bajecznie niską cenę 7 200 000 złotych dolarów swej zamorskiej kolonii - Alaski. Od tego momentu droga amerykańskich kupców na krańce Azji północno-wschodniej stała otworem. Kupcy ci w równy sposób co rosyjscy łupili ludność tubylczą kupując ze bezcen skóry zwierząt futerkowych, dając w zamian tytoń, wódkę, tanie świecidełka i choroby weneryczne. Lektura rozdziału drugiego pozwala prześledzić proces przekształcania się kultury czukockiej pod wpływem ekspansji gospodarczej idącej od kupców rosyjskich i amerykańskich, a także od Jakutów, Jukagirów i Ewenów. Kwestia stanie się bardziej widoczna gdy podkreślimy, że już w drugiej połowie XIX stulecia używali Czukcze nie tylko wachlarzowatego systemu wprzęgania psów lecz stosowali również zaprzęg podłuży, polegający na tym, że każdy pies posiadał oddzielne szelki, które w odpowiednich odstępach przymocowane są do mocnej liny rzemiennej, pełniącej rolę dyszla, umocowanego do przedniej części sań. Zaprzęg ten typowy dla osiadłych Ewenów, części Jakutów, Jukagirów, Koriaków, Kamczadali i Eskimosów przeniesiony do nich został przez kolonistów rosyjskich, którzy zetknąwszy się z uprzężą psią udoskonalili ją na swój sposób 1. Najście nowych przybyszów nie wyeiiminowało jednak całkowicie starych prawideł życia gospodarczego, a w wielu osadach czukockich można było jeszcze pod koniec XIX i na początku XX stulecia spotkać kamienne młotki oraz kamienne piły do cięcia reniferowych kości, zmarzniętego mięsa i skór. Zachowały się też kościane kopaczki, używane przez kobiety przy zbieraniu korzeni oraz szereg innych narzędzi, stanowiących wyposażenie gospodarstwa. Nie zanikły także stare obrzędy i zwyczaje, które nadal kultywowano czcząc szamanów i szereg innych bóstw, właściwych ich kulturze duchowej. W każdej rodzinie spotkać było można liczne amulety, mające chronić od złych duchów, zwanych "kelet", a sezonowe święta między innymi z okazji pierwszego na wiosnę wypędzenia reniferów, spuszczenia nowej łodzi na wodę, obchodzono nadal z zachowaniem całej ceremonii obrzędowej. Właściwie stwierdza autor, że jakkolwiek cywilizacja rosyjska wyeliminowała szereg tradycyjnych zjawisk w obrębie kultury materialnej to kultura społeczna oraz duchowa pozostały prawie nie zmienione i przetrwały w swej osiemnastowiecznej formie do początków XX stulecia. Najobszerniejsza część pracy poświęcona jest omówieniu przeobrażeń gospodarczych, które dokonały się na półwyspie czukockim w okresie od 1917-1960 r. Rozdział ten zatytułowany Czukczi w sowietskoie wriemja 1917-1960 gg. (s. 273400) ukazuje problematykę hodowli reniferów, łowiectwa morskiego i lądowego oraz zagadnienia szkolnictwa i służby zdrowia. Współczesna gospodarka czukocka to przede wszystkim kolektywne zespoły rybackie i hodowlane. Koczownictwo nieodłączne niegdyś przy hodowli reniferów zaczyna coraz bardziej zanikać, gdyż wypasem stad zajmują się tylko nieliczni członkowie kolektywnego gospodarstwa. Olbrzymią pomoc w prowadzeniu gospodarki rybackiej i hodowlanej niosą stacje naukowo-badawcze, rozrzucone w wielu rejonach półwyspu. W sumie rozdział 1 Istoriko-etnograjiczeskij skwa-Leningrad 1961, s. 65. atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina L. P. Polapowa, Mo- �Sprawozdania 335 i recenzje ten nie zawiera wiele materiałów, mogących zainteresować etnografa, gdyż dotyczy on przede wszystkim problemów gospodarczych, kształtujących się w kolektywnych zespołach rybackich, myśliwskich i hodowlanych. Recenzowana praca jest w pierwszej swej części dość dobrym przykładem w literaturze przedmiotu, tym bardziej godnym podkreślenia, że analizy żródeł historycznych dokonał nie historyk a etnograf wydobywając z nich wiele cennego materiału umożliwiającego rekonstrukcję XVII-stowiecznej gospodarki Czukczów i ich kultury. Szkoda jednak, że tekstu pracy nie wzbogacono materiałem ilustracyjnym, tak ważnym w pracach etnograficznych. Do usterek zaliczyć również należy brak map ilustrujących rozsiedlenie Czukczów w omawianych okresach historycznych, a także nierównomierne potraktowanie poszczególnych zagadniell bądź całkowite ich pominięcie. Mimo wymienionych braków zawarty w pracy materiał faktograficzny stanowi cenne kompendium z zakresu kultury Czukczów. Książka I. S. Wdowi na jest więc wartościowym opracowaniem w dziedzinie etnografii Syberii, a zgromadzony w niej materiał posuwa znacznie naprzód badania z zakresu struktury kulturowej ludów paleoazjatyckich, stąd przekonanie, że stanie się ona niezbędną w dalszych studiach nad tym zagadnieniem. Antoni Margarete ryc. 56. Wagner, Aus aZten Backstuben und Offizinen. Esslingen Kuczyński 1961, ss. 86, Dotychczasowe badania nad formami pieczywa codziennego i obrzędowego cechuje położenie nacisku na niektóre tylko aspekty tego problemu. Sytuacja ta jest odbiciem stanu żródeł, które wyjątkowo informują o technologii, formie i funkcjI pieczywa, natomiast ukazują stosunkowo dużą ilość form piekarskich, odznaczających się często wysokimi walorami ar~ystycznymi i wzbudzających zainteresowanie historyka sztuki, kultury i etnografa. Wielkość i różnorodność form piekarskich jest geograficznie zmienna; na wschodniej i zachodniej Słowiailszczyźnie nasilenie ich występowania jest o wiele mniejsze niż w Niemczech (np. powszechne występowanie zarówno na wsi jak i w mieście żelaznych form do wypieku wafli i opłatków kończy się na Ziemiach Odzyskanych). Zrozumiałe więc, że dysponując bogatą bazą żródłową badacze niemieccy poświęcili wiele uwagi formom piekarskim, analizując kompozycję obrazu i ornamentu, wykazując ich związki z innymi gałęziami sztuki, wyodrębniając motywy tradycyjne, które z drobnymi jedynie zmianami przetrwały od średniowiecza do czasów współczesnych, i ustalając zależność innych od modnych w danej epoce motywów plastycznych, a nawet od ważnych wydarzeń historycznych. Tendencji tej uległa również M. Wagner, która w swej książeczce daje przegląd różnych form pieczywa po·· jawiających się w Niemczech na przestrzeni stuleci. Niekiedy powołuje się autorka równieź na tradycję autentyczną, ale w większości wypadków stan źródeł nie pozwala wyjść jej poszukiwaniom poza XIV w. Autorka już we wstępie podkreśla walory artystyczne stempli i form piekarskich oraz żelaz do wypieku wafli i opłatków, i to zaaferowanie poziomem ich artystycznego wyrazu zadecydowało o charakterze jej pracy. Nie materiał, nie technologia i nie funkcja pieczywa jest ośrodkiem jej analizy, ale negatyw ich ozdób zachowany poprzez stulecia w różnorakich formach piekarskich. Dlatego też pierwszy rozdział, poświęcony formom chleba i pieczywa obrzędowego kształtowanych ręką względnie tylko przy pomocy noża, łyżki, wałka etcnależy do najkrótszych. �SpraWozdania i recenzje Chleb, którego historia stale czeka jeszcze na napisanie, został szczególnie po macoszemu potraktowany. Odkrycia fermentacji ciasta dokonały według autorki wszystkie kultury i ludy oddzielnie w wyniku obserwacji fermentacji pozostawionych resztek ciasta. O ile jednak historia chleba jest jeszcze pełna niejasności, to właśnie fakt zapożyczenia sposobu kwaszenia ciasta przez wiele kultur nie ulega wątpliwości w świetle dzisiejszego stanu badań etnografii, archeologii, filologii i historii. W rozdziale o żelazach do wypieku wafli i opłatków autorka dysponując fotografiami oryginałów począwszy od XIV-XX wieku pokazuje zmiany ich ornamentu w perspektywie zmieniających się stylów w sztuce. Czternastowieczną Matkę Boską zastąpił renesansowy ornament z kolumienek, girland, profilów głów i amorków. Równocześnie jednak, jako że formy te były częstym podarkiem weselnym, popularnym motywem były postacie państwa młodych z inicjałami, względnie nazwiska nowożeńców wplecione w ornament, zaś w rodzinach szlacheckich -centralną pozycję kompozycji zajmował herb. Najwięcej uwagi poświęciła autorka różnym formom służącym do ozdabiania pieczywa. Najprostsze z nich, drewniane stempelki z figurami geometrycznymi, służyły upiększaniu chleba. Bogate kompozycje, składające się z kilku osób, często z scen religijnych (Zwiastowanie, fragmenty Drogi Krzyżowej, sceny z życia Józefa i Marii w Egipcie etc.), służyły ozdabianiu pieczywa świątecznego i zmieniały swe motywy wraz z rozwojem sztuk plastycznych. Autorce udało się też przekonywująco wykazać analogie między tematyką form piekarskich a treścią sztychów, a nawet koronek weneckich. Nie tak podatne plastycznie marcepany i cukry uchodziły za środki uzdrawiające i przez stulecia ich przygotowywaniem trudnili się przede wszystkim aptekarze. Natomiast pierniki były wypiekane przeważnie przez specjalistów, wyłącznie mężczyzn, gdyż wyrabianie gęstego ciasta piernikowego wymaga znacznej siły. Autorce nie udało się niestety w większości wypadków połączyć określonych form piekarskich z technologiczną, formalną i funkcjonalną charakterystyką odpowiednich pieczyw; zresztą w wielu wypadkach z powodu niekompletności żródeł problem pozostanie na zawsze nierozwiązany, tym bardziej, że niektóre formy były zapewne używane również do produkcji wotywnych kompozycji woskowych. Wartość pracy M. Wagner podnosi spora ilość ilustracji (ponad 50), które w obrębie poszczególnych rozdziałów zestawione tematycznie i chronologicznie pozwalają na szybkie zapoznanie się z dominującymi w poszczególnych epokach motywami form piekarskich. Nie psuje tego pozytywnego wrażenia nawet kilka pomyłek drukarskich, które zresztą przy dokładny~ czytaniu tekstu łatwo daj'l się wykryć (na str. 14 i 15 pod rycinami 8 i 9 zamiast roku 1500 powinien być rok 1300, a na str. 28 pod ryciną 17 zamiast wiek V poprawnie winien być wiek XV). Gerhard Wilhełm Muhlmann, Ernst W. Muller (wyd.), Kulturanthropologie. schaftliche Bibliothek, t. IX, KaIn-Berlin, 1966, s. 434. Kloska Neue wissen- W. E. Mi.ihlmanna i E. W. MUlIera jest dziewiątym tomem, do wydanego w 1956 r. przez Gaeten Picona dzieła Panoramy des idees conteporaines (Paris), serii Neue wi:ssenschaftliche Bibliothek (pierwszy tom tej serii ukazał się w 1965 r.) ukazującej się w Kolonii pod redakcją Dietera Wellershoffa w wydawnictwie Kiepenheuer i Witsch. O ile jednak wydany przez G. Picona tom był przedsięwzięciem jednorazowym, to "Neue wissenschaftliche BiblioKulturanthropologie podobnym �SpraWozdania i recenzje 337 thek" pomyślana jest jako długofalowa akcja wydawnicza. Cała seria dzieli się dotychczas na 5 działów: nauki ekonomiczne, literaturoznawstwo, psychologia, socjologia, historia, których redaktorami są wybitni w tych dziedzinach fachowcy niemieccy. W obrębie tych działów ukazują się tomy poświęcone zagadnieniom bardziej szczegółowym. Każdy z tych tomów stanowi oddzielną całość i zawiera wprowadzenie w problematykę, którego autorem jest redaktor tomu, oryginalne prace, uprzednio drukowane w czasopismach specjalistycznych i stanowiące już dzisiaj po większej części literaturę klasyczną współczesnej nauki, względnie tylko ich fragmenty, związane z przedmiotem badań lub tworzące metodologiczną podstawę określonego prZez wydawcę problemu, wreszcie indeks autorów i indeks rzeczowy. Wydawnictwo to przerasta obszernością pracę G. Picona, ale obydwie łączy ten sam cel dania obrazu współczesnej nauki i myśli nie poprzez kompendium, lecz na przykładach oryginalnych tekstów autorów, których wyniki badań miały w tworzeniu się tego obrazu głos decydujący. W dziale socjologicznym (wydawca Jiirgen Habermas, Frankfurt) ukazały się dotychczas trzy tomy: 1. Jugend in der modernen GeseHschaft, wyd. Ludwig von Friedeburg, 1965; 2. Logik der Sozialwissenschaften, wyd. Ernst Topitsch, 1965; 3. Kulturanthropologie, wyd. W. E. Miihlmann i E. W. Muller, 1966. Wydanie pracy o antropologii kulturalnej w dziale socjologicznym można uważać za klasyfikacyjną niekonsekwencję, z której też wydawcy tłumaczą się we wstępie. Będące przedmiotem badań socjologicznych procesy społeczne dają się według autorów sprowadzić do postępowań jednostek, określonych normami i wzorami, tworzącymi kulturę danej grupy społecznej. Kultura warunkuje więc w dużej mierze działanie społeczne, a tym samym antropologia kulturalna wspiera badania socjologiczne. Autorzy nie poprzestają jednak na przedstawieniu stosunku antropologii kulturalnej do socjologii, lecz próbują również określić charakter innych nauk pokrewnych. "Ethnographie (im deutschen Sprachraum - Valkerkunde) behandelt die marginallen Gesellschaften, die Trager schriftloser' Kulturen sind und gewahnlich aIs Naturvalker bezeichnet werden" (11). "Auch die Tatsachen der europaischen Volkskunde ist £tir Ethnographie relevant" (12). Etnologię definiują natomiast jako "soziologische Theorie der interethnischen Systeme" (12), która jako socjologiczna dyscyplina "sich mit den interethnischen Zusammenhangen und Systemen befasst und daraus typische Situationen und Prozesse zu abstrahieren sucht" (12). O ile definicja etnografii w mniej lub większym stopniu zgodna jest z przyjętymi w nauce (przynajmniej w krajach słowiańskich i niemieckich, gdzie w powszechnym jest użyciu), to określenie etnologii jako dyscypliny badającej interetniczne związki i systemy (patrz także W. E. Muhlmann, Ethnologie aIs soziologische Theorie der interethnischen Gebilde, w: KaIner Zeitschrift fur Soziologie und Sozialpsychologie, t. VIII, 1950, s. 186-205) różni się zasadniczo od '>:azwyczaj używanego znaczenia tego terminu, który w Anglii, jak to autorzy sami zaznaczają, używany jest rzadko i to przede wszystkim w odniesieniu do muzeów, w USA używa się go często jako jednoznacznego z "cultural anthropology" i "social anthropology", a w krajach niemieckich (kierunek kulturalno-historyczny) nazywa się nim ten etap pracy badacza, w którym ten opierając się na usystematyzowanych przez etnografię materiałach dąży do poznania ogólnych prawidłowości rozwoju kultury. Nowatorscy są również autorzy w określeniu przedmiotu antropologii kulturalnej, która różni się mimo podobieństwa nazw od amerykańskiej "cultural anthropology", a jeszcze bardziej od angielskiej "social anthropology". 22 - Lud, t. LII �Sprawozdania i recenzje "Kulturanthropologie" - "eine Disziplin, die aus dem empirischen Pluralismus und der Formenmanigfaltigkeit der Kulturen typische Chance menschenmóglichen Verhaltens abzulesen sucht" (11). Wprowadzenie w problematykę antropologii kulturalnej daje W. E. Miihlmann w zamieszczonym w tym tomie szkicu "Umrisse und Probierne einer Kulturanthropologie" (15-47), będącym fragmentem pracy Homo Creator, Wiesbaden 1962. Za duchowych poprzedników swojej nauki uważa W. E. Miihlmann Ernsta Cassirera, Philosophie der symbolischen Formen, Darmstadt 1953-54; An Essay on Man, New Haven 1944 i filozofię E. Huserla. Podkreśla natomiast odrębność antropologii kulturalnej od morfologii kultury ("Kulturmorphologie"), etnografii ("Vólkerkunde") etc. Jest to szczególnie zrozumiałe w kraju, gdzie żywa jest tradycja L. Frobeniusa, który proponował przeciwstawić kulturę społeczeństwu i traktować ją jak żywy organizm, który ma swój okres narodzin, dzieciństwa, dojrzałości i starości, gdy tymczasem dla Mi.ihlmanna celem poznania jest człowiek i jego zachowanie, a kultury, których empiryczna wielość jest dla niego podstawowym aksjomatem, są pojmowane jako typowe możliwości ludzkich zachowań. Z tej kulturowej rzeczywistości wyabstrahowuje antropologia kulturalna dominujące w niej szanse zachowań. Antropologię kulturalną można więc określić jako naukę o uwarunkowano:ch kulturowo różnicach modyfikacji zachowań, albo też jako porównawczą etologię zachowań (17). Porównując wyniki psychologii i socjologii zwierząt z fenomenami kulturowymi dochodzi autor do ustalenia abstrakcyjnych transkulturowych, tzn. właściwych wszystkim kulturom, ogólnoludzkich konstant, np. potrzeba pożywienia, schronienia, współżycia płciowego itp. Realizacja jednak tych formalnych zasad przybiera każdorazowo odmienne kształty kulturowe. To stwierdzenie pozwala autorowi negować sens przeciwstawiania natury kulturze; natura jest w istocie tylko potencją, a kultura jest manifestacją. Antropologia kulturalna dąży zaś do poznania potencji za pomocą manifestacji. Nie miejsce tutaj na przedstawienie dalszych problemów antropologii kulturalnej W. E. Miihlmanna, a tym bardziej na ich krytyczne omówienie. Pouczające będzie jednak podanie tytułów dalszych składających się na treść tego tomu artykułów, a które według W. E. Muhlmanna realizują w pewnym przynajmniej stopniu wysunięte przez niego postulaty: 1) Ernst Topisch, Phylogenetische und emotionale Grundlagen menschlicher Weltauffassung (50-79, 1962). Uwaga: podany w nawiasie rok jest datą pierwszej publikacji danego artykułu. 2) Claude Levi-Strauss, Natur und Kultur (80-107, 1949). 3) Edward Sapir, Die Sprache (108-136, 1937). 4) John W. Bennet, Die Interpretation der Pueblo-Kultur: Eine Frage der Werte (137-153, 1946). 5) W. E. Miihlmann, logen (154-166, Erfahrung und Denken in der Sieht der Kulturanthropo- 1964). 6) Adolf E. Jensen, Weltkampf-Parteien, Zweiklassen-Systeme und geographische Orientierung 067-185, 1947). Friedrich, Das Bewusstsein 7) Adolf Ursprung des Lebens 8) E. Lot-Falek, (196-217, 9) Fritz eines Naturvolkes von Haushalt und 1955). Eigentumsbegriff und die Herren Geister in Sibirien 1953). Krause, der Form. Der 086-195, Ein Maske Beitrag und zur Ahnenfigur: Das nichtanimistischen Motiv der Hiille Weltanschauung und das Prinzip (218-237, 1931), �Sprawozdania 10) Hsien 11) Weston Chin hu, Die chinesischen Begrijfe vom la Barre, Die kulturellen Grundlagen (264-285, 339 i recenzje "Gesicht" von (238-263, Emotionen 1944). und Gesten 1947). 12) Laura Bahannan, Der angsterjiiLlte Zauberer (286-303, 1960). Steinnez, Die pogsionze der Mossi (304-311, 1960). 14) Richard Thurnwald, Die Psychologie der Akkulturation (312-326, 15) Robert Redfield, Die "Folk"-Gesellschajt (327-355, 1962). 16) Richard Thurnwald, Beitriige zur Analyse des Kulturmechanismus 13) Elliot 1932). (356-391, 1936). 17) E. R. Leach, Zwei Aufsiitze uber die symbolische Darstellung der Zeit (392- 407, 1961l. Powyższy wykaz wskazuje na wartość tego dzieła jako klucza do współczesnych nauk o człowieku. Dlatego też należy je polecić przede wszystkim studentom nauk antropologicznych i wlączyć je do podstawowych lektur seminaryjnych. Jednakże i specjalistom ofiarowuje ono, gromadząc w jednym tomie rozrzucone po wielu czasopismach narodowych (Anglia, Francja, USA, Włochy) prace o dużym znaczeniu dla dalszych badań antropologicznych, duże korzyści. Gel'hard Waiter Hirschberg (wyd.), Worterbuch der Volkerkunde. Stuttgart Kloska 1965, ss. VII + 508. Wydany przez wiedeńskiego profesora W. Hirschberga przy współpracy etnologów Wiednia, Frankfurtu nad Menem, Heidelbergu, Mainzu i Mannheimu WorterblIch der Wijlkerktmde jest w krajach niemieckich pierwszą próbą ujęcia w formie słownika historii, metod, kierunków etnografii społeczeństw pierwotnych i niektórych nauk pokrewnych, jak antropologii, archeologii i religioznawstwa. Dla zdania sobie sprawy z zawartości słownika koniecznym jest zwrócenie uwagi na specyficzny zakres pojęcia "Volkerkunde" (nauka a ludach), które nie znajduje w języku polskim odpowiednika i oznacza ten dział etnografii, który zwykło się w Polsce nazywać etnografią społeczeczeństw pierwotnych, mając na myśli przede \vszystkim ludy pozaeuropejskie, w literaturze popularno-naukowej obdarzone często przymiotnikiem egzotyczne. Dygresję tę dobrze uzupełnia zamieszczona w słowniku definicja "Volkerkunde", eine der Wissenschaften von Menschen (...) mit besonderer Berucksichtigung der Kulturen bis vor kurzen schriftloser Volker oder Menschen geringer Naturbeherrschung (470). Zawarte więc w słowniku hasła dotyczą z małymi wyjątkami, północne i wschodnie krańce Europy, niepiśmiennych kultur ludów pozaeuropejskich, które szczególnie w inwentarzu technicznym cechuje stosunkowe ubóstwo, prymitywność i z tym związana pierwotność. Naturalnie i taki, choć naszym zdaniem nieco ograniczony zakres etnografii, dostarcza tak bogatego materiału, że dokonanie spośród niego wyboru haseł do kilkusetstronicowego słownika wymaga zrezygnowania z wielu zagadnień. Pominięto więc w pierwszym rzędzie wszystkie etnonimy, których samo tylko wyliczenie zajęłoby sporo miejsca, a dokonanie wyboru wśród tej wielotysięcznej masy natrafia na brak kryterium, gdyż wymienienie tylko najbardziej licznych grup, a pominięcie społeczności małych byłoby podobnym błędem, co uwzględnienie jedynie ludów głośnych w historii, względnie dobrze znanych etnografii. Natomiast niesłusznie ograniczono się jedynie do przedstawienia sylwetek zmarłych etnologów (głównie z krajów niemieckich) pomijając współczesnych (H. Bau- �340 SpraWozdania i recenzje manna, S. Passarge, K. Birket-Smitha, A. L. Kroebera, G. P. Murdocka, e. Lewi-straussa, W. E. Miihlmanna i innych), którzy w pełni zasłużyli na miano klasyków nowoczesnej etnologii. Zbyt mało uwagi poświęcono również metodom i kierunkom etnologii, którą charakteryzowano łącznie w ramach ogólnego hasła "Vólkerkunde" (470-475). Wyjątkiem jest jedynie kierunek kulturowo-historyczny, którego tradycjom wierni są obydwaj główni autorzy słownika prof. prof. W. Hirschberg i J. Haeckel, omówiony nie tylko w ramach wyżej wspomnianego hasła, ale także poprzez potraktowanie podstawowych pojęć tego kierunku jako oddzielnych haseł: Kulturkreis (245), Kulturkreislehre (245-246), Kulturmorphologie (ibid.), Kulturparaltelen (ibid.), Kulturgeschichte (244), Kriterium des Verwandtschaftsgrades (240), Kontinuitiits- hasłach omówiono również wyznaczone przez przedstawicieli tego kierunku L. Frobeniusa, F. Graebnera, B. Ankermanna, W. Schildego, W. Schmidta, W. Kopersa i H. Baumanna - jednostki kulturowo-historyczne. Przy tym należy jednak podkreślić, że autorzy w stosunku do wielu, dawniej tak często używanych pojęć, zajmują podstawę krytyczną i przyznają im już jedynie znaczenie dla historii nauki, np.: Matriarchat (274), Patriarchat kriterium (331), (236), Paideuma Mutterrecht (328) etc. W oddzielnych (303-305). Na tej przewadze pojęć kierunku kulturowo-historycznego najbardziej ucierpiał strukturalizm e. Levi-Straussa. O badaniach struktury kultury wspomina się w jednym zdaniu. Łącznie z funkcjonalizID€m, przy czym ten ostatni jest jednak omówiony w oddzielnym haśle: "Interessieren abel' den forschenden Beobachter mehr die funktionalen und strukturalen Zusammenhange der einzelnen Kulturgiiter innerhalb eines Kulturgefiiges, ist er mehr an dem gegenseitigen Abhangigkeitsverhaltnis und den Wechselwirkungen der verschiedenen Kulturaspekte interessiert, wird er sich mehr an eine strU'ktural C.. ) odeI' funktional C .. ) orientirle (F.Krause, R. H. Lowie, B. Malinowski, W. Mi.ihlmann, A. R. Radcliff-Brown, R. Thurnwald) halten" (471). Poniżej następują jeszcze dwa zdania uzupełnienia, ale odnoszą się one bardziej do funkcjonalizmu niż strukturalizmu. Podobnie w wykazie literatury do tego hasła pominięto pracę e. Levi-Straussa, AnthropoLogie strukturale, (Paris 1958). Pozostała, przeważająca część artykułów poświęcona jest opisowi inwentarza kulturowego społeczeństw pierwotnych. Naturalnie najbardziej obszernie omówiono pojęcie (tabu, totemizm, potlacz, animizm, inicjacja, magia etc.) i fakt)' kultury materialnej, kopaczka, łuk, oszczep, piła ogniowa etc.) dla tych społeczeństw charakterystyczne i będące od dawna ośrodkami zainteresowań etnografów. Niekonsekwentnie zaopatrzono natomiast !:Jasła we wskazówki bibliograficzne. Wiele haseł np.: Managlaube (267-268), Miinnerbund (262-263), Hund 091-192) zaopatrzono w stosunkowo, jak na możliwości słownika, bogatą literaturę z uwzględnieniem najnowszej np.: Mythos (307), Naturjahr (312-313), Nomadismus (317-320), Nativismus (312), Sidamo-Staaten (402), Sintflutsagen (403). przy innych zaś bibliografię pominięto np.: Akkulturation (9), Deszendenz (81-82), Difusionismus (84), Nangabund (310-311), gdy tymczasem zebranie odpowiedniej literatury nie nastręcza większych trudności, np.; proces akulturacji został dobrze omówiony przez R. Thurnwalda w "American Anthropologist", 1932, nr 34, s. 557-569 i przez L. Bealsa w "Anthropology Today", 1953. Do podanej już bibliografii chcielibyśmy dorzucić jeszcze kilka ważnych pozycji, np.: przy haśle Priianimismus pominięto pracę F. Krausego, Maske und Ahnenfigur: Das Motiv der Hittle ulld das prinzip der Form. Ein Beitrag zur nichtanimistischen Weltanschaung (w: "Ethnologische Studien", 1931, t. 1, s. 344-364), zaś bibliografię hasła elan zwiększylibyśmy o pracę E. Schlesiera, Die Grundlagen der Klanbildung (Góttingen 1956). �SpraWozdania 341 i recenzje Domyślamy się, że autorom chodziło o uniknięcie nadmiernego zwiększenia objętości, ale sądzimy, że w następnych wydaniach ilość haseł zaopatrzonych w bibliografię powinna wzrosnąć. Słownik tego typu jest przecież nie tylko informatorem wyjaśniającym niezrozumiałe pojęcia, ale poprzez wskazania odpowiedniej literatury prowadzi do ich głębszego zrozumienia. Postulat ten zyskuje na ważności, jeśli uwzględnimy, że słownik ten jest przeznaczony przede wszystkim dla studentów etnografii i specjalistów nauk pokrewnych, którzy dzięki niemu i wskazanym przez niego podstawowym pracom mogą szybko zaznajomić się z istotą interesujących ich etnograficznych pojęć. W tym tkwi też jego duże znaczenie, gdyż zastępuje on do pewnego stopnia brak podręczników etnografii ogólnej. Na zakończenie chciałbym wskazać na drobne nieścisłości, które w następnych wydaniach powinny zostać usunięte. Dwom typowym muzeom ludoznawczym: Muzeum Etnograficznemu w Krakowie (błędnie podano Wilnica zamiast Wolnica) i Muzeum Archeologicznemu i Etnograficznemu w Łodzi (300), prawdopodobnie dzięki tłumaczeniu przymiotnika etnograficzny przez volkerkundliches, przypisano zbiory pozaeuropejskie, gdy tymczasem posiadające takie zbiory Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie zwane obecnie Muzeum Etnograficznym pominięto. Niedostatecznie podkreślono różnicę w pojmowaniu tzw. kultury nilotyckiej przez W. Schildego, i H. Baumanna (316--317). Pierwszy nazywał ten zespół kulturą i łączył z nią te wszystkie atrybuty, jakie przedstawiciele kierunku historyczno-kulturowego z tym pojęciem zwykli wiązać, gdy tymczasem H. Baumann dopuszczał jedynie istnienie nilotyckiego kompleksu kulturowego, będącego rezultatem wymieszania się wschodnio-hamickich hodowców bydła z staronigryckimi kopieniaczami, większość jednak inwentarza kulturowego Nilotów (np.: kult przodków, kij do parowania ciosów, wybijanie czterech zębów przednich) ma być wg H. Baumanna pochodzenia staronigryckiego. Pod pojęciem cywilizacja (505-506) rozumie autor hasła jedynie ekspansywną cywilizację europejskoamerykańską, mającą swe źródło w kulturze helleńskiej, rzymskiej i późno-katolickiej, gdy tymczasem nawet w krajach niemieckich przypisuje się temu terminowi często inną, zazwyczaj szerszą treść (np. O. Spengler, Der Untergang des AbendLandes, 1916). W haśle Pyramiden (356) omówiono wyłąc'mie piramidy dawnych cywilizacji (EgJpt, Orient, Mezoameryka), a pominięto piramidy kultur niższych np. Nuerów. Zapewne już przeoczeniem wydawnictwa było opatrzenie umieszczonej na okładce fotografii głowy rzeźby z wysp hawajskich podpisem: Grosse Tanzmaske der Bacham, Banii.Lcke - Gruppe in Bamenda. Gel'hard KLoska Florence Mann Spoehr, White FaLcon. The House of Godeffroy and Its CommerciaL and Scientific RoLe in the Pacific. Pacific Books, Publishers, Palo Alto 1963, s. 120, ilustr., mapa. Opublikowana przez autorkę monografia hamburskiego domu Godeffroy, którego bandera przedstawiała białego sokoła (White FaLcon) na niebieskim tle, jest ważnym przyczynkiem do historii etnografii, a także w pewnym stopniu do historii polskiej etnografii. W pracy tej autorka zwróciła uwagę na zasługi Jana Cezarego VI Godeffroy dla nauki i sztuki w ogóle, a na jego zainteresowania etnograficzne ludów mórz południowych w latach 50-tych do aD-tych ub. stulecia w szczególności. Z działalnością tej firmy wiązały się prace naukowe Amalii Dietrich, Andrew Garretta �342 Sprawozdania i recenzje i Stanisława Kubarego, którzy znależli się w czołówce zasłużonych badaczy etnograficznych drugiej połowy XIX wieku. Nieprzemijające wprost są zasługi naukowe samego Godeffroya, założyciela pierwszego muzeum mórz południowych w Hamburgu, założyciela czasopisma etnograficzno-przyrodniczego JournaL des Museum Godeffroy, wydawcę AnthropoLogisches Album des Museum Godefroy, lub Die ethnographisch-anthropologische Abteilung des Museum Godeffroy i innych. Drugi rozdział poświęciła autorka działalności zbierackiej Amalii Dietrich, zasłużonej w dziesięcioletnich badaniach nad ludami Australii, rozdział III działalności Jana Stanisława Kubarego, a rozdział IV Andrew Garrett, amerykańskiemu malarzowi i przyrodnikowi, pracującemu również na rzecz Godeffroya. Omawiając działalność Jana Stanisława Kubarego, autorka monografii niewątpliwie usiłowała przedstawić jego sylwetkę i badania w Mikronezji, lecz nie wykorzystała wszystkich dostępnych żródeł i być może dlatego zamierzony cel osiągnięty został tylko połowicznie. J. St. Kubary pracował w służbie domu Godeffroy 10 lat, w czasie których przemierzył Mikronezję ze wschodu na zachód i z powrotem, odbywając liczne wycieczki w centralne i południowe Karoliny. Owocem tej dziesięcioletniej działalności jest kilka artykułów opublikowanych w 4 zeszytach Journal des Museum Godeffroy i kilkaset eksponatów w muzeach etnologicznych, spośród których wiele omówionych zostało w Die ethnogTaphisch-anthropologische AbteiLung des Museum Godeffroy. F. M. Spoehr w głównej mierze oparła się o pracę Kubarego 'Die Palau-InseLn in der Siidsee, której szerokie fragmenty w tłumaczeniu podaje, jak i o prace F. W. Christiana, The Caroline-IsLands, London 1899 i A. Kramera, Palau, Hamburg 1917, powołując się także na pracę W. Słabczyńskiego, Na wyspach Pacyfiku. O Janie Kubarym, badaczu Oceanii, Warszawa 1956. Nie wnikając tu w szczegóły stwierdzić należy, że autorka powtórzyła bezkrytycznie niektóre dane, nie potwierdzające się w świetle materiałów J. sto Kubarego (np. Kubary wyruszył na morza południowe 1 maja 1869 r. a nie 1 kwietnia 1869 r., jest to data zaangażowania go do pracy u Godeffroya). Na wyspy Palau Kubary udał się z wysp Ebon przez wyspę Yap, z pominięciem wyspy Ponape. którą autorka również wymienia, nie wymieniając natomiast wyspy Yap, na której przez 4 miesiące Kubary prowadził badania zoologiczne i etnograficzne. W świetle' materiałów Kubarego nie wytrzymuje krytyki również stwierdzenie autorki, jakoby nie wiadomo było w jakich okolicznościach Kubary opuścił Palau, lecz znana jest tylko data przybycia badacza na Ponape. Tymczasem Kubary podaje dokładnie te okoliczności i przebytą drogę morską - Pamiętnik II Zjazdu, Lwów 1875 i Beitrag zur Kenntniss der Nukuorooder Monteverde-Insetn, Mitt. der Geogr. Gesell., Hamburg 1900, i inne. F. M. Spoehr nadto zawęziła geograficzny zasięg badań Polaka, pominęła zasadnicze zasługi podróżnika, zbieracza eksponatów i badacza z okresu pracy w służbie domu Godeffroy (np. monografia wyspy Ebon wraz z słowniczkiem języka ebońskiego, monografia wyspy Yap, badania nad florą i fauną mikronezyjską) a wykraczając poza rok 1879 (upadek domu Godeffroy i zwolnienie Kubarego) podaje mniej istotne. znane z życia badacza fakty biograficzne, pomijając jego istotne badania i prace naukowe, w tym także największe jego dzieło Ethnographische Beitriige zur Kenntniss des Karolinen Archipels (Leiden 1889-1895). J. Sto Kubarego autorka charakteryzuje w krótkich słowach jako młodego Polaka, badacza obdarzonego wrodzoną ciekawością, o wrażliwym zmyśle obserwacyjnym i niespożytym poczuciu przyrody, który z upływem lat wytyczał sobie coraz ambitniejsze zadania, a nawet w niedostatku znalazł dosyć sił, by kontynuować podjętą pracę, podkreśla również jego zdolności lingwistyczne - znajomość �Sprawozdania 343 i recenzje języków miejscowych zjednywała mu zaufanie w badanym środowisku. Przytaczając w tłumaczeniu obszerne wyjątki z pracy Die Palau-Inseln in der Siidsee oraz krótsze z Weitere Nachrichten von der Insel Ponape, Journal des MUSeUlTI Godeffroy, z. VIII, Humburg 1875 (nie podając źródła) oraz charakterystykę J. st. Kubarego w świetle wypowiedzi F. W. Christiana, autorka nie tylko zapoznaje czytelników z życiem wyspiarzy, ale przede wszystkim pogłębia sylwetę badacza i podkreśla jego humanitarne uczucia dla badanych przez niego wyspiarzy. Zasługi kartograficzne Kubarego ilustruje fotokopia mapy wysp Palau "...hauptsachlich na ch dem Tagebuch und den Kartenskizzen von J. Kubary ...". Wartość White Falcon, publikacji bardziej popularnej niż naukowej, polega przede wszystkim na tym, że mimo wielu niedociągnięć, z których nieliczne tylko powyżej wytknięto, pozwala czytelnikowi amerykańskiemu ocenić rolę kolonialną i zasługi naukowe domu Godeffroy i jego pracowników - w tym również Kubarego - dla nauk przyrodniczych i humanistycznych. W rozdziale, poświęconym Kubaremu, wartość White Falcon polega przede wszystkim na tym, że jako pierwsza publikacja amerykańska zwraca uwagę czytelnika anglosaskiego na zasługi naukowe Jana Stanisława Kubarego nad społecznościami mikronezyjskimi, który spośród wszystkich wysłanych przez Godeffroya "pozostawił najlepszy wynik swoich badań" (left the best account of his labors). Z tej też przyczyny omawiana publikacja zasługuje na odnotowanie jej w polskim piśmiennictwie etnograficznym. Konrad Gerd Koch, Materielle Kultur offentlichungen des Museums mapy 4, tabl. 38. der Gilbert-Inseln, fUr Volkerkunde Nonouti, Berlin. Wypych Onotoa. Ver1965, s. 216, ryc. 130, Tabiteuea, Berlin Po długoletnim okresie przewagi prac, opartych o metody funkcjonalne czy też strukturalistyczne, monografia G. Kocha nawraca do starszych modeli prac, w których dominują nowsze kierunki funkcjonalistyczne, konkretnie opisujące inwentarz kultury materialnej na wyspach Gilberta. Widoczne jest, że autor nie kładzie głównego nacisku na mechanikę konkretnych grup, względnie na stosunki zachodzące pomiędzy różnymi częściami kultury tych grup, ale opisując kulturę materialną uwzględnia starsze, nowsze i najnowsze jej składniki, co otwiera drogę do rozważań historyczno-etnograficznych. Praca opiera się na materiałach zebranych przez autora na atolach Nonouti, Tabitenea i Onotoa w latach 1963-64 i tam opracowanych od października 1964 r. do lutego 1965 r. Podstawę pracy stanowiły źródła materialne, filmy, fotogramy, obserwacje, wywiady i nagrania magnetofonowe. Monografia ma układ tradycyjny i składa się z następujących części: pozyskiwanie pożywienia, przygotowanie potraw, uźywki, dbałość o czystość ciała, ubiór, ozdoby, sznury i powrozy, domy i osady, sprzęt domowy, tratwy i łodzie, zabawy, zawody i broń. Wyspiarze z wysp Gilberta są ludem zbierackim. Jego troska w głównej mierze skupia się na zdobywaniu fauny morskiej i zbieractwie roślin, których uprawie nie poświęcają większej uwagi. System gospodarki jak i kultura materialna, związane z nimi proste sposoby przetwarzania produktów naturalnych w przedmioty użytkowe względnie artykuły spożycia, noszą wszelkie cechy rozmyślnego, kosztem najmniejszego wysiłku, dopasowania się do otoczenia. W przeciwieństwie do prymitywnego wyposażenia wyspia:rzy .stoją ich wspaniałe damy zebrań, zaliczane do naj obszerniejszych budów �344 Sprawozdania recenzje Oceanii, zasługujące tym bardziej na uwagę, że wyspy nie obfitują w dobry budulec, oraz łodzie żaglowne, uważane za jedne z najszybszych na świecie. Godne uwagi są nadto kunsztownie wyplatane maty, przewyższające ornamentacją podobne wyroby zachodniopolinezyjskie. Zdaniem autora, kultura materialna wysp Gilberta stanowi kulturę jednolitą, dającą się wyrażnie wyodrębnić na tle sąsiednich regionów, aczkolwiek w wyniku podłoża austronezyjskiego i innych wpływów, wynikających z historii osadnictwa, wyrażnie wyodrębnić można także wpływy sąsiedzkie. Przyjmując Polinezję i Mikronezję za dwa odrębne "kręgi" kulturowe - stwierdza autor - należy granicę kulturową przeprowadzić pomiędzy wyspami Gilberta (jako archipelagiem w południowo-wschodniej Mikronezji) i archipelagiem Ellice (jako najbliższymi wyspami zachodnio-polinezyjskimi). Wyspy Gilberta stanowić będą wówczas, zdaniem Kocha, samodzielny "krąg" w obrębie Mikronezji, a wyspy Ellice ogniwo Polinezji. Niektóre argumenty Kocha na potwierdzenie tych stwierdzeń są wprawdzie przekonywujące, lecz z drugiej strony można wysunąć kontrargumenty, skłania-, jące raczej do potwierdzenia tezy o terytorium przejściowym mikronezyjsko-polinezyjskim wysp Gilberta, choć liczniejsze są powiązania mikronezyjskie (np. ubiór, ozdoby, plecionkarstwo, kult przodków, domy, zebrań, magia). Z wpływów polinezyjskich przede wszystkim wymienić należy patriarchat i wpływy językowe. Na odrębną uwagę zasługują wpływy malajskie, niewątpliwie najstarsze, pominięte przez autora. Znajdują one m. in. wyraz np. w nazwie pieca ziemnego umum na wyspach Gilberta. Umu oznacza bowiem pieczenie za pomocą rozgrzanych kamieni i pochodzi z malajskiego rumah i znajduje swoje odbicie w palauskim i yapskim klum, na Truk i Ponape w um 1, oznaczającym dom do gotowania, a na! Lamotrek 2 po dzień dzisiejszy piec ziemny do pieczenia na rozgrzanych kamieniach. Bardzo starego, malajskiego pochodzenia naj prawdopodobniej jest również nazwa pływaka, polinezyjskie ama, na wyspach Gilberta rama, yapskie sam, truckie tam, nukuorskie te ama, ponapejskie tam 3. Przytoczone przykłady, nie przypadkowo wybrane, przemawiają raczej za pierwotną jednością kulturową, w świetle których Mikronezję i Polinezję należałoby traktować jako całość kulturową. Wreszcie nadmienić tu należy, że wysunięty przez Kocha argument o tzw. "zawodach żeglarskich modeli łodzi" na Yap i Palau nie znajduje pokrycia w literaturze. Zarówno na Yap 4 jak i Palau 5 dzieci li tylko dla zabawy bawią się modelami łodzi, nie uprawiają natomiast modelami tymi zawodów sportowych, jak to mylnie podaje Koch. Puszczanie modeli łodzi posiadało charakter zawodów sportowych tylko w Karolinach centralnych, gdzie przypisywało mu się charakter religijny 6. Dokumentację omawianej pracy stanowią, oprócz zebranych wytworów i licznych fotografii o bardzo wysokich walorach, 67 filmów dokumentalnych, z których część poświęcona jest kulturze duchowej (taniec, medycyna ludowa) oraz nagrania magnetofonowe pieśni, tekstów i komentarzy. Autor, wykorzystując współczesne 1 J. St. K u b a r y, Ethnographische Beitriige ZUr Kenntnis des Karolinen Archipets. Leiden 1889- 1895, s. 256. 2 w. H. A l kir e, Lamotrek AtoLL and Inter-IsLand Socioeconomic Ties. Illinois Studies in Anthropology, No.5, Urbana and London 1965, s. 107. 3 J. St. K u b a r y, op. cit., s. 273. 4 W. M U 11 e r, Yap. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 1. Halbband, Hamburg 1917, s. 199. 5 A. K r li m e r, PaLau. Ergebnisse der SUdsee-Expedition 1908- 1910. 3. Teilband, Hamburg 1926, s. 197 i s. 322. 6 J. St. K u b a r y, op. cit., S. 297. �SpraWozdania 345 i recenzje środki techniczne utrwalił na taśmie filmowej 16 mm zbieranie krabów morskich i raków, ryb, połów ża pomocą wędek, zbiór i przeróbkę orzechów kokosowych i soku palmowego, uprawę tara, wykonanie i użycie świdra ogniowego, plecenie koszy i koszyczków, mat itp. Korzystanie ze zdobyczy technicznych w utrwalaniu przebiegów przetwórczych lub wytwórczych w monografii etnograficznej w postaci filmów wraz ze stanowiącymi również dokumentację naukową taśmami magnetofonowymi, zawierającymi teksty i komentarze, niewątpliwie podnosi walory pracy Kocha. Praca jest więc także przykładem .godnym naśladowania i stosowania w badaniach etnograficznych zdobyczy technicznych, stanowiących jedyną w tym rodzaju dokumentację, przewyższającą niewątpliwie każdy, nawet najlepszy zapis. Kultura materialna wysp Gilberta, mimo datujących się od półtora wieku wpływów europejskich, nie uległa zasadniczym przemianom. Niewątpliwie powodów tego stanu rzeczy dopatrywać się należy w znacznej odległości wysp od uczęszczanych szlaków morskich oraz w małym zainteresowaniu gospodarczym ubogich z natury wysp. Nie bez znaczenia pozostaje również konserwatyzm wyspiarzy oraz ich kultura społeczna i duchowa, w której niepoślednią rolę odgrywa przetrwała do dnia dzisiejszego magia (czarna i biała), często połączona z duchami przodków, uważanymi za szczególnie skuteczne, którym wznosi się ofiary na placach kultowych, jak kiedyś wznoszono ofiary czaszkom przodków, przechowywanym w osiedlach. Zgodnie z totemistycznymi przekonaniami wyspiarzy rodziny przywiązane są do różnych zwierząt morskich i ptaków, kultywują stare tradycje i strzegą z całą bezwzględnością nawet najprostszych zabiegów dnia powszechniego, szczególnie tych, związanych z uzyskiwaniem pożywienia, budową więcierzy, czy też sposobów połowu, a przede wszystkim połowu rekinów. Uwzględniając dodatkowo ustrój społeczny (patrylokalny, patrylinearny, • egzogamiczny i totemistyczny) rodziny oraz mało rozwinięty zmysł współdziałania z innymi rodzinami zrozumiałym się staje zachowanie tradycyjnej kultury materialnej u społeczności wysp Gilberta, liczącej obecnie 40 000 mieszkańców i cieszącej się od lat samodzielnym ustrojem politycznym. Monografia Kocha stanowi nadto dzie!o sztuki poligraficznej, zaopatrzona jest \V bez wyjątku pierwszorzędnej jakości rysunki i fotografie i jest graficznie bardzo estetycznie rozwiązana. Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH FOLKLORU TANECZNEGO ZA LATA 1964-1966. Konferencje W Wypych ZAKRESIE i kongresy Obrady Podsekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w 1964 r. w MoskwiE:. Jest rzeczą charakterystyczną, że dziedzina folkloru tanecznego coraz wyraźniej wyodrębnia się z domeny muzykologów i staje się jedną ze specjalności etnograficznych w miarę precyzowania się metod badawczych tańca. Wyrazem tego jest m. in. pojawianie się specjalnych sekcji tańca na kolejnych międzynarodowych kongresach folklorystycznych i etnograficznych na przestrzeni ostatnich kilku lat. W czasie ostatniego', VII Kongresu MUNAE w Moskwie czynna była również oddzielna sekcja Tańca i Teatru Ludowego. Referaty wygłoszone w ciągu 2 sesji (w dniu 2 VIII 1964 r.) z zakresu folkloru tanecznego miały jednak przeważnie charakter opisowy, dotyczyły tańców poszczególnych narodów, a rzadko kiedy �346 Spruu;:ozdania i recenzje poruszały problemy natury bardziej ogólnej z zakresu metodyki badań itd. Ponadto wśród kilkunastu wygłoszonych referatów wyraźnIe zaznaczał się brak wystarczającej dokumentacji samej formy ruchowej tańców w demonstrowanych przykładach i omawianych opracowaniach. A przecież w myśl programu głównym tematem obrad miały być właśnie metody utrwalania folkloru tanecznego. Tym niemniej referaty wnosiły pewne nowości do ogólnego obrazu badań nad tańcem i dlatego warto ich treść zasygnalizować. Wnikliwą charakterystykę folkloru tanecznego Armenii łącznie z omowleniem utanecznionego tam teatru ludowego dał referat S. S. Lisicjan - ZSRR (Tancevalnyj i tieatralnyj folklor armianskogo naroda). Autorka kieruje od 1930 r. specjalnym Instytutem w Erewaniu, zbierającym te materiały. Trzeba tu też pod· kreślić, że p. Lisicjan jest wynalazczynią własnej notacji graficznej ruchu. M. Y. 20rnickaja - ZSSR (Opyt izucenija tradicjonnych tancev narodov Jakutii) omawiała w swym referacie tańce Jakutów, Jukagirów i Czukczów w oparciu o badania terenowe, przeprowadzane na Syberii począwszy od 1960 r. Autorka próbowała wykazać wzajemne wpływy widoczne w materiale tanecznym. Krótką charakterystykę tańców Hucułów, Bojków i Łemków dał R. Harasymczuk ZSSR (Osobiennosti ukrainskich narodnich tancev karpatskogo rajona), autor znanej monografii o tańcach huculskich '. Do wygłoszenia referatu E. L. Gvaramadze - ZSSR (O niekotorych specificeskich osobiennostiach gruzinskogo narodnogo tanca) nie doszło ze względu na brak czasu. Jednak z krótkiej wypowiedzi referentki i demonstrowanych ilustracji wynikało, że w Gruzji znana jest m. in. forma taneczna "piętrowego" koła, znana też na Słowiańszczyźnie (na barkach tancerzy stojących w kole stoją inni, tworząc "piętro"). Analizę dwóch wiosennych obrzędów, połączonych z tańcami z terenu Izraela, dał referat M. Szelem'a - Izrael (Sielskije viesennyje prazdniki v Izraile). Aspekty społeczne tańca weselnego i jego znaczenie magiczne (obsypywanie nowożeńców banknotami) z terenu Włoch, omawiała C. Naselli Włochy (La danza nuziale nei suoi aspetti sociali e magici). Ciekawy przejaw sprzedaży tańca praktykowany w Afryce Zachodniej był tematem referatu J. W. Fernandez - USA (Dance Exchange in Western Equatorial Africa). Wśród plemion Bantu kilkanaście znanych im tańców przechodzi ustawicznie od jednej wsi do drugiej w zmiennych wariantach na drodze sprzedaży. Tańce te stanowią własność kierownika grupy, demonstrującej je w kolejnej wsi. Problem adaptacji folkloru tanecznego do potrzeb współczesnej sceny i widowisk plenerowych uwzględniał przede wszystkim referat H. Suny - ZSSR (Narodnaja choreografija na prazdnikach piesni i tanca Sovietskoj Latvii). Autor widzi możliwość "kontynuowania" tradycyjnych łotewskich form choreograficznych w współczesnych, masowych widowiskach festiwalowych. Przyjmuje przy tym konieczność zachowania oryginalnego brzmienia melodii towarzyszącej tańcowi. Choreografię natomiast proponuje odpowiednio zwielokrotnić, powiększyć "wzbogacając" ją też o współczesne treści i nowe elementy choreotechniczne. Referat spotkał się z krytycznymi uwagami dyskutantów. Trzeba przyznać, że problem poruszony przez referenta jest jednym z najbardziej dyskusyjnych momentów wśród współczesnych użytkowników folkloru tanecznego w wielu krajach. Jednak wielu dyskutantów stanęło na stanowisku, że taka koncepcja eksploatacji mate- , R. w. Harasymczuk, Tańce huculskie, Lwów 1939. �Spl'awozdania 347 i recenzje riału nie ma nic wspólnego z kontynuacją tradycyjnej choreografii ludowej, a niektórzy uważali, że takie powiększanie, zwielokrotnianie oryginalnej formy prowadzi wręcz do jej wynaturzenia. Wreszcie dwa referaty poświęcone były pieśniom tanecznym. N. N. Nadirov ZSSR (Sovremiennyje igrovyje i pljasovyje piesni tatarskogo naroda) przeprowadził wnikliwą analizę dostępnych mu dawnych i nowych materiałów i podał ich systematykę. Charakterystykę korowodów podmoskiewskich dała N. Vladykina-Bacinskaja-ZSSR (Podmoskovnyje chorovody). Na pytanie dyskutantów jak przebiegał ruch taneczny do śpiewanej przez prelegentkę pieśni, nie umiała ona dokładnie tego okreśłić, mimo że w referacie usiłowała podać opis słowny akcji tanecznej. Jako muzykolog nie była po prostu w stanie uchwycić przebiegów ruchowych tańca. Nasuwa się przy tej okazji nieodparty wniosek, że dziedzina folkloru tanecznego wymaga dzisiaj już tak dalece posuniętej specjalizacji, że muzykolog może być tu już tylko ścisłym współpracownikiem choreologa. Problematykę badań nad tańcem podjął dopiero referat A. Bucsan i E. Balaci -Rumunia (La Methode d'Analyse Morphologique et Stylistique de la Danse Populaire Roumaine). Analiza morfologiczna materiału tanecznego z terenu Rumunii umożliwiła autorom ustalenie pewnych typów tanecznych, zajmujących określone obszary (jak gdyby zasięgi "dialektów" tanecznych) i ekspandujących okresowo na inne tereny Europy. Referat odczytano pod nieobecność autorów, dlatego nie można było się zorientować w metodach przez nich stosowanych. Referat R. Lange'go - Polska (Kinetography Laban - Movement Notation and the Folk Dance Research in Poland) 2 omawiał metodę badań nad folklorem tanecznym w Polsce, stosowaną w ośrodku toruńskim. Poruszona w nim problematyka wywołała duże zainteresowanie i burzliwą dyskusję. Stanowisko referenta zostało poparte przez wielu dyskutantów i uczestnicy tego posiedzenia doszli do wniosku, że istotnie, bez użycia jednoznacznego sposobu notacji ruchu nie może być już współcześnie mowy o pracy naukowej w zakresie folkloru tanecznego. Kolejna konferencja international Folk Music Council odbyła się w sierpniu 1964 r. w Budapeszcie. Komisja do spraw tańca ludowego IFMC debatowała głównie nad zagadnieniami terminologii, stosowanej w badaniach naukowych nad tańcem ludowym. Wobec prób rozwiązania tego zagadnienia podejmowanych do tej pory przez poszczególne ośrodki, zaistniała potrzeba ujednolicenia tej terminologii w skali światowej. Ma to pierwszorzędne znaczenie dla prac w zakresie analizy formalnej tańca, wymagających często zestawień porównawczych w bardzo szerokiej skali. Rezultatem tych poszukiwań jest próbna publikacja, opracowana przez delegowane grono fachowców i opublikowana przez ośrodek badawczy w Lipsku". Proponowana w tej pracy terminologia oparta została na analizie ruchowej materiału tanecznego, pochodzącego z 6 krajów europejskich. Przy rejestracji materiału dowodowego posługiwano się notacją Labana. Schematy analityczne wypisywane są w formie równań matematycznych. Praca ta spełnia jednocześnie rolę metodycznego wprowadzenia w studium analizy tańca. 2 Lange Poland, Lud R., Kinetography Laban t. L, s. 378 - 391:1 IFMC Volkstanz-Kommission, analyse. Herausgegeben von Dr. Kurt .Tuli 1965. (Movement Notation) and the Arbeitsgruppe Terminologie, Petermann, National-Komitee Folk Dance Syllabus der fUr Volksmusik Research in Volkstanzder DOR, �348 SpraUXJzdania Nie trzeba specjalnie podkreślać, jak klorystyki tanecznej ma to osiągnięcie. i recenzje wielką wagę dla przyszlości całej fol- W Bukareszcie odbył się w dniach od 5-8 X 1965 r. zjazd rumuńskich etnografów i folklorystów. M. in. reprezentowana była tu dziedzina folkloru tanecznego. Referowano głównie prace związane z morfologią i terminologią folkloru tanecznego z terenu Rumunii. Ze względu na tworzącą się aktualnie dopiero dziedzinę etnologii tańca warto zasygnalizować niektóre tematy prac rumuńskich badaczy: a) Andrei Bucsan, Problematyka systematyki materiału kinetycznego w rUmU1tskich tańcach ludowych. b) Anna Giurchescu. Analiza strukturalna rumU1iskich tańców ludowych. c) Emanuela Balaci, Szereg obserwacji, dotyczqcych stylu rumuńskich tańców ludowych. d) Constantin Costea, Lokacja tańców męskich we współczesnym repertuarze tańców ludowych. Również w Albanii dziedzina folkloru tanecznego zyskuje sobie pozycję w etnografii. Na posiedzeniu naukowym, urządzonym z okazji 20-lecia wyzwolenia Albanii m. in. zreferowany został przez Nexhat Agolli przebieg badań terenowych nad tańcem w jednym z regionów kraju. Określono styl tańców, ich strukturę i towarzyszącą im muzykę. (Demos 1965/2, s. 227). W Folkwang Hochschule, Essen (NRF) urządzono w ciągu czerwca i lipca 1965 r. specjalną sesję pt. "Spotkania z Polską". Obok wykładó"" z dziedziny muzyki i dramatu (z udziałem fachowców z Polski), Wydział Tańca tej uczelni zorganizował cykl, poświęcony folklorowi tanecznemu Polski (wykładowca - R. Lange), który spotkał się z ogromnym zainteresowaniem ze strony międzynarodowego grona słuchaczy, publiczności i prasy. Okazuje się, że problematyka folkloru tanecznego zawsze jest jeszcze nieodkrytą domeną dla praktyków tal1ca scenicznego i zawiera w sobie wiele elementów, mogących inspirować twórczość w zakresie tańca artystycznego, który utknął aktualnie na bezdrożu poszukiwań w dziedzinie abstrakcji. Omówienie wybranych publikacji Zornickaja M. J., Narodnyje tancy Jakutii. Moskwa 1966, ss. 168, mapy, ilustr. Zwięzła monografia folkloru tanecznego ludów zamieszkujących Jakutską SSR. Praca ma charakter etnograficzny i oparta została głównie na materiale zebranym w czasie ekspedycji, organizowanych przez Jakutską Filię Syberyjskieg" Oddziału AN ZSSR w latach 1950-1965. Materiały zostały zebrane nu drodze bezpośredniej indagacji informatorów i zaopatrzone w odpowiednie metrykacje. Formy ruchowe utrwalono tylko w opisie słownym, dopełnionym rysunkan;; i fotografiami. Posługiwano się również filmem. Prace przeprowadzano głównie w miesiącach letnich i wiosennych. Obok tradycyjnego folkloru tanecznego zwrócono również uwagę na tzw. "współczesną twórczość ludową" w zakresie tańca i badania przeprowadzono też w niektórych kołchozach. Tło akustyczne do tańcó .•,: nagrywano na taśmy magnetofonowe. W pracy przeprowadzona została charakterystyka materiału tanecznego n8 badanym obszarze. Ustalone zostały lokalne odmiany tańców i zasięĘ ich występowania oraz postawiono problem genezy i rozwoju tych tallców. Podany jest również stan zachowania tradycyjnej kultury tanecznej i współczesne jej zastosf'- �Sprawozdania recenzje 349 wanie. Dane dotyczące choreografii dopełnione są uwagami o ubiorze i obrzędach, związanych z tańcem, a niekiedy autorka bardziej szczegółowo szkicuje ogólne tło kulturowe. Również dawniejsza literatura typu podróżniczego i etnograficznego została w pracy wzięta pod uwagę. Nie zawiera ona jednak bliższych szczegółów o tar'leach, co jest zjawiskiem ogólnie znanym w skali światowej. W obliczu badań nieprawdziwe okazały się też przypuszczenia niektórych autorów, że ludy północne w ogóle tańców nie uprawiają. Praca wnosi też cenne wiadomości o mało znanym repertuarze tanecznym ludów typu koczowniczego. Głównym zrębem pracy jest charakterystyka tańców Jakutów, Ewenów i Ewenków, Jukagirów i Czukczów. Autorce udało się stwierdzić, że na całym badanym obszarze występuje forma korowodu jako reprezentatywna w różnych odmianach i wariantach. (Choć np. wśród Czukczów z trudem odkryto ten typ tańca. Przeważają tu bowiem tańce typu indywidualnego, polegające głównie na improwizacji). Zasięg występowania taóców typu korowodowego ilustruje załączona mapa. Obok tańców korowodowych występują w repertuarze badanego obszaru tańce parowe lub indywidualne, improwizowane, z elementami naśladowczymi. Ten ostatni rys przenika niekiedy też do tańców korowodowych (załączona mapa zasięgu występowania tych zjawisk). Zabawy ruchowe o charakterze grupowym, parowym i indywidualnym noszą znamiona bardzo dawnego pochodzenia. Występują tu też pantomimy o charakterze obrzędowym z elementami totemistycznymi (np. u Jakutów). Zatraciły one obecnie już swe dawne funkcje rytualne i przechodzą w zapomnienie. Od wiekowych informatorów autorka uzyskała też fragmenty tańców szamanów, wykonywanych niegdyś w czasie specjalnych misteriów. Akompaniament do tar'lców i zabaw stanowią głównie rytmiczne okrzyki tańczących, niekiedy naśladujące odgłosy ptaków (np. taniec "żurawia", "czajki" u Czukczów, "Łabędzia" u Jukagirów). Autorka dostrzega przewagę elementu geometrycznego w rysunku tanecznym. Analizuje również różnice i podobieństwa pomiędzy tańcami poszczególnych ludów badanego terenu. Dostrzega też możliwość wpływów rosyjskich (osadnicy jeszcze z XVII w.). Rozważa również w niektórych przypadkach nawiązania do kultury tanecznej Buriatów. Brak materiałów porównawczych z terenów sąsiednich uniemożliwia jednak wyprowadzenie dalszych wniosków. Autorka zwraca też uwagę na konieczność przeprowadzenia dalszych badań w okolicach bardziej odległych na terenie badanego obszaru. Uwzględnia również zmiany, zachodzące w ubiorze i wynikające z tego różnice w sposobie tańczenia. Przekonywująco również omawia wpływ środowiska naturalnego i tła kulturowego na kształtowanie się form tanecznych. Jeżeli chodzi o zastosowanie folkloru tanecznego we współczesności, to autorka reprezentuje pogląd, jakoby tradycyjny folklor taneczny, organizowany przez profesjonalistów i "zasilany" zdobyczami zawodowego wykonawstwa tanecznego jest jego dalszą drogą rozwoju i ma prowadzić do powstania nowych form ludowej twórczości (kultura masowa). Autorka postuluje również konieczność ustalenia ujednoliconych kryteriów analizy formalnej. Zwraca uwagę na brak metodologii w pracach nad folklorem tanecznym. Krytykuje literaturę taneczną o charakterze użytkowym, dającą tylko opisy materialów, selekcjonowanych bez żadnego kryterium i bez uwzględniania kontekstu tradycyjnego repertuaru tanecznego. �350 Sprawozdania i recenzje Flett J. F., T. M., Traditiona~ Dancing in Scot~and. London 1964, s. 313, ilustr., mapy. Autor jest wykładowcą matematyki na uniwersytecie w Liverpool'u. Wraz z żoną podjął przed wielu laty zbieranie tańców w terenie i przebadanie żródeł pisanych, dotyczących tańców szkockich. Oboje publikowali liczne artykuły w magazynach folklorystycznych. Przy pomocy swego zespołu tancerzy organizowali liczne odczyty, połączone z demonstracją tańców szkockich. Rozdział wstępny orientuje pobieżnie w historii tańców szkockich. Omówione w nim zostały ważniejsze zbiory tańców i zasięg działania dawnych zbieraczy. W dalszym ciągu następuje opis zwyczajów, związanych z wykonawstwem tanecznym. Charakterystyka trybu szkolenia tancerzy (ważny moment w tańcu szkockim) jest tematem następnego rozdziału. W dalszym ciągu pracy poszczególne rozdziały poświęcone są tallcom wysp Archipelagu Orkadzkiego i wysp Szetlandzkich. Następnie choreotechnika tańców "reel" i "country dance" badanego terenu (opisy słowne dopełnione znaczkami graficznymi). W aneksie - charakterystyka tańców z "Nowej Szkocji", przeniesionych niegdyś przez osadników szkockich. Całość dopełnia wykaz informatorów i bibliografia. W całości pracy uderza gruntowna znajomość materiałów, staranna ich analiza w oparciu o zaplecze historyczne. Wydobyte zostało ciekawe zjawisko upowszechnienia się i adaptacji form tańca dworskiego przez szerokie kn;gi społeczne. Autorzy równocześnie jednak starają się odkryć elementy dawniejsze tat1ca szkockiego. Dlatego przytoczony został duży materiał z odległych zakątków i wysp, dokąd wpływy formalnej etykiety zawodowych mistrzów tańca z południa kraju - nie docierały. Czasopismo "Ethnomusicology" publikowało w ostatnim czasie sporo artykudotyczących etnologii tańca. Poniżej przegląd kilku ważniejszych prac: Hugh M. Miller, A Data Check-Ust for the Study of Ethnic Dance. (Kwestionariusz do studium nad tańcem etnicznym), Ethnomusicology 1964/1, s. 55. Krótki zbiór dyspozycji, dotyczących przebiegu badań terenowych wypróbowany przez autora w Polinezji. Są to ogólne dane z pominięciem subtelności, które badacz nanosi na arkusz materiałowy zależnie od możliwości i potrzeb. Joann Wheeler Kealiinohomoku, A Court Dancer Disagrees with Emerson'.) CLassic Book on the Hu~a, (Tancerka nadworna nie zgadza się z klasyczną książką Emerson'a na temat tańca hula), Ethnomusicology 1964/2, s. 161. Autorka porównuje wiadomości, uzyskane od 90-letniej tancerki hawajskiej, z książką N. B. Emerson'a z roku 1909, uchodzącą dotąd jako klasyczny zbiór' wiadomości o tańcu hula. Sędziwa informatorka była tancerką na dworze króla Kalakaua i później prowadziła własną szkołę tego tańca. Rozbieżności wynikają głównie przez niewłaściwe interpretowanie "terminologii" tanecznej przez Emerson'a. John Donald Robh, Rhytmic Patterns of the Santo Domingo Corn Dance, (Przebiegi rytmiczne tańca "na zboże" w Santo Domingo), Ethnomusicology 1964/2, s. 154. Notacja przebiegu tańca o skomplikowanych rytmach i rysunku z terenu Republiki Dominikańskiej (Haiti). Norman Feder, Origin of the Ok~ahoma Forty-nine Dance, (Pochodzenie tańca pod nazwą "czterdzieści-dziewięć" z Oklahoma), EthnomusicoJogy 1964/;3, s. 290. Powstanie tańca i jego nazwy, rozprzestrzenienie i stan zachowania. łów, �Sprawozdantu 351 t recenzje Judith Lynne Hanna, Africa's New TraditionaL Dance, (Nowy taniec tradycyjny z terenu Afryki), Ethnomusicology 1965/1, s. 13. Autorka artykułu w oparciu o l-roczne badania terenowe dowodzi zmian, jakie zaszły w tradycyjnym tańcu afrykańskim wskutek przebudzenia się poczucia nacjonalizmu i powstawania tworów państwowych. Niektóre tańce uległy zapomnieniu lub też zmieniły się. Przestały być aktualne niektóre dawne funkcje religijne i społeczno-ekonomiczne tańca. Autorka dostrzega w nowych tworach tanecznych przejawy ciągłości tradycji obok całkowicie nowych elementów. W dalszym ciągu analizuje zmiany, jakim te tańce podlegały już w przeszłości (wpływ okupacji europejskiej, chrystianizacja, szkolnictwo, urządzenia cywilizacyjne itp., a w innych rejonach podobne oddziaływanie islamu), charakteryzuje obecny obraz tańca afrykańskiego. Podkreśla aspekty polityczne pokazów tanecznych. Festiwale i konferencje są okazją do demonstrowania tańców jako przejawów odrębności kulturowych. W dalszym ciągu autorka analizuje zmiany jakie zaszły również w kostiumach, używanych do tańca i akompaniamencie muzycznym. Końcowy rozdział poświęcony jest analizie zmian, jakie uwidaczniają się w formach tańca afrykańskiego, którym zaczyna zagrażać niwelacja. Roderyk G. Kurath, S. Marti, Dances of Anahuac. Chicago Lange 1964, ed. by Sol Tax, ss. 251, ill. W powstającej współcześnie etnologii tańca ta praca dwojga autorów (choreolog i muzyk) ma szczególną pozycję. Przeprowadzona w niej rekonstrukcja tańców i rytuałów Majów i Azteków z epoki prekortezjańskiej oparta została głównie o wnikliwą analizę starych kodeksów, kronik i przede wszystkim ceramiki i rysunków z wyobrażeniami tańca. Występująca w tych materiałach ogromna ilość bóstw przedstawiona jest zwykle w pozach tanecznych. Dzięki temu udało się autorce wypośrodkować styl poszczególnych grup tańców. Nieodzownym dopełnieniem tej pracy są materiały porównawcze z dziedziny współcześnie istniejącego folkloru tanecznego. Cały materiał choreotechniczny został podany w transkrypcji systemem Labana (kinetografia). Obraz tańca tej odległej epoki ukazany został na tle życia codziennego, społecznego i poszczególnych zwyczajów. Uwzględnione rówmez zostały rozliczne aspekty tańca (religijny, ekonomiczny, leczniczy, rekreacyjny). Praca składa się ze wstępu i 12 rozdziałów; ale dadzą się wyróżnić 3 zasadnicze części: a) analiza żródeł; b) analiza materiału tanecznego, zawartego w żródłach oraz materiał choreotechniczny współczesnego folkloru tanecznego; c) analiza elementów muzycznych (ikonografia, instrumenty muzyczne, nawiązanie do współczesnego folkloru muzycznego), analiza symboliki tańców. Wspaniale ilustrowane dzieło jest przykładem nowocześnie przeprowadzonej rekonstrukcji tańca jednej z dawnych cywilizacji (archeochoreografia). Roderyk H. Suna, Novaja sistema kinetograf H Latvijas PSR Zinatnu Akadcmijas Vestis, zaptSIeJ nr choreograficeskich 5 (214), Riga Lange dvizenija. 1965. Autor omawia stosowany przez siebie system notacji ruchu, na dużej ilości materiału z dziedziny folkloru tanecznego Łotwy. wypróbowany �352 SpraWozdania i recenzje W treści artykułu polemika z niektórymi wypowiedziami uczestników Sekcji Tańca VII Kongresu MUNAE w Moskwie w 1964 r. (np. wypowiedź W. Malma) co do uniwersalności systemu notacji R. Labana w pracy nad folklorem tanecznym. System H. Suny istotnie obejmuje: 1) podział czasowy - wyznaczony rytmem, 2) horyzontalną projekcję ruchu, 3) wertykalną projekcję ruchu, 4) jednoczesność ujmowania ruchów różnych części ciała . . Brak jednak ostatniego z pryncypalnych elementów pełnej notacji ruchu, jakim jest rejestracja przepływu ruchu (the Flow of Movement), dzięki czemu występuje widoczny brak powiązania pomiędzy poszczególnymi fazami notacji. Tymczasem element ten jest zawarty w systemie Labana. Stąd teź nic dziwnego, że ten ostatni system ma dziś w dziedzinie folklorystyki tanecznej powszechne zastosowanie na całym świecie. System H. Suny jest niewątpliwie znacznym usprawnieniem zapisu ruchu w stosunku do opisu słownego. Ma on jednak charakter mnemotechniczny i znaczenie lokalne (jak np. swego czasu system St. Totha w Czechosłowacji). Roder'uk Lange � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eafddefb7e22eb50eebec9020e3cef3.pdf 306e81f97aa3a28ee1667b0a550f6f20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:315 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:279 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1966 t.51 cz.1 Description An account of the resource LUD 1966 t.51 cz.1,s.181-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S P R A W O Z D A N I A ETNOGRAFIA POLSKA. Instytut Historii demii Nauk, Wrocław~WarszRwa~Kraków I RECENZJE Kultury Ivlaterialnej 1963, z. VII. Polskiej Aka- Zeszyt VII Etnografii polskiej rozpoczyna artykuł W. D y n o w s k i e g o pt. Z dziedzin deficytowych etnografii poLskiej. Określając mianem deficytowych te wszystkie dziedziny życia zbiorowego w państwie, które nie wykazują właściwej pr~żności rozwojowej, autor stara si~ wykazać, że brak na terenie nauki polskiej żywszych tradycji w zainteresowaniach problematyką tzw. ludów niecywilizowanych zarówno w tematyce prac badawczych nad kulturą ludów "pierwotnych", jak i w zakresie własnych koncepcji teoretycznych, wypływa z ogólnej sytuacji polskiej przeszłości w ubiegłym stuleciu. Zastanawiając się wszakże nad aktualną sytuacją ludów niecywilizowanych, nad ich zmienioną pozycją i rolą we współczesnym świecie wiodącą w kierunku emancypacji politycznej i świadomych poszukiwań nowej, własnej kultury, dochodzi do przekonania, że podstawową sprawą w etnografii winny stać si~ obecnie studia nad zachodzącymi procesami przeobrażel1 kulturowych ludów niecywilizowanych ze szczególnym uwzględnieniem realnie istniejącej sytuacji. Aby ta dziedzina etnografii polskiej mogła dojść do pełnego rozkwitu, należy przede wszystkim wyrównać dawny deficyt, co zdaniem autora artykułu oznacza konieczność odpowiedniego ustosunkowania się do dorobku przeszłości, czyli innymi słowy, do spopularyzowania fundamentalnych twierdzel1 teoretycznych oraz przyswojenia sobie podstawowej bazy faktograficznej, zgromadzonej przez poszczególne szkoły, czy kierunki etnograficzne. W maksymalnym uj~ciu dojść powinno do wypracowania oryginalnych stanowisk poznawczych, ale to jedynie w oparciu o konkretne badania terenowe. W cz~ści ~ Studia i materiały T. L e w i c k i, Pożywienie źródeł -- ludno.ki znajdują Zachodniej si~ następujące Afryki artykuły: w średniowieczu wedłur; arabskich. Jest to próba ukazania całokształtu wiadomości o pożywieniu ludów zamieszkujących Zachodnią Afrykę przed początkiem XVI stulecia, zawartych w dziełach średniowiecznych pisarzy arabskich. Wiadomości te mają charakter fragmentaryczny i przypadkowy, mimo to pozwalają na ogólną orientacj~, dotyczącą źróder pożywienia i konsumpcji mieszkal1ców Afryki Zachodniej. W pożywieniu większości tych ludów zasadniczą rol~ odgrywały pokarmy pochodzenia roślinnego. Uzyskiwano je bądż przez zbieranie roślin dziko rosnących, bądż też najpowszechniej i najcz~ście.i przez kopieniaczą uprawę. Wśród artykułów spożywczych pochodzenia roślinnego na pierwszym miejscu wymienione jest proso, następnie ryż, fonio, pszenica, jęczmień oraz ziarna różnych traw zbieranych. W dalszej kolejności cytowany jest yam, woandzu, czyli orzeszki ziemne, rośliny strączkowe (fasola, bób), warzywa (cebula, czosnek, kapusta, bakłażan, rzepa), dynie, owoce, trufle i manna. W porównaniu z pokarmem pochodzenia roślinnego, mi~so odgrywało w konsumpcji �182 Sprawozdania i recenzje ludności Zachodniej Afryki o wiele mniejszą rolę i spożywane było' jedynie z okazj i specjalnych uroczystości, aczkolwiek u niektórych plemion zdarzały się odstępstwa od tej zasady. W średniowiecznej Afryce Zachodniej hodowano bydło rogate, m. in. woły, krowy, owce, barany i kozy. U szczepów berberskich jadano mięso wielbłądzie, a w kraju Mali - mięso osłów. Duża ilość Czarnych jadała mięso psów. Z ptactwa domowego hodowano ku.ry, gęsi, kaczki i gołębie. Poza mięsem zwierząt domowych i ptactwa pewną rolę w pożywieniu ludności odgrywała zwierzyna łowna, a wśród niej antylopy, żyrafy, strusie, hipopotamy, krokodyle, słonie, żółwie i węże. Duże znaczenie miały ryby i to zarówno morskie, jak i słodkowodne. Z innych artykułów spożywano tłuszcze roślinne i zwierzęce (w tym ogromne ilości masła) oraz miód i trzcinę cukrową, stosowane do słodzenia potraw. Sól używana do przypraw konsumowana była w niewielkich ilościach i uchodziła za artykuł rzadki i drogi. Znanymi przyprawami importowanymi były imbir i pieprz. Jedyną używką (pomijając alkohole) był orzech koLta, bardzo chętnie żuty przez Czarnych. Z napojów, poza wodą rozpowszechnione było mleko słodkie i kwaśne, różne kwaśne polewki, piwo z prosa oraz płynny miód. W zakończeniu artykułu podane są wiadomości o naczyniach do gotowania, jedzenia i przechowywania pokarmów i napojów, używane przez mieszkańców Zachodniej Afryki. K. M a k u l s k i, Geneza Buszmenów na podstawie bad01l. (/rcheoLogicznych etnograficznych. Opracowanie poświęcone jest genezie etnicznej Buszmenów, potraktowanych przykładowo ze względu na swą pierwotną kulturę zbieracko-łowiecką, jako warstwa naj starszych mieszkańców Afryki. W kulturze buszmeńskiej wyróżnionych jest kilka etapów rozwojowych. Są nimi: 1. lata 1900-1950, na które przypada szybka industrializacja terenów Afryki płd., powodująca zasadnicze zmiany w tradycyjnej kulturze Buszmenów; 2. lata 1900-1870, w których występuje zanik żywotności kultury Buszmenów, spowodowany ekspansją sąsiednich ludów; 3. okres poprzedzający lata 1870, a sięgający momentu odkrycia Buszmenów przez europejskich podróżników. Buszmeni stanowili lud zbieracko-łowiecki. Ich gospodarka miała typowy charakter przyswajający. Sposób życia koczowniczy; grupy liczebnie słabe; kultura materialna bardzo uboga. Ten tryb życia Buszmeni wiedli od niepamiętnych czasów i nie zmieniali go bez wyraźnego przymusu. Porównując kulturę buszmeńską, głównie do XVIII wieku (gdyż w latach późniejszych widoczne są duże zmiany), z kulturami archeologicznymi Afryki płd .. datowanymi na ,późną epokę kamienia, a reprezentowanymi przez przemysł smithfieldzki i wiltoński, daje się stwierdzić łączność kulturową, polegającą na podobieństwie występowania pewnych typów narzędzi oraz charakterystycznych ozdób. Z tych przesłanek autor wyciąga wniosek, że Buszmeni jako lud uformowali się w bliżej nieokreślonym czasie, w wyniku zmieszania się autochtonicznych elementów południowo-afrykańskich z elementami przybyłymi z północy. A. Wal kańskiego i g ó.r plemienia S k i, Studio nad więzią terytoriaLną i Todzinną wschodnioafry- Luo. Artykuł poświęcony jest analizie podstawowych form więzi społecznej, stanowiącej o spójni wschodnio-afrykańskiego plemienia nilockich Luo, zamieszkałych na terenach przylegających do wschodnich wybrzeży jeziora Wiktoria w zachodniej Kenii. Zasadniczą więzią społeczną wśród LUD jest pokrewieństwo, które, choć stale jeszcze zajmuje miejsce naczelne, nie stanowi już jedynego czynnika, deter- �Sprawozdania 183 i recenzje minującego zbiorowe życie plemienia. Do momentu przyjścia Europejczyków podstawową jednostką rodzinną była rodzina poligamiezna, pozostająea pod władzą naczelnego patriarchy. Jej sytuację społeezno-gospodarczą cechowała prz'ewaga pasterstwa nad rolnictwem, mimo że rolnictwo stanowiło główną bazę wyżywienia. Bogactwo określane było posiadaniem wielkich trzód bydła. Zwie,rzęta stanowiły nie tylko o stanie zamożności właściciela, lecz także o znaczeniu władzy, wpływach grupy męskiej w życiu publicznym oraz o liczebności i trwałości rodu. Odpowiednikiem terytorialnym tego typu rodziny była zagroda, zbudowana najczęściej na planie koła, wg. specjalnego, tradycyjnego schematu, zazwyczaj ufortyfikowana i posiadająca własną drużynę wojskową, niezbędną wobec częstych wojen plemiennych. W zagrodzie takiej mieszkała cała rodzina, która wśród Luo przybrała formę zespołu małżeństw indywidualnych, powiązanych osobą wspólnego męża, gdzie wszystkie kobiety były pełnoprawnymi żonami. W rodzinie poligamicznej współżycie małżonków stanowiło splot wzajemnych uprawnień, obowiązków i usług. Mężczyzna dostarczał kobiecie ziemię i wyposażał jej gospodarstwo, natomiast ona pracowała na roli, a poza tym obowiązana była do współżycia z mężem i do rodzenia mu dzieci. Z chwilą śmierci męża poligamisty zagroda przestawała istnieć. Pozycja mężczyzny w rodzinie poligamicznej Luo kształtowała się pod wpływem trzech istotnych czynników: jego uprawnieil i przywilejów jako ezłonka lineażu, jego autorytetu, jako męża i głowy rodziny oraz jego kierowniczej roli, jako organizatora i przywódcy zespołu produkcyjnego, jaki stanowiła rodzina poligamiczna. Sytuacja kobiety w rodzinie Luo była niewątpliwie niższa niż mężczyzny, ale jej rola we własnym domu w zakresie wychowania, wyposażenia i wykształcenia dziecI była i jest bardzo wysoka. Ten stan rzeczy ulegał gruntownym zmianom na skutek inger,encji europejskieh kolonizatorów. W związku z niektórym i zarządzeniami administracyjnymi nastąpił rozpad wielkiej rodziny. Główna podstawa władzy mężczyzn - zwierzęta, zaczęły coraz bardziej ustępować zainteresowaniom rolniczym, a możność dodatkowych żródeł dochodu (handel i zbyt nadwyżek rolnych), skupione w rękach kobiet osłabiły prestiżową sytuację mężczyzny. Mimo to, pojedyńcza rodzina poligamiczna u Luo wykazuje nadal zadziwiającą trwałość i pDzystosowuje się skutecznie do nowego typu gospodarki chłopskiej. Nic też nie zdaje się wskazywać na to, by przechodziła ona kryzys, mający doprowadzić ją do rozpadu. K. W o l s k i, Powindah - patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. Artykuł poświęcony jest zanikającemu koczownict,wu i handlowi okrężnemu. prowadzonemu na terenach Afganistanu i Pakistanu przez patańskie plemię Ghilzai z Afganistanu. Ludzi, oddających się tym zajęciom i temu trybowi żyeia określa się mianem Powindah. Termin ten jest pochodzenia perskiego i znaczy dosłownie, tłumok towarów". Współcześnie na terenie Pakistanu obejmuje się nim jednak wszystkich patańskich koczowników z Afganistanu, przyby'wających jesienią na zimę do Pakistanu, bez względu na ich zawód, czy uprawiane zajęcie. Powindah nawet na terenie Pakistanu różnią się od otaczającej ich ludności osiadłej ze względu na fakt, że zamieszkują w namiotach, a nie w lepiankach oraz przez odmienny kolor odzieży. Terenem działalności i wędrówek Powindah są wschodnie krailee Wyżyny Irańskiej i ziemie tym krańcom prizyległe. Z utartych głównych szlaków schodzą Powindah obecnie coraz częściej na tereny bardziej ustronne, omijają'c miejsca, gdzie napotykali na trudności. Wśród Powindah znajdują się ludzie oddający się różnym �18..1, Sprawozdania i recenzje zajęciom. Zalicza się do nich pasterzy ,rzemieślników-specjalistów do robót wodnokanalizacyjnych oraz kupców. Ci ostatni są grupą naj liczniejszą i najcharakterystyczniejszą. Prowadzą oni handel naj różnorodniejszymi towarami, których zestaw zależy każdorazowo od kierunku szlaku. Obecnie odwieczny ruch nomadów ulega pewnemu ograniczeniu, a w handlu daje się zauważyć duży zastój. Być może, że dojdzie wkrótce do zahamowania i likwidacji wędrówek Powindah. J. M a c i e j e 'w s k a, górskich w kol'!cu XIX Akulturacja i na początku w gospodarce i, trybie życia Lapończyków XX wieku. Przez akulturację rozumie się zjawiska, które powstają, gdy dwie grupy, mające różne kultury wchodzą w ciągłe i bezpośrednie kontakty, co pociąga za sobą zmiany w pierwotnych modelach kulturowych jednej lub obydwu grup. Artykuł zajmuje się dawną kulturą grupy Lapończyków górskich i zmianami, jakim uległo ich życie wskutek nowych warunków gospodarczych, jakie wytworzyły się na Północy pod wpływem polityki gospodarczej kapitalistycznego państwa szwedzkiego. Typ dawnej gospodarki Lapończyków górskich związany był bardzo ściśle z hodowlą dużych stad reniferów. Najistotniejszą cechą leżącą u podstaw kultury lapońskiej była umiejętność maksymalnego przystosowania się do środowiska naturalnego oraz duży stopień samowystarczalności gospodarczej. Początkowe kontakty Lapończyków z państwem szwedzkim, datujące siG od połowy XVIII w. były na ogół bardzo lużne i ograniczały się do działalności handlowej i zbierania podatków, Poza akcją misyjną i początkami edukacji, państwo szwedzkie nie ingerowało w kulturę, a w tym i w życie gospodarcze grup lapo!iskich. Trwałe i bezporśednie kontakty zapoczątkowało osadnictwo fińskie w XIX w., poprzedzające narastający proces kolonizacyjny. Jego nastGPstwem był caly szereg konfliktów, wynikających z odmienności etnicznych, ustrojowych gospodarczych grup, wchodzących ze sobą w kontakt. Naruszenie stanu równowagi w gospodarce lapońskiej doprowadziło z jednej strony do zmiany typu zajęć i przejścia do osiadłego trybu życia, z drugiej zaś do przekształcenia hodowli renów w przedsiębiorstwo produkujące na zbyt mięso i skóry. Obecnie Lapończycy górscy, trudniący się hodowlą renów, przyjmując wiele elementów kultury sąsiedzkiej zachowują nadal własną odrębność (adaptacja), natomiast te Todziny, które 'przeszły do innych zajęć, wzorując się na systemie gospodarowania osadników skandynawskich i przejmując od nich formy życia i gospodarowania są bliscy utraty własnej kultury (asymilacja). A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu FranJest to omówienie działalności naukowej i organizacyjnej zmarłego profesora Eugeniusza F'rankowskiego wraz z bibliografią jego prac, uszeregowaną wg porządku chronologicznego. kowskim. W dziale - Kronika - poza omówieniem kilku podstawowych wydarzeń 7. życia etnografii krajowej znalazły się informacje na temat rozwoju kultury Afryki oraz dane o etnografii w krajach socjalistycznych. Dział Kroniki nie jest w zasadzie przeznaczony do szczegółowego recenzowania, mimo to, pozwalam sobie wypowiedzieć kilka zdań na margin€\Sie jednej informacji zatytułowanej Afryka nieznana a bliska. Nie pragnę tu bynajmniej polemizować z autorem informacji, ani przeciwstawiać mu swego zdania, oceniającego wystawę ze względu na wybitnie nieusyste- �Sprawozdania i recenzje matyzowaną i nie dbale skomentowaną ekspozycję jak najbardziej negatywnie, chcę jedynie zwrócić uwagę Redakcji, aby na przyszłość z nieco większym krytycyzmem podchodziła do materiałów dokumentacyjnych, które zdecydowanie kolidują z tekstem artykułu, oraz z punktu nasuwają wątpliwości co do kwalifikacji zawodowych autorów wystawy i co do rzeczywistej wartości "udanego eksperymentu" (przykłady: ryc. 6. Maska Senu ..., powinno byś Senufo; ryc. 7. Maska Chińczyka, Afryka Wschodnia, tak, ale bliższego określenia brak, a dane istnieją, nawet w języku polskim i brzmią:: Mozambik, dorzecze Rowuma, Makonde Mawia; ryc. 10. Na planszy z prawej strony rytualny ubiór, wyobrażający biust kobiecy, nie jest pełnym strojem, brak maski twarzowej z kłódką pelele w wargach, a obiekt taki istnieje w Mlocinach). W dziale - Recenzje - znajduje się kilka omówień interesujących publikacji. w tym trzech książek Levi-Strauss'a oraz nie opublikowanego manuskryptu prof. K. ;Vloszyńskiego. Krystyna Karol Iłławiczka, Melodie polskie lU Kancjonale Mazurskim. zursko- Warmińskie", Olsztyn 1963, nr 3 (81), s. 333-374. Czerniewska .,KomlAnikaty Ma- Karol Hławiczka w wyżej cytowanej pracy zapoznaje nas z popularnym wśród ludności ewangelickiej na Mazurach Kancjonałem Mazurskim, którego pierwsze wydanie pochodzi z 1741 r. Stanowi on bardzo cenny dokument polskości tamtejszego ludu. Materiał pieśniowy przejął ten kancjonał z kancjonału wcześniejszegD ks. Samuela Tschepiusa, opracowanego z polecenia władz pruskich pt. Doskonaly Kancy()Ilal Pruski Królewiecki z 1'. 1732. Bardzo niewiele pieśni opuszczono, prawie wszystkie wciągnięte zostały do Kancjonału Mazurskiego. Są one przeważnie tłumaczone z niemieckiego. Hławiczka jednak zauważa, iż pieśni niemieckie były częściowo także tłumaczeniami dawniejszych hymnów łacińskich, pieśni czeskich, a nawet polskich autorów i dochodzi do wniosku, że Kancjonał Mazurski posiada około 300 pieśni pochodzenia polskiego, co stanowi ponad 300/0wszystkich pieśni. Są to piE'śni polskich poetów religijnych polskiej Reformacji z XVI wieku, ~(oci1anov..-skiego, Reja, Trzycieskiego i innych, a także pieśni anonimowe z czasów Reformacji w Polsce oraz pieśni oryginalne powstałe na Mazurach. Wielka liczba wydań świadczy o wielkiej popularności kancjonału. Napisany jest w literackim języku polskim, ale zabarwiony wyrazami z dialektu mazurskiego. Przeznaczony nie tylko do użytku w kościele, lecz i w domu przy różnych okolicznościach, w związku z różnymi zwyczajami. Pieśni kancjonału związane zostały z biblią, nad każdą umieszczony werset biblijny z podaniem księgi i wiersza. Między wiersze pojedyńczych pieśni powsuwane zostaly objaśnienia tłoczone odrębnymi czcionkami, tłumaczące wyrazy obce, symboliczne i obrazy religijne. Poza pieśniami zawiera kancjonał modlitwy w liczbie około 100. Mówiąc o pieśniach mamy na myśli tylko teksty, bo melodii niestety Kancjonał nie zawieTa. To stało się punktem wyjścia dla pracy Hławiczki. Postawił on sobie za zadanie znalezienie właściwych melodii do odpowiednich tekstów. Sięga do wydawnictw polskich pieśni na terenie Niemiec z połowy XIX wieku, a specjalnie opiera się na zbiorze Btilowa von Dennewitz 38 Masurische Chorale... z roku 1902, w układzie na 4 głosy, z których omawia tylko same melodie (głos najwyższy), uporządkowując je według kolejności występowania w "Kancjonale Mazurskim", Hławiczka stwierdza, że Bulow korzystał z kancjonałów polskich i zbiorów pieśni �186 Sprawozdania i recenzje protestanckich, jakie były dostępne w Elblągu i Gdańsku jak; kancjonały z XVII wieku Artomiusza, "Kancjonał Gdański" Huenefeldta, wydawnictwo A. Wedeckego i kancjonał zdefe~towany bez karty tytułowej, który Biilow mylnie uważał za kancjonał Seklucjana z XVI wieku. Hławiczka zwraca uwagę też na częstą niezgodność zapisów Biilowa z oryginałem pod względem metrycznym, były to jednak konieczne korekty, które Biilow przeprowadza ze względu na niezgodność dawnych zapisów z nowoczesnym sposobem notowania. Hławiczka przytacza szereg melodii z tekstami (44 + kUka wariantów tych samych melodii), umieszczając przy każdej tytuł każdego działu, numer oraz tytuł pieśni, a następnie w nawiasie obok nazwiska Billowa numer melodii w 'jego wydawnictwie, źródło z którego jest zaczerpnięta, rodzaj taktu przez niego użyty, numer pieśni i stronę w "Kancjonale Pruskim" oraz ewent. adnotacje odnoszące się do pieśni poza wersetem biblijnym. Adnotacje te dokładnie wymieniają kancjonały i wydawnictwa, w których daną melodię spotykamy, z oznaczeniem jej numeracji. W adnotacjach tych widzimy kolosalny wkład pracy autora, który sięga do wszystkich nawet najstarszych kancjonałów, wyszukuje tam kolejno każdą pieśń i stwarza nam w ten sposób obraz żywotności danej melodii i jej roz,pow,gzechnienia. Hławiczka umie, mimo tekstów niemieckich, odkryć charakter słowiański pieśni, jak np. nr 3:. "Słuchay, co żywo, sądu straszliwego" nad którą Billow podaje tekst niemie<:ki "Har, was da lebt" i której nie ·spotykamy w dawniejszych kancjonałach, a której wariant Hławiczka od·nalazł w dzisiejszej żywej praktyce na Śląsku Cieszyńskim ,śpiewany do psalmu Kochanowskiego "Kto się w opiekę". Zdaje on sobie sprawę z pewnych adaptacji rytmów polskich do potrzeb tekstu niemieckiego, np. rytmy mazurkowe w pieśni nr 9 "Moy .Jezu, serca Radości" lub nr 34 ,.Śpiewaycie, cześć daycie". Niektóre pieśni znajduje też w śpiewnikach kościoła katolickiego. Krytycznie traktuje informacje Biilowa, do których wnosi nieraz uzupełnienia, a nawet korekty. Oprócz pieśni ze zbioru Biilowa Hławicz;ka korzysta i z innych wydawnictw, jak publikacje Małłka ("Jutrznia Mazurska na Gody", "Plon czyli dożynki na Mazurach", "Mazurs.ki śpiewnik regionalny"). Spotykamy tu często warianty melodii ze zbioru Billowa, ale i pieśni, których w publikacji Biilowa nie ma. Małłek w przeciwieństwie do "Kancjonału Mazurskiego" teksty podaje w gwarze mazurskiej. a melodie - z później wprowadzonymi ozdobnikami melizmatycznymi. Nie znajdujemy ich pierwowzorów w kancjonałach polskiej Reformacji. Hławiczka przypuszcza, iż są tworami miejscowymi. W dwóch wypadkach Hławiczka znajduje melodie do pieśni z Kancjonału Mazurskiego w ulotnych drukach. Na koniec Hławiczka stwierdza, że na Mazurach musiały być znane jeszcze inne melodie nie zanotowane ani przez Billowa, ani przez Małłka, gdyż spotkał on odwołania przy poszczególnych pieśniach do znanych melodii innych pieśni, nie publikowanych. Analiza melodii, rytmiki i prozodii jest krótko i zwięźle ujęta. Hławiczka stwierdza, iż melodie w zapisach Biilowa w stosunku do swoich pierwowzorów zostały zmienione .przez dostosowanie do systemu dur-moll, objawia się to przede wszystkim podwyższeniem VII stopnia. Tylko w 5' wypadkach spotyka on skalę doryck::t (na 47 mel.). P.od względem rytmicznym melodie dawniej zróżnicowane, podporządkowane zostały zasadzie izo'rytmii, a więc prowadzone w równych wartościach, z zatrzymaniem tylko na nutach końcowych. Co do zasad prozodii, to brak zgodności akcentów słowa i akcentów melodii, podobnie jak to ma miejsce w pieśniach XV i XVI w. Reasumując musimy przyznać, iż omawiana praca Hławiczki jest cennym wkładem w dziedzinę etnografii polskiej, odkrywa nam ona piękno dawnych pieśni �Sprawozdania 187 l recenzje religijnych, wskazuje wiele wartościowych, o niez,wykle głębokiej treści tekstów. Kancjonał Mazurski jest cennym zabytkiem nie tylko jako wy'raz polskiej Reformacji, ale jako wyraz życia ludności polskiej i jej przywiązania do Macierzy, od której była odcięta przez długie wieki. Antonina Wozaczyńska O. Polonec, Slovanske valasky, fokasa a takany, Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea, Narodneho Odboru w Martine. Wyd. Os veta n.p. Bratislava-Martin 1963. str. 63, 'ryc. 85, 1 mapa. O. Polonec, Valasky [t valaiikari na Slovensku. Sbornik Slovenskeho Muzea. Etnografia 4. Rocz. LVII, 1963, str. 40-75, ryc. 27. Narodneho Temat poruszony przez A. V a c l a v i k a w pracy Slovenske palice (Turc. Martin 1934) doczekał się na południowej stronie Tatr wyczerpującego opracowania, na podstawie bogatych zbiorów znajdujących się w Muzeach w Bratysławie i Martinie. Autor w pierwszej pracy opublikował właśnie te zbiory -- podając opisy 137-u obiektów. Fotografie 85-u indywidualnych faktów wchodzących do tego zbioru zostały zestawione na tablicach. Zasób źródłowy jest dostatecznie liczebny a ścisłe opisy odpowiadają wszystkim wymogom źródłoznawczym. Nic więc dziwnego, że i przeprowadzona typologia budzi zaufanie, a w konsekwencji i wnioski wychodzące poza typologię są godne uwagi i uznania. Autor wyróżnia - ze względu na kształt - trzy formy: valaska, fa kos, cakan. Cakany wywodzi autor z palic, a vlasniki z siekier; fakose uważa za przejściową formę. Prototyp "czakanów" widzi O. P o lon e c w hakowatych kijach pasterskich, służących do chwytania owiec. Tematem tym zajmował się w przeszłości A. Vaclavik w pracy, Slovanske palice (1934 str. 1 - 123). Zwraca przy tym uwagę fakt, że pierwotna funkcja jak też i forma uległa zmianie i narzędzia te stały się oznaką golności pasterskiej, zamożności, służyły w obrzędach i zabiegach magicznych. (ryc.63, 81, 85). O ile nie można wnosić zastrzeżeń do typologii przeprowadzonej przez autora, należy ostrożnie traktować próby wyjaśnienia genezy "czakanów", gdyż należałoby wtedy liezyć się z koniecznością rozważenia tego zagadnienia na szer·szym tle porównawczym. Liczyć się trzeba z tym, że jest to pożyczka z tureckiego (lokotsch), chociaż Vasmer widział tu śr. gr. Autor daje zresztą historyczne tło społeczne używania różnych form broni tego typu, podkreśla też, że "fakosze" i ,.czakany" przyszły do Karpat i w Tatry z pasterską falą wołoską. Interesujące są również jego wywody O wytwórcach tych narzędzi, z czym wiąże się specyficzność form i ornamenty z poszczególnych mikroregionów, jak Liptów, Bańska Bystrica, Radwan, Priechod, Spisz. Również ciekawe są dociekania i wnioski autora o pierwotnej funkcji tych narzędzi, który'ch kształt a ta,kże zdobnictwo wiąże się z pozycją społeczną pasterza. To że "walaszka" czyli góralska ciupaga z jej bogatym wystrojem była atrybutem bacy potwierdza się i po polskiej stronie. * I jeszcze jedna uwaga luźna, wymagająca .rozważania - czy i o ile kółka przy ciupagach, "fakoszach" czy "czakanach" są echem grzechotkowych kijów pocisko- * Na hali Pod Wołoszynem byłem świadkiem linę wręczył starszemu juhasowi na pożegnanie w 1949 r. jak baca schodząc w doswoją ciupagę· �188 Sprawozdania i recenzje wych (Por. K. Moszyński, K.L.S.). Wprawdzie w literaturze polskiej brak stwierdzenia istnienia takich kijów w Karpatach, ale w roku 1959 można je było widzie l' u pasterzy (krów?) w drodze na Krywań. Dobrze określone typologicznie "walaszki", "fakosze" i "czekany" uporządkował autor przestrzennie a wyniki przedstawił na osobnej mapie. Trochę niepokoi, dlaczego autor potraktował jednym znakiem "fakosze" i "czekany", czyżby zasięgi obu typów pokrywały się wiernie. W drugiej rozprawie opublikowanej w "Sborniku" rozszerza autor swoje zainteresowania, szuka powiązań siekierek w słowiańskim materiale archeologicznym i w materiale etnograficznym. Ale ostatecznie decyduje się na wiązanie małej "walaszki" raczej z pasterstwem wołoskim. W istocie wnioski obu prac pokrywają sic z sobą i prowadzą do uogólnienia, że te typy wołoskich narzędzi są rozpowszechnione w dolinie Hronu, na Liptowie, Spiszu IMagurze. Obie prace oparte na sumiennej analizie formy i funkcji zebranych faktów, uporządkowane chronologicznie i prz'estrzennie doprowadziły autora do trafnych rozwiązań - a mianowicie - prawidłowość w przemianach formy i funkcji i w powiązaniach etnicznych. Jest to chyba cenny punkt wyjścia do studiów nad ciupagami na północnym stoku Tatr i Karpat. Józef Dimitr Krandzalov, sitatis Palackianae Vala,,! na Ivlorave-rnateria!y, Olomucensis, Facultas vrob!emy, Philosophica, metody. Historica, Gajcie Acta Univer1963, s. 5-2\~. Praca prof. Krandzalova uzupełnia wyniki obszernej rozprawy tego autora. wydanej przed ćwierćwiekiem 1, oraz późniejszych, pomniejszych jego studiów'. Autor przeprowadził ponowną analizę zagadnienia osadnictwa wołoskiego, ustosunkowując się do wyników badań z ostatnich dziesięcioleci. Rozdział I (s. 5-10) ma charakter wstępu. Drugi rozdział (s. 11-48) przedstawia aktualny stan badań nad genezą języka i narodu rumuńskiego. Autor krytykuje nawroty do koncepcji autochtonizmu elementu romańskiego na północ od Dunaju (E. Petrovici, C. Daicoviciu i in.), skłaniając się raczej do poglądu o jego imigracji z obszarów Mezji. Zarazem przeprowadza korektę własnych dawniejszych koncepcji, przyjmując, że przodkowie Rumunów zetknęli się z żywiołem slo·· wiańskim jeszcze przed VI w. n.e. Przychyla się dalej do poglądów, że języki romańskie, używane obecnie na Bałkanach (rumuński, meglenorumuński, i in.) nie są dialektami, ale wyłoniły drogą odrębnego rozwoju poszczególnych grup dawnego, zromanizowanego osadnictwa tych okolic. W rozdziale III (s. 49-59) Autor przeprowadza analizę literatury dotyczącej osadnictwa wołoskiego na Morawach. Podkreśla on że wielu badaczy identyfikuje 1. ., a D. K r 8. n d j l a, RHmunskc vLivy w Karr~(ltech sc =L'liistnim :::fcteLem k lWoravskemu Va',assku. Praha 1938. Np.: D. Kra n d a l o v. Znaczenie i charakter wpl'uwów rumuńskich w Karpatach zachodnich ze szczególnym uwzględnieniem Woloszczyznu Morawskiej. Pasterstwo Tatr i Podhala, t. 5, Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1963, s. 165-232; t e n ~ e, Sur les methodes de verification de la nationalitees Valaques-Vlaques dans les Carpathes et <lans les Balkans au moyen-i1ge d !'aide des noms de persannes. Slavische Namenforschung: Verbff. des Institut fur Slavistik der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, nr 2:1 Berlin 1963, s. 216-222; t e n ż e Rumiinische Einf!ilsse in der slawischen H!rtenterminologie und Toponomast!k in den Karpaten. Zeitschrift flir Slavistik, Bd. X, Heft 3, Berlin 1965. z �Sprawozdania i reCCllzJe 189 niesłusznie nazwę: Wołosi z żywiołem etnicznym .rumuńskim. Jako jeden z głównych argumentów przytacza się rzekome wyrazy rumuńskie w terminologii pasterskiej zachodnich Karpat. Analizie filologicznej tych słów poświęcony jest rozdział IV (s. 60-76). D. Krandzalov wykazuje, że znaczna część tych przykładów oparta została na błędn€j etymologii. Stwierdza przy tym, że najwięcej wyrazów rumuńskich występuje w narzeczach ukraińskich (powyżej stu), podczas gdy na obszarach Karpat zachodnich liczba ich nie przekracza 26. Wnioski z tej analizy zamieszczono w rozdziale V. (s. 72-76). Autor stwierdza, że rumuńska terminologia pasterska przenoszona była na tereny Karpat zachodnich przez ludność słowiańską z terenów położonych dalej na wschód . .zywioł etnicznie rumuński nie przekroczył nigdy masowo rzeki Uh. Toteż określenie: "Valach", na Morawach nie oznaczało (zgodnie z pierwotnym znaczeniem) Rumuna, ale pasterza górskiego. Osobny rO'zdział VI (s. 77-126) poświęcony jest ocenom przedwojennej pracy D. Krandzalova. Autor przeprowadza tutaj polemikę z recenzentami, którą trudno przytoczyć z powodu braku miejsca. W rozdziale VII (s. 127-131) przeprowadzono krytykę naj nowszych publikacji, dotyczących osadnictwa na tzw. Morawskim Walaszsku (R. Pavlik, J. Tvaruzek, K. Papica i inn.). Zdaniem Autora powstawanie osad następowało na tym terenie w wyniku planowej akcji wielkiej własności. Rozdział VIII (s. 132-156) dokonuje oceny ostatnich prac z zakresu etnografii i językoznawstwa. AutO'r kwestionuje niektóre nowe ustalone wyrazy rumuńskie w gwarze wołoskiej, jak np. "portasz" - który wywodzi się z hcińsko-węgierskiego te'rminu, oznaczającego "strażników wrót", czy też zestawienia nazw miejscowych zebrane przez P. Olteanu na Morawach i OTawie (s. 140). Recenzent pragnie poświęcić więcej uwagi polemice D. Krandzalova z badaczem polskim K. Dobrowolskim. Autor zarzuca mu słabą znajomość języka rumuńskiego, przytaczając szereg wyrazów podawanych przez K. Dobrowolskiego mylnie za rumuńskie. Nalcżą tu słowa niewątpliwie slowiańskiego pochodze::ia, jak: kuciu, vet (od: wieli). kusyk (nazwa barana' od kusy) syśka (od: szyszka), trestka - cybuch (od staropolskiej nazwy trzciny). Słowiańskie są również imiona: Bułas, Kaluch, Kila, Makula. Kaldoń. W liczbie rzekomo rumuńskich wyrazów nie brak także słów pochodzenia tureckiego (np. majdan, bazar, czardak itp.), czy niemieckiego (Bayer). Autor stwierdza również, że formy chowu owiec, któr€ Dobrowolski poczytuje za charakterystyczne dla gospodarki rumuńskiej, spotyka się również u innych pasterskich lud6w Półwyspu Bałkańskiego (s. 154). Zwraca także słusznie uwagę, że poważniejsza liczebnie imigracja elementu rumuńskiego na tereny Królestwa Polskiego musiałaby znależć odzwierciedlenie w żródłach, czego jednak brak. Odrębny rozdział IX (s. 157-204) poświęcono analizie licznych prac J. Macurka o kolonizacji wołoskiej w Karpatach zachodnich. Dopatrywał się on głównych przyczyn tego ruchu w "instynkcie wędrownym" narodu rumuńskiego oraz w przewrocie gospodarczym, jaki miał nastąpić w XVI w. w związku z przechodzeniem do gospcdarki folwarcznej. D. Krandzalov odrzuca słusznie tezę o wędrownych instynktach, kwestionuje również znaczenie rzekomego przewrotu gospodarczego w tym okresie. Należy zresztą mieć na uwadze, że początki kolonizacji wołoskiej w Karpatach wschodnich przypadają już na przełom XIV i XV w., kiedy trudno mówić o problemie folwarków. W dalszym ciągu D. Krandzalov wykazuje, że instytucja wojewodów wołoskich nie wynikała z wyborów kolektywu wołoskiego, jak to ujmuje Macurek, lecz stanowiła wykładnik władzy feudalnej, podobnie jak sołtysi. Samo słowo wojewoda �190 Sprawozdania i recenzje jest niewątpliwie słowiańskiego pochodzenia i zostało przejęte przez Rumunów. Autor kwestionuje też pogląd o rzekomo postępowym charakterze pasterskiej gospodarki Wołochów, skoro chów owiec był już szeroko rozpowszechniony w średniowieczu na ościennych obszarach przykarpackich. ZdaniemD. Krandzalova kolonizacja wołoska wynikała raczej z biedy i rugów chłopskich, przeprowadzanych w tym okresie przez feudałów. Prawo wołoskie było według niego mniej .korzystną odmianą tz. ·prawa niemieckiego. Rozdział X (s. 205-222) zajmuje się zagadnieniem szałaśnictwa wołoskiego. Autor polemizuje z poglądami niektórych etnografów (B. Kopczyńska-Jaworska, J. Stika), którzy identyfi,kują Wołochów z Rumunami. Zwraca on uwagę, że koczowniczne formy pasterstwa górskiego nie łączyły się bynajmniej z etnicznym pochodzeniem pasterzy, natomiast były wynikiem ok'reślonych warunków klimatycznych, gospodarczych itp. Przykładem tego są np. koczownicze grupy tureckie (Juruci, Karakaczani) bułgarskie, greckie, albańskie itp. Wyraża się .przy tym z uznaniem o badaczu polskim S. Ber·ezowskim, który w jednej z ostatnich prac (1959 L) zajmował analogiczne stanowisko, wykazując wpływy środowiska geog.raficznego na typ pasterstwa. Ostatni rozdział XI (s. 223-238) zawiera podsumowanie wyników pracy. Autor stwierdza raz jeszcze, że nie można liczyć się z poważniejszą migracją elementów rumuńskich na tereny Karpat zachodnich. W tzw. kolonizacji wołoskiej uczestniczyły różne grupy etniczne, przy ·czym na za·chodnich obsza,rach jej zasięgu przeważała ludność miejscowa, lub uchodźcy słowaccy spod jarzma tureckiego. Badania ostatnich lat 30 nie zwiększyły w poważniejszy sposób liczby znanych wyrazów rumuńskich używanych przez ludność podkarpacką. Tzw. prawo wołoskie było formą eksploatacji, stosowaną w ok,reślonych warunkach ekonomicznych, ale nie wiązało się z pochodzeniem pasterzy. Dalsze badania zespołowe uczonych z krajów przykarpackich mogą przyczynić się do wyjaśnienia różnych szczegółów tego procesu. Praca prof. D. Krandzalova jest wynikiem wieloletnich studiów autora i opiera się na olbrzymim materiale źródłowym (w tym również załączone fotokopie). Chociaż tytuł jej wiąże się ściślej z Morawami, obejmuje ona całość zagadnienia kolonizacji wołoskiej. Wyborna znajomość literackiego i ludowego języka rumuńskiego, jak również opanowanie języków słowiańskich, łaciny i niemieckiego, umożliwiła Autorowi sprostowanie wielu fałszywych etymologii, ustalonych przez badaczy władających tylko niektórymi z tych języków. Tezy Autora, poparte licznymi przykładami winny znaleźć szerokie uznanie u specjalistów. Niektóre sformułowania budzą pewnę zastrzeżenia. Tak np. D. Krandzalov dopatruje się jednej z głównych przyczyn kolonizacji wołoskiej na Morawach i Słowacji w zbiegostwie spod jarzma tureckiego. Niewątpliwie czynnik ten musiał odgrywać role, jednakże początki migracji wołoskich w Karpatach przypadają na okres poprzedzający wielką ofensywę państwa Osmanów, stąd musiały istnieć i inne przyczyny. Autor zdaje się również przeceniać udział wielkiej własności feudalnej w organizowaniu osadnictwa wołoskiego. Na teTenie państwa polskiego większość osad powstawało w k'rólewszczyznach, a nie w dobrach magnatów. Wydaje się przy tym, że penetracja pasteTzy wołoskich miała częściowo charakter samo'rzutny, a dopiero po ich pojawieniu się w słabo zaludnionych górach, zarządcy dóbr zmierzali do ujęcia tego ruchu w jakieś normy organizacyjne i nałożenie na przybyszów ciężarów na rzecz dworu. Z drobnych uwag, należy stwierdzić, że urząd wojewody nie istnieje już w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej od reformy z 1950 r. utrzymała się tylko nazwa �Sprawozdania 191 i recenzje województwa. Nazwisko Raska mogło być nietylko ukraińskiego czy czeskiego pochodzenia, ale i polskiego, jest to nazwa ptaka (s. 106). Nazwa miejscowa Trojanowice występuje również w Polsce. (s. 140). Należy sądzić, że wbrew przypuszczeniu Autora, dalsze badania mało dotąd wykorzystanych źródeł polskich jak np. akta wielkich dóbr ziemskich, akta grodzkie krakowskie i in. wyłoniłyby jeszcze niektóre nieznane wyrazy pochodzenia rumuńskiego, używ·ane w terminologii osadnictwa wołoskiego 3. Kazimierz Ślaski J. Ostatnią pozycję z tego zakresu stanowi praca D. Kra n d ź a l O v a, wygłoszona jako referat na Kongresie Słowianoznawstwa w Salzburgu: Comment distinguer des Slaves la population romanisee dans les materiaux archeologiques des pays balcaniques. W tomie: Congresus Historiae Slavicae Salisburgensis, 12-16 Julii 1963 (w druku). OBERLAUSITZER FORSCHUNGEN. Beitrage zur Landesgeschichte. Im Einvernehmen mit der historischen Komission bei der Sachsischen Akademie der Wissenschaften. Herausgegeben von Martin Reuther. Koehler u. Amelang, Leipzig 1961, s. 368, nlb. 3, ilustr. Omawiana książka powstała jako księga pamiątkowa z okazji 25-lecia istnienia Saskiego Archiwum Krajowego w Budziszynie (1933~1958) i poświęcona jest pamięci prof. dr Ryszarda Jechta (1858-1945), sekretarza Górnołużyckiego Towarzystwa Naukowego, wybitnego archiwisty i historyka. Oprócz krótkiej przedmowy Marcina Reuthera księga pamiątkowa obejmuje prace 18 autorów. Spośród tych prac jedna zawiera historię a.rchiwum górnołużyckiego, trzy dotyczą Rysza.rda Jechta, pozostałe obejmują dość różnorodne zagadnienia opa-rte o liczne źródła historyczne (ponad tysiąc odsyłaczy źródłowych dokumentuje wnioski podawane przez autorów). Więź etniczna Łużyczan wyrażała się na zewnątrz przede wszystkim odrębnością języka i ubioru. Te dwa czynniki zadecydowały w głównej mierze o przetrwaniu narodu łużyckiego. Ale poza zewnętrznymi efektami więzi etnicznej istniały niewątpliwie głębsze przyczyny tej odrębności. W jakim stopniu zbiór artykułów publikowanych w Oberlausitzer Forschungen potrafi pogłębić naszą wiedzę w tym zakresie? Etnograf i historyk kultury zwróciłby uwagę szczególną na artykuły tych autorów, których rozważania ściślej wiążą się z problematyką etnohistoryczną. Artykułów etnograficznych (w węższym tego słowa znaczeniu) właściwie brak - jednakże nagromadzony tu materiał historyczny daje znakomitą podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych z nowszą historią kultury łużyckiej. Rozważania B l a s c h k e ' g o i M e t s k a dotyczą zagadnień związanych z procesami osadniczymi i rezonansu, jaki te zjawiska wywoływały w składzie etnicznym Łużyc. MetSk rozpatruje te zjawiska szukając głębszej "podszewki", która zaważyla na ogólnych procesach germanizacyjnych. Druga grupa tematyczna - to artykuły L e m p e r a i L e h m a n n a. Zawierają one charakterystykę sylwetki Adolfa Traugotta von Gersdorf (1744-1807) i jego zapisów w notatniku podróżniczym z Dolnych Łużyc. Na oddzielne wyróżnienie zasługuje sumienna praca K u n z e ' g o o procesach zachodzących w 'różnych wsiach - przechodzenie od zajęć rolniczych do zajęć rzemieślniczo-tkackich (Vom Bauerndorf zum Weberdorf). Lektura tekstów interesujących badaczy kultury ludowej nie powinna być �1!J2 Sprawozdania ., "ecenzje zamknięta wspomnianym zestawem. Warto np. sięgnąć do studium a Janie 01mi.itzerze, którego dzieła plastyczne dostarczają cennych asocjacji nie tylko dla historyka sztuki. Przy tej sposobności reprodukowano wytwory plastyczne z tego okresu nieoznaczone wyraźną metryczką, a brane pod uwagę jako domniemane dzieła Olmiitzera. Z nich naj ciekawsza jest niewątpliwie drewniana rzeźba Chrystusa Frasobliwego (Ch7'istus in der Rast). Wydaje się, że istotną zmianę w badaniach kultury narodu łużyckiego wyraża pozornie drobny fakt - zastąpienie przez Niemców z NRD dotychczasowego określenia Wende, wendisch na Sorbe, sorbisch. O ile dawniej nazywano "Wendami" każde skupisko słowiańskie stykające się z elementem niemieckim, to ostatnio wyraz Wende oznacza tylko słowiańskiego mieszkańca Łużyc; przyjęto jednak obecnie samookreślającą nazwę Sorb z łuż. Serb (pol. Łużyczanin) - w odniesieniu zarówno do Górno- jak i Dolnołużyczan. Niemiecki "Drang na ch Osten", spychający przez ostatnie dziesięć wieków ustawicznie na wschód element słowiański, który był niszczony biologicznie bądż też wynaradawiany, nie zdołał zatrzeć ogromnej ilości śladów Słowiańszczyzny na obszarze leżącym na wschód od Łaby. Słowiańskie relikty językowe w gwarach wschodnioniemieckich, dane toponomastyczne i onomastyczne, kształty osad, różne elementy stroju ludowego itd. są zauważalne daleko na zachód i północ od terytorium rdzennych Łużyc. Warstwa słowiańs,ka zawsze występuje jako starsza, warstwa niemiecka - jako młodsza. Trzeba pamiętać o tym - o czym wspomina Blaschke - że pochodzące z czasów słowiańskich osiedla były rozbudowywane i przebudowywane, dzięki czemu uzyskiwały wygląd niemiecki (... damit ein "deutschcs" Aussehen erhalten haben"). Stopień natężenia procesów germanizacji na tych obszarach wiąże się niewątpliwie z faktem, że kolonizacja niemiecka już po XIII wieku odcięła element łużycki od etnicznego pogranicza czeskiego, a w pięć wieków później rozerwała ostatecznie więź z etnicznym pograniczem polskim. Niezależnie od tego nadwątlona jest więź etniczno-terytorialna Łużyc Górnych i Łużyc Dolnych. Faktem jest również, że Łużyczanie i Niemcy zamieszkują obszar mieszany pod względem narodowościowym żywioł słowiański nie tworzy obecnie na obszarze Łużyc bezwzględnej przewagi statystycznej. Kontakty językowe łużycko-polskie istniały jeszcze na przełomie XVII i XVIII wieku. Długo istniejąca styczność wskazywała na to, że wschodnie gwary dolno-łużyckie i pograniczne gwary polsko-śląskie łączyło wiele cech wspólnych. Sprawa ta została szerzej omówiona w pracy Metska: Serbsko-polska reena hranica w 17 a 18 letsotku (Historiski letopis II, 3, 1958), natomiast w publikowanym tu studium: Dic sorbische Be'Uolke7'ung in der Standesherrschoft Kun'ifjsbriici-: ]i"r/ i'I re Germanisierung, potwierdza w przypisie 82, że obszar językowy łużycki stykał się z obszarem językowym polskim (...bis zur damaIs noch IJestchenden wrbisch-polnischen Sprochgrenze an der Pleiske und am Grieselschen Forste im Kreise Crossen ...) jeszcze w początkach XVIII wieku. Najstarszym zabytkiem kartograficźnym podającym granice mowy sło""iańskiej w Górnych Łużycach jest mapa Bartłomieja Scultetusa z 1593 roku. Granice jE;zykowe z tego okre·su .porównywane z granicami językowymi z 1886 r. (mapa opracowana przez E. Mukę) wykazują stosunko,wo niezbyt poważne ubytki terytorialne na korzyść elementu niemieckiego (przede wszystkim od strony zachodniej); materiał ten przedstawiony został kartograficznie na rycinie 4. Wersja urzc;dowa niemiecka nie potwierdzała oczywiście tych danych, zawężając znacznie obszar o LEJności łużyckiej. �Sprawozdania 193 i recenzje Mechanizm procesów germanizacyjnych ukazuje MetSk z dużą precyzją, opierając się o liczne dane źródłowo-statystyczne. Przykładem stały się dzieje baronii Konigsbriick, leżącej w zachodniej strefie granicznej łużycko-niemieckiej, częściowo obejmującej w XVI wieku dawny łużycki obszar językowy. Nasilenie procesów germanizacyjnych, jakie na Łużycach miały miejsce, zwłaszcza po wojnie trzydziestoletniej, kiedy silne wyludnienie było rekompensowane elementem napływowym z dalszych części Niemiec - na terenie baronii Konigsbriick nie odegrało znaczniejszej roli. W ciągu XVII wieku stosunek między ludnością niemiecką a' łużycką nie ulegał większym zmianom (Łużyczanie stanowili nie znaczną przewagę w baronii - z tym, że w m. Konigsbriick większość była niemiecka, zaś na wsi blisko "!I ludności było pochodzenia słowiańskiego). Stały nacisk germanizacyjny za pośrednictwem kościoła protestanckiego i szkoły wywierany w XVII i XVIII wieku zaczął w pewnym momencie przynosić rezultaty aż nadto widoczne - oto już w XVIII wieku, a zwłaszcza w pierwszych dziesiątkach lat XIX w., zaczyna gwałiownie gasnąć przewaga żywiołu słowiańskiego. Oficjalne oświadczenia z 1800 r. wskazują jedynie dwie wsie, w których mieszkają jeszcze Wenden. W połowie ub. wieku właściwie cała baronia Konigsbriick jest już zgermanizowana. Kościół i ~zkoła były podsta-wowym instrumentern zwycięstwa etnizmu niemieckiego (Die beiden Hauptmittd der Germanisationspolitik waren Kirche und Schule). Skrótowo przedstawiony przegląd ważniejszych materiałów dzę, potrzebę sięgania do tej pozycji przy każdej poważniejszej kultury narodu łużyckiego. uzasadnia, jak sąpróbie studiowania J erz·y Damrosz A. Vinkevic, n. T. Dybowskij, Osnovnyje etapy zizni i dejatel.nosti. Irkuck 1961, 59, 1 nlb. Książka poświęcona Benedyktovii Dybowskiemu (30. IV. 1833 30. 1. 1930), jest streszczeniem obszernej monografii opracowanej przez A. Winkiewicza na uzyskanie stopnia kandydata nauk geograficznych. Wydana w Irkucku staraniem Bajkalskiego Oddziału Towarzystwa Geograficznego stnowi skromny dowód pamięci złożony polskiemu uczonemu, który podczas pobytu na Syberii prowadził pionierskie bad,mia nad fauną okolic jeziora Bajkał. Fublikacja ta zawiera szereg oddzielnych ezęści poświęconych kolejnym etapom życia polskiego uczonego. Właśnie tak pomyślany układ pozwala zorientować się dokładniej w zasługach B. Dybowsldego nad badaniami Syberii i jego konspiracyjnej działalności w okresie powstania styczniowego. Skazany na 12 lat katorgi za uczestnictwo w pracach Rządu Narodowego już w grudniu 1864 r. znalazł się we wsi Siwakowa nad rzeką Ingodą. Część pracy poświęcona omówieniu młodziel1czych lat B. Dybowskiego spędzonych początkowo w domu rodzinnym w Adamarynie (pow. Mińsk), a potem w mińskim gimnazjum po ukończeniu którego zapisał się na studia uniwersyteckie w Dorpacie, nie wnosi niczego nowego do ogólnie znanej biografii tego wybitnego przyrodnika. Jest to kompilacja opracowana na podstawie szeregu artykułów i większych publikacji z których spora część jest powtórzeniem powszechnie znanych faktów z jego życia i naukowej działalności. Już od pierwszych chwil pobytu na zesłaniu poświęca się B. Dybowski bada13 - Lud, t. 51, 1967 �194 Sprawozdania i recenzje niom faunistycznym, i jako chirurg niesie pomoc lekarską ludności tubylczej. Dzięki swej naukowej i humanitarnej działalności pozyskuje względy urzędników carskich, którzy umożliwiają mu przeniesienie się do Czyty, a następnie do Darasunia powodując przez to znaczną ulgę w katordze. Przedstawiony przez autora 12-letni okres katorgi B. Dybowskiego zawiera pobieżną charakterystykę jego prac badawczych nad florą i fauną Bajkału, które roz'począł już w roku 1868 po przeniesieniu się do Kułtuku - wsi leżącej w okolicach tego jeziora. B. Dybowski wzbogacił nauki przyrodnicze szeregiem cennych prac specjalistycznych i przyczynków, które w bardzo małym stopniu cytuje autor recenzowanej książki. Badania faunistyczne prowadzone przez B. Dybowskiego na Dalekim Wschodzie wspólnie z W. Godlewskim i M. Jankowskim to ważny rozdział w jego życiu, a udział w naukowej ekspedycji gen. Skołkowa, to nie tylko zwiedzenie okolic Syberii wzdłuż Amuru i Ussuri ale jednocześnie badania ichtiologiczno-ornitologiczne. Pomimo wielu nieistotnych szczegółów zamieszczonych w pierwszej części pracy uszły uwadze autora fakty o wiele większym znaczeniu. A. Winkiewicz pomija całkowicie półtoraroczny pobyt B. Dybowskiego w kraju po powrocie z zesłania (od sierpnia 1877 do końca grudnia 1878 r.). Okres ten to szukanie zatrudnienia gwarantującego mu możliwości rozwoju badań naukowych - którego jako darwinista nie mógł znaleźć. Zroilumiał wtedy B. Dybowski, że w kraju nie ma dla niego miejsca, gdzie mógłby pracować równie twórC'.Zo jak na Syberii, czyni więc starania o wyjazd na Kamczatkę. Korzystając z poparcia i pomocy finansowej Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego otrzymuje posadę lekarza okręgowego na Kamczatce, i tam przez 4 lata (1879-1883) prowadzi badania naukowe. B. Dybowski nie poprzestaje na wypełnianiu obowiązków lekarskich, lecz z własnej inicjatywy prowadzi odkrywcze prace badawcze. Oddany bezgranicznie działalności humanitarnej nie zaniedbuje jednak prowadzenia badań naukowych stanowiących właściwy cel wyjazdu na Kamczatkę, gromadzi materiał zoologiczny, i jako lekarz przebywający stale wśród ludności tubylczej czyni szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu etnografii, zbiera zabytki kultury materialnej, materiał językowy i antropologiczny. Sprawy te uszły prawie całkowicie uwadze A. Winkiewicza, a przecież stanowią one ważny rozdział w działalności naukowo-badawczej B. Dybowskiego. Zebrany przez niego materiał słownikowy posłużył Ignacemu Radlińskiemu do opracowania "Słownika narzeczy ludów kamczackich", a zabytki etnograficzne przywiezione z Kamczatki stanowią cenny materiał pozwalający poznać dokładniej kulturę jej tubylców 1. Zasługą B. Dybowskiego jest fakt sprowadzenia na Wyspy Komando'rskie renifera, na Wyspę Beringa konia i renifera, a na Kamczatkę kóz i królików. Trudno w krótkim streszczeniu podać wszystkie zasługi B. Dybowskiego na polu nauk przyrodniczych oraz ocenić jego wkład w badania nad ludami Syberii. Stąd też w książce A. Winkiewicza - wydanej staraniem Towarzystwa Geograficznego w Irkucku znalazły się tylko najważniejsze wzmianki o zasługach polskiego badacza, i to szczególnie w dziedzinie zoologii, ornitologii i ichtiologii. Jego dOfQbek naukowy z zakresu etnografii jest nikły, ale zasługi w dziedzinie dostarczonego etnografom materiału terenowego są naprawdę wielkie. 1. R a d l i ń s k i Ignacy, Słowniki nm'zeczy Ludów kamczackich. Ze zbiorów B. Dybowskiego, wyd. Polska Akademia Umiejętności. Wydział Filologiczny. Rozprawy. Seria II, Kraków 1892-1895. Zabytki te znajdują się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie oraz W Muzeum Narodowym - Kraków. �Sprawozdania 195 i recenzje Recenzowanej książki nie można uwazac za pełne źródło informacyjne o pracy naukowej działalności B. Dybowskiego. Jej braki stają się szczególnie rażące gdy weźmiemy pod uwagę dokumentację naukową przedstawionych przez autora faktów. Niejednolity system przypisów wprowadza chaos oraz zmniejsza wartość opracowania i podważa zaufanie w stosunku do autora monografii. Trudno uważać większą część usterek w przypisach za błędy korektorskie. Sam autor stosuje zapis niekonsekwentnic zmniejszając przez to 'wartość podawanych przez siebie faktów. I tak na str. 41 autor cytując obszerny urywek z książki B. Dybowskiego podaje w przypisie: "Praca Dybowskiego o Kamczatce i Syberii", ale już na str. 43 podając cytat z tej samej książki wyjaśnia w przypisie nr 1 "Praca a Syberii i Kamczatce". Na str. 15 autor powołuje się na książkę B. Dybowskiego podając w przypisie nr 1 "B. 1. Dybowski - O Syberii i Kamczatce. Kraków 1912 r.". Również i w tym wypadku brak jest strony z której pochodzi cytowana wiadomość, a cały zapis bibliograficzny jest mylnie sporządzony 2. Przy sześciokrotnym cytowaniu urywków z tej książki autor w ogóle nie podaje strony z której one pochodzą, istnieje więc przypuszczenie czy korzystał z oryginału, czy też opierał się na wyjątkach z innej pracy rosyjskiej, które jeszcze na początkach XX stulecia nie zawsze podawały strony, z których pochodził cytowany tekst. Brak ten powtarza się w odniesieniu do literatury polskiej, również na str. 51 w przypisie nr 1 autor wymienia pracę J. Domaniewskiego ("Benedykt Dybowski", Warszawa 1954 r.) jednak nie podaje strony z której pochodzi przytoczona wiadomość. W większości wypadków niemal wszystkie przypisy podane są mylnie, braki te dotyczą zarówno niedokładności w zapisie tytułu, jak i niejednolitości systemu bibliograficznego. Tylko niektóre cytowane przez autora prace w języku rosyjskim posiadają poprawny zapis i wolne są od wspomnianych usterek. W sumie książka A. Winkiewicza jako popularne przedstawienie wkładu B. Dybowskiego w badania nad Syberią jest pożyteczna i stanowi pracę w której uwzględniono całe jego życie prawie ze wszystkimi przejawami badań naukowych i humanitarnej działalności. Autoni A. L. Cekanowskij, ~tatji o ego naucnoj Sbornik raboti!. neopubUkovannych Kniznoje Irkuckoje materialow Izdatelstwo A. Kuczyński L. Cekanovskogo 1962, s. 363, 1 nlb. Analiza dorobku naukowego polskiego zesłańca na Sybir Aleksandra Czekanowskiego (1830-1876) nie znalazła dotąd oceny w literaturze polskiej *. Rozproszone po licznych czasopismach drobne artykuły i wspomnienia nie stanowią wyczerpującego opracowania przedstawiającego jego dorobek naukowy, na który złożyło się wiele lat syberyjskiego zesłania, a potem praca w instytutach naukowych. Tak jak wielu innych współczesnych mu zesłańców prowadził A. Czekanowski pionierskie badania nad geologią północno-wschodniej Syberii, ale poczynił również szereg trafnych spostrzeżeń z zakresu języka i kultury jej tubylców. Uznając wartość prac badawczych A. Czekanowskiego Syberyjski Oddział Aka2. Powinno być D Y b O w s k i B., O Sybery! i Kamczatce, Część I, Podróż z Warszawy na Kamczatkę, Kraków 1912. * Artykuły o A. P. Czekanowskim r02Jproszone po iicznych czasopismach ograniczają się w znacznym stopniu do podania jego biografii z pobieżną charakterystyką syberyjskich badań naukowych. Napisane w oparciu o nieliczną literaturę są jej ogólnym streszczeniem i nie wnoszą niczego nowego d,o dZiejów poznania i historii badań Syberii przez polskich zesłańców. �196 Sprawozdania i recenzje demii Nauk ZSRR wydał w 1963 r. obszerny zbiór jego dotychczas niepublikowanych artykułów i mniejszych opracowań, a recenzowana książka, która ukazała się dzięki staraniom Instytutu Geografii Syberii i Dalekiego Wschodu Syberyjskiego Oddziału AN - ZSRR stanowi jedyną pracę, w której znalazła miejsce wnikliwa ocena badań polskiego uczonego. Książka obejmu}e zbiór artykułów omawiających najważniejsze etapy życia oraz oceniających wartość prac badawczych A. Czekanowskiego. Zebrane w jedną całość listy i sprawozdania z naukowych wypraw, urywki wspomnień innych zesłańców tworzą ciekawą pracę rozszerzajc1cą wiedzę o zasługach Polaków nad badaniami Syberii. Z książki tej dowiadujemy się, że A. Czekanowski wywiezion,' na Sybir za udział w powstaniu 1863 r. przez 12-letni okres zsyłki prowadził intensywne prace badawcze odkrywając szereg dalekich regionów nieznanych zupełnie współczesnym przyrodnikom rosyjskim. Na pamiątkę tych odkryć nazwano jego imieniem góry leżące w międzyrzeczu Leny i Olenioka. Wlaśnie ocenie tych badali naukowych i geograficznych odkryć poświęcona jest pierwsza część recenzowanej książki nosząca tytuł - "Znaczenie prac naukowych A. Czekanowskiego" (str. 857). W części tej scharakteryzowano badania geologiczne A. Czekanowskiego P!'owadzone w pierwszych latach zesłania na obszarach przybajkalskich ora '. .ie'~o późniejsze eksploracje na obszarze północno-wschodniej Syberii. Północno-wschodnia ekspedycja, którą odbył on w latach 1873-1875 zapewniła mu szeroki roz.głos i naukową sławę. Bogaty materiał kartograficzny stanowiący jej rezultat pozwolił dokładniej poznać i otworzył drogę innym badaczom w dorzecz.a rzek Leny. Olenioka, Dolnej i Górnej Tunguski. A. Czekanowski prowadząc geologiczne prace badawcze na terenie Syberii interesował się również dziejami jE'j pOll1ania. W czasie ostatniej wyprawy na pólnoc odnalazł groby rosyjskich badaczy północnej drogi morskiej małżonków Proncziszczowów, którzy zginęli w połowic XVITI w. O etnograficznych badaniach A. Czekanowskiego oraz o zehranych przez niego materiałach, nie wiele posiadamy wiadomości w literaturze polskiej. Przedstawieniem tego dorobku oraz jego oceną zajmuje się na stronach 47---54 recenzowanej książki M. Wasilewic (Etnografićeskie nabljudenija i lingwistićeskie zapis i A. L. Cekanowskogo). Etnograficzne spostrzeżenia A. Czekanowskiego pGczynione szczególnie nad grupą ludności tunguskiej stanowią cenny wkład do szerpgu innych prac z tego okresu. Jako wnikliwy eksplorator ustalił on, że Ewenkowic 7. okolic jeziora Suringda i Ekongda przechodzili w okresie letniego sezonu łowieckiego w rejony górnego biegu rzeki Oleniok, a ich współplemieńcy z okolic Dolnej T,l!lguski docierali nie tylko do Olenioka, ale dalej na północ aż do wybrzeży Oceanu Lodowatego. Ciekawe są również jego informacje o comiesięcznych tan,ach. na które zjeżdżali się Ewenkowie z różnych rejonów Syberii. Targi te .,tanowiły ważny element w życiu społecznym tej grupy etnicznej, która wykazywala silne poczucie odrębności narodowej oraz świadoma byla własnej więzi mi:;dzyplemiennej. Wiadomości podane przez A. Czekanowskiego stanowią ważny material źródlowy do zagadnienia tradycyjnej kultury Ewenków. Jego spostrzeżenia z zakresu etnografii Ewenków z okolic dorzecza Olenioka traklują o wpływie J"kutów na ich kulturę. O zależności tej dowiadujemy siG również z nowszej literatury etnograficznej, potwierdzającej trafne spostrzeżenia A. Czekanowskiego. Polski uczony podczas swych terenowych eksploracji korzystał w dużej mierze z usług przewodników rekrutujących się z Ewenków. W ten sposób zebrał on liczny materiał językowy, który posłużył A. Schiefnerowi l do opracowania malego slow2. S c h i e f n e r A., Alexander gegeben von A. Schiefner., BulI. CZeka1l01J.Jski's Ac. Sc., Tungusisclles Worterverzcichniss t. XXIV, 1878, s. 89-146. Herau3~ �Sprawozdania 197 i recenzje nika tunguskiego. Słownik ten pozwala uchwycić zmiany językowe, które zaszły w okresie ostatnich stu lat pod wpływem przemieszania się dialektów właściwych poszczególnym grupom tunguskim koczującym na obszarze północno-wsch. Syberii. Druga część książki poświęcona jest omówieniu spuścizny rękopiśmienne.i A. Czekanowskiego - "Nieopublikowane materiały A. L. Czekanowskiego - prace, dzienniki, listy", (str. 5'8-254). Autorzy poszczególnych opracowań składających się na tę część pracy zebrali bogaty materiał archiwalny, odkrywający wiele ciekawych szczegółów z życia polskich podróżników zesłańców politycznych (3. Czerski, B. Dybowski). Książkę zamykają urywki wspomnień "Wspomnienia o A. L. Czekanowskim", (str. 255-316) charakteryzujące działalność naukową polskiego zesłańca, są to wyciągi z prac B. Dybowskiego, który przebywając na zesłaniu często kontaktował się z A. Czekanowskim podczas jego pobytu w Irkucku. . Wspomnienia te pisane również ręką zesłańca z roku 1863 zawierają właściwą ocenę jego prac i charakterystykę naukowej działalności, na powtórzenie której czekano po raz drugi około stu lat. Zbiorowe wydawnictwo a A. Czekanowskim wykonane pod kierunkiem S. W. Obrucziewa wnosi wiele nowych szczegółów do zagadnienia polskich badań nad Syberią. Problem ten wciąż czeka na opracowanie. Zestawiony na końcu książki wykaz zwierząt i roślin kopalnych oraz współcześnie rosnących nazwanych jego imieniem pozwala jeszcze dokładniej zorientować się w naukowych zasługach polskiego zesłańca - powszechnie znanego i cenionego badacza na polu geologii i etnografii Syberii. Zestawiona na końcu bibliografia prac A. Czekanowskiego obejmuje 38 pozycji; prace powstałe w oparciu a zebrane przez niego materiał - 36 tytułów; wykaz bibliografii poświęconej omówieniu życia i naukowych zasług obejmuje łącznie 150 pozycji. Tak ciekawa w treści książka zasługiwała jednak na większe wydanie niż 20CO egzemplarzy, a jej niewątpliwą zaletą jest to, że zawiera dużo treściwego materiału, który jeśli nie w całości to przynajmniej w części powinien być spopularpowany przez literaturę polską. Antoni so \I. f Y', KA 'A ETNOGRAFIA. Akademija Nauk ZSRR, Moskwa Kuczyński. 1964, z. 1. Fierwszy numer rocznika otwiera w roku VII Międzynarodowego Kongresu Nau. /\]l;lopologicznych i Etnograficznych, artykuł redakcyjny poświęcony owemu z,a7.lcwi - ,.:Vlir,(jzynaroGowe forum antropologów i etnografów" (s. 3-5). Obok sprawozdania z przebiegu przygotowań organizacyjnych znajdujemy w nim inforlT:,~cje o prot-1ematyce wystąpiei'l przygotowywanych na zjazd przez uczonych radzić'ckich i z innych krajów socjalistycznych. Godny zainteresowania, również tela '. w o:·.resie po!wngresowym, jest zamieszczony w artykule wykaz zagadnień, woo ó: :"tÓ:':. l h, zLianiem redakcji, rozgorzeją w toku obrad gorące dyskusje, V, (.,:ls·'ej CZl;ści zeszytu opublikowano szereg prac, spośród których wiele poświt COI'C" i: jest problematyce terenów pozaradzieckich. Cbszerny dział "Materiałów i badań z etnografii i antropologii ZSRR" zapełniaj,! artykuły: D. Ch. Karmyszewej i E. M. Pieszczieriewej "Materiały z etnograficznych badań nad Tadżykami gór Nuratyńskich" (s. 6-21), M. S. Szichariewa �198 Sprawozdania i recenzje "Wesele u wiejskiej ludności Kubania" (s. 22-33) i B. K. Gardanowa "Gościnność. związki przyjaźni i patronat u Czerkiesów w XVIII pierwszej połowie XIX wieku". Dużą wartość przedstawia przede wszystkim artykuł pierwszy, pióra doskonałych znawczyń i dł·ugoletnich badaczek radzieckich terenów Azji Środkowej, stanowiący wstępny zarys monografii etnograficznej tadżyckiej enklawy na obszarze tureckojęzycznym. Podjęte badania posiadają duże znaczenie m. in. dla rozważań etnogenetycznych, specjalnie interesujących na tym terenie inwazji plemion tureckich na ziemie zamieszkałe przez ludy iranojęzyczne. Warto wspomnieć, że jedną z pierwszych badaczek Tadżyków z gór Nuratyńskich była Polka, Antonina Pisarczyk, od wielu lat kierująca Oddziałem Etnografii Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii A. N. Tadżyckiej SRR w Duszanbe. W dziale przeznaczonym na materiały i studia, dotyczące terenów pozaradzieckich opublikowano prace: M. N. Morozowej, "Skandynawskie mieszkanie chłopskie" (s. 60--72), L. A. Fajnberga, "Niektóre cechy gospodarki współczesnej nieindiańskiej ludności Amazonii" (s. 73--80) i A. B. Lietniewa, "Nowe we wsi malijskiej" (s. 81-88). Wszystkie one posiadają dużą wartość informacyjną. Materiały z własnych badań terenowych w dziale tym spożytkowane zostały jednakże jedynie w ostatnim artykule o problemach wiejskich w Republice Mali. Walory rzetelnej informacji posiada również artykuł N. A. Krasnowskiej, "Do zagadnienia etnogenezy Retoromanów" (s. 89-101), wypełniający dział "Zagadnienia etnogenezy, paleoetnografii i etnografii historycznej". Dla etnografów zajmujących się historią etnografii interesujący będzie artykuł słowackiego uczonego J. Horaka, "P. J. Szafafik i słowiańska literatura ludowa" (s. 102-111), zamieszczony w dziale publikującym materiały doty·czące dziejów etnografii i antropologii. W kolejnym dziale "Ludy świata - materiały informacyjne" ogłoszono artykuł A. A. Biernowa "Ludność wyspy Timor" (s. 112-126) a w dziale "Komunikaty" artykuły N. A. Dwornikowa "Rosyjskie i ukraińskie tradycje w odzieży ludności dorzecza Kubania (koniec XIX - początek XX w.)" (s. 127-132) i P. W. Komina "Pół roku w Zachodnim Irianie" (s. 133-143). Końcowe działy czasopisma: "Kronika" i "Per:sonalia" przynoszą notatki: "Folklor i etnografia na V Międzynarodowym ,zjeź~zie slawistów", "Sztuka ludowa na I Indyjskiej Narodowej Wystawie w Moskwie", "Nowa kolekcja papua ska z Zachodniego Irianu w Muzeum Antropologii i Etnografii A. N. ZSRR", "Jubileusz prof. L L Potiechina" oraz nekrolog S. L Gabijewa, zasłużonego badacza ludów Dagestanu. Numer zamyka dział krytyki i bibliografii zawierający kilka recenzji zarówno prac radzieckich, jak i spoza ZSRR. Zbigniew Jasicwicz S. I. Bruk (red.), Cislennost' i Tasse\enie narodov mira, Izdatelstvo Akademii SSSR, Moskva 1962, ss. 483. N. S. Apecenko, S. I. Bruk, Atlas na-rodov mira, telstvo Akademii Nauk SSSR, Moskva 1964, ss. J.84. Nauk Izda- Powyższe prace zostały przygotowane przez Instytut Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja. Pierwsza ukazała się w serii wydawniczej "Narody Mira", natomiast Atlas, jakkolwiek ukazał się oddzielnie, dzięki dobrze wykonanym mapom i przejrzystym zestawieniom tabelarycznym, jest jej dobrym uzupełnieniem. W przedmowach autorzy podkreślają, że prace te są przeznaczone dla etnografów, historyków, językoznawców, geografów, nauczycieli w szkołach wyż,zych �Sprawozdania 199 i recenzje i średnich, dla lektorów, kierowników i uczestników seminanow oświatowych itp. Zdaniem autorów prace te mają służyć pomocą w opracowywaniu różnych naukowych problemów w dziedzinie etnografii i nauk pokrewnych. Rozprawa Cislennost' i ras selenie narodov mira składa się z trzech części. W części wstępnej autorzy charakteryzują krótko procesy kształtowania się świadomości etnicznej w zależności od warunków społecznych i gospodarczych, ukazują ich złożoność i zmienność w czasie. Za podstawowe kryterium wyodrębniania grup etnicznych tj. plemion i narodów autorzy przyjmują język, jakkolwiek niekiedy odstępują od tej zasady. Przy okazji ostro krytykują próby powiązania określonych rodzin językowych z typami antropologicznymi, które przedsięwziął J. Bartholomew 1. Autorzy są bowiem zdania, że "pierwsze społeczności -' plemiona były jednorodne pod względem rasowym, jednakże w drodze dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego, gdy więzi plemienne wywodzące się z pokrewieństwa ustąpiły miejsca więziom terytorialnym, grupy ludzi różnych ras zaczęły łączyć się i mieszać między sobą". Nie stając w obronie poglądów J. Bartholomew warto zauważyć, że chyba nigdy nie uda się bezspornie udowodnić prawdziwości sądów zawartych w powyższej cytacie, tak samo jak morganowskie hipotezy o stadium promiskuityzmu w rozwoju ludzkości. W drugiej części rozprawy omówiono ,szczegółowo skład etniczny, w sensie przynależności językowej, państw poszczególnych kontynentów .W tekście zamieszczono 249 tablic. Na część trzecią składają się tablice statystyczne przedstawiające liczebność narodów i ich rozsiedlenie w poszczególnych krajach. Na końcu pracy umieszczono indeks grup etnicznych omawianych w pracy oraz bibliografię. Na s. 96 autorzy piszą o narodzie polskim sredi etnograficeskich grupp kotorago vyd'elajutsa kasuby i mazury. Na następnych stronach (s. 104, 106, 116) używają określenia Polaki (vklucaja mazurov i kasubov). To samo powtarza się w Atlasie narodov mira. Na obszarze Polski wyróżnia się dialekty: kaszubskie, wielkopolskie, kujawsko-kociewskie, malborsko-warmińskie, mazowieckie, śląskie, małopolskie oraz dialekt centralny i słowiński. Tak więc sformułowanie polaki (vklucaja mazurov i Kasubov) sugeruje wyrażną odrębność Mazurów i Kaszubów od pozostałych Polaków, co nie ma pokrycia w rzeczywistości. Autorzy opracowując zagadnienie klasyfikacji języków i ich granic na świecie i opierając się w większości przypadków na gotowych opracowaniach syntetycznych, niejednokrotnie spotykali się w swej pracy z różnymi rozwiązaniami tych samych problemów. I tak na przykład zagadnienie klasyfikacji języków tubylców australijskich opracowywali ostatnio m. in. A. Capell 2 T. Milewski 3 i C. Loukotka 4. Każdy z tych autorów doszedł do odmiennych wyników. W tym miejscu nasuwa się pytanie: dlaczego zreferowano pogląd Capella a pominięto rozwiązanie Milewskiego, cytowanego w tej pracy przy innej okazji. W omawianej rozprawie nie uwzględniono wspomnianej pracy C. Loukotki, w której omawia on problem języków papuas kich na Nowej Gwinei i w Australii w oparciu o analizę leksykostatyczną, dokonaną uprzednio przez T. Milewskiego 5. Analiza ta wykazała istnie· 1 J. Bartholomew, Oxford Economic 2 A. Capell, The Clasification of "Oceania" t. X, zesz. 3-4, 1940. 3 T. Milewski, -Kraków, 1948. 4 C. Loukolka, s. 19-83. 5 T. Milewski, Zarys językoznawstwa Classification op. cit. Atlas, wyd. VIII, Oxford 1937. languages in North and North ogólnego, des Langues "Prace Papoues. etnologiczne" t. "LinguaPosnaniensis" West I, cz. Australia, II, t. LublinVI, 1957, �200 Sprawozdania i recenzje nie języków papuaskich na znacznej części Terytorium Północnego i w północno-zachodnim Queenslandzie. Atlas narodov mira składa się z ao-u map obrazujących stosunki etniczne, w sensie językowych, i gęstość zaludnienia na określonych obszarach świata obok map: politycznej, językowej i antropologicznej. Atlas uzupełniają szczegółowe dane statystyczne dotyczące poszczególnych krajów i terytoriów, podano też ustrój, liczbę mieszkańców, powierzchnię kraju, gęstość zaludnienia, stolicę i liczbę jej mieszkal'lców, zaopatrzono w daty dane zamieszczone w tabelach. Nadto w Atlasie zamieszczono teksty i tablice dotyczące: ogólnych danych o zaludnieniu kuli ziemskiej, ras, języków, religii, składu etnicznego ludności całej kuli ziemskiej ora7. poszczególnych krajów, liczebności i rozmieszczenia grup etnicznych w poszczególnych krajach i częściach świata oraz indeks ludów zamieszczonych na mapach Atlasu (w języku rosyjskim i angielskim). Kartogramy są opracowane techniką płaszczyznową, linearną i punktową równocześnie. Dużą zaletą pracy jest podanie na mapach aktualnych granic politycznych, co stwarza dogodne warunki do prześledzenia problemu, jak dalece granice państw pokrywają się z zasięgami grup etnicznych. Najbardziej szczegółowo opracowali autorzy terytorium ZSRR oraz środkowej i południowej Azji. Pozostałe części świata, jakkolwiek poświęcono im proporcjonalnie mniej skartowań, zostały w całości objęte niniejszym Atlasem. Posługiwanie się Atlasem nieco utrudnia fakt, że prawie wszystkie skartowania zbyt dokładnie odpowiadają swoim tytułom. I tak np. Mapa Sojuza Sovetskich Socialisticeskich Respublik (s. 10-11) obejmuje jedynie te grupy etniczne które wchodzą w skład ZSRR, natomiast na jeszcze widocznych na tej mapie terytoriach sąsiednich brak zasięgów grup etnicznych; dla znacznej części Europy środkowej i zachodniej widocznej jeszcze na tej mapie grupy etniczne są podane dopiero na stronach 36-37. Do niektórych map wkradło się kilka drobnych błędów natury formalnej. I tak na mapie zatytułowanej Narody Zarubieznoj Evropy (s. 36-37) Arumuni są oznaczeni kolorem sepiowym w Grecji oraz w Albanii, podczas gdy "V Serbii w trójkącie utworzonym przez Dunaj, Morawę i Timosz Arumunów oznaczono l':olor~r:l jasnozielonym. Na mapie Narody Avstralii (s. 1l(1) tubylcy australijscy i osadnicy ze Słowenii i Chorwacji zostali oznaczeni nieomal identycznym znakiem, co powoduje, że w wielu wypadkach trudno mieć pewność którą grupę etniczną przedstawia dany znak. Druga grupa uwag dotyczy strony merytorycznej. Zajmijmy się dla przykładu skartowaniami dotyczącymi Australii i Oceanii. otóż JVIelanezyjczycy nie tworzą tak dużych skupisk ludności przy ujściu rzeki Fly oraz na części wybrzeża Nowej Gwinei leżącej naprzeciw wyspy Saibai, aby oznaczać ich jednolitą szrafurq (mapa Narody Melanezii na s. 111). Wiadomo także, że mieszkal1cY Melanezji we wschodniej części Nowej Gwinei tj. na wschód od gó;' Ow£'n Stanley'a tworz8, wraz z Papuasami tzw. Grupę Massim G. Fakt ten należałoby zaznaczyć szrafurą mieszomą· Mieszkańcy po<;zczególnych obszarów lVIelane7.ji różnią się między sobą znacznie pod wzglC'dem kultury, a więc i języka, i to w znacznie większym stopniu niż 1Dbylr:y JVIikrone7.ii i Polinezji. Jednakże wyodrębnione w Atlasie grupy etniczne: Melanezyjczycy Nowej Gwinei, Melanezyjczycy Archipelagu Bismarcka, lV[elaneCiPOf. choćby pracę C. G. Seligrnana, bridge 1910 oraz artykuł A. C. Haddona, "The .Tournal of the Royal Anthropological The Melanesians Miqrations Institute" of of Culture; t. L, 1920. British in New British Guinea, New Cd m- Guinea. �Sprawo zda nia 201 i recenzje zyjczycy Wysp Salomona, Melanezyjczycy Wysp Santa Cruz itp. mają pokrycie naj prawdopodobniej tylko w terminologii geograficznej. Te same uwagi odnoszą się się do skartowań grup etnicznych na obszarze Polinezji i Mikronezji (s. 112) oraz do mapy Narody AvstraLii i Okeanii na s. 107. Pomimo wymienionych usterek Atlas narodov mira jest opracowany dla celów popularno-naukowych bardzo dobrze. To samo można po·wiedzieć o tomie Cislennost' i rasselenie narodov mira. Z obydwu prac niejednokrotnie korzystać będzie zawodowy etnograf, gdyż brak w Polsce wielu opracowań na których oparli się autorzy omawianych wyżej pozycji. Zygmunt Klodnicki AZJA I AFRYKA SIEWODNIA. Jeżemiesiacznyj naucznyj i obszczestwienno-politiczeskij żurnal Instituta Azji i Instituta Afryki Akademii Nauk SSSR Moskwa, 196;3, nr 6 i 12. Wydawany przez 2 Instytuty: Narodów Azji i Afryki AN - ZSRR popularno-naukowy miesięcznik "Azja i Afryka Dzisiaj" poświc;cony jest co prawda aktualnym problemom społeczno-politycznym i kulturalnym krajów afro-azjatyckich, jednakże w interpretacji wydarzeń politycznych podkreśla się bardzo często udział faktów natury etnicznej. Znajdują one swój wy.raz między innymi w artykule zatytułowanym "Kongo i losy Afryki" (nr 6, s. 3---6), którego autor, W. K ud r i a w c e w, omawia znaczenie dokonujących się w tym kraju wydarzeń na dekolonizację obszarów ościennych. Kongo znajduje się w geograficznym centrum Afryki i dlatego zachodzące tam procesy i wydarzenia wywrą - zdaniem autora mniejszy lub większy wpływ na losy krajów sąsiednich. Tym bardziej, że państwo to znajduje się na politycznej granicy między zespołem niepodległych krajów afrykańskich i "białym imperium" złożonym z Republiki Południowo-Afrykańskiej, Angolii i Mozambiku oraz Federacji Rodezji i Niassy. Znaczenie Konga jako amortyzatora między niepodległą częścią Af.ryki a "białym imperium" stale wzrasta. Państwa kolonialne pragną więc za wszelką cenę zapobiec politycznej jedności i społecznej stabilizacji Konga. Główny środek w realizacji swego celu upatrują one w federacyjnej formie ustroju państwowego, dzięki której można by osłabić znaczenie władzy centralnej. Wyrazem realizacji tych dążeń jest rozdrobnienie kraju na liczne jednostki terytorialno-administracyjne, co sprzyja wzniecaniu wa§ni i sporów międzyplemiennych i utrudnia tym samym proces formowania siC; narodu kongolańskiego z jednolitym systemem władzy politycznej. Próby forsowania i narzucania federacyjnej zasady ustroju polityczno-administracyjnego w konstytucjach wyzwalających się i walczących o suwerenność p,l)~stwową ludów afrykańskich omawia ten sam autor w artykule pi. "Konstytucyjne zakusy kolonizatorów" (nr 12, s. 5-9). Jako podloże do realizacji lansowanej koncepcji federalizmu wykorzystuje się, jego zdaniem, zróżnicowaną. strukturę etniczną krajów afrykańskich. Zróżnicowanie to stanowi niewątpliwie element dezintegracyjny, bowiem "liczne plemiona nie zjednoczyły się jeszcze w naród" i dlatego "federalizm może tylko zahamować budowanie zjednoczonego państwa z silnym ekonomicznym podłożem (...). W większości państw afrykańskich federalizm sprzyja rozpalaniu waśni międzyplemiennych, tendencjom separastycznym, strzeże wpływów warstwy feudalnej, osłabia niezależność młodego państwa w stosunku do dawnej, imperialistycznej metropolii...". Jednym z pierwszych krajów, które padły ofiarą federacyjnych tendencji jest �202 Sprawozdania i recenzje Nigeria ,największe (około 50-milionowe) państwo afrykaóskie, dysponujące ponadto olbrzymimi bogactwami naturalnymi. Jest ono jednak silnie osłabione, gdyż wedle konstytucji "feudalna północ oddzielona została od południa i wschodu autonomii, zachowujących jeszcze średniowieczne przeżytki, .które szybko można by zlikwidować w warunkach jednego, zcentralizowanego państwa ...". Szczególnie jaskrawy przykład "uprawomocnienia" podziału kraju stanowi konstytucja Ugandy, opraCOwana jeszcze przed przyznaniem jej niepodległości. W myśl tego dokumentu Uganda składa się z królestw Buganda, Ankole, Bunioro, Toro, Terytoriów Busonga oraz 11 rejonów administracyjnych: Aczoli, Bugisu, Bukedi, Karamodża, Kigezi, Lango, Madi, Sebei, Teso, Rejonu Zachodniego Nilu i Terytorium Mbale. Każde z pięciu królestw posiada swoją radę ministrów i zgromadzenie ustawodawcze. Rozdrobnienie to nie wystarczyło jednakże Anglikom i dlatego pozostawili temu młodemu państwu s·pór między królestwami Buganda i Bunioro wokół przynależności księstw Buijaga i Bugaugadzi, który to spór grozi w każdej chwili niebezpieczeństwem wybuchu wojny domowej. Podobny, choć w nieco innym wariancie, eksperyment z federalizacją próbowali kolonizatorzy angielscy powtórzyć w Kenii. Wykorzystując fakt, że przywódcy kenijskiego ruchu narodowo-wyzwoleńczego .przeżywali chwilowy kryzys w orientacji politycznej, władze angielskie usiłowały narzucić Kenii konstytucję opartą na szerokiej autonomii jej siedmiu prowincji. Projekt takiej konstytucji zaproponowano w roku 1952, w chwili, gdy z kierującej ruchem wyzwoleńczym partii J. Kenyatty: Afrykański Narodowy Związek Kenii (KANU) odeszła frakcyjna, popierająca regionalizm, grupa, która utworzyła wkrótce Afrykańską Partię Narodową. Rozłam ten wzmocnił na pewien czas Afrykański Związek Kenii (KADU), będący główną ostoją i propagatorem idei federalizacji. Przywódcy tej partii utrzymywali, iż zasada regionalizmu konieczna jest dla ochrony interesów 48 grup etnicznych zamieszkujących Kenię. Dla podtrzymania swego autorytetu liderzy KADU twierdzili, że Afrykański Narodowy Związek Kenii reprezentuje jedynie interesy dwóch największych plemion: Luo i Kikuju, podczas gdy ich partia reprezentuje Ma,sajów i plemiona im pokrewne. Przywódcy Afrykańskiego Związku Kenii zagrozili nawet, iż w wypadku uchwalenia konstytucji uznającej centralizację państwa, utworzą oni samodzielną republikę z rejonów zaludnionych przez plemiona, które reprezentują. Z tego też względu - pisze Kudriacew - z'rozumiałąstaje się uporczywość, jaką przejawiła kenijska delegacja rządowa z Kenyattą na londyńskiej konferencji dla rozpatrzenia konstytucji. Kenyatta, biorąc pod uwagę przyszłość niepodległego 'państwa, nalegał na taką konstytucję, która umocniła by jego centralną władzę i jedność, likwidowała regionalizm prowadzący nieuchronnie do separatyzmu prowincji ze wszystkimi wynikającymi stąd następstwami dla rozwoju kraju. W zakończeniu swych uwag o zgubnych skutkach federalnej koncepcji ustroju państwowego autor przypomina wydarzenia w Algierii, gdzie przy poparciu rodzimych elementów feudalnych, Francuzi próbowali wykorzystać strukturę etniczną i klasową dla dokonania podziału kraju i zachowania w nim swoich wpływów. "Fakty dowodzą - dokumentuje autor artykułu - że kolonizatorzy francuscy kładli stawkę na separatyzm w Alg.ier-ze, .gdzie również istnieje zróżnicowanie plemienne i feudalne. Tak zwana opozycja kabylska i jej partia (...) Front Sił Socjalistycznych próbowała osłabić jedność państwa algierskiego znanymi metodami separatyzmu, bazując na tym, iż Kabylia zamieszkała jest przez Berberów różniących się od, stanowiących większość ludności kraju, Arabów językiem, obyczajami i tradycją"· �Sprawozdania 203 i l"eCenzje Ten sam problem integracji narodowej omawia na przykładzie Indonezji M. Mitrofanow w artykule zatytułowanym "Jedność w mnogości" (nr 6, s. 13-15). Autor stwierdza, że etniczne grupy Indonezji mimo, iż należą do jednej rodziny malajskiej, różnią się jednak między sobą tak istotnymi w rozwoju etnicznej świadomości elementami jak język i obyczaje, a także stopniem rozwoju i cechami antropologicznymi. Zróżnicowanie to jest, według Mitrofanowa, rezultatem odmiennych dróg i warunków rozwoju społeczno-historycznego, w jakich formowały się poszczególne ludy. Tak więc współcześni Balijczycy to w głównej mierze potomkowie Jawajczyków, którzy przesiedlili się na Bali kilkaset lat temu, zachowując dawną religię i kulturę. Słabe jednakże kontakty między wyspami Indonezji w okresie panowania holenderskiego, odmienne warunki rozwoju Bali i Jawy oraz różnice w wierzeniach religijnych, które na wschodzie posiadają o wiele większe znaczenie niż w Europie, wszystko to doprowadziło do stopniowej między nimi izolacji. ZróŻJlicowanie etniczne Indonezji zręcznie wykorzysty,wali holenderscy kolonizatorzy, aby ,przedłużyć tam swoje panowanie. Stosując wypróbowaną zasadę "dziel i rządź" Holendrzy niejednokrotnie podejmowali próby przeciwstawiania sobie poszczególnych ludów. Przykładem może być podany przez autora artykułu fakt wykorzystania nawróconych na chrześcijaństwo mieszkańców wyspy Ambon w zdławieniu powstania muzułmanów na innych wyspach. Przejawem tych samych tendencji była rebelia w roku 1950, w wyniku której pozostająca na służbie kolonizatorów feudalna warstwa Ambonu i wysp ościennych ogłosiła marionetkową Republikę Wysp Południowo-Mo1uskich. Innym przykładem poróżnienia ludów Indonezji może być wywołanie w roku 1952, z inspiracji USA i HolandH, antyrepublikańskiego powstania na Sumatrze i Sulawezi skierowanego przeciw Jawajczykom. Trudno się więc dziwić, że rząd Indonezji jest - jak stwierdza Mitrofanow bardzo czuły na wszelkie przejawy prowincjonalizmu i partykularyzmu, które osłabiają jedność kraju. Krzysztof Carleton S. Coon, The ongll1 of races. "Borzoi York 1962, s. 724, ryc. 84, map 13, fot. 32. Books", Zielnica A. A. Knopf, New York C. S. C o o n należy do wybitnych antropologów amerykańskich doby dzisiejszej. Znane są wśród fachowców jego dzieła "Historia człowieka" (The story of man, 1954, 1962) oraz "Siedem stanowiisk jaskiniowych" (The seven caves, 1957). Ostatnie syntetyczne dzieło dotyczy zagadnienia pochodzenia ras (The origin of races, 1962), a więc dotyczy spraw ważnych nie tylko z punktu widzenia biologii ale także nauk społecznych. Całość obejmuje 13 rozdziałów tekstu, kilkadziesiąt stron przypisów i objaśnień, skorowidze i bardzo obszerną bibliografię (z polskich autorów uwzględnił tylko L. Krzywickiego i E. Lotha). W pierwszych 6 rozdziałach znajdujemy materiały cenne dla ewolucyjnego poglądu na antropogenezę. Autor omawia kolejno niektóre czynniki ewolucji wynikające z procesu przystosowania do środowiska i przeprowadza ciekawą dyskusję adaptacji społecznej. Ponadto daje przegląd rzędu Primates i precyzuje miejsce człowieka w systemie zoologicznym. Osobny rozdzial poświęca kopalnym formom najwyższych Naczelnych i form przedludzkich oraz wczesnoludzkich. Ta część dzieła - objętościowo obejmująca jedną trzecią tekstu - nie budzi najmniej.szych zastrzeżeń i daje doskonale skonstruowaną współczesną syntezę problemu antropogenezy i rasogenezy. �204 SpTawozdania i Tecenzje Pozostałe rozdziały, czyli -większość dzieła, nasuwają wątpliwości a nawet sprzeciwy. Coon jest wyraźnie oczarowany tezą Franciszka Weidenreicha o równoległym rozwoju poszczególnych ras łudzkich, skrajnie polifiletycznie w niezależnych liniach rozwojowych. Takie tezy stanowią od dawna pożądaną podstawę wszelkich doktryn rasistowskich. Ponadto brak im wszełkiego udokumentowania pałeontologicznego. Trzydzieści lat temu F. We i d e n r e i c h na podstawie badań szczątków istot wczesnoludzkich z kręgu Sinanthropus w Pekinie, wysunął koncepcję, że większość dzisiejszych ras ewoluowała z regionalnie zróżnicowanych form kopalnych Człowiekowatych na szczeblu Pithecanthropus (wg obecnej terminologii Homo erectus). Weidenreich opierał się na analizie anatomicznej i uderzyła go wielka rozmaitość morfologiczna form kopalnych. Koncepcje Weidenreicha są do dziś izolowane, nigdzie nie przyjęto ich ,pozytywnie. Przyznając temu uczonemu wybitne zasługi w dziedzinie anatomii porówna,wczej Naczelnych, koncepcje dotyczące raso genezy powszechnie odrzucono. Dodać należy, że Weidenreich publikował w czasopismach ściśłe fachowych i nie popularyzował wszystkich swych koncepcji. Coon podjął tezy Weidenreicha. Aby swą postawę tym bardziej podkreślić dedykował nawet całą swą książkę pamięci wielkiego anatoma. Poszedł jednak dalej od swego poprzednika. Coon głosi nie tyłko skrajny polifiletyzm ale dodaje ponadto, że różne populacje w różnych okresach czasu dochodziły do poziomu Homo sapiens. Jedne odłamy ludzkości stały się w pełni rozumne jeszcze w głębi epoki lodowej, ·inne do dnia dzisiejszego trwają na etapie neandertalskim czy bodaj nawet Pithecanthropus (Homo erectus). Im później jakaś populacja osiąga etap "sapiensowy", tym bardziej jest upośledzona wobec tych, którzy od wielu pokoleń reprezentują ten etap. Jakkolwiek należy uczonemu gwarantować wolność hipotez, to z drugiej strony należy też oczekiwać od niego pełnego poczucia odpowiedzialności. Twierdzenie, że istnieją biologiczne skale wyższości i niższości między ludźmi, jest zbyt doniosłe, aby je można głosić bez uzasadnienia. Kategorycznie trzeba stwierdzić, że w książce Coona takiego uzasadnienia nie znajdujemy. Sprawa jest tym bardziej doniosła, że Coon podjął tak ryzykowne tezy i ogłosił je w dziele przeznaczonym nie tylko dla grona fachowców ale dla szerokich rzesz czytelników. Syntetyczna książka Coona o rasogenezie jest publikacją raczej popularną, którą bez trudności może czytać każdy mający średnie wykształcenie. Dlatego te? przy lekturze tego dzieła nasuwa się mimowoli podejrzenie, że autor realizuje tu jakieś "zamówienie społeczne" natury politycznej. Coon usiłuje swe tezy podbudować argumentacją naukową. Wprowadza nowe wskaźniki antropologiczne, szczególnie wskaźnik wydatności twarzowej mierzonej dla grzbietu nosa i zębodołów. Ponadto analizuje cechy uzębienia. Stwierdzić należy, że wskaźniki te nie są wystarczająco diagnostyczne. Coon starając się udowodnić "archaiczność" wielu dzisiejszych ras ludzkich bierze pod uwagę pewne tylko grupy populacji, które odpowiadają jego koncepcjom, ignorując po prostu inne leżące między nimi. Joseph B. B i l' d s e 11, dawny współpracownik Coona, w pracy ogłoszonej w 1963 w Review o Biology (vol. 38 no 2) wykazał bardzo dobitnie, że proponowane -przez Coona wskaźniki wydatności twarzowej i eeehy morfologiczne uzqbienia zachodzą na siebie i krzyżują się u rozmaitych przedstawicieli tej samej populacji. Nic więc dziwnego, że linie ewolucyjne wykreślane przez CODna dla pOSl~:Z€gólnych regionalnych linii rozwojowych od Homo erectus do ras dzisiejszych okazują się niesłuszne. Są to pomysły powziqte apriorycznie, do których autor stara �Sprawozdania 205 i recenzje siG dorabiać weryfikację w oparciu o dane anatomiczne. Te dane są jednak zupełnie zawodne i brak im diagnostyczności. W ten sposób błędne koło zamyka się. Pomijając wymowę polityczną książki Coona, która niestety może w fatalny sposób podbudować tezy rasistów amerykańskich, wypada się także zająć pozytywnymi stronami pracy. Ciekawe wydaje się nowe ujęcie systematyki rasowej człowieka. Coon wyró;i:nia aż pięć "wielkich ras" czy odmian ludzkich. W zakresie odmiany białej (nazywanej przez niego kaukazoidalną) i odmiany żółtej (mongoloidalnej) nie wprowadza żadnych daleko idących nowości. Co do odmiany czarnej natomiast proponuje zupełny przewrót dotychczasowych ujęć. Afrykę subsaharyjslq dzieli na Kongoidów (Negra i Negrillo dżungli tropikalnej) i na Kapoidów (Buszmeni i Hotentoci południowej Afryki). Osobną grupę rasowe: stanowią według Coona Australoidzi. Zalicza do niej poza autochtonami Australii i Melanezji także różne czarne populacje' poJuclniowo wschodniej Azji. Jak wiadomo znakomita większość autorów uważa odmianę czarną za jedną calość, w której wyróżniają sic, jak w każciej innej odmianie, różne wyspecjalizowane podgrupy czy rasy. Na koncepcje Coona zapewne alllropologo\vie się nie zgodz:ł. Z taką samą racją można by rozbijać również odmian,: bialą czy żółtą. Tabe postępowani<~ nie miałoby jednak uzasadnienia. Niewatpliwie wobec nasuwających się tu zagadnień povvstaje zadanie na przyszłość: opracowclDi(' metod, za pomocą których daloby się pokrewieńshva mierzyć i oceniać. \V paleontologii wyodrębnia się pokrewne rodzaje systematycznI' (qeneroj metodami morfologicznymi. "V przypadku badań paleoantropologi'2znych trzeba wykryć ró;i:nice rasowe w obn;bie jednego gatunku (species). Ponieważ mamy do dyspozycji wyłącznie materiały kostne i to fl-agmentaryczne, zadanie sbje się szczególnie trudne. Może na zakończenie warto dać krótki zarys dzisiejszych poglądów na rasogenez€;. Większość autorów zgodnie zalicza aktualne odmiany i rasy ludzkie do :iednego gatunku biologicznego Homo sapiens. Zróżnicowanie dzisiejszej ludzkości powstalo około 100 tysięcy lat temu w póż'l:,-m plejstocenie. Tr?y olLliC"_1:, H01ll') sapiens (żółta, biała i czarna) powstały monofiletycznie z jednorodnej formy ancestralnej i zaczęły się rozpnestrzeniać po obszarze Starego Świata w późnym plejstocenie wchłaniając i spychając marginalne formy człowiekowatych (np. zachodnio europejskich Neandertalczyków). W tym ujęciu tkwi głębokie podkreślenie biologicznej równoważności wszystkich aktualnych form ludzkich. Na tej zasadniczej tezie można dopuścić pewne dodatkowe koncepcje nawet w pewnym sensie nawiązujące do koncepcji Weidenreicha. Podczas ruchów migracyjnych przodkowie dzisiejszych ras spotykali i wchlaniali pewne czynniki genetyczne (geny) pochodzące od marginalnych, reliktowych populacji, które napotykali na swej drodze i z którymi się krzyżowali. Dlatego można nawet przyjąć pewną słabą gen€tyczną domieszkę pochodząCe) od formy Pithecanthropus wśród populacji Australii i Nowej Gwinei, od Sinanthropus u współczesnej odmiany żółtej, formy neandertalskiej u białych Europejczyków i formy rodezyjskiej (też neandertaloidalnej) u afrykańskich Murzynów. Wielu autorów np. B i r d s ,e II przyjmuje to za zupełnie prawdopodobne. Taka teza byłaby do przyjęcia. Należy żałować, że Coon w swej książce, opracowanej zresztą niezwykle starannie z ogromnym warsztatem metodycznym, zeszedł na wyraźne bezdroża tendencji rasistowskich. Dla fachowych antropologów książka Coona ma mimo wszystko ogromną wartość. W żadnej innej publikacji nie ma tak wyc.zerpująco zestawionych materiałów pomiarowych jak w pracy Coona. Wobec rozproszenia danych biometrycznych wśród wielu szczegółowych monografii takie zebranie materiałów liczbowych stanowi ogromne ułatwienie dla dalszych prac_ Wanda Stęślicka �206 Sprawozdania CAHIERS FRAN<;AIS D'ANTHROPOLOGIE. i recenzje Paris 1964, r. II, nr 1. Pierwszy zeszyt drugiego rocznika CahicTs FTanc;ais 1964 o rozmiarach 23 stron in 4 zawiera trzy artykuły rozmaitej treści. J. B e 11 i n - M i 11 e r o n rozważa problematykę filozoficzną dotyczącą perspektyw antropologicznych w dzisiejszym kryzysie świadomości (POTtee anthropoLogiquc de La crise actuelle de La connaissancc, ss. 3-9). Współczesny świat cechuje rozkwit techniki i przewartościowanie wartości, zarazem upada kurcząca się coraz więcej rodzina. W tej sytuacji człowiek jest osamotniony i wytrącony z normy. Autor sądzi, że antropologia mogłaby zbilansować dotychczasową historię ludzkości od prapoczątków naszego gatunku i stworzyć nową syntezę dającą oparcie dla błądzącego człowieka. Antropologia polska ostatniego dwudziestolecia jest ściśle związana z biologią. Niemniej kontakty z socjologią, psychologią i innymi naukami humanistycznymi aktualizują zagadnienia filozoficzne, z tego względu artykuł Bellin-Millerona może obudzić pewne zainteresowanie. Druga z kolei pozycja dotyczy terenowych prac wykopaliskowych w dolinie Sommy w 1955' r., jej autorem jest J. L. B a u d e t, profesor archeologii w Ecole d'Anthropologie w Paryżu (Campagnes de fouiUes dans La Somme en 1955, ss. 11-· 18). Pozyskano wówczas współpracę ks .. prof. H. Breuil'a i stosownie do jego wskazówek przeprowadzono bardzo intensywne badania. Dla określenia stratygrafii wykorzy.stano najnowocześniejsze metody geologiczne. Przejrzyście wykonany wykres orientuje w miejscu prowadzenia wykopalisk. Uzyskano bogate materiały archeologiczne od dolnego plejstocenu do końca epoki lodowej. Reprezentowane są narzędzia klaktońskie, aszelskie oraz lewaluasko-mustierskie. Precyzyjne metody stosowane podczas eksploracji badanych stanowisk nad Sommą pozwoliły stwierdzić nieprzerwaną ciągłość zamieszkania tych okolic od dolnego plejstocenu począwszy. Uzyskano całą "gamę archeologiczną" według określenia autora, mimo że zjawiska mrozowe nieraz zakłócały pierwotne położenie materiałów archeologicznych. Pewne zdziwienie budzi jedynie fakt, że sprawozdanie z przeprowadzonych badań terenowych ogłasza się w 10 lat po ich zakoń·czeniu. Trzeci artykuł ma zupełnie odmienny charakter. Autorem jest lekarz pułkownik A. C. B e n i t t e, kierownik pracowni fizjologicznej wojskowej służby zdrowia. Publikacja dotyczy przystosowania człowieka do warunków życia podziemnego (Adaptation de L'homme aux necessites de La vie souteTTaine, ss. 19-23). Rozwój przemysłu, zwłaszcza zaś górnictwa od dawna zmusza tysiące ludzi do przebywania pod ziemią. Dochodzi zagrożenie atomowe, które być może spowoduje długotrwałe przebywanie w podziemnych osiedlach. Autor analizuje warunki panujące w grotach i tunelach, szczególnie w pomieszczeniach metro, omawiając kolejno temperaturę, wilgotność, ciemność i wentylację. Przy tej okazji daje wiele ciekawych informacji dotyczących życia jaskiniowego ludzi plejstoceńskich, których ciężkie warunki epoki lodowej zmuszały do wejścia pod ziemię. Przytacza także pewne przykłady fauny jaskiniowej, ale bez podania szc.zegółów. Ostateczne wnioski są tego rodzaju, że człowiek dzisiejszy mógłby się stać troglodytą, gdyby konieczność do tego zmusiła. Warunki pod ziemią nie są wprawdzie normalne dla ludzi, jednak inteligencja sprawia, że nawet w najmniej sprzyjających warunkach zewnętrznych mOże człowiek stosując zdobycze techniki stworzyć możliwe warunki egzystencji. Perspektywa ta nie jest jednak szczególnie nęcąca. 0 Wanda StęśLicka �Sprawozdania i recenzje 207 THE ANTHROPOLOGY OF FRANZ BOAS. Essays on the Centennial of his Birth. Edited by Walter Goldschmidt. Sponsoring Editors A. L. Kroeber, Robert H. Lowie - The American Anthropologist, Vol. 61, No.5, Memoir No. 89, October, 1959, The American Anthropological Association. - str. VII + 165. Omawiana tu książka została wydana dla uczczenia stulecia urodzin Franciszka (Franza) B o a s a (1858-1942), wielkiego etnologa amerykańskiego pochodzenia niemieckiego, profesora antropologii kulturalnej na Uniwersytecie Columbia (New York). Po Przedmowie A. L. Kroebera (ss. V-VII) i Wstępie W. Goldschmidta (s. 1-3) następuje dziesięć artykułów, które charakteryzują różne aspekty działalności Boasa. Artykuł 1. Wpływy w czasie lat kształtowania się (InfLuences during the Formative Years), przez C. Kluckhohn i O. Prufera (s. 4-28) charakteryzuje atmosferę intelektualną, w której wyrastał Boas i podkreśla wpływ, jaki wywarli na niego A. v. Humboldt, K. Ritter, Theobald Fischer, Bastian i G. Fechner. Artykuł 2. Terminowanie u Boasa (Apprenticeship Under Boas), przez Margaretę Mead (s. 29-45) poświęcony jest jego działalności pedagogicznej na Uniwersytecie Columbia. Artykuł 3. "Historia naturalna" Boasa w zestawieniu z metodą terenową (Boas' "Natural History" Approach to Field Method), przez Mariana Smitha (s. 46-60) charakteryzuje metodę badań terenowych Boasa. Artykuł 4. Zrozumienie Kwakiutlów (The Understanding of the KwakiutL), przez Helenę Codere (s. 61-75) przedstawia pogląd Boasa na istotę kultury. Artykuł 5. Wkład Boasa w poznanie ludzkiego wzrostu i postaci (Boas' Contributions to KnowLedge of Human Growth and Form), przez J. M. Tanner (s. 76-111) referuje wyniki badań Boasa w zakresie antropologii fizycznej. Artykuł 6. Boas jako statystyk (Boas as Statistician), przez W. W. Howels (s. 112-116) omawia metody statystyki matematycznej stosowane przez Boasa w jego badaniach z zakresu antropologii fizycznej. Artykuł 7. Boas o ceramice i stratygrafii (Boas Sorbe Cej'{Imica y Estratigrafia) po hiszpańsku - reszta książki po angielsku), przez Manuel Gamio (s. 117-118) omawia prace wykopaliskowe Boasa w dolinie Meksyku. Artykuł 8. Folklor (FolkLore), przez Melville Jacobs (s. 119-138) charakteryzuje Boasa jako zbieracza, wydawcę i badacza opowiadań Indian. Artykuł 9. Pogląd Boasa na znaczenie gramatyczne (Boas' View of GramaticaL Meaning), przez Romana Jakobsona (s. 139-145) przed·· stawia poglądy Boasa na język. Wreszcie artykuł 10. Kilka ważnych elementów w spadku po nim (Some CentraL Klements in the Legacy), przez Leslie Spier (s. 146-155) daje pogląd na całość dorobku wielkiego u.czonego. Wyraz angielski anthropoLogy nie ma dokładnego odpowiednika w języku polskim. Oznacza on, zgodnie z etymologią, naukę o człowieku obejmującą zarówno jego stronę fizyczną jak i duchową. Tak pojmował ją również Boas, czego dowodzi choćby tytuł jednego z jego głównych dzieł "Rasa, język i kultura" (Race, Language and Culture, 1940). Boas uprawiał, a poniekąd i stworzył, naukę, która swym zazakresem odpowiada naszej antropologii (nauce o ciele człowieka jako podłożu zjawisk społecznych), językoznawstwu i etnologii (nauce o kulturze ludowej i kulturze ludów egzotycznych). Na tym założeniu opierają się jego dzieła "Anthropologia ogólna" (GeneraL Anthropology, 1938) i "Umysłowość człowieka pierwotnego" (The Mind of Primitive Man, 1938). Dla nas jednak Boa,s jest przede wszystkim wielkim etnologiem, potem językoznawcą, a dopiero na trzecim miejscu antropologiem w naszym tego słowa znaczeniu. Zajmiemy się więc najprzód jego poglądami na kulturę, potem na język, aby przejść z kolei do jego badań nad ciałem człowieka. Ten przegląd wyników prac analitycznych zawartych w recenzowanej książce zamkniemy ogólną charakterystyką dorobku Boasa, przedstawieniem poglądu na cechy �208 Sprawozdania i recenzje wspólne łączące zjawiska kultury, języka i rasy. Zanim jednak do tego przejdziemy musimy powiedzieć kilka słów o badaniach terenowych Boasa, które dostarczyły mu materiału do szerszych uogólnień. Pole obserwacji Boasa w zakresie etnologii i językoznawstwa, a w pewnym stopniu także antropologii fizycznej, było ściśle ograniczone. Obejmowało ono ludność tubylczą (Eskimosów i Indian) północnych i północnozachodnich wybrzeży Ameryki. Badał on plemiona Eskimosów żyjące na Grenlandii i w Ziemi Baffina, szczepy Tlingit na południowych wybrzeżach Alaski, Haida na Archipelagu Królowej Karoliny, Tsimshian w Kolumbii Brytyjskiej, trzy grupy etniczne wyspy Vancouver: Nootka, Kwakiutl i Bella Bella, oraz plemiona zamieszkujące sąsiednie wybrzeża lądu stałego, które należą obecnie głównie do stanu Washington, a mianowicie Quileute, Bella Coola, Kutenai, nadbrzeżne szczepy Salish i Chinook nad dolnym biegiem rzeki Columbia. Z tych wszystkich plemion naj silniejsze zainteresowanie wzbudzał u Boasa szczep Kwakiutl, który badał on przez 57 lat od r. 1885 aż do swej śmierci w r. 1942. Pragnienie zrozumienia Kwakiutlów było największą pasją jego życia. Najcharakterystyczniejszą cechą pn'lc Boasa nad Kwakiutlarni i innymi plemionami wybrzeży północno-zachodnich jest podkreślenie symbolicznego aspektu kultury. W pracach tych dotycz,~cych zarówno poszczególnych plemion jak traktujących porównawczo całe wybrzeże północno-zachodnie -- zajmuje się Boas przede wszystkim mitologią językiem, sztuką i rytuałem. Ponieważ wszelka kultura ludzka może być określona jako działanie symboliczne, przeto podział na kulturę materialną i niematerialną nie ma istotnego znaczenia. Niektóre aspekty kultury, jak organizacja społeczna i ekonomiczna, muszą być umieszczane pomiędzy dziedziną materialną i niematerialną, inne jak technika nie mogą być przydzielane wyłącznie do dziedziny materialnej, jeszcze inne wreszcie jak mity, język i sztuka mogą być najlepiej zrozumiane jako systemy symboliczne. Boas pragnął zrozumieć życie umysłowe Kwakiut!ów jako refleks ich kultury. Z drugiej strony jednak najrozmaitsze wytwory kultury pojmował on jako refleks życia umysłowego ich tworców. I tak w pracy "Nazwy geograficzne Indian z plemienia Kwakiut!" (GeographicaL Names Of the KwakiuU Indi.ans, 1934) podkreśla on, że "nazwy geograficzne są wyrazem umysłowego charakteru każdego ludu i każdej epoki, a charakter ten odzwierciedla życie kulturalne plemienia i jej linię rozwojową wspólną całej prowincji kulturowej". Interesując się specjalnie człowiekiem prymilywnym, BOd,: ,twierdz<), 7e dana grupa etniczna jest niższa. od innych nie z pO\'lodu odzi0Clziczone.i niższości lecz z tego powodu, że warunki jej życia były bardziej ·statyczne niż tzw. ludów cywilizowanych. Różnica istniejąca w poziomie kulturalnym grup etnicznych jest wynikiem specyfiki ich historii i wyposażenia przez tradycję kulturową. ,,Isf.nieją pewne prawa, które rządzą rozwojem kultury" - stwierdza Boas - "a naszym zadaniem jest wykrycie tych praw. Przedmiotem naszych badal1 jest ustalenie procesów, dzięki którym rozwijały się pewne stadia kultury. Zwyczaj lub wierzenie samo w sobie nie jest ostatecznym celem badań. Chcemy poznać przyczyny, dla których dany zwyczaj lub wierzenie istnieje - innymi słowy chcemy ustalić historię ich rozwoju ... s.zczegółowe studia zwyczajów w ich stosunku do całości kultury plemienia i w związku z badaniami ich geograficznego rozprzestrzenienia na obszarze sąsiednich plemion daje nam prawie zawsze środki do określenia z dużą dokładnością przyczyn historycznych, które umożliwiły ukształtowanie się badanego zwyczaju oraz tego procesu psychicznego, który odegrał zasadniczą rolG w jego rozwoju". Z tego wynika, że procesy psychiczne, które stworzyły kult.urę były �Sprawozdania recenzje 209 uwarunkowane przez przyczyny historyczne. Mity i opowiadania z wybrzeży północno-zachodnich były na nowo złączonymi fragmentami opowiadań, które się krzyżowały i wykrzyżowywały w trakcie swego rozpowszechniania się, a zatem opowiadania te były zawiłymi konstrukcjami historycznymi a nie bezpośrednimi produktami myśli i fantazji. W swych pracach "Mitologia plemienia Tsimshian" (Tsimshian MythoLogy, 1916) i "Kultura Kwakiutlów odbita w ich mitologii" (KwakiutL CuLture as RefLected in MythoLogy, 1935) Boas stwierdza, że zasadnicze cechy społeczeństwa i kultury występują wyraźnie odzwierciedlone w jego opowiadaniach folklorystycznych. W książce znowu pt. "Sztuka pierwotna" (Primitive Art, 1927), poświęconej nie tylko plastyce i grafice ale także poezji i muzyce, Boas rozwija tezę, że pewne elementy estetyczne wynikają z kierowniczej roli techniki, która była związana z rozwojem zręczności. Wirtuozja sama przez się staje się źródłem estetycznego zadowolenia. Rytmiczne powtarzanie i zrównoważenie ornamentu wynika częstokroć z regularności ruchów wykonawcy. Podkreślając rolę warunków historycznych nie zamyka Boas oczu na znaczenie jednostki w rozwoju kultury. "Dynamika życia społecznego" stwierdza on "może być zrozumiana tylko na podstawie reakcji jednostki na kulturę, wśród której ona żyje i jej wpływu na społeczeństwo". Owocem trwających dziesiątki lat badań językoznawczych Boasa są nie tylko wielkie zbiory tekstów i opisów gramatycznych języków Indian Ameryki Północnej opracowane przez niego i jego uczniów lecz także pewne założenia ogólne sformułowane we Wstępie do Handbook of American Indian Languages (1911), w artykule wstępnym do InternationaL JournaL of American Lingui.stics (1917) i w rozdziale Lanr;uage w książce General AnthropoLogy (1938). Dziś dla wszystkich j2st pewnikiem, że każdy język musi być rozpatrywany w kategoriach jego własnej budowy, ale teza ta wysunięta przez Boasa była czymś niezmiernie rewolucyjnym w czasach, gdy jGzyki egzotyczne przekrawywano wedle języków literackich Starego Świata. Dla Boasa analiza języka, ta pewnego rodzaju gra matematyczna, nie była celem sama dla siebie, jak dla wielu dzisiejszych językoznawców. Boas pojmuje język jako formG kultury, którą należy badać jak wszystkie inne jej formy, przy czym analiza języka ma - jak podkreśla -- ogromne znaczenie dla zrozumienia bardziej subtelnych aspektów kultury w ogóle, jej form uzewnętrzniania się i odcieni działań społecznych. Wedle Boasa funkcja systemu gramatycznego polega na wyborze, sklasyfikowaniu i wyrażeniu różnych aspektów doświadczenia. Ponadto spełnia on jeszcze inną ważną funkcję, "określa mianowicie, jakie są aspekty każdego doświadczenia, które muszą być wyrażone". W komunikacji językowej jesteśmy zmuszeni do przeprowadzenia szeregu aktów wyboru binarnego między dwoma możliwościami. I tak np. osoba mówiąca po angielsku czy po polsku musi przy każdym zdaniu dokonać wyboru miGdzy konstrukcją czynną (np. pol. ojciec kocha córkę) a konstrukcją bierną (córka jest kochana przez ojca). Pierwsza jest skoncentrowana na stronie działającej (agens) - druga na stronie doznającej (paciens). Wybór jakiejś formy gramatycznej przez mówiącego przekazuje słuchaczom określoną ilość jednostek informacji, tj. tzw. bitów. Jednak - jak stwierdza Boas - "wybrane aspekty doświadczenia są zupełnie różne w różnych grupach języków. I tak gdy dla ludzi mówiących po angielsku kategorie rodzajnika określonego (the) względnie nieokreślonego (a), liczby i czasu są obligatoryjne, konieczne, to w innych językach znajdujemy jako konieczne do wyrażenia aspekty doświadczenia miejsce (czy bliskie od mówiącego czy oddalone?) lub rodzaj źródła informacji, którą przekazu14 - Lud, t. 51. 1967 �210 Sprawoodan;a i recenzje jemy słuchaczowi (czyśmy to widzieli czy tylko o tym slyszeli?). "Kategorie, które muszą być wyrażone, mogą być liczne w jednym języku a nieliczne w innym ale" to ubóstwo kategorii koniecznych nie powoduje zupełnie niejasności mowy. Gdy jest to potrzebne, dorzuca się dla jasności wyrazy wyjaśniające". I tak dla wyrażenia czasu lub liczby języki, które nie znają czasu i liczby gramatycznej, posługują się wyrazami tego typu co wczoraj, jutro, wiele, malo. Gramatyka jest istotnie ars obligatoria, jak to mówili scholastycy, gdyż narzuca ona mówiącemu konieczność decyzji między "tak" a "nie". Wskutek tego - jak to zaznaczył Boas kategorie gramatyczne danego języka zwracają uwagę wspólnoty językowej w określonym kierunku i tą drogą wpływają na poezję, wierzenia a nawet na myśl spekulatywną, nie zmniejszając przez to zdolność wspólną wszystkim językom dostosowania się potrzeb wywołanych postępem wiedzy. Powstaje jednak pytanie, czy w istocie języki różnią się między sobą we wszystkim, czy nie ma kategorii gramatycznych niezbędnych i uniwersalnych. Jakie szczegóły informacji są konieczne we wszystkich grupach językowy'ch świata? Które natomiast są kO:1ieczne tylko w niektórych językach? Odpowiedź na te pytania pozostawił Boas swoim następcom, sam jednak odróżnił wyraźnie logikę systemu językowego od logiki myślenia. Wedle niego kategorie gramatyczne nie są kategoriami myśli lecz wciskają one logikę myślenia w pewne kanały, które są zresztą różne w różnych grupach językowych. Boas już w r. 1917, a więc chyba pierwszy, stwierdził, że wS'pólne dziedzictwo nie jest jedyną przyczyną podobieństw między językami. Podkreśla on, że pierwszym problemem historycznym w stosunku do badanych języków - zanim jeszcze zostaną postulowane związki genetyczne jest ustalenie, w jakim stopniu ich elementy leksykalne, morfologiczne i składniowe są wynikiem wzajemnych zapożyczeń. "W Ameryce moźna ustalić" - stwierdza Boas - "róźne obszary o wspólnym charakterze fonetycznym, które nie pokrywają się z ugrupowaniami morfologicznymi a geograficznymi są stosunkowo dobrze określone", ostrożność jest wi~c konieczna przy postulowaniu, że podobieństwa są jedynie wynikiem wspólnego dziedzictwa. "Jest prawie nie do pojęcia", - powiada Boas - "by podobieństwa, jakie występują między Quileute, Kwakiutl i Salish były wynikiem czystego przypadku, albo żeby podobieństwa morfologiczne języków Kalifornii, które stwierdzili Kroeber i Dixon, nie były wynikiem określonych przyczyn ... Nie jest bezpiecznie nie brać pod uwagę możliwości złożonego pochodzenia grup językowych". A więc obok rodzin języków, których podobieństwa wynikają ze wspólnego dziedzictwa, występują - używając dzisiejszej terminologii - ligi języków, których zbieżności są rezultatem wzajemnych wpływów języków na siebie. Języki Indian Amerykańskich tworzą rozliczne ligi. Podobnie jak w etnologii i w językoznawstwie był Boas wielkim nowatorem także i w antropologii fizycznej. W latach 1892-1941 wydał on 36 prac z tego zakresu poświęconych głównie problemowi wzrastania dzieci. Jego podstawowym osiągnięciem w tej dziedzinie było wykazanie plastyczności i zmienności tY~JÓW antropologicznych. Podstawą dla tego twierdzenia były badania nad wzrostem, którego przebieg związany jest z mnóstwem czynników. Należy podkreślić, że Boas przyjmował tylko ograniczoną plastyczność ras ludzkich. Plastyczność ta jednak. choć ograniczona, sprawia, że pomiary dokonane na jakiejś lokalnej grupie nie odsłaniają bezpośrednio cech dziedzicznie ustalonych. Boas twierdził, że jednolitość grupy rasowej nie jest identyczna z czystością pochodzenia, gdyż odgrywaj;, tu rolę także wspólne warunki wychowania. Wobec tego problem klasyfikacji ras �Spra u;o:<1((n;a 211 i recenzje mial dla Boasa małe znaczenie. Przedmiotem jego badań były lokalne grup:! o wspólnym wychowaniu, a głównym problemem było tu odróżnienie cech dziedzicznych od wpływów otoczenia. Stwierdzał on, że jedynie wówczas, gdy znamy biologiczną historit:; badanych grup, możemy układać je w porządku taksonomicznym. Twierdzenie to jest zgodne z podstawowymi wynikami Boasa w dziedzinie badań nad kulturą i językiem. Trzy te dziedziny: kulturę, język i rasę badał Boas z jednego punktu widzenia i dzięki temu stworzona przez niego nauka nie jest zlepkiem różnych twierdzeń lecz organiczną całością. We wszystkich trzech dziedzinach problemem zasadniczym dla Boasa był stosunek człowieka do środowiska, wpływ środowiska kulturalnego, językowego i fizycznego na jego twórczość psychiczną i językową oraz na kształtowanie się jego ciała. Do tych badań nad rolą środowiska wprowadził Boas ścislą metodę naukową, polegającą na starannej analizie, ostrożności w wyciąganiu wniosków, unikaniu sformułowań dogmatycznych i przeprowadzaniu przekonywającego dowodzenia. Dzięki temu Boas stworzył własną szkołę antropologii społecznej (kulturowej) i przyczynił się do ukształtowania się tej nauki w Stanach Zjednoczonych Ameryki. W dziedzinie językoznawstwa zaczyna on obecnie wywierać - poprzez popularyzujące go prace Romana Jakobsona - silny wpływ na naukę światową. Tadeusz Milewski Georg Peter Murdock, A/rica. !ts People$ and Their Culture History. Graw--Hill Book Company, Inc., NC'w York, Toronto, London 1959 r. Wyd. Me Georg Peter Murdock, profesor antropologii na uniwersytecie Yale, w swej obszernej pracy dał wyczerpujący obraz stanu gospodarczego, organizacji społecznej i politycznej ludów Afryki. Książka powstała na gruncie długotrwałych prac etnograficznych, pogłębionych osobistym kontaktem autora z tym kontynentem w latach 1921 (pobyt w Egipcie), 1945 (Cape Town) oraz w 1957 (Kenia i Tanganika). Autor nie miał łatwego zadania, gdyż dotycheza1sowe ogólne opracowania, z małymi wyjątkami, okazały się, jego zdaniem, niekompletne w zakresie geografii, naiwne w swych perspektywach teoretycznych i niedokładne w szczegółach. W przedmowie autor podaje jedynie trzy prace, traktujące ogólnie o Afryce, które stanowiły pewną pomoc i oparcie w jego poszukiwaniach. Są to: B a u m a n n H,. We s t e r m a n n D., T h u r n wal d R., Volkerkunde von Afrika, Daryll F o r d e, Ethnographic SU1'vey Of .!l/rika, oraz prace J. H. G r e e n b e r g a, które' wprowadziły porządek do chaosu klasyfikacji lingwistycznej. Praca Murdock'a nie porusza ważnych zagadnień dotyczących religii, sztuki, praw i sądownictwa, technologii i socjalizacji. Autor świadomie ograniczył swoje opracowanie do następujących problemów: produkcja środków żywienia, podział pracy na zajęcia kobiece i męskie, osady i mieszkania, stosunki pokrewieństwa i małżeńskie, formy organizacji spolecznej i politycznej, oraz nieco różnych wiadomości o kanibaliźmie i okaleczeniach cielesnych. W części wstępnej autor podaje ogólne wiadomości z zakresu geografii, ras, języka, ekonomii, organizacji społecznej i politycznej, oraz historii plemion afrykańskich. Nie są to suche dane statystyczne, lecz bogato ilustrowany mapami material, oparty na naj nowszych badaniach afrykanistycznych. Autor wyjaśnia na czym polegają stosunki społeczne, organizacja rodzinna i plemienna w Afryce, co, jak wiemy, jest sprawą wielce skomplikowaną. Murdock pierwszy sięgnął do historii ludów Afryki dając w poszczególnych rozdziałach obraz kulturalnego roz- �212 Sprawozdania i recenzje woju plemion na przestrzeni wieków, rozpoczynając od około 5000 r. p.n.e. Na szcz.ególne podkreślenie zasługuje fakt, że w książce Murdock'a po raz pierwszy dokonano przeglądu prawie wszystkich form organizacji społecznej i politycznej Afryki, oraz dokonano również dokładnej systematyki roślin uprawianych na tym kontynencie. W części szczegółowej swej pracy autor zajmuje się ludami zamieszkującymi terytorium Afryki, dzieląc je na grupy pokrewne, wykazujące podobieństwa .i~zykowe i kulturalne. Każdy rozdział zaopatrzony jest w dokładną bibliograiip'. wybraną dla omawianych zagadnień. W sumie książka zawiera 1500 pozycji bibliograficznych. Wreszcie alfabetyczny indeks nazw plemion wymienionych w tekście jest wybitną pomocą w posługiwaniu się pracą :\lurdock'a. Krystyna JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VbLKERKU. DE ZU LEIPZrG. demie-Verlag-Berlin 1964, s. 433, tabl. 74, map. 5. Świcrczyń.ska Band XX. Aka· Zeszyt XX rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za rok 1964. obejmuje 17 rozpraw, z których cztery dotyczą obszaru Austl'onezji, cztery są poświęcone problemom etnografii Azji, trzy - Afryki, dwie - Bliskiego Wschodu i dwie Ameryce. Rozprawa ostatnia omawia ceramikę z Kition (miasteczko na wschodzie Cypru), datowaną na drugie tysiąclecie kultury śródziemnomorskiE'j. Hans D a m m, zajmuje się "wieszakami z dorzecza Sepiku". Na podstawie mapy, ilustrującej wyniki badań terenowych oraz wniosków Alfreda Biihlera, dyrektora muzeum etnologicznego w Bazylei, autor próbuje wyodrębnić wśród wi> szaków nowogwinejskich muzeum lipskiego typowe dla dorzecza Sepiku. Docho~zi do wniosku, że podział na 7 kręgów kulturowych znajduje swoje odbicie w [(1'3teriałach muzealnych i jego zdaniem problem powinien rzucić dodatkowe światło na historię osadnictwa, a nadto dopomóc zidentyfikować i bliżej okreśłić podobne obiekty w innych muzeach. Georg H o l t ker w "Zarysie etnografii mieszkal'lców Nubia-Awar nad zatoką Hausa w północno-wschodniej Gwinei", będącym wynikiem badań terenowych w latach 1936-1939, mało miejsca poświęca kulturze materialnej, odsyłając czytelnika do materiału ilustracyjnego. Holtker, przedstawiciel kierunku socjolo~dc7.nego, koncentrujący się na zagadnieniach kultury społecznej (np. opaski sromowe, ubiór męski i in. w aspekcie socjologicznym). Na szczególną uwagę zasługują opisy wierzeń i obrzędów związane z kanibalizmem, jak również opis zwyczaju "kupna dzieci", za którym kryło się kidnaperstwo a nawet mord rytualny. Ernst G r e m e r wskazuje na podstawie analizy ,.Formy toporów plem ion Hagi- Wagi, północno-wschodniej Centralnej Nowej Gwinei", na wpływy kompo· nentów kultury Dongson (kultury brązu) w kształtowaniu kultury centralnej Nowej Gwinei. Karl L a u f e r zajmuje się "Podziałem plemiennym oraz osadnictwem BainingÓW w Nowej Brytanii". Laufer uczestniczył w ekspedycji naukowej w 1930 r. do centrum Nowej Brytanii i należał do tych Europejczyków, którym dane było po raz pierwszy zetknąć się z tamtejszymi tubylcami. Uzupełniając własne spostrzeżenia nowszymi danymi, autor daje zarys demograficzny Bainingów i ich sąsiadów, omawia osadnictwo rozproszone, zagrody oraz typy domostw. które pod wpływem czynników zewnętrznych, po II wojnie świa towej uległy korzystnemu przeobrażeniu. �Sprawozdania i recen7je 213 Prace Waltera B li t t g e l' a i Kristiny L a n g e noszą charakter sprawozdań muzealnych. Tematem ich są skrzynie z japońskiej świątyni oraz dwie figurki kultowe bCon-k'a-pa. Heinz K u c h a l' s k i w "Spostrzeżeniach do klasycznego indyjskiego tańca ze szczególnym uwzględnieniem EhaTata Natja" dokonuje nie tylko tradycyjnego podziału indyjskiego tańca na dwie kategorie, wyodrębnia cztery style klasycznego indyjskiego tańca, wskazuje też na jego odrębność, filozofię sztuki, interpretację idei i pochodzenie. Uzupełnieniem artykułu jest 15 rycin tańca Bharata Natja. Renate S t e i n przedstawia "Kilka wzorów tatuażu beduińskich kobiet republiki Gezira w Iraku". Po przebadaniu 43 kobiet i porównaniu ornamentu tatuażu, autorka dochodzi do wniosku, że główną cechą irackiego kobiecego tatuażu jest jego asymetryczne rozmieszczenie. Wiek tatuowanych oraz inne cechy wskazują na jego zanik, w czym autorka dopatruje się wpływów rozwoju gospodarczego beduinów. Praca ilustrowana 22 tablicami. Nowe etnograficzne nabytki z Iraku dla Muzeum w Lipsku omawia Lothar S t e in. Wolfgang K li n i g w artykule "Do gospodarki Turkmenów w XIX w." dochodzi do wniosku, że mimo licznej literatury etnograficznej, archeologicznej i archiwaliów, nie jesteśmy w stanie ująć Turkmenów w jednolity gospodarczo-kulturowy typ. Podstawę takiej klasyfikacji musiałby tworzyć wyraźny podział Turkmenów na rolników w oazach, hodowców bydła w stepach i pustyniach, oraz kombinacje tych dwu typów. Gospodarcze stosunki tworzą przy tym tylko jeden, choć decydujący czynnik. Dietrich D l' o s t zajmuje się "Mumifikacją w Afryce". Autor dochodzi do wniosku, że na południe od Sahary występują dwie zasadnicze metody mumifikacji - 1) bez usuwania wnętrzności i 2) z usuwaniem wnętrzności przed wysuszaniem) - oraz 5 odmian. Mając na względzie rozległe obszary zasięgu występowania głównych metod i ich odmian, autor nie przypuszcza, by były to wpływy egipskie. Występowanie mumifikacji ilustruje mapka. Ladislav H o l y w artykule "Uprawa ziemi w porze deszczowej w Darfur (północna prowincja Sudanu)" przedstawia wynik badań terenowych z 1961 r. Autor zaznajamia nas ze sposobem uprawy ziemi, kultywowanymi roślinami, podziałem pracy, narzędziami, sposobami sprzedaży nadprodukcji, a także z małżeństwem poligamicznym, rolc) primus intel' pares i daje szczegółowy przegląd inwentarza ruchomego omawianej społeczności. F. J. de H e n w "Kilku etnograficznych notatkach o Ihansałach", szczepu, zamieszkałego w 4-ech wsiach Wysokiego Atlasu, daje krótki zarys monograficzny. Zdaniem jego, na szczególną uwagę zasługuje prymitywne rolnictwo (jęczmień, żyto, częściowo pszenica), hodowla rogacizny, łowiectwo i rybołówstwo. Z kultury społecznej - autor omawia problemy seksualne, z zagadnień dotyczących kultury duchowej - formę i funkcję muzyki. Rolf K r u s c h e w przyczynku do badań nad socjalnym zróżnicowaniem Indian prerii pt. "Instytucja uprzywilejowanego dziecka", autor dochodzi do wniosku, że dotychczasowe opracowania nie pozwalają na wszechstronne ujęcie omawianego zagadnienia u poszczególnych szczepów Indian prerii. Można jednak już obecnie stwierdzić, że instytucja "uprzywilejowanego dziecka" w poszczególnych szczepach była zróżnicowana, wprowadzona została do kulturowych kompleksów poszczególnych grup etnicznych i połączona z istniejącymi już elementami i wyobrażeniami. Brak występowania tej instytucji u Crow'ów, szczepu o ustroju matrylincarnym, zdaniem autora należy tłumaczyć trudnościami dziedziczenia. �214 Sprawozdania i recenzje Artykuły Frank H. B o o s 'a i Edithy H o f f m a n n noszą charakter an:heologiczno-muzealny. Tom XX zamyka rozprawa A. D. A w d i e j e w a w tłumaczeniu W. Koniga na temat "Aleuckich masek w zbiorach Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk ZSRR", rzucając światło na funkcję tych masek i na rolę aleuckich szamanów. JAHRBUCH DES MUSEUMS FUR VOLKERKUNDE ZU LEIPZIG, Akademie-Verlag-Berlin 1965, s. 182, tabl. XXXVI, mapa. Band XXI, Tom XXI rocznika Muzeum Etnologicznego w Lipsku za 1965. r. zawiera dziewięć rozpraw, z którY'ch trzy dotyczą Azji, jedna - Oceanii i Ameryki. Cztery rozprawy zajmują się problematyką muzealną i nie zostaną tu omówione, choć stanowią bardzo ciekawy materiał dla muzeologów. Georg H o l t k e l' w rozprawie "Garncarstwo i gliniane lalki u Bosngunów w północno-wschodniej Nowej Gwinei" zapoznaje nas z pierwotnym garncarstwem spiralnym. Omawiając szczegółowo proces uzyskiwania surowca i jego obróbkę, (przygotowanie do formowania garnków), suszenie i wypalanie, autor wskazuje na zalążki "koła garncarskiego". Produkcją ceramiki użytkowej (garnków) zajmują się u Bosngunów tylko kobiety. Wyprodukowana ceramika stanowi wyłącznie ich własność i jest poszukiwanym artykułem wymiany. Następnie autor omawia przywiezione z badań terenowych w 1937 r. wypalone z gliny przez dziewczęta figury antropomorficzne, o naturalistycznym wykonaniu. Zabawki są sporządzane pod nadzorem matek lub starszych sióstr. Jest to jedyny dotąd znany w literaturze przykład świadomego i praktycznego wychowania żeńskiej młodzieży do przyszłej pracy przy pomocy zabawek u papuaskiego szczepu ludów pierwotnych Nowej Gwinei. Dietrich T l' e i d e w artykule "Łosoś w wyobrażeniach Indian" podaje przegląd: 1) wyobrażeń, opierających się na połączeniu pewnych miejscowych i czasowych zjawisk natury z ciągami łososi, a w sżczególności o: a) mitycznych "właścicielach" lub "opiekunach" łososi, (ptaków wędrownych: jaskółek, gołębi, drozdów. bekasów); b) wyzwoleniu z oceanu łososi przez: białogłowego orła morskiego, jastrzębia, kruka, kormorana i in. i c) współdziałaniu duchów pomocniczych przy połowach łososia (zalicza tu także białogłowego orła morskiego oraz zimorodka. nurka polarnego, dzikie kaczki). 2) Wyobrażenia o wspólnocie łososi i innych gatunków zwierząt, o podobnym sposobie życia i podobnym zewnętrznym występowaniu (np. ryby i zwierzęta morskie podobnego koloru), znajdujące wyraz w podaniach. 3) Wyobrażenia o towarzyskim sposobie bycia łososi i ich świadomym. planowym działaniu (wspólne stałe "siedziby" morskie, posiadanie szybkich łodzi. przodownik - łosoś królewski). 4) Wyobrażenia o konieczności przestrzegania przepisów przy obchodzeniu się z łososiami jako wyraz niecyklicznych odchyleń w liczebności ciągów łososi (w szczególności oddalanie rzeczy związanych ze śmiercią i menstruacją). 5) Wyobrażenie o nieśmiertelności albo wiekuistości łososi (główną ość uważa się za wieczną, zetknięcie z wodą prowadzi do ponow.nego "omięsienia" (ożywienia); z tego powodu ości wyrzuca się do wody). Autor usiłuje usystematyzować te wyobrażenia i dochodzi do wniosku. że powstanie zróżnicowanej społeczności przyspieszyło powstawanie kompleksów wyobrażeń, umożliwiło ich systematykę - także w społecznościach stosunkowo mało rozwiniętych. Lothar S t e i n kontynuuje omawianie zbioru irackich ethnographica. w szczególności w mniejszości kurdyjskiej i innych. �Sprawozdania 215 i recenzje Wolfgang K o n i g w "Etnograficznych spostrzeżeniach u Dzachcinów w Mongolskiej Republice Ludowej" przedstawia wyniki badań, przeprowadzonych u zachodnio-mongolskiej grupy etnicznej. Autor przedstawia krótki zarys historyczny, gospodarkę, hodowlę (owiec, kóz, bydła, koni, wielbłądów) i związany z nią wypas, organizację spółek pasterskich oraz uprawę ziemi (jęczmienia), nawadniania pól i przetwórstwo (żarna ręczne). Dochodzi on do wniosku, że 1) uprawa ziemi stanowi integralną część gospodarki Dzachcinów, pod względem zakresu i znaczenia noszącą charakter gospodarki pomocniczej; 2) gospodarka pomocnicza nie wpływa na zmianę bazy produkcyjnej ludności w kierunku pół-osadnictwa ani też nie powoduje podziału pracy w ramach działów produkcyjnych wewnątrz pewnych wspólnot (rodziny, grupy nomadów). Konrad PRZEGLĄD WAŻNIEJSZYCH FOLKLORU WYDARZEŃ ZAGRANICZNYCH TANECZNEGO W ROKU 1963 *. Wypych W ZAKRESIE Publikacje: Maurice A.-L. L O u i s, Le FoLkLore et La Danse. Paris 1963, ss. 405, 64 ilustr. Autor jest wykładowcą Ecole Superieure d'Etudes Choregraphiques w Paryżu. Praca ma charakter studium historyczno-obyczajowego, analizuje. nurt tańca ludowego od naj dawniej szych czasów do naszych dni i wprowadza podział tańców ludowych na: 1) folklor taneczny (Danses joLkLoriques); 2) tańce ludowe (Danses popuLaires) i 3) t'ańce towarzyskie, powszechne o podłożu ludowym (Danse s popuLarisees), które dodatkowo dzieli na a) występujące do ok. XIX w. (włącznie) b) do 1920 1'. (około) i c) występujące po 1920 1'. W szeregu następujących rozdziałów omawia naj dawniejsze ślady działalności tanecznej człowieka, tańce średniowieczne - ich ludowe oblicze, tańce kościelne, procesyjne, tańce śmierci (danse macabre), tańce majowe, sataniczne, tańce z użyciem maszkary konia (lajkonik), tańce ognia, tańce mieczowe zachodniej Europy (Wyspy Brytyjskie, półw. Iberyjski, kraje germańskie). Dalej następuje analiza przeobrażeń tańca ludowego w różnych okresach czasu i krótki szkic o tańcach ludowych współczesnej Europy. W aneksie jest jeszcze analiza tańca caroLe z doby średniowiecza według rozprawy napisanej przez Margit Sahlin (Upsala 1940). W materiale i zestawie źródeł w tej książce uderza brak pozycji dotyczących słowiańskiego folkloru tanecznego. Np. jedyną informacją o tańcach polskich była dla autora mierna praca Helen Wolskiej (195053 Londyn). Czasopismo "Folklore", Spring/1963 (The Folklore Society, Londyn) przynosi omówienie pracy: Violet A l f o r d, Sword Dance and Drama, Londyn 1962, Merlin Press, ss. 222, 13 ilustr. i mapa ukazująca rozprzestrzenienie tego typu tańca. (Tematem pracy są tańce mieczowe z terenu Wysp Brytyjskich i ich analiza porównawcza na tle materiału europejskiego). Szereg omówień publikacji tanecznych za lata 1960-1962 przynosi czasopismo "Demos" (Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin) zeszyt 2/1963. Kilka • Rednkcja .,Ludu", wobec dużych braków w nauce polskiej ludowymi zwrócila się do autora o systematyczne informowanie pisma o rozwoju i kierunknch badań w tej dziedzinie na całym w badaniach nad tańcami na lamach naszego czasoświecie. J. G. �216 Sprawozdania i recenzje pozycji zwraca tu specjalną uwagę ze względu dla prac w dziedzinie folkloru tanecznego: na swe pierwszorzędne znaczenie Zdenka J e l i n k o va, Ostatkovy tanec "konopice" v Nove Lhote na S~(J'l;ac;~u. (Taniec zapustny "konopice" w miejscowości Nove Lhote w słowackiej części Moraw). Ceskoslovenska etnografie 10/1962, s. 127-165'. Autorka wykazuje pokrewieństwa z podobnymi tańcami środkowej i wschodniej Słowacji. Łączą się one z szeroko praktykowanymi zabiegami magicznymi -skokami na urodzaj konopi i lnu. Duży materiał porównawczy zebrany w terenie. Opisy słowne tańców, uzupełnione sytuacyjnymi znaczkami graficznymi. Gyi:irgy M a r t i n, Erni:i P e s o v a r, A Structura~ Ana~ysis of the Hungarian Fo~k Dance (A methodologica~ Sketch). (Analiza strukturalna węgierskich tańców ludowych (szkic metodologiczny). Acta Ethnographica, t. 10, zeszyt 1-2, 1961. Biorąc pod uwagę analizę funkcjonalną, muzyczną i morfologiczną tańca, autorzy rozprawy zajmują się obszernie zagadnieniem analizy strukturalnej i rozważają: 1) sposób ustalania strukturalnych części składowych tańca, 2) stosunek struktury tańca do muzyki akompaniującej 3) podstawy tworzenia formuły ujmującej strukturalne właściwości tańca 4) sposoby tworzenia typów strukturalnych. Rozprawa jest oparta na analizie przykładów zapisanych pełną notacją graficzną ruchu, systemem Labana-Knusta. Jedna z pierwszych i podstawowych prac tego typu. Olga S z e n t p a l, A Magyar neptanz formai e~emzese. (Próba analizy formalnej węgierskich tańców ludowych). Ethnographia, 72/1961, s. 3-55, streszcz. ros. i niem. Systematyka ludowych tańców węgierskich (ich analiza porównawcza oparta o analizę formalną. Rezultaty uwidocznione na załączonych tabelach synoptycznych. Materiał utrwalony systemem notacji Labana-Knusta. Czasopismo "Ethnomusicology" (Journal of the Society for Ethnomusicology) wychodzące w USA prowadzi na swych łamach bibliografię wydawnictw dotyczących folkloru tanecznego w skali światowej i zestawienie filmów tanecznych. Nr 1/1963 zawiera ciekawy artykuł analityczny Kapila Vat s yay a n (Delhi). Notes on the Re~ationship of Music and Dance in India (Uwagi dotyczące współzależności muzyki i tańca w Indiach). Nr 2 i 3/1963 zawiera szereg streszczonych referatów - wypowiedzi uczestników dyskusji zorganizowanych przez Dance Research Center - Michigan. 1) Dyskusja pt. "Composition in traditional and new Dance: a brief Symposium". (Kompozycja w tradycyjnym i nowym tańcu: krótkie sympozjum). Wypowiedzi: a) Ted S h a w n, From Dance of Me~vme Is~and, Australia (O tallcach wyspy Melville, Australia), b) Helene N e w b r a n d, FTOm Chants and Dances of ancient Hawaii (O pieśniach i tańcach dawnych Hawai), c) Lila II i t c h c o c k, A Formu~a for Creativity in the Dance (Formuła tworzenia w dziedzinie tańca) .. 2) Dyskusja pt.: "Dance Ethnology, Dance Education, and the Public" (Etnologia tańca, wychowanie taneczno-ruchowe i publiczność). Wypowiedzi: a) Rose B r a nd e l, Some Contrasts in educationa~ Communication (Zasadnicze przeciwieństwa w sposobie wykładania); b) Nadia C h i l k o v s k y, Training in Dance Ethno~ogy (Cwiczenia w zakresie folkloru tanecznego); c) George L i s t, Techniques for Dance Ethno~ogy in Te~evision and Film (Technika eksponowania folkloru tanecznego w audycjach telewizyjnych i w filmie); d) Reginald and Gladys L a u b i n. American Indian Dancing on the Stage (Tańce Indian amerykańskich na scenie) e) Donald Nelson B r o w n, Museums and Dance Ethnology (Muzea i badania nad fol .. klorem tanecznym). �t Sprawozdania Konferencje 217 i recenzje i kongresy: W dniach od 6. do 14. sierpnia 1963 r. odbyło się kolejne posiedzenie Inter'nationaL CounciL of Kinetography Laban w Addlestone pod Londynem. W pracach Raciy bierze stale udział szereg specjalistów z różnych krajów całego świata (m. in. z Polski R. Lange). Wysiłki ICKL zmie-rzają obecnie do ujednolicenia labanowskiej notacji ruchowej w skali światowej. Ten system notacji ruchu stał się podstawą racjonalnej folklorystyki tanecznej. Organizowany w sierpniu 1964 roku VII Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie objął m. in. w swych planach pracy po raz pierwszy oddzielną sekcję tańca ludowego. Tematem obrad sekcji by!:,' zagadnienia notacji folkloru tanecznego. Jest to druga impreza naukowa w skali światowej, która przewiduje wyodrębnienie si~ prac nad zagadnieniem folkloru tanecznego z kontekstu innych specjalności. Pierwszym aktem na tej drodze było uformowanie oddzielnej Komis,ii do spraw folkloru tanecznego w czasie trwania XV Konferencji International Folk Music Council, która się odbyła w lipcu 1962 roku w Gottwaldowie w Czechosłowacji. Z kroniki W czasopiśmie "Demos" 1/1963 s. 11, H. Laudova krótkim artykułem uczciła pamięć Stefana Tótha, który zginął dnia 10. X. 1962 r. w katastrofie samolotowej. Jego śmierć jest wielką stratą dla folklorystyki tanecznej. Zmarły był współpracownikiem Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie. Dzięki jego działalności archiwum słowackie ma dzisiaj największą w Czechosłowacji kolekcję filmów folkloru tanecznego z terenu wsi słowackiej. Był on wynalazcą własnego systemu notacji tańców w oparciu o taśmę filmową. (Śt. T ó t h, Tanecnż pismo, S.A.V. a U. Bratislava, 1952). Roderyk Lange '0. i.'. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/225944092a8ba5d638ebd4727afe1871.pdf b376babd6d5cbb7572e33ca4a8ac1964 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:314 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:278 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1968 t.52 Description An account of the resource LUD 1968 t.52, s.398-419 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Aarne A. 192 Agolli N. 348 Alexander H. B. 166, 168 Alkire W. H. 344 Allport F. M. 37 Alt R. 142 Andrianow B. W. 94 Ansprenger F. 91 Anucin V. J. 175 Apollodorus J. G. 175 Arciszewski K. 65 Arnstberg K. O. 363-364 Bahannan L. 339 Balaci E. 347, 348 Bally Ch. 21 Balmer W. T. 82 Banasević N. 324 Barabas J. 316 Baranowski B. 376 Barber C. R. 290 Barnes J. A. 296 Bastian A. 158 Batowski H. 286 Baucomont J. 299 Baumann H. 111, 119, 124, 341 Bazielich B. 307-311 Bąk S. 382 Beals L. 340 Beattie J. 295 Beidelman T. O. 293, 294 Belden 202 Benedict R. 36 Bennet J. W. 338 Benveniste E. 16 Bezing K. L. 296 Biały Z. 379 Biasutti R. 291 Bielski M. 64 OSOBOWY Birinda 62 Bleek W. H. L 184 .Bloch M. 297, 299 Blomkvist E. E. 316 Bogoraz W. 333 Bohdanowicz J. 317 Boissevain J. 295 Boklen E. 160 Boll-Bezold 176 Bolte J. 182 Bonfante G. 16 Bonnet H. 173 Borecki St. 76 Bratanić B. 317 Braun P. 16 Brock P. W. G. 294 BrUckner A. 324 Bruk S. L 315 Bucsan A. 347, 348 Budrewicz O. 68 Bugarski A. 322 Bulanda E. 303 Burbridge A. 200 Burszta J. 300, 379, 383 Buschan G. 184 Busygin E. P. 316 Butnik-Siwjerskij B. S. 308 Buturović D. 322 Bystroń J. S. 285 Caillard M. M. 299 Callaway H. 202 Carswell J. 290 Castren M. A. 175 Castro J. de 14 Cenar E. 138 Cepellini V. 9 Charbonnier H. 28 Chatelain H. 202 �398 Chittick N. 293 Chodak S. 89 Chombart de Lauve M. J. 299 Christian F. W. 342 Chrostowski T. 66, 76 Chudzikowska J. 69 Ciesielski Z. 209-250 Cizikova L. N. 316 Claparede E. 140 Clouston W. A. 202 Clozel-Willamur 127 Cohen G. 17 Coleman J. S. 92 Collier D. 292 Colombet A. 298 Conradt L. 123 Cook A. B. 182 Cornevin R. 83 Correia J. da S. 17, 23 Cortelazzo M. 9 Costea C. 348 Cowgill U. M. 297 Crnek F. 23 Crocke W. 193 Culić Z. 322 Cumont F. 196 Curtiss S. L 198 Czapiński L. 256 Czarnocki J. 72 Czerniewska K. 285-288, 372-373 D1ihnhard O. 194 Danquah J. B. 82 Dantyszek J. 65 Dardei E. 8 Datta P. K. 294 Deacon H. J. 296 Delafosse M. 124 Delorko O. 324, 325 Destaing E. 17 Dieterlen G. 38 Dietrich A. 341 Diwajew A. A. 329~30 Dixon R. R. 176 Dobrowolski K. 285 Domeyko L 66, 67 Dorson R. M. 299 Dowgird Z. 137-151 Drouillet J. 299 Dunning R. W. 297 Dupre L. 293 Dzendzelivskyj L O. 312 Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Ehrenreich P. 155, 157 Eisler R. 182 Eliade M. 185 Elmendorf W. W. 23 Emenau M. B. 23 Engestroem T. 113 Erd El. 210 Eric J. 296 Erixon S. 299, 317, 363-364 Escher W. 317 Evans-Pritchard E. E. 291 C. 357-360 Faille R. 299 Falc'hun G. 299 Feder N. 350 Feilberg H. F. 175, 182 Fernandez J. W. 346 Fiedler A. 77 Field J. E. 202 Filipović-Fabijanić R. 322 Findeisen H. 176 Firth R. 295 Flasińska J. 297-300 Flett J. F. 350 Florn G. T. 23 Fortes D. 125 Fortes M. 294 Frankowska M. 287 Frazer J. G. 8, 9, 15, 167 Fraysse J. i C. 299 Freeman D. 290 Freud S. 8, 9, 16, 20 Friedeburg L. 337 Friedrich A. 338 Frobenius L. 109, 111, 155, 156, 165, 180, 192, 338 Froelich J. C. 113 Fryś E. 209 Fryś-Pietraszkowa E. 248 Full A. 120 Gajek J. (J. G.) 81, 301, 302-305, -318,376 Gajkowa O. 380-381 Gallus J. 268 Gama G. da 65 316- �399 Ganckaja O. A. 315, 316 Gantkowski P. 143 Gardiner A. H. 294 Gaster M. 182 Gennep A. 9, 15 Gerlach-Kłodnicka A. J. 311-314 Giurchescu A. 348 Gładysz M. 286 Gładyszowa M. 200 Głowa Z. B. 209 Godeffroy J. C. 341-342 Godlewska D. 210 Goleniszczew-Kutuzow J. N. 324 Gołębiowski Ł. 138 Gomme G. L. 142 Gore E. C. 291 Goren M. D. 316 Gorlenko V. F. 311, 312 Gottman J. 299 Gough K. 289 Granet M. 203 Grodzka J. 381 Groos K. 140 Grzymała-Siedlecki A. 303 Guerios M. 7, 9 Guilcher J. M. 297 Guslistyj K. G. 311, 312 Gvaramadze E. L. 346 Haas W. R. 23 Habich E. 77 Hanna J. L. 351 Harasymczuk R. 346 Harris J. C. 202 Haselberger H. 109 Iiaussig H. W. 200 Heiler F. 176 Helmolt H. F. 85 Helsztyński St. 304 Hempel A. 72 Hintze U. 97 Hirschberg W. 339 Hoffman J. 201 Hoffmann-Krayer E. 156 Holmberg H. U. 176, 197 Hołubowicz WI. 209 Horoszewicz M. 168 Huber H. 117, 290 Hultkrantz A. 300 Humboldt A. 171 Hiising G. 160 Ikin E. W. 292 Italiaander R. 91 Iwanow S. W. 168 Iwaszkiewicz J. 69 Jabłonowski A. 210 Jackowski J. 77 Jackson G. 290 Jacobeit W. 376 Jaczewski J. 75 Jagmin st. 247 Jan z Głogowa 64 Jan z Holywood 64 Jan z Kolna 64-65 Jan ze Stobnicy 64 Janet P. 22 Jankowski A. 318 Jaster J. 69 Jeffreys M. D. W. 293 Jelski K. 66, 75 Jenkins J. G. 290 Jensen A. E. 156, 182, 338 Jerabek R. 305 Jeremias A. 160 Jespersen O. 17 Joisten Ch. 299 Jones R. 291 Jordan H. 138 Jung 163 Kaczmarek L. 161 Kainz F. 21 Kajmaković R. 322 Kaleciak P. 378-396 Kamienska A. 324 Kamocki J. 288, 374--375 Kany Ch. A. 23 Kapp E. 298 Karłowicz J. 251-284 Kealiinohomoku J. W. 350 Kees K. 173 Keith A. B. 184 Kelley W. H. 36 Kern F. 155 King M. 290 Klimaszewska J. 382 Klimowicz J. 77 Klonowski F. 300, 353-356 Klose H. 113, 119, 120 Kloska G'. 335-341 �400 Kluckhohn C. 36 Kluger WI. 77 Kłodnicki Z. 314-316, 318-320 Knoop O. 265 Koch G. 343 Kohutnicki B. 287 Kopczyńska-Jaworska B. 300 Koppers W. 175, 196 Korompay B. 318 Korytyński W. 67 Kosiński L. 210 Kowalska-Lewicka A. 287, 382 Kozlov W. I. 315 KQzłowski K. 138 Krajewski K. 373-374 Kramer A. 342, 344 Kramer S. N. 160 Kraszeninnikow S. P. 331-332 Krause F. 338, 340 Krober A. A. 177 Kriiger F. 300 Krzyżanowski J. 137, 202, 305 Kubary St. 342-344 Kuchta J. 192 Kuczyński A. 331-335 Kukier R. 300-302, 305-307, 381 Kurath G. 351 Kuret N. 300 Kusner P. 1. 315 Kutrzeba-Pojnarowa A. 285, 379, 381-382 Kwilecki A. 302 Kyrle G. 154 Lamb A. 289 Lange R. 305, 345-352 Langevin V. 300 Langrange A. 298 Lantis M. 182, 200 Lapadu-Hargues F. 299 Laurentowski F. 138 Lave J. C. 296 Leach E. R. 339 Lebedeva N. 1. 316 Lelewel J. 64 Lencewicz S. 73 Lepecki M. B. 77 Lerat S. 300 Lessmann H. 160 Levi-Strauss C. 293, 338, 340 Lewicki T. 288 Leyton E. 292 Linze D. 82 Lisicjan S. S. 346 Lisowski F. P. 292 Lister R. 295 Livingstone F. B. 293 Lofstedt E. 24 Loorits 192 Lot-Falek E. 338 Louis M. 300 Louw C. S. 200 Liiers G. 176 Łażniewski Łopaciński W. 72 H. 251-284 Mac Culloch J. A. 167 Maciejewska J. 248 Machal J. 253 Malinowski B. 24, 161, 162 Malinowski E. 76 Małkowska K. 285, 287 Małowist M. 82 Mangin P. E. 113 Manoukian M. 82, 99, 100, 129 Mansur R. F. 7 Marczakowa K. 302 Maretić T. 322, 323-324 Margetts E. L. 292 Margul T. 191 Markowski F. 382-383 Marouzeau J. 9, 12, 22 Marszewski T. 288 Marti S. 351 Maslova G. S. 315, 316, 317 Massignou L. 201, 300 Matore G. 9 Matuszewskll-Kohutnicka B. 287 Meillet A. 22 Michajłow P. 322 Michels R. 303 Miecznikowski 77 Mierzyński A. 265 Milewski T. 16, 95, 285, 287 Miller H. M. 350 Mitchell W. E. 293 Młynek L. 137 Moczulskij W. N. 263 Mohr R. 117 M0ller-Christensen V. 297 �JOl :Vlollova M. 24 Montagu J. 289 Morier H. 14 Mosz~'ński K. :1l7 Mróz L. 286 Mrozek A. 288 Mukherjee S. 293 Mulkiewicz-Goldbergowa Murdock G. P. 124 Murko M. 322, 324 Muhlmann W. 336-338 Muller E. 336 Muller W. 344 O. 286,369-372 Nadirov N. N. 347 Najdic D. W. 315, 316 Naselli C. 346 Nelson E. W. 198 Niceforo A. 9, 11 Nieciowa E. H. 67 Nkrumah K. 88, 90 Nożyńska Z. 305 Nyrop-Vogt K. 9 Oakley K. P. 291 Ode A. W. M. 24 Ogden C. K. 24 Olechnowicz Wł. 256 Olszewicz B. 64, 65, 66, 381 Olszewska-Dyoniziak B. 285 Olszewski A. 318 Orr J. 20 Ortutay G. 299 Palavestra V. 322 Paprocka W. 286 Paradowska M 63-80 Parandowski J. 178 Paratesi N. G. de 19 Parkin D. J. 296 Parson R. 182 Paulhan F. 23 Paulson I. 167 Pęcharska-Markiewiczowa Penusliski K. 320 Pen zer N. M. 184 Perczak E. 153-208 Petera J. 286 Petrić M. 322 Pfoulkes A. 127 21i - Luci. t. LII J. 138 Piasecki E. 137-151 Pietraszek E. 285 Picon G. 336 Piłatowa J. 305 Pizarro F. 63 Plant J. S. 36 Plehn R. 102, 109, 119 Plume Ch. 300 Podolak J. 300 Polivka G. 182 Poniatowski St. 303-304 Poniatowski Z. 159, 196 Popović C. 322 Popow A. A. 197 Porchnev B. 300 Posern-Zieliński A. 287 Potiechin J .. 86, 94. 98, 102, 122 Pottier B. 317 Prilipko J. P. 311, 312 Prins A. H. .J. 294 Rabinovic M. G. 315 Rank O. 167 Raplewski Z. 1Ił Raponda-Walker A. 49 Rattray R. S. 82, 113, 127 Redfield R. 339 Reed A. 291 Reinfuss R. 209-210, 217, 302 Richards I. A. 24 Rihtman C. 322 Riviere G. H. 299 Robert M. 300 Robh J. D. 350 Roscher W. H. 169 Rostafiński J. 138 Rozwadowski F. 77 Rudy Z. 300 Sabanowić H. Saburova L. M. 316 Sahlins M. D. 291 Salmanovic M. J. :3]6 Santyves P. 182 San wal R. D. 295 Sapir E. 338 Saporski E. 77 Sauskin J. I. 315 Saussaye P. D. 166 Scelles-Mil1ie .1. 30t' �łO~ Schebesta P. 196 Scheuermeier P. 317 Schiaffini A. 17 Schleicher A. 255 Schlesier E. 340 Schmidt W. 155, 157, 172 Schneeweis E. 158 Schrenk A. G. 195 Schroder L. 158 Schuchhardt C. 154 Schutz J. 300 Schwarz W. 168, 169 Sebillot P. 182 Seignolle C. 300 Seler E. 160 Seligman B. Z. 294 Shaw Th. 294 Shelton A. J. 289 Siecke E. 158, 160 Siemiradzki J. 66, 72-75 Sillans R. 28 Simiczijew K. 320-331 Skazińska M. 287 Słabczyński W. 342 Smeleva M. N. 316 Sobieski M. B. 360-363 Sommerfelt A. 17 Spence L. 175 Spengler O. 341 Sperber H. 16 Spieth J. 120 Spoehr F. M. 341 Staalsen P. 294 Staniukovic T. W. 316 Starnawski J. 251-284 Staronkowa Z. 210 Staszewski J. 63 Steadman J. M. 24 Stehlikova M. 307 Steinen V. d. 179 Steinitz W. 364-369 Steinnez E. 339 Stęślicka W. 288--297 Stęszewski J. 360-362 Strobach H. 364-366 Stucken B. 156 Suboczowa M. 382 Suna H. 346, 351 Suret-Canalc J. 84 Sulton J. E. G. 292 Swiderski SL 27-62 Szczepański J. 142 Szczerbie W. B6 Szelem M. 346 Sztolcman J. 66, 72, 75 Talbot F. A. 175 Tardieu D. 300 Tauxier L. 124 Thomas G. M. 299 Thompson S. 167, 175, 182, 304-305 Thurnwald R. Ill, 339 Tiger L. 295 Toit A. P. du 289 Topitsch E. 337, 338 Topolski J. 210, 380 Trombetti A. 7 Trost P. 24 Trubacev O. N. 24 Tschumi O. 155 Turkowski L. :357-359 Udziela S. 137 Underwood L. 393 Urbańska B. 286 Vasseur G. 300 Vendryes J. 23 Verbrugge A. R. 166 Vernois P. 300 Vigier Ph. 300 Vladić-Krstić B. 322 Vladykina-Bacinskaja Vogt E. Z. 289 Vossjusz 66 Vries J. de 178 Vuković J. 322 Vuorela T. 317 Wachsmann K. P. 289 Wagner M. 335 Wakarelski Ch. 286 Walker J. 198 Walker-Raponda A. 28 Walsh R. J. 297 Ward B. E. 293 Ward W. E. 83 Warszewicz J. 75 Wdowin J. S. 332 Weber A. 168 N. 347 �Webster H. 17 Welter G. 24 Werner E. T. C. 168, 199 Werner H. 24 Wesselski A. 182 Westermann D. 95, 98, 106, 111, 118, 123 Weyer E. 121 Whiteley W. H. 296 Widłak S. 7-25 Wierzchowski 137 Wijeyewardene G. 296 Willems E. 10 Willett F. 29.5 Winckler H. 160 Wiśniewski J. 210 Woleń ska M. 210 Wołogdina W. N. 122 Wołogina W. 1. 92 Wright G. R. H. 291 Wróblewski A. K. 196 Wróblewski T. 379-380 Wundt W. 8, 9, 16 Wypych K. 341-345, 378 Zahan D. 23 Zajączkowski A. 85, 118 Zapałowicz H. 76 Zawistowicz-Adamska K. 379, 380 Zelenin P. K. 24 Zieliński S. 65 Zielnica K. 81-136 Znamierowska-Prtifferowa M. 353-350, 382 Zuber R. 76 Żornickaja M. y. 346, 348 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY Afryka Afryka 166, 185, 288 Afryka Północna 147 Afryka Południowa 147 Afryka Środkowa 147 Afryka Zachodnia 28, 346 Almorawidzi 81 Angola 202 Arabia 147 Arabowie 81, 174, 196, 197, 201, 203 - palestyńscy 199 Buszmeni 184, 189 Dahomej 100 Egipcjanie 176, 195, 196, 197, 198, 201, 203, 2C4 Egipt 173, 179, 188, 189 Etiopczycy 197 Gabon 27-62 -- grupy etniczne 31, 32 - Aduma 32 - Bateke 32 -- Benga 32 - Eshira 28, 32, 37, 47, 61 - Fang 28, 31, 32, 37, 60 -- Kota 32 - Miene 32 - Okande 32, 33, 53 -- Sekiani 32 szczepy: - Ambamba 28 - Apindżi 27-62 -- Bahumbu 32 Balllmbu 47 Bmnbara 38 Bapunu 37, 47 - Baruvi 3:ł - Bcseki 28 JJipOlll!we 3:~ El~e:lga 33 -- Galoa 28, 33, 42, 53 Masango 28 Mindumbu 32 Mitsogo 32, 61 Mokande 33 --- Mpongwe 28, 31, 42, 5:~ JVIwete 28 Nkomi 28, 42, 53 Orungu 2B - Peres 47 - Simba 47, 33, 53 Ghana 81-130, 291 - grupy etn~czIlo- językowe (szczegółowe zestawienie s. 133-135) - Akan 82, 84, 96-98, 99 - Ewe 88-92, 94, 99-102, 117, 119, 122 - Ga-Adangme 94, 98-99 -- Gllang 103 - Gur 107 plemiona i szczepy: --- Akposso 120 - Ashanti, Aszanti 82, 84--85, 94, 118, 120, 291 -- Bassari 121 ------ Birifor 87, 121 Dagari 121 Dagomba 82---83, 87, 94, 116 Fanti 94 Fonowie 90, 117 Gonja 82 Gllangowie 102 Gurma 121 Isala 82 Kebu 120 Konkomba 82, 122 Kraba 117 Malinke 112 l\1ango 121 88-89, �405 - Moba 121 - Mossi 83, 84, 94 - Nankanse 121 - nieautochtoniczne 108 - Nkuya 120 - Soninke 81 - Susu 81 - szczątkowe 103-106 - Tampoleuse 82 - Vagala 82 Hotentoci 184 Kenia 292, 293 Kongo 9, 290 Libia 293 Madagaskar 9, 297 Marokańczycy 196 Negryci 176 Ngulu 293 Niasseńczycy 187 Nigeria 289, 290, 291, 294, 295 Niloci 341 Nubia 173, 297 Nyamwezi 197 Pigmeje 196 - z Konga 28 Rodezja 9, 182, 201, 289 Rwanda 291 Somali 294 Sudańczycy 192 Sudan Zachodni 38, 81, 82, 111, 117 Tanganika 294 Togo 87, 90-92, 100 Tranzania 291 Uganda 290 Złote Wybrzeże 81, 87, 90-92, 195 Zuluzi 202 Wyspy Zielonego Przylądka 182 Ameryka Ameryka 166, 185 - przedkolumbijska - łacińska 63-80 2117 Ameryka Północna Algonkin 185 Arapho 185 Aztekowie 184, 185 197, 351 Hopi 195 Indianie Ameryki Północnej 147, 177, 202, 203, 175, 186, 194 - kanadyjscy 287 - kotliny Mackensie 167 - Pueblo 287 - wschodni 147 - Zinakantecy 289 - Zuni - znad Thompson 167 Irokezi 171 Kalifornijczycy 185 Kanada 292 Majowie 185, 187, 296, 351 Meksykańczycy 185, 200 Winnebago 184, 185 Ameryka Południowa Ameryka Południowa 63, 65, 172 Alakalufowie 176 Arawakowie 177 Araukani 68-69, 73, 185 Boliwia 76, 77 Brazylia 77 Brazylijczycy 196 Chile 67, 68 Ekwador 75 Gauczosi 73 Gujana Francuska 75 Indianie Ameryki Płd. 147 - Montanii peruwiańskiej 287 Inkowie 168, 195, 197 Ludy znad Amazonki 175 Paragwaj 65 Paressi 179 Patagończycy 73 Peru 75, 77 Tunja 175 Tupi 171, 179 Yurakare 179 Ziemi Ognistej szczepy 168 Azja Azja 165, 177, 185 Azja Środkowa 147 Azja Wschodnia 147 Ałtajskie ludy 174, 197 Andamani 187 Anlamanie 197 Armenia 346 Armeńczycy 194, 197 Asyria 147 Babilonia 147 �406 Babilończycy 175, 176, 187, 195, 196, 197 200, 201, 203 Baszkiry 147 Buriaci 197 Chińczycy 185, 197, 199 Chiny 147, 292 Cejlończycy 185 Ceram 197 Czukcze 147, 197, 332-335, 346, 349 Czeremisi 197, 199 Dołganowie 177 Ewenki 198 Ewenowie 334, 349 Goldowie 177 Gruzja 346 Hindusi 296 Indie 65, 168, 169, 191, 197 289, 293 Indowie 185, 195, 197, 200, 203 Indochiny 147 Indonezja 147, 190 Indonezyjczycy 182, 195 Irak 292 Irańczycy 147, 177, 196, 197 Izrael 346 Japonia 147, 180 Japończycy 184, 185, 197 Jakuci 147, 203, 334, 346, 348-349 Jenisejczycy 175, 177, 197, 198, 201 Jukagirzy 334, 346, 349 Kałmucy 147, 185 Kambodża 195, 197, 198, 199, 203 Kamczatka 331 Kamczadale 334 Kaukaz 147 Kazachstan 330 Keci 175, 198 Kirgizi 147 Korea 147 Koriacy 197, 334 Mezopotamia 159, 188, 200 Munda 175, 196, 201 Malajowie 295 Meksykańczycy 197 Mongołowie 147, 176, 185 Ostiacy 175, 177, 200 Persowie 197, 201 Samojedzi 176, 177, 195, 200 Sartowie 147 Semangowie 176 Sumatra 294 Sumerowie 199, 201 Syberia 147, 177, 194, 200, 203, 331-332 Syria 188 Syryjczycy 196 Tatarzy 147 Timor, wyspa 290 Tunguzi 147, 177, 198, 200 Turcy 196 Turkmeni 147 Turkiestańczycy 196 Tybet 147 Tybetańczycy 185 Weddowie 289 Wschód starożytny 147 Eskimosi 147, 167, 196, 297, 334 - Centralni 167, 197 - Grenlandii 197, 199 - Kanadyjscy 177, 197, 297 - na Alasce 182, 197, 198, 200 - Ziemi Baffina 197 Australia i Oceania Australia 147, 172, 174, 176, 178, 183, 186, 195, 204, 289, 291, 342 Szczepy australijskie: - Aranda, Loritja 186 Tasmania 191 Oceania 147, 166, 287 Maoryjczycy 176, 194, 203 Melanezyjczycy 196 Mikronezja 194, 342-345 Nowa Gwinea 9, 147, 203, 294 Polinezja 9, 191, 204 Samoańczycy 176 Wyspa, wyspy: - Admiralicji 194 - Cooka 176, 194 - Gilberta 194, 343-345 - Nauru 194 - Towarzystwa 176 Europa Europa Albania Alzacja Aromuni Bałkany 165, 185 286, 348 298, 300 286 147, 285-286 �401 Belgia 147 Białoruś 147, 248, 311 Bojki 346 Bośnia 321-323 Bretonia 299 Bretończycy 182, 194 Bułgaria 147 Celtowie 291 Chorwaci 323-324 Chorwacja 325 Czechy 147 Cyganie 147, 286 Dioskurowie 171 Duńczycy 202 Estończycy 165, 167, 192, 194 Estowie 147 Etruskowie 165 Finowie 147, 176, 177, 192, 194, 202, 204 Francja 147, 299 Gaskończycy 202 Germanie 147, 176, 169, 200 Grecja 329 Grecy 147, 165, 169, 175, 182, 185, 196, 197, 199, 200 Grenlandczycy 165 Hiszpanie 65, 147, 182 Holandia 147 Huculi 346 Irlandia 9, 147 Islandczycy 165, 167 Jugosławia 147, 300 Karaici, Karaimi 147 Lapończycy 165, 167, 203 Litwini 147, 165, 168, 169, 203, 204 Liwowie 192 Łemkowie 302-303, 346 Łotwa 147, 351 Łotysze 165, 168 Łużyczanie 147 Macedonia 320-321 Mołdawia 311 Niemcy 147, 167, 193, 204 Normandia 299 Norwegowie 165, 166, 167 Podluzi 306 Podole 312 Portugalczycy 65, 147 Prusy 147 Rosja 147 Rosjanie 316 Rumuni 319 Rumunia 147, 318, 347, 348 Rusini 147 Rzymianie 16, 147, 165, 185, 196, 197 Serbowie 323-324 Słowacja 147, 307 Słoweńcy 300 Słowiańszczyzna 147 Skandynawia 147 Szkocja 147 Szwajcaria 147 Sycylia 295 Tatarzy litewscy 147 Ugrofinowie 197 Ukraina 311-314 Walia 290 Węgry 147, 299, 319 Wielka Brytania 147, 291 Włochy 147, 346 Włosi 165, 167 Związek Radziecki 300 Żydzi 147, 293 - anglosascy 182 -- zach.-węgierscy 192, 194 Polska Bełchatowskie 286, 369-372 Kaszubi 147 Małopolska Północna 374-375 - wschodnia i zachodnia 147 Mazowsze 147, 286 Podhale 147 Polacy 147 Śląsk 147 Warmia i Mazury 354-355 Wielkopolska 147 Ziemia Chełmińska 373-374 Ziemie Zachodnie 302 �INDEKS Adaptacja 303 - folkloru tanecznego 346 - ludności murzyńskiej 296 - Łemków 303 Akulturacja 285, 340 - Indian 287 - jednostki 37 Amerykanistyka w Polsce 287 Animizm 340 Ankiety etnograficzne 315 Antropologia kulturalna 336-338 Architektura Celtów 291 Atlas: Polski atlas etnograficzny (P.A.E.l 315, 317 - Rosjan 314-316 - Ukrainy, Białorusi i Mołdawii 311-314 Atlasy etnograficzne europejskie 317 Badania ankietowe 143 - archeologiczne 289, 294 - etnograficzne Indian 289 - na Syberii 346 - na Wyspach Gilberta 343 - nad budownictwem 301 - nad garncarstwem 209 - w Bełchatowskiem 369 - w Gabonie 27 - językoznawcze 285 - serologiczne 292, 295 Bajki kazachskie 330 Ballady ludowe chorwackie 326 - greckie 328 Baśnie saharyjskie 300 Bibliografia 78-79, 299-300, 359-360, 362-363, 364, 368-369 - gier i zabaw 147-150 - wyobrażeń lunarnych 204-207 , Broń Patagończyków 73-74 RZECZOWY Budowle kamienne 292, 295 Budownictwo drewniane 299, 355, 373-374 - bośniackie 322 - Celtów 291 - Ghany 102, 109-121 - pasterskie 286 - ukraińskie 312-313 - rosyjskie 316 - Warmii i Mazur 300-302 Budynki gospodarcze 302 - mieszkalne 313, 316, 373-374 - kultowe 117 Chałupy podcieniowe 301, 355 - podpiwniczone i bez piwnic 316 - szeroko- i wąskofrontowe 374 Czarodziej 52, 56-57, 61 Czółno w zwyczajach pogrzebowych 69-70 Domy mężczyzn 49 Dziedziczenie w Ghanie 126-133 - matriarchalne 131-133 - patriarchalne 126-128 Epika ludowa Bośni 322 - południowych Słowian 323 Epos kazachski 330 - kirgiski 331 - serba-chorwacki 323-324 Etnografia bułgarska 286 - definicja 339 Etnografów zjazd 137 Etnosocjologia 300 Folklor chorwacki 325 - kazachski 329-331 Folklor taneczny 345-352 �409 - w Armenii 346 - w Polsce 347 Folklor winnicy 298-299 Forma do ciasta 335-336 Garncarskie ośrodki 211-212, 244 Garncarstwo białostockie 209-250 - cechowe 246 - wiejskie 246 Gra Araukanów 70 Gry i zabawy 137-151: bieżne z gonitwą 145, chowanki 145, dramatyczne 146, korowody 146, mętowanie 147, mienianki 145, pościgowe z metami 145, z podbijaniem 146, przerywanki 145, rzutne 146, rzutno-bieżne 146, rzutno-skoczne 146, skoczne 146, wirowe 145, wyścigowe 145 Hafty 307-308 Hodowla 300 - reniferów 333 Labana system 352 Lecznictwo ludowe 292 Legenda hinduska 294 Legendy Bośni 322 Łodzie Indeks motywów 305 Inicjacja 340 - chłopców 42-47, 51-52 - dziewcząt 53-55, 293 Instrumenty muzyczne perkusyjne 289 - rytualne 52, 60 Instytucja, definicja 48 Instytucje społeczne na Sycylii 295 - w G hanie 86-92 Język bretoński 299 - kultowy 17 - specjalny 18 Języki bantu 30-31 - Ghany 92-107 językowy zespół guang gUT 106-107 - kwa 96-102 szczątkowe 105 - sudańskie 30, 102, 106 - pszczół 291 - ziemi 84, 87 Kultowe figurki 291 Kultura, definicja 295 - Indian Prerii 287 - ludowa i robotnicza 285 - ludów Montanii 287 - materialna Araukanów 69, 70 - Czukczów 333 - Wysp Gilberta 343-345 - staronigrycka 95, 111, 121, 126 -- staro-śródziemnomorska III - uraloałtajska 188 - zachodnioafrykańska 95, 117, 119 102-103 Klanowy system w Ghanie 125-126 Koło garncarskie 214--215, 224-225 Kołyska Araukanów 71 Kontakty międzyszczepowe 30 Kopaczka 340 Koszykarstwo 300 Kult przodków 57, 88 344 Magia 340 - językowa 10 - sympatyczna 15 Malowidła skalne 294 Małżeństwa grupowe 289 - krewniacze 290, 291 - kuzynowskie 289 - zawieranie u Tatarów syberyjskich 322 Małżeństwo w populacji hinduskiej 295 Materiały E. Piaseckiego 144-147 Matriarchat w Ghanie 123, 127-133 Matrylinearne plemię 293 Matrylinearny klan 130 - ród 129-130 Meble ludowe 300 Medycyna ludowa 322 Metoda kartograficzna 316-318 - statystyczna 293, 319 Miotacze dzid 293 Mitologiczne kierunki 156-164 Mitów motywy 193-204, 317 - wątki 164-183 Mity lunarne 153-207 - solarne 165-178 Młocka, sposoby 316 Młyny 316 - wodne 354 - z Skultuna 364 �410 Motyka 84 Muzealnictwo w USA 292 Muzyka ludowa 305, 322 Naczynia 228-242 Naczyń formy: 228-237 - beczułkowate 232-233 - dzbankowate 233-234 - dzieżkowate 230-232 - flaszowate 234 - miskowate 228-230 - funkcja 237-238 - glazurowanie 247 - nazwy 238-239, 247-248 - wypalanie 219-221 - zdobienie 239-242 Nakrycie głowy 316 Namioty Patagończyków 73 Narzędzia gospodarcze 290 - rolnicze 312, 316, 317, 340 - garncarskie 214-215, 223-228 - łowieckie 294 - używane w winnicy 298 - z paleolitu młodszego 286 Obrzezanie 38-39 Obrzęd pogrzebowy u Tatarów syberyjskich 332 Obuwie 123, 316 Obyczaje muzułmanów Bośni 322 Oszczep 340 Opowiadania z Tybetu i Grecji Opowieści Indian północnoamerykańskich 305 - ludowe węgierskie 299 Pasterstwo tatrzańskie 300 Patriarchat w Ghanie 123-127 Piec 313, 316 - chlebowy 219, 247 - garncarski 217-219 - ziemny 344 Pieczywo 335-336 - obrzędowe 317 Pieśni ludowe chorwackie 325-327 - greckie 327-329 - kazachskie 329-331 - macedońskie 320-321 - obrzędowe 330 - taneczne 347 Piła ogniowa 340 Płachty 307 Pochówki Patagończyków 73 Podania tubylców Tanganiki 294 Poliandria 289 Przysłowia kazachskie 330 - muzułmanów Bośni 322 Radło 312 Religia szczepu Apindżi 57-58 Religie synkretyczne 27, 28, .58--61 - w zach. Nigerii 290 Rodzina eskimoska 297 - matriarchalna 118, 291 - patriarchalna 118 Rolnictwo 299, 300, 312 - Rosjan 316 Rybołówstwo 32, 306 Rytualne okaleczenia 290 Słownik etnologii europejskiej 300 Socha 312 Spichrz 316, 317 Sposoby przesuszania zhóż 316 Sprzęt domowy 322 - zbóż 316 Stosunki rodzinne i społeczne u Hindusów 296 - u Eskimosów 297 - sąsiedzkie 293 Strój łudowy Bośni 322 - Małopolski Północnej 374-375 - Rosjan 316, 317 - Ukrainy 312, 313 - warmiński 355 - plemion Ghany 121--123 Strój kobiecy 122, 313, 316 - męski 122, 316 - żałobny 55 Systematyka baśni 305 - wątków epickich Serbo-Chorwatów 324 Sztuka ludowa 305 - Alzacji 300 - chińska 288 - Ukrainy 309-311 - Warmii i Mazur 355 Sztuka prymitywna 372-373 Tabu 7, 14, 340 - chroniące 14 - językowe 7-25 �411 - nazwy 9 - nowożytne 11, 12 - obyczajowe 12, 13 - ogólne 7, 16 - okazjonalne 16 - pierwotne 10, 11 - profilaktyczne 15 - prymitywne 10 - religijno-magiczne 10 - sympatyczne 15 - uczuciowe 12 - zapobiegawcze 15 Tańce 290, 297-298, 300, 305 - afrykańskie 351 - albańskie 348 - gruzińskie 346 - Hucułów 346 - Jakutów 348 - ludów Syberii 346 - Majów i Azteków 351 - rumuńskie 348 - rytualne 51-52, 54, 55, 61 - szkockie 350 - weselne 346 Tatuaż 290 Techniki zdobnicze 308 Tkactwo 306, 122 - bośniackie 322 - chałupnicze 286 - patagońskie 73 Tkaniny drukowane 299 Totemizm 295, 340 - Ostjaków 365 Tradycyjna pomoc społeczna u Malajów 295 Tratwy Patagończyków 73 Twórczość ludowa 300 - malarska 299 Uprawa konopi 298 - winnej latorośli 298 Wiatraki 354 Widowiska ludowe 305 - obrzędowe 287 Wierzenia lunarne 153-207 - solarne 158, 161, 165-178 - muzułmanów Bośni 322 Wnętrze domu 313, 316 Wsie szwedzkie 299 Wróżbiarstwo 290 Zagroda, rozplanowanie 316 Zakazy i nakazy językowe 13, 18, 20, 21 Zapaska 317 Zaprzęgi psie Czukczów 334 Zbieractwo Szczepu Apindżi 32-33 Zbiory afrykanistyczne 288 Znachorstwo w Nigerii 295 Związki tajne Gabonu 27-62 - kobiece 28, 53-55 - męskie 28, 42, 47-53 - mieszane 28 - wygasłe 28 Zwyczaje małżeńskie 289 - pogrzebowe 56 - świętojańskie 69-70 - związane z zakładaniem osady 294 �SPIS ILUSTRACJI Fot. Fot. Fot. Fot. l. 2. 3. Członek Bwiti ze wsi Migabe w rytualnym stroju. Fot. autor . Mbuna, nowicjusz do Mweli ze wsi Migabe. Fot. autor. Migabe, wieś Apindji z rytualną chatą Bwiti w głębi. Fot. autor 44 44 50 l. Fot. 2. Ignacy Domeyko 1802-1889 Ozdoby ust. Botokudzi - Brazylia 68 74 Tabl. A. Tab!. B. Typy pomieszczeń Typy konstrukcji Ryc. l. Ryc. l. Ryc.2. Tabl. I. Tab!. II. Tab!. III. Tab!. IV. Tab!. V. Fot. 1. Fot. 2. Fot. 3. Fot. 4. Fot. 5. Fot. 6. Fot. 7. Fot. 8. Fot. 9. Fot. 10. Fot. 11. Fot. 12. Fot. Fot. Fot. Fot. 13. 14. 15. 16. Gliniany spichlerz mieszkalnych w Ghanie w budownictwie tradycyjnym Konkomba 110 116 112 Prof. dr Eugeniusz Piasecki Koło sponowe. stu dziany Las, pow. Sejny Sposoby poruszania koła garncarskiego 137 215 216 Typy pieców garncarskich, stosowanych w woj. białostockim Garncarskie narzędzia pomocnicze Typy nożyków garncarskich stosowanych w woj. białostockim Garncarskie narzędzia pomocnicze Garncarskie narzędzia pomocnicze 218 224 225 227 228 "Miska". Chraboły, pow. Białystok "Misa". Sejny "Misa". Siemiatycze "Donica". Sejny "Wierciocha". Suszcza, pow. Białystok "Makotra". Siemiatycze "Szabasówka", przykład naczynia dzieżkowatego "Dwojaki", połączone naczynia dzieżkowate. Szczuczyn, pow. Grajewo . "Dzieżka", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z kołnierzem prostym. Sejny . "Gar", przykład naczynia dzieżkowatego odmiany wysokiej z wywiniętym kołnierzem. Siemiatycze "Słoik", przykład naczynia a ściankach równomiernie wybrzuszonych. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok . "Garnek", przykład naczynia a ściankach prawie prostych. Suszcza, pow. Białystok "Ladyszka", przykład odmiany drugiej. Kleszczele, pow. Hajnówka "Dzbanek", przykład odmiany pierwszej. Lomża "Dzbanek", przykład odmiany mieszanej. Poniklica, pow. Białystok "Buńka", przykład naczynia flaszowa tego. Siemiatycze . 229 229 229 230 230 230 231 231 231 231 232 232 233 233 233 234 �413 Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. Fot. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Naczynia zasobowe. Czarna Wieś Kościelna, pow. Białystok "Garnuszek" do picia. Obok "garnek" do mleka. Łomża "Durszlak" gliniany. Siemiatycze . "Flakon" do kwiatów. Siemiatycze . "Łachańka" do pieczenia. Stu dziany Las, pow. Sejny "Tłuczka" do robienia masła. Siemiatycze . "Blachan" do odciągania mleka. Sejny . Ornament wykonany techniką rytu (gwoździemj. Sejny Krawędź doniczki zdobiona techniką radełkową. Szczuczyn, pow. Grajewo . Fot. 26. Niezamierzony efekt plamistej polewy'. Michałowo, pow. Białystok Fot. 27. Pionowe wiązki linii wykonane techniką gładzenia. Hrynie"vicze Duże, pow. Bielsk Podlaski Fot. 28. Zdobienie angobą czyli "tonem" wykonane gęsim piórem. Budy Mikołajskie, pow. Łomża . Fot. 29. Kwiaty malowane pędzelkiem. Siemiatycze . Fot. 30. Ornament w postaci kilku poziomych linii oraz w postaci linii falistej Fot. 31. Przykład zdobienia nalepkami. Czarna Wieś Kościelna Fot. 32. Dekoracyjny efekt uzyskany przez oszczędne używanie polewy. Siemiatycze . Fot. 33. Dzbanek z uchem odciśniętym z formy. Siemiatycze Dr Franciszek Klonowski 29 IV 1914 - 2 VI 1968 . Prof. dr Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa Doc. Marian Sobieski Prof. dr Sigurd Erixon . Prof. dr Wolfgang Steinitz 236 236 236 236 236 237 237 240 240 240 240 240 241 241 241 241 241 353 358 360 363 365 SPIS MAP Mapa Mapa Mapa Mapa Mapa 1. 1. 2. 3. 4. Grupy etniczne w Gabonie Szczepy terytoriów północnych Ghany Zespół języków izolująco-pozycyjnych Kwa Języki Guang Języki szczątkowe , 31 93 97 101 105 �LIST Photo 1. Photo 2. Phot. 3. Phot. 1. Photo 2. Table A. Fig. 1. Table B. Fig. 1. Fig. 2. Table I. Table II. Table III. OF ILLUSTRATIONS Member of Bwiti in the village Migabe in ritual dress with distinctions, marking his position in the association. Photogr. by the author Mbuna, a novice to Mweli from Migabe. Photogr. by the author Migabe, village Apindji with the ritual hut Bwiti in depth. Photogr. by the author Ignacy Domeyko 1802-1889 Lip ornament. Botokondy - Brasilia Types of living accommodations in Ghana. 1. A dugant from the borderland of Ghana and Volta. 2. A beehive shanty in the region of Kete-Kracki. 3 and 4. Clayen defensive castles of the Nankase and Tamberna tribes. 5. Clayen box huts. 6. Cottage of the Nanumba tribe. 7. The rectangle Ewe house. 8 .Houses of the Akposso and Kebu Clayen granary of Konbomba . 44 44 50 68 74 110 112 Types of constructions in traditional architecture. Konstructions: 1) Earthen of a Tamberna castle, 2) cylindrical hut of the Konkom ba, 3) box house, 4) rectangle house of Akposso, 5) rectangle Ewe house, 6) cylindrical hut of Kebu . Prof. Dr. Eugeniusz Piasecki . 116 137 Potter's Manners 216 wheel, called spanowe. of moving the potter's Studziany wheel . Las, region of Sejny Types of potter's ovens, used in the province of Białystok. Fig. 1. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate (view, cross section, ground plan). Scheme of oven used in Siemiatycze. Fig. 2. Oven with vertical draught of fire with horizontal crate longside section, cross section and ground plan. Scheme of oven used in Kleszczele. Fig. 3. Oven with horizontal draught of fire (view of the oven, partly in cross section, cross section and longside section). Scheme of oven used in Augustów . Potter's subsidiary instruments. Fig. 1. "Sierp" (sickle) for planing clay. Fig. 2. "Strug" (plane) for planing clay. Fig. 3. "Nóż" (knife) for cutting off. Fig. 4. "Szlaga" for clubing clay. Siemiatycze. Fig. 5. "Szlaga" for clubing clay. Supraśl Types of potter's knifes used in the province of Białystok. Fig. l. "Nóż" (knife). Studziany Las, district of Sejny. Fig. 2. "Szyniec" wileński. Buksztel, district Białystok. Fig. 3. "Les". Luka, district 215 218 224 �415 Table IV. Table. V. Photo Phot. Photo Photo Phot. Photo Phot. Photo Photo l. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Photo 10. Photo 11. Photo 12. Phot. n Photo 14. Photo 15. Photo 16. Photo 17. Photo 18. Photo Photo Photo Photo Photo Photo Photo 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Photo 26. Photo 27. Hajnówka. Fig. 4. "Sznal". Sicmiatycze. Fig. 5. "Szyniec". Czarna Wieś Kościelna, district of Białystok. Fig. 6. "Błonka". Studziany Las, district Sejny. Fig. 7. "Bechierka". Sokoły, district Łapy. Potter's subsidiary instruments. Fig. L Spade used for making comb-shaped ornament. Siemiatycze. Fig. 2. "Strużek" (plane) used for making the burr Dn the bottom of bowls. Siemiatycze. Fig. 3. "Szpulka" (spool) for making colter ornament. Rogienice, districl Łomża. Fig. 4. "Trybik" for making colter ornament. Szczuczyn, di~triet of Grajewo Potter's subsidiary instruments. Fig. L "Banieczka" (small can) for painting designs. Budy Mikołajki, district Łomża. Fig. 2. Preserve jar with strainer used for strewing dusty glaze. Sejny. Fig. 3. "Różek" (horn) used for painting. Sejny. Fig. 4. "Kaczerha" for mingling glaze. Siemiatycze "Miska" (bowl). Chraboly, district Białystok ,Miska" (bowl). Sejny . ,.Misa" (bowl), Siemiatycze "Donica" (earthen pot, flower pot) "Wierci acha". Bialystok "Makotra". Siemiatycze "Szabasówka", example of a pot of trough alteration "Dwojaki" (twins), connected pots of trough alteration, Grajewo ,:Trough", example of a pot of trough alteration, high, with high collar. Sejny "Gar" (big pot), example of a pot trough alteration with a turned down collar. Siemiatycze . .,Słoik" (jar), example of a pot of screens uniformly bulge. Czarna Wieś Kościelna, district Bialystok "Garnek" (pot), example of a pot of screens nearly straight. Suszna, district Białystok "Ładyszka", e1o:ample of a pot without ear and beak. Kleszczele, district Hajnówka "Dzbanek", example of a pot with ear and beak. Łomża. "Dzbanek" (pot), example of a pot with ear and without beak. Poniklica, district Białystok "Buńka", example of a bottle like vessel. Siemiatycze . A container vessel. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok "Garnuszek" (little pot) used for drinking. Left side: pot for milk. ł~omża "Durszlak" (colander) clay made. Siemiatycze . "Flakon" (flower glass) for flowers. Siemiatycze "Łachańka" for baking. Stu dziany Las, district Sejny "TIuczka" for making butter. Siemiatycze . "Blachan" for distraction of milk. Sejny. Ornament made by engrawing technic (nail). Sejny The border of the flowerpot decorated in colter technic. Szczuczyn, district Grajewo . Unintended effect of spotted glaze. Michalawo, district Bialystok Vertical lines made by the so called technic of smoothing. Hryniewicze Duże, district Biała Podlaska . 225 227 223 229 229 229 230 230 230 231 231 231 231 232 232 233 233 233 234 236 236 236 236 236 237 237 240 240 240 240 �416 Photo 28. Photo 29. Phot. 30. Phot. 31. Photo 32. Phot. '33. Decorating by "angoba" or ."ton" by means of a goose-feather. Budy Mikołajskie ,Flowers brush painted. Siemiatycze . Ornamerit in some horizontal lines and in nawy lines Example of decorating by labels. Czarna Wieś Kościelna, district Białystok (the jar should be a challenge cup for the football team there)' Decorative effect obtained by frugally using of glaze. Siemiatycze Jar with an ear form made. Siemiatycze Dr. Franciszek Klonowski (29 IV 1914 - 2 VI 19(8) . Prof. Dr. Cezaria Badouin de Courtenay Ehrenlueutz-Jc;drzejewiezawa Doc. Marian .sobieski Prof. Dr. Sigurd Erixon Prof. Dr. Wolfgang Steinitz 240 241 2ł! 241 241 241 3.53 358 360 363 365 MAPS Map Map Map Map Map 1. 1. 2. 3. 4. Ethnic groups of Gabon Tribes of the northern territories of Ghana The complex of insu1ant-positiona1 languages Languages Guang Residual languages. 31 93 Kwa 97 10>1 105 �CONTENS I. Articles S t a n i s ł a w W i d ł a k, The Phenomenon of Taboo in Language S t a n i s ł a w Ś w i d e r s k i, Traditional Secret Bonds of the Apindi Tribe as a Historical-Cultural Constitute of Personality M a r i a P a r a d o w s k a, Polish Investigators of Latin America . K r z y s z t o f Z i e l n i c a, The Background of Ethnic Inner Conflicts in Ghana Z o f i a D o w g i r d, Eugeniusz Piasecki's Production in the Range of Plays and Motive Games E d war dP e r c z a k, Moany Ima.ginations in Outer-Slav Literary Folklore Z y g m u n t C i e s i e l s k i, Investigations about Pottery in the Voivodship of Białystok . Jer z y S t a r n a w s k i, Fifty three letters of Jan Karłowicz to Hieronim Łopaciński 1888-1903 Polska, niewska) vol. X, Wrocław-Warszawa-Kraków 1966 (Krystyna StęśHcka) . Arts et traditions populaires. Vol. XIII, 196'5 (Jadwiga Ftasińska) . F r a n c i s z e k K lon o w s k i, Drewniane budownictwo ludowe na Mazurach i Warmii. Publ. by "Pojezierze", Olsztyn 1965 (Ryszard Kukier) . A. K w i l e c k i, Problemy socjologiczne Łemków na Ziemiach Zachodnich. Kultura i społeczeństwo. Vol. X, no 3, 1966 (JG) . A d a m (} r z y m a ł a S i e d l e c k i, Sto jedenaście dni letargu. Wspomnienie z Pawiaka z lat 1942-1943. Publ. by ,Wydawnictwo Literackie, Kraków . S t a n i s ł a w H e l s z t y ń s k i, Wśród swoich i obcych w USA. Pub l. by Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1966 (JG) . Z. N o ż y ń s k a, O wartości i celowości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWF in Poznań, vol. 11, 1965 (Roderyk Lange) . 27 - Lud, l. LII 137 153 209 251 285 Man. A Record of Anthropological Science. Publ. The Royal Anthropological Institute. London 1965, vol. XLV (Wanda Stęślicka) . Man. The Journal of the Royal Anthro,pological Institute. New Series. London 1965 (JG) 81 Czer- . 1966 (Wanda 27 63 R e p o r t s a n ,d r e v i e w s II. Etnografia 7 288 295 297 300 302 303 304 305 �418 R. Jer a b e k, V. F r o l e c, D. H o l y, Podluzi. Kniha o lidovem umeni. Krajske nakladelstvi, Brno 1962 (Ryszard Kukier) . M a g d a l e n a S t e h l i k o v a, Ludove zdobene płachty. Stredoslovenske Vydyvatełstvo 1966 (Barbara BazieHch) . B. S. B u t n i k - S i w jer s kij, Ukrainskje radjanskje narodnje mistjectwo. Kiev 1966 (Bal'bara BazieHch) Historical-ethnographical Atlas of the Ukraine, White Russia, and Moldavia (Jadwiga Russkije. munt J ena (J. Gerlach-Klodnicka) Istoriko-etnograficeskij a s, 307 308 311 . atlas. Publ. by "Nauka", Moscow 1967 (Zyg- Klodnicki) Bar ab 30S 314 Kartografiai módszer a neprajzban. Budapest 1963 Gajek) 316 A. J a n k o w s k i, A. O l s z e w s k i, Struktura narodowościowa Rumunii. Czasopismo Geograficzne, vol. 37 (Zygmunt Kłodnicki) . Kir i l P r e n u s l i s k i, Crven se bajrak razveva. Skopje 1965 (Kole Simiczijew) 318 320 Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. Sarajevo 1964 (Kole Simiczijew) . T o m o M a r e t i Ć, Nasa narodna epika. Belgrade 1966 (Kole Simiczijew) Zlatna jabuka, hrvatske narodne balade i romanse. Zagreb 1965 (Kole Simi- 321 323 32-! czijew) Tragudia tu Helleniku. "Nea Hellada" (Kole Simiczijew) Kazachskaja narodnaja poezija (iz obrazcow sobrannych zapisannych A. A. Diwajewym). Alma-ata 1964 (Kole Simiczijew) S. P. Kraszeninnikow w Sibiri, nieopublikowannyie matieriały. Moscow-Leningrad 1966 (Antoni Kuczyński) . I. S. W d o w i n, Ocz erki istorii i etnografii Czukczej. Moscow-Leningrad 1965 (Antoni Kuczyński) Mar gar et e Wag 1961 (Gerhard Aus alten Backstuben und Offizinen. 331 Esslingen Kloska) 335 W i l h e l m M ii h l m a n n, E r n s t M ii 11 er, Kulturanthropologie. Neue wissenschaftliche Bibliothek, Bd. IX, KaIn-Berlin 1966 (Gerhard Klaska) Wal t e r H i r s c h b e r g, Warterbuch der Volkerkunde. Stuttgart 1965 (Gerhard 329 332 . n er, 327 Klaska) 33G 339 F lor e n c e M a n n S p o e h r, White Falcon. The House of Godeffroy and Its Commercia land Scientific Role in the Pacific. Palo Alto 1963 (Konrad Wypych) 341 . G e r d K o c h, MaterieIle Kultur der Gilbert-Inseln, Nonouti, Tabiteuea, Onotoa. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Review of the most important events in abroad folkdance in 1964-1966 (Roderyk Lange) 343 345 . G. Kur a t h, S. M a r t i, Dances of Anahuac. Chicago 1964 (Roderyk Lange) H. S u n a, Novaja sistema kinetografii zapisiej choreograficeskich dvizenija. Riga 1965 (Roderyk Lange) . III. 351 351 C h r o n ic s In memory of Franciszek Klonowski (Maria Znamierowska-Prufferowa) Prof. Dr. Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. miniscence. (L. Turkowski) . 353 Re357 �419 Docent Marian Bazyli Sobieski (Jan Stęszewski) . Prof. Dr. Sigurd Erixon (KarL OLav Arnstberg) . In memoriam Wolfgang Steinitz (Hermann Strobach) Summaries of doctorates in ethnography and 360 363 364 ethnology: Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, Cultural Differentiation of Villages in the Region of Bełchatów Krystyna Czerniewska, Primitive Art of People in Afrika and Oceania and Its Value in Aesthetic Education of Youth Klemens Krajewski, Traditional Building of Huts in Ziemia Chełmińska . Janusz Kamocki, Political Influence on Folk-Costume in the Northern Part of the Region of Małopolska (Region of Cracow) in Time Past-Partition of Poland 1772-1918 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF) (J. G.) . International Union of Anthropological and Ethnological Sciences (Konrad Wypych) General of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1966 (Piotr of the Polish Ethnographic Society - Meeting 1967 (Piotr 374 376 378 . Report KaLeciak) 372 373 376 Report KaLeciak) General 369 385 . IV. Va r i a Index of the LII-nd volume of Lud (Jadwiga Lists of plates Contents in English GerLach-Klodnicka) 397 412 417 �Cena zł ;0.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO W 0/) TOWARZYSTW A ] 1- latach 1895-1968 ' .. 1-.,• ----------.---.-.--.-~-----.---.- "-ol . ., / / I -je :'$' LUD (1895-1968) Tomy I - PRACE I MATERIAŁY LI ETNOGRAFICZNE Tomy I - XXVI PRACE ETNOGRAFICZNE Tomy ATLAS POLSKICH (1934-1968) I - (1947-1968) VIII STROJÓW LUDOWYCH (1949-1968) Zeszyty 1-29 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 4 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 7 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE Nr BIBLIOTEKA 1-30 POPULARNA Tomy I - LITERATURA (1951-1968) (1958-1968) IV LUDOWA (1957-1968) Roczników 10 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1968) VII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 8 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO WROCŁAW, LUDOZNAWCZE PL. NANKERA 4 (1961-1968) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/974ddc668d186cbdc040a5f64b9505bf.pdf b0a3bbafa667ead92cc0c8a390368a0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2649 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2462 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text g u0 5 6 i. . ... A* A- KONTEKSTY P O L S K A A N T R O P O L O G I A • 1998 S Z T U K A K U L T U R Y L U D O W A E T N O G R A F I A rok LII n r 2 ( 2 4 1 ) Indeks 3 6 9 4 0 3 S Z T U K A cena 5 zł Stanisław Cichowicz Ignorabimus. Notatki antropologiczne Teatr i Antropologia: Kirsten Hastrup Poza antropologią, Antropologjako przedmiotprzedstawienia dramatycznego Błazen zperspektywy kilku światów - rozmowa z Khalidem fyabji Monika Sznajderman Błazen. Narodziny i struktura mitu. Henryk Jurkowski lalki w rytuale Śmierć w mediach: • Magdalena Radkowska W poszukiwaniu zaginionej śmierci, czyli Ars moriendi dzisiaj Krzysztof Cibor Jak nie umiera królewna Schiffer Agnieszka Kirchner, Anna Wróbel „Ton nadaje radio Zet" Dorota Hall Śmierćjako przynęta Bronisław Malinowski Dzienniki (1908-19W �SPIS TREŚCI Stanisław Ignorabimus. Notatki antropologiczne Cichowicz TEATR I ANTROPOLOGIA Kirsten Błazen. Z perspektywy kilku światów. Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze rozmawiają Jola Cynkutis, Dagnosław Demski i Sławomir Sikora Poza antropologią. Antropolog jako przedmiot przedstawienia dramatycznego . Przekształcenie s'wiadomos'ci w przedstawieniach rytualnych: kilka myśli i problemów Początki teatru w Afryce i w obu Amerykach Lalki w rytuale Błazen. Narodziny i struktura mitu Hastrup Barbara Myerhoff Leslie Du. S. Read Henryk Jurkowski Monika Sznajderman 6 20 29 32 35 46 ŚMIERĆ W MEDIACH Magdalena Krzysztof Radkowska Cibor Zuzanna Grębecka-Ćwiek Tomasz Rakowski Agnieszka Kirchner, Anna Wróbel Dorota Hall Agnieszka Kamińska Tomoho Umeda Tomoho Umeda Draginja Nadaidin Marceli Zygala Krzysztof Strachota Krzysztof Kosowski Adrianna Kabza Tomasz Strączek Iwona Chodorowska W poszukiwaniu zaginionej śmierci, czyli Ars moriendi dzisiaj Jak nie umiera królewna Schiffer. Kilka słów o śmiercionośnej reklamie Matczyny ból nie ma granic. Opis śmierci w czasopismach kobiecych Zaczytując się w brukowcach „Ton nadaje radio Zet" Śmierć jako przynęta Tamagotchi - ogniwo pomiędzy lalką a zwierzątkiem. Wirtualne cmentarze dla cyber-stworzonka Kendo. Pomiędzy życiem a śmiercią Krótka refleksja na temat śmierci w Manga i nie tylko Estetyzacj a śmierci Uwagi o śmierci w fotografii reporterskiej. Z inspiracji wystawy World Press Foto'97 Śmierć i śmierci obraz w Islamskiej Republice Iranu - szkic Równi ludzie, egalitarna śmierć w wolnych mediach państw rozwiniętej demokracji Jak mówi cisza - marsze przeciw przemocy „Tragarz śmierci" Świat żywych i umarłych 55 60 62 65 67 68 70 74 76 78 79 82 83 85 87 91 PRZECZYTANO, ZOBACZONO... Jarosław Eichstaedt Piotr Kowalski Ewa Klekot Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach Nekrologia i antropologia współczesności Huculskie mity i Mit Huculszczyzny 96 99 101 Dzienniki, Zeszyt 2 103 BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Streszczenia 112 Noty o autorach 112 Na Na o k ł a d c e : Leszek Mądzik, Tchnienie. Fot. Andrzej John s t r o n i e t y t u ł o w e j : Jan Bernasiewicz, Diabeł i śmierć, fot. Jarosław Wójcik z albumu Aleksandra Jackowskiego Sztuka zwana naiwną, Warszawa 1995 © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki i Fundację im. Stefana Batorego �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 2 - 1998 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Stanisław Cichowicz Ignorabimus. Anthropological Notes 3 THEATRE and ANTHROPOLOGY * ** The Fool. From the Perspective of a Few Worlds. Khalid Tyabji Talks Not Only About Theatre with Jola Cynkutis, Dagnosław Demski and Sławomir Sikora . . Out of Anthropology. The Anthropologist as an Object of Dramatic Representation The Transformation of Consciousness in Ritual Performances: Some Thoughts and Questions Beginnings of Theatre in Africa and the Americas Puppets in Rituals The Jester. The Birth and Structure of a Myth Kirsten Hastrup Barbara Myerhoff Leslie Du. S. Read Henryk Jurkowski Monika Sznajderman 6 20 29 32 35 46 DEATH IN MASS MEDIA Magdalena Radkowska Krzysztof Cibor Zuzanna Grębecka-Ćwiek Tomasz Rakowski Agnieszka Kirchner, Anna Wróbel Dorota Hall Agnieszka Kamińska Tomoho Umeda Tomoho Umeda Draginja Nadazdin Marceli Zygala Krzysztof Strachota Krzysztof Kosowski Adrianna Kabza Tomasz Strączek Iwona Chodorowska Raiders of the Lost Death or Ars Moriendi Today How Beauty Queen Schiffer Dies Not. Few Remarks on Lethal Advertising . . Motherly Love is Boundless. A Description of Death in Women's Magazines . Devouring Tabloids Radio „Zet" Sets the Tone Death as a Bait Tamagotchi - a Link Between Doll and Animal. Virtual Cemeteries for Cyber-Creatures Kendo. Between Death and Life A Brief Reflection on Death in Manga and not Only "Beautification" of Death Remarks on Death in Reporter's Photography, Ispired by World Press Photo'97 Death and the Image of Death in the Islamic Republic of Iran - essay Equal People, Egalitarian Death in the Free Media of Fully Democratic States How Silence Speaks. Marches Against Violence "The Porter of Death" A World of the Living and Dead 55 60 62 65 67 68 Mention of Real Men Necrology and Anthropology of the Present Time Hutzul Myths and the Myth of Hutzulshchyna 96 99 101 A Diary (1908-1913). Copybook 2 103 70 74 76 78 79 82 83 85 87 91 RECENTLY READ & SEEN Jarosław Eichstaedt Piotr Kowalski Ewa Klekot BRONISŁAW MALINOWSKI Bronisław Malinowski Summary of the Articles 1 1 2 Notes about Authors 1 1 2 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz (redaktor naczelny), Aleksander Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja Doradzają i w s p ó ł p r a c u j ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Antoni Kroh, C z e s ł a w Robotycki, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisiak T ł u m a c z e n i a : Korekta: Projekt okładki Redaktor Adres Aleksandra R o d z i ń s k a - C h o j n o w s k a , Andrzej Szczepanik Barbara S a w ó w i strony techniczny: redakcji: tytułowej: Jacek K r ó l a k Krzysztof Nalewajko Instytut Sztuki PAN, ul. D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31 -49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ebccb5b1a142b9a09a0f4a9442bba015.pdf c0361964ce6112c50c398a8511dad048 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2646 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2461 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.222-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES S/awom/r S/kora A n Autobiography C o m p o s e d of Photographs. T h e Meta­ p h o r and the P h o t o g r a p h y The a u t h o r discusses and interprets a n unusual b o o k - a l b u m by J o h n Berger and J e a n Mohr: ДлоГлег kVayof Te#ip"(1982), and in particular focuses on an interpretation of the photonarrative composed of about 150 photographs and conceived as a fictitious a u t o b i o g r a p h y of an old peasant woman. Attention is d r a w n t o the fact that one of the foremost manners of creating m e a n i n g by resorting t o a configuration of photographs can be deciphered as a n a t t e m p t at creating metaphors. T h e latter not only "provide food for thought" and stimulate the imagination but are also a n attempt at bringing t h e viewer-reader and viewed reality emotionally closer. T h e author accentuates the non-linear nature of the narrative c o m p o s e d of t w o s u p p l e m e n t i n g para­ d i g m s - history (chronology) and association proper to h u m a n memory as well as to mythical thinking. A s a result, however, the narrative possesses m o r e of a spatial (image) t h a n a t e m p o r a l (film, book) nature. In the opinion of the author, such a narrative m e e t s t h e r e q u i r e m e n t s of new postmodernist ethnography, outlined by S t e p h e n Tyler, whose task is not so m u c h the depiction or representation of reality as its evoking. R y s z a r d rCaspemw/cz Aesthetic T a u t o l o g y a n d the Primacy of Perception. A Brief R e m a r k o n the Burckhardt Vision of Art upon the E x a m p l e of Елллел/лрел a us R u b e n s The scientific w o r k s a n d personality of Jacob Burckhardt inspired historians of art representing s u c h diverse methodologi­ cal stands as Heinrich Wolfflin, A b y W a r b u r g o r Edgar W i n d , c o n n e c t e d with the milieu c o n c e n t r a t e d around the latter. Burck­ hardt himself conceived art to be one of the m o s t important sources of cognition; in his project of the history of culture, the work of art c o m p r i s e s the most essential point in w h i c h the past meets the present and offers the scholar insight into the m e a n i n g of history a n d the uninterrupted process of rendering it topical in the present. V i a art, the historian of culture is capable of transcending beyond t h e historical fact and the variability of events, s e e k i n g certain anthropological foundations of m a n within history. U p o n the example of Е л л л е ш л д е л aws Rubens, one of the last works by Burckhardt, published p o s t h u m o u s l y , this study tries to indicate the significance of the artistic analysis of the paintings by R u b e n s performed by the Swiss scholar, d e m o n s t r a t i n g , at the s a m e time, the place of art and its perception in the m o d e l of historical cognition, subjected to the ideals of directness a n d the stirring of historical imagination. D a r / u s z Czaya Image a n d R e a l i s m . Notes C o n c e r n i n g B a c o n This text was written on the m a r g i n of a Polish translation of Conversaf/ons и#? Franc/s B a c o n . 8nvfa//ry of f a c f by D . Sylvester. O n e of the m o s t frequent t h e m e s in Bacon's state­ m e n t s is his conception of painting, the key being realism. T h e a u t h o r tries to reconstruct a n d render m o r e precise the ,,new realism" proposed by the artist. He refers it to the dual c o m p r e h e n s i o n of the category of m i m e s i s in Plato a n d Aristotle, and confronts it with Bacon's opinions about the imitative duties of painting. In its ultimate consequences, the realism expanded by Bacon transcends far beyond aesthetics and remains meta­ physical. Huber/ CzacnowsA; M i r a c u l o u s Photographs On m a n y sites of contemporary M a r i a n revelations, p h o t o g ­ raphs c o m p r i s e one of the most interesting of the assorted m i r a c u l o u s signs of the s a c r u m . Apparently, s o m e of the 222 subsequently developed pictures d e p i c t the s a c r u m , w h i c h a s s u m e s various forms: from irregular w h i t e rays a n d the Host, to the figure of J o h n Paul II and even the face of God the Father. T h o u s a n d s of pilgrims present at the sites of the miracles are c o n v i n c e d abut the veracity of their experiences, an attitude which, to a considerable degree, shapes their religiosity. T h e y perceive a photographed miracle as proof of the truth of the faith and G o d , in accordance with the principle, still universal in folk mentality, that a p h o t o g r a p h cannot lie. 5wa K/etof The Most Holy Heart of Jesus. Scenes from t h e Life of a Symbol The article discusses the changeability of the meaning of the visual s y m b o l u p o n the example of the symbolic depiction of Jesus, k n o w n as the Most Holy Heart. Its d e c i p h e r i n g , conduc­ ted u p o n n u m e r o u s levels, c h a n g e s d e p e n d i n g on the cultural, social, and historical context in w h i c h the d e p i c t i o n appears. This religious symbol, whose tradition dates back to the Middle Ages, b e c a m e involved in politics, a n d to a c o n s i d e r a b l e d e g r e e a s s u m e d t h e role of the visual s i g n of Catholic f u n d a m e n t a l i s m . In turn, the aesthetic d i m e n s i o n of the depictions, whose majority is rejected by art as a s y m p t o m of par e x c e l l e n c e kitsch, d e t e r m i n e d its reception to s u c h a degree that the religious interpretation was no longer possible: images of the M o s t Holy Heart b e c a m e the carrier of caricature-like simplified meanings, and the visual symbol changed into a stereotype. Дло/ze/ P/bfr Kbwakk/ On the Pre-history of the Symbol The author characterises the m o s t significant s t a g e s in the d e v e l o p m e n t of the symbolic, Initially, cultural values were devoid of the status of a s y m b o l a n d r e m a i n e d a n i m m a n e n t c o m p o n e n t of the existence a n d activity of archaic m a n . Symbols appeared in cultures w h i c h had at their d i s p o s a l a dually defined i m a g e of the world. In order to justify this thesis, t h e author refers to historical poetics and presents p r e m e t a p horical forms of being in the w o r l d . T h e oldest forms of m a g i c are represented by m e t a m o r p h o s e s , w h i c h are c o n n e c t e d with thinking that identifies assorted classes of objects. T r a c e s of m e t a m o r p h o s e s c a n be d i s c o v e r e d in t r a n s m i s s i o n s of folklore speaking about the transformation of cultural heroes, in religious views c o n c e r n i n g m e t e m p s y c h o s i s , a n d in early philosophical conceptions about motion and c h a n g e . M d e t a m o r p h i c m a g i c was s u p p l a n t e d by thinking in catego­ ries of c o m p a r i s i o n s . It was comparison w h i c h for first time revealed the necessity of evaluation, a n d d i s t i n g u i s h e d the ontological relation of mutual d e p e n d e n c i e s . The function of s y m b o l i s i n g to the metaphor, w h i c h is a conventional c h a n g e in the characteristic of given objects. T h e m e t a p h o r does not serve a m a g i c a l identification of objects and their m e a n i n g but leads to their minute distinction. T h e author is of the opinion that the symbolic a n d the existence of the ideative sphere of v a l u e s c o m p r i s e a p r o b l e m facing anthropologists and their exegetic thought; this is probably the reason w h y as such it did not exist in archaic culture. JacWpa И/а/б Gilgamesh a n d His Star For four a n d a half millennia, the epic of G i l g a m e s h fascinates with the fantastic adventures of its hero. W h a t does the G i l g a m e s h p h e n o m e n o n consist of? T h i s u n u s u a l tale w o u l d not have survived forso long if it d i d not contain a t i m e l e s s m e a n i n g : the rebellion against d e a t h . A l t h o u g h Ihe s a g e s , shamans, a n d priests of all eras tell us that s u c h defiance is senseless, w e naively hope that G i l g a m e s h will succeed. �His failure is twofold: G i l g a m e s h does not w i n immortality nor does he experience spiritual transformation. He disobeys all teachers of life, and remains a v a n q u i s h e d hero. This defeat is also part of our humanity, a n d despite the abyss of time G i l g a m e s h is o n e of us. Mon/'ka S z n a j d e r m a n T h e A n g e l in Popular Imagination T h e author d e a l s with religious beliefs and images which, usually ignored by a n t h r o p o l o g y , constitute a curious collage blending the religiosity of the A g e of A q u a r i u s with traditional folk religiosity; she d o e s so u p o n the e x a m p l e of popular and thriving angelology. A t the s a m e time, the article proposes the thesis that this unique r e n a s c e n c e of a belief in angels, with which w e deal predominantly (albeit not solely) in present-day A m e r i c a n p o p u ­ lar culture, is closely c o n n e c t e d with religious sensitivity, the angel is a living form of c o n t e m p o r a r y popular religious imagina­ tion. T h e w o r l d of angels has c o m e back; furthermore, it has a c c o m p l i s h e d this feat only in an outwardly c h a n g e d form. Actually, m a n y old beliefs c o n c e r n i n g its nature a n d function have survived a n d inherited the legacy of theology a n d the a p o c r y p h s . T o d a y , m a n needs the angel as m u c h as he did in past centuries. Joanna To/carska-Bak/r T h e Prayer of the E l e m e n t s . A T i b e t a n Buddhist W o o d c u t T h e text outlines the cultural context of the w o o d c u t in Buddhist art of the Great Tibet region (Tibet proper, Nepal, a n d North India). T h e author inquires Into the purposefulness of applying the t e r m ,,art" in reference to Buddhist painting, sculpture, a n d w o o d c u t s . She presents the theology of depic­ tions a n d the so-called effective m e a n s (Sanskrit: upaya ) of Dharma, the Buddhist t e a c h i n g , a n d proposes her o w n clas­ sification of T i b e t a n w o o d c u t s . Finally, the article cites details c o n c e r n i n g the preparation of the matrix and the m a k i n g copies as well as the c e r e m o n y of c o n s e c r a t i n g the prints. И/о/с/есл M/chera B o d y a n d Imagination T h i s text is c o m p o s e d of three scenarios for the television series B o d y a n d Imagination w h i c h W . M i c h e r a directed in 1996-1997 for Polish Television. T h e series (a total of twelve episodes) deals with the history a n d anthropology of imagination, and is an e x a m p l e of popularisation w h i c h uses forms proper for artistic p r o g r a m m e s . T h e p r e s e n t e d scenarios: To B e a tVoman, Го Be а М а л , Л Ш с / а / F a c e are p r e c e d e d by brief c o m m e n t s on the anthropological understanding of imagination and the popu­ larisation of s c i e n c e . Krysfyna Czem/ Token For ages, the tattoo w a s a universal w a y of decorating the body a n d granting a person distinction and significance. T h e author presents n u m e r o u s e x a m p l e s of the application of the tattoo and subsequently d i s c u s s e s the painless and bloodless Tattoos by Z b i g n i e w Bajek in w h i c h the author himself becomes the object. In ensuing n u m e r o u s photographic self-portraits, Bajek s h o w s slides of assorted w o r l d - k n o w n paintings upon his white painted face. In this manner, the latter b e c o m e s a living c a n v a s for c o m p o s i t i o n s by B o s c h , D ü r e r , Brueghel or Dali. T h e author interprets the activity of the artist involving his o w n face, and contrasts it to i.a. the tradition of self-portraits, including those by W i t k a c y or Tne P///ow B o o k by G r e e n a w a y . In an age of bloody experiments, the Bajek p h o t o g r a m m e s are a safe example of the artistic u s a g e of the body. Bajek d e m o n s t r a t e s traces of art u p o n the body, the tokens of culture a n d its illumination. In doing so, he proves that art d o e s not exist w i t h o u t a recipient and that the art w o r k requires an e m b o d i m e n t a n d b e c o m e s subjected to a sui generis m e t e m p s y c h o s i s by p r o p o s i n g a s c r e e n projection of h u m a n thoughts, experiences, and sensitivity. Czes/aw ЯоЬогуск/ T h e Art and P e r s u a s i o n of S o - C a l l e d Billboards T h e article e x a m i n e s billboards as a n element of c o m ­ munication in its persuasive function and as an e l e m e n t of the visual surrounding. T h e aesthetic stratum of billboards m a k e s use of p o s t m o d e r n c o n c e p t s of the fine arts. T h i s role of billboards in Poland deserves further, m o r e detailed analysis. Marc;n S z p o * o Poster-clasm or an U n t a m e d C a m p a i g n This analysis of the p h e n o m e n o n of d a m a g i n g election c a m p a i g n posters is c o n d u c t e d upon the basis of material gathered during the 1995 presidential e l e c t i o n . T h e destruction of posters is closely c o n n e c t e d with their semiotic aspect. A d a m a g e d poster also carries a certain m e s s a g e , w h i c h is usually diametrically different from the o n e intended by its authors. T h e p r e s e n t e d analysis is f o u n d e d on proposals of deciphering the newly p r o d u c e d c o m m u n i q u e s . T h e destruction of depictions - most universal in the p h e n o m e n o n under e x a m i n a t i o n - is a practice frequently e n c o u n t e r e d in culture, starting with the distant past. D a m a g e of a substitute is the root of n u m e r o u s forms of activity from the d o m a i n of negative magic, w h e r e the person of the e n e m y is s u p p l a n t e d by his depiction. T h e conviction about the p o s s e s s i o n of the ,,might" and properties of the portrayed person via his i m a g e led to Byzantine and Protestant iconoclasm a n d executions c o n d u c t e d In effigie. T h e destruction of posters w a s universal, a n d pertained to all candidates. It w a s performed by incurring d a m a g e to s y m ­ bolically m a r k e d fragments of the depiction (face, eyes, mouth ) and the addition of symbols (star of D a v i d , five-armed star, h a m m e r and sickle, swastika) or annotations of various size. T h e posters were also dirtied or defaced with d r a w i n g s , in­ cluding vulgar ones. A specific form of destruction w a s the use of stickers s h o w i n g political rivals. In certain instances, the d a m a ­ ge s t e m m e d from playful sources, but the majority of cases expressed aggression a n d animosity t o w a r d s the depicted person. Oorofa Guf Internet Ethnography T h e article inaugurates a series of texts by the author pertaining to the Internet, Its philosophy, e t h n o g r a p h y , v o c a b u ­ lary, etc. Jaros/aw /of-OmźycW T h e Urbl et Orbi B o a r d G a m e T h e author describes g a m e s In w h i c h the players m o v e their p a w n s on the b o a r d along municipal transportation lines (the underground, trams...). T h e purpose is to b e c o m e acquainted with interesting objects in the given ,,town". Within this context, the author recalls the classification of g a m e s p r o p o s e d by R. Caillois - agon, alea, and mimicry. M e n t i o n is also m a d e of the African g a m e of s u m a n g o l o w h o s e participants ,,play in the w o r l d of the future". In c o n c l u s i o n , D r u ż y c k i d r a w s attention to the fact that the players create a real s p a c e , regardless w h e t h e r It is L o n d o n or St. Petersburg, together with its actual spatial configuration, or a mythical ,,world of the future". J e r u s a l e m J e r u s a l e m . A n Interview with N a r m i M i ­ chejda In 1989, Narmi Michejda, a molecular biologist by training, started taking photographs of places c o n n e c t e d with Jewish culture (i.a. Jerusalem, cemeteries). T h i s conversation with Maria J ę c z m y k and M a ł g o r z a t a Baranowska (literary critic) focuses p r e d o m i n a n t l y on p h o t o g r a p h y although 22J �Michejda also talks about her passion a n d departure from science towards t h e humanities a n d poetry. ,.Photography a n d painting c o m p r i s e only a certain stage, necessary i n order to g e t e v e n closer to poetry itself. T h e s e forgotten 'beings' p o s s e s s m o r e a n d more concealed faces (.,.). I b e g a n to s m u g g l e into the b i o c h e m i c a l prison a form of a l c h e m y - Baudelaire, Nerval, Kafka, Gorges o r m y b e l o v e d Cioran. In this manner, I betrayed the natural sciences physically a n d probably spiritually, a l t h o u g h I remained loyal to t h e m , albeit i n a new way. Biochemistry is adescription of life and death. I selected the other half for m y new loyalty. A s usual, it b e c a m e apparent that here too - o n the 'ice flow' of pain a n d death - the t o n g u e fails". Afagda/эла 5/eramska Is this the vision of doomsday a n d paradise afterwards? A n Analysis of o n e of the S y m b o l s of M a n ' s Destiny that A p p e a r in J e w i s h Cult Art in t h e Polish Territories In the article t h e author will analyse the images w h i c h a p p e a r e d in J e w i s h cult art i n t h e territories of central w e s t e r n Poland at t h e beginning of t h e nineteenth century, a n d were found until t h e turn of the twentieth century. It was a scene depicting sheep as they were c o m i n g out of a s h e d a n d m o v i n g towards a well. This picture can be found firstly on t o m b s , but has often b e e n found as a decoration on aronof ha-todea/?. In this analysis, based on biblical texts and fragments of prayers w h i c h were m a d e during t h e holidays of Rosh H a S h a n a a n d Yom Kippur, t h e author will try to prove that the scene is actually the vision of D o o m s d a y a n d the eternal paradise afterwards. S h e will also attempt to trace the g e n e s i s of this i m a g e to areas of P o l a n d . Sondan Poc/e/ Seven G a t e s of J e r u s a l e m This text discusses The S e i / е л Gafes o/^erusa/em, a n oratory by Krzysztof Penderecki, first performed in J e r u s a l e m in January 1997 and in Warsaw in M a r c h 1997. T h e a u t h o r was inspired by the Faith a n d Divinity in t h e W o r d , r e v e a l e d i n t h e Bible (a frequent occurrence in the works by Penderecki), in t h i s case - in the Psalms. A l l composers w h o follow t h e e x a m p l e of Monteverdi by writing music to texts of the P s a l m s a n d proposing a n interpretation of their c o n t e n t s a n d poetic images in some m a n n e r refer to his arch-models. T h e s a m e holds true for Penderecki whose patron is also t h e genius of Monteverdi, The author maintains that T7?e Seven Gafes о / J e r u s a / e m c a n be regarded as the crowning of the c o m p o s e r ' s hitherto experien­ ces, Zof/a Rydef (died 1997) w a s a n outstanding Polish p h o t o g r a p ­ her. T h e best k n o w n series of her p h o t o g r a p h s include L/ff/e Мал (the world of children), Т л е LVor/d of* Emof/on and /лтад/лайол (photo m o n t a g e s dealing with m o t h e r h o o d a n d t h e trepidation of old age), Т л е /лА'л/гу o f O/sfanf Pafns (metaphorical depictions of h u m a n life) a n d Л S o c W o g / с а / Record. W e publish two Opinions concerning Zofia Rydet - by U r s z u l a C z a r t o r y ­ s k a and A n n a B e a t a B o h d z i e w i c z - a s well as her o w n statements c o n c e r n i n g primarily Л 5 о с / о / о р ю а / Record. A dis­ cussion o n these works places e m p h a s i s o n t h e ethical mes­ s a g e a c c o m p a n y i n g the p h o t o g r a p h s a n d their author's d o c u ­ mentary passion. W e also present t h e soundtrack from the o u t s t a n d i n g film about Zofia Rydet W n / r y о/ D/sfanf P a f ń s directed by A n ­ drzej Różycki. The group of texts c o n n e c t e d with the anthropologist B r o n i ­ sław M a l i n o w s k i includes a consecutive fragment of correspondence w i t h Elsie M a s s o n , his first wife, p r e p a r e d by theirdaughter Helena Wayne (T7?e Sfory о/Afamage), a letter by B r o n i s ł a w Malinowski written during his first stay i n London to Aniela Z a g ó r s k a , a relative a n d translator of J o s e p h Conrad. W POPRZEDNICH NUMERACH Problematyce symbolu poświecony byt numer 3/1998 „Kontekstów", kulturze masowej nr 4/1988, filmowi i fotografii nr 3-4/1992, mitowi i literaturze nr 3-4/1995. O symbolu w „Kontekstach" pisali m . i n . : w numerze 1/1980, Z b i g n i e w Benedyktowicz, ЛЛгсед #wzde, /fwabyOm? (Y"W/grzo/wWogü rg/fgf;¿/o/gMomffm/og:i W/f^ry); w numerze 3/1988: Zbigniew Benedyktowicz, 2ymW w efMogra/w, S. A w i e r i n c e w , ¿ y m W , Jurij Ł o t m a n , S y m W и' jyj/wwe Wfwry, M i c h a ł K l i n g e r , 6 } ' m W w feo/ogń, Paul T i l l i c h , Zraczewf f шргдмчаДтчен/б j y r n W / ге/УдУ/нусл, M i r c e a Eliade, Mg/ć%WogfCzne wwagf о б а а Ы ш уулмбоЯЛл reWgfpzg/,' w numerze 3-4/1992: Dariusz Czaja, S y m W Uwag; n#A%WogfczrZ€, D o n Fredericksen, „Ддг Уо&ш"; w numerze 2/1995: W i e s ł a w Juszczak, O длггоро/одн ; aymWw, w t y m numerze o p u b l i k o w a l i ś m y również rozmowę redakcyjną O wzfropo/ogw f j y / n W w ; O fotografii w „Kontekstach" pisali m i n . : w numerze 4/1979: Aleksander Jackowski, /для AfłdgrsJWfgo w/Wzewf az/wW Wowg/; w numerze 1-2/1986: Krzysztof Kubiak, W o W / x o g r a / л n a g r o W - y ; w numerze 1-4/1987: R o c h Sulima, fofogro/Ia cAfopów pokif'c/z; w numerze 3/1990: Aleksander Jackowski, forfr?/ W z t / g g o /агы [o Zofii Rydet]; w numerze 3-4/1992: Małgorzata Baranowska, foczfdw&z m a j o w a //bfogra/fa wczw¿ Sławomir Sikora, Fofogra/wz - p a r n i e - уууобгдглщ A n n a Beata Bohdziewicz, foWzfeMmt czyff ркмелАд о болсы .fwwwo, Józef Szymańczyk, Vfjfcm ybfogro/gm (wywiad przeprowadzony przez A n n ę Engelking, cz. I), fotografie i teksty Mariusza Wieczorkowskiego oraz Ryszard Ciarka, odczwwac, myj/ec. #ozmow%z z 7acA/gm O/gaz&f'm; w numerze 1/1993: Józef Szymańczyk, /gafem _/bfogrq/fw (dokończenie); w numerze 1-2/1994: Hubert Czachowski, O/ixogrq/н / ef/zogra/w, Sławomir Sikora, f b w g r a / m ar/iyftw w/ftff. Fofogro/Za / *»f; w poprzednim numerze 1-2/1997: z a m i e ś c i l i ś m y blok tekstów poświęconych Bronisławowi Malinowskiemu: Grażyna Kubica-Heller, jpoz&omf z cortq Brorfúfowa Mo/fnowjtfggo i^ego 6¿ogrq/gm, Rozmowa z //g/ewg Жау/гс, Rozmowa z М'слде/е/п Kowigiem, Helena W a y n e ( M a l i n o w s k a ) , Wpfyw ма zyc'e / ¿/ztf/o ^ r o n W a n / a Ma/ma^s-Afćgo, Helena Wayne ( M a l i n o w s k a ) , Я ш о п а m a ^ g ^ r w a . 6i\$ry 8гол W a w a Ma/wowjJtfggo / ^/jfg Ma.fja/i oraz Terence W r i g h t , /Wropo/og yato дг/yj/o.' yb/ogra/fg Afa/mowftfggo z ГгоблоЫои/. 224 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d449f01e91b30d3aa459082d11cf1343.pdf 59660eb16321a20bce594c56add00736 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2645 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2460 Title A name given to the resource Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.221 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NOTY O AUTORACH Małgorzata Baranowska - poetka i historyk literatury. Autorka min. takich książek, jak fumi(mi& miiryczny. Snrrfa/лд tvyoomzrüü i poez/u, 7» y«( wuzr życie, Warszawa, Mwiqcr, /nfw wieW oraz wielu artykułów z za­ kresu wyobraźni symbolicznej i kultury masowej, dwóch tomów wierszy МкШо, Zamrt w Лг«лг/асА. Ogłasza w „Twórczości" Prywofną Aiffon; poez/i. Zbigniew Bcncdyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, min. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom № fWyc/i Wowf/. John Berger - historyk sztuki, krytyk, pisarz. Autor min. takich prac, jak 77ie SwmfM ( W füf/wr« о/У/гц«о, Лг| ( W Afvo/u/ion. 77ie ¿oot о/77ii«^j, Ą%»»6y км/сглщ Лбом/ Looting, ЛмгЯ/ier Wm o/7f//mg, fig Ewrf/i, Олег i» Europo, G. Anna Beata Bohdziewicz - absolwentka etnografii UW, współpracowała przy robieniu filmów min. z W. Borowczykiem, K. Kieślowskim, K. Zanussim. Fotograf, autorka m.in. następujących cyklów fotografii: foWziermit czy/i Ломл&а o W i n i ЛимЩ Anf)y?wzfÓKft oraz profesjonalnej kartoteki aktorów polskich. Hubert Czachowski - etnolog (UAM), pracuje w Dziale Folkloru w Muzeum Etnograficznym w Toruniu; prowadzi zajęcia na UMK. Dariusz Czaja - etnolog, studia UJ. Napisał pracę doktorską o symbolu w filmie. Pracuje w Instytucie Etnologii UJ i w redakcji „Kontekstów" Redaktor książki MiWogif рори/дгле. Urszula Czartoryska - historyk sztuki, zajmuje się fotografią, emerytowany profesor Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu, starszy kustosz Muzeum Sztuki w Łodzi. Autorka książek frzygoaypWyczM/ofogrw/ii (1965). Or/ pop дли f/o izmti бомсергкн/ле/ (1973, 1976) oraz licznych artykułów. Krystyna Czerni - absolwentka historii sztuki UJ. Publikuje w „Znaku", „Tygodniku Powszechnym", „Odrze", „W Drodze". Gilíes Deleuze (1925-1996) - filozof francuski, wieloletni wykładowca na Uniwersytecie w Lyonie, Paris Vlll-Vincennes i College de France. Zajmował się przede wszystkim problemem uwarunkowanych historycznie i kulturowo obrazów myślenia, które mając charakter dynamiczny ciągle się zmieniają, choć więc wiecznie wracamy do tego co było, to stale wracamy inaczej. Jarosław jot-Drużycki - studiuje etnologię na UW. Redaktor pisma po­ święconego kulturze miasta „KurWar". Zajmuje się antropologią miasta. Richard Dyer - szef zakładu badań filmoznawczych - Joint School of Film and Literature - w Warwick University. Naukowiec, publicysta, działacz ruchu gejowskiego w Wielkiej Brytanii. Autor m.in. L/gAf Eiiferiuinmenf (1987) i Он/у biferfummenf (1992). Maria Jeczmyk - pracuje w Polskim Radiu S.A., program II, redakcja publicystyki kulturalnej. Autorka rozmów z artystami - cykl rozmów „Witryna sztuk wszelkich" oraz cyklu audycji Polska w Europie. Ryszard Kasperowicz - ukończył historię sztuki na KUL-u. Asystent w kated­ rze Historii i Teorii Doktryn Artystycznych (KUL). Przygotowuje pracę doktorską na temat B. Berensona. Ewa Klekot - absolwentka etnologii (UW): asystentka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Zajmuje się sztuką popularną i uwarun­ kowaniami kulturowymi przekazu wizualnego. Andrzej P. Kowalski - archeolog, doktor filozofii, pracuje w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu. Wojciech Michera - antropolog kultury (studia UW), twórca telewizyjny, prowadzi zajęcia na UW i w Akademii Teatralnej w Warszawie. Autor książki Ллг/Шликл. Bohdan Pociej - muzykolog, krytyk muzyczny. Napisał min. K/wyrywi/ci /гимекку (1969), Ддсй. Muzyki i wic/We (1972), Weu - dztw;* - /оллд (1972), Szkice z późnego го/лдлгуглш (1978), Mw/i/er (1993), ДдсА i/ego muzyk (1995). Publikuje m.in. w „Znaku", „Ethosie", „Tygodniku Po­ wszechnym", „Ruchu Muzycznym". Autor licznych audycji radiowych. Czesław Robotycki - dr hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek, m.in. Eino/ogiw wobfc Wfiwy нурокголг/. Zajmuje się etnologią kultury współczesnej. Andrzej Różycki - ukończył Wydział Sztuk Pięknych UMK oraz wydział reżyserski w łódzkiej Szkole Filmowej. Fotograf i filmowiec, autor licznych filmów dokumentalnych bardzo często o profilu etnograficznym, m.in. Ko.W&ifmmyMwm, M«yepr)'wwlneKwWne. СлнЛд УУгголШ. №'«WÍсголоУс дд/ftic/i amg. Zona Rydet (1911-1997) - wybitna fotografka. Autorka min. takich cyklów fotografii jak Mufy czfow/at, Awwr uciić" i wyobrwzw, MoWczono/ć" ¿Wabc/i (/róg oraz Zwpi'.; wc/okgiczw)'. Wzięła udział w ponad 350 wystawach. Magdalena Sicramska - historyk, od 1986 r. kieruje Muzeum Żydowskiego Instytutu Historycznego. Zajmuje się badaniem żydowskiej sztuki kultowej, a szczególnie jej symboliką. Publikowała artykuły z tej dziedziny. Sławomir Sikora - etnolog (studia UW). Sekretarz redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fotografii i filmu. Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), studia doktoranckie IS PAN; pisze pracę doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze. Autorka książki Zaraza. MiWog/a Ашпу, cWery i Лкк. Marcin Szporko - etnolog (studia UW), studiuje na Międzywydziałowych Studiach Doktoranckich UW. Zajmuje się antropologią współczesności, a w szczególności antropologią polityki. Joanna Tokarska-Bakir - etnolog, adiunkt w Katedrze Etnologii UW. Napisała WyzWeme przez zmy.?/y. ТуЫЫД/е Wicrpcye .rokrio/ogiczni!, До/ w otw Opwfrzwwd (w druku). Jadwiga Wais - ukończyła socjologię na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmuje się pograniczem filozofii i literatury. Publikowała min. w „Studiach Filozoficznych", „Edukacji Filozoficznej". „Kontekstach". Obecnie jest adiunktem w Zakładzie Filozofii AWF we Wrocławiu. Helena Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeństwa. Uczęszczała do szkoły w Anglii, studiowała historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała w Foreign Office Information Department a następnie kolejno w BBC Television, była reporterką pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława Malinows­ kiego z żoną, Elsie Masson Malinowską, 77ie Sfory « / Li/g. Edgar Wind (1900-1971) - Profesor historii sztuki, urodzony w Niemczech. Znajomość historii sztuki łączył z głęboką wiedzą na temat starożytności klasycznej, filozofii i estetyki. Był związany z Instytutem Warburga oraz profesorem w University of Oxford. Autor m in. takich prac, jak Arf ( W Лпдгс/iy, Е/оды«к% о/ Дуглбо/i, SfWif.t m /цопал/Л arf, Giorgiong'i ТгглргЛд. Terence Wright - profesor antropologii kultury, fotograf, wykładowca o me­ diach sztuki i antropologii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uniwe­ rsytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towarzystwa Fotografików. 227 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd64d613b95ea27e2b6c49b03a4487d.pdf d085a440972b0437aac5de5a5c4bbc3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1417 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.1, s.187-240 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X X X V I I : 1993, z. 1 P L ISSN 0071-1861 Michał Buchowski, Wojciech J. Burszta, O założeniach interpretacji antropo­ logicznej, P W N , Warszawa 1992, ss. 128 Antropolog czy etnograf polski z zainteresowaniem bierze do ręki książ­ kę, zapowiadającą określenie teoretyczno-metodologicznych podstaw nauki, której często zarzucano w Polsce nikłą świadomość teoretyczną i faktyczne ograniczanie się do opisowych badań konkretnego wycinka rzeczywistości historycznej (przeważnie kultury ludowej), którym nie przyświecały na ogół żadne ambicje teoretyczne. Wysiłek podjęty przez Michała Buchowskiego i Wojciecha J. Bursztę zasługuje na uwagę, gdyż autorzy poruszając się na najwyższym szczeblu metanauki, starają się, jak sami piszą, przeprowadzić analizę poznawczych i interpretacyjnych możliwości antropologii, pojmując tę ostatnią przede wszystkim jako naukę o społeczeństwach odmiennych od tego, w jakim funkcjonuje antropolog. Jest to świadome wprowadzenie przez autorów pewnego ograniczenia - antropologia bowiem zajmuje się wszystkimi społeczeństwami ludzkimi, zarówno tymi, których współczynniki humanistyczne są całkowicie odmien­ ne od tych, jakie właściwe są kulturze nowożytnoeuropejskiej (s. 5), jak też tymi, których antropologowie sami są uczestnikami. I wówczas nie przedmiot decyduje o specyfice podejścia antropologicznego, ale przyjęcie szczególnej perspektywy poznawczej i zespołu dyrektyw metod ologicznych niezależnych niejako od tego przedmiotu (do których należy zaliczyć holizm, historyzm etc). Tymczasem autorzy przeprowadzając swoistą obronę „kultury pierwot­ nej" koncentrują się na odmienności przedmiotu i z niego starają się wypro­ wadzić specyfikę podejścia antropologicznego. Stoją na stanowisku istotnej odrębności kultury pierwotnej od kultury nowożytno-europejskiej i różnice te starają się określić w terminach jednego głównie semiotyczno-strukturalnego typu interpretacji antropologicznej i przy użyciu aparatury pojęciowej wypracowanej głównie przez kulturoznawczy ośrodek poznański. Forma interpretacji antropologicznej inspirowana przez językoznaw­ stwo, semiotykę i hermeneutykę w większym stopniu niż inne typy analiz antropologicznych (funkcjonalizm, materializm kulturowy) rodzi problemy �188 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA natury epistemologicznej i skłania do refleksji nad takimi zagadnieniami jak relatywizm versus obiektywizm poznania, rola języka w kulturze i jej poznaniu, emiczna lub etyczna postawa badawcza etc. Antropologowie funkcjonaliści przystępując do badania obcych sobie kultur przyjmowali milcząco założenie, że rzeczywistość ta dostępna jest obiektywnemu po­ znaniu przy pomocy kategorii analitycznych badacza (jakkolwiek w pełni doceniali rolę znajomości tubylczego języka w odtwarzaniu kategorii pojęciowych właściwych badanym ludziom). Nie wiemy wprawdzie ile zjawisk kultury pierwotnej umknęło przez to ich uwagi, wiemy natomiast do jak znakomitych rezultatów dochodzili. Wiemy także, że posługując się właściwą sobie aparaturą analityczną mogli uchwycić wiele zjawisk pierwo­ tnego świata, których tubylcy nie byliby w stanie sobie uświadomić [!]. Przekonanie, że każda kultura zrozumiała jest jedynie w swoich własnych kategoriach, datujące się od czasów Boasa nie oznacza w praktyce przyj­ mowania skrajnego relatywizmu pojęciowego, który znalazł m.in. wyraz w koncepcjach etnonauki i antropologii kognitywnej - oba nurty określane czasem niezbyt uprzejmie jako „ostatnie tchnienie relatywizmu kulturo­ wego". Autorzy przychylając się w zasadzie do stanowiska relatywizmu pojęciowego, jakkolwiek nie skrajnie pojętego, wyrażają przekonanie, że nie jest możliwe ponadkulturowe wartościowanie poznawczych wyników badań naukowych. Ze stwierdzeniem takim trudno byłoby się zgodzić. Kultura to bowiem nie tylko rzeczywistość myślowa, składająca się z sądów normatyw­ nych i dyrektywnych, ale także obiektywna praktyka społeczna wyrażająca się w konkretnych utylitarnych działaniach i przedmiotowych wytworach, zmieniających zastaną rzeczywistość w pożądanym kierunku. Co więcej, relatywizm językowy, który w przekonaniu Sapira i Whorfa miały być podstawą relatywizmu pojęciowego nie jest z tym relatywizmem pojęciowym tożsamy. Łatwo można wykazać, że u podstaw odrębnych języków leżą te same pojęcia, których przekładalność nie nastręcza większych trudności badaczowi. Kładł na to nacisk Lévi-Strauss poszukując pod powierzchnią zróżnicowanych kulturowo form uniwersaliów w kulturze (por. także prace nowsze innych autorów np. Hortona o uniwersalnie podzielanych ideach bazowych i zróżnicowanych kulturowo - ideach wtórnych - s. 84). Gdy­ byśmy zakładali skrajny relatywizm pojęciowy - wykluczałoby to jakiekol­ wiek badania porównawcze i formułowanie uogólnień dotyczących kultury ludzkiej. Fakt, że niektórzy ludzie wyróżniają sześć stron świata, a nie cztery, nie odróżniają lewej strony od prawej czy wyróżniają tylko dwa rodzaje kolorów, nie oznacza, że w innych sferach formułowane przez nich pojęcia nie będą tożsame z naszymi. Poza tym sam fakt, że potrafimy te różnice sformułować, a także zaakceptować świadczy o tym, że gdzieś tam w naj­ głębszych podstawach myślimy podobnie. Spór pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania wydaje się więc w dużej mierze pozorny. To co zawdzięczamy relatywizmowi, to przede wszystkim liberalność postaw i poszerzająca perspektywę poznawczą otwar- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 189 tość na inne sposoby myślenia i wzory życia, która nie wyklucza obiekty­ wizmu poznania, wręcz przeciwnie wzmacnia go i pogłębia. Przyjęcie skrajnej postawy relatywistycznej wykluczałoby też stosowanie interpretacji rozumiejącej w klasycznym diltheyowskim rozumieniu - tak postulowanej zarówno przez funkcjonalistów jak i później fenomenologicz­ nie nastawionych etnologów. W jej miejsce autorzy proponują tzw. interpretację humanistyczną, jako najbardziej odpowiedni i budzący najmniej wątpliwości typ interpretacji możliwy do zaakceptowania przez antropologię. Według definicji Kmity: „Interpretacja humanistyczna czyli przyporządkowanie sensu podjętej czynności jest [...] odmianą teoretycznego wyjaśniania faktu podjęcia czyn­ ności imputującego (trafnie bądź nietrafnie) danemu podmiotowi pewną społecznie akceptowaną wiedzę łączącą daną czynność z jej preferowanym rezultatem, ów preferowany rezultat identyfikuje się z sensem czynności". (Kmita 1987, s. 265). Interpretacja humanistyczna nie jest więc równoznaczna z interpretacją rozumiejącą - zakłada bowiem widzenie faktów poprzez odmienny typ wiedzy i wartości aniżeli ten, który jest udziałem badacza. Autorzy czerpią więc obficie z dorobku kulturoznawstwa, zapożyczając zarówno wypracowaną przez tę szkołę aparaturę pojęciową, jak i niektóre pomysły teoretyczne. Kulturoznawstwo w Polsce, odmiana filozofii kultury pretenduje do przyjęcia roli, jaką w antropologii anglosaskiej pełniła i pełni antropologia społeczna i kulturowa, w antropologii francuskiej - antropolo­ gia strukturalna, w Rosji - szkoła semiotyczna w Tartu (Kmita 1985, s. 5). Powierzchowny czytelnik prac kulturoznawczych uderzony byłby zapew­ ne swoistym żargonem naukowym wprowadzonym przez tę szkołę. Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że ten na pozór wysoce formalny i sztucz­ ny język służy precyzacji wielu podstawowych dla humanistyki pojęć, wery­ fikacji dawnych teorii i formułowaniu nowych, których definiowanie bez pomocy tego języka byłoby zapewne trudniejsze (jakkolwiek nie niemo­ żliwe!). Tak też jest zapewne z „kulturą typu magicznego" - koncepcją zaproponowaną przez autorów omawianej pracy. Kulturoznawcy traktują kulturę jako rzeczywistość myślową, której kwintesencję stanowią sądy (przekonania) normatywne i dyrektywalne, (a więc reguły, zasady i wartości z jednej strony, przepisy i instrukcje z drugiej), które odkrywa się poprzez ustalenie semantyki rekonstruowanych pojęć - semantyki właściwej przedstawicielom badanej kultury, opatrywanej na ogół komentarzem wyrażonym w języku badacza. Jest to badanie kultury w pierwszym rzędzie jako systemu komunikowania przy czym funkcję komunikacyjną pełni nie tylko (jakkolwiek przede wszystkim) język, ale również inne dziedziny kultury jak obyczaj, mit, rytuał, sztuka... Zdaniem kulturoznawców możliwy jest podział kultury na: sferę praktyki techniczno-użytkowej, która determinuje materialną bazę funkcjonowania społeczeństwa, sferę praktyki symboliczno-komunikacyjnej, która zapewnia �190 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA społeczną współpracę, komunikację i integrację oraz praktykę światopo­ glądową waloryzującą inne formy i typy działalności, w której da się wyróż­ nić trzy historyczne warianty: magiczny, religijny i filozoficzno-religijny. Wymienione dziedziny praktyki społecznej tworzą hierarchiczną struk­ turę funkcjonalną, w której prymat praktyki techniczno-użytkowej, łagodzo­ ny jest przez waloryzujące ją (podobnie jak praktykę symboliczno-komunikacyjną) przekonania światopoglądowe. Rzecz w tym, że wyodrębnienie wszystkich tych sfer kultury i praktyki społecznej nie stanowi problemu w odniesieniu do kultury nowożytno-europejskiej, okazuje się natomiast problemem, gdy przystępujemy do analizy kultury pierwotnej. Autorzy przeprowadzając „ o b r o n ę " wprowadzonej przez siebie kon­ strukcji teoretycznej, jaką jest pojęcie „kultury typu magicznego", określają ją jako synkretyczno-kulturową, co oznacza, że nie da się tam (przynajmniej na poziomie świadomości tubylców) wyraźnie oddzielić sfery techniczno-użytkowej od komunikacyjnej i światopoglądowej. Tubylcy nie potrafią wyraźnie odróżnić czynności użytkowych od symbolicznych i światopoglą­ dowych. Ich świadomość społeczna ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie. Autorzy polemizują w zasadzie ze znanymi stwierdzeniami Malino­ wskiego, że tubylcy wyraźnie odróżniają czynności magiczne do technicz­ nych, przypisując im inny rodzaj skuteczności. Powołują się na Leacha, który pisał o Malinowskim: „Byłoby znacznie lepiej, gdyby utrzymywał, że Europejczycy, tak samo jak Trobriandczycy niezdolni są do rozróżniania obydwu kategorii. Pragnąć udowodnić, że Trobriandczycy dzikimi nie są, usiłował im narzucić taką precyzję klasyfikacji, jaka normalnie wymagana jest tylko od profesjonalnych logików" (Leach 1957, s. 129). Mówiąc, że świadomość społeczna tubylców ma charakter synkretyczny - magiczny właśnie, nie usiłują bynajmniej autorzy wskrzesić dawno już przebrzmiałej koncepcji Levi-Bruhla, że umysł człowieka pierwotnego jest całkowicie pogrążony w mistycyzmie, że nie odróżnia on świata realnego od własnych fantasmagorii, nie umie tworzyć powiązań przyczynowo-skutkowych i wyciągać poprawnych wniosków z doświadczenia. Mówiąc o świado­ mości synkretycznej autorzy chcą podkreślić, że wszystkie niemal czynności w kulturze pierwotnej mają charakter wieloaspektowy i wielofunkcyjny - po­ siadają nie tylko cel praktyczny, ale integrujący społecznie - komunikacyjny, są też w określony sposób waloryzowane światopoglądowo-mistyczno-religijnie. Niemal każda czynność posiada tam charakter rytuału i tak jest pojmowana. Trobriandczyk wie, wprawdzie, że przy pomocy samej magii nie można uprawiać ogrodów, jednakże ta uprawa, nierozerwalnie spleciona z rytuałem, ma dla niego sens przede wszystkim magiczny. Działając ra­ cjonalnie wierzy jednak równocześnie w magiczną moc swoich słów oraz interwencję duchów przodków i sił nadprzyrodzonych. Nie trzeba oczywiście udowadniać, że jest to typ myślenia nieobcy przed­ stawicielom kultury nowożytnoeuropejskiej - rangę mistycznej waloryzacji �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 191 wielu działań współczesnego człowieka potwierdza ciągła obecność w jego życiu obrzędów i praktyk religijnych (prezydent Wałęsa w czasie swojej wizyty w Jerozolimie wsunął w Ścianę Płaczu karteczkę z życzeniem do Pana Boga w języku polskim, wychodząc z założenia, że Pan Bóg zna język polski i relatywizm pojęciowy nie stanowi dla Niego problemu), myślenie magiczne obecne jest w języku reklamy, propagandy, przemówień, deklaracji politycz­ nych, etc. Przesadne jest oczywiście twierdzenie Leacha, że Europejczyk, podobnie jak trobriandczyk nie rozróżnia tych dwóch sfer myślenia, różnica bowiem polega właśnie na tym, że współwystępowaniu tych dwóch typów działań w obydwu typach społeczeństw towarzyszy odmienny stopień świadomości tego faktu. To właśnie mieli na myśli autorzy omawianej książki mówiąc o kulturze typu magicznego". Teza o integralności poszczególnych sfer życia: techniczno-uży tkowej, symboli czno-komunikacyjnej i światopoglądowej w kulturze pierwotnej nie byłaby oczywiście czymś nowym - był to fakt wielokrotnie obserwowany i potwierdzany przez wielu badaczy antropolo­ gów (funkcjonalistów przede wszystkim, ale także i innych), novum nato­ miast stanowi odniesienie tej zasady również do myślenia pierwotnego. Zasadniczą tezą, jaką stawiają autorzy odnośnie myślenia pierwotnego (Rozdział I I : „ M o w a magiczna a język nowożytny") jest to, że człowiek pierwotny w większym stopniu niż człowiek cywilizowany posługuje się tzw. mito-logiką, która polega na ciągłym przekształcaniu związków metonimicznych w metaforyczne i odwrotnie. W przeciwieństwie do struktualistów w rodzaju Leacha czy samego Lévi-Straussa, twierdzą oni, że człowiek pierwotny nie jest jeszcze w stanie odróżniać tych dwóch typów związków: przedmiotowo-metonimicznych i symboliczno-semantycznych czyli metaforycznych. Metoni­ mia zakłada faktyczny (przedmiotowy) związek pomiędzy znaczącym a ozna­ czanym (na zasadzie przyległości - część zastępuje całość), metafora - oznacza związek symboliczny, w którym związek pomiędzy znaczącym a oznaczanym jest nie tylko czysto kulturową konwencją, ale i abstrakqa. Zgodnie z teorią Malinowskiego język w kulturze pierwotnej pełni przede wszystkim funkcję pragmatyczną. Oznacza to, że jego funkcja symboliczna nie jest jeszcze przez tubylców rozpoznawana. Słowo znaczy coś tylko o tyle, o ile można go zastosować i wywołać przez nie jakiś stan rzeczy, natomiast nie znaczy nic, jeśli nie wiąże się z jakimś działaniem i ma służyć jedynie wyrażeniu myśli mówiącego. Malinowski stał na stanowisku, że najpierw ukształtowało się czynne (pragmatyczne) zastosowanie języka - dźwięk na tym etapie nie jest jeszcze symbolem - jest ściśle powiązany z rzeczą którą oznacza, następnym etapem jest rytualne zastosowanie języka - gdzie słowo działa na rzecz, ale równocześnie rzecz wyzwala słowo w ludzkim umyśle i wreszcie trzecim etapem jest powstawanie mowy narracyjnej, w której symbol odrywa się od oznacza­ nego stanu rzeczy i staje się konwencją. Dopiero w tym ostatnim stadium wykształca się semantyka, można mówić o metonimii i metaforze oraz o langue (systemie znaków) i przeciwstawnych parole - mowie jednostkowej. �192 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Autorzy tak piszą na ten temat: „Mówienie - myślenie typu czysto magicznego charakteryzuje także swoisty synkretyzm polegający na tym, że mowa magiczna zarówno symbolizuje to do czego się semantycznie odnosi, jak też pozostaje z symbolizowanym stanem rzeczy w stosunku przedmiotowometonimicznym - wpływa nań podmiotowo lub jest jego częścią (w sensie fizycznym)", (s. 35). Wyrażając to prościej - chodzi o to, że tubylec wypowiadając jakieś słowo nie tylko uświadamia sobie jakąś rzecz, ale stara się również na nią oddziaływać. Następuje identyfikacja słowa z rzeczą, stąd wiara w realną siłę sprawczą słowa, czyli jakbyśmy powiedzieli inaczej w magiczną moc słowa. Słowo wyraża nie tylko istotę rzeczy, ale sama rzecz jest w słowie zawarta. G. van der Leeuw w Fenomenologii religii pisze: „Nie wiemy nic o począt­ kach języka. Jest jednakże prawdopodobne, iż najpierwotniejszy język skła­ dał się ze słów pragnienia i afektu. Wywoływano lub likwidowano sytuacje i okazje" (van der Leeuw 1978). Tej funkcji, jak się zdaje nie utracił, przynajmniej częściowo, również język nowożytny. W całej sferze uczuć, literaturze i poezji, czy też w bardziej prozaicznych przejawach życia publicznego - polityce i propagandzie, ta funkcja języka jest wciąż obecna. Nieprzypadkowo, antropolog Andrzej Waligórski zatytułował jedną ze swoich prac Język sugestii, magii i propagan­ dy we współczesnym społeczeństwie brytyjskim (notabene była do dysertacja doktorska, napisana pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego). Nato­ miast puste słowa, ten twór nowożytnego języka, o których również pisze G. van der Leeuw (s. 39), są niekiedy istotnie trudną do wykorzenienia plagą. Rozdział I I I nosi tytuł „Rites de passage" i przywołuje od razu na myśl znaną i głośną w antropologii pracę van Gennepa. Autorzy precyzują w nim pojęcie rytuału, definiując go jako zestandaryzowane, pozatechniczne dzia­ łanie społeczne, które należy odróżnić od ceremonii (czyli właśnie owej skonwencjonalizowanej etykiety). Ta ostatnia nie posiada bowiem owej wa­ loryzacji magiczno-światopoglądowej. Te ustalenia terminologiczne pełnią ważną funkcję - pozwalają na od­ powiednie klasyfikowanie i rozróżnianie określonych form zachowań spo­ łecznych. Wydaje się jednak, że bardziej słuszne byłoby objęcie pojęciem rytuału również owych „rytuałów" świeckich czyli ceremonii i innych form skonwencjonalizowanego zachowania się, pozwoliłoby to bowiem na uchwy­ cenie interesującego zjawiska „rytualizacji" niektórych form zachowań pozareligijnych i pozamagicznych, poprzez odrywanie się tych zachowań od ich pierwotnej motywacji i funkcjonowania na zasadzie „rytuału" właśnie czyli pustej etykiety lub konwencji. Waga badań nad rytuałem wiąże się z tym, że stanowią one niejako kondensację relacji społecznych i przekonań stając się bogatym źródłem informacji o społeczeństwie. Arnold von Gennep podzielił, jak wiemy rytuał przejścia na rytuały separacji {rites de separation), które oddzielają jednostkę od jej dawnego �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 193 statusu, rytuały marginalne {rites de marge), które służą celebracji zmiany i rytuały włączenia {rites de agrégation), które włączają jednostkę wraz z jej nowym statusem do nowej grupy społecznej. D o obrzędów przejścia zaliczył van Gennep wszelkie obrzędy związane z cyklem życiowym jednostki - na­ rodzinami, dzieciństwem, dojrzewaniem, narzeczeństwem, małżeństwem i śmiercią, oraz obrzędy doroczne. Koncepcję swoją traktował jako heury­ styczną, jako nawet rodzaj olśnienia, które pozwoliło mu na odkrycie uni­ wersalności występowania sacrum i profanum w życiu ludzkim i stałego mieszania się (kontaminacji) tego co społeczne z tym co nadprzyrodzone. Koncepcja rytuałów przejścia pozwoliła mu także ukazać stadialność egzystenqi ludzkiej, która znajduje właśnie odbicie w rytuałach wspomagających przejście z jednej grupy wiekowej do drugiej, z jednej pozycji społecznej do drugiej. W społeczeństwach pierwotnych rytuały te mają sakralny charakter. W związku z tym pozostaje interesujący problem - dlaczego rytuały przejścia powszechnie obecne w życiu człowieka pierwotnego znikają lub raczej tracą na znaczeniu w społeczeństwach cywilizowanych? Twórca tzw. „szkoły z Manche­ ster" Max Gluckman próbuje dać odpowiedź następującą. W społeczeństwach pierwotnych, gdzie obserwować można wielofunkcyjność działań ludzkich oraz zjawisko wielorakości i niezróżnicowania ról społecznych, jakie jednostka pełni w stosunku do innych jednostek i grup społecznych, obrzędy służą właśnie oddzieleniu i zaznaczeniu ról tam gdzie nie są one formalnie rozdzielone. W społeczeństwach cywilizowanych natomiast role są wyraźnie rozdzielone i zdefiniowane w praktyce społecznej, stąd nie zachodzi konieczność obrzędowe­ go ich rozdzielania. Zróżnicowanie życia świeckiego prowadzi do spadku roli rytuału i mistycznej etykiety (s. 62). Ranga rytuałów w społeczeństwie pier­ wotnym wiąże się także z szeregiem innych funkcji, jakie pełnią one w życiu społecznym, umacniają i kodyfikują strukturę danego społeczeństwa, ustanawia­ ją i umacniają pewne normy i wartości, pełnią funkcję edukacyjną stając się ważnym i uznanym środkiem transmisji wiedzy i treści kulturowych z pokolenia na pokolenie, rozładowują konflikty i napięcia, wyrażają ludzkie pragnienia i emoqe, poza tym dzięki rytuałowi i związanym z nim wierzeniami dostarczają pewnego modelu uniwersum pełniąc zatem funkcję poznawczą. Koncepqa rytuałów przejścia, tak b e 2 d i t o ś n i e skrytykowana przez Maussa (który wyraził pogląd, że jedynym „osiągnięciem" van Gennepa było stwierdze­ nie występowania we wszystkich zjawiskach - początku, środka i końca) w przedstawieniu autorów staje się zagadnieniem frapującym i wielowątkowym, mogącym stać się źródłem inspiracji dla wielu nowych i ciekawych interpretaqi zjawisk życia społecznego. Nic też dziwnego, że wątek ten powraca w pracach wielu antropologów współczesnych - na gruncie neostrukturalizmu brytyjskiego rozwijają go między innymi Mary Douglas, Edmund Leach, Victor Thurner. Wszystkim tym autorom chodzi, najogólniej rzecz biorąc, o zdefiniowanie sytuaqi, które w społecznym odczuciu określane są jako niebezpieczne, nadzwyczajne, wyjątkowe, obwarowane zakazami i nakazami, posiadające cechy dwóch sytuacji jakościowo odmiennych (s. 59). �194 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Rozdział V: „Rola danych lingwistycznych w podmiotowym rekonstruo­ waniu kultury" - podnosi kwestie poruszane już wyżej znaczenie dla huma­ nistyki tzw. podmiotowego badania kultury i jak sam tytuł wskazuje roli języka w tego typu badaniach. Tzw. podmiotowa antropologia dążąca do odtwarzania tubylczej wizji świata i tubylczych wyobrażeń o świecie w ter­ minach oryginalnych ich semantyki społecznej musi uwzględniać rangę języ­ ka jako najlepszego środka wnioskowania o istnieniu i organizacji tubyl­ czych pojęć i brać pod uwagę problem przekładalności kulturowych pojęć w aspekcie międzykulturowym. Na ogół jednak mimo tendencji relatywi­ stycznych przeważa stanowisko, że przezwyciężenie trudności związanych z przekładem jest zadaniem możliwym i wykonalnym - jednym z ważniej­ szych zadań, jakie stoją przed antropologami. Nowej antropologii, która doceniając w pełni rolę językowo-kulturowych uwarunkowań prowadzonych badań i osiąganych wyników, nie neguje całkowicie ich obiektywnej prawo­ mocności, proponują autorzy nadać nazwę „antropologia sceptyczna". Rozdział V I : „ N a t u r a i kultura w perspektywie strukturalistycznej" to interesujący szkic ukazujący koncepcje twórcy strukturalizmu antropologicz­ nego poprzez pryzmat osiowej dla jego rozważań opozycji pomiędzy naturą a kulturą. Wszystkie badane i preferowane w badaniach strukturalistycznych zjawiska, takie jak: język, pokrewieństwo, klasyfikacje, mit, totemizm, mu­ zyka, sztuka analizuje Lévi-Strauss jako pewne struktury myślowe unifiku­ jące porządek natury i kultury w koherentny system myślowy. Przeciwień­ stwo natury i kultury da się w jego przekonaniu sprowadzić do trzech podstawowych opozycji: 1) uniwersalność versus partykularność, 2) spon­ taniczność versus normatywność oraz 3) bezwzględność contra względność (s. 107). Natura jest uniwersalna, spontaniczna, samowyjaśnialna (tzn. bez potrzeby odwoływania się do kultury). Kultura jest czasowo i przestrzennie zrelatywizowana, regulowana za pomocą ustanowionych norm i wyjaśnialna przy pomocy kategorii zaczerpniętych z natury. Szczegółowe znaczenie dla powstania kultury ma wykształcenie się ustanowionych norm - one to bowiem w pierwszym rzędzie pozwalają odróżnić zachowania kulturowe od biologicznych. Pierwszym wyrazem przekroczenia progu natury przez człowieka jest pojawienie się zakazu kazirodztwa i jego inwersji w postaci reguł egzogamii. Zakaz kazirodztwa jest o tyle paradoksalny, że przynależy zarówno do porządku natury jak i kultury - z jednej strony zgodnie z prawami natury zakazuje pewnych typów stosunków biologicznych, z drugiej uruchamia wymianę matrymonialną, która jest zjawiskiem czysto kulturowym. W świadczeniach matrymonialnych, podobnie zresztą jak w języku, którego powstanie uważa Lévi-Strauss za dalszy krok w przekroczeniu przez człowieka progu natury, przejawiają się trzy podstawowe struktury ludzkiego myślenia: 1) wymóg Normy jako Normy (chodzi o podkre­ ślenie właściwej umysłowi ludzkiemu tendencji do wprowadzenia porządku w chaos natury), 2) zasada wzajemności (w myśl której każde świadczenie �195 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musi zostać zrównoważone przeświadczeniem, co prowadzi do różnych form wymiany), 3) syntetyczny charakter daru (który syntetyzuje i integruje spo­ łecznie ludzi). Do. wymiany kobiet i informacji dodaje Lévi-Strauss jeszcze trzeci typ powszechny w społeczeństwie ludzkimi - wymianę dóbr i usług pomiędzy jednostkami i grupami. Wspomniane tu podstawowe struktury logiczne ludzkiego umysłu są wcześniejsze od wszelkiej działalności kulturowej (a więc zakazu kazirodz­ twa, reguł egzogamii etc.). Lévi-Strauss stoi na stanowisku pierwszeństwa struktury wobec praxis. Stąd jego zdanie: „natura jest prekulturą i subkul­ turą równocześnie" traci swoją pozorną sprzeczność, gdyż oba te porządki zostały wyprzedzone i przeciwstawione przez „Logikę" wyprzedzającą wszel­ kie ludzkie myślenie (s. 119). Stąd już tylko jeden krok do kreacjonistycznego stanowiska (często zarzucanego Lèvi-Straussowi), poszukującego pierwotne­ go „Sensu" istnienia kierującego zarówno porządkiem natury jak i kultury. Struktura w tym przypadku to narzucający się ludziom niejako od zewnątrz sposób porządkowania pojęć natury i kultury. Warstwa informacyjna pracy jest istotnie imponująca - świadczy nie tylko o erudycji autorów (także w zakresie najnowszej literatury przed­ miotu), ale też o ich kulturze filozoficznej. Wymaga jej zwłaszcza semiotyczno-strukturalny typ interpretacji antropologicznej, jaką przyjęli oraz intere­ sujące ich najbardziej zawiłe, niejednokrotnie metanaukowe problemy epistemologiczne. Jest to typ refleksji rzadko podejmowany w polskiej literatu­ rze etnograficznej. Stanowi on pewne novum pozwalające wznieść się ponad podziały i wewnętrzne spory pomiędzy poszczególnymi szkołami i kierun­ kami, poszerzając niepomiernie ogólnometodologiczną świadomość osób zajmujących się antropologią. Osobną sprawą jest kwestia języka - zbyt hermetycznego, by praca wartościowa i interesująca (zawierająca także propozycje własnych interpre­ tacji) mogła zdobyć szerszy krąg czytelników i wyjść poza wąskie grono specjalistów. Pragmatyczna, afektywna funkcja języka (w sensie powodowa­ nia pożądanych stanów) ma, jak się okazuje, również niebagatelne znaczenie w nauce. LITERATURA K m i t a J. 1985 Kultura i poznanie; W a r s z a w a . 1987 Interpretacje, [w:] Filozofia i nauka. Zarys encyklopedyczny, Warszawa. Leach E. 1957 The Epistemological ture. Evaluation van Background to Malinowski's of Work of Malinowski, Empiricism, [w:] Mon and Cul­ R . F i r t h (ed.), L o n d o n , der L e e u w G . 1978 Fenomenologia religii, W a r s z a w a . Barbara Olszewska-Dyoniziak �196 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Czesław F.obotycki, Etnografia wobec kultury współczesnej, 1992, ss. 125 UJ, K r a k ó w Kultura ludowa to dziś nie funkcja miejsca zamieszkania, to pewien określony typ reakcji kultowej właściwy przedstawicielom różnych warstw i grup społecznych. Myśl tę można uznać za przesłanie recenzowanej tu książki Czesława Robotyckiego, budzącej moje mieszane (choć ogólnie pozytywne) uczucia: od zainteresowania ciekawym, samodzielnym i orygi­ nalnym zarysowaniem koncepcji antropologii w dobie współczesnej do pew­ nego zdziwienia przykładami niektórych szczegółowych analiz, zwłaszcza w ostatniej części pracy. Autor, obok Z. Benedyktowicza, L . Stommy, R. Tomickiego, J.S. Wasi­ lewskiego należy do tych etnografów polskich, którzy pozostają pod bezpo­ średnim wpływem strukturalistycznych i postrukturalistycznych kierunków w etnologii, zwłaszcza zaś nawiązują do osiągnięć moskiewsko-tartuskiej szkoły semiotycznej. Niełatwy typ analizy, jaki narzuca strukturalistyczne ujmowanie kultury, znalazł u wspomnianych etnografów interesujące roz­ winięcie wzbogacone własnymi propozycjami analizy. Autor omawianej pracy nie powiela gotowych schematów, nie przytacza sprawozdań z cudzych myśli, starając się zarysować własną wersję tego, co rozumie przez interpretację antropologiczną i przedstawia własną próbę jej konkretyzacji. Istotę tej interpretacji określa np. w zdaniu: „Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Antropolog zadaje sobie na ogół pytanie, jak ta pierwsza istnieje w drugiej i odpowiedź na to pytanie stanowi właśnie interpretację antropologiczną (s. 108), lub wyko­ rzystując wypowiedź Ludwika Stommy: [...] etnologia nie jest nauką o kul­ turach chłopskich. Etnologia nie jest nauką o kulturach egzotycznych ludów. Etnologia nie jest też nauką o innych kulturach nieelitarnych. Etnologia jest nauką o wewnętrznych mechanizmach wszystkich kultur. Domeną etnologii są więc zjawiska zbiorowe mające charakter nieuświadomiony, przejawiające się na zewnątrz pod postacią, jak to wyliczał Edward B. Tylor: „wiedzy, wie­ rzeń, sztuki, moralności, prawa i obyczajów", czyli działań, umiejętności i przeświadczeń, których interpretacje, o ile w ogóle są podejmowane przez członków danej społeczności - przybierają z reguły formę wtórnych racjo­ nalizacji lub odwołań do mitycznych ad initio. Pod pojęciem wewnętrznych mechanizmów kultury rozumieć należy zarówno prawdziwościowe struk­ tury tzw. pamięci kulturowej, wyznaczającej ogólne ramy transmisji kultury jak też ich uchwytne czasowo realizacje (kombinacje poszczególnych opo­ zycji i mediacji, braudelowskie koniunktury) ujawniające się w zewnętrznej rzeczywistości kulturowej barwną mozaiką konkretnych jednostek empirycz­ nych (mitemy, zdarzenia) (Benedyktowicz, Robotycki, Stomma, Tomicki, Wasilewski 1977). Pod stwierdzeniem, że etnologia jest nauką o wewnętrznych mechani­ zmach kultur podpisałby się dziś każdy współczesny etnolog czy antropolog, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 197 w tym także i przede wszystkim antropolog-funkcjonalista. Ale w ujęciu Stommy i Robotyckiego owe wewnętrzne mechanizmy kultury rozumiane są w określonym sensie - dotyczą powiązań na poziomie myśli nieuświadomio­ nej i symbolicznej. Dlatego miejsce realistycznego, pozytywnego opisu, jakim posługiwała się etnografia tradycyjna zajmuje dziś luźniejsza interpretacja w formie eseju łączącego w sobie zarówno wymogi naukowe, jak i swobodne skojarzenia należące do sfery sztuki. Wraz z tym zmienia się także przedmiot opisu - nie będzie to już ogół zobiektywizowanych wytworów i działań ludzkich lecz te sfery kultury, które w myśleniu potocznym uchodzą za zabobony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne (s. 7). Jednym słowem świat symbolicznych znaczeń, które tworzą ludzie na różnych poziomach i w różnych sferach życia, a których interpretacja i właściwe czy ponowne odczytanie staje się naczelnym zadaniem antropologa kultury. Jak pisze Jacques Derrida: „nie istnieją fakty lecz tylko milcząca wielość sensów każdego zdarzenia" (1992, s. 22). To stanowisko dekonstruktywizmu, a także postmodernizmu, najnowszych dziś prądów w humanistyce znajduje wyraźne odbicie w poglądach autora i typie analiz, jakie prze­ prowadza. Snując rozważania nad istotą antropologii w dobie współczesnej roz­ poczyna autor od wyraźnego rozróżnienia podejścia etnograficznego od antropologicznego. Pierwsze, przynajmniej w warunkach polskich, zrodziło się głównie z zainteresowań etnografów polskich ludem i folklorem, którym to badaniom przyświecały w dużej mierze cele patriotyczne. Elementy fol­ kloru warstwy chłopskiej uważano za przejaw, zalążek, pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej. W warunkach rozbiorów badania nad kulturą ludową służyć miały podtrzymywaniu świadomości narodowej stąd upo­ wszechnił się romantyczny model tej kultury i do dziś mówi się o niej (choć tradycyjna kultura ludowa nie ma już współcześnie empirycznego odpowied­ nika) w dość wysokich rejestrach narodowych. Od strony teoretycznej w interpretowaniu owej kultury ludowej mieściły się różne paradygmaty teoretyczne: ewolucjonizm, szkoła kulturowo-historyczna, funkcjonalistyczna, historyczna etc, co dawało w rezultacie eklek­ tyczny schemat interpretacji bazujący na pozytywistycznych i realistycznych założeniach teoriopoznawczych, w których brakowało pogłębionej koncepcji człowieka, systemowego ujęcia kultury, w którym w ogóle nie było mowy 0 rozważaniach nad kulturą jako tekstem, znaczeniem czy symbolem (s. 19). Pojęcie antropologii, które nie ma w Polsce dalekich tradycji, wiąże autor z tym ostatnim właśnie typem rozważań, wyrażając przekonanie, że inter­ pretacja antropologiczna to interpretacja w kategoriach znaczenia, znaku 1 symbolu. Deklaruje się tym samym autor jako przedstawiciel modnej w ostatnich latach w antropologii polskiej orientacji, jak już wskazywaliśmy, akcentujących silne powiązania z moskiewsko-tartuską szkołą semiotyków rosyjskich i estońskich. Stanowisko to bazuje na założeniu, że kultura to �198 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „wielopoziomowy" i „wielojęzyczny" system semiotyczny, w obrębie które­ go stale odbywa się wewnętrzny dialog i który można tłumaczyć w jego własnych kategoriach tzn. bez odwoływania się do rzeczywistości zewnętrz­ nej wobec kultury tzn. np. do czynników biologicznych, społecznych, czy psychologicznych. Można jednym słowem tłumaczyć kulturę przez kulturę w języku mitu (obrazowym i symbolicznym) sztuki (projekcyjnym i od­ twarzającym) i nauki (modelowym). Kultura ludowa nie może być charak­ teryzowana jedynie przez czynnik społeczny, gdyż nie jest właściwością jedynie warstwy chłopskiej. Kultura „typu ludowego" może być właściwa mieszkańcom miast - robotnikom, inteligentom, warstwom elitarnym stano­ wi bowiem typ reakcji kulturowej w kategoriach myślenia mitycznego i sym­ bolicznego. Dlatego gdy dziś mówimy w etnografii o wymiarze społecznym w bada­ niach nad kulturą, rozumiemy przez to na ogół myślenie w kategoriach „swój", „obcy", jako podstawowych kategoriach służących identyfikacji w różnych konfiguracjach grupowych. W świetle nowej koncepcji kultury ludowej zmienia się także pojęcie folkloru - nie jest on już tylko wytworem chłopskiej kultury tradycyjnej. Dawniej można go było zdefiniować jako stan izolacji świadomościowej charakterystyczny dla kultur zamkniętych. Ale czy w dobie komunikaqi masowej zniknęły warunki do wytwarzania się folkloru? Na pewno nie. Pozostaje bowiem myślenie stereotyp we, życzeniowe, myślenie w kategoriach wartości, które tworzy nowy folklor wielkich społeczności zurbanizowanych i zindustrializowanych. Owo odczytywanie sensów zbiorowych reakcji, nowych symboli, znaczeń przypisywanych różnym fragmentom otaczającej nas rzeczywistości, pozostanie więc domeną antropologa, co pozwoli mu się zmierzyć z kulturą współczesną. Dzięki temu, mimo że antropologia stanowić zaczyna w coraz większym stopniu naukę pogranicza, naukę interdyscyplinarną, co autor w ciągu swych wywodów wielokrotnie i z całym naciskiem podkreśla, zachowuje ona jednak wciąż odrębny przedmiot i nie grozi jej, jak to prognozowano w latach powojennych kres i całkowite wchłonięcie przez socjologię. Można jednak w tym miejscu zauważyć, że o ile dopuszcza się inne od proponowanego przez autora paradygmanty uprawiania antropologii (np. socjologizujący, czy funkcjonalistyczny) można powiedzieć, że antropolog pozostaje wciąż najbliższy socjologowi. Jest on jednak socjologiem szczegól­ nego typu - po pierwsze preferuje obserwację uczestniczącą i swobodny nieskategoryzowany wywiad w stosunku do metod ilościowych i badań ankietowych, ujmuje kulturę zawsze całościowo jako system zależności (czy to strukturalnych czy funkcjonalnych) i odkrycie ich wewnętrznych powią­ zań uważa za podstawowy cel swojej analizy, podczas gdy socjologowie mieli tendencję do fragmentaryzacji rzeczywistości, rozczłonkowywania jej na ele­ menty policzalne, które stanowiły jedyną przesłankę do budowy teorii, po trzecie antropolog widzi kulturę zawsze w ścisłym powiązaniu z podłożem �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 199 historycznym, podczas gdy socjolog nie uważa historii za jedyny i najistot­ niejszy czynnik kształtujący i wyjaśniający kulturę danego społeczeństwa. Te trzy różnice wyznaczyły specyficznie antropologiczną perspektywę poznaw­ czą w badaniach nad kulturą, łączącą w sobie historyczny, holistyczny i relatywistyczny punkt widzenia, przy czym relatywizm ten stosowany bywa raczej w odniesieniu do całości kultury (etos, styl, konfiguracja kultury) aniżeli do jej wewnętrznych podziałów. Przyjęta przez autora opcja teoretyczna bazuje na zawężonym, ideacyjnym rozumieniu kultury. Jest to rozumienie kultury jedno z możliwych, a na jego ograniczenia wskazywał sam Edmund Leach, główny kontynuator, ale także i krytyk koncepcji Levi-Straussa w Wielkiej Brytanii. Uważa on, że owe struktury idei, główny przedmiot badań strukturalistycznie zorientowa­ nych antropologów nie stanowią przecież niezależnego zjawiska lecz do­ stosowane są zawsze do warunków ekonomicznych i politycznych danego społeczeństwa. Ich zróżnicowanie w obrębie kultury jest nie tylko wyrazem wewnętrznych mechanizmów dokonujących się na poziomie samej kultury (będących funkcją wewnętrznych intelektualnych treści człowieka), ale jest także funkcją uwarunkowań społecznych. Owa tendencja do jednostron­ nego, men tali stycznego ujmowania zjawisk, której towarzyszy niejednokrot­ nie ignorowanie społecznego i realnego wymiaru rzeczywistości, która cechu­ je współczesną naukę bywa też przedmiotem krytyki. Niektórzy uważają, że analiza jedynie świata symbolicznych znaczeń (czy w języku - reguł gier językowych: Sprachspiel) nie może niczego wyjaśniać i może stanowić za­ ledwie interesującą rozrywkę intelektualną dla tych, którzy się nią zajmują, nie wnosząc nic nowego ani do nauki, ani do życia praktycznego. Ze stanowiskiem takim trudno byłoby się zgodzić - pasjonującą jest bowiem sprawą wiedzieć jak to się dzieje, że dana rzecz może przekazywać informacje inne od tych, jakie zawarte są w niej samej, czyli komunikować o czymś, co jest zawarte poza nią. Rozwój semiotyki - nauki o znakach, który można uznać za jedno z największych osiągnięć intelektualnych X X wieku nie tylko może w przyszłości doprowadzić do wypracowania ogólnej teorii wyjaśniającej działanie umysłu ludzkiego, ale prawidłowe odczytywanie znaków niewątpliwie przyczyni się do pogłębiania zrozumienia między ludźmi. Dlatego koncepcja antropologii zarysowana przez autora wydaje się być interesująca, choć nie całkiem do zaakceptowania w szczegółowych roz­ wiązaniach (o czym za chwilę), a także całkowitym odwrocie od tendencji pozytywistycznych i postpozytywistycznych, za którym autor się opowiada. Chcąc określić charakter współczesnej antropologii jako dyscypliny autor podkreśla jej: 1) imperializm tematyczny, 2) interdyscyplinarność, 3) empiryczny charakter, 4) interpretacyjność. �200 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Antropologa interesuje współcześnie każdy przejaw ludzkiego życia, o ile da się go ująć w kategoriach znaczenia. Ów imperializm zakresowy wynika z pogranicznego charakteru antropologii, a także obserwowanego ostatnio procesu antropologizacji nauk humanistycznych. Przeżywając kryzys ant­ ropologia wplątała się w spory ontologiczne, epistemologiczne i aksjologicz­ ne z innymi dyscyplinami, dostarczając różnego rodzaju argumentów, które ze względu na te cechy antropologii, o których pisaliśmy wyżej okazały się atrakcyjne dla przedstawicieli innych dyscyplin humanistycznych. Sama jed­ nak nie dookreśliła ściśle swojego zakresu, stąd mówi się dziś częściej o „in­ terpretacji antropologicznej" niż o „antropologii" i trwają ciągle spory o to czy jest ona dziś nauką czy sztuką. Często określa się antropologię jako sztukę interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury (s. 25). Stąd suchy pozytywny opis ustępuje miejsca esejowi 0 swobodnych skojarzeniach literackich. Jedno tylko pozostaje bez zmian - konsekwentnie empiryczna podstawa antropologii. Najpierw fakty, potem interpretacja. W tym empirycznym podejściu upatruje właśnie autor siłę tej dyscypliny. W pewnym miejscu określa autor swoje stanowisko następująco: „Przy­ jęta przez mnie postawa badawcza polega w wielu wypadkach na «grasowa­ niu» po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zjawisk już analizowanych z innych punktów widzenia" (s. 7). Osobiście nie mam nic przeciwko „grasowaniu" w nauce, o ile robi się to w sposób inteligentny (daleko bardziej podejrzane z moralnego punktu widzenia jest np. grasowanie na cudzych nieszczęściach), wydaje mi się jednak, że należałoby raczej powiedzieć, iż podczas gdy dawny etnograf czy antropolog mając wyraźnie wyodrębniony przedmiot badań, jakim była kultura określonego typu „prostszego" społeczeństwa (chłop­ skiego czy prymitywnego) czuł się zobligowany do opowiedzenia się po stronie takiej czy innej szkoły etnologicznej, obecnie, gdy przedmiotem jego rozważań staje się kultura współczesna, musi być przede wszystkim humanistą poruszającym się swobodnie w polu badawczym innych dy­ scyplin, wykazując znajomość ich teorii, metod i wyników, bowiem inter­ dyscyplinarność jest w ogóle cechą nauki X X wieku. Nie sposób sobie wyobrazić współczesnego etnologa-strukturalisty, który by nie znał osiągnięć językoznawstwa, filozofii, psychologii, w dużej mierze także historii sztuki 1 literaturoznawstwa. Spośród trzech możliwych linii rozwojowych, jakimi mógł przebiegać rozwój antropologii: 1) pogłębienia znaczenia jednej z istniejących szkół, 2) powstania nowej szkoły o wiodącym znaczeniu, 3) rozwoju w kierunku współpracy interdyscyplinarnej, trzecia z tych dróg wydaje się zyskiwać współcześnie coraz bardziej na znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że an­ tropolog „grasuje" jedynie na zdobyczach innych nauk dopowiadając niekie­ dy swoją interpretację. Wręcz przeciwnie, wnosi on do tych nauk własne koncepcje teoretyczne i metodologiczne, własny zasób pojęć i wyraźnie �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 201 wydzieloną problematykę badawezą. Autor to zresztą sam doskonale ukazu­ je w dalszych partiach książki, gdzie rozpatruje antropologiczne możliwości interpretacji zagadnienia narodu oraz twórczości popularnej. W pierwszym przypadku antropolog styka się przede wszystkim z historykiem i socjolo­ giem, w drugim z historykiem sztuki i literaturoznawcą. Problematyka narodu to typowa problematyka pogranicza - jest ona przedmiotem dociekań historyków, socjologów, etnologów, literaturoznawców, historyków sztuki, gdyż znajduje ona odbicie w literaturze, folklorze, sztukach plastycznych, publicystyce etc. Najogólniej rzecz biorąc naród ma swój aspekt społeczny, kulturowy i językowy - w każdej z tych sfer etnolog mógłby wyznaczyć odrębną dla siebie problematykę badawczą. Rozpatrywanie narodu musi uwzględniać ponadto trzy socjologicznie różne poziomy uczestnicwa: państwo, naród i grupę etniczną (s. 36). Na gruncie państwowym dokonuje się identyfikacja formalno-prawna, na poziomie narodu świadomościowo-emocjonalna, na poziomie grupy etnicznej - emocjonalna. Problematyka grup etnicznych stanowiła tradycyjną problematykę et­ nologii (regionalizmy, instytucje mniejszościowe i religijne) i może stanowić punkt wyjścia dla rozważań nad narodem - uchwycenia zjawiska niejako w mikroskali, gdzie ściera się pojęcie ojczyzny prywatnej i ideologicznej, wyraźnie rysuje się zagadnienie tożsamości w kategoriach: swój - obcy. Na wyższym poziomie analizy, gdy mówimy już o narodzie jako pewnej wspólnocie ideologicznej wyrażającej się w poczuciu tej wspólnoty, ogólnie można powiedzieć, że podczas gdy socjologa interesuje bardziej społeczny wymiar istnienia narodu (typy więzi narodowej, charakter elit narodowych, świadomość narodowa, ideologie, programy, deklaracje) o tyle antropologa interesuje mityczny wymiar narodu. Może on go rozpatrywać na trzech poziomach: 1) przez wskazanie na zmityzowany charakter wiedzy o kulturze ludowej jako wartości narodowej; 2) przez ukazanie sposobów użycia i funkcjonowania znaków więzi narodowej; 3) przez ukazanie pewnych mitologicznych zabiegów wobec tradycji na­ rodowej (dzieła sztuki, prace naukowe, język propagandy, zabiegi zmierza­ jące do ożywienia folkloru etc). Przykładem takiego znaku więzi narodowej, szeroko analizowanym przez autora był np. krzyż z kwiatów, układany na Placu Zwycięstwa w Warszawie ku czci Stefana Wyszyńskiego od czerwca 1981 do czerwca 1983, wzbudza­ jący sentymenty i uczucia narodowe Polaków. Nie wnikając w całą bogatą problematykę narodu w wymiarze interdys­ cyplinarnym zarysowaną przez autora w rozdziale 3, skoncentruję się tu na jednym zagadnieniu - różnicy w podejściu historyka i socjologa do tej problematyki. Jest to przykład instruktywny, gdyż potwierdza moją tezę, że antropolog nie tylko dopowiada interpretację do zagadnień analizowanych �202 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA już z innych punktów widzenia, ale wypracowane przez niego kategorie pojęciowe stanowią w określeniu istoty problemu wkład być może najważ­ niejszy. Autor znakomicie tę kwestię ukazuje wprowadzając rozróżnienie pomiędzy historią (która jest domeną historyka) i tradycją (którą zajmuje się etnolog). Choć obie te kategorie służą opisywaniu przeszłości, to jednak należą do różnych porządków opisu: historia opisuje fakty w języku nauki, tradycja wyraża interpretację przeszłości w języku mitu. Tradycja jest w wię­ kszym stopniu wywołana emocjami, nie potrzebuje tak jak historia racjo­ nalnych uzasadnień. Należąc do podstawowych kategorii analitycznych et­ nografii nadaje inny, subiekywny sens historii. Składa się ona z trzech aspektów: przedmiotowego (dziedzictwo), czynnościowego (przekaz treści) i podmiotowego (postawa wobec przeszłości). Ten ostatni jej aspekt wydaje się najważniejszy zwłaszcza w świetle interesującego nas tu problemu narodu. To dzięki tradycji tworzy się zbiorowa autoświadomość i stereotyp własnej grupy. Nie ma jednej historii lecz jest ich tyle, ile jest paradygmatów okre­ ślających sposób widzenia świata. Tradycja należy więc do mitycznego po­ rządku świata - tworzone przez nią teksty pomijają, gubią lub przekształcają fakty historyczne w swoich całościowych interpetacjach przeszłości (s. 44). Dlatego powinny być przedmiotem analizy metakulturowej, jako fakty, które oderwały się od swojego obiektywnego podłoża i uległy procesowi mityzacji. Taki jest wkład antropologów do rozumienia historii, która j u ż jako zapis dziejów przeżyła się. Jest nauką o problemach masowych i ich transformacjach, a nie o faktach (s. 42). Na przykładzie Śląska autor ukazuje właśnie ów proces przenikania się historii i tradycji, będący rezultatem m.in. pewnych mitologizujących zabie­ gów dokonywanych zarówno przez stronę polską, niemiecką, jak i społecz­ ność międzynarodową. W wyniku tych zabiegów wytworzyły się trzy po­ stawy emocjonalne wobec tradycji Śląska: postawa ideologiczna - polegająca na nachalnym udowadnianiu polskości Śląska nawet za cenę fałszowania podręczników historii i niszczenia zabytków architektury niemieckiej. Dalej - postawa heroiczna, akcentująca moralny aspekt walki z niemczyzną - Nie­ miec przedstawiany jest jako wróg i obcy, a takie ogólnoeuropejskie wartości jak: praca, rodzina, wierność, religia przyporządkowane są jedynie swojskiej, własnej kulturze śląskiej. Podkreśla się jej ludowy charakter, który był zawsze synonimem poczucia wspólnoty narodowej i słowiańskiej etc. Wresz­ cie istnieje trzecia postawa wobec przeszłości, którą autor określa jako nostalgiczną - najczęściej spotykaną w literaturze pięknej, która eksponuje pamięć ojczyzny prywatnej, fascynagę oryginalnością śląskiego obyczaju łączącego w sobie elementy polskie i niemieckie. Postawa ta określa Śląsk jako „małą ojczyznę" ludzi nastawionych na codzienność i pracę, odznacza­ jących się specyficznym poczuciem humoru i fatalistycznym sposobem w i ­ dzenia świata (s. 80-81). Rozdział 4, w którym rozważane są zagadnienia twórczości popularnej, gdzie antropolog styka się z historykiem sztuki i literaturoznawcą przede �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 203 wszystkim, przynosi najpierw interesujące rozważania na temat folkloru społecznych protestów, do którego wytworzenia dały asumpt wydarzenia w Stoczni Gdańskiej z sierpnia 1980. Formy sztuki ludowej: poezja, pieśni, hasła, symbole, sztuka plastyczna, zrodziły się jako reakcja na tę niecodzien­ ną sytuację - powstała w wyniku tego sztuka „a vista" - spontaniczna, niecyzelowana, mająca wszelkie znamiona sztuki ludowej. Na tym przy­ kładzie można było obserwować naocznie swoiste procesy kulturotwórcze zmierzające do „przywrócenia autentyczności i wagi ludzkim słowom i ges­ tom, czy też szerzej rytuałom, twórczości i moralności. Przywrócenia obycza­ jowi swoiście polskiego charakteru" (s. 76). „Struktury reakcji kulturowych tkwią w nas głęboko i tłumione wybuchają niekiedy w miejscach i chwilach nieprzewidzianych" (s. 77). O ile do tego momentu rozważania autora nie budzą najmniejszych sprzeciwów, stanowią przykład analiz interesujących i niebanalnych, o tyle podawane w następnym paragrafie przykłady analizy otoczenia wizualnego mogą wywoływać pewne zdziwienie u etnografa przyzwyczajonego do reali­ stycznego sposobu interpretacji. Autor rozważa w nich przykłady takich peryferyjnych elementów otocze­ nia wizualnego jak: instrukcja posługiwania się śpiworem ze zdjęciem wpólleżącej, brzydkiej i tłustej, pozbawionej wdzięku kobiety, ulotkę zachęcającą do pracy w M P K z wizerunkiem gładko uczesanego młodzieńca z narzu­ coną niebieską chustą z frędzlami, rzeźbę ogrodową z okolic Zalipia koło Dąbrowy Tarnowskiej przedstawiającą chłopca, trzymającego w rękach na­ czynie i karmiącego siedzącego mu na ramieniu ptaka z rozpostartymi skrzydłami, dalej - kalendarz ścienny z życzeniem kupiony u kominiarza, etc. Pomijając dobór tych zupełnie peryferyjnych elementów otoczenia wizu­ alnego, pewne opory wywołuje sposób ich analizy w kategoriach historii sztuki wysokiej, a więc poszukiwanie analogii do motywów, jakie znaleźć można w dziełach znanych malarzy, takich jak: Giorgiono, Tycjan, Cousin - przedstawiających Venus - italską boginię rozkoszy, piękną i pełną wdzię­ ku, która rzekomo miała być prototypem owej brzydkiej, tłustej baby z in­ strukcji posługiwania się śpiworem. Natomiast chłopiec z plakatu zachęcają­ cego do pracy w M P K to analogia do znanych schematów portretowych Artura Durera, Diego Silvy Velasqueza, itp. w odniesieniu do każdego z analizowanych przykładów. Historia sztuki pomogła autorowi w analizie wybranych przedmiotów odkryć schematy ikonograficzne, które uległy daleko idącym przekształ­ ceniom. W związku z tym nasuwają się tu antropologowi nieprzywykłemu do tak śmiałych i odległych interpretacji pytania, czy wybrane przedmioty można nazwać nie tylko sztuką w ogóle, ale nawet kiczem i czy interpretowanie ich w terminach historii sztuki wysokiej jest w ogóle uprawnione? Tradycyjna twórczość ludowa miała swoją niezaprzeczalną wartość artystyczną - łatwą do uchwycenia przez artystę - malarza, rzeźbiarza, czy �204 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA znawcę - historyka sztuki. Stosowanie analizy estetycznej do tego typu sztuki było jak najbardziej uzasadnione, jakkolwiek najczęściej analizowana ona była w swoich własnych ludowych kategoriach. Autor staje po pierwsze na stanowisku współczesnej estetyki, w której występuje tendencja do niewprowadzania kategorycznego rozróżnienia na sztukę wysoką i niską (czyli kicz), po drugie, strukturalistycznego stanowis­ ka, które Lévi-Strauss wyraził w znanym cytacie: „znajdując upodobanie w swoim odosobnieniu artysta hołubi iluzję być może płodną, lecz przywilej, jakiego sobie udziela nie jest realny. Kiedy wierzy, że tworzy dzieło oryginal­ ne, odpowiada on twórcom z przeszłości i teraźniejszości, rzeczywistym, bądź wyobrażonym. Czy jest się tego świadomym czy nie, nigdy nie kroczy się samotnie drogą tworzenia (Lévi-Strauss 1985, s. 87). Odniesienie owych przedmiotów do dziel sztuki wysokiej pozwoliło auto­ rowi, w jego przekonaniu, ustalić tematy mitologiczne i schematy rozwiązań malarskich, będące śladem, echem zaledwie dawnych stylów i epok. Usprawiedliwienia dla tego typu wniosków można by szukać, w moim przekonaniu, głównie w socjologii. W świetle teorii opadu kulturowego (który to proces wzmógł się ostatnio dzięki kulturze masowej) przenoszenie takich schematów jest wysoce prawdopodobne. Dzięki kulturze ma­ sowej różnym albumom, reprodukcjom, fotografiom, reklamom, plakatom, których treść osiada w zbiorowej wyobraźni, wytworzył się rodzaj „wy­ obrażeniowego zaplecza" potocznej świadomości (s. 83), które może znaleźć odbicie nawet w tego rodzaju peryferyjnych, pozbawionych estetycznej war­ tości wytworach. Także teza bazująca na historii sztuki, potwierdziła się przez socjologię*. Lévi-Strauss zaszczepił w antropologii odwagę interpretacyjną, która zapuściła już głębokie korzenie w umysłach antropologów i dużo wody upłynęło od czasu, gdy mój mistrz Profesor Andrzej Waligórski, zdeklaro­ wany zawolennik funkcjonalizmu w czasach, gdy idee Lèvi-Straussa dopiero zaczęły przenikać do Polski, zwykł mawiać o Lèvi-Straussie: „on ma gorąco pod kapeluszem". Dziś tę żartobliwą wypowiedź można zinterpretować jako historyczną, stwierdziwszy tylko, że była ona przejawem swoistego folkloru, jaki swego czasu wytworzył się w Katedrze Etnografii Ogólnej i Socjologii UJ, a który, co z wielkim żalem należy stwierdzić, zniknął już bezpowrotnie. Gdy Waligórski zauważył w czasie wykładu wystający ze stołu gwóźdź, który rozerwał mu marynarkę, od razu zadał pytanie - jaka jest tego funkcja? Dziś * M o ż n a jednak również z a u w a ż y ć , że taka, a nie inna forma wizualna omawianych elemen­ t ó w tłumaczy się po prostu poprzez ich funkcję, nie zaś w terminach historii sztuki, ani socjolo­ gicznej teorii opadu kulturowego. N a przykład młodzieniec w chuście z frędzlami reklamującej pracę w M P K to jeden z faktycznie zaobserwowanych m ł o d y c h ludzi wracających z wojska, którzy kupują sobie takie właśnie chusty i zbierają na nich podpisy k o l e g ó w , a większość z nich poszukuje właśnie pracy i dlatego bierze się ich do reklamy. „ A r t y s t a " nie miał tu najprawdopodobniej żadnych skojarzeń z motywami sztuki wysokiej i do analizy tego elementu wizualnego otoczenia wystarczyłaby zapewne po prostu analiza socjologiczna. �205 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA musiałby ustąpić i zadać pytanie - jakie jest tego znaczenie? Tak oto zmieniają się paradygmaty w nauce. Dowcip ten to tylko przypomnienie starych, dobrych czasów - w niczym nie umniejsza on walorów interesującej pracy Robotyckiego. LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z., R o b o t y c k i Cz., S t o m m a L . , T o m i c k i 1977 Antropologia kultury w Polsce - pojęcia, R., W a s i l e w s k i J . S . inspiracje. Materiały do słownika, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 10, z. 1 D e r r i d a J. 1992 Pismo filozofii, K r a k ó w . Lévi-Strauss 1985 C. Drogi masek, L ó d ź . Barbara Olszewska-Dyoniziak Thomas Rhys Williams, Cul tur al Anthropology, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey 1990, ss. 434 Znajomość amerykańskich, brytyjskich lub innych obcojęzycznych pod­ ręczników antropologii kultury jest w Polsce znikoma. Trochę wiedzy na ten temat zaszczepił studentom polskim i swoim uczniom Profesor Andrzej Waligórski. Jego losy życiowe sprawiły, że przez szereg lat miał bezpośredni kontakt z antropologią brytyjską, uczestnicząc w seminariach Bronisława Malinowskiego w London School of Economics, pisząc pod jego kierunkiem pracę doktorską i uczestnicząc w zainicjowanych przez niego badaniach afrykańskich (wśród plemienia Lu o z Kenii w* latach 1946 - 1948; Waligórski 1969). W Polsce przez długi czas za odpowiednik antroplogii kultury uważano etnografię czy etnologię. A przecież to nie to samo. W jednym ze swoich artykułów określiłam etnografię jako „opis ludów", antropologię zaś jako „naukę o człowieku" (Olszewska - Dyoniziak 1993). Pierwszej z nich przy­ świecały cele opisowe, kolekcjonerskie, często ideologiczne i patriotyczne (podtrzymywanie świadomości narodowej, gdyż przez długi czas w wieku XDC i później kulturę ludową uważano za pierwociny czy wręcz synonim kultury narodowej), druga stawiała sobie zawsze cele nomotetyczne, zmie­ rzając do odkrycia praw rządzących rozwojem i funkcjonowaniem kultury ludzkiej. Tak szeroko i ambitnie zarysowany przedmiot antropologii zaczyna 1 1 Por. Olszewska-Dyoniziak 1976. A r t y k u ł stanowi przegląd i t y p o l o g ważniejszych, g ł ó w n i e v r brytyjskich i amerykańskich, p o ć ? e z n i k ó w antropologii kultury. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA się upowszechniać w Polsce dopiero w ostatnich latach. Teraz dopiero można obserwować pierwsze sygnały zaszczepienia na grunt polski tego modelu uprawania antropologii, jaki już dawno ugruntował się w antropologii zachod­ niej. Wszystko to jednak stanowi zaledwie początek. Stąd też w dalszym ciągu rysuje się potrzeba uprzystępnienia Polakom zdobyczy antropologii zachodniej, nie tylko przez tłumaczenie dzieł wybitniejszych antropologów lecz również poprzez popularyzację ukazujących się na Zachodzie podręczników antropolo­ gii. To ostatnie zadanie jest o tyle ważne, że Amerykanie (podobnie jak Brytyjczycy i częściowo także Niemcy) doszli do perfekcji jeśli chodzi o eleganc­ ję, przejrzystość, przystępność, adekwatność i merytoryczną poprawność w przedstawianiu podręcznikowej wiedzy. Można zaryzykować twierdzenie, że właściwy dla kultury zachodniej szacunek dla człowieka, przejawiający się w trosce o formalną i funkcjonalną doskonałość oferowanych mu wytworów i urządzeń, wyraził się także w tej dziedzinie. Podręczniki te dalekie są od chaotycznego i niechlujnego stylu niektórych opracowań, opartych na wyrywko­ wym materiale i przypadkowej literaturze - właściwy jest im ład i metodyczność w przedstawianiu przemyślanego, opartego na wszechstronnej erudycji materia­ łu, poprawne klasyfikaqe i pogłębione uogólnienia. Same w sobie podręczniki te przyczyniają się nie tylko do przedstawiania stanu wiedzy antropologicznej, ale także do jej rozwoju. Nie bez znaczenia jest także forma wydania i szata graficzna. Warto pofatygować się do Biblioteki Jagiellońskiej czy którejś z innych bibliotek naukowych, by zobaczyć jak został np. wydany podręcznik Williamsa A . Havillanda (1981) - śródtytuły, wyeksponowane w tekście na osobnym tle hasła i terminy, odpowiednio dobrane ilustraqe, wszystko to stwarza wrażenie przejrzystości, przystępności, ułatwiając odbiór i za­ chęcając do lektury. D o tego typu podręczników należy też niewątpliwie omawiana tu praca Thomasa Rhys Williamsa. Nawiązuje ona do najlepszych tradycji podręcz­ ników amerykańskich, zamykając w sobie ogrom trudu autora. Nie przypad­ kowo więc autor uznał za stosowne, dedykując książkę swojej żonie i synom, usprawiedliwić się, że tyle czasu musiał im zabrać z rodzinnego życia, by napisać to dzieło. Sądząc po rezultacie, był to jednak wysiłek opłacalny. Podręcznik składa się z czterech części i czternastu rozdziałów. Część I , zatytułowana „Rozwój kultury" obejmuje następujące rozdziały: 1. Era łow­ ców, 2. Intensywne zbieractwo i rolnictwo, 3. Rozwój cywilizacji. Część I I zatytułowana „Badanie współczesnych kultur" zawiera rozdziały: 4. Bada­ nie kultury, 5. Analiza faktów kulturowych. W części I I I , zatytułowanej „Życie społeczne i kulturowe ludzi" znajdują się rozdziały: 6. Wkraczanie w świat: niemowlęctwo, dzieciństwo, wiek młodzieńczuy, 7. Socjalizacja 2 3 2 Niemal w tym samym czasie ukazały się ostatnio w Polsce aż trzy podręczniki antropologii kultury, patrz: Brozi 1992; Nowicka 1991 oraz Olszewska-Dyoniziak 1991. 3 P r z e t ł u m a c z o n o j u ż n a język polski prawie wszystkie ważniejsze prace C . Levi-Straussa oraz w i ę k s z o ś ć prac B . Malinowskiego. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 207 i osobowość, 8. Język i komunikacja, 9. Wzory adaptacji do środowiska. 10. Organizacja życia społectznego: pokrewieństwo, ugrupowania krewniacze i małżeństwo. 11. Porządkowanie życia społecznego: kontrola społeczna, prawo, polityka, państwo. Koncepcja świata nadprzyrodzonego: nadnaturalizm i religia. 13. Zmiana kulturowa. Część I V , zatytułowana „Antropologia wobec przyszłości" składa się z jednego rozdziału. 14. Antropologowie i ich praca badawcza. Całość kończy Epilog: „Przyszłość antropologii" oraz słow­ nik ważniejszych terminów antropologicznych, indeks autorów i indeks te­ matyczny. Układ treści jest dość typowy dla wielu podręczników antropologii. Nie ma w książce natomiast osobnego rozdziału poświęconego szkołom i kierun­ kom antropologii; stanowiska te jednak manifestują się w toku prezentacji poszczególnych zagadnień. Najczęściej cytowanymi autorami wydają się być Bronisław Malinowski i George Murdock, ale bynajmniej nie funkcjonalizm Malinowskiego stanowi przesłanie tej książki. Już powierzchowna lektura tego obszernego, bo liczącego 434 strony podręcznika skłania do wniosku, że autor przychyla się do stanowiska neoewolucjonistycznego, przyjmując raczej przyrodniczy model antropologii aniżeli humanistyczny (ang. science i humanities). Część I pracy to szczegółowy opis przebiegu ewolucji kulturowej począw­ szy od paleolitu trwającego od ok. 4 milionów lat do 12000 lat n.e., poprzez okres mezolitu (ok. 15000-8000 lat n.e.) aż do neolitu (ok. 8000-4000 lat n.e.) oraz okresu powstawania wielkich (ok. 4000-450 lat n.e.). Dla każdego z tych okresów autor omawia podstawowe techniki wytwarzania narzędzi, wyodrębniając na ich podstawie określone kręgi kulturowe czy okresy (kore­ spondujące zazwyczaj z odpowiednimi typami środowisk geograficznych) - dla paleolitu będą to okresy: szatoperoński, oryniacki, grawetański, soluterański, magdaleński. Odpowiednie regionalne tradycje odnaleźć można w epoce mezolitu i neolitu: kulturę natufską w Jordanii i Izraelu, kartumską w Północnej Afryce, archaiczną w Ameryce Północnej i maglemowską regio­ nalną tradycję w Europie. Autor przedstawia nie tylko najbardziej typowe dla tych okresów narzę­ dzia i techniki ich wytwarzania, ale również formy organizacji społecznej, techniki wychowywania dzieci i niemowląt, podział pracy według płci, po­ czątki budownictwa, formy współżycia w małych grupach etc. Konkluduje, że dzięki wszystkim tym urządzeniom ludzie byli w stanie nie tylko przetrwać w trudnych warunkach, ale rozwijać sukcesywnie coraz to wyższe formy życia (udomowienie roślin i zwierząt), pozwalające im na przeżycie we wszystkich niemal typach środowisk. Rewolucja neolityczna uświadomiła ludziom jak dalece ich intelektualne możliwości i społeczno-kulturowe urzą­ dzenia pozwalają w istotny sposób zmieniać dotychczasowy tryb życia na bardziej bezpieczny, dostatni, zapewniając większą ilość wolnego czasu na zajmowanie się innymi zajęciami aniżeli te, które są bezpośrednio związane z walką o codzienne przeżycie (s. 57). �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W rozdziale 3 ,,Rozwój cywilizacji" autor omawia proces powstawania cywilizacji w konkretnych regionach (południowa Azja, Egipt, kultury śród­ ziemnomorskie, Indie, Chiny, cywilizacja Andyjska etc). Dowodzi to, jak sądzę, że opowiada się za tezą multilinealnej ewolucji. Nawoływanie do uwzględniania w rozwoju kultury przede wszystkim techniczno-środ o wiskowych zmiennych jest także widoczne w rozdziale 9, ukazującym wzory adaptacji do środowiska. Według danych zebranych przez Murdocka odno­ śnie 563 kultur ludzkich, 63% (356 kultur) ludzkości opiera swą egzystencję na produkcji żywności (rolnictwo), 37 % (207 kultur) żyje natomiast lub żyło głównie ze zbieractwa, łowiectwa lub rybołówstwa. Typy gospodarki są jak najściślej skorelowane z typami środowisk geograficznych. Wyjaśniając typy gospodarki i wzory adaptacji ludzi do środowiska antropologowie przyjmują na ogół 5 podstawowych typów interpretacji: 1) ewolucyjną, 2) ekologiczną, 3) marksistowską i neomarksistowską, 4) materializmu kulturowego, 5) formalnej ekonomii. Interpretacja ewolucyjna operuje takimi koncepcjami jak: „adaptacja", „zwyczaj", „ e w o l u g a " zapożyczonymi z biologii i zmodyfikowanymi tak by mieściły w sobie rolę i wpływ kultury. Niektóre wyjaśnienia ewolucyjne obejmują też koncepcję energii czy systemu energetycznego (mowa tu o koncepqi Leslie White'a) zaczerpniętej z fizyki i inżynierii. Wyjaśnienia ekologiczne poszukują związków pomiędzy społecznymi i kulturowymi przejawami życia ludzi, a środowiskiem naturalnym. W tym typie wyjaśniania ludność danego regionu traktowana jest jako , jednostka biologiczna" podporządkowana takim samym „prawom", jakim podlegają również inne istoty zwierzęce żyjące w tym środowisku. Cechy środowi­ ska naturalnego uważane są w tym typie interpretacji za istotny czynnik w kształtowaniu i ukierunkowywaniu życia społecznego i kulturowego. Wyjaśnienie marksistowskie przyjmuje, że warunki materialnego życia ludzi stanowią „ostateczną determinantę" wszystkich pozostałych dziedzin kultury i społeczeństwa. W ortodoksyjnej myśli marksistowskiej owe wa­ runki materialnego życia ludzi określane są jako „infrastruktura" inaczej „baza". Wszystkie inne formy kultury i społeczeństwa określane są jako „superstruktura" czyli inaczej „nadbudowa". Według koncepcji marksistow­ skiej wszystkie polityczne, religijne wychowawcze i społeczne instytucje kul­ tury kształtowane są bezpośrednio przez infrastrukturę i pozostają pod jej bezpośrednią kontrolą . Wyjaśnienie materializmu kulturowego opiera się w zasadzie na wykorzysta- ' niu koncepcji marksistowskiej, z włączeniem jednak do niej elementów demo­ grafii i ekologii , które w istotny i zasadniczy sposób tę teorię modyfikują. 4 5 4 D z i ś wiadomo, że stosunki produkcji m o g ą leżeć poza d o m e n ą samej gospodarki, w szerszej strukturze społecznej, którą na szczeblu pierwotnym s t a n o w i ą np. stosunki pokrewieństwa, a gos­ podarka jawi się j a k o jeden z a s p e k t ó w (niekoniecznie d o m i n u j ą c y czy determinujący, a nade wszystko niekoniecznie wyjaśniający) systemu społecznego; por. Godelier 1972, s. 93-95. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 Wyjaśnienie formalnej ekonomii nawiązuje do tzw. „neoklasycznej" teorii ekonomicznej opartej na koncepcjach logiki formalnej i matematyki (tzw. teoria ogólnej równowagi). Bazuje ona na idei, że wybory ekonomiczne ludzi zmierzają zawsze do maksymalizacji zysków, co odnosi się także do społeczeństw plemiennych. Stąd niektórzy antropologowie przychylają się do stanowiska, że reguły formalnej ekonomii mogą mieć również zastosowanie do analizy prymitywnych systemów gospodarczych. Określa się tych uczo­ nych jako „formalistów" i przeciwstawia ich „substantywistom" tzn. tym antropologom, którzy uważają, że zasady rządzące gospodarkę pierwotną są tak diametralnie różne od tych, jakie rządzą gospodarką społeczeństw wyżej rozwiniętych, że nie można ich zrozumieć przez zastosowanie reguł analizy wypracowanych przez formalną ekonomię. Nie sposób oczywiście przybliżyć w tym miejscu czytelnikowi treści wszystkich rozdziałów omawianego podręcznika. Każdy z nich stanowi osobną, bogatą w treść rozprawkę, opartą na obszernej literaturze przed­ miotu. Odsyłając zatem czytelnika do szczegółowej lektury interesujących go rozdziałów, zatrzymamy się tutaj na jednym z nich, ale o znaczeniu węz­ łowym, dotyczącym typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów (Rozdział 5 „Analiza danych kulturowych"). Ewa Nowicka (1991) w swoim podręczniku wyodrębnia trzy podstawowe typy wyjaśniania właściwe antropologii: 1) genetyczne czyli przyczynowe, 2) teologiczne czyli funkcjonalne, 3) kontekstowe czyli strukturalne. Można dyskutować czy jest to klasyfikacja rozłączna, ale zostawmy na razie ten problem. W świetle koncepcji autora omawianego podręcznika typów takich jest więcej. Wyróżnia on bowiem aż siedem typów analizy danych kulturowych wykorzystywanych przez antropologów. Zanim przejdziemy do bliższego ich omówienia, zacznijmy od przytoczenia sformułowanej przez autora definicji antropologii. Pisze on: „Antropologowie kulturowi zmierzają do formułowania twier­ dzeń ogólnych, odnośnie cech wspólnych dla wszystkich kultur, w ciągu całego okresu trwania kultury ludzkiej, opartych na zrozumieniu kultury jako całości raczej aniżeli na badaniu wybranych jej dziedzin" (s. 103). Oczywiście definicja ta jest wyrazem przyjęcia określonej opcji epistemologicznej i teoretycznej, której autor w dalszych wywodach nie przestrzega konsekwentnie. 5 Marvin Harris uzupełnia teorię m a r k s i s t o w s k ą o teorię wzrostu ludności Malthusa oraz koncepcje woluntarystyczne, uwzględniające w większym stopniu niż to czynił marksizm twórczą rolę c z ł o w i e k a w kształtowaniu dziejów ludzkich. Samo istnienie walk klasowych u w a ż a za niewystarczający czynnik przeobrażeń - konieczne są do tego nowatorskie osiągnięcia w dziedzinie technologii, b ę d ą c e dziełem myślących ludzi, gdyż jedynie one zdolne są przełamać kryzysy demograficzno-ekonomiczne wynikające ze wzrostu ludności i kurczenia się z a s o b ó w ś r o d o w i s k a naturalnego. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA M o ż n a się z nim jednak zgodzić, że cechą podejścia antropologicznego jest badanie zjawisk ludzkiego świata w wymiarze: 1) transkulturowy 2) transtemporalnym i 3) holistycznym. Termin „transkulturowy" w ujęciu autora oznacza, że antropologowie zmierzają głównie do badania uniwersalnych czy wspólnych cech w kul­ turach ludzkich. I tutaj nasuwają się wątpliwości - termin „transkulturowy" może bowiem oznaczać coś zgoła przeciwnego, że antropologowie usiłują uchwycić niepowtarzalne, unikatowe cechy konkretnych kultur. Przyjmując takie a nie inne rozumienie terminu transkulturalny autor odcina się od postaw relatywistycznych. Termin „trantemporalny" oznacza, że antropolog bada kulturę ludzką na przestrzeni całego okresu jej istnienia, stąd odwoływanie się do danych archeologicznych uważa on za niezbędny etap swej pracy badawczej. Ta głęboka chronologiczna perspektywa pozwala bowiem poznać warunki wzrostu, stabilności i przemian kultury oraz osadzić każdą badaną kulturę w historycznym kontekście ogólnego, historycznego rozwoju. I wreszcie termin „holistyczny" odnosi się do orientacji, która traktuje wszystkie dziedziny kultury jako równie ważne dla istnienia i funkcjonowa­ nia całego systemu kulturowego. Oznacza to, że nawet badając pojedynczue aspekty kultury (strukturę społeczną, język czy religię) antropolog musi mieć zawsze na uwadze ich związki z wszystkimi pozostałymi dziedzinami kultury. Są to konstatacje zupełnie oczywiste dla współczesnego antropologa, wy­ chowanego w duchu tradycji funkcjonalistycznej. Przejdźmy do zaproponowanej przez autora klasyfikacji typów wyjaś­ niania antropologicznego. Są to kolejno: 1) analiza w terminach „emic-etic" 2) etnonauka 3) analiza struktur głębokich 4) analiza interpretacyjna 5) podejście konceptualne 6) podejście korelacyjne 7) podejście kontekśtualne A d . 1. Analiza w terminach „emic-etic" sprowadza się do uchwycenia rozbieżności pomiędzy tym co ludzie mówią, myślą i czują, a tym co jest obserwowane przez antropologa jako faktyczne zachowanie. Jeśli tubylec np. informuje badacza, że w jego plemieniu „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a w parę godzin później antropolog obserwuje, że ten sam mężczyzna uderzył żonę tak silnie, aż wypadła przez drzwi swojego bambusowego domku i upadła ciężko na ziemię - wówczas mamy do czynienia z tą rozbieżnością, o którą chodzi (przypadek zanotowany przez autora w 1960 roku w plemieniu Dunsanów na Borneo). Tubylec przekazał antropologowi stwierdzenie pewnego stanu idealnego, w któryr zeczywiście wierzył. Antropolog zaobserwował i dokonał stwierdzenia stanu realnego w zasadniczy sposób rozbieżnego ze stwierdzeniem tubylca i ideą tkwiącą w jego umyśle. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 211 Wedlug Marvina Harrisa, który właśnie wprowadził do antropologii terminy „emiczny" i „etyczny", odniesienie do siebie tych dwóch sfer faktów jest sprawą zasadniczej wagi w badaniach antropologicznych: pozwala bo­ wiem na uzyskanie bardziej pełnego i adekwatnego obrazu kultury - opis „emiczny" ukazuje, w jaki sposób tubylcy widzą i konceptualizują swój świat kultury, opis „etyczny" ukazuje, jak faktycznie przebiegają zachowania kulturowe badanych ludzi. Ukazanie kontrastu pomiędzy tym co „idealne", a tym co „realne" winno zatem stanowić główny problem badawczy an­ tropologa. Sam Harris uważa podejście „etyczne" za bardziej płodne nauko­ wo ponieważ pozwala ono na wyjaśnienie owego „emicznego Universum", a nie tylko jego rejestrację. Z wyjaśnieniem „etycznym" wiąże się jednak również ryzyko - dwaj różni badacze prowadzący badania tej samej kultury w tym samym lub różnym czasie mogą dojść do całkowicie różnych wniosków w jej opisie i ocenie; autor podaje szereg takich potwierdzonych przykładów. Na sposób interpretacji obserwowanych danych może wpływać bowiem płeć, wiek, narodowość czy przynależność kulturowa badacza. A d . 2. Idea analizy „emiczno-etycznej", zaproponowana przez Marvina Harrisa została zakwestionowana przez zwolenników tzw. „nowej etno­ grafii" utożsamianej często z „etnonauką" lub „etnolingwistyka". Wierzą oni, że prawdziwe naukowe badanie kultury winno koncentrować się jedynie na opisie stanu idealnego tzn. analizie sposobu, w jaki członkowie danej kultury myślą, czują czy konceptualizują swój świat. Tylko tubylcze „teorie kultury" się liczą i mogą prowadzić do formułowania wniosków wolnych od etnocentrycznych uprzedzeń i zniekształceń wynikających z ukształtowanych przez tradycję euroamerykańską schematów myślowych (Charles Frake -jeden z pierwszych agitatorów etnonauki). Stąd przedstawiciele etnonauki zwracając się do metod lingwistycznych zmierzających do odtworzenia poznawczej „ m a p y " badanego społeczeństwa, wierzą w możliwość dotarcia do logicznego fundamentu kultury, który będzie można wyrazić w języku matematycznym, logiki formalnej i teorii zbiorów. A d 3. Analiza danych kulturowych w terminach „struktur głębokich", zainicjowana przez Lèvi-Straussa, bazuje na założeniu, że człowiek wyposa­ żony jest od urodzenia w pewne przekazywane biologicznie wzory myślowe, które leżą u podstaw wszelkich operacji myślowych człowieka. Analogicznie do zaprogramowanego matematycznie komputera ukierunkowują one myśl ludzką i nadają jej ogólny kształt. W przekonaniu Levi-Straussa odkrycie, ujawnienie tych „głębokich struktur" jest pierwszoplanowym zadaniem an­ tropologa. „Umysł" ludzki jest więc, jego zdaniem, źródłem wszystkich form kultury i społeczeństwa. Owe elementarne struktury myślowe zorganizowane są na zasadzie binarnych opozycji: męskie - żeńskie, prawe - lewe, wysoki - niski, dobry - zły, jasny - ciemny etc. Levi-Strauss wydaje się przyjmować założenie, że te podstawowe, sformalizowane cechy ludzkiego myślenia są takie same u wszystkich ludzi niezależnie od czasu i miejsca, w którym oni �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA żyją. Obserwowane różnice kulturowe są zawsze wtórnym odbiciem zespołu owych podstawowych, długotrwałych i niezmiennych struktur myślowych. Jest to stanowisko w zasadniczy sposób odmienne od tego, jakie przyjmują przedstawiciele etnonauki - odkrycie poznawczej organizacji właściwej danej kulturze, które jest ostatecznym celem etnonauki, dla Levi-Straussa stanowi zaledwie wstęp do odkrycia tego co się za nią kryje, a co jest powszechne, wspólne i uniwersalne w ludzkim myśleniu. A d 4. Wreszcie wyodrębnić można czwarty typ analizy zaproponowany przez Clifforda Geertza - tzw. „podejście interpretacyjne". Bazuje ono na założeniu, że działalność ludzka przebiega w sposób „stochastyczny" (prawdopodobny, przypadkowy) tzn., że wydarzenia kulturowe są przypad­ kowe raczej aniżeli przebiegają według ustalonych i niezmiennych sekwenq i . W stochastycznym modelu kultury większość zachowań kulturowych postrzegana jest jako zachowania nowe, innowacyjne i odrębne, nie mające swojego odpowiednika w żadnym innym miejscu i czasie. Badacza in­ teresuje przede wszystkim ich wyjątkowość i niepowtarzalność raczej aniżeli związek z ustalonymi regułami określającymi wszelkie przeszłe i przyszłe działania. A d 5. Podejście, które określa autor jako „konceptualne" dotyczy rodza­ j u danych, jakie antropolog zbiera w terenie i zakłada, jak się zdaje fakt, że może on się skoncentrować na rejestrowaniu jedynie jednego konkretnego zespołu faktów, z pominięciem lub zignorowaniem innych. A b y przybliżyć, na czym polega istota tego podejścia wprowadza autor klasyfikację faktów kulturowych na siedem podstawowych grup: a) do pierwszej grupy należą fakty składające się na „idealny" obraz kultury, tzn. tubylcze poglądy, opinie, odzwierciedlające ich sposób myślenia i odczuwania, ich sposób widzenia własnej kultury; b) druga grupa faktów odzwierciedla „realny" obraz kultury i obejmuje faktycznie zaobserwowane przejawy zachowań; c) trzecią grupę faktów stanowią obiekty materialne takie jak narzędzia, broń, środki transportu, domostwa, przedmioty sztuki i codziennego użytku, udomowione zwierzęta etc; d) czwarta grupa faktów składa się z trwałych zapisów takich jak filmy, notatki, taśmy, dotyczących języka, zachowania czy też innych „realności" takich jak np. rozmiary populacji, gęstość zalud­ nienia, rozrodczość czy stopień umieralności; e) piątą grupę faktów stano­ wią wszelkie formy zapisu właściwe badanym kulturom - ryty, piktografy (obrazkowe symbole), malowidła, które umacniają własne zapisy antropolo­ ga i pozwalają na ustalenie sekwencji pewnych znaczących wydarzeń w kul­ turze. Przykładem tego typu danych kulturowych mogą być pisane sprawo­ zdania dotyczące migracji czy ważniejszych zmian politycznych (podboje, nowi przywódcy, etc). Przykładem tego typu faktów mogą być różnego rodzaju symboliczne przedmioty - jak np. pasy i sznury z czerwonych, białych i purpurowych muszli, jakie Morgan zaobserwował u Irokezów, a które stanowiły symbole pewnych ważniejszych religijnych i politycznych wydarzeń, f) Szóstą grupę faktów stanowią wszelkie zaobserwowane kon- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 213 trasty pomiędzy kulturą „realną", a „idealną" tzn. porównanie tego co ludzie czują, myślą i rozumieją z tym co faktycznie robią. Ten typ kulturo­ wych danych wskazuje na specjalne mechanizmy obronne wykorzystywane przez ludzi - takie jak: racjonalizacja, projekcja, sublimacja, represja etc. Ilustracją tego może być podawany już powyżej przykład rozbieżności po­ między stwierdzeniem tubylca z plemienia Dunsanów, że „mężczyzna nigdy nie bije swoich żon", a faktycznie zaobserwowanym przez autora wypadkiem silnego uderzenia przez tego samego mężczyznę jego żony. W późniejszej rozmowie na ten temat mężczyzna ów stwierdził: „jesteś w błędzie - ty tego nie widziałeś"; g) Siódmy rodzaj faktów zbieranych przez antropologów kulturowych to pisane notatki i komentarze oparte na wiedzy i zrozumieniu badanej kultury przez antropologów, które zazwyczaj byłyby niezrozumiałe dla członków badanego społeczeństwa. Antropolog np. wie, że grupy społe­ czne opisywane przez Tikopijczyków jako „paito", przez Nuerów jako „thok dwiel", przez Kaczinów z Birmy jako „ a m y u " czy przez Chińczyków jako „tsung-tsu" to ten sam identyczny rodzaj grup, które on sam określiłby jako „patrylinealne grupy descendencji". Takie techniczne terminy stanowią pewien skrót myślowy, wykorzystywany przez antropologa dla uporząd­ kowania i zorganizowania wielkiej liczby informacji, jakie uzyskuje on bada­ jąc daną kulturę. A d 6. Analiza korelacyjna znana jest w antropologii od samego zarania dyscypliny. W 1989 roku Edward Burnett Tylor zebrał dane porównawcze dotyczące form zawierania małżeństwa i form pokrewieństwa spotykanych w różnych kulturach ludzkich. Użył on terminu „przyleganie" (adhesioń) na określenie faktu, że pewne formy zachowania wydają się skorelowane z pewnym określonym typem kultury. Stwierdził np. że w kulturach w których występuje matrylinealna forma descendencji, spotyka się na ogół zwyczaj unikania teściowej. Zwrócił tym samym uwagę na fakt, że pomiędzy poszczególnymi elementami kultury mogą istnieć całkowicie nieoczekiwane związki. Analiza korelacyjna wymaga znajomości dużej liczby kultur, stąd jej zastosowanie przez długi czas było ograniczone. Na wielką skalę tego ro­ dzaju-badania porównawcze zaczęto dopiero prowadzić w 1943 roku przy Uniwersytecie w Yale. Najpierw dotyczyły one 150 kultur, w 1957 już 565 kultur, w 1967 - 862 kultur, w 1980 liczba przebadanych kultur wynosiła już 1100 kultur. Badania tego typu prowadzone są w ramach organizacji zwanej „ H u m a ń Relation Area Files" ( H A R F ) działającej już nie tylko przy Uniwersytecie w Yale, ale również w dwudziestu innych ośrodkach uniwer­ syteckich w Stanach Zjednoczonych i zagranicą. Na podstawie danych zbie­ ranych przez H A R F można dokonywać wszelkich możliwych korelacji po­ między różnymi formami zachowań kulturowych a typami kultury, z który­ mi są powiązane. W 1943 roku np. Horton badał związek pomiędzy nasile­ niem alkoholizmu a typem kultury, w 1945 roku Ford badał związki pomiędzy typem kultury a przyrostem naturalnym. Murdock badał specjalne �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA stosunki, jakie zachodzą pomiędzy terminologią pokrewieństwa a: 1) regu­ łami descendencji, 2) regułami zawierania małżeńsw, 3) regułami rezydencji, wykorzystując próbę 85 kultur przebadanych przez H A R F i 165 kultur, do których dane zebrał sam. Jego prace na ten temat uważane są za równie ważne osiągnięcie, co znacznie wcześniejsza praca Tylora.W 1953 roku John Whiting i Irving Childe badali związki pomiędzy typami opieki nad dziećmi a zachowaniem dorosłych w 75 kulturach ludzkich. Gwałtowny wzrost stosowania metody korelacyjnej nastąpił w momencie zastosowania komputerów do badań antropologicznych, które umożliwiły dokonywanie wielkiej liczby skomplikowanych korelacji. Analiza korelacyjna krytykowana była głównie przez Bronisława Mali­ nowskiego (1931) i Edwarda Sapira (1934) za traktowanie kultury jako zbioru izolowanych i niepowiązanych ze sobą wewnętrznie elementów. Wynikiem tej krytyki było m.in. wprowadzenie w ostatnich trzech deka­ dach do analizy korelacyjnej analizy wieloczynnikowej badającej zależność nie tylko pomiędzy dwoma zmiennymi, ale starającej się uchwycić związek pomiędzy wieloma zmiennymi przy pomocy matematycznych współczyn­ ników korelacji. A d 7. Krytyka atomistycznego traktowania kultury i ewolucjonistycznych założeń o jednakowości postępu dla wszystkich kultur ludzkich doprowadziła do powstania w ramach antropologii tzw. kontekstualnego wyjaśniania zjawisk. Początek dały idee i badania Franza Boasa, jednakże pełne rozwinięcie metoda ta znalazła w szkole funkcjonalnej A.R. Radcliffee-Browna i B. Malinowskiego. Boas stwierdził, że każda kultura winna być traktowana jako równorzędna w stosunku do innych i winna być rozumiana jedynie w swoich własnych terminach. Zaczął traktować poszczególne kultury jako „unikalne całości" wyjaśnialne jedynie w termi­ nach unikalnej historii przez jaką przeszedł dany lud. Założenie to określa­ ne jest obecnie jako kulturowy relatywizm. Przez wyjaśnianie kontekstualne możemy więc rozumieć odniesienie każdego obserwowanego przejawu ludzkiego zachowania do owego niepowtarzalnego kontekstu w jakim jest osadzona dana kultura. Ale analiza kontekstualna może być też rozumiana głębiej. W latach 30-tych i 40-tych zaczęto krytykować idee skrajnie pojętego relatywizmu poszukując wspólnych podstaw kultury, które mogłyby być podstawą do prowadzenia badań porównawczych. Bronisław Malinowski za takie uniwersalne podstawy kultury uważał potrzeby ludzkie. Przekraczają one granice kulturowe i stanowią podłoże wyłaniania się we wszystkich kulturach ludzkich takich samych jej uniwer­ salnych aspektów (gospodarka, system władzy, system kontroli społecznej, system edukacyjny, religijny, sztuka, etc), które różnią się jedynie w szcze­ gółach ich realizacji. Założenie o istnieniu wspólnych podstaw dla wszy­ stkich kultur złagodziło więc ideę relatywizmu, ale jej całkowicie nie przekreśliło. W latach 50-tych ów relatywizm w złagodzonej formie wyraził się w stanowisku traktującym każdą kulturę jako „cybernetyczny system �RECENZJE r OMÓWIENIA 215 sprzężeń zwrotnych", co zakłada, że zmiana w jednej części systemu znajduje swoje reperkusje w innych częściach systemu i wpływa na cha­ rakter jego całości. Podsumowując można więc powiedzieć, że metoda kontekstualna bazuje na trzech podstawowych założeniach: 1) założeniu o całościowym charak­ terze kultury, 2) założeniu o wspólnych podstawach kultury oraz 3) założe­ niu relatywizmu kulturowego, ale raczej w jego metodologicznym aniżeli ideologicznym rozumieniu. Oznacza to, że ów relatywizm nie jest pojmowa­ ny w sposób skrajny, zakładający że poszczególne kultury mogą być badane jedynie w swoich własnych terminach, ale traktuje się tę ideę jako użyteczne narzędzie analityczne dla wyjaśnienia skomplikowanych niekiedy problemów życiowych na jakie napotykają badani ludzie, a które związane są z lokal­ nymi warunkami ich życia, co nie oznacza negowania występowania cech wspólnych w różnych kulturach (Kluckhohn). Wyjaśnienie kontekstualne to zatem nie tylko wyjaśnianie w terminach unikalnej historii danego społeczeństwa, ale również wyjaśnianie systemowe przez odniesienie danego zjawiska do kultury pojmowanej jako całość współ­ zależnych i wzajemnie powiązanych elementów. Metoda kontekstualna za­ tem zakłada, że można porównywać ze sobą jedynie kultury jako całości, a nie pojedyncze, wyrwane z kontekstu kulturowego elementy. Jednym słowem ten sam element spotykany w różnych kulturach może mieć w każdej zupełnie inne znaczenie, dlatego niedopuszczalne jest atomistyczne traktowa­ nie go jako samodzielnej i niezależnej jednostki badań. Współwystępowanie tylu uzupełniających się lub wręcz alternatywnych metod analizy w antropologii świadczy o tym, że wciąż jeszcze mimo przeszło stuletniego rozwoju jest ona nauką młodą poszukującą coraz to nowych, bardziej precyzyjnych, doskonalszych i adekwatnych sposobów opisu i metod wyjaśniania rzeczywistości kulturowej. Jednakże fakt ist­ nienia wielości uzupełniających się czy alternatywnych metod jest także dowodem prężności dyscypliny i tkwiących w niej potencjalnych możliwości rozwojowych. Skoncentrowaliśmy się tutaj na bardziej szczegółowym przedstawieniu tylko jednej z proponowanych przez autora klasyfikacji, ale o znaczeniu podstawowym. Podręcznik w nie obfituje, każdy właściwie rozdział przynosi nowe, indywidualnie przez autora wprowadzone sposoby porządkowania materiału, świadcząca o tym, jak dalece gruntowna i przemyślana jest wie­ dza, którą reprezentuje. W rozdziale 7: „Socjalizacja a osobowość" przytacza np. tablicę porząd­ kującą różne teorie „kultury i osobowości" (s. 164): I . Antropologia psychoanalityczna: a) ortodoksyjna - Freud, Roheim, Ferenci; b) neofreudowska - Fromm, Erikson, Bettelheim. I I . „Kultura i osobowość" a) „konfiguracjonizm" - Benedict, Mead, Hallowell; �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA b) „podstawowa osobowość" - Kardiner, Linton, D u Bois, Mead, Galdwin i Sarson; c) „charakter narodowy" - Kluckhohn, Mead, Beteson, Hsu, La Barre; d) „korelacyjno-międzykulturowa" - Whiting, Spiro, Levine. I I I . Antropologioa kognitywna a) „prymitywna mentalność" - Tylor, Levi Brühl, Boas, Lévi-Strauss; b) „rozwojowa" - Tyler, Cole, Pirce-Williams; c) „etnosemantyczna" - Conklin, Frake, Kay, Berlin. I V . Struktura społeczna i osobowość a) „materializm kulturowy" - Marks, Engels, Bucharin, Harris b) „pozycjonalizm" (układ pozycji społecznych) - Vehlen, Weber, Merton; c) „symboliczny interakcjonizm" -- G.H. Mead, H . Blumer, E. Gofïman. Systematyzacje tego typu odsłaniają zapewne czytelnikowi polskiemu nieuświadamiane lub w niedostatecznym stopniu uświadamiane problemy i rozróżnienia. Powinno to zachęcić do lektury. Na koniec przytoczmy charakterystyczne zdanie, jakie wypowiedział autor w podsumowaniu ostatniego rozdziału: „Dowiadujemy się od antro­ pologów, że w trudnych okresach i sytuacjach ludzie myślą jasno, uczą się szybko i dobrze i wykorzystują swoją górnolotną wyobraźnię, odwagę i zdol­ ności do pokonywania, rozwiązywania i przezwyciężania w praktyczny spo­ sób trudności związanych z problemami, jakie niesie życie" (s. 388). Nie znaczy to oczywiście, że inne świadectwa historii ludzkiej - z jej straszliwymi i krwawymi wojnami, przejawami gwałtu i bezsensownego okrucieństwa (dodajmy tu głodu, nędzy, chorób i innych nieszczęść) - powinny być z tego opisu wyłączone. Ale mimo to wnioski autora są optymistyczne. Od okresu ok. 4 milionów lat przed n.e., gdy ludzkość liczyła zaledwie kilka tysięcy osób, żyła na krańcach przyrodniczego świata zdominowana przez silniejsze, szybsze i bardziej zwinne stworzenia, istoty ludzkie jako gatunek doszły do pozycji dominującej na kuli ziemskiej, rozrastając się do miliardów jednostek i wypełniając każdą ekologiczną niszę naszej planety. Choć wielu ludzi w ciągu tej długiej historii żyło w nędzy i braku pewności jutra oraz sensu swojego istnienia, to jednak w ostatecznym rozrachunku 300 000 pokoleń ludzi wyszło zwycięsko z tego trwającego 4 miliony lat pochodu. Optymizm autora jest budujący, ale czy w pełni uzasadniony? W tym pozytywistycznym modelu nauki, jaki prezentuje omawiana praca, brakuje jak się zdaje miejsca na bardziej ogólną refleksję filozoficzną dopuszczającą wątpliwości, niepewność, brak jednoznacznych roztrzygnięć w ocenie tego co słuszne czy pewne w historii ludzkości i możliwe do realizacji w per­ spektywie jej dalszego rozwoju. Ale może lepiej być optymistą, gdyż na zasadzie samospełniającej się przepowiedni, optymizm ten może okazać się twórczy, pozwalając na rozwiązanie większej ilości problemów w sposób pozytywny. �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Brozi K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, t. 1, Zarys historii antropologii kulturowej, Lublin. Godelier M. 1972 Haviland Rationality and Irrationality in Economies, New Y o r k . Monthly Review Press. W. 1981 Cultural Anthropology, N e w Y o r k , wyd. 3. Nowicka E. 1991 Świat kultury - Świat kulturowej, człowieka, systematyczny wykład problemów antropologii Warszawa. Olszewska-Dyoniziak B. 1976 Antropologia społeczna 1991 Człowiek 1993 „Opis jako przedmiot nauczania, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 20, z. 1. - kultura - osobowość. ludów" i ,,Nauka Wstęp do klasycznej antropologii kultury, K r a k ó w . o człowieku", czyli etnografia i antropologia kultury, „ L u d " , t. 75, P o z n a ń . Waligórski 1969 A. Społeczność afrykańska rykańskiego plemienia Luo, w procesie przemian, 1890, 1949. Studium wschodnioaf- Warszawa Barbara Olszewska-Dy oniziak Andrzej Pośpiech, Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlach­ ty wielkopolskiej z XVII wieku. Studia i Materiały z Historii Kultury Mate­ rialnej, t. L X I V , Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Letter Quality, Warszawa 1992, ss. 143 Inwentarze ruchomości jako masowe źródło do różnych dziedzin historii kultury materialnej zaczęto wykorzystywać dopiero w ostatnich dziesięcioleciach w związku z rozwojem nowoczesnej aparatury obliczeniowej. Uprzednio były one przytaczane pojedynczo lub w niewielkich zespołach rzadko dochodzących do kilkuset pozycji. Andrzej Pośpiech wykorzystał w sumie dwieście inwentarzy wielkopolskiej szlachty, co stanowi dwie trzecie odnalezionych dzięki kwerendzie wiejskiej rejestrów. Porównawczo sięgnął on do 50 pośmiertnych spisów ruchomości szlacheckich z terenu województwa ruskiego. Ta niewielka ilość przebadanego materiału pozwoliła autorowi na szczegółową analizę życiorysów znacznej części zmarłych właścicieli ruchomości, ich upodobań i wyboru w zakresie posiadanych przedmiotów. Zagadnienie to poruszył nawet w osob­ nym artykule o Stanisławie Kurowskim, zmarłym w 1651 r. (Pośpiech 1989). Trzy inne artykuły omawiają zagadnienia szlacheckiej zamożności na podstawie inwentarzy wielkopolskich, majątek osobisty szlachcica wielkopolskiego, oraz miejsce ubioru w analizowanych spisach (Pośpiech 1981, 1986, 1992). Warto podkreślić szczególny wkład autora do historii polskiego ubioru narodowego na skutek jego ustalenia dotyczącego szybkiego r ozp o wszechni ani a się kontuszy w drugiej połowie X V I I w. Moda kontuszowa stała się strojem ubożejącej szlachty wielkopolskiej. �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zachodnioeuropejskie badania nad inwentarzami ruchomości szły do­ tychczas raczej w kierunku bardziej masowego wykorzystywania tego źródła, nie unikając także ich krytycznej analizy. Należy tu przytoczyć przynajmniej zbiory referatów z dwóch międzynarodowych konferencji w Wageningen w Holandii (patrz: Pr o ba te inventories..., 1980) i w Bernie (Inventaires..., 1988). Zaowocowały one wzmożonymi badaniami zwłaszcza we Francji i na wyspach Brytyjskich. Lektura licznych już opracowań nasuwa uwagę, że wykorzystywanie inwentarzy ruchomości przez histo­ ryków gospodarczych przynosi więcej ważnych ustaleń w zakresie okre­ ślania poziomu życia różnych warstw społecznych w danym kraju (należy tu wspomnieć o M . Baulant 1985, 1989), a także poziomu rolnictwa, czy budownictwa, aniżeli w dziedzinie odzieży. Uwagę tę nasuwają dwie większe prace Daniela Roche o odzieży ludności Paryża i o kulturze pozorów czyli historii odzieży we Francji w X V I I i X V I I I w. W pracach tych przytaczano wiele danych statystycznych o stanie posiadania gar­ deroby przedstawicieli różnych warstw ludności miejskiej, ilości posia­ danych okryć, spodni, spódnic czy bielizny. Jednakże bez materiałów ze źródeł ikonograficznych i zachowanych zabytków te dane są tylko suchym wyliczaniem pożytecznym dla dalszych badań historyka ubiorów (Roche 1981, 1989). Wstępne wyniki badań Johna Styles dotyczących północnej Anglii w X V I I I w. musiałyby być w przyszłości także oparte na szerszym tle porównawczym (Styles 1992). W naszej części Europy jedynie moja książka o ubiorze narodowym wykorzystuje ponad pięć tysięcy inwentarzy ruchomości (Turnau 1991). Na Węgrzech, w Słowacji, w Czechach, w Rosji i na Białorusi przytacza się tylko niewielką część posiadanych inwentarzy. Na tym tle porównawczym książka Andrzeja Pośpiecha jest przede wszystkim analizą źródłoznawczą wielkopolskich inwentarzy szlacheckich ruchomości. Autor zna dotychczasowe krytyki źródłowe. Wykazuje on doskonałą znajomość badanego środowiska, co ułatwiła mu praca dok­ torska o szlacheckim handlu ziemią i przemianach struktury majątkowej w powiecie kaliskim (Pośpiech 1989). Jego szczegółowa analiza zawartości poszczególnych inwentarzy, wraz z układami rodzinnymi, ma ogromne znaczenie źródłoznawcze. Pod tym względem książka musi być starannie wykorzystywana przez dalszych badaczy nie tylko w Polsce, co ułatwi obszerne streszczenie angielskie. Najważniejsze ustalenia dotyczą czasu sporządzania inwentarza i motywów tego postępowania. Selektywność zapisu jest sprawą oczywistą; nie warto było opisywać mało wartościowych przedmiotów. Jednakże autor stwierdził, że niekiedy drobiazgowość redakqi nie była związana z wiarygodnością przekazu. Czasem zresztą i sami twórcy inwentarzy nie ukrywali ich braków, a nawet celowych pominięć. Roz­ patrując te zagadnienia w szerszej skali chronologicznej można by dodać jeszcze zmiany cen poszczególnych mobiliów np. odzieży lub bielizny, które wobec tego nie były wyliczane ze względu na niską wartość w sto- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 sunku do kosztowności, sreber stołowych lub mebli. Już w ciągu X V I I I w. zaczyna się obserwować to zjawisko mimo gwałtownie rosnących liczb pozostawionych spisów. Autor chciał zbadać szlachecki świat przedmiotów na podstawie dro­ biazgowej analizy dwustu inwentarzy. Z jego rozważań wyziera rozczaro­ wanie, że tego dokonać nie zdołał. W inwentarzach pomijano wiele przed­ miotów, które nie warte były wyliczenia ze względu na cenę i stopień zużycia, nie były sporną częścią majątku i wreszcie mogły być pominięte świadomie dla zmniejszenia masy spadkowej. Na podobne trudności na­ trafiłam w swej pracy przy wykorzystywaniu także analizowanych przez autora spisów. Dlatego mogę stwierdzić, że żaden inwentarz nie oddaje w pełni stanu posiadania mobiliów zmarłego szlachcica czy mieszczanina. Pamiętać należy, że spisywano rzeczy znajdujące się w pozostawionym przez niego majątku i mieszkaniu. Część cenniejszych przedmiotów mogła być ukryta bądź wyniesiona. Utrudnia to jednak najbardziej analizę szczegółowego stanu posiadania zmarłych. Zagadnienie to najbardziej pasjonowało autora omawianej książki. Przy korzystaniu z wielu tysięcy spisów wybiera się tylko określone typy przedmiotów charakteryzuj ące użytkowanie ich przez przedstawicieli określonych grup społecznych czy środowisk. Dla przykładu mogę stwierdzić, że w analizie tak szlacheckich, jak mieszczańskich spisów ruchomości w niewielkim stopniu interesowałam się liczbą kaftanów czy okryć wierzchnich a w znacznie większym ich typem, a więc: czy były to kontusze, kiereje czy giermaki. Badacz różnych typów mobiliów interesuje się dotacją ich występowania i zmianami mody na pewne formy. D o tego celu przesunięcie nawet o kilka lat daty sporzą­ dzania inwentarza nie odgrywa tak znacznej roli wobec znacznie ważniej­ szego braku, jakim jest wiek właściciela ruchomości, którego niemal nigdy nie uwzględniano. Także nie istniała tu możliwość świadomej zmiany tych mobiliów. Sporządzająca inwentarz rodzina nie miała wyraźnych powodów do nazywania delii kontuszem, a nieznajomość tych ubiorów była mało prawdopodobna. Natomiast szczegółowa i doskonale przedstawiona kryty­ ka źródłowa inwentarzy szlachty wielkopolskiej dokonana przez Andrzeja Pośpiecha stanowi ważny argument w dyskusji nad publikowaniem poje­ dynczych spisów. Inwentarze są źródłem masowym i wyciąganie wniosków z jednego lub kilku spisów wyrwanych z kontekstu chronologicznego, społecznego i geo­ graficznego dla przedstawienia pewnych typów ruchomości nie jest uzasad­ niona i należałoby publikować tylko znaczne zespoły lub też zrezygnować z druku. Także wyciąganie wniosków tylko z tego typu źródła bez znajo­ mości szerokiej bazy porównawczej w zakresie danego typu mobiliów nie pozwala na bardziej ogólne ustalenia. Nie podoba mi się komercyjny raczej tytuł omawianej książki. Analiza inwentarzy ruchomości nie jest pułapką dla badacza, który krytycznie roz­ patruje każdy przekaz źródłowy. Doskonale napisana książka Andrzeja �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Pośpiecha pomaga w krytycznej analizie tego coraz szerzej wykorzystywane­ go źródła. Praca ta wnosi nowe ujęcia tak do metodologii źródeł histo­ rycznych jak do obrazu mentalności szlachty wielkopolskiej X V I I w. Pod­ kreślenie we wnioskach skromnego standardu życia tej szlachty zwalcza wiele utrwalonych stereotypów myślenia o tej warstwie społecznej. Przybliża zara­ zem te inwentarze, które, jak zaznaczono, nie są tylko „omnium rerum mobilium" lecz raczej „omnium rerum nobilium". LITERATURA Baulant M. 1985 Un dossier: La personne âgée dans la société Briarde aux XVI le et XVI Ile siècle, „ A n n a l e s de D é m o g r a p h i e Historique", s. 283-302. 1989 L'appréciation du niveau de vie. Une problème, une solution, Histoire et Mesure", t. 4, nr 3-4, s. 267-302. Inventaires 1988 Inventaires après-décès économique et et ventes des quotidienne e meubles. e XIV -XIX Apport siècle, à une histoire de la M. Baulant, vie A . J . Schuurman P. Servais (eds), Louvain-la Neuve. Pośpiech 1981 A. Majątek osobisty ruchomości szlachcica z XVII w świetle wielkopolskich pośmiertnych inwentarzy wieku, „ K w a r t a l n i k Historii Kultury Materialnej", r. X X I X , nr 4, s. 463-482. 1986 Miejsce ubioru w wielkopolskich pośmiertnych inwentarzach szlacheckich XVII wieku, „ K w a r t a l n i k H K M " , r. X X X I V , nr 3, s. 443-449. 1989b Majsterkowicz do badań polskiego, 1989a w kont uszu ( Szlachecki osobowości), pośmiertny [w:] Szkice z dziejów Srebrna XVII jako źródło społeczeństwa „ S t u d i a i M a t e r i a ł y z Historii Kultury Materialnej", t. 61, s. 177-190. Majętności na sprzedaż. Szlachecki handel ziemią w powiecie kaliskim w latach 1580-1655, 1992 inwentarz mobiliów materialnego bytowania łyżka — probierz w.), [w:] Nędza szlacheckiej i przemiany struktury majątkowej Wrocław. zamożności? {Przykład i dostatek na ziemiach polskich od średniowiecza Wielkopolski po wiek XX, materiały Sesji zorganizowanej przez I H K M P A N 20-22 maja 1991 r., Warszawa 1992, s. 151-162. Probate 1980 Probate inventories. A new source for the historical study of wealth, materiał culture and agricultural development, A . van der Woude, A . Schuurman (eds.), Wagenin¬ gen, „ A . A . G . Bijdragen", t. 23. R o c h e D. 1981 Le peuple de Paris. Essai sur la e culture populaire au XVIII siècle, Paris, s. 164-201. 1989 La culture des apparences. Une histoire du vêtement e XVII -XVIII e siècle, Paris. Styles J. 1992 The consumption of clothing in the north of England in the eighteenth century, A n g l o D u t c h C o n f é r e n c e on Textile History, Tilburg. T u r n a u I. 1991 Ubiór narodowy w dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa. Irena Turnau �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 221 Pro Georgia. Prace i materiały do dziejów stosunków gruzińsko-polskich, I , Towarzystwo Gruzińsko-Polskie, Warszawa 1991. Wydany został pierwszy numer nowego pisma poświęconego historii stosunków gruzińsko-polskich. Być może problematyka ta nie jest tak istot­ na dla naszego kraju, jak chociażby stosunki z naszymi sąsiadami. Prace zamieszczone w piśmie są jednak interesującym uzupełnieniem dziejów na­ szych kontaktów ze Wschodem, zarówno Azją, jak i wschodnią częścią Europy. Czytelnik polski znajdzie tu wiele informacji, z których najciekaw­ sze wydają się być te dotyczące licznych, jak się okazuje, nieraz zaskakują­ cych kontaktów między obu narodami. Słowo wstępne, podpisane przez Komitet Redakcyjny, przedstawia krótki zarys historyczny ponad pięćsetletnich już kontaktów gruzińsko-pol­ skich. Historię tę tworzyły kolejne fale emigracji polskiej docierające na Kaukaz, oraz emigranci z Gruzji, którzy osiedlili się na ziemiach polskich. Zeszyt zawiera m.in. artykuły poświęcone twórczości Szoty Rustawelego, niektórym aspektom historii politycznych stosunków z początków X X w., misji wojskowo-dyplomatycznej Tytusa Filipowicza w Tbilisi, a także „Ty­ godnikowi Polskiemu" - czasopismu, które w 1918 r. przez krótki okres ukazywało się w Tbilisi. Poza tym w piśmie są dokumenty dotyczące ogłoszenia niepodległości Gruzji w 1918 r. oraz ciekawe wspomnienia o kilku bardziej znanych Gruzinach mieszkających w Polsce w okresie międzywojennym. Stosunkom polsko-gruzińskim poświęcono dotąd w Polsce niewiele pub­ likacji. Tym większe znaczenie ma więc pismo poruszające tę tematykę. Wydaje się, że powinno ono nie tylko znaleźć odbiór wśród czytelników zafascynowanych Kaukazem lub Gruzją, ale także - u osób zainteresowa­ nych historią Polski i związków naszego kraju ze Wschodem. Dagnoslaw Demski „Przegląd Wschodni. Historia i wspóteesność Polaków na Wschodzie", z. 1^1:1992 W styczniu 1993 r. członkowie Redakcji „Przeglądu Wschodniego" i Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim zorganizowali uroczyste spotkanie połączone z dyskusją o kierunkach polskiej polityki wschodniej. Uczest­ niczyli w nim m.in. naukowcy, przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagrani­ cznych, działacze towarzystw polonijnych i inne osoby zainteresowane - najogólniej mówiąc - sprawami Polaków na Wschodzie. Zgodnie z za­ mierzeniem organizatorów, spotkanie to było jednocześnie szczególnym sposobem zamknięcia i podsumowania rocznej obecności Pisma na rynku �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wydawniczym. Jako że wszelkie rocznice są zwykle okazją do dyskusji i przemyśleń - pozwolę sobie na kilka refleksji. Cztery Zeszyty, jakie ukazały się w pierwszym roku działalności Redakcji „Przeglądu", poświęcone są - zgodnie z przyjętymi założeniami - szeroko ujętej problematyce historycznej, poczynając od X I V w. po współczesne losy Polaków na Wschodzie. Ów Wschód przy tym, to nie tylko tzw. Kresy lecz obszar daleko bardziej rozległy (geograficznie i semantycznie) rozciągający się od obecnych wschodnich granic Polski po Sachalin i Mandżurię. Od paru lat dzieje i różne formy działalności Polaków na Wschodzie (pogranicznym, kresowym, Dalekim i syberyjskim) znajdują się w centrum uwagi dużej części społeczeństwa polskiego. Budzą także spore zainteresowa­ nie naukowców. Jest to zrozumiałe. Prz;ez ostatnie dziesięciolecia bowiem wszystko to, co miało związek z Polakami mieszkającymi przede wszystkim na terenach b. ZSRR traktowano jako tzw. tematy polityczne, objęte surową cenzurą. Był to fragment historii, którą próbowano skazać na zapomnienie. Będące wynikiem określonych zmian politycznych, jakie miały miejsce w ostatnich latach, runięcie murów, którymi odgradzano zwłaszcza minione półwiecze historii Polaków na ziemiach b. ZSRR - przede wszystkim od świadomości młodego, ,,pokolumbowego" pokolenia - spowodowało istny zalew publikacji ukazujących losy Polaków w wymiarze jednostkowym, rodzinnym, społecznym, państwowym. Nadszedł czas ujawniania dokumen­ tów archiwalnych, opatrzonych dotychczas napisem „ściśle tajne" i wyjaś­ niania tzw. białych plam, obejmujących nie tylko okres obecnego stulecia lecz także wiele faktów z minionych epok. Wobec swoistej mody na sprawy wschodnie, zwłaszcza zaś na losy Polaków (w tym: bliskie współczesności) oraz wielości istniejących i przygotowanych do druku publikacji, a także znacznego zakresu prowadzonych obecnie badań naukowych - „Przegląd Wschodni" stoi przed trudnym zadaniem sprostania niemałej konkurencji i pozyskania szerokiego grona stałych czytelników. Od jego redaktorów i współpracowników przede wszystkim zależy też czy zdołają - jak czynili to dotychczas - przyciągnąć autorów, którzy mają coś nowego do powiedzenia i utrzymać dobry poziom Pisma. Wydane w pierwszym roku istnienia 4 Zeszyty „Przeglądu Wschodniego" są dobrą wizytówką. Mam nadzieję, że kolejne roczniki będą równie in­ teresujące i bogate w nowe treści, informacje o odkryciach naukowych, prowadzonych badaniach i nasuwających się spostrzeżeniach, uzupełniając wciąż jeszcze - moim zdaniem - niedostateczną (mimo wielości publikacji, audycji radiowo-telewizyjnych, a także odzywających się co jakiś czas gło­ sów, ubolewających, iż nastąpiło przesycenie tego rodzaju tematyką) wiedzę naszego społeczeństwa o Polakach na Wschodzie. Należy podkreślić, że karty tej księgi polskich losów znaczone są nie tylko problemami bolesnymi, dramatycznymi, rysującymi się czarną, mroczną kre­ ską w ludzkiej pamięci. We wschodnim wątku naszych dziejów - zwłaszcza jeśli spojrzeć nań w tak rozległym planie czasowym, jak czynią to twórcy �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 „Przeglądu" - nie brakuje jasnych, barwnych stronic. Są one reprezentowane np. przez różne formy twórczości. Mówienie o nich uważam za konieczne, jeśli chce się ukazać prawdziwy, pełny, zróżnicowany obraz historii i współ­ czesności. Ten właśnie mniej znany i eksponowany wątek przewija się bardzo wyraźnie na kartach „Przeglądu". Tematyka poszczególnych Zeszytów jest najczęściej różnorodna. Teksty napisane przez historyków, znawców sztuki, literatury, architektury, filolo­ gów, etnologów i przedstawicieli innych dyscyplin łączy natomiast przeważ­ nie wspólny obszar geograficzny. Stosunkowo najbardziej zróżnicowany tematycznie i „przestrzennie" jest Zeszyt 1. Zamieszczone w nim teksty dotyczą bowiem wybranych zagadnień historyczno-politycznych, narodowościowych, literatury, architektury i in.; niejednorodny jest też obszar zainteresowań poszczególnych autorów. Zeszyt ten otwiera bardzo ważny, moim zdaniem, artykuł Stefana Kieniewicza pt. „Kresy. Przemiany terminologiczne w perspektywie dziejowej". Równie istotne jak sprawy terminologii i ich zwiąsiku z najważniejszymi wydarzenia­ mi historycznymi, które objęły obszar Kresów są - nie zaznaczone w tytule, a znakomicie uwypuklone w artykule sprawy świadomościowe, zmieniają­ cych się postaw, odczuć i skojarzeń. Zeszyt 2 poświęcony jest przede wszystkim Polakom na Syberii w X I X w.: dziejom powstańców, zesłańcom. Problematyka historyczna spla­ ta się tu z opracowaniami na temat różnych form twórczości artystycznej (literatury, malarstwa, rysunku i in.), jakie rozwijały się na terenie Syberii. Artykuły zamieszczone w Zeszycie 3 łączy wspólny obszar - Litwa. Zakres prezentowanych tu zagadnień jest bardzo szeroki: od wybranych problemów historycznych i dziejów szlachty polskiej po współczesne prze­ miany narodowościowe, kwestie etniczne (ujęte przez historyków oraz - widziane oczyma dzisiejszych mieszkańców Wileńszczyzny) i sprawę kul­ tury religijnej wsi polskiej. W Zeszycie 4 dominuje „problematyka ukraińska". Obok artykułu pre­ zentującego współczesne przemiany narodowościowe na Ukrainie omawiane są tam również m.in. rozmaite formy kultury artystycznej mieszkańców Lwowa związane z życiem muzycznym, twórczością literacką, architekturą. Stałym działem Pisma są „Dokumenty i Materiały". Można w nim znaleźć m.in. unikalne najczęściej materiały archiwalne, informacje o zawar­ tości wybranych archiwów, nie publikowanych pracach zmarłych już naj­ częściej badaczy, fragmenty kronik, listów, dzienników, dokumenty urzędo­ we i in. Publikacja tego typu materiałów ma nie tylko znaczenie poznawcze, lecz także znakomicie uzupełnia i poszerza wiodącą tematykę poszczegól­ nych Zeszytów. W każdym Zeszycie znajduje się także dział Recenzji, w którym omawia­ ne są wydawnictwa związane bezpośrednio z tematyką poruszaną na łamach „Przeglądu". Pozostałe działy pisma to: „ K r o n i k a " oraz „In Memoriam". Mają one przede wszystkim charakter dokumentalno-informacyjny. �224 RECENZJE I O M Ó W I E N I A Lista autorów, którzy publikowali dotychczas w „Przeglądzie Wschod­ n i m " jest długa. Obok badaczy polskich, reprezentujących różne dyscypliny nauki, znajdują się na niej również nazwiska zagranicznych współpracow­ ników pisma. Dzięki nim przed polskim czytelnikiem otwierają się np. nie dostępne dotychczas archiwa. Udział badaczy spoza Polski może też mieć niemałe znaczenie w przypadku dyskusji o problemach wymagających wielo­ stronnego, obiektywnego oglądu. Należą do nich właśnie sprawy Polaków na Wschodzie oraz wszelkie kwestie etniczne, zagadnienie kształtowania się stosunków międzysąsiedzkich, oceny niektórych wydarzeń historycznych itp. Z pewnością kolejne Zeszyty „Przeglądu" otworzą się szerzej na taką dysku­ sję. W jakimś stopniu wymusi je też nie tylko określona sytuacja historyczno-polityczna lecz także - rozwój badań prowadzonych w Polsce i poza jej granicami, dotyczących m.in. szeroko rozumianych kwestii etnicznych, kon­ taktów i wpływów kulturowych. Na odkrycie, zbadanie i opracowanie czeka też jeszcze wiele faktów i zagadnień należących np. do sfery kultury ludowej, religii, działalności artystycznej i in. Z pewnością - zgodnie z istniejącą już tradycją - informacje o nich będą nadal zamieszczane w Piśmie. Bardziej zróżnicowany stanie się też zapewne obszar stanowiący wspólne tło pub­ likowanych artykułów i materiałów. Myślę, że Redakcja „Przeglądu Wschodniego", zamykając pierwszy rok swej działalności, ma wiele powodów do zadowolenia. W tym miejscu chciałabym też życzyć Jej kolejnych, interesujących roczników i poszcze­ gólnych Zeszytów oraz coraz większej liczby znakomitych autorów i wier­ nych czytelników. Iwona Kab z Ińska-Staw arz Krystyna Chabros, Beckoning Fortune. A Study of the Mongoł dalalga ritual. Asiatische Forschungen, Bd 117, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1992, ss. 316, 11 i l . czarno-białych Książka znanej mongolistki Krystyny Chabros przyciąga uwagę nie tylko treścią. Jej wielkim walorem jest bowiem także precyzyjna i logiczna kom­ pozycja tekstu oraz niezwykle staranna edycja. Istnieją okoliczności, w których człowiek odwołuje się do pomocy „sił wyższych", ucieka do nadzwyczajnych środków i zabiegów, modli się lub po prostu komunikuje swe życzenia, oczekiwania, w nadziei na ich spełnienie. Dzieje się tak przede wszystkim w różnorakich sytuacjach przełomowych w życiu człowieka, świata przyrody, kosmosu, w biegu czasu... Są one najczęściej związane z faktycznym, jak w przypadku choroby, lub symbolicznym zagrożeniem życia, trwałości grupy i/lub szeroko rozu­ mianego środowiska. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 225 Jedną z form komunikowania ludzkich pragnień są rytuały i właściwe dla nich zachowania. Należy do nich m.in. mongolski rytuał „przywoływania", „przywracania" pomyślności, stanowiący zasadniczy przedmiot rozważań Autorki prezentowanej tu książki. Beckoning Fortune jest rezultatem wielo­ letnich prac gabinetowych oraz badań terenowych, które K . Chabros prze­ prowadziła w latach 1988-1989 wśród Chałchasów i Ojratów mieszkających w ajmaku Uws i kobdoskim. Na podstawie tej pracy Autorka uzyskała doktorat. Generalnie rzecz biorąc, dalalga polega na wykonywaniu ruchów okręż­ nych prawą ręką lub obiema dłońmi (na wysokości klatki piersiowej albo łona) przy czym jako rytualny rekwizyt występuje tu np. dekorowana strzała lub jej symboliczne ekwiwalenty: rozgałęziony kij, przednia noga owcy i in. Istotnym elementem rytuału jest też m.in. spalanie ziół oraz/lub zwierzęcej sierści albo kości, wspólna uczta uczestników ceremonii, recytowanie oko­ licznościowych tekstów (jak wyjaśnia Autorka, są to raczej inkantacje niż modlitwy skierowane do określonych bóstw). K . Chabros zwraca uwagę na trzy podstawowe elementy rytuału: 1) gest przywoływania pomyślności, 2) towarzyszące mu okrzyki ąuruil, qurui\ i 3) cel analizowanego zachowania. Omawia także znaczenie kontekstu, w którym występuje rytuał dalalga. Są to m.in. dwa okresy cyklu rocznego: jesienny i wiosenny. Należy przy tym zauważyć, że dalalga wiąże się zawsze z przełomowymi etapami wspomnia­ nych pór roku - ich początkiem, środkiem lub końcem. W cyklu dobowym natomiast czasem, w którym organizuje się dalalga jest np. moment poprze­ dzający zachód słońca, gdy dzień zmienia się w noc. U pasterzy czasowy kontekst rytuału związany jest ściśle z kalendarzem podstawowych prac i rytmem koczowania. U rolników natomiast wyznacza go najczęściej czas zakończenia żniw (może to być również ostatni miesiąc jesieni). K . Chabros wskazuje przy tym na istotne różnice między rytuałem wiosennym i jesien­ nym, jak też na zasadnicze odrębności cechujące obie pory roku. Dalalga odbywa się nadto po polowaniach, podczas niektórych obrzędów przejścia, jest także elementem zabiegów leczniczych oraz ceremonii ofiarnych (składa­ nia ofiar przeznaczonych dla owoo, gospodarzy wód, bóstw opiekuńczych, Nieba, gór, władcy ognia, Gesera i in.). Są to zawsze momenty o szczegól­ nym, sakralnym znaczeniu dla wspólnoty, rytuał dalalga zaś - jak podkreśla Autorka - jest związany z cyrkulacją życia i śmierci. Szczególne znaczenie ma spalanie określonych obiektów podczas rytuału dalalga. (Wiosną np. jest to m.in. sierść wielbłądzia, pochodząca z szyi i górnej części nóg, jesienią zaś - kość piersiowa antylopy). Mongołowie przypisują tym zabiegom określone funkcje magiczne. Wiosną oczekują, iż dzięki dalalga zostaną powtórzone typowe dla tej pory zjawiska (topnienie śniegów, narodziny zwierząt), jesienią zaś - spodziewają się akumulacji występujących wówczas w obfitości dóbr. Istotne dla skuteczności rytuału jest przede wszystkim uwolnienie energii witalnej, życiodajnych sił; za ich siedlisko uważa się m.in. właśnie obiekty spalane podczas dalalga. �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Wskazanie na udział dalalga w procesie uwalniania energii, uaktywniania jej dla kreacji (a może raczej: re-kreacji) różnych form życia uważam za niezwykle ważne. Zagadnienie związku między zachowaniami rytualnymi a uaktywnianiem życiodajnej energii, przekazem sił witalnych na różnych piętrach Universum było już sygnalizowane w literaturze mongolistycznej (patrz np.: Bawden 1985; Hamayon 1991, 1992a,b; Kabzińska-Stawarz 1991, s. 88-89, 118; 1992) nie zostało ono jednak dotychczas omówione w wyczer­ pujący sposób. Książka K . Chabros wnosi tu wiele nowego, znakomicie wyjaśniając znaczenie dalalga. Uzupełnia też dotychczasowy stan wiedzy o udziale zachowań rytualnych w utrzymaniu i przemieszczaniu zasobów życiodajnej energii. Tłumaczy tym samym ich rolę w utrwalaniu podstaw egzystencji Natury w różnych przejawach jej istnienia. Autorka analizuje związki dalalga z obrzędami przejścia oraz ich wy­ stępowanie w takich sytuacjach zmiany jak: ubój zwierząt, odjazd panny młodej do domu teścia, wyjazd syna do wojska, choroba, śmierć itp. W ta­ kich właśnie momentach następuje m.in. wyłączenie jednostki ze wspólnoty rodzinnej, a zarazem utrata cząstki potencjału energetycznego grupy, prze­ mieszczenia jej do innego, „obcego" świata, naruszenie dotychczasowej sta­ bilizacji. W tych przypadkach rytuał ma za zadanie przywrócenie stanu równowagi. Temu celowi służy też dalalga występujący np. po narodzinach dziecka, a więc w sytuacji wejścia nowego członka rodziny do rodu ojca przy jednoczesnym, symbolicznym odłączeniu od matki, a zarazem - przywróce­ nia matce praw członka określonej wspólnoty. Podobne znaczenie dla stałe­ go obiegu energii, przemieszczania jej potencjału, ma - jak trafnie zauważa Autorka - dalalga organizowany przez myśliwych. Szczególną rolę rytualną pełni mięso (głównie owcze). Jest ono spożywane przez uczestników dalalga. Naczynie z mięsem przykłada się także do ciała na wysokości piersi. Dla współczesnych Mongołów mięso jest przede wszystkim nośnikiem energii. W przeszłości natomiast prawdopodobnie przypisywano mu również rolę symbolicznego łącznika między żywymi i zmarłymi. Związek ten nie został jednak dostatecznie wyjaśniony ani w dotychczasowych opracowaniach, ani też w recenzowanej pracy. Autorka stwierdza, że inwokacje wygłaszane w czasie rytuału są skierowane do gór, których władców (duchy opiekuńcze) uważa się za konceptualizację przodków. Można więc przyjąć, iż duchy przodków są obecne także w czasie dalalga. K . Chabros ma dobre przygotowanie etnograficzne, przede wszystkim jednak jest językoznawcą. Połączenie tych dyscyplin daje interesujące rezul­ taty w jej pracach. Przykładem jest m.in. Beckoning Fortune. Przedmiot analizy lingwistycznej stanowi tu np. okrzyk ąurui towarzyszący rytuałowi dalalga i występujący u różnych grup mongolskojęzycznych a także ture­ ckich. Autorka podaje przykłady tłumaczenie tego okrzyku i wskazuje na różne możliwości jego interpretacji, m.in. jako „obcy świat", albo „chodź, zbierz się". Sama jednak, jak się zdaje, podobnie jak większość badaczy, skłania się ku koncepcji, iż termin ąurui jest nieprzetłumaczalny. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 227 Qurui pełni także określone funkcje magiczne. Służy przywołaniu po­ myślności przez jednoczesne zwalczanie zła (jak wykazały moje badania, podobną rolę pełni np. okrzyk uuxai\ wznoszony przez łuczników i widzów po każdym celnym strzale podczas zawodów sezonowych). Wiele miejsca w omawianej pracy zajmują teksty inwokacji wygłaszanych w różnych sytuacjach rytualnych, w których kontekście występuje dalalga (s. 210-289). Autorka wykorzystuje przede wszystkim istniejące publikacje, podając transkrypcję przytaczanych tekstów, ich tłumaczenie na angielski oraz komentarz. Z niejasnych dla mnie powodów nie wspomina natomiast 0 efektach własnych badań, nie przytacza też materiałów, które najprawdo­ podobniej zebrała podczas prac terenowych. Analizując znaczenie gestu dalalga K . Chabros odwołuje się m.in. do koncepcji sformułowanej przez J.S. Wasilewskiego (1978), opartej w dużej mierze na materiale mongolskim. Zgodnie z tą koncepcją, ruch okrężny (obrotowy) wykonywany - jak w przypadku dalalga - w kierunku „ze słońcem" służy podtrzymaniu życia i łączy uczestników ceremonii z przod­ kami, ustanawia więc rytualną więź między dwoma cyklami: energii życiowej 1 związku międzypokoleniowego istniejącego w ramach określonego lineażu. Służy też nawiązaniu kontaktu z „Supernaturą", z „innym wymiarem", w najszerszym znaczeniu zaś - powoduje pożądany ruch świata, kosmosu. Wiele uwagi poświęcono w pracy znaczeniu rekwizytów używanych pod­ czas dalalga: strzały, kija (i przywiązywanych do nich przedmiotów, np. monet, woreczków z gotowanym ziarnem), mięsa, liny, skóry zwierząt, naczyń i in. Kije i liny traktowane są przy tym jako nośniki energii, naczynia zaś - jako jej zbiorniki. Zdaniem Autorki, o kluczowej obecności strzały w rytuale można mówić tylko w odniesieniu do jego zlamaizowanej wersji (lamajski rytuał będący odpowiednikiem mongolskiego dalalga wyrasta z ko­ lei prawdopodobnie z bon i praktykowanych w nim zabiegów z użyciem „wróżebnych strzał". Typowo mongolskim rekwizytem jest natomiast roz­ gałęziony kij. M o i m zdaniem, informacja ta powinna być podana na począt­ ku, nie zaś - jak to uczyniła Autorka, dopiero na s. 159-160. We „Wstępie" bowiem (s. 1), wskazując znaczenie terminu dalalga oraz zbliżonego doń buyan kesig K . Chabros pisze: ,,this name derives from the gestures which the officiant makes; holding some ritual object, typically a decorated arrow, he describes circles with it in the air" [podkr. moje - I.K-S]. Stwierdziwszy. brak mongolskich i szamańskich korzeni omawianego rytuału, zwłaszcza zaś - zapożyczenie strzały, K . Chabros dochodzi do wniosku, iż w takim przypadku badanie znaczenia tego rekwizytu wniosłoby niewiele do wiedzy o rytuale (s. 177). Wydaje mi się jednak, że taki wniosek jest zbyt pochopny. Autorka wyjaśnia wprawdzie, że wiedza pasterzy mon­ golskich w tym zakresie jest niewielka (powołują się oni na tradycyjną obecność dalalga i strzały w ich rodzimej kulturze) pojawia się jednak - jak sądzę - szerszy problem, dobrze znany etnologom. Otóż, posiadanie wiedzy o genezie badanych zachowań, znajdującej potwierdzenie w faktach �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i źródłach historycznych, jest obowiązkiem badacza, nie należy jej jednak wymagać od informatorów. Ich widzenie rzeczywistości i sposoby jej inter­ pretowania, choć nierzadko różne od tzw. obiektywnej prawdy historycznej, są nie mniej ważne dla zrozumienia badanej kultury niż realne fakty. Uwa­ żam też, że Autorka zbyt rzadko oddaje głos swoim informatorom, stosun­ kowo często natomiast przytacza prace innych badaczy, wykorzystując je przede wszystkim jako szerokie tło porównawcze. Takie operowanie materia­ łem nie jest oczywiście błędem ani powodem do czynienia zarzutów i nie ma większego znaczenia dla prezentowanych wniosków. Moja uwaga dotycząca bardzo wyraźnej, nieuzasadnionej - jak myślę - przewagi cytatów z prac już publikowanych (w wielu przypadkach dobrze znanych) nad materiałem tere­ nowym, pochodzącym „z pierwszej ręki", wynika być może przede wszyst­ kim z osobistego stosunku do tego typu materiałów, będących przecież szczególnie żywym źródłem tworzonym przez badaczy, oraz przekonania o ich wartości naukowej. Nie bez znaczenia są też w tym przypadku oczeki­ wania wobec Autorki, która informuje o swoim pobycie w terenie, budząc tym samym nadzieję, iż zechce się podzielić z czytelnikami większą częścią przeprowadzonych tam wywiadów i zanotowanych obserwacji. Przytoczenie oryginalnych wypowiedzi informatorów nie tylko znakomicie uzupełniłoby analizę rytuału, lecz także ukazałoby sposób postrzegania określonych zja­ wisk i zachowań przez osoby reprezentujące badaną kulturę. Książka K . Chabros zawiera obszerną bibliografię, liczącą 251 pozycji (uwzględniono w niej prace wydane do 1990 r.). Z przyjemnością odno­ towałam, iż Autorka często odwołuje się do efektów badań uczestników ekspedycji etnograficznej P A N do Mongolii i wykorzystuje zgromadzone przez nich materiały. Dotyczą one nie tylko dalalga lecz także wielu innych zachowań występujących w kulturze mongolskiej, w tym m.in. - ich znaczenia symbolicznego. Można natomiast żałować, że omawiana praca jest tak oszczędnie ilustrowana, choć trzeba jednocześnie przyznać, że zamieszczone w niej rysunki i fotografie ukazują najważniejsze zachowania rytualne, dobrze uzupełniając podane w tekście informacje, będące przed­ miotem analizy. Beckoning Fortune zainteresuje zapewne przede wszystkim mongolistów. Myślę jednak, że można ją również polecić wszystkim tym, którzy zajmują się problemem zachowań rytualnych i ich znaczenia. Nie tylko ze względu na treść lecz także jako przykład rzetelnej, drobiazgowej i wyczerpującej analizy wybranego zagadnienia. Dogłębnie analizowany przez K . Chabros rytuał, podobnie jak sam termin dalalga, kryje bogactwo symboliki, ukazy­ wane stopniowo przez Autorkę. Odgrywa on złożoną rolę społeczno-kulturową, ważną zarówno z punktu widzenia pomyślności pojedynczego człowieka, jak i większych grup społecznych. Znaczenie omawianego rytuału przekracza jednak wymiar ludzki, ziemski, dalalga bowiem - jak wykazano w recenzowanej pracy - łamie wszelkie granice czaso-przestrzenne, służąc tworzeniu doskonałej całości. �229 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA LITERATURA Bawden C R . 1985 Vitality and death in the Mongolian dichtung, Hamayon 1991 Helden­ R. Le Chamane matériaux 1992a epic, [w:] Fragen der mongolischen t. 3. Asiatische Forschungen 91, Wiesbaden» s. 9-24. ,joue" sibériens, et gagne ou Vact ion rituelle chamanique, sur la base de [w:] Destin de rituell. Revue du College de..., s. 65-77. Le jeu de la vie et de la mort, enjeu du chamanisme sibérien, „ D i o g e n e " , n r 158, s. 63-77. 1992b Postface, „ D i o g e n e " , nr 158, s. 151-160. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1991 Games of Mongolian 1992 M c w przyrodzie Shepherds, Warszawa. nie ginie, „Etnografia Polska", t, 36, z. 1, s. 135-159. Wasilewski J.S. 1978 Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. Iwona Kabzińska-Stawarz Alice Sórkózi, Political Prophéties in Mongolia in the 17-20th Centuries, Akadémiai Kiadó, Budapest 1992, ss. 165 Procesy zachodzące we współczesnym świecie dowodzą niezbicie, że żyjemy w czasie wielkiego przełomu. Jeśli wierzyć astrologom - dokonujące się na naszych oczach wydarzenia są wynikiem specyficznego układu planet. Znając ten układ można było przewidzieć dużo wcześniej współczesne konflikty, wojny, zmiany układów społeczno-politycznych, klęski ekolo­ giczne i in. Odkrywanie przyszłości, tak poprzez obserwację mapy Nieba, jak i rozmaite wróżby, przepowiednie, interpretacje snów i in. fascynowało ludzkość niemal od kolebki. Jak słusznie podkreśla we „Wstępie" do swej książki A . Sarkózi, literatura profetyczna jest prawie tak stara jak ludzkość. Tworzyły ją niemal wszystkie kultury świata. Dzieła tego typu znane są także Mongołom i od lat stanowią przedmiot badań Autorki. Większość tekstów reprezentujących tę część literatury mongolskiej nie ukazała się jednak do tej pory drukiem, nie została ujęta w formie odrębnej monografii, aczkolwiek niektórzy mongoliści (m.in. W. Heissig, Ch. Bawden, A . G . Sazykin i in.) wskazywali na naukowopoznawcze znaczenie tego rodzaju źródeł i bogactwo zawartych w nich treści. A . Sarkózi włożyła wiele trudu w wydobycie, opracowanie i uporząd­ kowanie materiałów źródłowych reprezentujących mongolską literaturę pro­ fetyczną X V I I - X X w., znajdujących się m.in. w kolekcji Węgierskiej Akade­ mii Nauk oraz w bibliotekach zachodniej Europy i Petersburga. W omawia­ nej tu pracy zaprezentowała jednak tylko 13 spośród ponad 170 ksiąg profetycznych, dokonując transkrypcji tekstów mongolskich i ich tłumacze­ nia na język angielski, opatrując je także odpowiednimi przypisami. Dotyczą �230 / R E C E N Z J E I OMÓWIENIA one przede wszystkim warstwy językowej. Stosunkowo mało jest nato¬ miast w komentarzach odniesień do szerszego tła historyczno-kulturowego. Wszystkie teksty zamieszczone w omawianej książce zostały opracowane niezwykłe starannie. Tłumaczenia są przejrzyste, choć - jak zwykle w takich przypadkach - można się spodziewać, że językoznawcy będą się spierać 0 niektóre interpretacje. Oddzielny rozdział poświęcony został zagadnieniu synkretyzmu, przede wszystkim wyraźnym wpływom indo-tybetańskim i chińskim na mongolską literaturę profetyczną. Odpowiednie teksty egzemplifikują jej nurty, wywo­ dzące się z tych dwóch wielkich kręgów cywilizacji. Przeważają przy tym zdecydowanie prace o tybetańskim rodowodzie. Przepowiednie odnoszą się do konkretnych osób (np. władców), określają też mniej lub bardziej szczegółowo przyszłość ludzkości. Wizje poszczegól­ nych autorów, dotyczące końca świata są, najczęściej katastroficzne. Przebija z nich jednak optymistyczne przesłanie dla tych, którzy postępują godnie 1 wytrwają w wierze do końca. Niektóre teksty podają np. ogólną charak­ terystykę kolejnych lat i miesięcy, zwracając uwagę na niebezpieczeństwa grożące ludzkości w tym czasie. Autorstwo przepowiedni przypisuje się konkretnym postaciom historycznym lub bóstwom. Zawsze jednak ich źród­ łem jest Niebo, które objawia swą wolę za pośrednictwem wybranych, powołanych do tego celu osób. Lektura poszczególnych tekstów jest zajmująca. Zainteresują one, jak sadzę, nie tylko mongolistów, znawców języka, literatury itp., lecz także np. badaczy historii Mongolii. Są także znakomitym źródłem do badania men­ talności społeczeństwa mongolskiego, zwłaszcza warstw pozostających w bezpośrednim kręgu oddziaływania dworu i klasztorów. Iwona Kabzińska-Stawarz Svod etnograficeskich ponjatij i terminov. Narodnye znanija. Folklor. Narodnoe iskusstvo, vyp. 4, B.N. Putilov, G. Strobach (red.), Moskva 1991, ss. 166, nib. 1 Przygotowana w kooperacji Instytutu Etnografii im. N . N . Mikłucho-Makłaja A N SSSR z Centralnym Instytutem A N G D R (przed połączeniem obu niemieckich państw) czwarta już edycja Svoda etnografićeskich ponjatij i terminov (zob. rec. cz. 2 w: „Etnografia Polska", t. 36:1992, z. 1, s. 215-217) stanowić może doskonały materiał wprowadzający do aktualnej wciąż dyskusji nad charakterem i miejscem badań etnograficznych we współ­ czesnej myśli humanistycznej; w tym konkretnym przypadku w odniesieniu do trzech powiązanych ze sobą, ale i samodzielnych sfer kultury: wiedzy ludowej, folkloru i sztuki ludowej. Pytanie bowiem o kierunki, granice �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 231 podstawowych zadań badawczych w obrębie tych trzech dyscyplin, odpowia­ dających im pojęć i terminów nie uzyskało jak dotąd zadowalającego oświet­ lenia, a zróżnicowane postawy przejawiają się tak w ogólnoteoretycznym, jak i metodologicznym planie oraz konkretnej praktyce badawczej. Intencją obecnego tomu stała się więc próba przybliżenia dyskusyjnych kwestii i pro­ pozycji ustaleń pozwalających na osiągnięcie najkorzystniejszych rozwiązań badawczych w wybranych sferach kultury ludowej. Ważną rolę w wypeł­ nieniu tego przesłania odgrywa część wstępna opracowana przez czołowych badaczy: rosyjskiego - B.N.Putiłowa i niemieckiego - G. Strobacha. Jej charakter informacyjno-postulatywny uzasadnia metodę i dobór materiałów części zasadniczej - słownikowej, rysuje kontekst, krąg problemów i meto­ dologiczne przesłanki europejskiej myśli etnograficznej. Wyróżnione dyscy­ pliny mieszczą się bowiem, zdaniem autorów, od dawna w polu etnogra­ ficznego poznania rozpatrywane przez pryzmat „etnicznej specyfiki" bądź jako leżące poza bezpośrednią rzeczywistością etnograficzną, traktowane jako „źródło" zamykające w sobie informacje, materiały, przetransponowa­ ne świadectwa różnych aspektów ogólnych. W konstatacjach odwołujących się do badań wiedzy ludowej najistotniej­ sze wydaje się dostrzeżenie i wyeksponowanie „dwoistości wiedzy" charak­ terystycznej dla archaicznego stadium świadomości pierwotnej, a tym samym idei nierozdzielności wiedzy „praktycznej" i mitologii, rytuału, „irracjonal­ nych działań". Putiłow i Strobach słusznie podkreślają konieczność umac­ niania interpretacji działalności ludzkiej jako całościowego systemu, w ob­ rębie którego, pierwotnie, w przeszłości, procesy technologiczne korelowały z uniwersalnym mitycznym systemem, tym samym jakakolwiek działalność sankcjonowana była nie tylko realnymi potrzebami, ale i rytuałem. Zasada jedności widzenia świata (modelu świata) występująca w społeczeństwie pierwotnym i długi czas przejawiająca się w tradycyjnych społecznościach determinować powinna charakter postępowania badawczego, który uwzględ­ niałby również specyficzną osobliwość procesu poznania: brak podziału na „naturalne" i „ponadnaturalne" (świat prezentuje się wyłącznie na poziomie realności), brak występowania kryterium prawdziwość - fałszywość; tutaj „reguły" (jako jedna z gałęzi wiedzy) są logiczne jak logiczny jest model świata zabezpieczający pomyślność jego nosicieli, niemożność rozdzielania ani przeciwstawiania „praktyczności" i „ideologiczności" (należy mówić o uniwersalnym charakterze korespondencji pomiędzy tworzoną rzeczą, bu­ dową ludzkiego ciała, społeczną organizacją kolektywu i wyobrażeniami o budowie kosmosu). Właściwe przyjmowanie jedności, nierozdzielności związków semantycz­ nych, światopoglądowych, genetycznych, funkcjonalnych należy, zdaniem autorów, do jednego z ważnych zadań badawczych, podobnie jak poświę­ cenie większej uwagi gałęziom słabo spenetrowanym: ludowej geografii i to­ pografii, hydrografii, zoologii i botanice, technologii różnych procesów. Szczególne miejsce uzyskuje badanie ludowej wiedzy ekologicznej. Wśród �232 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA postulatów badawczych pozostaje również analiza tworzenia się i funkcji ludowej wiedzy w jej historycznym rozwoju w różnych społecznych forma­ cjach aż do czasów obecnych oraz pytania o formy i funkge wiedzy ludowej w warunkach zmian cywilizacyjnych, a także zwrócenie uwagi na etniczną specyfikę różnych obszarów wiedzy, które może dać rezultaty wyłącznie przy szczegółowym opisie materiałów, ich systematyzacji, poznaniu historyczno-genetycznych aspektów w kontekście jednej kultury tradycyjnej etosu. Tutaj konieczne wydaje się skojarzenie z obszernymi badaniami porównawczymi ukierunkowanymi w stronę typologii, określenia ogólnych prawidłowości historycznych determinujących ludową wiedzę, jej miejsce w dorobku ludz­ kości. Potrzeba opracowania dotyczy również problemu zróżnicowania form wiedzy ludowej i sposobów ich ochrony, przekazu wyrażania, kontekstu sytuacyjnego jak również ważności czynników różnicujących - płci, wieku, charakteru specjalizacji, momentów społecznych. Wpółczesne miejsce wiedzy ludowej w badaniach etnograficznych wyznacza więc swoiste ,,prawo dopeł­ nienia" między dwiema nierozdzielnymi sferami tradycyjnej rzeczywistości, ale i pozostałymi działami ludowej kultury, tworząc z nimi spójny system. Zależności te chyba najmocniej uwidaczniają się w badaniach folkloru, na co również zwrócili uwagę Putiłow i Strobach. Skrótowy rys ewolucji tego kluczowego pojęcia (począwszy od J. Thomsa), głównie w rosyjskiej myśli badawczej posłużył autorom m.in. do słusznej krytyki orientacji filologicznej, która ustaliła się w folklorystyce rosyjskiej już od końca lat dwudziestych - początku trzydziestych naszego wieku. Folklor jako „ustna poetycka twórczość ludowa", „sztuka słowa", czyli artystyczne wyrażenie tradycyjnej wiedzy i wyobrażeń stanowiących jego osnowę światopoglądową został więc „wypreparowany" z naturalnej sfery swego bytu, tj. środowiska etnograficz­ nego, pozostając w obrębie metodologii literaturoznawczej. Wśród negaty­ wów takiej orientacji (pozytywy były i są niezaprzeczalne) właśnie oderwanie od naturalnego podglebia w decydujący sposób zmieniało jego status, po­ zbawiając go znacznych obszarów tradycyjnego materiału kultury duchowej oraz organicznych związków z różnymi sferami sztuki tradycyjnej (muzyki, tańca, teatru i in.). Konieczność badań synkretycznych, rozwijania koncepqi jedności folklorystycznego i etnograficznego podejścia do folkloru dostrzegali niektórzy tylko uczeni rosyjscy (D.K. Zielenin, L I . Tołstoj, O . M . Frejdenberg, W.J. Propp, P.G. Bogatyriew), choć koncepcja ta w obec­ nym czasie zdobywa sobie coraz większe uznanie. Bardziej jednak niż stosu­ nek folklorystyki do etnografii interesuje autorów sytuacja odwrotna - relaq a etnografii do folkloru, usamodzielnienie się folklorystyki, „filologizaqa" badań sprawiły, że dzisiejsza etnografia odnosi się do folkloru jako do samodzielnego obszaru kultury (podobnie jak w odniesieniu do literatury czy muzyki), którym jakoby rządziły inne zasady. W efekcie tego podejścia w obrazie tradycyjnej kultury badanej przez etnografów jest on programowo pomijany, bądź tylko sygnalizowany. Autorzy krytycznie odnoszą się do tematu, szczególnie popularnego w najnowszych badaniach etnograficznych, �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 233 ujmującego „folklor jako etnograficzne źródło". Ich zdaniem, podobne po­ dejście skrajnie zawęża i zubaża folklor jako zjawisko kultury, niewiele wnosząc do eksploracji etnograficznych. Najwłaściwsze byłoby przyjęcie założenia o całościowym charakterze świata etnosu i folklorze pozostającym jego naturalnym składnikiem. Wyprowadzony z tych przesłanek najbar­ dziej efektywny kierunek badań polegałby na poznaniu folkloru w kon­ tekście tradycyjnej kultury ludowej, wskazaniu na genetyczne, semantyczne, strukturalne i funkcjonalne związki faktów folklorystycznych z innymi zjawiskami rzeczywistości etnograficznej. Tu najnowsze badania rosyjskie - W.J. Proppa, E . M . Mieletinskiego, G.W. Ciwjana, W . N . Toporowa, N . I . Tołstoja, W.W. Iwanowa, SJ. Niekljudowa, E.S. Nowik, A . K . Bajburina, B . N . Putiłowa i in. - wyraźnie wskazują na produktywność tej orientacji. Zatem nałożenie się zadań folklorystycznych i etnograficznych pozwala dotrzeć do głębokich warstw folkloru, które określają właśnie jego fenomen, dostrzec specyficzny język i rządzące nim wewnętrzne reguły. Jednocześnie weryfikacji wymagają niektóre ustalenia dotąd nie poddawane w wątpliwość: chociażby formuła „sztuka słowa", która rozpatrywana z pozycji estetyki literaturoznawczej, bez podkreślenia ludowego pojmowania tej kategorii, doprowadziła do pozostawienia poza zasięgiem zainteresowania folklorys­ tyki form nierzadko trudno uchwytnych, „ulotnych", które ze swej natury, funkcjonalności, łączności z modelem świata powinny doń przynależeć. Su­ rowej krytyce poddają również autorzy koncepcję, zrodzoną jeszcze w latach trzydziestych w nauce rosyjskiej - pojmowania folkloru jako twórczości ludowej, czyli sztuki ludzi pracy, która w praktyce przejawiała się w uzna­ waniu ideologicznych stereotypów oraz akceptacji zjawisk nie odpowiadają­ cych socjologicznym kryteriom ludowości ani wyższym potrzebom estetycz­ nym. Zjawiska te egzystowały wyłącznie dzięki swej socjalnej przynależności. Kolejne pytanie wymagające rozpatrzenia, zdaniem autorów informacyjno-postulatywnej części edycji, dotyczy społecznej natury folkloru, a tym samym poszerzenia pola przedmiotowego folklorystyki o obszary społecznie jej przynależne, gdzie „kultura folklorystyczna" funkcjonowała na równi ze środowiskiem wsi lub osiedla robotniczego, a więc o środowiska miejskie z ich zróżnicowaną stratyfikacją socjalną, rzemieślnicze (każdy typ profesjonalno-kulturowej specyfiki), młyny, armię, flotę, katorgę, więzienie, miej­ sca zsyłek, szkoły, bursy, klasztory itp. 2'właszcza dzięki jedności folklory­ stycznego i etnograficznego podejścia do oralnej kultury tradycyjnej rezul­ taty naukowe mogą być znaczące. Opcję tę obserwujemy także w badaniach międzynarodowych. W nauce niemieckojęzycznej (w znacznym stopniu i międzynarodowej) dominuje koncepcja pojmowania folkloru „sensu largo" (wg rozróżnienia J. Burszty), a uwagę badaczy, oprócz obszarów wykracza­ jących poza ustną tradycję poetycką (obyczaje, muzyka, tańce, gry) przycią­ gają również związki tradycji ustnej z różnymi formami tradycji pisanej, przetransponowanymi i zasymilowanymi zgodnie z ludowymi kanonami. Punkt ciężkości międzynarodowych badań przesuwa się też ku problemom �234 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA recepcji tradycji historycznych we współczesnej rzeczywistości oraz w stronę nowych form, zjawisk i funkcji przy zmieniających się społeczno-kulturo­ wych uwarunkowaniach. Ostatni z komponentów tytułowej triady - sztuka ludowa - zaprezen­ towany został również w duchu informacyjno-postulatywnym dominującym w całej edycji. Autorzy przede wszystkim dostrzegają istotną i cenną zmianę, jaka dokonała się w ostatnich latach w tym obszarze badań, poświadczającą też generalną tendencję wyznaczoną dążeniami do odkrycia i poznania spe­ cyfiki etnicznej we wszystkich sferach kultury tradycyjnej - badanie sztuki ludowej w jej głębokich, etnicznych związkach. Tak z punktu widzenia ogólnej metodologii i teorii, jak i w wytyczaniu praktycznych dróg badań istotny pozostaje problem etnograficznego podejścia do sztuki jako przed­ miotu poznania i jego odniesień do historii sztuki, oczywiście przy pod­ stawowym założeniu - ukazania „etnicznej specyfiki", ale też „odrzuceniu „estetycznego nihilizmu" (S.W. Iwanow), niedocenianiu szczególnego arty­ stycznego wyra™ dzieł, przejawiającego się poprzez znaczenia etniczne, etniczno-genetyczne i funkcjonalne. Na plan pierwszy wysuwa się zatem poznanie związków dzieł i form sztuki ludowej z całokształtem życia etosu, z jego wyobrażeniami (modelem świata), w szczególności z mitologią, rytua­ łem, funkcjami praktycznymi i poznawczymi. Stąd ważny pozostaje szczegól­ ny zwrot ku semantyce, odsłanianiu złożonej symboliki, ku mikroelementom technicznej strony twórczości w zakresie: sztuk plastycznych, form dekoracyjno-użytkowych, artystycznej obróbki metalu, ornamentyki, tkactwa, hafciarstwa, plecionkarstwa, itd. Zarysowuje się też specyficzna rola badań wczesnych form i stadiów sztuki ludowej przynosząca cenny materiał dla poznania osobliwości etnicznych i etnokulturowych procesów naszych cza­ sów (zwłaszcza w zakresie niektórych już zanikłych form kultury deter­ minujących również antropologiczne typy tradycyjnych społeczności). Myśl główna przyświecająca etnograficznej orientacji w badaniu sztuki ludowej, jak również pozostałych przywoływanych tu dziedzin, zawiera się w pojmowaniu ich przejawów jako elementów dynamiki życia etnosu wto­ pionych w procesy egzystengi przez swój związek z rytuałem oraz inne praktyczne funkcje. Ta orientacja przyświeca też przywoływanym w książce terminom i pojęciom, dzięki czemu słownik ten może być percypowany na kilku poziomach: od ogólnej deskrypcji zjawisk do głębokich odniesień mityczno-rytualnych. Należy mocno zaakcentować również inną myśl wio­ dącą książki, wynikającą z wymienionego wyżej założenia, iż w kontekście tradycyjnego modelu życia etnosu, w ogólnym obszarze jego kultury owe trzy dziedziny tworzą nierozszczepialną całość ze względu na ich związek z praktyką i określającym ją światopoglądem, ich funkcjonalne ukierun­ kowanie, charakter semantyki i ześrodkowanych w nich informacji o historii etnicznej i specyfice etnosu. W tym świetle jako jedno z najistotniejszych zadań współczesnej etnografii jawi się przełamanie izolacji w poznawaniu ukazanych dziedzin - postulat badań kompleksowych. O pełnym powodze- �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 235 niu wskazanego stanowiska świadczą hasła słownikowe (79) opracowane przez znanych z kompetencji naukowych badaczy rosyjskich i niemieckich, wsparte reprezentatywną, międzynarodową bibliografią. Omawiane kom­ pendium wiedzy świetnie odpowiada zwłaszcza potrzebom zorientowanych antropologicznie folklorystów, których interdyscyplinarne obserwacje wy­ magają głębokiego osadzenia w złożonej i wielopoziomowej rzeczywistości etnograficznej. Takie spojrzenie przynieść może właśnie pożądane efekty badawcze, choć wymaga ono dużej sprawności intelektualnej badającego. Jego próbą są np. następujące hasła: mit, poznanie mitologiczne, czas mitologiczny, mitologiczna kosmogeneza i socjogeneza, model kosmiczny, symbol, symbolika, dające podstawy światopoglądowe wszystkich etnograficzno-folklorystycznych faktów. Na uwagę zasługują też takie hasła ogólne jak: książka popularna, kalendarz, karnawał, teatr ludowy, ku­ kiełkowy, maski, etnometeorologia, medycyna ludowa, metrologia oraz wiele innych bazujących na źródłach wschodniosłowiańskich, europejskich i pozaeuropejskich, istotnych dla badaczy polskich w perspektywie komparystycznej, ale przede wszystkim ze względu na preferowaną metodę kompleksowego oglądu. Obecna edycja „Zbioru pojęć i terminów etnogra­ ficznych" to zatem rodzaj klucza do szczegółowych eksploracji, w których wszystkie elementy etnograficzno-folklorystycznego bricolage pozostają wo­ bec siebie w trwałym związku. Anna Brzozowska-Krajka Dominique Cardon, Guide des teintures naturelles. Plantes - Lichens - Champingons - Mollusquies et Insectes, Delachaux et Niestlé, Neuchâtel - Paris 1990, ss. 400, 49 tablic barwnych; współpraca przy wyborze ilustracji: Gaétan du Chatenet Autorka tej podstawowej pracy z zakresu farbiarstwa barwnikami natu­ ralnymi sama wypróbowała działanie znacznej części omawianych surow­ ców. We „Wprowadzeniu" wyjaśniła jednak, iż nie zdołała uwzględnić nie­ których surowców występujących sporadycznie w afrykańskich i amerykań­ skich dżunglach i używanych tylko przez niektóre plemiona. Miała też trudności z wyborem omawianych roślin farbiarskich. W założeniu autorce chodziło przede wszystkim o ukazanie barwników szerzej stosowanych w farbiarstwie na przestrzeni dziejów. Część z tych roślin miała także znaczenie lecznicze. D . Cardon przytoczyła wyjaśnienia z zakresu teorii światła i re­ akcje chemiczne spotykane w farbiarstwie oraz omówiła przygotowanie surowców włókienniczych do przyjęcia farby. Chodzi tu o różne typy zapraw i stosowanie barwników kadziowych. Autorka scharakteryzowała następnie typy barwników (z podziałem na roślinne i zwierzęce oraz - wedle kolorów �236 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA i ich odcieni). Podręcznik ukazuje praktyczne recepty farbiarskie. Wykorzy­ stano tu doświadczenia badawcze autorki, zdobyte podczas przygotowy­ wania jej tezy doktorskiej o technologii średniowiecznego sukiennictwa w Langwedocji, Katalonii i na Balearach. Należy podkreślić niezwykłą konsekwencję układu omawianej książki. Nie można było przyjąć łatwiejszego układu słownikowego, dobry indeks ułatwia też znalezienie określonych barwników. Tablice barwne zawierają niezwykle staranne przerysy omawianych materiałów farbiarskich, ułatwiając ich identyfi­ kację w razie trudności terminologicznych. Praca, oprócz części wstępnej, zawiera omówienia barwników roślinnych i zwierzęcych. Barwniki mineralne natomiast, mimo ich wczesnego użytkowania przez człowieka, nie należą do tematyki książki (dotyczy ona bowiem tylko naturalnych środków farbiarskich). W wewnętrznym podziale na rozdziały autorka omówiła zielone rośliny barwiące na czerwono, co na język chemii przekłada się jako barwniki chinonowe. Z bardziej znanych wymieniła krokosz i różne typy marzanny. Przyjęła często stosowany podział wewnętrzny w charakterystyce barwników (w książce ma on odniesienia do barwnych tablic). Po opisie barwnika i ustaleniach terminologicznych podano miejsce upraw i występowania zwierząt, których części są używane do celów farbiarskich, informacje o czasie zbioru, zasadach wydobywania barwnika, uzyskiwanych barwach i ich zastosowaniach. Omawiano też obszernie zastosowanie barwników od starożytności do współ­ czesności, wraz ze skalą produkcji przemysłowej. W kolejnych rozdziałach autorka skoncentrowała się na sposobach bar­ wienia na żółto roślinami zawierającymi flawony oraz roślinach barwiących od czerwieni do czerni, zawierających antocyjany. Do najbardziej znanych z tej grupy barwników roślinnych należy kampesz. Nie wszystkie barwniki żółci są natomiast flanoidami; wymienia się tu szafran i kurkumę. Ogromna grupa barwników pozwalających uzyskać błękit zawiera indygo, do najdawniej używanych należy urzet. Rośliny zawierające taninę barwią na różne odcienie beżu, szarości, czerni i brązu. Można tu wymienić różne typy dębowych galasówek i kory, a także kasztanowce, winorośl, granatowieć, sumak i niektóre gatunki liści herbacianych. Barwniki uzyskiwane z grzybów i porostów były zawsze mniej znane ze względu na trudności ich wykorzystania na skalę przemysłową. Autorka omawia ich kwasowy skład chemiczny, wskazuje także na obecność chino­ nów. (Wiele z tych barwników można było badać na południu Francji). Wśród barwników zwierzęcych, z których uzyskiwano poszukiwane od­ cienie czerwieni i fioletu, z najsławniejszą purpurą tyryjską, D . Cardon wy­ mienia różne rodzaje mięczaków i owadów. Autorka przytacza także staro­ żytne przepisy farbiarskie Pliniusza i Witruwiusza podkreślając, że podobne odcienie czerwieni można było uzyskać z barwników roślinnych. Barwy karmazynu, szkarłatu i cynobru pozyskiwano natomiast z owadów zawiera­ jących barwniki antrachinonowe. Obok różnych typów kermesu i koszenili autorka dała staranne omówienie czerwca zwanego polskim (wykorzystano �237 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA tu prace Z. Roweckiego i H . Wernerówny, wydawców dzieł Breyniusa i von Bernitza). Podkreśliła znaczenie czerwca i kermesu z Armenii zwracając uwagę, że nie wytrzymały one konkurencji amerykańskiej koszenilii. Dobrze wydana książka jest podstawowym podręcznikiem barwników naturalnych i łączy znakomitą znajomość historii farbiarstwa ze współczesną wiedzą chemiczną i techniczną. Irena Turnau Le costume populaire provençal. Rode de basso Prouvenço, Yves Fattori (ed) Musée des Arts et Traditions Populaires de Moyenne Provence, Edisud, Aix-en Provence 1990, ss. 223, ryc. 437, w tym barwnych 320 + 17 tablic wykrojów Książka ta jest pracą zbiorową 10 autorów pod ogólną redakqa i ze znacznym wkładem autorskim Yves Fattori. Ubiór prowansalski oznaczał się wyjątkową oryginalnością i bogactwem rozwiązań zdobniczych.Zarazem zachowała się bogata ikonografia sięgająca co najmniej X V I I I w. oraz za­ bytki muzealne ukazujące także ubiór roboczy chłopów, co stanowi wielką rzadkość. Te ostatnie zostały opublikowane w wydanej wcześniej książce Michela Biehna, dotyczącej tej tematyki. Ukazano tam mianowicie wieś­ niaczki w codziennych ubiorach. W końcu X V I I I w. noszono koszulę z za­ kasanymi do łokcia rękawami, kaftan karako z drukowanego perkalu z du­ żym dekoltem osłoniętym chustką zawiązaną na szyi. Spódnica do kostek była ocieplana pikowaniem na bawełnie. Na nią wkładano drugą spódnicę z drukowanego perkalu, drapowaną podciągnięciem z przodu i fartuch. Ubiór ten nie uległ zmianie w I ćwierci X I X w. Ocieplana pikowaniem spódnica była częściowo osłonięta fartuchem z kieszeniami, gorset nie miał rękawów, a koszulę osłaniano przy szyi chustką z barwnego drukowanego perkalu . Ten typ odzieży roboczej nie przypominał mody miejskiej, a cha­ rakterystyczny ubiór dwuczęściowy był łatwiejszy do wykonania w domu. Omawiana książka ukazuje odzież roboczą i chłopów i pasterzy. Autorzy Le costume... dali systematyczny opis wszystkich części odzieży kobiecej i męskiej, noszonej przez chłopów, rzemieślników i najzamożniejszych przedsiębiorców. Zajęto się także akcesoriami, takimi jak: parasole, koronki, hafty i guziki, oraz technikami krawieckimi. Słowniczek objaśnia terminologię kostiumologiczną w języku prowansalskim. Na wyjątkową uwagę zasługuje zespół wyobrażeń ikonograficznych pochodzących z ob­ razów wotywnych z X V I I I i X I X w. Ukazują one cudowne ocalenia żeglarzy, 1 1 Michel Biehn, En jupon piqué Laflïtte, b.m. 1987. et robe d'indienne. Costumes provençaux, É d i t i o n s Jeanne �238 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rybaków, wnętrza mieszkalne z łożami chorych tak chłopskie jak mieszczań­ skie o różnym stopniu zamożności. W tej bogatej ikonografii uderza charak­ terystyczny ubiór o szczególnej rozmaitości nakryć głowy a więc męskich kapeluszy o różnych kształtach i fantazyjnych czepków damskich. Ubiór ten nie ulegał poważniejszym zmianom od końca X V I I I do co najmniej pierwszej połowy X I X w. Zanalizowano szczegółowo przekształcanie się roboczych fartuchów, które w X V I I w. ulegały stale znacznemu rozszerzeniu dla lepszej ochrony reszty ubioru. Obie książki dobrze się uzupełniają i przedstawiają wyjątkowo interesujący przykład archaicznych ubiorów ludowych, niezależ­ nych od panującej mody miejskiej. Irena Turnau Marie Mercie, Sophie Charlotte Capdevielle, Voyages autour d'un cha­ peau, Éditions Ramsay de Cortanze, Paris 1990, ss. 208, ryc. 216, w tym barwnych 36 Książka ta z pozoru wygląda na popularnonaukową. Jednakże przy staranniejszej lekturze okazuje się, że jest to sumienne opracowanie historii nakryć głowy z obszernym słowniczkiem oraz znakomitymi ilustracjami. Autorki rozpoczynają od znalezisk prehistoryeznyeh w Europie, następnie uwzględniają tradycyjnie Egipt, Grecję i Rzym. Obszerny rozdział o Galii i średniowieczu od V - X V w. przynosi informacje z Francji i innych krajów Europy zachodniej. Dalszy podział przyjmuje tradycyjne chronologie kostiumologii francuskiej a więc okres renesansu, siedemnastego stulecia, panowania Ludwika X V i X V I . Dalej omawia się okres od Dyrektoriatu do Restauracji, drugiego Cesarstwa i końca X I X w. Opracowanie kończy obszerne omówienie zmiennych mód nakryć głowy w X X w. wraz z uwzględ­ nieniem wielkich domów mody i ich wzorów. Opracowanie to może być pożyteczne przy ustalaniu terminologii wszel­ kich akcesoriów mody zachodnioeuropejskiej. Można też wykorzystywać ustalenia słownikowe (kilkaset haseł). Hasłowym określeniem wszelkich form nakryć głowy jest w tej książce kapelusz. Brak natomiast różnorodnych dodatków tego typu do europejskich strojów ludowych, które miały wyjąt­ kowo silny charakter znakowy informujący o stanie cywilnym, płci, wieku i statusie społecznym właściciela. Jednakże tematyka akcesoriów oficjalnej mody zawsze była bardziej atrakcyjna dla szerszego kręgu odbiorców. Nie­ liczne informacje o nakryciach głowy tak wieśniaków jak przedstawicieli obcych w danym społeczeństwie grup etnicznych przynoszą fragmentaryczne dane do historii ubiorów ludowych. Irena Turnau �239 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Maria Cristina Masdea, Angela Carola Per rotti, Napoli - Firenze e Ritorno. Costwni popolari del Regno di Napoli nelle Collezioni Borboniche e Lorenesi, Guida Editori, Napoli 1991, ss. 233, ryc. 200 + 36 tablic barwnych Jest to katalog wystawy ukazującej zbiory ogromnej kolekcji ikonografii ubiorów ludowych ze znacznej części zachodnich Włoch od Neapolu do Florencji wraz z 11 regionami. Różnice w ludowej odzieży z końca X V I I I i X I X w. ukazano w opracowaniach jedenastu autorów, nie mających cha­ rakteru opisu katalogowego lecz będących omówieniem syntetycznym licz­ nych ilustracji. Ten układ sprawia, że otrzymujemy opracowanie przed­ stawionej ikonografii a nie jedynie wprowadzenie do katalogu wystawy. Ujęcie to ma znaczniejsze walory informacyjne. Widać z niego, że zarówno szeroko pojęte regiony królestwa Neapolu, jak sąsiadujących z nim wysp, a także Lukki i okolic Florencji miały wyodrębnione przynajmniej odświętne ubiory. W niektórych z nich przytaczano ikonografię z najstarszych włoskich albumów pochodzących z X V I w. Pojęcie ubioru ludowego potraktowano szeroko. Wykorzystano materiały z tak licznych w X V I I I w. wedut miejskich i przedstawienia odzieży rybaków w nadmorskich okolicach. Opracowanie Elisy Miranda o strojach mieszkańców okolic Bari i Otranto ukazuje porów­ nawczo inny region Włoch. Książka ta przynosi nieznane dotychczas materiały przechowywane w prywatnych kolekcjach. Pozwolą one na opracowanie w przyszłości atlasu strojów ludowych różnych ziem włoskich. Dotychczas zagadnienie to było rzadko poruszane w literaturze przedmiotu. W ostatnim okresie opubliko­ wano wprawdzie kilka katalogów wystaw ubiorów z poszczególnych regio­ nów, jednakże rzadko miały one bardziej syntetyczny charakter. Irena Turnau Ritratti di Carnia tra '600 e '800. Dalia Donazione Ciceri. Costumi e tessuti nella tradizione Tolmezzo, Museo Carnico delie A r t i Popolari „Michele Gortani", b.m. 1990, ss. 95, ryc. 68 +barwnych 36 Katalog wystawy ze zbiorów Muzeum w Karnii na północy Włoch ukazuje duży zbiór prowincjonalnych portretów i innych obrazów z X V I I i X I X w. przedstawiających mieszczan i chłopów z podgórskiego regionu. Ikonografia ta została omówiona w dwóch wprowadzających artykułach Gilberto Ganzera i Attiliany Argentieri Zanetti. W sumie ukazano szerzej 40 portretów, które następnie przedstawiono w obszerniejszym katalogu zawierającym kilkadziesiąt zabytków ikonograficznych i 16 dokumen­ tów dotyczących historii omawianej kolekcji. Książka ta stanowi znako­ mity materiał porównawczy nie tylko do historii tego odciętego od obcych �240 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wpływów regionu Włoch, lecz do odzieży podgórskich regionów Europy X V I I - X I X w. Portrety prowincjonalnych malarzy ukazują charakterystycz­ ne twarze mieszczan i chłopów przypominające swym ostrym realizmem portrety sarmackie Polski, Węgier czy Słowacji. Zarazem analiza przed­ stawionych ubiorów ukazuje bardzo powierzchowne wpływy tak francuskiej mody tego okresu, jak jej ludowej wersji z innych regionów Włoch. Męskie ubiory świadczą o nieco większym wpływie tej mody przynajmniej w spod­ niach do kolan przy prosto krojonych kaftanach i kołnierzach koszul za­ miast halsztuków. Większa rozmaitość cechuje odzież kobiet, rzadziej opusz­ czających swe miejsce zamieszkania Noszą one różne czepki, chustki lub szale misternie zawiązywane na głowach, gorsety na haftowanych koszulach i fartuchy na długich spódnicach. Należy zaobserwować wczesne rozpow­ szechnienie się drukowanych płócien lub perkali, z których szyto fartuchy. Dzieci ubierano podobnie jak dorosłych jeszcze w X I X w. Irena Turnau IISITfDT IRC^FOIOGII I El!:0!i *f Polskiej Akademii Nauk Z A K Ł A D ETNOLOGU A l . Solidarności 105» 00-140 W a r s z a w a te!. 2 0 - 2 8 - 8 1 do 8 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b4c34453ee7bbd6d045eb462a5cd8ca.pdf 6933f537aef6297d0aa052541e21b9cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1533 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1418 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1993 t.37 z.2, s.4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XXXVII Zeszyt 2 Warszawa 1993 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, LAnna Zambrzycka-Steczkowska Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska-Stawarz Na okładce wykorzystano grafikę Alicji Czajkowskiej-Magdziak Korekta: Autorzy ' Etnografia Polska © Copyright 1993. All Rights Reserved All Papers and Photos are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland P L ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-026 Warszawa, Anielewicza 25 m. 104, 96, tel. 3814 88, 38 2627 Zam. nr 54/93. Objętość ark. wyd. 13. Nakład 500 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1913-1993) - Maria Biernacka 5 S T U D I A I MATERIAŁY Anna Z i e l i ń s k a - Prestiż i funkcje języka polskiego w okolicach Baranowicz na Białorusi Prestige and functions of Polish language among the Polish population in Byelorussia Antoni K u c z y ń s k i , Władysław Ł a t y s z e w - O działalności pedagogicznej Bronisława Piłsudskiego (prezentacja źródeł) Educational activity of Bronisław Piłsudski (new source material) Witold T r u s z k o w s k i , - Zdrowie i choroba w poglądach i ujęciu nazewniczym mieszkańców wsi tradycyjnej The concept of health and illness in traditional peasant views and terminology Katarzyna P a r a d o w s k a - Włochy i Włosi w czasopiśmiennictwie polskim lat 1871-1914 (na przykładzie „Kłosów") Italy and the Italians in the years 1871-1914 in Polish periodical literature (the case of „Kłosy") Maciej Z ą b e k - Zwyczaje kulinarne i wzory konsumpcji pożywienia w tradycyjnej kulturze Sudańczyków Culinary customs and patterns of food consumption in the Sudanese traditional culture 19 28 29 44 45 76 77 93 95 119 KRONIKA Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze - Danuta Paprocka, Bogusław Paprocki Źródła do dziejów rodziny Kolbergów (1819-1939) - Bogusław Paprocki I Europejska Konferencja Muzeów Etnograficznych - Muzea i społeczeństwa w Europie kultur, Paryż, 22-24 lutego 1993 r. - Edward Pietraszek Ekologia i Folklor - Violetta Przerembska I I Międzynarodowa Sesja „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Eros i Thanatos", część I , Lublin 30 marca - 2 kwietnia 1993 r. - Iwona Kabzińska-Stawarz Sympozjum ku uczczeniu 500-lecia ewangelizacji Ameryki Łacińskiej, Pieniężno - Michał Krzyżagórski SVD The Xinjiang Oirad in the 1990s: A Preliminary Report - Krystyna Chabros 121 132 137 141 145 152 159 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthropology. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1266d3d2acef6fff57484b7da8764667.pdf 5f5e13849275d806a88b4e4b72f2bad7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:989 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:910 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.331-342 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 E K S P E D Y C J A E T N O G R A F I C Z N A P A N 1978. B A D A N I E K U L T U R Y MNIEJSZOŚCI N A R O D O W Y C H M O N G O L I I Tegorocznemu wyjazdowi ekspedycji etnograficznej Polskiej Akademii Nauk do Mongolii towarzyszyły emocje, jakie przeżywa się zazwyczaj przed pierwszym kontaktem ze słabo zbadanymi społecznościami, narodami lub mniejszościami wchodzącymi w ich iskład. W tym roku, kontynuując rozpoczęte przed paroma laty prace ukierunkowane na poznanie kultury mniejszości narodowych zachod­ niej, ałtajskiej części Mongolii, zamierzaliśmy przeprowadzić pierwsze, kilkutygod­ niowe badania wśród Eletów i Miangatów zamieszkujących tereny należące do ajmaku (województwa) kobdoskiego. Z w a ż y w s z y na gospodarczą specyfikę terenu zamieszkanego przez wybrane grupy z dominującym pasterstwem tradycyjnych pięciu rodzajów zwierząt (o dużej przewadze owiec rasy mongolskiej i półcienkorunej czamarskiej), słabo rozwiniętym rolnictwem oraz zupełnym niemal brakiem przemysłu, bazując również na dotychczasowych doświadczeniach z badań wśród Torgutów somonu (powiatu) Bułgan tegoż ajmaku zakładaliśmy, że tereny te w mniejszym stopniu niż region centralny czy wschodni zostały dotknięte w p ł y ­ wami urbanizacji i industrializacji. Sądzono, że stosunkowo niewielki stopień mo­ dernizacji życia pozwolił zachować tam niektóre dawne, archaiczne rysy kultury pasterzy mongolskich i pamięć o tym, co nie poddaje się już naszej obserwacji. Eleci i Miangaoi należą do l u d ó w m ó w i ą c y c h językami mongolskimi i zaliczani są do mongolskich mniejszości narodowych językowo i kulturowo spokrewnionych z Chałchasami. Znaczna część Eletów, których liczbę szacuje się na ponad 5000, zamieszkuje somon Erdenebüren w ajmaku kobdoskim. Oprócz nich mieszka tam kilkanaście rodzin kazachskich. Mniejszą grupę Eletów spotykamy także w cen­ tralnej części Mongolii, na północ od jeziora Ogijn, na terenie dwóch s o m o n ó w ajmaku ar changa jskiego. Jednakże, jak sądzą niektórzy badacze (np. C h . C . Ral'din) grupa ta w znacznie mniejszym stopniu zachowała cechy charakterystyczne dla tzw. Ojratów (zachodnich Mongołów) niż grupa zamieszkująca somon Erdene­ büren \ Miangaoi, liczący ponad 4000 osób, zamieszkują (wraz z częścią Derbetów) so­ mon Miangad. Zaliczani są oni także do Ojratów, choć np. G.N. Potanin traktował ich jak zmongolizowanych Urianchajów. Najczęściej jednak wyprowadza się ich pochodzenie od Chotgojtów. Wspomina o tym także legenda, jaką opowiedziano nam w somonie Miangad. Pamiątką po wydarzeniu, jakim było oddzielenie się przodków dzisiejszych Miangatów od Chotgojtów w celu założenia odrębnego choszunu (jednostki administracyjnej feudalnego państwa .mongolskiego), co miało 1 C h . C . R а Г d i n, Etniczeskoj sostaw sowriemiennogo nasielenija Mongolsko] Narodnoj Riespubliki, [w:] Problemy etnografii i etniczeskoj istorii narodów Azii, Moskwa 1968, s. 25-26. �332 KRONIKA miejsce w końcu X V I I I w. lub na początku X I X , są m. in. aplikacje w kształcie pochwy na nóż naszywane na stroje kobiece. Do niedawna kobiety miangackie nosiły także za pasem nóż i krzesiwo. Wytłumaczenie tego faktu, tak obcego kul­ turze mongolskiej, nie zezwalającej na ogół kobietom na używanie tzw. ,,męskich" przedmiotów, jest następujące: utworzenie oddzielnego choszunu było możliwe tyl­ ko wtedy, jeśli oddzielająca się grupa liczyłaby 1000 mężczyzn (mongolskie słowo mianga znaczy tysiąc). W grupie tej nie było jednak tylu przedstawicieli tej płci, aby w i ę c zrealizować pierwotne zamiary część kobiet przebrano w stroje m ę s k i e . Kultura Eletów i Miangatów nie jawi się nam jako zupełnie biała plama na mapie etnograficznych badań. W literaturze znajdujemy nieco opisów niektórych jej dziedzin, informacje o podstawach gospodarki, kulturze materialnej, religii, folklorze, etnogenezie, obrzędach rodzinnych, zebrane m. in. przez mongolską eks­ pedycję etnograficzną w latach pięćdziesiątych (przez B. Sandaga, S. Badamchatana, L . Sonomcerena) czy wcześniej, w latach trzydziestych, przez Dżamcarano i Ceweena . Nieco materiałów dostarczyły także relacje podróżników (przede wszyst­ kim rosyjskich) oraz prace radzieckich i węgierskich ekspedycji naukowych (prze­ de wszystkim lingwistów). W bieżącym roku ekspedycja etnograficzna Mongolskiej Akademii Nauk przeprowadziła na terenie zachodniej Mongolii prace skoncentro­ wane głównie na problematyce obrzędowości rodzinnej. Na rezultaty tych prac będziemy jednak musieli trochę poczekać. Cennym źródłem do poznania dziejów i kultury interesujących nas grup są zabytki piśmiennictwa ojrackiego, pisane tzw. jasnym pismem, które zostało stwo­ rzone w 1636 r. Dzięki nim otrzymaliśmy wiele danych do historii plemion ojrackich i jej bohaterów, informacje o prawach, religii, kultach, wiedzy i t p . Nie przeprowadzono jednak do tej pory kompleksowych badań nad kulturą mongol­ skich mniejszości narodowych, nie podejmowano ważniejszych prób wyjaśnienia obserwowanych zjawisk. Członkami tegorocznej ekspedycji etnograficznej P A N byli: prof, dr Witold Dynowski (kierownik), dr S ł a w o j Szynkiewicz i autorka tego sprawozdania, repre­ zentujący I H K M P A N . Dr S. Szynkiewicz prowadził badania nad rodziną, stosunkami w e w n ą t r z tej grupy, społecznymi uwarunkowaniami jej funkcjonowania i obrzędowością. W szcze­ gólności badał on zagadnienia związane z p o k r e w i e ń s t w e m , zwyczajami rodzinnymi i dorocznymi, kultami i symboliką. W sferze pokrewieństwa i pochodzenia skon­ centrował się na regułach dziedziczenia, podziału rodu i lineażu, zakresie egzogamii i tradycjach matrylateralnej wymiany małżeńskiej oraz identyfikacji etnicznej. Za najważniejsze osiągnięcia należałoby tu uznać stwierdzenie (po raz pierwszy w terenie, a w i ę c poza źródłami pisanymi) w y s t ę p o w a n i a lineażu w Mongolii oraz zebranie d o w o d ó w na to, że utrzymanie się funkcjonujących rodów u Ojratów należy przypisać oddziaływaniu władz feudalnych przed rewolucją, które trakto­ w a ł y rody jako fragment struktury administracyjnej. W zakresie zwyczajów rodzinnych S. Szynkiewicz badał zachowanie związane z rozwodem, rolą krewnych macierzystych w życiu obrzędowym (gdzie uzyskano nowe informacje np. o pomocy przy uzdrawianiu chorego dziecka) i inne dotyczą­ ce zachowań tworzących tzw. kompleks awunkularny, obrzędowością weselną, 2 8 4 2 Podobne legendy znajdujemy u B. S a n d a g a , Mjangadyn garal üüslijn asuudlaas, Etnografijn Sudłał, Ułan Bator 1969, t. 4, s. 81-103, oraz u L . S o n o m ­ c e r e n a , Mjangad jastny dzan ujlijn tuchaj towcz temdeglel, Studia Museologica, Ułan Bator 1975, t. 2, s. 52-53. D. P e r 1 e e, Etnograf iczeskije issledowanija w Mongolsko] Narodnoj Riespublikie, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropologiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, Moskwa 1970, t. 9, s. 346-349. Ch. L u w s a n b a l d a n , Tod üseg, tüünij dursgaluud, Ułan Bator 1975 3 4 �KRONIKA 333 pogrzebową i związaną z dzieckiem. Zebrał on nowe materiały wyjaśniające pew­ ne zwyczaje p o c h ó w k o w e dzieci i pozwalające wiązać je szerzej z obrzędowością ludów tureckich. Ustalił ponadto w y s t ę p o w a n i e cmentarzy lineażowych i potwier­ dził p o c h ó w k o w e zwyczaje wspominkowe. Po raz pierwszy w etnograficznych badaniach terenowych podjęty został temat adopcji, który jednak udało się opisać tylko częściowo. Oddzielne zagadnienie w ramach badanych zwyczajów rodzinnych stanowiła tabuizacja imion ludzkich. Badając obrzędowość doroczną, zwłaszcza noworoczną i letnią, S. Szynkiewicz wyodrębnił kompleks obrzędów związanych z początkiem lata jako konkretnego obrzędu kalendarzowego. Badania nad kultami przyniosły nowe dane na temat ofiar składanych ognio­ wi i pozwoliły stwierdzić, że obrzęd ten dokumentuje utrzymanie się do początku X X w. form wielkorodzinnych. S. Szynkiewicz badał ponadto formy kultu towa­ rzyszące zwyczajom związanym ze zwierzętami oraz zwyczaje związane z kośćmi zwierzęcymi. Próbował on także wyjaśnić zachowania powiązane z symboliką płodności oraz pojęcie siły życiowej cłiij-mor. Autorka tego sprawozdania, zbierając materiały do zagadnienia „Kultura l u dyczna pasterzy mongolskich" uzyskała informacje odnośnie do form rozrywki spotykanych najczęściej wśród pasterzy (należących do poszczególnych grup płci i wieku) uwzględniając zmiany, jakim podlegały zarówno same zachowania l u dyczne (gry, zabawy itp.), jak i ich popularność. Baczniejszą u w a g ę zwróciłam przede wszystkim na formy, których korzenie sięgają odległej przeszłości, mające w i e l o w i e k o w ą tradycję w kulturze mongolskiej, takie jak „trzy gry mężnych" (erijn gurwan naadam) tj. w y ś c i g i koni, zapasy i łucznictwo oraz cagaan mod, ałag melchij, choroł, ger barich, szagaj, domino i szachy. Podjęłam próbę w y j a ś ­ nienia ich miejsca i roli w kulturze, przyczyn przetrwania i zmian w pełnionych funkcjach społeczno-kulturowych. P r ó b o w a ł a m ponadto określić przyczyny i oko­ liczności zaniku innych, występujących dawniej, form rozrywki pasterzy. We wszystkich zachowaniach ludycznych (przede wszystkim w grach i zaba­ wach) starałam się odnaleźć nici łączące je z kulturą widzianą szerzej, traktując je jak soczewkę skupiającą niektóre cechy tej kultury. Szukałam w nich m. in. odbicia dawnych obrzędów, wierzeń i kultów, stosunków społecznych, charakteru gospodarki itp. Interesowały mnie czasowo-przestrzenne ramy tych form- oraz ich spontaniczna przypadkowość, jak i organizacja, to co powszednie i co należy do zespołu zachowań świątecznych. Oddzielne pytania dotyczyły zachowań uczestni­ k ó w gier i zabaw, w i d z ó w i „aktorów", prób przywołania szczęścia, wspomożenia losu lub zapeszenia przeciwnika. Nieco mniej miejsca, z uwagi na brak czasu, poświęciłam warunkom sprzyja­ jącym rozwojowi poszczególnych form rozrywki, takim jak charakter środowiska naturalnego, rodzaj potrzeb kulturalnych, rozplanowanie przestrzenne, np. centrum somonowego, brygad i aili (grup jurt powiązanych w s p ó l n y m i zadaniami gospodar­ czymi) pasterskich i odległości między nimi w odpowiednich porach roku, rytm przekoczowań i in. Za najważniejsze rezultaty prac, jakie przeprowadziłam w bieżącym roku, uznałabym ustalenie związków między niektórymi grami i zabawami a obrzędami dorocznymi i rodzinnymi, przede wszystkim tzw. obrzędami przejścia, gdzie owe formy w y s t ę p u j ą w y r a ź n i e w funkcjach wspomagających obrzęd lub odzwiercied­ lających jego dawne rysy i znaczenie. U z y s k a ł a m także, po raz pierwszy w terenie, informacje o zakazach dotyczą­ cych niektórych zabaw (np. lalkami i figurkami zwierząt: psa i wrony). Zakazy te miały podłoże religijno-magiczne i związane były z wierzeniami, iż zabawa przedmiotem ukształtowanym np. tak jak lalka na podobieństwo człowieka lub �334 KRONIKA figurkami niektórych zwierząt może sprowadzić nieszczęście na rodzinę bawiącego się nim dziecka. Brak lalek w tradycyjnym zestawie zabawek dziecięcych, który nurtował wielu mongolistów, w i ą ż e się silnie z funkcjami, jakie pełniły figury mające kształt człowieka (robione przez łamów) w obrzędach mających na celu 'oczyszczenie np. jurty i zamieszkującej ją rodziny z niepowodzeń lub chorego z nękającej go niemocy. Przy badaniu genezy niektórych form rozrywki zapisałam wiele legend z w i ą ­ zanych z powstaniem lub przeniknięciem owych form na tereny Mongolii. Na tym przykładzie uwypuklają się bardzo wyraźnie kulturowe w p ł y w y Chin. Zaznaczają się one ponadto w utrzymującym się do dziś nazewnictwie przedmiotów u ż y w a ­ nych przez uczestników różnych gier oraz w towarzyszącym tym grom słownictwie. Równolegle do prac polskich członków ekspedycji, jej tłumacz, pracownik n a ­ ukowy MAN, D. Tangad, prowadził badania nad słabo jeszcze poznaną sferą k u l ­ tury mongolskiej, jaką jest symbolika. Przedmiotem jego badań była symbolika różnych rodzajów ruchu, kolorów, figur geometrycznych, liczb, słów (przede wszyst­ kim sajn, tzn. dobry, pozytywny i sajchan — ładny) oraz zwierząt należących do 12-letniego cyklu kalendarzowego, w którym każdy rok oznaczony jest n a z w ą jed­ nego z 12 zwierząt, np. myszy, krowy, tygrysa itd. Oprócz tych 12 zwierząt, przed­ miotem szczególnej uwagi Tangada była symbolika psa. Otrzymał on tam wiele interesujących informacji, wskazujących m.in. na mitologiczne związki pochodze­ niowe psa i człowieka, znajdujące swój wyraz m.in. w obrzędach i zwyczajach pochówkowych. W somonie Erdenebiiren członkowie ekspedycji zostali zaproszeni do uczestnic­ twa w weselu, jako goście strony pana młodego. Mieliśmy w i ę c nieczęstą okazję obserwowania współczesnego obrzędu weselnego, sporządzenia dokumentacji foto­ graficznej i porównania zachowań, których byliśmy świadkami z informacjami znanymi nam z literatury i dotyczącymi wcześniejszych okresów . W somonie Miangad natomiast obserwowaliśmy dwudniowe święto naadom, organizowane dla uczczenia kolejnej rocznicy z w y c i ę s t w a Rewolucji 1921 r. i pod­ sumowania w y n i k ó w roku gospodarczego. Zasadniczym punktem naadomu były, jak to jest w zwyczaju, wyścigi koni należących do różnych grup wieku i zapasy. Obserwacje, jakie przeprowadziliśmy dostarczyły nam wielu informacji o zacho­ waniach uczestników, o samej organizacji i oprawie tego święta, o kontynuacji bądź też zaniku tradycyjnych zwyczajów naadomowych. 5 Iwona Kabzińska-Stawarz T R A D Y C J A W E WSPÓŁCZESNEJ K U L T U R Z E MONGOLSKIEJ REPUBLIKI LUDOWEJ Sale Uniwersytetu Warszawskiego i Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N w Warszawie goafciły w dniach 24 i 25 października 1978 r. uczestników wydarzenia wielce w a ż n e g o i interesującego nie tylko dla mongolistów. Wydarzeniem tym była konferencja zorganizowana przez pracowników w y ż e j wymienionych insty­ tucji, etnografów zajmujących się problematyką mongolską. Obok n a u k o w c ó w polskich uczestniczyli w niej także goście reprezentujący niektóre ośrodki mongolistyki w Europie, Azji i Australii, etnografowie i językoznawcy. Jak podkreślił prof, dr Witold Dynowski otwierając konferencję, sale, w któ­ rych prezentowano referaty i miejsca, gdzie goszczono uczestników tego zebrania, 5 Np. B. C h . T o d a j e w a, Swaďba noj filologii, Moskwa 1974, s. 250-255. u Eljutow, [w:] Issledowanija po wostocz- �KRONIKA 335 są materialną częścią instytucji związanych od dawna z polskimi studiami nad kulturą Mongolii. Z Uniwersytetem Warszawskim łączą się np. nazwiska S. K o ­ walewskiego, W. Kotwiczą, T. Lewickiego, współcześnie zaś S. Kałużyńskiego. I H K M P A N stał się natomiast gniazdem, w którym narodziła się i została zreali­ zowana koncepcja polskiej ekspedycji etnograficznej do Mongolii, mającej już s w ą kilkunastoletnią historię. Dzięki tej ekspedycji udało się nawiązać bezpośred­ nią współpracę z Mongolską A k a d e m i ą Nauk, reprezentowaną przez jej przewod­ niczącego prof. Szerendyba i kierownika Instytutu Historii prof. Nacegdordża, oraz wyjaśnić wiele procesów kulturowych .zachodzących w tym wybitnie pasterskim kraju Azji. Referaty, jakie zostały wygłoszone podczas konferencji, zostaną przedstawio­ ne (niejednokrotnie w wersji znacznie rozszerzonej) w najbliżym tomie „Etnografii Polskiej". W tym miejscu ograniczam się w i ę c tylko do zasygnalizowania faktu zorganizowania spotkania tego rodzaju i podania (w ogromnym skrócie) zasadni­ czych informacji o problematyce poruszanej przez autorów poszczególnych re­ feratów. Zakres tematyczny konferencji był bardzo szeroki. Hasło, pod jakim została ona zorganizowana („Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej"), zezwalało na .znaczną dowolność i umożliwiało wielokierunkowe po­ szukiwania tego, co należało do innej epoki, lecz co funkcjonuje jeszcze w kul­ turze współczesnej Mongolii, w zmienionym niejednokrotnie znaczeniu i formie. Tak szerokiemu sformułowaniu problemu zawdzięczamy też i to, że uczestniczyć w niej mogły aktywnie osoby zajmujące się różnymi sferami kultury mongolskiej, a nie tylko w ą s k i e grono specjalistów. Referaty zaprezentowane przez uczestników konferencji można podzielić na kilka grup tematycznych: 1) generalne rozważania nad niektórymi podstawowymi cechami współczesnej kultury mongolskiej; 2) podłoże współczesnych procesów społeczno-kulturowych i jego ślady we współczesnej kulturze Mongolii; 3) niektóre cechy kultury materialnej pasterzy mongolskich; 4) wierzenia, obrzędy, kulty i inne elemety tzw. kultury duchowej; 5) język i zabytki, piśmiennictwa jako źródło etnograficzne w badaniach kul­ tury mongolskiej. Autorzy referatów bazowali na różnych źródłach, od literatury i ikonografii poprzez materiały pochodzące z badań terenowych do kolekcji muzealnych. Ad. 1. W referacie wprowadzającym prof, dr Zofia' Sokolewicz, reprezentu­ jąca Uniwersytet Warszawski, przedstawiła swe rozważania nad funkcjami kultury tradycyjnej we w s p ó ł c z e s n y m społeczeństwie mongolskim (Functions of Traditional Culture in the Modern Mongolian Society). Wykorzystując przede wszystkim mate­ riały terenowe, stanowiące rezultat badań polskiej ekspedycji etnograficznej, starała się ona udokumentować tezę o częściowej adaptatywności tradycyjnych w z o r ó w do współczesnej kultury pasterzy mongolskich, wiążąc to zjawieko m.in. z tzw. urbanizacją stepu. Mówiąc o tych cechach tradycyjnych w z o r ó w zachowań, które utrzymują się do dziś, wspomniano m.in. o stosunku do zwierząt i przyrody, o formach nauki, pasterstwa i in. Określono także po krotce możliwości, jakie stwarza współczesna kultura indywidualnej ekspresji potrzeb i charakterów jed­ nostek, a w i ę c ich samorealizacji, porównując je z warunkami kultury tradycyj­ nej. W swym referacie Z. Sokolewicz podkreśla ogromne znaczenie etnograficz­ nych badań terenowych w Mongolii dla poznania ogólnych prawidłowości zmian społeczno-kulturowych, transformacji, rozkładu i zachowania się e l e m e n t ó w tra­ dycyjnych w warunkach tych zmian oraz dla lepszego zrozumienia w ł a s n e j k u l ­ tury i jej tradycji. �336 KRONIKA Ad. 2. Niektóre rysy procesów społeczno-kulturowych, jakie zaszły i zachodzą nadal w Mongolii, zostały omówione w kilku referatach, zaliczanych w zaprezen­ towanym tu przeze mnie podziale tematycznym do grupy drugiej. Dr G. Cerenchand, pracownik naukowy Mongolskiej Akademii Nauk, repre­ zentujący na konferencji kraj, będący przedmiotem badań jej uczestników, na­ kreśliła niektóre cechy procesu tworzenia się współczesnego narodu mongolskiego <K niekotorym woprosam etniczieskogo processa w MNR), kontynuując swym wy­ stąpieniem tradycje etnografii mongolskiej, w której wiele miejsca poświęcono badaniom nad etnogenezą, kulturą grup etnicznych zamieszkujących Mongolię i jej przeobrażeniom oraz tworzeniu się jednego narodu mongolskiego w warun­ kach ustroju socjalistycznego. Tezę o zacieraniu się różnic kulturowych między poszczególnymi narodowościami udokumentowała ona wynikami badań tereno­ wych, na których podstawie stwierdzono wytworzenie się znacznych podobieństw w języku, obyczajach, odzieży, stosunkach społecznych (przede wszystkim rodzin­ nych) i ekonomicznych, obrzędach itp. Określono tu także rolę rodziny jako n o ś ­ nika tradycji i cech kulturowych charakterystycznych dla poszczególnych grup etnicznych M R L . Zastanawiając się nad zjawiskami sprzyjającymi rozwojowi pro­ cesu integracji kulturowej, G . Cerenchand wskazała na takie czynniki, jak mał­ żeństwa mieszane oraz podobieństwo struktury ekonomicznej i podstaw egzystencji poszczególnych narodowości. Odległego już dziś podłoża historyczno-kulturowego procesów, jakie obserwu­ jemy dziś w Mongolii, sięgał referat prof. dr. Anatolija Chazanowa (ZSRR) pt. Some Notes on the Origin of Genghis Khan's State. Warunki życia i ogólny obraz kultury jednej z grup etnicznych zamieszku­ j ą c y c h Mongolię scharakteryzowała dr E r i k a Taube (NRD). Jej referat zatytuło­ wany Sowriemiennoje polożienije tuvňncevo siewiero -zapada MNR oparty był także n a wynikach badań terenowych i stanowił rodzaj miniaturowej (z uwagi na ogra­ niczone ramy czasowe poszczególnych wystąpień) monografii. Badając kulturę T u w i ń c ó w M R L , E . Taube zwróciła u w a g ę na utrzymywanie się niektórych tra­ dycyjnych zachowań w kulturze tej grupy. S ą one obecne m.in. w sferze pracy (zajęć podstawowych i dodatkowych), w typie domostwa i jego wyposażenia, w zwyczajach i obrzędach rodzinnych, w charakterze kontaktów między krew­ nymi, w ustnej twórczości, np. bajkach, w których dźwięczą jeszcze echa dawnych w i e r z e ń szamańskich. Spojrzenie na kulturę T u w i ń c ó w M R L odbiegało od trady­ cyjnego opisu etnograficznego. Próbowano tam przede wszystkim połączyć infor­ macje dotyczące poszczególnych dziedzin kultury, ukazać funkcjonowanie poszcze­ gólnych zachowań, systemowe powiązania i ich znaczenie, przedstawiając tę kul­ turę jako zjawisko barwne i dynamiczne. W poszukiwaniu w y j a ś n i e ń obserwowanych zjawisk dr Taube sięgnęła m i n . do w a r u n k ó w życia, położenia geograficznego i kontaktów sąsiedzkich T u w i ń c ó w z innymi narodami, np. Kazachami. Bardziej szczegółowe tematy, związane z przeobrażeniami społeczno-kulturalnymi, podjęli: Roberte Hamayon i K u r u m i Sugita (Francja) oraz Jacek Olędzki i Lech Mróz, reprezentujący Uniwersytet Warszawski. Referat przedstawiony przez R. Hamayon, członka Equipe Ecologie et Anthro­ pologic des Sociétés Pastorales, dotyczył w ł a d z y mężczyzn przekazanej poprzez j ę z y k kobiet i zawierał analizę opozycji: junioralny-senioralny, wyrażających się w sferze płci, wieku i pozycji społecznej. Dzięki tej analizie otrzymaliśmy se­ mantyczny obraz tych opozycji. Przykłady z tzw. „języka kobiet" operującego ekwiwalentami tabuizowanych zwrotów umieszczono w kontekście wielu innych p r z e j a w ó w binarnego przeciwieństwa junioralności i senioralnośai. Japonka K . Sugita, wchodząca również w skład w y ż e j wymienionej ekipy, szeroko o m ó w i ł a zmiany, jakim podlegała pozycja kobiety mongolskiej w różnych �KRONIKA 337 okresach historycznych, na różnych terenach tego kraju, poszukując r ó w n i e ż przy­ czyn tych przeobrażeń. Jej referat (Notes on the Role and Status of Mongolian Women) przygotowany został na podstawie bogatego zestawu źródeł pisanych. Omówiono w nim m.in. miejsce i rolę kobiety w rodzinie i grupie krewniaczej, charakter związków seksualnych, zwyczaje związane z m a ł ż e ń s t w e m , przywileje i zakazy obowiązujące kobiety. Dr J . Olędzki i mgr L . Mróz brali wielokrotnie udział w pracach polskiej ekspedycji etnograficznej w Mongolii. Ich referat Narodnoje priedstawlienije 0 choroszim skotowodie (Wizerunek dobrego pasterza) powstał też przede wszyst­ kim na bazie - materiałów ekspedycyjnych. Przedstawiono w nim pewien model — ideał pasterza, preferowany obecnie w Mongolii, zwracając u w a g ę na zachowania osób, które można by określić mianem dobrych pasterzy, ich stosunek do zwierząt 1 ludzi oraz walory duchowe i moralne. Ad. 3. Niektórym cechom materialnej kultury Mongołów, a raczej m o ż l i w o ś ­ ciom odtworzenia ich na podstawie źródeł, jakimi są zachowane do dziś formy ustnej twórczości pasterzy, p o ś w i ę c o n y był referat prof. dr. Walthera Heissiga (RFN) Reconstructing Mongolian Material Culture from Literature Sources. W re­ feracie cytowane były fragmenty poezji ludowej, oracji i życzeń (ogłoszonych dru­ kiem lub zebranych w terenie), jakie wypowiadano np. podczas produkcji woj­ łoku, strzyżenia owiec i innych prac sezonowych i w których m ó w i się wiele 0 cechach zwierząt i uzyskanych od nich produktów, o sposobach ich obróbki 1 wykorzystania przez człowieka. Podano też np. tekst oracji będącej opisem pro­ dukcji archi, mongolskiej wódki. Dokładnie opisano także, cytując słowa życzeń, proces zdobienia przedmiotu. Wypowiedziane słowa dotyczyły nie tylko samego aktu tworzenia mandali, będącej ornamentem, lecz były również śladem wierzeń, według których owa mandola była symbolem świątyni — domu Buddy. Ad. 4. Kolejna grupa referatów poświęcona była niektórym obrzędom, zacho­ waniom, wierzeniom itp. wchodzącym w skład tzw. kultury duchowej. Do grupy tej należały przede wszystkim referaty członków ekspedycji etnograficznej P A N dr. Sławoja Szynkiewicza, dr. Jerzego S. Wasilewskiego i mgr Iwony Kabzińskiej-Stawarz oraz referat przedstawiciela M R L prof. dr. C h . L u w s a n d ż a w a . Bazą wszystkich referatów były materiały pochodzące z badań terenowych. Referat dr. Szynkiewicza Wedding as Ceremonial Confirmation by Relating to Culture Past (Wesele jako obrzęd uświęcenia przez przeszłość kulturową) w y j a ś ­ niał niektóre zachowania uczestników obrzędu weselnego, np. odizolowania panny młodej od jurty, w której ma się o d b y w a ć część wesela, jakby uznawalno ją za zmarłą, i następnie wynoszenia jej przez drzwi jurty, w której przebywała; ob­ mywanie twarzy członków orszaku weselnego, gdy zatrzymują się oni przy skrzy­ żowaniu dróg; przyjazd mężczyzny po żonę z bronią, zawody towarzyszące weselom i in. Wyjaśnienia tych zachowań szukano m.in. w ich sankcji mitologicznej, w for­ mach funkcjonowania w kulturze mongolskiej kategorii ż y w y - m a r t w y , swój-obcy, przyjazny-podstępny itp., w bogatym zespole symboliki płodności i siły o ż y w i a ­ jącej oraz w wierzeniach religijnych. Innego rodzaju zachowania, obserwowane dziś jeszcze w Mongolii i związane z p r z y w o ł y w a n i e m pomyślności, wyjaśnił J . S. Wasilewski, m ó w i ą c o podstawo­ wych kategoriach języka symbolicznego w kulturze tradycyjnej Torgutów Ałtaju (Basic Categories of the Symbolic Language in the Traditional Culture of the Altai-Tor guts). Analizując takie zachowania, jak np. sposoby leczenia chorych, rozbijania kości suudżny jas przed ś w i ę t e m noworocznym Cagaan Sar, zakaz za­ trzymywania się jeźdźców przy tej kości leżącej w stepie, sposoby obchodzenia się z ciałem dziecka zmarłego przed trzecim rokiem życia i in., umieścił je w kate­ goriach opozycji mających charakter dychotomiczny, takich jak: pełne-puste, zgu­ bione-znalezione, ś w i a d o m e - n i e ś w i a d o m e , ruch obrotowy zgodny ze S ł o ń c e m i prze22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �338 KRONIKA ciwny oraz wszelkie rytualne inwersje, będących elementami najprostszej wizji świata i najprostszej kategoryzacji zjawisk na „tak" i „nie", mniej skomplikowa­ nej np. od wizji kosmogonicznych i mitologicznych, w których dominują podziały na 3 części (triady). Hipotetyczną koncepcję o związku mongolskiej gry cagaan mod z kultem płodności (Mongolsřcaja igra cagaan mod как otrażienije kulta přírody i ognia) przedstawiła I . Kabzińska-Stawarz ( I H K M PAN). Związki te dostrzegła ona ana­ lizując m.in. czas, w jakim gra ta pojawia się najczęściej, jej w y s t ę p o w a n i e w uświadamianej do dziś przez część pasterzy roli impulsu dla odradzającej się i rozwijającej przyrody, oraz nazewnictwo. Ten ostatni element poddany analizie pozwala przypuszczać, że korzenie cagaan mod sięgają zachowań związanych z kultem ognia. Autorka referatu starała się udowodnić, iż między kultem ognia a kultem płodności, będącym częścią kultu przyrody, istnieje szereg powiązań. Za najważniejsze należałoby tu uznać w y s t ę p o w a n i e postaci kobiecych jako obiektu tych kultów (matki Ognia i matki Ziemi). Kobieta zaś, przez swe funkcje repro­ dukcyjne, wiązana jest jednoznacznie we wszystkich kulturach z płodnością. Prof. dr Ch. L u w s a n d ż a w m ó w i ł o niektórych tradycyjnych zwyczajach z w i ą ­ zanych z mlekiem (On some Traditional Customs Connected with Milk among Mongols). Przedstawił on szereg zachowań, w których mleko w y s t ę p u j e w funkcji magicznej i ceremonialnej, towarzyszących przede wszystkim obrzędom rodzinnym, gospodarskim i większości świąt. Poruszył także mniej znaną stronę tego intere­ sującego zagadnienia, jaką są zakazy związane z mlekiem, np. zakaz ofiarowywa­ nia opiekunom przyrody mleka wielbłądzic z obawy, iż mogłoby to spowodować nadmierne opady śniegu, zakaz częstowania sąsiadów i obcych mlekiem przez 3 dni po dokonaniu kastracji zwierząt i in. Zastanawiając się nad przyczynami powszechnej obecności mleka i jego produktów w obrzędach prof. L u w s a n d ż a w w s p o m n i a ł o wielkiej randze białego koloru w kulturze mongolskiej, o diecie pasterza opartej na produktach mlecznych i pracochłonności, jakiej wymaga ich przygotowanie. Ad. 5. Językoznawców reprezentował prof, dr Stanisław Kałużyński, który mówił o Systemie imion własnych w „Tajnej historii Mongołów". Wychodząc od analizy imion męskich i kobiecych zawartych w tym wciąż jeszcze na nowo od­ krywanym źródle do historii i kultury Mongolii i charakterystycznych dla Mon­ gołów okresu dynastii Czyngis-chana, wyodrębnił on kilka kategorii imion w ł a s ­ nych. Nawiązując następnie do współczesnego języka, poinformował on o tym, j a ­ kiego rodzaju imiona zachowały się do dzisiaj, jakie uległy zmianom (np. roz­ szerzeniu lub zawężeniu zakresu znaczeniowego), które wreszcie z nich nie do­ czekały się swej dziejowej kontynuacji. Na zakończenie zorganizowano tzw. obrady okrągłego stołu. Spotkanie to przerodziło się w ze wszech miar pożyteczną w y m i a n ę informacji o pracach ośrod­ ków, które były reprezentowane przez uczestników warszawskiej konferencji mongolistyeznej, o kierunkach prowadzonych przez nie badań, osiągnięciach po­ szczególnych pracowników i zespołów oraz o zamierzeniach na przyszłość. Dla uczestników konferencji zorganizowano także całodzienną wycieczkę auto­ karową do Żelazowej Woli, Łowicza i Nieborowa. Wysłuchali oni także pięknego koncertu muzyki cerkiewnej, który odbył się w niecodziennej oprawie kościoła ewangelickiego na PI. Małachowskiego w Warszawie. Iwona Kabzińska-Stawarz �KRONIKA 339 OGÓLNOPOLSKI PRZEGLĄD K U L T U R Y L U D O W E J P O L S K I C H GÓR Pod h a s ł e m „Drzewiej" w dniach 7 i 8 października 1978 r. odbyła się w Istebnej na terenie Beskidu Śląskiego sesja poświęcona kulturze ludowej pol­ skich gór. Zorganizowana ona została przez Studenckie Koło Przewodników Bes­ kidzkich w Katowicach, które powstało w 1963 г., jako pierwsze tego rodzaju stowarzyszenie studenckie w Polsce, utworzone na mocy porozumienia zawartego pomiędzy Radą Naczelną Z S P i Zarządem G ł ó w n y m P T T K . Wśród bogatej i róż­ norodnej działalności tego Koła, jak rajdy, sejmiki turystyczne, opracowywanie nowych i atrakcyjnych szlaków, pozwalających na poznanie zapomnianych rejo­ n ó w Beskidów, wydawnictwa szkoleniowe, zakładanie tzw. „chatek", spełniają­ cych rolę schronisk itp., na szczególną u w a g ę zasługuje zainicjowana w 1978 r. akcja, mająca na celu zwrócenie uwagi na trwałe wartości kultury ludowej mieszkańców polskich gór. Ideę tego przedsięwzięcia najlepiej zilustrują słowa samych organizatorów, zawarte w programie wspomnianej sesji: „Stary czas ustę­ puje nowemu. Ginie tradycja, obyczaj, regionalne budownictwo, milknie muzyka, śpiew i gwara góralska... Zmienia się oblicze współczesnej wsi. Zachowane po dziś dzień relikty dawnej kultury ludowej przechodzą w zapomnienie... Niech ten przegląd organizowany odtąd rokrocznie będzie próbą zwrócenia uwagi na nieprzemijające wartości drzemiące w góralskiej kulturze ludowej. Może uda nam się je obudzić, przywrócić dawny blask tak, jak d r z e w i e j bywało". Zainte­ resowanie kulturą ludową Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich w K a ­ towicach przejawia się również w jego wydawnictwach. Wśród opracowań na u w a g ę zasługują: P. Bednorza, Kilka uwag na temat etnografii (1974) i A. P a ł u bickiego, Góralszczyzna (1978) oraz Redyk (1978). Celem tych publikacji, stano­ wiących materiał szkoleniowy, jest zapoznanie przewodników studenckich z okre­ ślonym działem kultury ludowej, np. budownictwem, strojem, pasterstwem i in­ nymi, bowiem —• jak pisze A. Pałubicki — „przewodnictwo to nie tylko umiejęt­ ność przepowadzenia grupy... to również umiejętność zainteresowania uczestników wycieczek otaczającą ich kulturą ludową góralszczyzny" (Góralszczyzna, Kato­ wice 1978, s. 3). Założenia powyższe zadecydowały w dużym stopniu o zorganizowaniu oma­ wianej sesji, do udziału w której zaproszono zarówno szerokie grono studenckich działaczy turystycznych z całej Polski, jak też przedstawicieli dyscyplin nauko­ wych, zajmujących się problematyką karpacką. Inauguracyjny referat pt. U gó­ rali polskich wygłosił R. Reinfuss, dając przegląd kultury ludowej grup etnogra­ ficznych terenów górskich, bogato ilustrowany przeźroczami. Muzyka górali pol­ skich była przedmiotem prelekcji A. Szurmiak-Boguckiej. Referat ten, którego poszczególne partie egzemplifikowane były w y s t ę p a m i kapeli podhalańskiej z B u ­ kowiny Tatrzańskiej, należał do szczególnie atrakcyjnych i cieszył się powszech­ nym aplauzem. Należy żałować, iż w zakresie folkloru góralskiego zabrakło zapo­ wiedzianego odczytu T. Staicha na temat poezji. Kolejna grupa referatów dotyczyła Beskidu Śląskiego, na obszarze którego odbywała się powyższa sesja. Referat problemowy określający Beskid Śląski jako region etnograficzny wygłosiły Z. Szromba-Rysowa i D. Tylkowa, przedstawiając między innymi zainteresowania tym regionem, jego zróżnicowania kulturowe, a także tematykę oraz wyniki podejmowanych prac, zwłaszcza przez Zakład Etno­ grafii I H K M P A N w Krakowie, kontynuowanych obecnie przez Pracownię Etno­ graficzną. Uzupełnieniem tego wystąpienia był komunikat T. Dobrowolskiej na temat aktualnej działalności badawczej Katedry Etnografii Słowian U J na obsza­ rze Beskidu Śląskiego. Chłopskie pamiętniki stanowiły przedmiot referatu Jana Brody, badacza re­ gionalnego z Górek Wielkich koio Brennej, który dokonał szczegółowej analizy �340 KRONIKA różnych form tzw. „zapiśników". Kolejna w y p o w i e d ź A. Kopoczki o instrumen­ tach ludowych Beskidu Śląskiego ilustrowana była przez dziecięcy zespół muzyczny z Istebnej-Zaolzia, kierowany przez Józefa Brodę. W tym miejscu wypada jeszcze w s p o m n i e ć o w y s t ę p i e amatorskiego zespołu pieśni i tańca z Jaworzynki. Godne podkreślenia wydaje się zaproszenie do udziału w przeglądzie kultury ludowej polskich gór w Istebnej badaczy folkloru Beskidu Śląskiego (leżącego na terytorium Czechosłowacji). Jako prelegenci wystąpili tam D. Kadłubiec i J . O n drusz, którzy zapoznali uczestników sesji z problematyką prac badawczych prowa­ dzonych przez ośrodki polskie w Karwinie i Ostrawie. Akcentem finalnym tych wypowiedzi b y ł w y s t ę p polskiego zespołu folklorystycznego „Gorol" z Jabłonkowa, który na tym terenie działa już od 1948 r. Omawiając sesję trudno pominąć oprawę plastyczną sali obrad w schronisku „Zaolzianka", przygotowaną przez H . Antoszewską. Zgromadzone eksponaty kul­ tury ludowej z Beskidu Śląskiego Wielokrotnie ilustrowały przedstawianą w w y s t ą ­ pieniach problematykę. Kończąc należy podkreślić raz jeszcze cenną inicjatywę podjętą przez Stu­ denckie Koło Przewodników Beskidzkich w Katowicach, które potrafiło tak zna­ komicie przygotować i zorganizować sesję, a także zainteresować nią szerokie gro­ no przewodników górskich, prelegentów, obserwatorów oraz przedstawicieli środ­ k ó w masowego przekazu. Potrafili również stworzyć przyjemną i koleżeńską atmo­ sferę, która stanowiła jeszcze jeden walor tego interesującego i ważnego spotkania. Należy im się za to szczególne uznanie. Nawiązana współpraca z etnografami, której waga wielokrotnie podkreślana była przez organizatorów sesji, będzie z obo­ pólną korzyśdią nadal kontynuowana w zaplanowanych kolejnych spotkaniach w różnych regionach Polskich Karpat. Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa SYMPÓZIUM O C H O T Á R N Y C H S I D Ł A C H , T J . O S A D A C H P O Ł O Ż O N Y C H P O Z A C E N T R U M W S I . C Z A D C A , 10-12 X 1978 Polskim etnografom znana jest inicjatywa czechosłowackiej sekcji międzynaro­ dowej komisji do badania kultury w Karpatach i na Bałkanach. W ostatnim dzie­ sięcioleciu zorganizowała ona kilka różnotematycznych konferencji z udziałem międzynarodowych uczestników. Poza tym z inicjatywy poszczególnych podkomisji w ostatnich latach odbyło s i ę szereg seminariów z udziałem badaczy krajowych. Jednym z nich było Sympózium o chotdrnych sidłach, tj. osadach położonych poza macierzystą wsią na obszarze gminy, który w języku słowackim określa się sło­ wem chotár. W tłumaczeniu oznacza to wszystkie ziemie (pola, łąki, lasy itp.) na­ leżące do wsi, a w i ę c również obszary znajdujące się poza granicą gruntów stale uprawianych. Przedmiotem sympozjum były zatem osady na takim właśnie obsza­ rze położone; odbyło się ono w Czadcy na Kisucach. Ideę tego spotkania podjęła podkomisja do stosunków społecznych założona w 1972 r. Przy organizacyjnej po­ mocy Kisuckiego Muzeum, kierowanego przez P. Maráky'ego, obrady toczyły się w ciągu dwóch dni, w czasie których referaty wygłosili czescy i słowaccy etno­ grafowie oraz przedstawiciele historii* i geografii. Pierwotny plan urządzenia sympozjum o problematyce osadniczej, specyficz­ nej dla karpacko-bałkańskiej wsi, przewidywał jako jego przedmiot kopatiice (tzn. osady rozrzucone po zboczach gór typu przysiółkowego, powstałe na gruncie go­ spodarki żarowej). Specyficzne warunki, jakie osady te stwarzają w dziedzinie gospodarowania, kultury i stosunków społecznych rzutują na wiele zagadnień etno­ graficznych, łącząc tym samym zainteresowania poszczególnych podkomisji. W y - �KRONIKA 341 chodząc wszak z etnograficznej specyfiki przysiółkowych, wysoko w górach położo­ nych osiedli typu kopanice, tematyka sympozjum rozszerzyła się na wszystkie rol­ nicze satelitarne osady. Poza kopanlicami są to na czechosłowackich ziemiach siedziby izolowane od macierzystej wsi ramionami rzek (na Słowacji w dorzeczu Dunaju i dolnym biegu Wagu), osady związane z uprawą winorośli, rozproszone górskie osiedla, założone przez drwali i innych robotników w pobliżu przemysło­ wych zakładów (np. hut szkła), które z czasem przemieniły się w rolnicze osady i inne. W przeciwieństwie do centralnych, macierzystych siedzib, które spełniały wielostronne kulturowo-społeczne role, osady tzw. satelitarne charakteryzowały się swym pierwszoplanowym przeznaczeniem produkcyjnym. Potrzeba wytwarza­ nia nadawała tym osadom cały szereg kulturowych i społecznych cech. Od potrzeb produkcyjnych zależały bowiem czas ich zamieszkania, kto z członków rodziny tam się osiedlał, jakiego typu i jaką techniką p o w s t a w a ł y tam domy, jakie było ich wyposażanie itp. O tym, jak siedziby te przemieniały się w trwałe osady, świadczy ich dążenie do dorównania społeczno-kulturowym poziomem do centrum wsi, polepszająca się komunikacja, zakładanie szkół, cmentarzy. W parze z tymi emancypacyjnymi dążeniami formuje się też. grupowa świadomość mieszkańców tych odległych osiedli. Cała problematyka osadnictwa satelitarnego stanowiła przedmiot omawianego sympozjum, którego większość referatów zostanie opubli­ kowana w „Slovenským Národopisie". Pierwszą część stanowiły referaty ogólne. Zagadnienie genezy tego osadnictwa na Słowacji wraz z jego społeczno-gospodarczymi uwarunkowaniami omówił P. Horváth z Instytutu Historycznego S A V , Poza osadami rolniczymi, którym w referacie poświęcił najwięcej miejsca, zwrócił u w a g ę na powstanie osad drwali, szklarzy, robotników wypalających węgiel drzewny i inne, które z czasem zyskały wyraz rolniczy i są u w a ż a n e za osady typu kopanice. Poza nimi zajął się taż nierolniczym! osiedlami, jak osady uzdrowiskowe, klasztory itp. Następnie J . Podolák omówił sezonowe osadnictwo pasterzy i hodowców bydła. Charakterystykę regionalnych t y p ó w tych osad na Słowacji zakończył ich klasyfikacją, rozróżnia­ jąc: zimowe owczarskie szałasy oraz zimowe i letnie stajnie położone na granicy wsi (tzw. stajnie chotárne). Prześledził ich rozwój i sposób, w jaki zamieniły się na trwałe siedziby. Referat V . Frolca dotyczył sezonowych osiedli we wschodniej części P ó ł w y s p u Bałkańskiego. Na przykładzie analogii z osadami w Bułgarii, wschodniej Serbii i Macedonii wskazał potrzebę takich badań na skalę między­ narodową. Druga grupa referatów dotyczyła wybranych, etnograficznych zagadnień oma­ wianych osiedli i ich mieszkańców. J . Langor zajął się zależnościami pomiędzy przysiółkowym osadnictwem typu kopanice na Wołoszyczyźnie a tradycjami w o ł o s ­ kiej kolonizacji w zachodnich Karpatach. Zależności te śledził na przykładzie ty­ p ó w domów, wskazując na różnice w odniesieniu do b u d y n k ó w położonych w niż­ szej, centralnej części wsi. J . Vařeka i A. Plessingerová omówili sposób mieszka­ nia w sezonowych osadach słowackich Jaworników. O mieszkańcach morawskich kopanie jako zamkniętej społeczności mówił P. Popelka, wskazując na przykładzie wyboru małżeńskiego partnera na różnice w stosunku do mieszkańców dolnych, macierzystych wsi. Tendencje do endogamii pierwszej grupy mieszkańców udo­ wadniał za pomocą metryk od 1898 r. aż po czasy współczesne. To zagadnienie śledzili też L . Kužela i P. Salner na terenie Kisuc, dochodząc w badaniach do tych samych wniosków. J . Kandert zajął się społecznym znaczeniem czasowo za­ mieszkiwanych d o m ó w zakładanych przy Winnicach wsi Sebechleby w historycz­ nej krainie Hont. Do problematyki tej zaliczyć należy referat J . Botika, który omówił zagadnienie zamieszkiwania w dwóch miejscach przez rolnicze rodziny we wsi Hrušov (region Hont). Stwierdził, iż wraz z rozwojem (od przełomu naszego wieku) trwałego osiedlania się na wykarczowanych terenach nie zanikły wiejskie �342 KRONIKA mieszkania, a zmienił się tylko ich cel przeznaczenia, na okazjonalny, a w i ę c tym­ czasowy. Tę grupę referatów zamknęła w y p o w i e d ź S. Š v e c o v e j , która na przykła­ dzie osadnictwa na wykarczowanych terenach w regionie Hont śledziła konse­ kwencje komasacji ziemi w drugiej połowie ubiegłego wieku. Po komasacji na­ stępuje szybkie przejście od osadnictwa sezonowego do trwałego i dokonują się dalsze zmiany, wynikające z likwidacji feudalnego posiadania ziemi i jej scalania. Jak widać, problematyka referatów skupiła się na kilku zagadnieniach, które zgod­ nie z założeniami podkomisji dążyły do ukazania społecznej specyfiki satelitarnych osad, przejawiającej się w formach rodzinnego współżycia, sąsiedzkich stosunków, mieszkania i zawierania małżeństw. Trzecia część referatów miała charakter regionalny. Omówione tam zostały formy tzw. chotárnych osad w Morawskich Kopanicach (J. Souček), Morawskich Beskidach (O. Skalníková), w północnej części Spiszu (J. Ušak), wschodnich Mo­ rawach (O. Máčel) i inne. Po każdej grupie referatów następowała dyskusja, sprowadzająca się do naj­ aktualniejszego zagadnienia, tj. perspektyw przyszłego rozwoju tego rodzaju osad­ nictwa. Choć etnografowie nie w p ł y n ą na ich dalszy los, to przed nimi staje ko­ nieczność badania szybko zmieniającego się sposobu życia mieszkańców tych osad. Poziom i zakres badań zależą od międzynarodowej współpracy, na której możli­ wość i w a g ę w s k a z y w a ł y końcowe wnioski omawianego sympozjum. Soňa Švecová � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54c0e9228120aff72213bd1eaf123ff3.pdf 81d97f8033cc518b8fde886c3aaec7ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa antropologia kulturowa - historia Kowalska-Lewicka, Anna (1920-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4816 Title A name given to the resource "Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać sie od korzeni, z ktorych wyrosła" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.305-346 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 R O Z M O W Y I WSPOMNIENIA ANNA KOWALSKA-LEWICKA Kraków „NASZA WSPÓŁCZESNA ANTROPOLOGIA SPOŁECZNA I KULTUROWA NIE POWINNA ODCINAĆ SIĘ OD KORZENI, Z KTÓRYCH WYROSŁA". ODPOWIEDZI NA PYTANIA ZBIGNIEWA JASIEWICZA 1 Po maturze w Liceum im. Królowej Wandy w Krakowie w roku 1938 zapisała się Pani Doktor na filozofię i romanistykę. W okresie okupacji uczestniczyła Pani w kon­ spiracji, a w trakcie pracy w Muzeum Archeologicznym w kursach historii sztuki i archeologii. Jaka była Pani droga do etnologii? W owych czasach do gimnazjum szło się po czwartej klasie szkoły podstawowej, a samo gimnazjum miało osiem klas, czyli maturę zdawało się w 18. roku życia. Po maturze zapisałam się na filozofię ścisłą — po prostu to mnie interesowało, jeszcze w gimnazjum wiele na ten temat czytałam. Równocześnie zapisałam się na roma­ nistykę, dlatego żeby mieć jakieś studia „praktyczne", które mogły mi dać w przy­ szłości możliwość zarabiania na życie — myślałam o zawodzie nauczyciela języka i kultury francuskiej. Znałam język, literaturę francuską, lubiłam uczyć (w szkole był system, że lepsze uczennice bezinteresownie pomagały w nauce słabszym). Trafiłam na doskonałych nauczycieli, zwłaszcza filozofów. Przy tym zupełna swoboda studiów (obowiązkowy był właściwie tylko udział w proseminariach, z wy¬ kładów trzeba było mieć w indeksie podpis wykładowcy, ale była to tylko czysta for¬ malność, nie było mowy o sprawdzaniu obecności). Przy tym można było samemu wybierać wykłady, także na innych wydziałach, wedle własnych zainteresowań. Ta sama swoboda dotyczyła egzaminów. Można było studiować cztery lata bez zdania jakichkolwiek egzaminów, a po tym czasie w ciągu kilku tygodni zdać wszystkie egzaminy z ubiegłych lat. Studentów na filozofii (szeroko pojętej) było stosunkowo 1 Pełny tekst odpowiedzi zostanie złożony w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego. �306 Anna Kowalska-Lewicka niewielu, profesorowie znali ich wszystkich, a dzięki dyskusjom i pracom seminaryj­ nym wiedzieli, jaką wartość każdy z nich przedstawiał. Skorzystałam z przywileju wolnych studiów i poza kolokwiami nie zdałam po pierwszym roku żadnych egzaminów — miałam tylko zaliczenia z wszystkich przed­ miotów, obowiązkowych i nieobowiązkowych. Jak wiadomo, w tymże roku 1939 wybuchła wojna. Nie uciekaliśmy, jak wielu Polaków, w pierwszych dniach wojny. Rodzice i brat byli w dniu moich imienin (26 lipca) na wycieczce w Tatrach i tam ulegli wypadkowi. Kiedy wróciłam z karpackiej eskapady, zastałam ich wszystkich w szpitalu w Zako­ panem. Byli dosłownie zmasakrowani, z wyjątkiem Matki — ale ona, która wyszła bez jakichkolwiek widocznych obrażeń na ciele, miała złamany kręgosłup. Tuż przed wojną została przewieziona sanitarką do Krakowa, ale mowy być nie mogło o jakiej¬ kolwiek ucieczce. Dzięki temu oszczędzony nam był tragiczny los uciekinierów. Oj­ ciec, Tadeusz Kowalski, co prawda został już 5 września wzięty jako zakładnik przez Niemców (jak kilku innych krakowskich prominentów — był sekretarzem generalnym PAU), ale nikt nie zorganizował zamachu na Niemców, więc i jego niebawem zwol­ niono z tej „zaszczytnej funkcji". Niemniej, półtora miesiąca potem, w ramach słynnej Sonderaktion Krakau, dostał się do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen pod Oranienburgiem. Wrócił! Na początku okupacji natychmiast zaczęły się wywózki Polaków z Poznańskiego i innych ziem przyłączonych do Reichu. Pierwsze ich transporty nadeszły, o ile pa­ miętam, w listopadzie, może nawet w październiku. Krakowskie harcerstwo, w tym i ja, zgłosiliśmy się natychmiast do utworzonej przez kardynała Sapiehę „Sekcji cha¬ rytatywnej", która zajęła się wysiedlonymi. Z dworca kolejowego przewożono ich do starych austriackich bunkrów (Rondo Mogilskie), koszarów 8. pułku ułanów w Ko­ bierzynie, koszarów 20. pułku piechoty. Tam już dostawali się pod naszą opiekę. Na¬ leżało zająć się ich zdrowiem, wyszukać im mieszkanie, zdobyć odzież (przyjeżdżali bez niczego, mieli w rodzinnym domu dziesięć minut na spakowanie się, a wysiedleń z zasady dokonywano nocą, kiedy ludzie śpią), znaleźć dla nich pracę itd. Transporty przychodziły prawie codziennie. Niemal równocześnie, w każdym razie jeszcze w 1939 roku, zaczęła działać tajna szkoła pielęgniarstwa — już wtedy liczono się z walką podziemną i koniecznością posiadania własnych kadr pielęgniarskich. Natychmiast zgłosiłam się, mam świade¬ ctwo ukończenia rocznego kursu pielęgniarskiego. Wysiedlenia skończyły się po kilku miesiącach; wysiedleni zostali rozlokowani w domach prywatnych i klasztorach, które miały wielkie gmachy i po zaledwie kilku pensjonariuszy. Zaczęłam pracować w dziale opieki klasztornej, dostałam pod swą opiekę klasztor Paulinów na Skałce. Powstała już też oficjalna Rada Główna Opie­ kuńcza „Ergieo", my staliśmy się jej sekcją (początek 1940 roku). Odtąd zaczęto nam wypłacać pensję (za miesięczną pensję mogłam kupić 1 kg masła). Najważniejsze było, że mam pracę, co chroniło przed wywózką na roboty do Niemiec. Z początkiem 1940 roku nawiązałam kontakt z organizacją podziemną, zaczęłam pracować w dziale propagandy. Moja funkcja polegała na codziennym spotykaniu się z człowiekiem, który przekazywał mi rano, kiedy szłam do pracy, teksty komunikatów �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 307 nadawanych przez Londyn. Spotkania odbywały się zawsze w parkach, nie znałam ludzi, od których dostawałam zwitek tekstów. Szłam z tym w miejsce przez nich wskazane, gdzie znów nieznajomemu człowiekowi przekazywałam materiały i dopiero wtedy szłam na 8. godzinę do pracy w „Sekcji". Nieznajomego poznawałam np. po książce w zielonej oprawce, którą trzymał w ręku, lub podobnym znaku, czasem odbywało się to w punkcie kontaktowym, np. w zakładzie szewskim. Po południu udawałam się albo do klasztoru, który mi podlegał, albo znów do punktu kontaktowego po wydrukowany już biuletyn, a z nim do miejsca, z którego inni kurierzy brali paczki do roznoszenia po domach. Moja rodzina nie miała pojęcia, co robię, dowiedziała się dopiero po wojnie. Nie chciałam ich obciążać w razie „wsypy", a oni mieli do mnie pretensje, że wciąż „gdzieś się włóczę". Poza tym były różne zlecane akcje, kontakty z terenową partyzantką, należało kogoś odstawić „do lasu" lub tym podobne, ale to długa historia i nie mająca wiele wspólnego z karierą etnograficzną. Minęły dwa lata, odstawiłam moją ranną porcję podsłuchu i przyszłam do pracy. Koledzy powiedzieli mi, że czeka na mnie jakiś pan. Myślałam, że to któryś z wy¬ siedlonych, wyszłam po załatwieniu najpilniejszych spraw na korytarz, gdzie czekał. Zapytałam, co mogłabym dla niego zrobić, odpowiedział: „pójdziemy na Pomorską" (nazwa ulicy, przy której mieściło się gestapo). Był to dla mnie wstrząs tak silny, że nie potrafiłam go ukryć, choć wtedy zdawało mi się, że tego nie zauważył. Byłam pewna, że obserwował moje ranne podjęcie komunikatu radiowego i przekazanie go następ¬ nemu łącznikowi. Przerażenie moje polegało na niepewności, czy wytrzymam tortury i nie sypnę — nikt nie może wiedzieć, jak zareaguje na ból, póki tego nie przeżyje. Zapytałam, czy mogę moje służbowe sprawy przekazać w biurze — zgodził się. Powiedziałam kolegom, że idę na przesłuchanie i gdybym nie wróciła do południa, niech zawiadomią rodzinę, po czym wyszliśmy. Miałam wtedy 21 lat, ale wygląda¬ łam na kilkanaście. Biała bluzka, granatowa spódnica, warkocze i talent robienia z siebie idiotki — to uratowało mi niewątpliwie życie, a w każdym razie uchroniło od aresztowania i obozu. Po drodze rozmawialiśmy przyjaźnie, byłam już całkowicie opanowana. O sa¬ mym przesłuchaniu na Pomorskiej, o konfrontacji w więzieniu, nie będę pisać. To jeden z epizodów mego życia, z których jestem naprawdę dumna, ale nie mających żadnego związku z moją specjalnością. Dość, że mnie puścili. W pracy konspiracyjnej zostałam zawieszona na sześć miesięcy. Istniała możli¬ wość, że wypuszczono mnie, by nadal śledzić i dojść „po nitce do kłębka". Odbyłam tę swoją kwarantannę i wróciłam do pracy, ale we własnym przekonaniu byłam już mało wartościowym konspiratorem. Po prostu zaczęłam się bać, wiedząc, że drugi raz nikt mi już nie uwierzy, a poza wszystkim prześladowało mnie przekonanie, że jestem śledzona i czułam, że nie zachowuję się normalnie, np. idąc na kontakt do me¬ liny nie potrafiłam nie obejrzeć się za siebie, gdy słyszałam za plecami czyjeś kroki. Do tego aresztowano mego chłopca i po dwóch tygodniach rozstrzelano w Oświęci¬ miu. Czułam, że muszę zmienić otoczenie. Wtedy mój Ojciec dopomógł mi w znalezieniu pracy w Muzeum Archeologicz­ nym w Polskiej Akademii Umiejętności. Zawdzięczałam j ą dr. Rudolfowi Jamce, którego Niemcy zostawili w Muzeum jako opiekuna zbiorów i dr. Novotnemu, �308 Anna Kowalska-Lewicka Austriakowi z Wiednia, zmobilizowanemu pracownikowi Museum für Völkerkun­ de, niezwykle przyzwoitemu człowiekowi, którego dr Jamka poprosił o zatrudnienie mnie (Novotny był Treuhänderem Muzeum). I oto zaczął się nowy okres w mym życiu, weszłam w samo serce tajnego uniwersytetu. Muzeum było spakowane do ewakuacji (która na szczęście nigdy nie nastąpiła), a więc nie było prawie żadnych prac — trochę konserwacji ceramiki i żelaza, poza tym morze wolnego czasu. Mieściło się w oficynie Polskiej Akademii Umiejętności, w bu­ dynku frontowym znajdowały się biura Liegenschaftverwaltung, a więc ciągły ruch in¬ teresantów, który doskonale krył osoby wchodzące przez tę samą bramę do Muzeum Archeologicznego — no i szef Novotny, który nigdy nas nie nachodził bez uprzedzenia. Uczeni krakowscy oczywiście przez całą wojnę pracowali naukowo, mimo innych zajęć, np. prof. Safarewicz, -wybitny językoznawca, był konduktorem tramwajowym, a prof. Małecki pracował w „Społem". Cały uniwersytet robił dla „Społem" pomadki, a sam profesor ponadto zorganizował tajne studia uniwersyteckie. W Muzeum odby¬ wały się regularnie posiedzenia naukowe z referatami na temat prowadzonych prac badawczych. Pełną parą szło tajne nauczanie. Profesor Gąsiorowski wykładał teorię historii sztuki, profesor Ruxerówna, wysiedlona z Poznania i koczująca w sąsied­ nim Muzeum Przyrodniczym PAU, wykładała archeologię klasyczną, dr Jamka — archeologię Polski, dr Leńczyk — epokę poprzedzającą powstanie państwa polskie¬ go, prof. Jakubowski uczył nas rysunku eksponatów archeologicznych, prof. Albin Jura — paleolitu, antropologię wykładało dwóch asystentów UJ — Jasicki i Sikora. Potem przybył jeszcze prof. Tadeusz Dobrowolski, historyk sztuki. Etnografii uczył Roman Reinfuss, który ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, kiedy wyrzucono je z Wawelu, wylądował także w Muzeum Archeologicznym. Jednym słowem, było się u kogo uczyć, co też młodsze pokolenie wykorzysty¬ wało w pełni. W ostatnim okresie, po powstaniu warszawskim, zaroiło się jeszcze od warszawiaków — przybył prof. Antoniewicz, prof. Frankowski, Drewko, znawca paleolitu Krukowski, Marciniak i inni. Słuchaliśmy wykładów, brali udział w seminariach, pisali referaty, nawet brali udział w wykopaliskach. Muzeum kopało zameczek w Szaflarach, który okazał się co prawda piecem do wypalania wapna, ale wbudowanym później we wzgórze, na którym stał niegdyś drewniany gród fałszerza polskich pieniędzy, zniszczony przez królewskie oddziały. Zostałam starościną studiów historii sztuki i jako taka, już po wojnie, wystawia¬ łam świadectwa naszym wykładowcom. Jeszcze w czasie wojny zdałam egzaminy z historii filozofii u Tatarkiewicza, logiki — u Zawirskiego, archeologii klasycznej — u Gąsiorowskiego, historii sztuki — u Dobrowolskiego, antropologii — u Jasickiego, archeologii — u Jamki — to pozwoliło mi na ukończenie studiów zaraz po wojnie, w 1946 roku. Wracając jeszcze do „drogi ku etnologii", to ważne było w niej zainteresowanie mego Ojca kulturą ludową. Był humanistą o bardzo szerokich horyzontach, języ¬ koznawcą, ale i historykiem kultury, dialektologiem tureckim, ale i znawcą kultury ludowej tureckiej wsi. Schodził na piechotę Azję Mniejszą, tureckie enklawy w Do¬ brudży, karaimskie osady w Polsce i całe Podhale — nie tylko Tatry. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 309 W Muzeum Archeologicznym stykałam się na co dzień z Romanem Reinfussem, świetnym wykładowcą i badaczem terenowym. Potem pojawił się Moszyński, któ¬ ry zafascynował mnie kulturami innych kontynentów. Archeologia dawała niepełny obraz kultury ludzkiej, przynajmniej taka, jaką poznałam w Krakowie. Krainą ukochaną jest dla Pani Podhale. Obok miłości do gór jest to również za­ interesowanie tamtejszą kulturą. Pisała Pani o tradycyjnych normach obyczajowych młodzieży podhalańskiej, strojach, pasterstwie, saniach i wozach. Skąd wzięło się zainteresowanie Podhalem? Oboje rodzice od czasów gimnazjalnych związani byli z Tatrami. Ojciec po raz pierwszy zetknął się z Zakopanem jeszcze w przedszkolnych latach. Urodził się i mieszkał wtedy we Francji, a Babka, stęskniona za Krakowem i ogólnie Polską, wyjechała z małymi dziećmi na wakacje do Zakopanego. Pociąg dochodził wtedy tylko do Chabówki, dalej trzeba było tłuc się po kamienistej drodze około 40 km chłopską furką. Po powrocie rodziny do Polski, już w gimnazjum, Ojciec wybrał się z kolegami na piechotę z Krakowa do Tatr — i to był prawdziwy początek jego fa¬ scynacji Tatrami i Podtatrzem. Z kolei Matka była koleżanką szkolną Heli Dłuskiej, córki budowniczych sanatorium Dłuskich w Kościelisku, pierwszego gruźliczego sa¬ natorium z prawdziwego zdarzenia w Polsce, zbudowanego zresztą za pieniądze ich przyjaciela Ignacego Paderewskiego. Paderewski był kolegą p. Dłuskiego z konser¬ watorium w Odessie, tylko że Dłuski miał mniejszy talent, więc skończył dodatkowo medycynę w Paryżu, żeby mieć z czego żyć i tam ożenił się z koleżanką, lekarką — siostrą Curie-Skłodowskiej i bliską znajomą aktorki Modrzejewskiej. Notabene Paderewski był ojcem chrzestnym Heli Dłuskiej. Oprócz właściwego sanatorium w parku stała „dyrektorówka", gdzie mieszkali Dłuscy, a latem tłum przyjaciół ze sfer intelektualno-artystycznych ówczesnej Polski. Moja Matka była tam zapraszana na wakacje, dla podreperowania zdrowia, a kiedy już skończyła medycynę w Wied¬ niu, pracowała przez rok wojny w laboratorium sanatoryjnym. Spędziła tam też pół roku po maturze, zaproszona przez Dłuskich „dla poratowania zdrowia". Jej ojciec nie chciał zgodzić się na studia medyczne, uważał, że pannie wystarczy seminarium nauczycielskie, mimo wszystko dopięła swego. Całe to młodzieżowe towarzystwo: córki p. Curie-Skłodowskiej, jej bratanica Haniusia Skłodowska i jej późniejszy mąż Walek Goetel (kolega szkolny mojego Ojca), Ojciec, no i oczywiście Hela Dłuska całe lato chodzili po Tatrach. Starsze pokolenie muzykowało i wiodło intelektualne rozmowy. Pani Dłuska, dobry lekarz i arcyenergiczna kobieta (m.in. wszystkie społeczne inicjatywy jej męża, np. kościół w Kościelisku, Muzeum Tatrzańskie, życie towarzyskie i wycieczki tatrzańskie — to była zawsze inicjatywa i cała praca organizacyjna pani Dłuskiej), organizowała życie tej małej społeczności, a także administrowała sanatorium. Kiedy Rodzice byli już na studiach w Wiedniu, nadal wakacje spędzali w Koś¬ cielisku. Jako młode małżeństwo wynajmowali izbę na Sobiczkowej, u Hanki Stopki Macicki, która z latami stała się serdeczną naszą przyjaciółką, a moją najukochańszą Babką-Gaździną. Babka nie umiała pisać, ale mimo to była jedną z najmądrzejszych �310 Anna Kowalska-Lewicka kobiet, jakie znałam. Mimo że była niebogata, że była analfabetką, a najdalsza kraina, do której dotarła (oczywiście na piechotę), to była Kalwaria Zebrzydowska, była oso¬ bą niezwykle rozsądną i mądrą, z której zdaniem liczyła się cała Polana Sobiczkowa. We wszystkich sporach, np. o miedzę, czy innych kłótniach sąsiedzkich, to do niej udawano się o opinię i jak ona zdecydowała — tak robiono. Po prostu, wieś doceniała jej uczciwość, bezinteresowność, doświadczenie i wiedzę. Poza tym Babka umiała czarować, o czym dowiedziałam się dopiero po jej śmierci. To była moja pierwsza „informatorka", ona przekazała mi wiedzę swojej młodości, a urodzona była w latach pięćdziesiątych XIX wieku, a więc pamięcią sięgała bardzo odległych czasów. W deszczowe dni bawiłam się na podłodze w jej izbie, podczas gdy ona przędła, siedząc na ławie pod oknem (gospodarstwo prowadziła już wtedy jej córka, rówieśni¬ ca mojej Matki). W pogodę zabierała mnie na pole, suszyć siano, paść krowy, „brać" len, wiązać owsiane snopki, później bawić jej wnuki. Najbardziej lubiłam prace przy lnie. Babka marzyła o wnuczce, a doczekała się samych wnuków — chłopców, stąd serdeczna miłość, jaką mnie darzyła. Niewątpliwie, moje dzieciństwo na Sobiczkowej, dzieci, z którymi się wtedy ba¬ wiłam, chałupy ich rodziców i dziadków, a przede wszystkim obcowanie z Babką — to początek mojej miłości do Podhala i mojej wiedzy o kulturze góralskiej. Nic więc dziwnego, że z chwilą zapadnięcia żelaznej kurtyny, kiedy „szeroki świat" zda¬ wało się na zawsze został przed nami zamknięty, moje zainteresowanie skierowałam ku mojej drugiej (poza Krakowem) ojczyźnie — Podhalu. Takiego Podhala już nie ma, nie ma ludzi, którzy by je pamiętali. Górale podzielili los Indian Stanów Zjednoczonych, są już tylko góralami „na pokaz" dla ceprów, jak tamci Amerykanie, dla których „indiańskość" jest już tylko wabiem dla turystów, którzy w podzięce za sfotografowanie się z „prawdziwym" Indianinem płacą żywą gotówką. W artykule na temat etnologii polskiej po II wojnie światowej przed rokiem 1956 napisałem, że wyjazdy na badania nad kulturą ludów pozaeuropejskich były wówczas zupełnym wyjątkiem. Takim zupełnym wyjątkiem była Pani Doktor. W roku 1947 wy­ jechała Pani do Ameryki. Częścią rocznej wędrówki po Ameryce Południowej były kilkutygodniowe badania wśród Indian Shipibo. Jaka była przyczyna zainteresowań Ameryką Południową? Jak udało się wyjechać? Dlaczego, po opublikowaniu zupeł­ nie wyjątkowej w naszym piśmiennictwie książki „Shipibo" (Wrocław 1969), nie kon¬ tynuowała Pani zainteresowań amerykanistycznych? W lecie 1939 roku zorganizowałam miesięczną wędrówkę po Karpatach Wschod¬ nich. Piszę o niej, gdyż miała zaważyć na dalszych mych losach. Zaproponowałam trzem moim przyjaciołom wspólną wędrówkę od Worochty po Hnitesę, ostatnie pas¬ mo Karpat Wschodnich, leżące już na granicy ówczesnego państwa polskiego. Pa¬ nowie byli ode mnie starsi co najmniej o osiem lat: absolwent WSH (Wyższa Szkoła Handlowa w Krakowie), asystent historii Uniwersytetu Lwowskiego i asystent orientalistyki Uniwersytetu Lwowskiego. Mieliśmy się spotkać w Żabiem, już na Huculszczyźnie, i stamtąd wyruszyć główną granią Karpat aż po granicę ZSRR. Wędrówka �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 311 miała trwać miesiąc. Zgodnie z umową spotkaliśmy się w schronisku PTT w Żabiem, niestety lwowski historyk nie dojechał. Czekaliśmy dwa dni, wreszcie zdecydowali¬ śmy ruszyć tylko w trójkę. Nigdy potem już nie miałam o nim żadnych wieści. Ruszyliśmy z Worochty z potwornie ciężkimi plecakami. Trzeba było dźwigać namioty, śpiwory i żywność, bo wsie leżały w głębokich dolinach, a schronisk na grani nie było. Ostatnie znajdowało się na Popie Ivanie — dalej już tylko szałasy pasterskie, gdzie można było dostać mleka i sera — nic więcej. Pogoda była cały czas fantastyczna, krajobrazy zatykające dech w piersiach i przez miesiąc zaledwie kilka razy spotkaliśmy huculskich pasterzy, ani razu turystów. Trzy razy dziennie kukurydziana mamałyga okraszona skwarkami, herbata, ewentualnie borówki i grzy¬ by, zebrane po drodze i morze gór. Bo w Tatrach, które znałam od urodzenia, gdzie¬ kolwiek spojrzysz, widać w dali niziny i ludzkie osady — tu tylko puste łańcuchy górskie. To był pierwszy cud mego długiego życia. Pod powiekami do dziś mam te widoki — ale nie o tym rzecz. Pamiętam rozmowę którejś nocy przy ognisku. Powiedziałam do moich towarzyszy — czy to nie skandal, że ja, dziewiętnastolatka, jak dotąd orga¬ nizuję dla nich, o tyle ode mnie starszych, -wyprawy „w szeroki świat" (rok przed Huculszczyzną było to wielodniowe koczowanie w opuszczonych szałasach i kolibach podskalnych w Tatrach). Mam „pomysł", wyznaczam trasę, czas, ekwipunek, a oni, stare chłopy, po prostu jadą już „na pewnego". Czy nie byłby czas, by i oni pomy¬ śleli o zorganizowaniu następnych wakacji? Pierwszy odezwał się „handlowiec", że dobrze, że to on bierze na siebie organizację następnych wakacji. — A dokąd chcia¬ łabym pojechać? — Bez namysłu powiedziałam, że do Ameryki Południowej. Dla¬ czego tam akurat? Po prostu w Polsce przedwojennej był to kontynent u nas najmniej znany, a ja właśnie byłam po lekturze Lepeckiego. Staszek uścisnął moją dłoń i z po¬ ważną miną powiedział: „Dobrze, stoi! Na przyszłe wakacje organizuję wyprawę do Ameryki Południowej!". I jak się okazało, dotrzymał słowa, choć z opóźnieniem, bo po wojnie, której nikt z nas w lipcu 1939 roku nie spodziewał się. Wszyscy troje wojnę przeżyliśmy. Ja w Krakowie, Tadeusz (mój późniejszy mąż) najpierw we Lwowie w konspiracji, potem „wsypa", udało mu się uniknąć areszto¬ wania, potem w Warszawie pod zmienionym nazwiskiem, stąd partyzantka na Zamojszczyźnie, powrót do Warszawy po nowy przydział, w międzyczasie wybucha powstanie, kapitulacja, obóz jeniecki w Murnau, po wojnie oddziały wartownicze USA w Niemczech, Włochy i Anders w płonnej nadziei, że jednak wybuchnie dal¬ sza wojna i odzyskamy wolność, Jałta, przewiezienie polskiego wojska z Włoch do Anglii, wreszcie propozycja pracy na uniwersytecie w Cambridge i mimo wszelkich pokus nostalgia i powrót jesienią 1947 roku do Polski. Zaraz po zakończeniu wojny dostałam list z Kolumbii. Pisał mój towarzysz wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie — że przyszedł czas, by dotrzymać danego słowa. Woj¬ nę przeżył. Znalazł się we Włoszech, skąd już prosta droga do Ameryki Południowej. Przekwalifikował się w międzyczasie na geologa, przyjął pracę u Shella i obecnie poszukiwał złóż ropy naftowej w Andach. Jego szef wyraził zgodę na mój udział w wyprawach poszukiwawczych w charakterze turystki (jedna więcej osoba w ich wyprawach nie stanowiła problemu), więc mogę przyjechać, kiedy mi się podoba. �312 Anna Kowalska-Lewicka Euforia! Ziszczą się moje marzenia! Wymagane egzaminy miałam w większości zdane. Pracę magisterską i egzamin końcowy miałam gotowe wiosną 1947 roku. Brakowało tylko drobnej formalności — paszportu. I tu następny „cud". Ministrem spraw zagranicznych był wtedy Modzelewski, ideowy komunista, po wielu latach więzień za komunizm. Wtedy jeszcze u władzy było wielu ideowców, potem już prawie wyłącznie karierowicze. Modzelewski wykombinował (i chyba słusznie), że byłoby rozsądnie zrobić ambasadorem polskim w Turcji mego ojca (dobra znajo­ mość języka i kraju, twórca pierwszej „dialektologii tureckiej", serdeczny przyja¬ ciel ówczesnego tureckiego ministra spraw zagranicznych). My wojnę przeżyliśmy w kraju okupowanym przez Niemców, od strefy rosyjskiej dzieliła nas granica wo­ jenna, słabo orientowaliśmy się w stosunkach po tamtej stronie kordonu. Ojciec na tę propozycję odpowiedział — decyzję podejmie, jeśli będzie mógł wyjechać do Turcji i zobaczyć, jak przedstawia się rzeczywistość. Modzelewski zaakceptował taki po¬ mysł. W międzyczasie mnie odmówiono paszportu. I wtedy Ojciec poprosił Modze¬ lewskiego o interwencję. Paszport dostałam natychmiast. Oczywiście, nie chwaliłam się, jaką drogą — i co zabawniejsze, zgłosiło się kilka osób, które „w najściślej¬ szej tajemnicy" zakomunikowały nam, że to wyłącznie dzięki nim dostałam ten paszport. Skończyłam pracę magisterską, zdałam ostatni egzamin, wyjechałam via Paryż i Londyn, dalej już samolotem: Azory, Bermudy, Jamajka, Bogota. Zamieszkałam u przyjaciół Szwajcarów w Bogocie i oni uświadomili mi, że mam kruche szanse na wizy południowoamerykańskie. Ich przyjaciel, ambasador Szwajcarii w Kolumbii i szef korpusu dyplomatycznego, zaproponował, że da mi passaporte de emerjencia, czyli paszport „bezpaństwowca". Z wdzięcznością przyjęłam tę propozycję, polski paszport schowałam sobie na powrót i odtąd byłam już pod opieką szwajcarskich pla¬ cówek dyplomatycznych w Kolumbii, Ekwadorze, Peru i Boliwii. Muszę przyznać, że była to serdeczna, życzliwa i bardzo pomocna opieka. Drugim moim opiekunem i sponsorem okazał się szef Shella na Kolumbię, no i oczywiście mój przyjaciel z wy¬ prawy w Karpaty Wschodnie, który wprowadził mnie w to całe towarzystwo. Bez niego nigdy bym nie zrealizowała swych marzeń. Przeniósł się potem do USA, ożenił się z Polką, więźniarką Oświęcimia, potem wyjechał na Alaskę. W Ameryce Południowej miałam dwa dokonania (nie licząc licznych, dłuższych i krótszych, wycieczek w wyżej wymienionych krajach). Pierwsze — to konna wy¬ prawa w poprzek Cordillera Central w Kolumbii (wyprawa Shella miała na celu zmierzenie wysokości przełęczy, przez którą zamierzano przeprowadzić rurociąg, dostarczający ropę ze złóż nad Atlantykiem do największego portu — Barranquilla, nad Pacyfikiem. A map i pomiarów wtedy jeszcze nie było! Po raz pierwszy w życiu siedziałam na koniu i to od razu w bardzo stromych, prawie bezludnych górach i co najważniejsze — nie spadłam! Drugie dokonanie — to wyprawa, też pod auspicjami Shella, do Selva na Rio Ucayali — Amazonia w Peru, a jeśli już selwa, to i wybrzeże od granicy Ekwadoru do granicy Chile i wyprawa nad jezioro Titicaca, z wypadem do Boliwii. To ostatnie już bez Shella, ale pod opieką kompanii „Hoteleria Peruana", należącej do Szwajca¬ rii, oczywiście z polecenia Shella. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 313 W planie było jeszcze kilka miesięcy w Ameryce Centralnej, ale Ojciec, po kilku miesiącach jeżdżenia po Turcji (wykorzystał ten pobyt do celów naukowych), po powrocie do Polski pojechał natychmiast do Warszawy, by podziękować Modzelew­ skiemu za propozycję pracy w służbie dyplomatycznej, której jednak nie przyjął. Po prostu w polskiej ambasadzie pracował jego uczeń (jako tłumacz), który powiedział Ojcu, że wszelkie decyzje ambasador musi uzgadniać z portierem, Rosjaninem. Oj­ ciec nie powiedział tego Modzelewskiemu, nie chcąc kompromitować swego infor­ matora. Jednakże Modzelewski ułatwił mu sytuację. Do podróży po Turcji przydzielono Ojcu urzędnika ambasady, jako „sekretarza". Trudno było z niego zrezygnować, bo pan ambasador osobiście prosił, by Ojciec się zgodził. Otóż teraz Modzelewski -wyciągnął z szuflady pękatą teczkę, pokazał ją Ojcu — że oto dostał „raport" tego tzw. sekretarza, w którym znajduje się zarówno infor¬ macja, z kim Ojciec się spotykał, jak i jakie są jego prawdziwe poglądy. Powiedział, że może się zapoznać z jej treścią, ale Ojciec zrezygnował z tej przyjemności. Szkoda mu było czasu. Wtedy Modzelewski podarł kartę po karcie, wyrzucił do kosza na papiery i ściskając na pożegnanie rękę Ojca powiedział: „Wcale się panu nie dziwię, nie myślałem, że to aż tak...". Przyzwoity facet, krótko był ministrem. Ale ja swój paszport miałam, a zresztą wtedy już mnie w Polsce nie było. Wracając do mojej podróży — plany nie ziściły się. W czasie pobytu nad Ucayali nie miałam żadnej możliwości komunikowania się ze światem. Ale już po powrocie, na lotnisku w Bogocie, wręczono mi korespondencję, jaka w międzyczasie nadeszła. Matka pisała, że Ojciec jest śmiertelnie chory — rak jelit z przerzutami na wszystko, co tylko można sobie wyobrazić, że jeśli chcę go jeszcze zobaczyć, muszę natych¬ miast wracać. Na samolot nie miałam pieniędzy, rezerwacja miejsca na statku wyma­ gała czasu. Wyjechałam więc do USA via Miami, Waszyngton, Nowy Jork, wszędzie krótki czas pobytu poświęcając na zwiedzanie muzeów, głównie tych, w których były zbiory z Ameryki Południowej, ale nie tylko — sądziłam, że tam już nigdy nie będę (w tym jednym się pomyliłam). W Paryżu na dworcu czekali na mnie prof. Wędkiewicz (dyrektor stacji PAU) i p. Pułaski (notabene właściciel Manhattanu, który, jako bezludną wyspę, ofiarował jego antenatowi Washington i o którą całe życie się procesował — niestety procesu nie wygrał). Mieli już dla mnie bilet na pociąg od¬ chodzący tegoż dnia nocą do Polski. Mieli też list od Matki do mnie. Niestety, Ojciec żył po moim powrocie jeszcze parę miesięcy. „Niestety" piszę z myślą o Nim, bardzo cierpiał. Pyta Pan, dlaczego zarzuciłam tematykę amerykanistyczną. To bardzo proste. Wróciłam do Polski już po ucieczce Mikołajczyka, kiedy dla nas ostatecznie zatrzas¬ nęła się brama więzienia. Byłam przekonana, że już nigdy nie przekroczę granic „Polski Ludowej", a emigrować nie chciałam. Mam liczną rodzinę za granicami kra­ ju, ale oni wszyscy, czy ich rodzice, wyjechali w czasie działań wojennych w 1939 roku, bardzo często via Sybir — to całkiem inna sytuacja. Byłam wtedy pewna, że mnie więcej nie wypuszczą, a Moszyński wszczepił we mnie zasadę, że lepiej napi¬ sać mały artykulik, ale przynoszący nowy materiał, niż mleć w kółko to, co już ktoś napisał przed nami. Nie oceniam teraz, o ile miał słuszność, ale przy ówczesnej „za¬ sobności" naszych bibliotek w „americana", nawet kompilując, miałam minimalne �314 Anna Kowalska-Lewicka możliwości. Wolałam drobne prace, ale oryginalne, a Podhale znałam od podszewki; rozumiałam, wiedziałam, jak mało o nim wiemy. Po powrocie do kraju zaangażowałam się w pracę w PTL, zrazu w Oddziale Kra¬ kowskim. Mój wyjazd był wtedy sensacją, byłam więc rozrywana z mymi prelekcja¬ mi o Ameryce Południowej. Funkcjonowała wówczas organizacja nosząca miano (o ile pamiętam) „Wiedza Powszechna". Jakoś się o mnie zwiedzieli i organizowali mi prelekcje w całej połu¬ dniowej Polsce. Ludzie spragnieni byli wiedzy o szerokim świecie, sala zawsze była wypełniona po brzegi, dyskusja i pytania ciekawe, zazwyczaj po takim wystąpie¬ niu zapraszano mnie do prywatnych domów. Była to dla mnie wielka przyjemność — łatwo przychodziło mi mówienie publiczne, przyjemnością było przypominanie niedawnych przeżyć. Po powrocie z Peru zetknęła się Pani Doktor z sensacyjną sprawą skarbu inka¬ skiego odnalezionego jakoby w Niedzicy. Ostatnio powiedziała Pani dziennikarzowi: „Straciłam rok życia, mogłam zrobić coś ciekawego, ...a tymczasem goniłam tym tropem, nie chcąc uwierzyć, że to wszystko bujda". Co spowodowało zaangażowanie się Pani w tę sprawę? Chęć uczestniczenia w czymś niezwykłym? Przekonywająca mistyfikacja? Zaraz po powrocie z Peru dowiedziałam się z artykułu w którejś z krakowskich gazet o rewelacyjnym odkryciu Jalu Kurka, który spotkał w Krakowie ni mniej, ni więcej — ostatniego potomka Inków. Sensacja nie z tej ziemi na skalę światową! Zajmowali mnie Indianie selwy, o państwie Inków wiedziałam tyle, co przeciętny turysta zwiedzający peruwiańskie Andy i płaskowyż wokół jeziora Titicaca. Okres bezpośrednio po konkwiście był stosunkowo mało znany, a tym bardziej mnie mało znany. W Polsce nikt się tym nie zajmował, poza mym antenatem, doktorem Klugerem, który notabene swe zbiory amerykanistyczne ofiarował Muzeum Archeolo¬ gicznemu PAU, gdzie chadzałam jako mała dziewczynka z Rodzicami, oprowadzana przez innego antenata, Włodzimierza Demetrykiewicza. Pamiętam tylko tyle z owych odległych czasów, że bałam się śmiertelnie peruwiańskich mumii i „oglądałam" je z zaciśniętymi powiekami, żeby nie musieć patrzeć na te okropności, ciągnięta za rękę przez wuja, Włodzimierza Demetrykiewicza, w tych czasach kierownika Muze¬ um Archeologicznego PAU. Rzecz opisana przez Jalu Kurka wyglądała prawdopodobnie — a gdyby była prawdziwa, byłaby naprawdę sensacją na światową skalę. Wniosek prosty — skoro już nigdy nie wypuszczą mnie z Polski, skoro napisałam już wszystko, co wiedzia¬ łam o moich Indianach, a mielenie nie wiem po raz który odkryć innych podróżni¬ ków uważałam za stratę czasu — tu mogłam się „wykazać" czymś odkrywczym. No i postanowiłam rzecz zbadać, a w razie, gdy okaże się prawdziwym „odkryciem" — będzie to rewelacja. Przez ponad rok z etnologa stałam się detektywem. Muszę tu złożyć pokłon ge¬ niuszowi mego późniejszego męża. Po krótkim czasie, wtajemniczany przeze mnie w coraz to nowe odkrycia, powiedział: „Daj sobie z tym spokój, po prostu studencina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 315 Benesz postanowił «poderwać» pannę Pacułę, a że nie miał jej czym zaimponować, postanowił zagrać rolę ni mniej, ni więcej, tylko spadkobiercy korony Inków («Inkasów», jak sam się nazwał), poza tym chłopak musi mieć bujną fantazję i musiał czy¬ tać powieści Umińskiego [mąż był wiernym czytelnikiem literatury młodzieżowo-przygodowej okresu międzywojennego]. Nie demaskuj go, bo panna z nim zerwie, a szkoda go — musi być ostro zakochany". Ale ja oczywiście nie posłuchałam. Po¬ nad rok tropiłam biednego Benesza. Sekundowała mi gromada dziennikarzy, a każdy z nich „odkrywał" nowe szczegóły. Nawet ubiegłego lata poznałam (ściślej — nie¬ mal poznałam, bo zręcznie uniknął spotkania ze mną) kolejnego odkrywcę, który już nie artykuł, ale całą książkę o tych wydarzeniach napisał. Swego czasu pisał książkę Jan Józef Szczepański, któremu notabene pożyczyłam cały zgromadzony z trudem materiał — nigdy go już nie zobaczyłam (nie Jana Józefa, ale materiału). Słowem, artykuły z coraz nowymi odkryciami, książki, nawet film — czyż w tych warunkach można burzyć taki genialny mit? Niemniej, zaczynając całą sprawę, naprawdę w nią wierzyłam, tylko że ja szu¬ kałam prawdy, oni szukali sensacji. Oczywiście ja przegrałam, bo ludzie lubią być oszukiwani, zwłaszcza jeśli to oszustwo jest takie romantyczne. Pod kierunkiem Profesora Kazimierza Moszyńskiego przygotowała Pani Doktor pracę magisterską i doktorską. Nazywa go Pani w jednym z artykułów „swoim mi¬ strzem, wspaniałym wykładowcą i nauczycielem". Co w Profesorze tak ujęło ucznia i współpracownika? Pracę magisterską napisałam u prof. Moszyńskiego, który po wojnie zjechał z Wilna i rozpoczął swoje fascynujące wykłady, słynne na całym UJ. Przychodzili na nie słuchacze z innych wydziałów, po prostu, żeby posłuchać, rozszerzyć swoje ho¬ ryzonty — był np. student, późniejszy profesor Akademii Górniczej. Moszyński był fantastycznym mówcą, do tego świetnym rysownikiem. Wszystkie mapy, przedmio¬ ty, o których mówił, równocześnie kilku pociągnięciami rysował na tablicy. Ludzie siedzieli w ławkach, na podłodze, stali, a ci, którzy nie mogli się wcisnąć, stali przy otwartych drzwiach na korytarzu. W czasie jego wykładu panowała cisza absolutna, wszystkie oczy wlepione w mistrza, nikt nie odważył się głośno oddychać. Nie trzeba się było uczyć, pamiętało się każde słowo. Przy referatach (nie mówiąc już, że przy dyskusji) padało często pytanie: „Jakie ma pan(i) fakty dla poparcia swej tezy?" lub: „Czy to pana (pani) zdanie, czy też cy¬ tuje pan(i) jakiś autorytet — a jeśli tak, proszę podać, kogo, lub udokumentować fak¬ tami pańską opinię". Ciężkie to były próby dla złotoustych teoretyków, plączących się, gdy Profesor żądał od nich poparcia konkretami błyskotliwych tez. Porażający był też zakres jego wiedzy, a także piękno jego polszczyzny. Przy tym interesował się losem swych studentów, sam proponował w -wypadku trudnościfinansowychpod¬ jęcie starań o stypendia, które potem skutecznie popierał. Po prostu był indywidual¬ nością w najlepszym tego słowa znaczeniu, człowiekiem absolutnie i bez reszty od¬ danym nauce, prawdomównym, odważnym politycznie, sprawiedliwym i o głębokim poczuciu własnej wartości. �316 Anna Kowalska-Lewicka Moja praca doktorska nosiła tytuł (o ile pamiętam) „Ceramika Indian selwy" lub coś w tym rodzaju. Widać tu obciążenia archeologiczne, gdyż za moich czasów w ar¬ cheologii kładziono główny nacisk na typologię, technikę wyrobu itp. realia. Zresztą w Katedrze brak było literatury do szerszych ujęć. W środowisku krakowskim w okresie powojennym pracowało kilku wybitnych et¬ nologów/antropologów społecznych wykształconych jeszcze przed wojną: Kazimierz Moszyński, Kazimierz Dobrowolski, Andrzej Waligórski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jadwiga Klimaszewska, Mieczysław Gładysz, Roman Reinfuss, Tadeusz Seweryn. Czym się różnili? Którzy z nich ze sobą współdziałali? O Moszyńskim już mówiłam. Dobrowolski był niewątpliwie inteligentny, dobry naukowiec, ale charakter żaden. Opowiadał mi o nim Roman Reinfuss, który u nie¬ go bywał, w czasie wojny pożyczał od niego książki z jego olbrzymiej biblioteki. Przede wszystkim Dobrowolski odmówił udziału w tajnym nauczaniu — to wiem z własnego doświadczenia, byłam do niego delegowana jako starościna grupy et¬ nologów, historyków sztuki i archeologów. Reinfuss, kiedy zaczął go odwiedzać, w gabinecie Dobrowolskiego, za szkłem drzwi szafy z książkami, widział fotografię Dobrowolskiego w mundurze żołnierza austriackiego z I wojny światowej. Po wojnie została "wymieniona na fotografię Dobrowolskiego ściskającego dłoń Bieruta — takie niby nic, a jednak... Nie zachowywał się także właściwie w więzieniu, a zwłaszcza w obozie koncentracyjnym. Przed wojną dom Dobrowolskiego był odwiedzany po¬ wszechnie. Ojciec nieraz w dyskusjach domowych powoływał się na jego głębokie socjologiczne opinie o sytuacji geopolitycznej w Polsce i bardzo go cenił. Po powro¬ cie z obozu, w dzień św. Kazimierza, a więc w dniu imienin Dobrowolskiego, jego imieniny zostały zbojkotowane. Nikt z kolegów obozowych nie przyszedł. Tak trwa¬ ło przez pierwsze lata, potem wobec natłoku wydarzeń i faktów, pomału jakoś się ta pamięć rozmyła — nastąpiły dalsze wydarzenia, które zatarły pamięć. A przełamał ten bojkot Kutrzeba (skądinąd bardzo wysoko przez Ojca ceniony), którego córka, Hanka Kutrzebianka, jeszcze w gimnazjum, za radą Dobrowolskiego opracowała ka¬ pliczki z Zawoi. Później Dobrowolski pomógł jej w opublikowaniu tej pracy. Chodziłam na seminaria Dobrowolskiego, był dobrym naukowcem i wykładow¬ cą, a innego socjologa nie było, ale my, najstarsza grupa studentów, na ogół wiedzie¬ liśmy o jego oportuniźmie. Niemniej tyle się od pierwszego roku wojny działo, że jego sprawki obozowe zbladły wobec o wiele bardziej aktualnych problemów. Zresz¬ tą i moralne zasady przybladły wobec nowych wyzwań ideologicznych. Andrzej Waligórski — przyjechał po wielu latach pobytu w Anglii, gdzie 'wyjechał jeszcze przed wojną jako stypendysta-anglista (z wykształcenia był wtedy filologiem angielskim). W Anglii zaskoczyła go wojna, wstąpił do polskiej armii (tego rozdziału jego życia nie znam zupełnie). Tam trafił do Malinowskiego i stał się etnologiem. Co najmniej rok prowadził badania wśród Luo (Afryka, Kenia), gdzie wyjechał na angielskie stypendium z żoną Angielką i dwojgiem dzieci. Tak bardzo tęsknił za Polską, że zdecydował się na powrót, co miało fatalne skut¬ ki w jego prywatnym życiu. Żona nie wytrzymała warunków mieszkaniowych (stare �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 317 mieszkanie matki Andrzeja), mało kto wówczas w Polsce znał język angielski, więc i ich stosunki towarzyskie były mocno ograniczone, ale ta izolacja została szybko przezwyciężona. Ona była ładna, miła, głęboko przekonana o wyższości Anglików w całym cywilizowanym świecie, co z zapałem podtrzymywali krakowscy anglomani. Zaczęła dawać lekcje angielskiego w sferach uniwersyteckich, robić wspól¬ nie z mężem tłumaczenia do różnych wydawnictw naukowych, słowem, mogło być wszystko OK., ale nie było. Andrzej zachorował na ciężką astmę, dosłownie dusił się biedak, był ciągle chory. Do tego postanowił zapisać się do partii — nie wiem dlaczego, chyba ze strachu, ale że był człowiekiem przyzwoitym, do partii nie został przyjęty, a w każdym razie żył w ustawicznym lęku przed aresztowaniem — i na tym tle zaczęły się jego kłopoty psychiczne. Skończyło się rozwodem. Andrzej został zawieszony w próżni. Oboje, najpierw razem, potem osobno byli naszymi dobrymi znajomymi. W tych czasach, za życia Tadeusza (mego męża), prowadziliśmy tzw. dom otwarty — stałe spotkania, przyjęcia, bale w karnawale, wspólne wyjazdy do naszej chałupy w Kościelisku. Andrzej należał do tej grupy, jego ex-żona także, choć bywała rzadszym gościem. Andrzej nie był nigdy moim profesorem — przyjechał do Polski, kiedy już byłam „gotowym" etnologiem, ale zafascynowana Malinowskim często korzystałam z jego konsultacji. Był bardzo inteligentny, opiekował się po ojcowsku swymi uczniami, jeden z nich został mu wierny do końca swego życia (Dzięgiel, bardzo przyzwoity facet!). Cenił go ogromnie Moszyński i stale zasięgał jego rad (w sensie naukowym) — wiem to od nich obu. Niewątpliwie był gentlemanem. Także niewątpliwie miał niewielu przyjaciół wśród mężczyzn. Tępił go prof. Dobrowolski, choć w swój cha¬ rakterystyczny sposób: „To bardzo inteligentny człowiek, szkoda, że psychopata, szkoda, że nie umiejący pisać, szkoda że... itd.". Tuptuś (prof. Dobrowolski) do przy¬ jazdu Waligórskiego uchodził za jedynego ucznia prof. Malinowskiego, a Andrzej mu tę chwałę odebrał. Z Andrzejem współpracowałam blisko, odkąd zaproponował mi reaktywowanie Komisji Etnograficznej przy krakowskim Oddziale PAN (już po likwidacji PAU), pod jednym warunkiem — że on jako profesor zajmie się reaktywowaniem i gotów jest zostać prezesem, ale ja zostanę sekretarzem i zajmę się całą stroną organizacyjną. Zgodziłam się, po prostu lubiłam organizować i nieźle mi to wychodziło. Za naszej wspólnej kadencji regularnie odbywały się zebrania, każdego roku zapraszaliśmy zagranicznych prelegentów, regularnie wychodziły sprawozdania — no i doskonale nam się współpracowało. Ułatwiała nam pracę znajomość języków, organizowanie dla gości zagranicznych wyjazdów badawczych w teren i przyjęć w moim domu, gdzie mieli okazję poznać lokalny światek etnologiczny. Anna Kutrzeba-Pojnarowa — trudno mi j ą oceniać obiektywnie. Bliżej poznałam ją, kiedy Ojciec został sekretarzem generalnym PAU, czyli od 1939 roku (wiosną). Zbliżyła nas (zresztą zbliżyła cały Uniwersytet) wojna, zwłaszcza aresztowanie pro¬ fesorów (a więc jesień 1939). Była ode mnie kilka dobrych lat starsza, a w tym wieku to ogromna różnica. Ona przed wojną była już asystentką, ja ledwie na pierwszym roku studiów. A po wojnie ona szybko wyjechała do Warszawy, ja zostałam, mimo namów, w Krakowie. Kutrzeba był wdowcem, jej (Hanki) młodsza siostra Helena, �318 Anna Kowalska-Lewicka anglistka, zmarła tragicznie w czasie wojny. Najmłodsza Madzia nie liczyła się w ro¬ dzinie, nie była intelektualistką, studiowała na Wyższej Szkole Handlowej. Hanka pełniła więc rolę pani domu, domu, który był ośrodkiem życia towarzysko-naukowego Krakowa, co jeszcze podnosiło jej prestiż. Zaprzyjaźniłyśmy się dopiero po moim powrocie z Ameryki i małżeństwie z Tadeuszem (zawszeć — „pani profeso¬ rowa"). Hanka była życzliwa ludziom, nie wiem, jakim była pedagogiem, bo nigdy nie byłam na jej wykładach. Referaty naukowe (głównie słyszałam j ą na zjazdach PTL) były zawsze inteligentne, często nowatorskie — musiała być naprawdę bystra, bo w ogromnej większości pisała je albo w pociągu, jadąc na zjazd, albo w hotelu, w nocy poprzedzającej samo wystąpienie. To, co napisała, też było ciekawe. Raz tyl¬ ko byłam z nią na badaniach terenowych — tu mogę z całą pewnością powiedzieć, że nie umiała rozmawiać z ludźmi niewykształconymi, ale to jej nie przeszkadzało zdo¬ bywać wiadomości — umiała korzystać z ekspertów społecznych i to bardzo dobrze. O Hance o wiele więcej mogliby powiedzieć jej uczniowie — zresztą to zrobili. Jadzia Klimaszewska. Była tak dalece w cieniu swego mistrza prof. Moszyń¬ skiego, że trudno powiedzieć, jaka była naprawdę. Nigdy nie była moim nauczy¬ cielem, nie chodziłam nawet na jej proseminaria. Myślę, że gdyby była wybitniej¬ szą indywidualnością, mimo wszystko "wyzwoliłaby się z tej intelektualnej niewoli. Uwielbienie dla mistrza też trzeba odrobinę dozować. Byłam z nią dwukrotnie na badaniach i była świetna jako terenowiec. Miała też talent pedagogiczny, ale na poziomie proseminarium. Była lubiana przez uczniów. Mimo że j ą znałam od po¬ czątku okupacji (obie pracowałyśmy w RGO), że to ona pierwsza wprowadziła mnie „w teren", nie potrafię właściwie nic więcej o niej powiedzieć jako o etno­ grafie. Miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów i swoje antypatie — my obie byłyśmy zawsze w dobrych stosunkach, aż do jej śmierci. Próbowałam namówić prof. Robotyckiego, by urządził jej jubileusz, kiedy koń¬ czyła 90 lat — odmówił. Bądź co bądź wszyscy etnologowie, którzy studiowali w ciągu minionych 50 lat, byli jej uczniami — należało jej się to. Mówiła, że nie lubi żadnych „jubli", ale to się tak mówi, na pewno by była zadowolona. Niestety, moim zdaniem, nie znała się na ludziach. Komplementy (a starano się jej schlebiać w czasach, kiedy była „asystentką Moszyńskiego") brała za dobrą monetę i ciężko się potem rozczarowywała, kiedy już nie była potrzebna. Ale z godnością znosiła porażki. Niechętna była prof. Gajkowi, chyba dlatego, że przynajmniej częściowo zrealizował koncepcję atlasu etnograficznego Polski, którego pomysłodawcą był jeszcze przed wojną Moszyński — ale to tylko mój domysł. Mieczysław Gładysz. Poznałam go jeszcze w czasie wojny. Tuż przed wojną wy¬ dał w PAU, w serii prac śląskich, dwa tomy swojego Zdobienia na Śląsku. Była to jedyna seria wydawnictw, za którą płacono honoraria, a on miał tyle rozumu, by te pieniądze ulokować w handlu. Podobno jego brat otworzył sklep spożywczy w Czę¬ stochowie, który wspaniale prosperował przez cały czas okupacji, dzięki czemu nie miał problemów finansowych. Żeby być zatrudnionym, pracował w RGO, w sekcji opieki nad wysiedlonymi z Rzeszy i mieszkającymi w klasztorach. Codziennie zja¬ wiał się koło południa, zawsze idealnie elegancki i zadbany, gdzie już czekała na niego pani Myczkowska (mam nadzieję, że nie mylę nazwiska) i wychodzili razem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 319 na „odwiedziny klasztorne". Jego żona, Lila Gładyszowa, pracowała w tej samej instytucji, w magazynie odzieżowym (zbieraliśmy odzież dla wysiedlonych). Dosiadywała czasu końca pracy, po czym obładowana zdobytymi zakupami wracała do domu, wstępując po drodze na tzw. „komplety". Uczyła, oczywiście „społecznie", geografii w działających w konspiracji „kompletach" gimnazjalnych, zbierających się w prywatnych mieszkaniach. Gładysz ani nie uczył na kompletach gimnazjal¬ nych, ani nie pracował na kursach uniwersyteckich, ani nie spotkałam go nigdy na tajnych posiedzeniach z referatami — w ogóle mało go z tego okresu znałam. Mogę tylko tyle powiedzieć, że naprawdę kochał ten swój Śląsk, że podobno przed wojną działał i naukowo, i literacko (dowód — obie jego doskonałe publikacje o sztuce; miał też talent literacki, dobrze pisał). Zaraz po wojnie wyjechał na Śląsk i rozpoczął pracę w śląskim muzealnictwie, a również podjął starania, by dostać się na uniwer¬ sytet, najpierw wrocławski, ale ten zaniedbał całkowicie dla muzealnictwa, przez co miejsce jego zajął Reinfuss. Był to powód do niechęci między tymi dwoma panami, ale wszelkie akcje bojowe prowadziła Gładyszowa, Miecio publicznie się tu nie wy¬ powiadał. Zresztą po krótkim czasie Reinfuss przeniósł się do Lublina. Wiem też, że Gładyszowi udało się wyrzucić z Muzeum Śląskiego dr Malickiego i jego żonę (pra¬ cowała w administracji) — znaleźli azyl w Gdańsku, ale jakiś czas byli bez środków do życia. W wypadku Gładysza trudno mi się wypowiadać obiektywnie — po krótkim okre­ sie przyjaźni i mojego podziwu dla jego sukcesów naukowych, doszło do konfliktów, a więc nie mogę tu być obiektywna. Mój zachwyt nad jego sukcesami naukowymi zrozumiał na swój sposób, co z kolei mnie nie odpowiadało. Kiedy powstała Akade¬ mia Nauk i stworzono IHKM, przeniesiono mnie z Muzeum Archeologicznego PAU, zlikwidowanej przez reżim, do Pracowni Etnograficznej IHKM — zresztą najzupełniej słusznie — już wtedy byłam zdeklarowanym etnologiem, więc nie pasowałam do dru¬ żyny archeologicznej, pozostając zresztą z niedobitkami z tamtych czasów w bliskiej przyjaźni — dokąd żyli. Gładysz został szefem Zakładu Etnografii IHKM PAN. Ucie­ szyłam się, że powstał Zakład Etnografii i z radością do niego przeszłam. Niestety, okazałam się kompletną idiotką. Jeszcze za czasów Muzeum Archeologicznego zorganizowałam grupę przyja¬ ciół zajmujących się Podhalem. Była to zupełnie nieformalna grupa, składająca się z kilkunastu osób, zatrudnionych w różnych instytucjach, także studentów. Nie mie¬ liśmy żadnych pieniędzy — co kto zdobył, szło do wspólnej kasy. Ja np. miałam delegację z Muzeum Etnograficznego z Warszawy na zakup eksponatów we wsiach Podhala, Bronka Jaworska z Uniwersytetu Łódzkiego, inni w ogóle delegacji nie mieli, np. Zbyszek Gołąb, językoznawca, później profesor slawistyki w USA, czy Krzysztof Malkiewicz, obecnie profesor w szkole filmowej Disneya w Hollywood, Hanka Zambrzycka i inni, w tym rysownik i fotograf z kroniki filmowej. Trochę pomógł prof. Antoniewicz dobrą radą, do kogo „uderzyć". To były wspaniałe czasy. Dwa miesiące spędziliśmy w jednej wsi (marzec i wrzesień w ciągu jednego roku), jeden miesiąc letni — wędrówka po całym Podhalu (10 wsi po dwa dni i jeden dzień na „przemieszczenie się", oczywiście pieszo, z punktu do punktu. Do szeregu wsi — wypady kilkudniowe przez cały rok, m.in. dwa tygodnie zimowe w Obidzy. Spa- �320 Anna Kowalska-Lewicka liśmy pokotem w śpiworach na podłodze jednej izby, codziennie na obiad była kasza ze skwarkami, na śniadanie i kolację ziemniaki z kwaśnym mlekiem. Każdego dnia wieczorem zasiadali wszyscy, by podzielić się zdobytymi informacjami danego dnia, a w nocy kolejno przepisywało się to na maszynie w dwóch egzemplarzach: dla sie¬ bie i wspólnego archiwum. Pomysł wieczornych spotkań miał tę dobrą stronę, że każdy opowiadał, czego się dowiedział, a więc korzyść była dla całej grupy, każdy poznawał wszystkie działy kultury — te, jakie były udziałem każdego z nas. Otóż, w momencie powstania Zakładu Etnologii IHKM PAN znalazłam się w składzie proponowanych pracowników, Gładysz wciągnął jeszcze swoją żonę, wtedy moją przyjaciółkę, prosił mnie także o rekomendacje, którego z bezrobotnych wtedy etnologów zatrudnić. Poleciłam moje najbliższe koleżanki, a przy tym inteli¬ gentne, zainteresowane pracą naukową — Irenę Nizińską i Hankę Zambrzycką. Obie przyjął i obie okazały się doskonałymi pracownikami. Na pierwszym organizacyjnym zebraniu, na które przyjechał też prof. Dynowski, Gładysz bardzo sympatycznie do nas przemówił: — że chciałby, byśmy stworzyli przyjacielski zespół (był to okres, kiedy „praca zespołowa" była hasłem wszystkich socjalistycznych akcji), opracowali wspólny plan itd., itd. Idea piękna, przy naszym koleżeńskim, już wypróbowanym współżyciu wprost idealna. A ponieważ temat owego zebrania był nam już wcześniej zakomunikowany („pomyślcie, jaki temat moglibyśmy podjąć zespołowo"), obgadałyśmy z dziewczynami, że zaproponuje¬ my Podhale, no i oczywiście ja, idiotka, się tego podjęłam. Przydźwigałyśmy na to zebranie ciężkie pudła z naszymi podhalańskimi materiałami: przepisane wywiady, fotografie, filmy, rysunki, plus inwentarze tego wszystkiego, dla poparcia naszej pro¬ pozycji. Prof. Gładysz zwrócił się do „koleżeństwa" (tak się wtedy przemawiało) z prośbą, byśmy wysunęli nasze propozycje, jaki teren Polski uważamy za właściwy, by od niego zacząć. Zabrałam pierwsza głos, że, jak wiadomo, od paru lat pracujemy prywatnie nad Podhalem i sądzę, że skoro już tyle zostało zrobione (tu wyciągnęłam skrzynki z materiałami jako dowód i już opublikowane artykuliki i artykuły, opar¬ te na tych materiałach) byłoby najrozsądniej skończyć zaczętą pracę i na pierwszy ogień wziąć Podhale. W ten sposób w krótkim stosunkowo czasie może powstać monografia Podhala i Zakład będzie mógł się szybko pochwalić osiągnięciami. Dynowski przyklasnął, Gładysz zamilkł, inni milczeli także, czekając, co będzie dalej. Potem mówiło się o różnych innych drobnych sprawach, nie wracając już do właś¬ ciwego tematu. W efekcie okazało się, że przystąpimy zespołowo do monografii wsi Siołkowice na Śląsku, a ja indywidualnie będę kontynuować prace podhalańskie. Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że jeśli szef pyta, co myślimy, najbezpieczniej jest milczeć i czekać, by dowiedzieć się, co on myśli, a najmądrzej zawczasu poznać jego zamiary i wyskoczyć z odpowiednim tematem. Niestety okazałam się kiepską uczennicą, nigdy się tej mądrości nie nauczyłam, choć dość skutecznie odwykłam od zabierania głosu. Teoretycznie wszystko było o.k. Mogłam robić, co chciałam, bez pieniędzy, jak poprzednio i co przykre dla mnie, samotnie, bo inni dostali swoje działki na Śląsku, potem w Bułgarii. Następny etap, to sprawa mojej habilitacji. Chciałam j ą wciągnąć do planu Zakła¬ du — nie pamiętam już, jak wyglądały akurat w tym czasie procedury, dość że odbyło �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 321 się posiedzenie, na którym wystąpili: prof. Moszyński jako przyszły promotor, prof. Kazimierz Dobrowolski, Gładysz jako szef placówki PAN, w której byłam zatrudnio¬ na, Irena Nizińska jako protokolantka, no i ja. Zreferowałam konspekt, uzgodniony zresztą wcześniej z Moszyńskim i zaczęła się dyskusja. Moszyński ocenił go pozytyw¬ nie, po czym zabrał głos Dobrowolski (a panowie serdecznie się nie kochali). Stwier¬ dził, że plan jest niezgodny z obowiązującą obecnie ideologią itd., itd. Moszyński był coraz bardziej wściekły, ale w sprawie „ideologii" miał niewiele do powiedzenia — po prostu i on był tu słaby. Gładysz cały czas nie objawiał swego stanowiska, jedynie od czasu do czasu rzucał pytania, które podsycały elokwencję Dobrowolskiego. Pamiętam jedno z nich już na koniec dyskusji: „Panie Profesorze, czy mamy zaprotokołować, że plan pracy jest «nie marksistowskie, czy «antymarksistowski»? Na co Dobrowolski: „Oczywiście, antymarksistowski". W rezultacie zalecono mi dokształcenie ideologicz¬ ne i zrobienie nowego konspektu (którego nie zrobiłam). Tak zakończyła się moja przygoda z habilitacją. Co prawda prof. Moszyński, kiedy wprowadzono docentury z mianowania, zaproponował, że mnie wysunie, ale odmówiłam — miałam już tego dość. Jeśli mam być całkiem szczera, to potem żało¬ wałam — choć nie bardzo, ale kiedy odchodziłam na emeryturę, mogłam i chciałam jeszcze pracować w Instytucie, wtedy już jako kierownik Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Krakowie, brak habilitacji mi to uniemożliwił. A przecież spory pro¬ cent moich rówieśników, dziś czcigodnych profesorów i członków Akademii Nauk czy Umiejętności, jest docentami z mianowania i nikt im tego nigdy nie wypomniał. Niemniej Gładysz musiał mi niezłą opinię wypisać do IHKM, skoro prof. Hensel sam, bez jakiejkolwiek sugestii z mej strony (nawet mi do głowy nie przyszło coś ta¬ kiego), zaproponował, bym przeniosła się do Łodzi, pod skrzydła prof. Zawistowicz-Adamskiej, że mogę nadal mieszkać w Krakowie, ale będę przypisana do Łodzi. Skorzystałam i błogosławię tę decyzję. Do Krakowa wróciłam dopiero po pójściu Gładysza na emeryturę, mianowana przez Dynowskiego i Hensla (o ile pamiętam, już wtedy kierownikiem Zakładu Etnografii była Frankowska, ale pełna inicjatywa była w rękach Hensla). Wtedy zostałam kierownikiem krakowskiej Pracowni Etno¬ graficznej (Zakład zaistniał tylko w Warszawie).To był bardzo miły czas dla mnie, miałam doskonałe stosunki z koleżankami i kolegą Pietraszkiem, jedynym mężczy¬ zną w tym babskim gronie. Kiedy w roku 1956 zaczęły się u nas przemiany ustrojowe, odtajniono archiwa. Dowiedziałam się o tym od p. Żółkiewskiego, dyrektora administracyjnego IHKM PAN. Przyjechałam kiedyś z jakąś sprawą do IHKM do Warszawy — spotkał mnie na korytarzu, zaciągnął do swego biura i zapytał, czy wiem, że opinie o pracowni¬ kach zostały odtajnione i czy chcę przeczytać opinię o sobie, wystawioną przez prof. Gładysza ileś tam lat temu. Powiedziałam, że nie chcę — zrobiłam mu tym wyraźną przykrość. Roman Reinfuss — przeciwieństwo poprzednio przedstawionego. Choleryk, gwałtowny, absolutnie przyzwoity, choć niełatwy w obcowaniu. Etnografia była dla niego całym światem — kiedyś wypowiedział się w jakimś prasowym wywiadzie, że zawsze nie mógł pojąć, za co mu płacono pensję, skoro całe życie robił tylko to, co mu sprawiało przyjemność. Nikt mi nie nagadał tylu impertynencji, co on, jak się �322 Anna Kowalska-Lewicka 0 coś wściekł — a wściekał się często i o byle co. Był zawsze kontra... Przed wojną był komunistą, relegowanym z wszystkich polskich gimnazjów. Dopiero matka jego przyjaciela napisała list do prezydenta Mościckiego i Roman dostał zgodę na maturę 1 pójście na studia (notabene prawnicze). Jeszcze przed wojną odbył praktykę w kan¬ celarii adwokackiej czy notarialnej w jednym z miasteczek Małopolski wschodniej i tam „zakochał się" w Łemkach i pozostał im wierny do śmierci. Wielki wpływ miał na niego Seweryn Udziela, z którym współpracował amatorsko, jeszcze jako uczeń gimnazjalny. W czasie wojny zbiory Muzeum Etnograficznego wylądowały w Muze¬ um Archeologicznym, a z nimi Roman Reinfuss, obok Rudolfa Jamki (późniejszego profesora archeologii), był najbardziej pracowitym członkiem naszego zespołu. Po wojnie, jeszcze jako magister prawa, Roman został wykładowcą etnografii najpierw we Wrocławiu (bardzo krótko), potem w Lublinie, na Uniwersytecie Curie-Skłodowskiej, a równocześnie kierownikiem Pracowni Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN. Jego dziełem były słynne obozy etnograficzne, dzięki którym zrobiono wtedy zdjęcie etnograficzne prawie całej Polski. Poza tym zgromadził wokół siebie grupę młodzieży etnograficznej, którą opiekował się jak własnymi dziećmi. Po jego śmierci spotykali się co roku, nazywali się sami „dziećmi" prof. Reinfussa. Jednym z jeszcze żyjących jest Jerzy Czajkowski. Reinfuss brał czynny udział w tajnym nauczaniu i robił to znakomicie. Jego porywczość przysparzała mu wrogów i oddanych na całe życie przyjaciół; świństwa nigdy nikomu nie zrobił. Tadeusz Seweryn. Miał duszę artysty, znał się na sztuce, świetnie pisał, ale często ponosiła go fantazja. Wyszedł album z fotografiami rzeźb Wowry, ludowego artysty spod Wadowic. Tak się złożyło, że napisałam do niego tekst, bo Wowrę znałam od wczesnego dzieciństwa, moi dziadkowie mieszkali w Wadowicach, Dziadek kolek¬ cjonował jego rzeźby. Mój Ojciec miał też niezgorszą kolekcję, ile razy przyjeżdża¬ liśmy do Wadowic, szło się do Gorzenia do Wowry po nowe trofea, a poza tym do Zegadłowiczów. Zegadłowicz był odkrywcą Wowry, jego córka chrześnicą Dziadka i moją koleżanką w dziecinnych zabawach, a jesteśmy równolatkami. Zapewne dla¬ tego powierzono mi tekst do Albumu. Otóż właśnie córka Zegadłowicza twierdziła, że Seweryn raz czy dwa był u Wowry, znał go raczej z opowiadań Zegadłowiczów, rzeźby dla Muzeum Etnograficznego kupował nie on, ale Wowro przynosił je do Zegadłowiczów do dworu i tam zostawiał dla Seweryna. Tymczasem w powojennej pracy o Wowrze, pisanej kilkanaście lat po śmierci rzeźbiarza, są całe strony jego wypowiedzi na temat sztuki, życia artysty itd., itd. W dodatku nigdzie nie znaleziono notatek Seweryna z tych spotkań (spotkania?). Dziś już nikt nie żyje, kto mógłby sprawdzić, gdzie leży prawda. To samo dotyczy wojennej przeszłości Tadeusza Se¬ weryna. Sam rozpowiadał na prawo i lewo (sama od niego to słyszałam), że był sze¬ fem akowskiego sądu, który przeprowadzał egzekucje na kapusiach i zdrajcach, ale po wojnie, podczas gdy inni siedzieli i tracili życie za swoje konspiracyjne grzechy on, zrazu co prawda zatrzymany, ale niedługo potem został dyrektorem Muzeum Etnograficznego i świetnie prosperował, rozbudowywał Muzeum. Niewątpliwie był to człowiek bardzo inteligentny, aktywny organizacyjnie, twór¬ czy, pełen inicjatywy, jak na naukowca miał może odrobinę za wiele fantazji. Jedni go cenili, inni wprost przeciwnie, ale mam własne o nim zdanie. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 323 Bliska była Pani Doktor Polska Akademia Umiejętności. Ojciec Pani był od roku 1927 członkiem PAU, a od roku 1938 jej sekretarzem generalnym. W czasie woj¬ ny znalazła Pani pracę w założonym przez PAU Muzeum Archeologicznym, w któ¬ rym zresztą kontynuowała Pani pracę również po wojnie. Jakie miejsce w dzia¬ łalności przedwojennej i powojennej Polskiej Akademii Umiejętności zajmowała etnologia? Niewiele potrafię powiedzieć. Wiem, że bardzo ceniony był Moszyński — naj¬ lepszy dowód, że to PAU wydało jego Kulturę ludową Słowian; również Bystroń miał tu doskonałą prasę i powszechnie ubolewano nad jego chorobą. Wysoka była pozycja Dobrowolskiego aż do wojny i do jego pobytu w Oranienburgu. Niestety, nie żyje nikt, kogo mogłabym o to zapytać. W każdym razie w PAU wyszło wiele prac etnograficznych: Moszyńskiego, Dobrowolskiego, tuż przed wojną Gładysza (dwie książki), Pożywienie Kurpiów Chętnika itd. Szczególnie pozytywny stosunek do etnologii mieli językoznawcy z Rozwadow¬ skim i Nitschem (dialektolog) na czele. To Rozwadowski zaproponował Bronisła¬ wowi Piłsudskiemu katedrę etnologii porównawczej i postarał się o fundusze, by ten mógł studiować etnologię na zachodnich uniwersytetach. Niestety, Bronisław był niespokojnym duchem i nic z tego nie wynikło, ale jedyna jego stricte naukowa pra¬ ca wyszła właśnie w PAU z dużym wkładem i pomocą naukową Rozwadowskiego. Również historycy tutejsi popierali etnografię — np. Potkański. Pierwszą pracę podjęła Pani Doktor w Polskiej Akademii Umiejętności. Wraz z jej włączeniem do Polskiej Akademii Nauk stała się Pani pracownikiem tej instytu­ cji. Wiele lat pracowała Pani w krakowskiej placówce etnograficznej Instytutu Histo­ rii Kultury Materialnej PAN, a od roku 1971 kierowała tą placówką zwaną wówczas Grupą Roboczą Zakładu Etnografii IHKM PAN. Zna Pani również środowisko uni¬ wersyteckie, wykładała Pani przecież na Uniwersytecie Jagiellońskim i Wrocław¬ skim. Na czym polega specyfika pracy etnologa na uniwersytecie i w akademickim instytucie badawczym? Nigdy nie pracowałam na Uniwersytecie Łódzkim — tylko Wrocławskim i Kra­ kowskim (wykłady zlecone). Już o tym poprzednio wspominałam. Ze studentami Uniwersytetu Łódzkiego wyjeżdżałam tylko na praktyki terenowe w zastępstwie Bronki Jaworskiej. Już za czasów IHKM PAN dostałam pod opiekę warszawskiego magistranta — to inny świat. Mieszkał w hotelu i jedynie dojeżdżał „w teren". Poży¬ czył mój kwestionariusz i nigdy mi go nie oddał (miałam tylko jeden egzemplarz). Obiecał podzielić się uwagami i materiałami terenowymi — nie tylko tego nigdy nie zrobił, ale żadnych materiałów nie oddał do archiwum Instytutu w Warszawie — sło¬ wem, był to totalny niewypał. Przez jeden sezon byłam instruktorem na obozie Dynowskiego na Kurpiach — dostałam grupę muzykologów z Uniwersytetu Warszawskiego. Biedne dzieci, zagubione we mgle. Dziękowali wylewnie za uratowanie im życia!!! Ode mnie do¬ wiedzieli się, że można spać na sianie, jeść z jednej miski, myć się w miednicy, a nie �324 Anna Kowalska-Lewicka tylko w łazience i że chłopi to też ludzie. Byli rozbrajający i naprawdę sympatyczni, ale gdzie się tacy uchowali? Dostałam nawet listy z podziękowaniem od kochających rodziców, wdzięcznych za uratowanie ich dzieci z tej niebezpiecznej opresji. Nie, niestety pedagogiem nie byłam, czego żałuję. W moim mniemaniu różnica pracy w instytucie badawczym i ze studentami jest taka, że w instytucie — to tylko praca naukowa, na uniwersytecie, przynajmniej na początkowych latach — to także pedagogika, ale w gruncie rzeczy student po¬ winien od pierwszego roku uczestniczyć w pracy badawczej asystenta czy nawet profesora, a douczać się pod jego okiem z literatury. Ponadto praca w instytucie ba¬ dawczym winna uczyć pracy kolektywnej, ustawicznych dyskusji, porównywania własnych koncepcji za zdaniem innych. Przez lata, kiedy pracowałam w IHKM, czy to w Krakowie jako kierownik Pracowni, czy też w takim samym charakterze w Ło¬ dzi, w określonym dniu tygodnia ktoś z pracowników referował swoje osiągnięcia, czy własne badania, czy udział w kongresie lub innym zebraniu pozainstytutowym, czy jakąś przeczytaną książkę lub badania terenowe. Wszyscy wiedzieli, nad czym kto pracuje, na jakim jest etapie realizacji planów, do jakich doszedł wyników. To samo obowiązywało szefa, jak i jego współpracowników (np. prof. Zawistowicz-Adamska referowała nam swoje artykuły w trakcie ich pisania). Jeszcze w Krako¬ wie, w czasie badań sądeckich, wszyscy wiedzieliśmy, co robią inni, każdy „chwalił się" swoimi pomysłami i materiałami. To działa bardzo inspirująco i pozwala nie tyl¬ ko unikać błędów, ale także uczy bronienia własnych koncepcji, a przede wszystkim jasnego referowania pomysłów i bronienia tez, które, dajmy na to, inni krytykują. Poprzez ojca, Profesora Tadeusza Kowalskiego, i męża, Profesora Tadeusza Lewi¬ ckiego, stykała się Pani Doktor również ze środowiskiem orientalistycznym. Utrzymuje Pani kontakty również z orientalistami z młodszego pokolenia. Istniały kontakty etnolo¬ gów z orientalistami, np. prof. Kazimierz Moszyński w wydanej przez prof. T. Kowalskie¬ go „Relacji Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich " (1946) umieścił swoje „Uwagi etnologiczne". Kiedy potrzebni są orientaliści etnologom, a etnologo¬ wie orientalistom? Czy istnieją różnice między tymi dwoma środowiskami? Zacznę od domu rodzinnego. Ojciec miał bardzo szerokie zainteresowania, w tym ciekawiła go tzw. kultura ludowa. Nie tylko obserwowaliśmy w domu, od najwcześ¬ niejszego dzieciństwa, wszelkie obrzędy, w rodzaju „lajkonika", „Emaus", procesji Bożego Ciała czy dorocznego odpustu na krakowskich Bielanach, nie mówiąc już o paradzie wojskowej na Błoniach krakowskich na 3 Maja, laniu wosku w wigi­ lię św. Andrzeja itd., itd. Całe moje dzieciństwo upłynęło „od jednego do drugiego święta". W Kościelisku, na wakacjach, nasze spacery i wycieczki to nie tylko tury¬ styka, ale odwiedziny w góralskich chałupach, rozmowy o czarach, duchach, wypra¬ wach łowieckich po borsucze sadło itd. To samo dotyczyło Ojca językoznawczych badań w Azji Mniejszej, w społecznościach tureckich na Bałkanach czy polskich Karaimów. Zasadniczo chodziło o język, ale przy tym zbierał teksty folklorystyczne, opisy obyczajów, obrzędów. Ponieważ Ojciec należał do generacji, w której wieczor¬ ny spacer był obowiązkowy, odkąd nauczyłam się chodzić, uczestniczyłam w nim. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 325 Chodziliśmy już całą rodziną na niedzielne całodniowe wycieczki — i wtedy Ojciec opowiadał. Dziś, wspominając te czasy, widzę, jak bardzo interesowały go nie tylko „gwary", ale i fakty kulturowe w tych gwarach opowiadane. Sądzę, że stąd wzięło się zainteresowanie Ojca Ibrahimem ibn Jakubem. Widocznie nie miał wystarczającego zaufania do swej wiedzy, stąd współpraca z Moszyńskim przy wydaniu tej pracy, i także z prof. Plezią. Tadeusz Lewicki, mój mąż, kontynuując niejako pracę Ojca, zwłaszcza teksty wydawane w związku z pracami nad tysiącleciem państwa polskiego, miał wygodniejszą sytuację bo, poza tym, że dyskutował z Moszyńskim i in¬ nymi „ludoznawcami", miał mnie jeszcze pod bokiem. W ogóle, w okresie międzywojennym, przynajmniej w Krakowie, może dzięki „Ludowi Słowiańskiemu" i częstym referatom w komisjach PAU, humaniści z po¬ krewnych dziedzin częściej się spotykali (historycy — przynajmniej ich część, ję¬ zykoznawcy, dialektolodzy, etnografowie, antropogeografowie). Także tematyka wówczas była często „interdyscyplinarna". Np. ważny wtedy temat — pochodzenie Słowian — pasjonował na równi archeologów co antropologów, etnologów, history¬ ków czy językoznawców. Po wojnie trwało to jeszcze, póki nie „przeżyliśmy" tysiąc¬ lecia, poczem wygasło. Dziś, przynajmniej wedle mych obserwacji, wszystkie te dziedziny rozeszły się, wyspecjalizowały, tematy niegdyś łączące stały się niemodne. Każda z tych nauk wyra­ bia sobie własne tematy zainteresowań, inne metody pracy. Choć Kraków jeszcze czꜬ ciowo trzyma się dawnych tradycji. Przy Instytucie Orientalistyki UJ jest Pracownia Źródłoznawcza (monety masowo znajdowane w Polsce, plus źródła pisane — chodzi 0 wczesne średniowiecze), która w pewnym stopniu współpracuje z mediewistami, nie sądzę natomiast, żeby to w jakimkolwiek stopniu zainteresowało etnologów. W domu rodzinnym Pani Doktor przechowywane były listy Bronisława Piłsud­ skiego do Władysława Kotwicza. Jakie były losy tej korespondencji? Jak w jej świetle rysuje się osobowość Bronisława Piłsudskiego? Mój pierwszy mąż, Marian Lewicki, stryjeczny brat Tadeusza, ałtaista, uczeń 1 następca Kotwicza, odziedziczył po swoim mistrzu, zmarłym w czasie wojny, jego archiwum, w którym były właśnie te listy (Piłsudskiego i do Piłsudskiego). Skąd się tam wzięły — nie wiem, ale sądzę, że wspólność zainteresowań obu panów — Kotwicza i Piłsudskiego — miała swoje znaczenie. Po śmierci Mariana jego spuścizną naukową zajęła się (również już od lat nieżyjąca) jego siostra Irena Lewicka i to ona przekazała do PAU te listy. Dowiedziałam się o tym stosunkowo niedawno, już po napisaniu życiorysu Pił¬ sudskiego. Szukałam ich po świecie, pojechałam nawet do Nowego Jorku, gdzie mia¬ ły być w Instytucie Józefa Piłsudskiego (tak mi przynajmniej powiedzieli w drugim takim instytucie w Londynie), ale ich tam nie znalazłam. Przypisywałam to straszne¬ mu bałaganowi, jaki tam panował — nikt niczego nie wiedział, wszystko wymiesza¬ ne. Dopiero w parę lat później po prostu ukazały się drukiem w Roczniku Biblioteki PAU i to wydane przez mego bliskiego znajomego i przyjaciela — po prostu nie przyszło mi do głowy, by go o to zapytać, a materiały miałam pod nosem. �326 Anna Kowalska-Lewicka W świetle tych listów osobowość Piłsudskiego rysuje się nie inaczej, jak w świet¬ le poprzednio mi znanych dokumentów. Potwierdziła się moja teza, której tylko po¬ przednio nie miałam odwagi tak jasno sprecyzować, że opowieści o jego tragedii rozstania z ajnoską żoną i dziećmi to bajeczka dla grzecznych dzieci. Po prostu, jak wieloma innymi sprawami, po krótkim czasie znudził się rodziną i skorzystał z oka¬ zji, by od niej uciec. To samo stało się z jego drugą, nieformalną żoną. Sielanka skoń¬ czyła się, gdy skończyły się jej pieniądze, a do tego zachorowała na raka. Wróciła do męża i nie mamy żadnych dowodów na to, by do niej, czy jej rodziny, napisał. Zacho¬ wał się list jakiegoś Ajna, znającego słabo język rosyjski, właśnie w korespondencji, znajdującej się u Mariana Lewickiego, pisany po rosyjsku, szereg lat po wyjeździe B. Piłsudskiego z Rosji. Pisze on w imieniu ajnoskiej żony z zawiadomieniem, że już po jego wyjeździe urodził mu się syn, że żona nadal na niego czeka, że mimo upływu lat nie wyszła ponownie za mąż. Nie mogę powiedzieć z całą pewnością, że Piłsudski na ten list nie odpowiedział, bo po prostu brak materiałów, ale legenda wymyślona przez jego apologetę, o tym, jak ją z dziećmi wysiedlono na Hokkaido, jak stracił kontakt, jak cierpiał z powodu tego oddzielenia od rodziny — jakoś się z tym listem nie zgadza. Broniś po prostu taki był, ani nie mógł usiedzieć na miej¬ scu, wciąż „nosiło go po świecie", ani nie był w stanie niczego wykończyć (to tylko udało się Rozwadowskiemu, ale też tę jedyną naukową pracę prawie w całości sam napisał — oczywiście na podstawie materiałów zabranych przez Piłsudskiego). Do tego uciekał od odpowiedzialności i obowiązków. Genialnie scharakteryzował go jego wielki przyjaciel, Talko Hryncewicz, w pośmiertnym wspomnieniu. Zresztą sam Piłsudski pisał, że jest od tego, by rzucać dobre pomysły, a niech to już inni realizują (np. sprawa Muzeum Tatrzańskiego). Trzykrotnie wyjeżdżała Pani Doktor do Afryki. Rezultatem jednej z podróży jest znakomicie napisana, pełna interesujących obserwacji i informacji etnologicznych, książka popularno-naukowa „Mauretania" (1976). Książka ta została przetłumaczo­ na i wydana w Moskwie w roku 1981 w nakładzie 30 tysięcy egzemplarzy. Była to jedyna książka polskiego etnologa wydana po wojnie w Związku Radzieckim. Co skłoniło Panią do tych podróży? Co je umożliwiło? Kiedy miałam lat dziesięć, poszłam do Gimnazjum Królowej Wandy (notabene nie wiadomo, czy owa Wanda w ogóle istniała, a jeśli nawet tak, to na pewno nie była królową). Ale nie o to chodzi. Posadzono mnie w ławce z dziewczynką, która stała się moją najbliższą przyjaciółką. Obie marzyłyśmy o podróżach. Ja wówczas o Indiach (nigdy tam niestety nie pojechałam), ona o Afryce. Miałam nawet bardzo jasny plan, jak zrealizować nasze marzenia. Postanowiłam napisać do jakiegokol¬ wiek maharadży, czy nie zechciałby nas przyjąć do swego haremu. Na przeszkodzie stanął drobny fakt — nie miałyśmy żadnego adresu prawdziwego maharadży, więc stanęło na Afryce. Zawszeć bliżej od Indii. Był sobie, oczywiście wiele lat później, taki Francuz, orientalista, lekko pomylo­ ny, czego dowodem była jego głęboka przyjaźń z Kadafim i uwielbienie dla Chomeiniego, którego olbrzymi portret wisiał w jego salonie. Byliśmy kiedyś z Tadeuszem �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 327 (moim mężem) u niego na przyjęciu i tak ot — powiedziałam, że zazdroszczę mu świetnej znajomości Afryki francuskiej — rzeczywiście znał j ą doskonale. Powie­ dział, że to nic prostszego — wystarczy pojechać. Roześmiałam się — „pojechać, ale za co?" (to był okres, kiedy 1 dolar był majątkiem). Nic prostszego, odparł, przecież jest bez liku stypendiów francuskich, wystarczy tylko złożyć podanie. No to złoży­ liśmy takie podania z Tadeuszem, którego znano na Zachodzie głównie jako ibadytologa, ale było wolne miejsce akurat nie w Algierii, tylko w Senegalu, w Institut Fondamental d'Afrique Noire. Wytargowaliśmy tylko, że co prawda IFAN jest w Se­ negalu, ale zainteresowaniami obejmujemy również Mauretanię, która była znacznie mniej znana od Afryki czarnej, a u nas w Polsce już prawie zupełnie nieznana. Do tego Tadeusza interesowali legendarni Bafurowie, a ci mieli być ponoć przed Maura¬ mi w tym kraju. Tak czy inaczej, dostaliśmy trzymiesięczne stypendium do Senegalu i Mauretanii. Udało mi się uzyskać bezpłatny urlop w PAN oraz czasowo z nim zgra¬ ny urlop wypoczynkowy — no i pojechaliśmy. Wyjazd do Afryki miał trzy fazy: pobyt w IFAN w Dakarze — mieszkaliśmy w pokojach gościnnych IFAN, a całe dnie spędzaliśmy w bibliotece, idealnie zaopa¬ trzonej — wtedy w Polsce nie było prawie nic, a już na pewno nic nowoczesnego o tej części Afryki. Trzeba się było przygotować do pracy w terenie. Następnie — po¬ dróż po Mauretanii, dostaliśmy z Instytutu landrover, kierowcę i już w Mauretanii przewodnika. Wreszcie, z tym samym kierowcą i tym samym samochodem podróż, bardziej turystyczna niż naukowa, ale fantastycznie ciekawa — po Senegalu (a więc już Afryka czarna) i Gambii. Dzięki tej podróży znalazłam się „na liście" i odtąd bez problemów mogłam li¬ czyć na francuskie stypendia, zwłaszcza że napisałam książkę, wydaną wnet po po¬ wrocie i mieli dowód, że pobytu nie zmarnowałam. Nie mam pojęcia, dlaczego akurat tę książkę przetłumaczono na rosyjski i kto w tym maczał palce. Po prostu zwrócił się do mnie ZAIKS, który w tej epoce zaj¬ mował się ochroną praw autorskich, czy wyrażam zgodę na tłumaczenie na język rosyjski. Zgodę wyraziłam, honorarium zainkasowałam, tekstu nie czytałam, bo nie znam rosyjskiego i na tym się skończyło. Druga moja podróż afrykańska na zaproszenie brata, który przez kilka lat był profesorem zoologii w Oranie, to miesięczna podróż po całej Algierii samochodem. Geograficznie ciekawa, bo naprawdę objechaliśmy cały kraj. Była to dla mnie zabawa w zoologa, natomiast brakowało mi kontaktu z ludźmi. Oczywiście zwiedzało się też oazy. Najciekawszy był M'Zab, pięć oaz M'Zabitów, pozostałość ich państwa, jakie obejmowało kiedyś niemal całą północ Afryki (to sekta muzułmańska, tysiąc lat temu potężna, narodowo są Berberami i mówią dotąd po berbersku). Te oazy — to fanta¬ styczne wczesnośredniowieczne miasta obronne. W Beni Isguen do dziś zamyka się na noc bramy, a „niewierni" muszą przed zachodem słońca opuścić oazę. W ciągu dnia wolno turystom pod opieką przewodnika zwiedzać miasto, co też zrobiłam. Opuściłam je zafascynowana z głębokim postanowieniem, że muszę tu wrócić — i wróciłam. Tadeusz, jako student prawa międzynarodowego w Paryżu, zaczął tam naukę arabskiego, bo chciał pracować w służbie dyplomatycznej na Wschodzie. W tym cza¬ sie zmarła jego daleka ciotka, a że nie zostawiła testamentu, spadek dostał się kilku �328 Anna Kowalska-Lewicka spadkobiercom, z których każdy zrobił z niego właściwy użytek, jedni przepili swoją działkę, inni kupili kamienice we Lwowie, Tadeusz wyjechał do Paryża na studia, no i dobrą zabawę. Kiedy zaczął uczyć się arabskiego, szybko doszedł do wniosku, że najlepiej uczyć się w krajach arabskich, a że Algieria była wtedy nawet nie kolonią, ale „zamorskim" departamentem Francji, więc pojechał do Algierii. Tak po prostu, bez planu i bez jakiegokolwiek przygotowania. To historia nadająca się na sensa¬ cyjną nowelę, więc nie będę jej tu opowiadać, dość że wylądował jako przemytnik wielbłądów z Algerii do Libii. Potem zamieszkał wśród M'Zabitów w Ghardaya i za­ interesował się ich historią i religią. Jako M'zabitolog, czy ibadytolog przeszedł do historii orientalistyki światowej (w Polsce znano go jako speca od źródeł arabskich do Słowian, ale to wszystko przez Hitlera, na wiele lat zostaliśmy przez wyzwolicieli — Rosjan zamknięci od świata żelazną kurtyną, a do Ibadytów trzeba było jeździć do Afryki lub Omanu). Nazwisko Tadeusza znane jest wszystkim Ibadytom. Otóż, znów dzięki Francuzom, Michałowi Markusowi (Panie, świeć nad jego duszą) i innemu dziwnemu przypadkowi, znalazłam się na międzynarodowym kon¬ gresie, poświęconym krajom i kulturom Morza Śródziemnego, na wyspie Bendor (wyspa vis-a-vis Tulonu). Na tym kongresie zauważyłam człowieka o ciemnej karna¬ cji, ubranego jak wszyscy inni, ale wyglądającego, jakby występował w przebraniu — tak jakoś to wszystko nie leżało na nim, tak dalece wyraźnie czuł się nieswojo. Zapytałam o niego znajomych i dowiedziałam się, że to mieszkaniec M'Zabu, właś¬ nie mojego wymarzonego Beni Isguen. (Jego skrępowanie — to, że zawsze chodził w powiewnych szatach i turbanie — wielokrotnie obserwowałam to u Arabów nagle przebranych za Europejczyków). Podeszłam, przedstawiłam się jako żona Tadeusza, oczywiście wiedział, o kogo chodzi i pierwsze jego pytanie było, czy Tadeusz przyjechałby do M'Zabu, gdyby oni go zaprosili. Powiedziałam, że sama decydować nie mogę, ale mogą spróbować. Na tym na razie się skończyło. Minęło parę miesięcy, niemal zapomniałam o tym incydencie, aż tu nagle — wró¬ ciłam przed południem z Łodzi, gdzie wówczas pracowałam, a tu córka wita mnie z tajemniczą miną, że w jadalni siedzi pan dziwnie ubrany i rozmawia z tatą. Okazuje się, że to mój M'Zabita, poznany na wyspie Bendor, który właśnie był z interesami w Szwajcarii, a że to już parę kroków od Polski, wstąpił do Krakowa, by osobiście zaprosić nas do Algierii. Oczywiście nie wpadło mu do głowy, że mogło nas nie być w Polsce. Ale byliśmy. Przyjęcie zaproszenia ze strony Tadeusza było dowodem odwagi. Był wtedy już po osiemdziesiątce, z sercem w nie najlepszym stanie, ale ciekaw kraju, który znał sprzed pół wieku, chciał skonfrontować ówczesną rzeczywistość ze swymi młodzieńczymi przeżyciami. Postawił tylko jeden warunek — że i ja pojadę. Czuł się pewniejszy — zresztą wszędzie jeździliśmy razem, więc i w tym wypadku tak miało być. Zaproszenie, jakie przyszło niebawem, brzmiało: Monsieur Tadee Lewicki z Mał¬ żonką. Już wcześniej zamówiłam sobie bezpłatny urlop w IHKM, a do paszportu ko¬ nieczne było oficjalne zaproszenie, złożone jako załącznik w biurze paszportowym, zresztą paszport załatwiałam przez UJ. I oto następny cud — dostaję telefon z biu¬ ra paszportowego, dzwoni sekretarka pana kierownika do pani Lewickiej. Rodzina �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 329 wzywa mnie do telefonu, a tam rozkoszny szczebiot, nie tylko uprzejmy, ale niemal czuły, że pan kierownik przeprasza, że oczywiście wszystko jest w porządku, pasz¬ port będzie w ciągu jednego dnia. Dużo później wyjaśniła mi sprawę Zośka Reinfussowa. Był sobie na początku ery powojennej sympatyczny chłopak, chodzący na etnografię. Potem nastała era, kiedy skończono z „chęcią szczerą" („nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera") i postanowiono nie tylko ucywilizować wojsko, ale także milicję. Przyjmo¬ wano każdego, byle mgr. W tym czasie było trzech kończących studia etnografów, miłych chłopców w bardzo ciężkich warunkach materialnych, bez widoków pracy w etnografii — po prostu skorzystali z oferty. Jeden z nich został szefem od prostytu¬ tek w Szczecinie, drugi nie wiem czym, trzeci szefem krakowskiego biura paszpor¬ towego. On mnie zapamiętał, ja go nie, ale jak mi powiedziała Zośka R., wszystkie paszporty krakowskich kolegów właśnie przez niego były pozytywnie załatwiane. No i pojechaliśmy. Zamieszkaliśmy w domu mego znajomego z Bendor, z tym że dla mnie i dom i podwórko były otwarte, biedny Tadeusz miał dostęp tylko do części męskich. Kiedy np. szliśmy na śniadanie lub obiad, gospodarz najpierw klaskał, by kobiety domowe mogły się schować, potem przeprowadzał Tadeusza przez pokój-salon, gdzie normalnie przesiadywała cała rodzina. Pobyt został idealnie zorganizowany. Dla nas zarezerwowane było pierwsze piętro i płaski dach-taras, Rano przynoszono nam śniadanie, po czym pojawiało się dwóch młodych ludzi, którzy zabierali nas na półdniową wycieczkę, każdego dnia inną. Po¬ tem obiad u naszego gospodarza, postaci znanej i wiele znaczącej w tej społeczno¬ ści (tu nie będę mówić dlaczego, bo to skomplikowana historia narodowo-religijna). Każdego popołudnia nadjeżdżała cała kawalkada samochodów z naszej i sąsiednich oaz na dyskusję z moim mężem na tematy historii Ibadytów. Bardzo to było zabawne, bo z jednej strony głębokie średniowiecze w stroju, urządzeniu domu, wszyscy sie¬ dzieli na podłodze itd. Z drugiej strony, ponieważ na każde takie spotkanie wieczorne przyjeżdżało kilkadziesiąt osób, więc część tylko mieściła się na pierwszym piętrze męskiej części domu, część już na parterze. Dyskusja między tymi z piętra i parteru odbywała się za pomocą kamer i ekranu. Np. padało pytanie z parteru, które słyszeli i widzieli na swoim monitorze siedzący na pierwszym piętrze, odpowiadali i znów odpowiedź była widziana i słyszana na monitorze umieszczonym na parterze. W tym czasie ja przechodziłam do części kobiecej, bo goście przyjeżdżali z żonami i dziećmi, które z kolei były gośćmi żony gospodarza. Zarówno na górze i w męskiej części parteru, jak i w części kobiecej, zajadano olbrzymie ilości chałwy, przywie¬ zionej przez gości. Większość mężczyzn i kobiet mówiła po francusku, więc miałam pełną możliwość uczestniczenia w rozmowie kobiet, toczącej się wokół codziennych spraw rodziny, całej społeczności itd. Kapitalne pole obserwacji! Co najdziwniejsze, zwłaszcza starsze kobiety żywo interesowały się i polityką i tym, co działo się poza M'Zabem, mimo że teoretycznie kobieta nie powinna nigdy opuszczać m'zabickich oaz. Teraz to się nieco zmienia, bo wielu mężczyzn kończy studia, pracuje w admini¬ stracji państwowej, ma międzynarodowe firmy handlowe itd. i zabiera ze sobą żony, niemniej, przynajmniej teoretycznie, nie mogą opuszczać mieszkania. Stąd ich osa¬ motnienie i niechęć wychodzenia za mąż do miast poza oazami M'Zabu. Niemniej, �330 Anna Kowalska-Lewicka jak wspomniałam, zadziwiają ich szerokie zainteresowania. Rozmowa na szersze tematy wygląda następująco: „Mój syn mówi, że we Francji zwycięży w wyborach prezydenckich X . — Chyba Twój syn się myli, bo mój syn właśnie wrócił z Paryża i mówi, że Y ma większe szanse. — Chyba ona ma rację, bo mój syn właśnie piel­ grzymował do Mekki i tam wszyscy są zdania, że...". Te kobiety świat widzą wy¬ łącznie oczyma swych synów, z którymi łączą je bardzo bliskie i serdeczne stosunki, podczas gdy córki wychodzą za mąż na ogół w 14 roku życia i na zawsze opuszczają rodzinę. Jeśli kogoś interesuje codzienne życie społeczności muzułmańskiej, musi mieć dostęp do świata kobiet, a więc musi to być kobieta. Oczywiście mam na myśli społeczeństwo ibadyckie. Prowadziła Pani Doktor badania ponadto w Polsce i innych krajach europejskich, a także w Ameryce. Sięgała Pani również po materiały azjatyckie przedstawiając pa­ sterstwo i gospodarkę mleczną Tuwijczyków. Znalazła się zatem Pani we wcale licznej grupie polskich etnologów, takich np. jak Stanisław Poniatowski, Bronisław Piłsud­ ski, Józef Obrębski, Witold Dynowski, badających zarówno kulturę polską i kultury ludów pozaeuropejskich. Co sprawiło, że w Polsce nie zaistniał podział podobny do tego w Niemczech na Volkskunde i Völkerkunde? Jakie były rezultaty łączenia zaintere­ sowań kulturami grup europejskich i pozaeuropejskich? Nie wiem, dlaczego w Polsce nie zaistniał podział na Volkskunde i Völkerkunde. Myślę, że duże znaczenie miał nasz brak państwowości i co za tym idzie — brak ko¬ lonii. Jeśli Polacy pracowali w krajach pozaeuropejskich, to albo ich wyniki szły na konto krajów, które organizowały ich ekspedycje, np. prof. Motyliński — ibadytolog, w świecie uważany za Rosjanina, Czekanowski, Malinowski, zwłaszcza ten ostatni, jako przedstawiciel nauki angielskiej. Albo byli to amatorzy, publikujący wyłącz¬ nie „wspomnienia z podróży", a nie nowe koncepcje naukowe, czy choćby mono¬ grafie naukowe. Sądzę też, że nasz brak własnej państwowości zaważył na długie lata, nawet jeszcze w okresie międzywojennym, na poszukiwaniu własnych korzeni kulturowych, doszukiwaniu się w tzw. kulturze ludowej korzeni kultury narodowej — w sumie brak zainteresowania kulturami ludów pozaeuropejskich. Wśród osób, które wymieniasz, są też często badacze ludów pozaeuropejskich nie z własnego wyboru, ale na skutek przypadku, wynikającego z naszych dziejów. Klasycznym przykładem jest Bronisław Piłsudski, ale i u innych znaleźć można „za¬ wirowania historii". Jakie były rezultaty łączenia zainteresowań kulturami grup europejskich i poza¬ europejskich? — Nie umiem odpowiedzieć. Niewątpliwie szersze spojrzenie na kulturę w ogóle, a poza wszystkim nowe teorie w postrzeganiu kultury, jej pochodzenia, pra¬ wideł rządzących jej rozwojem, rodziły się wyłącznie u ludzi o szerokich horyzontach, o znajomości różnych kultur i różnych dróg ich rozwoju. Najważniejszym i najbardziej trwałym przedmiotem zainteresowania Pani Doktor było pasterstwo. Z tego zakresu opublikowała Pani wiele prac, m.in. ważną mono­ grafię „Hodowla i pasterstwo w Beskidzie Sądeckim" (1980). Później zajęła się Pani �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 331 także pożywieniem. Pojawiły się możliwości pracy nad obydwoma tematami w ra­ mach zespołów międzynarodowych: Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i Międzynarodowej Komisji do Badań nad Pożywieniem, dzia­ łającej w ramach Société Internationale d'Ethnologie et de Folklore. Jakie miejsce w tych zespołach zajmowali etnologowie polscy? Co uczestnictwo w tych międzyna­ rodowych zespołach dało etnologii polskiej? Trudno powiedzieć, że pasterstwo było głównym moim zainteresowaniem. Po prostu od tego zaczęłam, a że zajęłam się pasterstwem w Beskidzie Sądeckim, to za­ sługa Juliusza Zborowskiego. Kiedyś powiedział mi, żebym sobie dała spokój z pa­ sterstwem podhalańskim, bo wszyscy tak czy inaczej tym się zajmują, a Beskid Są­ decki nie ma żadnej literatury w tym zakresie. Uznałam jego racje. Istotnie Podhalem zajmowało się wielu: Staszek Leszczycki, Bronka Jaworska, nie mówiąc już o Do­ browolskim, Jostowa i przede wszystkim Antoniewicz, ze swą wspaniałą koncepcją „Tatr polskich i Podhala" — no i oczywiście sam Zborowski, Paryski i inni „podhalofile" lokalni. Trudno tu było znaleźć jakąś niszę dla siebie. Cokolwiek zaczynałam, okazywało się, że już ktoś inny zajmuje się tym tematem. Podhale od szóstego tygo­ dnia życia było moją ojczyzną i do dziś mam do niego sentyment. Z Międzynarodo¬ wą Komisją do Badania Kultury Ludowej w Karpatach nie miałam wiele wspólnego — poza Sądecczyzną. Nie miałam tam żadnej swojej działki tematycznej. A w ogóle z tą Komisją to było tak. Roman Reinfuss od początków swej kariery etnograficznej zajął się Łemkami i Bojkami i to on powziął myśl stworzenia wiel­ kiej monografii polskich Karpat. Jednakże los zdecydował za niego, bo, wylądował w katedrze w Lublinie, a jego stosunki z PAN wiązały się raczej z zainteresowaniami sztuką ludową, a nie całokształtem kultury. I on to wymyślił, żeby „ubrać" Gładysza w Karpaty, bo po pierwsze, Gładysz miał wszelkie dane, gdyż już przed woj­ ną opublikował swoje, doskonałe zresztą Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935) oraz Zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938), po drugie, w czasie gdy rzecz się działa, był profesorem prestiżowego Uniwersytetu w Krakowie, a więc najbliżej Karpat. Do tego był kierownikiem Zakładu Etnografii PAN w Krakowie, serdecznym przyjacielem Dynowskiego, który w tym czasie reprezentował etnografię w PAN i miał wszelkie dane, by sprawę rozpropagować i zdobyć pieniądze na tak szeroko zakrojone, międzynarodowe przedsięwzięcie. Teoretycznie Reinfuss miał rację, ale ja wierzyłam w jego talent organizacyjny i namiętność do badań terenowych, a poza tym Łemkowszczyzna i Bojkowszczyzna to przecież też „polskie Karpaty". Nie dał się przekonać i namówił Gładysza do tego pomysłu. Od tego czasu Gładysz porzucił swoje Siołkowice i wystąpił z inicjatywą badań Karpat w skali międzynarodowej, a że tak się składało, że Karpaty leżą na terenie ówczesnych „demoludów", więc i szansa była duża, że pomysł chwyci. I chwycił. Piszę to dlatego, że nigdzie, ani wtedy, ani teraz nie słyszałam o udziale Reinfussa w rodzeniu się Komisji Karpackiej, a chyba warto o tym wspomnieć, choć on sam nigdy się nie upominał, by go zaproszono do współpracy. Muszę uczciwie dodać, że w początkach organizowania ogólnokarpackich poczy¬ nań brałam jednak udział. Wzięłam na siebie techniczną stronę organizowania pierw- �332 Anna Kowalska-Lewicka szej, „zapoznawczej" konferencji w Krakowie, byłam też na jednej z pierwszych konferencji w Smokowcu w Tatrach. Jeśli chodzi o pożywienie, to wybrałam je dlatego, że był to temat w etnologii niemodny. Prawdę powiedziawszy, nikt się tym nie zajmował. Później dopiero zain¬ teresował się tym tematem dr Dekowski z Łodzi i zaczął pracę nad rodzajem ency¬ klopedii pożywienia ludowego w Polsce, której jednak nie udało mu się ukończyć. I tu okazało się, że pożywieniem na Podhalu zajmuje się Wanda Jostowa — pisała ciekawą pracę o pożywieniu pasterskim w Tatrach, a z czasem tematem tym zajęła się Zofia Szromba. Mój wkład w całą sprawę to obszerny artykuł monograficzny w języku niemie¬ ckim, opublikowany na Węgrzech, zorganizowanie ogólnopolskiej konferencji pożywieniowo-interdyscyplinarnej, pod firmą PTL — Oddziału Krakowskiego i Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Materiały zostały opublikowane w osobnym tomie — byłam redaktorem całości. Dzięki dr. Michałowi Markusowi z Czechosłowacji, który znał moje publikacje i był na konferencji krakowskiej, zostałam zaproszona na międzynarodową konfe¬ rencję, poświęconą pożywieniu, do Lund, zarekomendowałam też Marię Dembińską z IHKM PAN, która właśnie opublikowała doskonałą książkę o kuchni na dworze Jadwigi i Jagiełły. To był początek mej działalności w tej nieformalnej organizacji międzynarodowej. Nikt nam nie patronował — wybrano tylko grupę osób, tworzą¬ cych jakby komitet organizacyjny. Wyboru dokonano na kongresie w Austrii i tam zostałam jednym z „członków założycieli". W gruncie rzeczy nie mieliśmy wiele roboty. Kolejne kongresy zorganizowali: Markus, Wiegelmann i Bringeus. Główną naszą czynnością było na każdym z kolejnych zjazdów wyszukać wśród kolegów or¬ ganizatora następnego zjazdu i naczelnego tematu. Cała organizacja należała do tego z kolegów, który nas zaprosił i to on (ona) starali się zarówno o zdobycie sponsorów, jak i podejmowali się całej strony organizacyjnej, przeważnie w oparciu o instytucję, w której pracowali. Sponsorami na ogół byli przedstawiciele przemysłu spożywcze¬ go, ale także różne inne instytucje, które udało się zainteresować zjazdem. Referaty były publikowane w czasopismach naukowych w kraju, w którym odbywał się zjazd. Niestety zjazd w Polsce, organizowany w oparciu o PTL, nie ma swej publikacji, na skutek odmowy subwencji przez władze finansujące wydawnictwa PTL. Uczestniczyłam z referatami w kilku konferencjach. Ostatni z serii tych zjazdów odbył się w Filadelfii, od 18 do 23 czerwca 1989 roku, i nosił tytuł „The 8 Inter­ national Conference of Ethnological Food Research"; miałam na nim referat „Die Nahrung als Symbol der nationalen Eigentümlichkeit der polnischen Karaimen". Niestety później już na te konferencje przestałam jeździć z dwóch powodów. Po pierwsze, wielu mych najbliższych przyjaciół (ze mną włącznie) postarzało się i przestało bywać, napłynęły natomiast rzesze nieznanej mi młodzieży; po wtóre, młodzież ta posługuje się wyłącznie językiem angielskim, który z kolei ja znam sła¬ bo, a niemiecki zupełnie wyszedł z użycia, wreszcie — stałam się „ofiarą" przemian politycznych. Odkąd oswobodziliśmy się od Rosjan, i w ogóle odkąd świat stał się bogatszy, zjazdy takie stały się bardzo drogie, a ponieważ ani razu nie miałam naj¬ mniejszego dofinansowania z Polski, po prostu nie było mnie na nie stać. Wcześniej th �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 333 gospodarze danego zjazdu starali się zawsze o jakiegoś sponsora w swoim kraju, który nas, uczestników z „demoludów", dofinansowywał. W moim wypadku, o czym już pisałam, jechałam zawsze w ramach urlopu i wyłącznie za własne pieniądze. Wspomniałam o takim kongresie w Polsce (VI Międzynarodowa Konferencja Pożywieniowa — „Innowacje w zwyczajach żywieniowych", 2-12 października 1985 roku), jaki udało mi się zorganizować pod firmą Polskiego Towarzystwa Ludoznaw¬ czego w Krakowie, a ściślej we wsi Karniowice pod Krakowem, gdzie znajdował się świetnie zorganizowany i wyposażony ośrodek konferencyjny. Wszystkie materiały z tego kongresu wysłałam do PTL, kiedy starałam się o publikację materiałów. Wy­ dawało mi się, że to będzie pewnego rodzaju sukces dla Towarzystwa, które dotąd mogło się pochwalić wyłącznie publikacjami w języku polskim, a że miało wymianę międzynarodową, więc taki tom anglo-niemieckojęzyczny mógł być interesujący dla instytucji w krajach Zachodu — przynajmniej zrozumieliby, o co tam chodzi. Do tego w interesie prelegentów z wielu krajów świata było, by płody ich ducha rozpro­ pagować na Zachodzie. Niestety, koledze, reprezentującemu w PTL dział wydaw­ nictw, nie udało się nakłonić Działu Wydawnictw PAN do sfinansowania tomu i rzecz upadła — a chyba szkoda. Nie mając subwencji na zjazd międzynarodowy ogłosiłam wpisowe — 100 dola­ rów, co dla kolegów z Zachodu było wprost śmiesznie tanio (w porównaniu z poprzed­ nimi zjazdami), a nam umożliwiło zorganizowanie naprawdę ciekawego spotkania. Zwróciliśmy się np. do najlepszych krakowskich restauracji, które w ramach własnej „promocji" zafundowały kilkudziesięciu osobom obiady ze staropolskim menu. Do­ staliśmy od różnych instytucji darmowe autobusy, co umożliwiło wycieczki, np. do Wieliczki, do skansenu w Nowym Sączu, gdzie urządzono pokaz ludowej produkcji 10 różnych potraw, czy raczej półproduktów. Było mielenie na żarnach, wędzenie śliwek, pieczenie chleba, wyrób serów krowich i owczych itd., a wreszcie w dworze skanse¬ nowskim obiad, w ramach wiejskiej kuchni sądeckiej. Do tego wszyscy zjazdowicze dostali w języku angielskim przepisy na serwowane potrawy, nie licząc możliwości samodzielnego robienia masła, sera, mielenia na żarnach itd. Biorąc pod uwagę, że np. w Szwecji wieziono nas kilkaset kilometrów, by pokazać nam, jak robi się babkę droż¬ dżową — to były prawdziwe rewelacje. Sam zjazd, jak wspomniałam, odbywał się we dworze pod Krakowem, gdzie znajdował się luksusowy hotel, funkcjonowała świetna kuchnia, a dział konferencyjny wyposażony był w najnowocześniejszą aparaturę, za¬ równo w sali obrad plenarnych, jak i sekcyjnych. Był to taki pokazowy socjalistyczny ośrodek konferencyjny dla pokazowych konferencji rolniczych międzynarodowych — znowu przypadek, że udało się nam go uzyskać (oczywiście przez przypadkowe znajomości). Wielka szkoda, że przepadło wydawnictwo. Jeśli chodzi o „pożywienie", byłam jeszcze na Oxford Symposium of Food and Cookery (1986) — tu już bez referatu. Ta konferencja nie miała związku z naszą nieformalną grupą — potem, jak to już wspominałam, moje finanse okazały się nie¬ wystarczające, zwłaszcza że kolejni koledzy organizatorzy nie mogli się wystarać o sponsorów w swoich krajach (Szkocja, Irlandia, Cypr). Z problemem pasterstwa łączą się dwa wystąpienia międzynarodowe — Smolenice pod Bratysławą: „Hodowla kóz jako jeden z elementów tradycyjnej kultury �334 Anna Kowalska-Lewicka karpackiej w Polsce", 11-17 września 1967 roku, a następnie referat, z którego je­ stem naprawdę dumna, dotyczący pasterstwa na konferencji „Elevage et vie pastorale dans les montagnes d'Europe au moyen age et a l'époque moderne", w Clermont, w roku 1981. Tytuł mojego wystąpienia: „L'organisation de la vie pastorale dans les Carpates polonaises". Po tym referacie dostałam zaproszenie z uniwersytetu w Cler­ mont na jeden semestr wykładów. Referat miałam 3 czerwca, zaproszenie przyszło we wrześniu na wiosenny semestr, w grudniu tegoż roku „wybuchł" stan wojenny. Na dwa lata zapomniałam o moim pasterstwie i pogrążyłam się w polityce. Jedyna satysfakcja, że nie siedziałam w kącie, kiedy działy się wielkie sprawy. Fakt, że do Clermont-Ferrand nie pojechałam. Przypomniał mi się jeszcze jeden kongres — w Moskwie. Nie pamiętam roku, wiem, że miałam referat po francusku, ale nie pamiętam, na jaki temat. Były tam setki Amerykanów, bo dla nich była to jedyna okazja zobaczenia ZSRR. Oczywiście też nie byłam „delegatem", tylko koledzy, chyba warszawscy, załatwili przez Orbis wy¬ cieczkę, niby to turystyczną na ten kongres i skorzystałam z okazji. Pamiętam, że kilka miejsc zajęli ludzie zupełnie z kongresem niezwiązani, żeby dopełnić liczby uczestni­ ków, gwarantujących opłacalność dla Orbisu organizowania takiej eskapady. Był jeszcze I Congres International des Études Balkaniques et Sud-Est Européenes w Sofii (25 sierpnia-1 września 1966). Pojechałam tam tylko dlatego, że umówiona by­ łam na podróż po Bułgarii z Lacim Földesem z Budapesztu, moim bliskim przyjacielem. Chcieliśmy poznać kraj i koczowiska Karakaczanów, co udało nam się w pełni zreali­ zować. On, jako pracownik Muzeum Budapeszteńskiego, miał oparcie we wszystkich bułgarskich muzeach. Nasza przyjaźń zaczęła się nietypowo. Był stypendystą węgier­ skim w Warszawie i koledzy warszawscy przysłali nam go do Krakowa w przeddzień Wigilii, chcąc się go pozbyć na okres świąteczny. Nie znając go, po prostu zaprosiłam go na wigilię do mego domu, czym, jak się okazało, zrobiłam mu przyjemność. Potem nadjechała jego żona z synkiem w wieku przedszkolnym, a ponieważ moja córka była w przedszkolu, załatwiłam przedszkole i dla niego. Wreszcie zabraliśmy go na miesiąc do Kościeliska, gdzie co roku wysyłałam Ulę z opiekunką na miesięczne jeżdżenie na nartach, saneczkach i inne atrakcje zimowe. Potem, kiedy wybuchło powstanie węgierskie, zorganizowałam pomoc dla Muze¬ um, w którym Földesowie pracowali, słowem nasze stosunki były niemalże rodzinne, aż do jego śmierci. Było też ileś tam kongresów na Węgrzech. Parę tygodni pracowałam w Muzeum Rolnictwa w Czechach — nie pamiętam, jak się ta wieś nazywała — wielkie zbiory eksponatów, olbrzymia biblioteka. Czesi robili wszystko, by mi pracę ułatwić, potem był pobyt w Pradze. Pobyt w M'Zabie „sprzedałam" w Niemczech, w Kolonii, na międzynarodowej konferencji — Tagung der Deutschen Gesellschaft für Völkerkunde (4-9 październi­ ka 1987). Referat nosił tytuł: „Die Frau in M'Zab. Die Änderungen in ihren sozialen Status in Folge der Kontakte mit der Kultur des Abendlandes". No i oczywiście -wystąpienia w Polsce, w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie i innych lokalnych spotkaniach i zjazdach — myślę tylko o tych, które publikowa¬ ły referaty. Między innymi przez pewien czas interesowało mnie lecznictwo ludowe �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 335 i wzięłam udział w I I Ogólnopolskim Seminarium Etnobotanicznym, poświęconym zagadnieniom fitoterapeutycznym. Wygłosiłam tam referat „Znajomość i użytkowa¬ nie ziół leczniczych przez ludność wielkich miast (na przykładzie Krakowa)". Było to w Kolbuszowej w 1981 roku. Coś o medycynie ludowej mówiłam na kongresie, poświęconym temu zagadnieniu we Fryburgu, w 1981 roku. Było to tuż przed stanem wojennym. Nie czytałam prasy i nie wiedziałam, że jest tak „gorąco". Uświadomi¬ li mi to koledzy niemieccy, przybiegli wczesnym rankiem do hotelu, żeby namówić mnie i Dankę Tylkową, żebyśmy nie wracały do Polski, bo wojska rosyjskie stoją nad polską granicą i lada moment wybuchnie wojna rosyjsko-polska. Oni dadzą nam na¬ tychmiast pracę i możemy u nich zostać. Dlatego teraz, kiedy jest taki atak na Jaruzel¬ skiego, jestem przekonana, że i on wierzył w inwazję rosyjską i robiąc stan wojenny był przekonany, że wybiera mniejsze zło. Obie miałyśmy rodziny w kraju i odmówiłyśmy pozostania, ale dzięki tej sytuacji obie byłyśmy dosłownie zasypywane w stanie wo¬ jennym paczkami żywnościowymi, od kolegów nie tylko niemieckich, którzy byli na konferencji i mieli nasze adresy. To taka uwaga na marginesie. Teraz, kiedy z zakamarków pamięci wyciągam na pół zapomniane zaintereso¬ wania, wyjazdy, referaty, widzę, jak to źle być niekonsekwentnym. Moje zaintere¬ sowania ulegały wciąż nowym impulsom, a jak mnie jakiś drobiazg zainteresował, starałam się jak najwięcej o nim dowiedzieć. To wielki błąd — trzeba było trzymać się jednego tematu, poszerzać go i pogłębiać. Ale po pewnym czasie temat zaczy¬ nał mnie po prostu nudzić, a że pracę naukową zawsze traktowałam jako bardzo przyjemne, ciekawe i inspirujące zajęcie, łatwo porywał mnie następny temat, zo¬ stawiałam poprzedni i „rzucałam się" na następny. Do tego jeszcze sporo czytałam w różnych językach, a że w Polsce wtedy nie było łatwo o zachodnią literaturę, co nowego przeczytałam, to streszczałam w formie recenzji. Słowem — namnożyło się tych pozycji, nie zawsze ważnych — lubiłam pisać, więc pisałam. Z Polski w kongresach owej nieformalnej organizacji, zajmującej się pożywie¬ niem, brali udział: historyczka Maria Dembińska, pracownik IHKM PAN, ja — też IHKM PAN i później dokooptowany Michał Abdalla, Asyryjczyk osiadły w Polsce. Abdalla był z wykształcenia „żywieniowcem", ale zawsze interesowały go sprawy jego ojczyzny, którą ze względów politycznych musiał opuścić. Obecnie habilito¬ wany, mieszka w Poznaniu i o ile wiem związał się z placówką orientalistyczną na Uniwersytecie Poznańskim. Do „pożywieniowców" dołączyła doc. dr Zofia Szromba-Rysowa z Krakowa, publikując w 1984 roku w „Etnografii Polskiej" (t. 28) Biesiady wiejskie (dotyczyło to Beskidu Śląskiego). Potem, w 1985 roku to samo o Beskidzie Sądeckim, następ­ nie Żywieckim, wreszcie na Podhalu. Ona też wzięła udział w zjeździe na Cyprze w 1996 roku, referując „Pożywienie na Podhalu". Na tym zjeździe już nie byłam. O ile wiem, zjazdy takie nadal się odbywają, ale nie potrafię powiedzieć, na jakie tematy i czy ktokolwiek z Polski bierze w nich udział. W każdym razie, pożywienie nigdy (o ile wiem) nie było brane pod uwagę jako temat do międzynarodowego opracowania w ramach Międzynarodowej Komisji Karpackiej, a więc trudno mi o tym mówić; żaden taki międzynarodowy zespół nie powstał, nie znam też jakichś międzynarodowych opracowań tego tematu. �336 Anna Kowalska-Lewicka Trudno mi też powiedzieć, co uczestnictwo w Komisji Karpackiej dało polskiej etnologii, poza licznymi kontaktami towarzyskimi. Na pewno zbliżenie badaczy, związanych z tą tematyką, orientację, co nasi sąsiedzi robią, a raczej planują zrobić w tej dziedzinie. Ważna była działalność Pani Doktor w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Pełniła Pani funkcje przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej, redaktora serii „Biblioteka Popularno-Naukowa", wiceprezesa i w latach 1982-1989 prezesa To­ warzystwa. Wpamięci swojej zachowałem obraz dystyngowanej damy, osoby otwar¬ tej i życzliwej, a jednocześnie stanowczo reagującej na łamanie zasad kulturalnego współżycia. Jaką wartość przedstawia dla etnologii stowarzyszenie grupujące ludzi z różnych środowisk i o różnych potrzebach? Jakie zadania stawia Pani przed Towa­ rzystwem? Nie wiem właściwie, dlaczego tak się zaangażowałam w pracach PTL. Po prostu dobrze się tam czułam. Zawsze miałam łatwość obcowania z ludźmi z różnych grup społecznych i było mi głęboko obojętne, czy jest to profesor uniwersytecki, czy bon¬ za partyjny, czy wiejski gospodarz lub aktor, zbierający ludowe rzeźby. Byle lubił to, co robi i robił to nie dla zysku czy kariery. Stąd miałam wielu przyjaciół, może i wrogów, ale byli na tyle łaskawi, że nie dali mi tego poznać, a nawet jeśli dali, to los obdarzył mnie darem zapominania przykrości, a przynajmniej nie przejmowania się nimi. PTL nie było żadną „drogą do kariery", a więc i jego członkowie nie mogli liczyć na żadne apanaże, płynące z przynależności do tej organizacji, wręcz przeciw¬ nie — do uczestnictwa w zjazdach, publikacji, organizacji zebrań, notorycznie się dokładało z własnej kieszeni. Oczywiście, że i tutaj pełno było wzajemnych zawiści, podkładania sobie nogi, ale tak już jest chyba we wszystkich polskich organizacjach. Na szczęście mnie to nie dotyczyło, byłam za mało znaczącym pionkiem. Bez najmniejszej wątpliwości PTL zawdzięczało swoje powodzenie, odrodzenie i rozwój Gajkowi, i pierwsze lata powojenne to były „lata Gajka". Popierał go Czekanowski, który był niepodważal¬ nym autorytetem, stali za nim koledzy ze Lwowa i póki wszyscy tkwili w Lublinie, wszystko było o.k. Pod egidą Gajka zjeżdżano się dla ustanowienia programu stu­ diów uniwersyteckich etnografii. Gajek kierował wydawnictwami, więc lepiej było go mieć za przyjaciela, organizował zjazdy itd. Ale miał jeden podstawowy feler — małżonkę. Olga uwielbiała męża i pragnąc podnieść jego autorytet, robiła wszyst¬ ko, by zirytować innych, a on niestety nie umiał jej powstrzymać. Sam zresztą był zaprzeczeniem wszelkiej dyplomacji. W sposób mistrzowski umiała ta pani (z którą zresztą byłam w zupełnie poprawnych stosunkach, bo po prostu wszystkie jej „tak¬ towne" uwagi puszczałam mimo uszu) zrażać ludzi nie tylko do siebie, ale i do uko­ chanego małżonka. Przykład jeden z wielu: Zjazd w Toruniu, 1949 rok. Referat prof. Frankowskiego (wtedy jeszcze najbliższego przyjaciela) o etnografii w ZSRR. Czas przewidziany 45 minut, a ten gada i gada, godzinę, półtora. Przewodniczący (nie pa¬ miętam, kto) uprzejmym głosem przypomina, że prelegent przekroczył swój czas już o godzinę — nic to nie pomaga. Wtedy zaczynają z wolna z sali wyciekać słuchacze. �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 337 Zrywa się Gajkowa, zamyka drzwi na klucz, który chowa do kieszeni i oznajmia: „Nikt się stąd nie ruszy, póki prof. Frankowski nie skończy!!!". Ja dostałam ataku śmiechu, ale inni obrazili się śmiertelnie i mieli rację. Abstrahując od komizmu sytuacji i pierwszych zetknięć z ludźmi, pomyślałam, że jednak jest to forum, z którego można by wyłuskać i ludzi, i idee pożyteczne dla mojej dyscypliny i moich celów. Rozmowy tzw. kuluarowe, ściślej przy kawie w przerwach obrad, pozwoliły na liczne nowe znajomości i przekonanie, że wśród uczestników jest wiele osób podzielających moje zainteresowania kulturą ludową, która wtedy jeszcze różniła się od kultury miejskiej, była dla mnie ciekawa przez swoją inność, dawała odpowiedź na kierunek procesu przemian, jakie dokonywały się szczególnie w tym kotle powojennym, jakim stała się Polska (wymieszanie lud¬ ności z tak różnych i słabo do niedawna kontaktujących się regionów). Taki film, puszczony w wielokrotnie przyspieszonym tempie. Większość osób, z którymi się rozmawiało, miało swoje przemyślenia, swoje uwagi i koncepcje — słowem było z kim i o czym gadać, konfrontować własne pomysły i obserwacje z pomysłami innych. Pomyślałam, że tutaj nie będę się nudzić i rzeczywiście wróciłam z Torunia wyraźnie podekscytowana. Wtedy było trudno (i teraz nie jest łatwo) działać w pojedynkę. Towarzystwo stało się tą moją „firmą". W tamtych czasach nie można było działać samotnie. Budziło to podejrzenia. Pani X była niczym, ale pani X „reprezentująca Towarzystwo..." obo¬ jętnie jakie, to już był ktoś. Zaczęłam działać najpierw w Krakowie, potem ruszyłam w teren, uzbrojona w odpowiednie papierki (pismo z PTL i list od księdza infułata — był wujem jednej z mych koleżanek, przy okazji wciągniętym do PTL). Przyjeżdżało się w teren w sobotę rano i szło prosto do gminy, żeby podbić delegację. Stamtąd prosto na plebanię z listem księdza infułata. W niedzielę całe nasze towarzystwo na sumie, ksiądz z kazalnicy zapowiadał, że tu przyjechali tacy — ale nie będą zakładać kołchozów i potem wszystko szło jak z płatka. Były to czasy, kiedy w Krakowie miałam wolną rękę do wszelkich akcji popular¬ no-naukowych, a gdzie się udało spotkać odpowiednich ludzi — także naukowych. Natomiast Zarząd Główny PTL zbierał się co miesiąc i tu znowu spotykali się ludzie z całej Polski. Było z kim i o czym podyskutować. Do szeroko pojętego Zarządu do¬ stałam się dość szybko. Nie pretendowałam do ważniejszych funkcji w Zarządzie, to by mi zabrało zbyt wiele czasu, ale w końcu doszło do tego, że już wszyscy z wszyst¬ kimi mieli jakieś sporne sprawy, a właśnie zbliżał się okres zebrania wyborczego. Niestety, zmarł wtedy prof. Włodzimierz Zajączkowski, orientalista — turkolog, nasz bliski przyjaciel. Pogrzeb miał się odbyć na cmentarzu karaimskim w Warsza¬ wie, w dniu walnego zjazdu. Wytłumaczyłam się, że przyjadę dopiero na sesję na¬ ukową, ściśle — wieczorem, po walnym zgromadzeniu. Istotnie, pojawiłam się dość późnym wieczorem w budynku i pierwsza spotkana na korytarzu osoba składa mi gratulacje. Nie rozumiem powodu i dowiaduję się, że zostałam wybrana na prezesa. A wiedziałam, że do kandydowania musiała być pisemna zgoda kandydata, nikt mnie o to nie pytał, żadnej zgody nie wyraziłam. Za chwilę spotykam Ewę Fryś-Pietraszkową i ta — „Mam nadzieję, że mnie nie skompromitujesz! To ja postawiłam twoją kandydaturę, a kiedy okazało się, że brak twojej zgody, powiedziałam, że mam ustne �338 Anna Kowalska-Lewicka zapewnienie, że taki wybór przyjmiesz". Co miałam robić? Rzeczywiście teraz, po wyborach, byłabym narobiła kłopotu, zburzyła im program, skompromitowała Ewę. Prawdę powiedziawszy, było mi to akurat wtedy bardzo nie na rękę. Stało się, zosta¬ łam prezesem i „rzuciłam się w wir pracy". Potem znalazłam dobre strony takiego układu i, jak umiałam, starałam się być dobrym prezesem — nie mnie oceniać, na ile mi się to udało. Jestem głęboko przekonana, że tego rodzaju towarzystwa są potrzebne dla roz¬ woju intelektualnego społeczeństwa. Niewątpliwie ich naukowe znaczenie jest obec¬ nie mniejsze, niż było 100 lat temu, kiedy nasza dyscyplina stawiała pierwsze kroki i w gruncie rzeczy wystarczyło sumiennie obserwować i zapisać dla potomnych kul¬ turę wsi i małych miasteczek, która tak znacznie różniła się od tej elitarnej kultury, jaką reprezentowały warstwy tzw. wyższe. Było to przede wszystkim gromadzenie dokumentów, które już w XIX wieku, a tym bardziej obecnie, stanowią bazę dla poznania korzeni naszej ogólnoludzkiej kultury. Nie jestem psychologiem i nie stu¬ diuję ludzkiej natury, ale z pobieżnej obserwacji wydaje mi się, że u większości ludzi drzemie potrzeba poszukiwania „korzeni" — korzeni swej rodziny, swej klasowej, regionalnej czy narodowej kultury. Nawet jeśli w pewnych epokach dominuje fascy¬ nacja odkrywaniem nowego świata czy wszechświata, są ludzie, a często są to nawet ci sami ludzie, którzy z jednej strony uprawiają najnowszą fizykę czy astronomię, a z drugiej kolekcjonują starą broń, z sentymentem przechowują korespondencję swych prapradziadków, w gruncie rzeczy na nic im niepotrzebną. W naszej dyscyplinie, jak mnie się przynajmniej wydaje, nastąpiło pozytywne przesunięcie od opisu do zainteresowania — dlaczego? Wydaje mi się, że te dwa spojrzenia doskonale się uzupełniają. Przeszłość i współczesność, opis i proces ta¬ kiego czy innego stawania się. Jedyny szkopuł, że nie dochowaliśmy się, jak dotąd, wybitniejszego teoretyka kultury — zawsze kogoś naśladujemy. Do tego fascynacja teorią kazała nam mieć w głębokiej pogardzie fakty, na których te teorie się opierają. Przy tym mnogość i różnorodność kultur ludzkich w czasie i przestrzeni, a nie obec¬ ny monotonny globalizm powodują, że nie do każdej kultury można bezkrytycznie stosować taką czy inną teorię. Zauważyli to już zoologowie, ale nie zawsze teoretycy kultur ludzkich. Wydaje mi się, że w naszym wypadku rola takiego na pół profesjonalnego, na pół hobbystycznego towarzystwa naukowego, jak PTL, powinna polegać nie na po¬ godzeniu się z pogardą współczesnych antropologów kultury wobec etnologów, nie mówiąc już o etnografach, ale na współdziałaniu obu kierunków. Może by się cza¬ sem przydało trochę tych konkretnych faktów, czy staroświeckich wniosków, np. dotyczących takich a nie innych przemian świadomości, zmieniającego się widzenia rzeczywistości itd. Poza tym PTL spełnia ważną rolę upowszechniania kultury, a równocześnie daje możliwość studiowania pewnej dziedziny zjawisk kulturowych, dzielenia się swymi pomysłami, „odkryciami", zachęca do studiowania, czytania, obserwacji i utrwala¬ nia, choćby w formie materiałowych artykulików, swoich osiągnięć. Coś w tym musi być, skoro tego typu towarzystwa istnieją w innych gałęziach wiedzy, często na tzw. prowincji, oddalonej od uniwersyteckich centrów kulturalnych i bynajmniej nie są �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 339 lekceważone przez naukowców, przynajmniej w dwóch dziedzinach wiedzy — przy¬ rodzie (botanika, zoologia) i historii. W czasie pracy w Instytucie IHKM PAN, na uniwersytetach oraz działalności w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym zetknęła się Pani Doktor z wszystkimi wybit­ nymi etnologami jej czasów, decydującymi o kształcie etnologii polskiej. Nie potrafili oni jednak doprowadzić do powołania Instytutu Etnologii PAN. Wjakich sytuacjach skłonni byli współdziałać, a w jakich pojawiały się między nimi konflikty? Czy osobo­ wość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny naukowej? Zaczynam od końca. Czy osobowość uczonych ma wpływ na losy dyscypliny na­ ukowej? Niestety, na pewno tak. Dlaczego nie potrafiono powołać Instytutu Etnologii PAN? W tym celu trzeba by przede wszystkim chcieć go powołać, wierzyć, że jest po¬ trzebny. Trzeba było samemu być autorytetem i mieć zdolności dyplomatyczne, żeby pozytywnie nastawić do tej idei innych. Trzeba było wierzyć w tzw. pracę zespołową — no i lubić pracę organizacyjną. Moszyński był autorytetem naukowym, ale wszelką tzw. pracę organizacyjną uważał za stratę czasu. Wiem, że mój ojciec, który go bardzo wysoko cenił, miał do niego pewien żal, że odmawiał wszelkich funkcji na UJ (nawet jeszcze przed przeniesieniem się do Wilna) i w PAU. Niezwykle sumiennie traktował obowiązki pedagogiczne, był przecież profesorem i jako taki skrupulatnie zajmował się studentami, ale odmawiał wszelkich obowiązków w rodzaju dziekaństwa, opieki nad kołami naukowymi studenckimi, redakcji, organizacji jakichś naukowych zjazdów czy konferencji. Na wakacje wyjeżdżał do Przegorzał, wsi, gdzie stale mieszkali antropo¬ logowie Stołyhwowie. Mieszkał w ich domu, ale nie brał udziału w ich bujnym życiu towarzyskim (bo szkoda czasu). On pracował (pracownia była na parterze), podczas gdy żona miała obowiązek siedzieć z gałązką i spędzać z parapetu okna wróble, które nadlatywały i pazurkami skrobały po blasze, co go rozpraszało. Dobrowolski uważał się za socjologa, zresztą nikt by z nim nie współpracował. Frankowskiego nie traktowano zbyt poważnie przez te jego dziwactwa. Prof. Zawistowicz-Adamska (nie wiem dlaczego) była systematycznie tępiona przez Dynowskiego — „bo pani Kaziunia jest taka delikatna, słabego zdrowia, nie chcę jej mieć na sumieniu" — i np. nie powiadamiał jej o jakichś konferencjach, nie posyłał do Łodzi gości zagranicznych, jej samej nie proponował wyjazdów. Najbardziej do tego nadawał się sam Dynowski, tylko że jemu się nie chciało. W Instytucie IHKM miał wyjątkową sytuację, bo po pierwsze był w Warszawie, po wtóre całą młodość spędził w Rosji, znał język i mentalność Rosjan, miał do nich sentyment. Po trzecie, był nie¬ zależny finansowo. Jego wielka kamienica w Warszawie, w której zresztą mieściła się Katedra Etnografii i jego mieszkanie, ocalała z powstania, do tego miał siostrę (o ile pamiętam) w USA, która miała tam dobrze funkcjonujący zakład kosmetyczny i posyłała mu pieniądze, dzięki czemu uważany był za krezusa, co zresztą chętnie podkreślał. A do tego jego stosunek do etnologii był dość specyficzny. Pamiętam szok, jaki przeżyłam. Poszłam wtedy jedyny raz prosić go, jako mego bezpośredniego szefa, o podpisanie podania do prof. Hensla, dyrektora całego IHKM, o bezpłatny urlop. Chciałam pojechać do Paryża, żeby tam popracować w Musée de �340 Anna Kowalska-Lewicka l'Homme. Dynowski na to, że podpisze, ale żebym mu nie opowiadała bzdur, że do Paryża jadę pracować. Tam się jeździ po nylonowe pończoszki, a nie dla jakiejś pra¬ cy. On np. właśnie wrócił ze Sztokholmu, gdzie pojechał po firanki, a jest człowie­ kiem uczciwym — po prostu powiedział, że jedzie po firanki. Mnie zamurowało. Nie wiedziałam, czy to dowcip? Po chwili powiedziałam — „Tak, ma pan profesor rację, chcę sobie kupić nylonowe pończoszki". A on na to: „Jak tak, to rozumiem i apro¬ buję" — i podpisał podanie. To był jedyny raz, kiedy pojechałam w ramach urlopu naukowego, a nie wypoczynkowego i do dziś nie wiem, czy to był dowcip, czy serio. Poza tym był miły towarzysko, przepadał za moim mężem i zawsze odwiedzał nas, ile razy był w Krakowie. Mam od niego bardzo ładny stary mosiężny czajniczek na mongolską herbatę, podobno gdzieś tam wykopany w czasie ich badań terenowych w Mongolii. Był w Warszawie na miejscu, a więc miał duże możliwości załatwiania tego i owe¬ go, a nie zżerała go ambicja, by coś po sobie zostawić. Miał pieniądze. Mongolia była realizacją jego młodzieńczej tęsknoty za „rajem utraconym" niegdysiejszej Rosji. Po co miał się wplątywać w walki o instytut i ciężką pracę z realizacją tego pomysłu, gdzie i tak zdystansowaliby go koledzy etnografowie z „polskim" doświadczeniem, wiedzą i dorobkiem. Cały czas mówię o pokoleniu dojrzałym przed wojną. Z tzw. „młodych" warto jeszcze wspomnieć o Reinfussie — jemu wystarczała praca i jego uczniowie i młodzi współpracownicy, dla których był -wyrocznią. Zostaj e nam j eszcze Zawistowicz-Adamska, wykształcona, inteligentna, ale typu „kobieciątko", bez ambicji przywódczych. Jej uczennice, to też mniej lub więcej „kobieciątka", może z ambicjami, ale też bez charak¬ terologicznych możliwości przewodzenia. W gruncie rzeczy nadawałby się tu Gajek, ale ten, dzięki swym „talentom" zrażania sobie ludzi, był już „spalony". Możliwości tworzenia jakiejś ogólnopolskiej organizacji widziałabym tylko w Jó­ zefie Burszcie. Ten miał wszelkie dane ku temu, aby być „organizatorem — przy¬ wódcą", ale i jemu brakło odwagi, podejrzewam, że gnębił go kompleks chłopskiego pochodzenia. W pierwszych latach po II wojnie to jeszcze było żywe, choć starannie kryte, ale byłam świadkiem kilku scen, które wówczas mnie zdumiały, nie mogłam ich zrozumieć (zaznaczam, że byłam tylko niezaangażowanym świadkiem). Niestety, wedle mej opinii, etnografowie umieli się jednoczyć tylko przeciw, a nie za jakąś ideą, w przeciwieństwie np. do archeologów, którzy żarli się między sobą, ale mieli tyle zdrowego rozsądku, by na zewnątrz występować razem, nie bacząc na osobiste sympatie czy antypatie. Sądzę, że obok Burszty na organizatora instytutu nadawałaby się Bronka Jawor¬ ska, ale wtedy, kiedy o tym była mowa, Bronka była za młoda i w cieniu prof. Adam¬ skiej. W dziejach etnologii polskiej ważną rolę odegrały kobiety. Antonina Czaplicka, pierwsza kobieta-wykładowczyni antropologii społecznej w Oxfordzie, nie wpłynęła bezpośrednio na rozwój etnologii polskiej, ale była zapewne wzorem. Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa już w roku 1922 uzyskała habi­ litację, w roku 1929 mianowana została profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 341 Wileńskiego, a w roku 1934 profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego. Lista innych wybitnych etnolożek polskich jest długa: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klimaszewska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Frankowska. Kobiet, które zajmowały eksponowane stanowiska, było więcej w porównaniu z innymi po¬ krewnymi dyscyplinami: socjologią, historią, historią sztuki, archeologią, orientalistyką, nie tylko w Polsce, ale również w innych krajach, może z wyjątkiem Stanów Zjednoczonych. Jakie były tego przyczyny? Czy fakt ten wpłynął na kształt i sytuację etnologii polskiej? Kobiety w etnologii! Ich pozycja w etnologii była taka, jak ich pozycja w kulturze polskiej — niestety. O Czaplickiej w „moich" czasach już się nie mówiło. Odeszła do historii. Niewątpliwą indywidualnością była Cezaria, ale i ona traktowana była przez wielu, zwłaszcza tych, którzy jej osobiście nie znali, albo znali słabo, jako córka Baudouina albo pani Vasmerowa, albo Ehrenkreutz, a wreszcie pani ministro¬ wa Jędrzejewiczowa. Należała do kręgów swoich mężów, a nie oni do jej kręgów — zresztą tu jestem niemiarodajna, nie znałam osobiście tej pani. Klimaszewska i Frankowska nie były odbierane jako indywidualności, Frankowska żyła w cieniu męża, druga w cieniu mistrza Moszyńskiego. Zresztą Klimaszewska sama kiedyś przyznała, że po prostu bała się cokolwiek pisać czy referować, bo i tak wiedziała, że w blasku jego intelektu będzie to słabizna. Niestety, choć bardzo wysoko ceniłam Moszyńskiego, muszę przyznać, że ją lekceważył. Była traktowana jako dobra sekre¬ tarka, nic więcej. Zawistowicz-Adamska była, w przeciwieństwie do dwu poprzednio wymienio¬ nych pań, osobą o silnej indywidualności i na pewno od nich inteligentniejszą. Miała dobre pomysły, świetnie mówiła, ale i na niej ciążyło piętno „kobieciątka" (czego np. nie ma w najmniejszym stopniu Bronka Jaworska). Choćby fakt, że zgodziła się, by Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi zamienić w Muzeum Arche­ ologiczne i Etnograficzne, przy czym Konrad Jażdżewski został dyrektorem — bo ona nie lubiła administracji i reprezentowania itd. Słowem, Jażdżewski został dyrek¬ torem całą gębą, robił to dobrze, ale Kaziunia zeszła do rangi kierownika „jednego z działów" Muzeum Archeologicznego, co się do dziś fatalnie odbija na Dziale Etno¬ graficznym. Kobiety u nas mają mniej pewności siebie, mniej ambicji, co nie tylko stawia je niżej w „świecie mężczyzn", ale i one same do tego się przyczyniają. Co do Hanki Pojnarowej nie mam wyrobionego zdania. Na pewno była bardzo inteligentna, bardzo dobrze pisała, miała dobry charakter, a przede wszystkim męża, który ją bardzo cenił i ułatwiał jej wyzwolenie ze spraw codziennego życia, sam biorąc na siebie całą „organizację codzienności". Ona, moim zdaniem, miała wszel¬ kie warunki rozwoju — przy tym nie miała kompleksów środowiskowych. Kariera naukowa to była rzecz zwykła dla niej, jak dla dzieci lekarzy zawód lekarza, dla nauczycieli — nauczyciela. Sądzę, że ustawianie się w drugim szeregu kobiet w naszej dyscyplinie było szkodliwe dla jej rozwoju, ale to pokolenie już odeszło lub odchodzi. Skończyły się kompleksy — teraz rolę odgrywają wartości intelektualne i charakterologiczne, choć pozostanie zawsze „kula u nogi", jaką są dzieci (miła kula u nogi, ale zawsze). �342 Anna Kowalska-Lewicka Wraz z dr Ewą Fryś-Pietraszkową i dr Anną Spiss brała Pani Doktor udział w przygotowaniu wydanego w roku 2002 słownika „Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy". Jakie były przyczyny podjęcia się tej pracy i jakie napotkały Panie trudności? Słownik etnografów polskich był pomysłem Dekowskiego, człowieka niezwykle pracowitego, zamiłowanego w swym zawodzie, pełnego naprawdę dobrych pomy¬ słów. Był nauczycielem szkoły podstawowej, ale swój zawód poświęcił dla etnogra¬ fii, skończył studia, doktoryzował się, a także, co bardzo ważne, miał żonę podzie¬ lającą jego hobby, a potem poważne naukowe zainteresowania, która stworzyła mu idealne warunki rozwoju intelektualnego. Wśród jego dobrych pomysłów znalazł się „słownik etnografów". Po jego śmierci (żona już wtedy nie żyła), wobec braku zain¬ teresowania w łódzkim środowisku, zabrałam rozpoczętą pracę do Krakowa. Tu zor­ ganizowaliśmy zespół przy Oddziale Krakowskim PTL, składający się z ówczesnego prezesa Oddziału — Anny Spiss, Ewy Pietraszkowej i prof. W. Bieńkowskiego (pro­ fesora na UJ i kierownika pracowni biograficznej PAU). Znałam wiedzę Wiesława — „Przemka" i jego wprost niesamowitą pracowitość, a poza wszystkim — związany był z etnografią, napisał pracę o Kolbergu i nieskończoną ilość biogramów do wyda­ wanego przez PAU Polskiego słownika biograficznego. Był więc wśród nas jedynym fachowym biografem — no i zabrałyśmy się, w oparciu o jego rady, do zbierania materiałów. Ania i Ewa włożyły w to dzieło morze pracy. Pierwotnie chciałyśmy to publikować w PAU, zreferowałam cały pomysł i stan zaawansowania na Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności, co ukazało się drukiem w „Sprawo¬ zdaniach" tejże Komisji. Ponieważ jednak tych komisji jest chyba ponad 40 i Akade¬ mia rocznie publikuje dziesiątki pozycji, nasz „Słownik", zakwalifikowany do druku, musiałby czekać. Tymczasem Ania Spissowa jako prezes PTL/Kraków prowadziła bardzo mądrą politykę finansową i ze sprzedaży wydawnictw PTL uzbierała sporo pieniędzy, a do tego znalazła wydawcę. Charakterystyczne — przedstawiony w pla¬ nie wydawnictw PTL I tom „Słownika" Komitet Badań Naukowych odrzucił, mimo starań naszego PTL-owskiego kierownika Działu Wydawnictw, natomiast tenże tom, z tymi samymi recenzjami, przedstawiony przez naszego krakowskiego prywatnego wydawcę — KBN przyjął i dał pieniądze, a że ich było za mało, dołożyliśmy to, co zaoszczędził Oddział Krakowski PTL — no i tom się ukazał. Drugi tom jest już gotów, w tym wypadku redaktorami będą Pietraszkowa i Spiss. Bieńkowski nie żyje, a ja już się tym nie zajmowałam. Co ciekawe — KBN (czy jak się to teraz nazywa) dał nam wyższą dotację niż ta, o jaką PTL się ubiegało. Ten tom to już całkowicie dzieło Ani Spiss i Ewy. Planujemy już teraz zabrać się do III tomu, przy czym zachętą jest sposób, w jaki ten pierwszy tom został przyjęty. Wyjazdy zagraniczne, praca w międzynarodowych zespołach, otwarte drzwi goś­ cinnych domów w Krakowie i Kościelisku, pozwoliły Pani Doktor poznać wielu etno­ logów z Zachodu i Wschodu. Co interesowało ich w etnologii polskiej i w Polsce? Istotnie, przez te kilkadziesiąt lat mojej etnologicznej kariery przez nasz dom kra¬ kowski i chałupę kościeliskową przewinęło się sporo osób z Polski i innych krajów, �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 343 zarówno indywidualnie przyjeżdżających do Krakowa, jak i w czasie konferencji czy kongresów i zjazdów etnologicznych. Wielu już nie pamiętam, bo pojawiali się raz jeden i więcej do Polski nie przyjeżdżali, a z początku nie prowadziliśmy „Księ¬ gi gości". Najpierw nasza „Księga" powstała w Kościelisku, teraz już jest czwarta, ale zawładnęła nią młodzież i ostatnie tomy pełne są bohomazów i głupkowatych wpisów. W Krakowie założyliśmy ją dopiero w 1974 roku i pierwsi wpisali się pp. Gavazzi z Zagrzebia i Vakarelski z Sofii (Zjazd w Krakowie uczniów Kazimierza Moszyńskiego w rocznicę jego śmierci), potem Tillhagen za Sztokholmu i inni. Kogo mogłam, zaciągałam „w teren" i to właśnie było dla nich największą atrak¬ cją. Tradycyjność polskiej kultury owych lat! Niejednokrotnie musieli spać na sianie, jeść z jednej miski z gospodarzami, jak „szedł deszcz" dostawali grabie do ręki i mu¬ sieli „pograbować", bo kop nie potrafili stawiać. Niejednokrotnie się i upili w goś¬ cinnych domach. Nils Bringeus próbował nawet szyć „bukowe" portki u wiejskiego krawca. Fenton, dyrektor muzeum z Edynburga, trafił przypadkowo na chrzciny i tam niesłychanie zaimponował gościom, spijając nieprawdopodobne ilości alkoholu bez najmniejszego śladu upicia się, a co najdziwniejsze, doskonale się z chłopami doga¬ dywał, choć on ani słowa nie umiał po polsku, a oni tym bardziej po angielsku, co im nie przeszkadzało wypić bruderszaftu. Dopiero teraz właściwie zdałam sobie sprawę, że zagraniczni goście nie pytali ani o nasz pisany dorobek, ani o studia — naprawdę interesował ich teren i tradycyjna kultura. Nawet teraz, kiedy zdaje mi się, że niewiele z niej zostało, moi goście (w od¬ stępie dwóch lat gościłam dwa małżeństwa z USA) dosłownie szaleli z aparatami fotograficznymi, przez kilka dni fotografując dosłownie wszystko i zapełniając grube zeszyty uwagami i szkicami. Los zdarzył, że udało się Pani Doktor przeżyć całe życie w jednym, rodzinnym domu. To ewenement w burzliwej historii polskich rodzin inteligenckich. Drzwi domu, niegdyś otoczonego ogrodami, a od lat 70. wciśniętego między wysokie blo¬ ki mieszkalne, szeroko otwarte były także dla etnologów. Kogo z etnologów gościła Pani w swoim domu? Kogo z etnologów gościłam w swym domu? Trudne pytanie. Mogła by pomóc „Księga gości", ale tak wielu podpisywało się gryzmołem, że teraz trudno ich ziden¬ tyfikować — zresztą to i etnografowie, i orientaliści, i osoby, które po prostu do nas przysyłali wspólni znajomi, żeby poznały nie tylko hotele, ale i zwykłe polskie domy. Z Polaków, to prawie wszyscy, dziś już ze starszego pokolenia. A z innych kra¬ jów? Z „pierwszego rzędu" to tylko Malinowski, ale on — za czasów mojego dzie¬ ciństwa, więc się nie liczy. Uniwersytet krakowski chciał go koniecznie pozyskać, on postawił sprawę uczciwie, że po prostu Polska nie może dać mu odpowiednich warunków finansowych, by mógł prowadzić badania w krajach pozaeuropejskich. Żeby odpowiedzieć dokładnie, musiałabym poświęcić co najmniej kilka dni na postudiowanie mego dziennika i korespondencji z tych wielu lat i przeglądnąć księgi gości. Niektórzy z nich pozostali w mej pamięci dzięki jakiemuś drobiazgowi. Np. dyrektor muzeum z Bazylei (nie pamiętam nazwiska), zajmował się pożywieniem �344 Anna Kowalska-Lewicka i marzył o skosztowaniu bigosu. Akurat miałam w zamrażalniku słój litrowy tego specjału — zjadł cały z wielkim apetytem. Etnologia obecna jest oczywiście inna od tej sprzed laty. Nazywana jest również antropologią społeczno-kulturową; z ośmioma uniwersyteckimi ośrodkami kształce¬ nia i niewyobrażalną niegdyś liczbą trzech tysięcy studentów stała się ważną dy¬ scypliną edukacyjną. Co cieszy Panią Doktor, a co niepokoi w rozwoju etnologii polskiej? Cieszy mnie to, że stała się tak popularna, że objęła swymi zainteresowaniami tak szeroki zakres tematyczny, że wypracowała nowe metody pracy, że tak dalece posze¬ rzyła krąg swych zainteresowań. Martwi mnie natomiast niewspółmierność efektów naukowych do liczby pracowników, tak naukowo-pedagogicznych, jak i studentów. W tym zakresie na pewno jestem niedouczona, więc nie mnie wypowiadać się wartościująco, ale wśród tych tabunów specjalistów nie znam nazwisk, które liczyłyby się poza naszym polskim zaściankiem. Sami sobą jesteśmy zachwyceni, ale czy inni nami również? Jeszcze raz podkreślam, że niestety nie czuję się kompetentna do za¬ bierania w tej sprawie głosu, ale staram się czytać i to, o ile możliwości, w oryginal¬ nym języku, nie tylko w polskim tłumaczeniu, i z pewnym niepokojem stwierdzam, że większość referatów, jakich słuchałam (Komisja Etnograficzna PAN w Krakowie, od czasu do czasu jakiś zjazd itp.), to po prostu mniej lub bardziej swobodne refero¬ wanie cudzych osiągnięć — czasem autor nawet zapomina powiedzieć, czyich. Jesienią tego roku akademickiego byłam na referacie świetnie powiedzianym. Wysłuchałam go z prawdziwą przyjemnością, jakkolwiek tak się złożyło, że właśnie niedawno czytałam nowo wydaną w polskim tłumaczeniu anglojęzyczną książkę na tenże temat, o czym autor nie wspomniał. W rozmowach po referacie wszyscy byli zachwyceni nowatorskim spojrzeniem itd. — i mieli rację. Nie odezwałam się — po prostu było mi głupio. Tego roku akademickiego byłam na referacie, którym autor oczarował tłum słuchaczy swą erudycją. I tu już trochę się zdenerwowałam i coś mnie podkusiło, żeby użyć blefu. Ryzykowałam, bo nie znałam zagadnienia, ale bogactwo cytatów dodało mi skrzydeł. Postanowiłam spróbować. W dyskusji zapytałam autora, czy cytat ze św. Augustyna — to z wydania antiochijskiego, czy rzymskiego, bo on oczywiście wie, że te dwie wersje różnią się dość zasadniczo, akurat w tej sprawie. Nastąpiła chwila żenującej ciszy i autor przyznał, że czerpie z polskiego tłumaczenia, gdzie te sprawy nie były wyjaśnione (pojęcia nie mam, czy istnieje jakieś antiochijskie i rzymskie wydanie, ale on też nie wiedział — to moje szczęście, bo mogłam się wygłupić). Żeby odpowiedzieć krótko. To dobrze, że etnologia polska (a przede wszystkim światowa) spojrzała na kulturę ludów nowymi oczyma, że dostrzegła nowe i nowa¬ torskie trendy. Niepokoi mnie brak w Polsce naukowych indywidualności na szerszą skalę. Niepokoi mnie również brak zainteresowania dla własnych źródeł nauki. Trud¬ no powiedzieć, że mamy nic nie znaczącą historię, językoznawstwo, nauki przyrod¬ nicze. Szczególnie jeśli chodzi o nauki ścisłe, ale i nauki o ziemi, nauki przyrodnicze — biologię, czy nawet tak nowoczesne, jak astronomia — wszystkie one wyprzedza- �„Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna... 345 ją w tempie rozwoju naszą staroświecką humanistykę, ale i one nie odcinają się od historii swej dyscypliny. Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa, podobnie jak inne nauki 0 człowieku i jego kulturze, nie powinny odcinać się od korzeni, z których wyro¬ sły, a swe nowatorskie spojrzenie powinny opierać na otaczającej nas rzeczywistości 1 korzeniach, z których zrodził się nasz dzień dzisiejszy, nasze współczesne problemy — a te sprawy są przez nas traktowane co najmniej z lekceważeniem. Lubię, tak dla rozrywki, grzebać w naszej bibliotece Akademii Umiejętności (po¬ nad pół wieku jest moim drugim domem), czy w archiwum tejże Akademii i mniej czy więcej głęboko znam tematykę nowo publikowanych prac humanistycznych (i nie tylko), i nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b95288d8afc5f5830353e76ef8f4da3.pdf 4817bde653d430545328dd9372e4b1ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5195 Rights Information about rights held in and over the resource PIA licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4820 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XLIX Zeszyt 1-2 Warszawa 2005 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Elżbieta Dzięgiel, Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: studenci zagraniczni na Rynku Głównym w Krakowie fot. I Leszek Dzięgiel I Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2005. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 24,5 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Nauki o kulturze to nauki podstawowe. Wywiad z prof. dr. hab. Andrzejem Szahajem - Michał Rydlewski Cultural sciences are fundamental sciences. Interview with Prof. Andrzej Szahaj . . . . 5 15 ARTYKUŁY Jolanta K o w a l s k a - Jak cię widzą To be seen Ewa N o w i c k a , Wojciech P o ł e ć - Sukces w szkole czy wbrew szkole. Dzieci romskie i wietnamskie w oczach nauczycieli polskich Success in school or against the school. The Roma and Vietnamese children in eyes of Polish teachers Ilze B o l d a n e , Dagnosław D e m s k i - Wzajemna percepcja Łotyszy i Polaków z Łotwy Mutual perceptions between Latvians and Latvian Poles Iwona K a b z i ń s k a - „Kultura narzekania", „globalny średniak", „narodowa nerwica" i inne elementy wizerunku współczesnych Polaków (na podstawie wybranych arty­ kułów prasowych). Zarys problemu "The culture of grumbling", "global mediocrity", "national neurosis" and other elements of the image of contemporary Poles (in press articles). An outline of the problem Inga K u ź m a - Wybrane internetowe oblicza religijności katolickiej Some faces of the Internet Catholic religiousness Olga K w i a t k o w s k a - Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery¬ mentu artystyczno-społecznego. Część I "New settlement" in the village of Lucim. The history of a particular social and artistic experiment Magdalena K u r z ę t k o w s k a - Didiwszczyna, czyli o życiu w ukraińskich koszarach Didivshchyna - the informal rules of the soldier's life in the Ukraine Lucyna P i s k a l s k a - Zjawisko samobójstwa i opinie osób w wieku 20-35 lat na jego temat Suicide in views and opinions of persons in the 20-35 age bracket 17 30 31 56 57 87 89 124 125 146 147 167 169 196 197 214 NEKROLOGI Doc. dr hab. Danuta Tylkowa (9 I 1932 - 11 X I I 2004) - Krystyna Hermanowicz-Nowak, Zofia Szromba-Rysowa Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel (15 I X 1931 - 19 I V 2005) - Marek Tracz 215 219 KRONIKA Zachwycająco-wstydliwa strona kultury - Mirosława Drozd-Piasecka „Brasławszczyzna - Kresy Kresów I I Rzeczypospolitej" - Wiktoria Blacharska Dni kultury tybetańskiej „Tybet w Poznaniu" - Anna Urbańska-Szymoszyn 223 228 231 �ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I OMÓWIENIA Andrzej W o ź n i a k - Katarzy bez Katarów Jarosław K o l c z y ń s k i - Nieśmiertelny temat - wampiry Jadwiga Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Księgarnia Aka­ demicka, Kraków 2004, ss. 166 - Zbigniew Jasiewicz Blisko, a tak daleko. Polacy w obwodzie brzeskim na Białorusi. Blizka, a tak dalioka. Paljaki w bresckaj wobłasti u Białorusi, Adam Bobryk (red.), Siedleckie Towarzystwo Nau­ kowe, Stowarzyszenie „Wspólnota Polska" Oddział w Siedlcach, Warszawa 2004, ss. 307 - Zdzisław Julian Winnicki Kultura i świadomość etniczna Polaków na Wschodzie. Tradycja i współczesność. Praca zbiorowa pod redakcją Antoniego Kuczyńskiego i Małgorzaty Michalskiej, Wrocław 2004, ss. 454 - Anna Milewska-Młynik Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek - Uczony - Patriota, pod red. M . Rokosza, Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego, Zakopane 2003, ss. 240 - Anna Milewska-Młynik Anna Malewska-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2002, ss. 198 - Olga Kwiatkowska Codzienne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X L I I I , Grażyna Ewa Karpińska (red.), Łódź 2004, ss. 248 - Iwona Kabzińska Adam Bartosz, Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wstęp Ludwik Stomma, Wydawnic¬ two Pogranicze, Sejny 2005, ss. 294 - Marian Grzegorz Gerlich Artur Kowalik, Kosmologia dawnych Słowian. Prolegomena do teologii politycznej dawnych Słowian, Zakład Wydawniczy „NOMOS", Kraków 2004, ss. 543 - Jarosław Kolczyński 237 247 253 256 259 263 264 267 270 271 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/013fa15d3f1b8547a14676c522afcf98.pdf bbf46edfa4500812275efc044b54bd14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2951 Title A name given to the resource Jubileusz 40-lecia "Polskiej Sztuki Ludowej" i 35-lecia pracy redakcyjnej Aleksandra Jackowskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.135-137 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JUBILEUSZ 40-LECIA „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" 10 stycznia 1988 r o k u w s a l i i m . Juliusza Starzyńskiego Znaliśmy R e d a k t o r a Jackowskiego j a k o człowieka inteligent­ w I n s t y t u c i e S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k odbyła się u r o ­ nego, dzisiaj do r e j e s t r u jego l i c z n y c h zalet i cech czystość 40-lecia pisma. Przybyło na nią p o n a d 200 osób, w t y m jeszcze jedną: jest o n chytrze s k r o m n y , chco p r z y tej o k a z j i , dopisuję wiele z poza Warszawy. Zebranych powitał serdecznie D y r e k t o r k i e d y właśnie O n p o w i n i o n być t u t a j na p i e r w s z y m miejscu, pod­ I n s t y t u t u S z t u k i prof, d r bab. Stanisław Mossakowski. Zwrócił stawić po p r o s t u i n n y c h . I j a n a t y m się poznaję, i pozwolę uwagę na rolę, jaką pismo o d g r y w a w badaniach n a d kulturą sobio brać z niogo przykład. To znaczy, t a k j a k zainspirował artystyczną l u d u i środowisk n i e - e l i t a r n y c h , n a penetrowanie m n i e do zainteresowania sennikiem l u d o w y m , t a k j a k m i kazał przez redakcję wciąż n o w y c h obszarów współczesnej dwa l a t a t e m u zbiorać dokumentację dotyczącą poetów ludowych kultury. Wokół pisma, którego centralną postacią jest o d 35 l a t r o d . — t a d o k u m e n t a c j a powstaje — t a k też i pokazał m i t u t a j , że J a c k o w s k i , skupiają się badacze z różnych dziedzin h u m a n i s t y k i . należy patrzeć też n a i n n y c h , n a t y c h , z którymi p r a c u j e m y , Prof. dotychczasowe i myśleć o nich p r z y t y c h okazjach okrągłych, ładnych, uroczys­ osiągnięcia i wyraził wdzięczność środowisku, które otacza i wspie­ t y c h . Otóż j a idę za tą inspiracją, Panio Redaktorze, i myślę Mossakowski podziękował Redakcji za ra pismo. 0 ludziach, którym zaw dzięczamy t o , żo t u t a j się dzisiaj spoty­ r o p r z y z n a n i u nagród k a m y ; myślę o t y c h l u d z i a c h , którzy nas 'żywią i bronią,', o t y c h , z okazji 40-locia pisma, dziękując i c h f u n d a t o r o m : „Cepelii", którzy s t w o r z y l i wielką kulturę, kulturę, która odchodzi w prze­ Następnie r o d . J a c k o w s k i oznajmił M i n . K u l t u r y i S z t u k i , D y r e k c j i I n s t y t u t u S z t u k i P A N . Omówił szłość. I k i o d y j a , człowiek pochodzący z m i a s t a , do t o j k u l t u r y pokrótce zasługi laureatów, którymi — j a k już podawaliśmy przychodzę, t o się z d u m i e w a m n a d jej wielkością, n a d jej głębią; zarazom zastanawiam się dlaczego ona odchodzi i czy ona musi w numerze 1—4/87 z o s t a l i : R e i n f u ss odejść, czy coś nie da się z tego uratować ? Zazdroszczę W a m В a r t m iń sк i h i s t o r y k o m ludowej s z t u k i , bo Wyście u r a t o w a l i z tego d o r o b k u Prof, d r b a b . R o m a n Doe. d r b a b . J e r z y Dr J a c e k J an d l a k u l t u r y narodowej wiole. N a t o m i a s t myślę, czy m y f o l k l o ­ Olędzki ryści, etnolingwiści n a przykład, możemy coś dla niej zrobić Świderski Mgr J a n K o c z w a ra 1 co? Słownik o t n o l i n g w i s t y c z n y , o którym t u t a j t a k ciepło p o ­ L u d w i g Z i m ni o r e r wiedziano, jest wdaśnie taką próbą p o d m i o t o w e j r e k o n s t r u k c j i Nagrody wręczyli: prozes „Cepelii" inż. Czesław S a w i c k i , re­ prezentantka Min. Kultury k u l t u r y , tego co jest —. j a k t o J a n Szczepański podkreślał n i e ­ i S z t u k i — B a r b a r a Zagórna-Tę- dawno — w t y m d o r o b k u zapoznanej a bardzo odrębnej k u l t u r y życka, d y r e k t o r I S P A N prof. Stanisław Mossakowski. Po tej piękne. Myślę o jednej rzeczy i zawsze czuję się dłużnikiem l u d z i c e r e m o n i i , która przebiegała w serdecznej, starych ze wsi, którzy są nosicielami starego chłopskiego etosu. niekonwencjonalnej atmosferze, podziękował w i m i e n n i laureatów doc. Jerzy B a r t - Otóż myślę, że w t y m etosie chłopskim jest coś bardzo pięknego miński: i co właśnie m y , p r a c o w n i c y słowa, folkloryści chcielibyśmy z tej „Proszę Państwa, chciałbym od wszystkich, którzy doznali tego k u l t u r y uratować. Jest t a m t y l e rzeczy ważnych dla współ­ wyróżnienia i o d siebie, skierować do inicjatorów i wykonawców czesności, m . i n . t o , co kiedyś w i e l k i nasz socjolog F l o r i a n Z n a ­ tego pomysłu serdeczne słowo podziękowania. niecki nazwał solidarnością z życiem, solidarnością w obronie (...) 135 �Wit,', d y r e k t o r I n s t y t u t u , prof. Stanisław Mossakowski, stoją od lewej: prezes „Cepelii" inż. Czesław S. w i e k i , red. Aleksander J a c k o w s k i , d y r e k t o r Państwowego M u z e u m Etnograficznego dr J a n K r z y s z t o f M a k u l s k i życia. Idoa solidarności k o j a r z y n a m się z r u c h o m r o b o t n i c z y m , d y d a k t y c z n o j J u b i l a t a , zajęciach i seminariach, które Ałoksandor z Jackowski prowadzi w Katedrze Etnologii i Antropologii K u l t u ­ wielkim zrywom naszych robotników w osiemdziesiątych latach, ale ona t k w i w k u l t u r z e ludowej i Z n a n i e c k i rokonstruując tę kulturę i jej wartości właśnio niezwykle — m o i m zdaniom —• rowej n a U n i w e r s y t e c i e Warszawskim. Sekretarz B o d a k c j i , E w a K o r u l s k a , złożyła podziękowanie głęboko sięgnął i z niej wydobył t o , co t a k pięknie nazwał soli­ P a n i A l i n i e Strzałkowskiej i P a n u K i e r o w n i k o w i M a r k o w i Za­ darnością w obronie życia. T a solidarność zaczyna się n a s t y k u w a d z k i e m u z d r u k a r n i p r z y u l i c y Podchorążych, którzy dołożyli z d r u g i m człowiekiem, ale ona ogarnia cały świat. W niej jest wszelkich starań, b y Jubileuszowy R o c z n i k mógł zostać wręczony też t e n ważny dla. nas dzisiaj olement okologiczny, obrona źródła, podczas tej uroczystości. Było w o d y , obrona ognia, ziemi, żeby one były t y m , c z y m dla czło­ Z e c e r n i p a n a Jerzego Kaźmierczaka oraz Jerzego Sokoła, Elżbiety w i e k a być p o w i n n y i doznawały także jego o c h r o n y . Proszę D u r e j k o i Małgorzaty K u b i s t a . t o także zasługą, k i o r o w n i k a wybaczyć, że mówię o t y m , co widzę j a k o zadanie na przyszłość. Przybyły z Paryża Profesor Ecolo P r a t i q u e dos H a u t e s E t u d e s , Ale to wszystko w i n a R e d a k t o r a Jackowskiego — On po p r o s t u dr h a b . L u d w i k S t o m m a w krótkim przemówieniu podkreślił ma w sobie taką inspirującą silę. D w a l a t a t e m u przyjechał do otwartość R e d a k t o r a Aloksancłra Jackowskiogo n a nowe k i e r u n k i L u b l i n a i właśnie mówił: róbeio to i t o , i wlaśnio, Panie Redak­ myśli w e t n o g r a f i i i etnologii oraz podziękował za Jogo serdoczną torze, p r z y t o j o k a z j i p o w i e m , to d w a artykuły, które P a n za­ i przyjaciolską mawiał, 'się piszą'" (śmiech, okla.ski). którzy zawszo m o g l i znaloźć miejsco w Jego Piśmie. postawę wobec młodego pokolenia etnologów, Dyrektor N a zakończonio glos zabrał p o n o w n i e r e d . Aloksander Jac­ I n s t y t u t u S z t u k i , Profesor Stanisław Mossakowski i Prezes Ce- k o w s k i dziękując w s z y s t k i m za p r z y b y c i e , za sordoczno słowa, p o l i i , Czesław Sawicki wręczyli swoje a kolegom z r e d a k c j i i a u t o r o m tekst ów w numerze j u b i l o u s z o w y m Po przemówieniu Doc. Jorzogo Bartmińskiego nagrody Aloksandrowi J a c k o w s k i e m u , przyznano w 35-leeio Jego P r a c y na s t a n o w i s k u za ich dar. N a zakończonio powiedział: starałem się stale uczyć R o d a k t o r a Naczelnego „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " . od i n n y c h . Szczególnie wiolo zaw dzioezarn profesorowi Romanow i Następnie odczytano okolicznościowo listy r gratulacyjne. Z k o l o i D r Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z w i m i e n i u Autorów i Re­ Reinfussowi, alo muszę także wspomnieć t u o Stanisławie Hiżu. Witoldzie Kalińskim a zwłaszcza Jadwidze J a m u s z k i o wieżowej. W i n i e n jestem słowa podzięki J a c k o w i Olędzkiemu, L u d w i k o w i d a k c j i wręczył Aleksandrowi J a c k o w s k i e m u X L I R o c z n i k „ P o l ­ Stommie, Zbigniewowi skiej S z t u k i L u d o w e j " — Księgę Pamiątkową ofiarowaną J e m u uczyłem. A jest t o sądzę, rzocz najważniejsza — uczyć się od w 35-lecie p r a c y , wspominając p r z y t y m także o działalności i n n y c h , zwłaszcza od t y c h , którzy myślą inaczoj. FRAGMENTY NADESŁANYCH Benodyktowieżowi. Wiolo się o d n i c h LISTÓW Z l i s t u M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Prof. A l e k s a n d r a K r a w c z u k a Zanikają t r a d y c y j n e f o r m y k u l t u r y chłopskiej, zanika sztuka do D y r e k t o r a I n s t y t u t u S z t u k i P A N — Prof. Stanisława Mossa­ l u d o w a . T o właśnie, pismo „Polska Sztuka, L u d o w a " d o k u m e n t o ­ kowskiego : wało i d o k u m e n t u j o do dziś ginące ślady przeszłości. „Mija 40 l a t o d powołania przez M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i W okresie 40 l a t pismo odegrało ważną rolę w t y c h d o k u m e n ­ k w a r t a l n i k a „Polska Sztuka L u d o w a " obecnie p i s m a I n s t y t u t u t a c y j n y c h działaniach. Stało się źródłem wiadomości nie t y l k o S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k . o sztuce l u d o w e j , ale i o p r z e m i a n a c h zachodzących w k u l t u r z e �środowisk w i e j s k i c h . Pismo ujawniło spoloozoństwu szereg war- Z l i s t u Przewodniczącego tośoi s z t u k i l u d o w o j , podniosło Gluszyiiskiego: znaczonio ludowego dorobku w k u l t u r z e n a r o d u , stało się źródłom i n f o r m a c j i o j e j twórcach Zarządu Krajowego Z M W , Jerzego „Wasza 40-lctnia praca podkreśla t o , że wieś polska była i jest ostoją polskiej t r a d y c j i , zwyczajów n a r o d o w y c h i rodzimego dła w i e l u działaczy i i n s t y t u c j i . Materiał e t n o g r a f i c z n y , r y s u n k o w y oraz fotograficzny z a w a r t y języka polskiego. Jest t o szczególnio cenne d l a poszukujący cli w piśmio m a trwało wartości. Jest t o b o w i e m materiał gromadzony coraz gwałtowniej swej k u l t u r o w e j tożsamości młodych Polaków. W sposób r z e t e l n y w w y n i k u współpracy wielu naukowców różnych specjalności, działaczy i miłośników s z t u k i ludowej (...) Życzę Roda-keji pisma i w s z y s t k i m osobom współpracującym dalszycłi sukcosów n a drodze u t r w a l a n i a i włączania s z t u k i l u ­ dowej w obieg życia k u l t u r a l n e g o k r a j u . " Z l i s t u Podsekretarza Jackowskiego: ,, Z o k a z j i 40-locia K w a r t a l n i k a .,Polska w y m i m o r a l n y m (,..)." Z listów Prezesa Zarządu Głównego Stowarzyszenia Ludowych, Stanu w Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, K a z i m i e r z a C i a p k i do r e d . Aleksandra D l a Związku Młodzieży Wiejskiej — reprezontanta młodego pokolenia w s i , Wasza działalność jost m o c n y m wsparciem ideo­ Sztuka i .'Jo-locia Pana p r a c y j a k o Redaktora, Naczelnego — przekazuję słowa, najwyższego uznania i podziękowania za aktywną i twórczą pracę w R e d a k c j i . W y s o k o cenię Pana zaangażowanie w p r o w a d z e n i u b a d a l i n a d kulturą ludową i twórczością nieprofesjonalną. Dzięki Pana p r a c y Twórców Gruszczyńskiog >: „Bogata w problematykę treść p i s m a p r z y c z y n i a się do p o ­ p u l a r y z a c j i oraz o c h r o n y twórczości ludowej i jej twórców". „Pańska Ludowa" Władysława wiodza, doświadezonio i znajomości zagadnioń współczesnej s z t u k i ludowej oraz społeczna, praca w naszej Radzio N a u k o w o j służą takżo roalizacji celów s t a t u t o w y c h Stowarzy­ szenia." Z l i s t u D y r e k t o r a Państwowego Muzeum Etnograficznego Warszawie, d r J a n a K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o : w zarówno n a u k o w e j , j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i e j wiolo spraw z dzie­ „Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie m a szczogół- d z i n y s z t u k i ludowoj i f o l k l o r u zostało uporządkowanych i zapi­ no p o d s t a w y do złożenia t y c h g r a t u l a c j i , gdyż przoz cały okros sanych, a t y m s a m y m zacłiowanych dła przyszłych pokoleń." istnienia k w a r t a l n i k a miało okazję w pełni doconić ogromną wartość p u b l i k o w a n y c h materiałów i spożytkować je w'o wlasnoj Z l i s t u Prof. R o m a n a Roinfussa: p r a c y . Dzięki „Polskiej Sztuco L u d o w e j " powstało wspaniałe „Zarówno w i e k podeszły, j a k i nadwątlono zdrowie nie po­ c o m p e n d i u m wiedzy o nioj i t o wiedzy zobranej nie t y l k o w myśl zwalają m i wraz z w s z y s t k i m i święcić w Warszawie j u b i l e u s z u wymogów współczesnej m e t o d o l o g i i , lecz równioż z sercem co czterdziestolecia „Polskiej S z t u k i L u d o w e j " , czasopisma któremu g w a r a n t u j e jej nie t y l k o n a u k o w y , ale i twórczy i a r t y s t y c z n y towarzyszyłom przoz l a t z górą trzydzieści. cha,rakter." W t y m czasie różne w i a t r y wiały w- żagle płynącej nawy. Zawsze j e d n a k posuwała się dalej omijając jakoś Scylle i Cha­ r y b d y . Dzisiaj kilka^dziosiąt roczników czasopisma stanowi — P o n a d t o depesze i l i s t y gratulacyjne nadesłali: prof, d r łiab. Jacek Kolbuszewski, dr M a r i a n K o r n e c k i , doc. dr h a b . Tadeusz bozcenny corpus wiedzy o ludowej sztuce w Polsce, boz którego Chrzanowski, doc. dr h a b . J a n Stęszowski, d y r . G O K w B o - nie byłaby możliwa, praca, n a u k o w a w tej dziedzinie." g u t a c l i - P i a n k a c h R o m a n Swierzewski, J a n Maruszewski. 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad54c92127061082022ffdeebb09d11b.pdf 0b7293c1b47724281ac1ede07a1bd42b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:156 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:136 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.424-510 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R o N I K 425 A ł ·1' ZYGMUNT WOJOIiECHOWSKI (,27 IV 19QO-14 X 1955) W oSQbie Zygmunt.a Wojci-ec'hows(kiego naulka lP<Jlska utradła ozołowego hlis,tory!ka ustrojru, wY'v.lodzącego IS'ię'z lwows'kiej Iszko'ły Oswalda Balzera. Przez swojego wielkiego mistrza był on uważany nie tylko za najbardziej u1aleJ'l,tolWane,go,lecz też za najibliżJS1zego'SiO'bi'eucznia. Wyrazem stosunku łączącego nauczyciela z uczniem było przekazanie Zygmuntowi Wojciechowskiemu przez (zmarłą w grudniu 1952) córkę Oswalda Balzera, Helenę z Balzerów Szadkowską zgodnie z intencją ojca - złotego medalu, ofiarowanego Balzerowi w roku 1928 przez społeczeństwo. Z. Wojoiechowski był nie tylko człowiekiem o wielkiej wiedzy, l-ecz też i uczonym o wyjątkowo szerokiej skali zainteresowań. Pierwotną jego specjalnością były dzieje ustroju państwa polskiego. Z biegiem lat koncentrował swoje zainteresowanie coraz bardziej na zagadnieniu początków państwa . polskiego. W dążeniu do syntetycznego ogólnego ujęcia sięgał do działów nauki uzupełni,ających swoimi wynikami skąpe wzmianki źródeł pisanych przy czym nie ograniczał się do archeologii, lecz zwracał bacznie uwagę na wyniki badań etnograficznych, dialektologicznych i antropologicznych. Pod tym Prof. dr Zygmunt Wojciechowski względem był on kontynuatorem badań Karola Potkańskiego, wyrazem tego były przygotowania i ostateczne zaplanowani,e obecnie znajdującego się w toku opracowania Słownika starożytności słowiańskich. Pierwszą próbę w tym kierunku podjął w okresie międzywojennym Franciszek Bujak, wydawca pism pośmiertnych Karola Pot- , l ~ I ..... J..' ~ 1 ~: , i'. ~ ( ~ kańskiego i realizator jego testamentu naukowego, uważał się bowiem za Jego .U'C1znlia i Ikcntynua~lOra 1P!rlac.Ni~ste'ty, to poczyn.anie 181kwaŻill·edla 'słowianoz;n.awst'Wa, w 'którym nauka 'POIsk.a - przede wlszystkim dzięki pracom dia~eikltolcgicz!nym Kazimierza NitlScha i "RQCZllli'kowi Slawis!tycz)n.emu", wydlawanemu przez PoiLskę Akademię Umiejętmoś,cli - 'za'::zęła sięwysuwać na miej6ce na'CIzelne w 'szlachetnym wsp6łza'wodnictwie z nauką cz.eską, u't1knęło przed 'Woj,nąna rwJ'~daniu zel3zytu. próbnego. N1e zrażony niepowodzeniem znakomitego poprzednika, doceniając wagę tego przed·· sięwzię<:lia narukowego, tw'ZIllowił Z)"gmulnt Wojciechowski ,po U 'Wojnie światowej sprawę wydania Słownika starożytności słowiańskich w ramach prac założc:m:,go prz€1Z 'sie'bieJir:.'stytuitu ZachKJdniego. I w tych !nowych, zdawlaJJoby 'się 'tak IPrzyja1zny'ch 'warum'kach, mUlSiał ciężko walczyć z trudn06cliami iilIlanls'owymi, aż wres'zlCie wołał zapewnić realiza~ję swojemu poczynaniu przez objęcie go planem Polskiej Akademii Nauk, w ramach ;prlac Zakładu Słcwiano'znalWls,twa PAN, kierClwanego przez 'czołowego pT£:edstaIWiciela 'tej rdz:iedz.iny wiedzy, Tadeusza Le'hra-\Spławińslkiego. .B8ldanlia t€or~tY'czne naid rpcczątlkami lPań-!1l,wapoL3kiego miały li ZygmUltltla Wojdeclhowlsiki'ego w)"dźwit~k uczuciowy .i. polityczny. Przejarwiłosię ,to w koncepcji U!ważaln,iapias't()lwskkh ziem ma'Cierzytstycih za terytor~a.lną pod:s\tarwę Pollslki przyszłości. Była to jego wiel'ka pasja życiowa, której z biegiem czasu coraz bardziej podporządkowywał swoją działalność naukową, 'społeczną, a też i polityczną. Zaczął te p!r.a1cew 1933 '!'. ogłoiSzeniem. szkicu Rozwój terytorialny Prus w stosunku do ziem macierzystych Polski,. którego ukazanie się było ja.k .gd)1by realkcją Ina prQ'klamowanje Trz'eciej Rz€/szy [PflZ€ZHi,tlera·. Old siamego początku d!<JlCelI1'iał grozę /tego demagogicrllllego IprzElw'l'otu, ale T<:~wnieżwidzliał bra'k iSzaniSt1'wa1oślCioj niezg'odność z kier'Ull1lkiem rozwoju" hi;st'oryczlllego. Z 'tego lPT'z'eświa,aczenia, opartego na pr':l€<sł8nkach narukowych, płynął j€lgo nie'z:łomIllY olPtymi'zm w !czasie cl':l:u;Jla'cji.Niemniej już prIZed wojną ,barczrujeśledził 'wz'I'alstający hitleryzm i by.ł jedmym z 'tych InieI:cznych Poilaków, którlZy włas'nymi oczyma oglą':ia·}i zjazdy w Norymherd:ze w dza'sa·ch, ,gdy nikot j€lsz<cz,enie ,przYPu1szczai, że świetny zarbyte1k niemieckiego 'r€'n€lSar~su <będzie wi:-:rótce rniejlscem finału Tl'zeciej RIZe'szy, lP~anO'w8Inej na tysiądecie, la powalonej po nie:;lpelna tl1zyna'stoletn'm trwaniu, taik pełnym ana,logii do fan\ta~stycz:nych osiągn~ęć ,Wanidailów. 'Innego ro'<Jzaju, gdyż bardziej dynlamiczną rea:kcją na przewrót Hitlera była '<J'ziałalność cdczyto'wa Z. WojciechoM'skiego Ina 'terenie Wa'l'I11ii i Mazur. Organ-izolwał ją tajnie w 'ramach PO'w1szeClhlnY'cih Wykłarl,ów Uniwersy. tetu Foznańlskiego. Był bowiem w ciągu wielu lat ,przewcldruiczącym tej telk ważnej i lwielce 'zalsłlUżonej agendy teraźniejlszego Uniwersytetu im. Aldama MiC'kiewi'cza. ZreSlZ'tąi w czaislie okupacji nie przestawał taj'nie dzia_ łać 'W tym kierunIku. Talk na [przylkład 'ogłosił wtedy Ikilika prac w wydaniach IkOIl'Spi'I'a'Cyjnych.Wśród nkh zmajdowała się też i pierws'z.a 'wE:'l'sja �,426 427 ·ogłc/S.zonej ,po wOJme książki Polska-Niemcy. Dzies:ięć wieków zmagania. iW}1dano ją rVl'Warszawie w ,styczni'u 1943, ma IkHka zaledwie tygodni przed Iklę.rką armii niemieidkiej 'Poid Staliingradem. ZaibE'z,pieczono ją zaś [kaMą :tytulową: Karol Szajnocha, Szkice historyczne, 'WY'danie nowe, 't. 1, War!,za'Wa 1!}3-8. Lata clkurpacji ,były okre.em ba,rd'z'O intensywnej ldziałalnośd ZyrgmUJnta Wojcie(;ihowsikiego nie tyiłko nau'kowej, ale i Ispołeaznej. Obydwa ~e -tory 'staJe się z Isobą 'spla'tały w działalności tego człowieka, ktÓl-y przy szeroklicih ihoryzontacih n,aru/k()wycihjalk n~kt inny w obecnym pokoleniu u{:'Z>(Jnychumiał 'wiązać ,naUlkę 'z życiem. Prześwi.a\d'Czenj·e o n ietnwa:łoś-ei :SUik<:.E'SÓ'\V 'hHleryzmu pobudzało ;go do tym więk1szy·ch wy:si,jl1Ww,zmienza_ ją-ey<:'hdo uł.atwienia- lu-ezo:nym ,po1.'k1im'przetrwania ·cięż'kich lat OIkUlPacji, konfsekJW€lI1:tniedążącej 'Clo zni's'zczenia Pol,,'kiej elity iuitelaktualnej. Łącząc to ~ 1P!r2Y;G'OtclWaniEm drziała,]rrlOścinaulkowo-'wydawni<czej w pr'Zy1szłej .po_ wojenrnej Pols1ce - we współlPracy 'ze StarnisłaW'€m Arctem, Iktóry 'cały swój rnają'tek zaa'ngaż'ował w tę dZliałar]ność - z<ljplanował 'wyldawarnie po wQljnie Biblioteki Wiedzy o Polisce, wieDkiej serii monografii naukoIwych, mających sZE'rzyć w Isrpołeoczeńlstwierzetelną wiedzę o Polslee. Do'kela :tej alkcjii Zygm urnt Wojdec'ho\Nislki 'SkupH Ikil'kurelJziesięcioc1sobowy sztab uczonych, którlzy ;pilSa-lii ddida1walizamówione pI1ze'z niego pra'ce. WY1Płacane zaiHczlki na honoraria ułal1Jwialy przetrwanie ciężlkich lat. Jaik 'wtielką zaś pcmoteą Ibyły 'te zaliczki, poświ.adczą '\N1SZ)"SICY ci, Iktórzy talk jak ja z nich ikomy,s1ta>li.Tą drogą, w ikryjówkach 1P1i'\Nłnioc 'k,sięga'mi Stani.słaJWa Areta rpfzy :Nowym ŚWiecie ;z,gromaldzHo się co Il1ajlII'lJniej;pół se'tJki rękopirsów, które, mies1ety, 'ZClS'tały\.lPakne w czasie rpolwiStania wa'rszaWl.ikiego. Jedma/k m[e wlszylstko całkowicie rPrzepadło. U nielk,tórych autorów zachowały się bruJliony ,]ulb przynarjmniej ma'teria'ły poz1walając-e ma r€lkcngtruikicję pracy. Po wojni·e ISlześćpra,c wY'sz~o'w 'si.edmi'u toma,C'h Biblioteki 'Wiedzy o POlISC'e,wyda:wanej PI1Ze'Z S'tanilsłarwa Ar'Cta; (po zaJpil'zestaniu dlzliałalności Wydraowniciw.a S. Areta cz.ęŚć rprac ulkazała się w pulbUkacjaoh innych instytucji: Instytutu Bałtyckiego, Instytutu Śląskiego, Instytutu Zachodniego i Poznańskiego TowarzystWla Przyjaciół Nauk. Charak'terystyczną 'cechą 'llm}'lS~owośd Zygtrnulllta Wojciecho\,,131kiego była Iwyrbi1lnazdolność myślEłnda hilS'1Jorycznego,i to w tym semie, że dkres, w którym żył, umiał widzieć w 'organicznym :ZIWiąz1kuZ pI1Zeszłością i z perspektywami przyszłości. To Z!aidecydowało o szybkim i jasnym wy_ bO!r'ze drogi ;pclstęJ)owanda w roku 1945. St~d płynął j'ego rniewzruszony OiPtymizm co do losów Pohiki; optymizm, k'tóry 'W roku 1934 rpozwalał mu za1stanawiać się, w jakim :gma-ehu w Szczecinie będ:zie pollSkie 'Wojewókiztwo, Ik'tóryw czals'ie clk:upacji 'zagrzewał go do gOłrączkowej rpracy dla powojennej PoJ,s'kiLi ,który w oStatni'ch llatareh poanagal mu zno'sić u'trudnienia w rpracy i osclbiste przykl'Ości. Oto garść f"iktów z :ia1kbogatego, choć nliedl'ugieg-o życia Zygmunta ciechO'VIIS'kiego,faktów, ,które ,nie rpowinny ulec zapomtnieniu. Woj- Jan Czekanowski WSPOMNIENI~E O TADEUSZU HENZLU Uror<:izcmy'W 19G6 r. w Wygnance !pod Czm'tkowem jak w~lzy,scy niema.l kresowcy, Taldewsz H € n IZe l cdznaiC'zał się .!kromnośeią, iPi1ruością, iSlZ'CZero:ś'Ci-ą,[:lI'a(;QwdtOiŚdąi 'wytr'Wałością. Realnie podClhodzil do przeja'wóiw ¢yciowye'h, był bystrym ,s:pos'tT'zegaczem, mia-ł umylSł Idociekliwy i wielo,'S'tronne zain1er~owaJnia. Naj1baro'ziej je,cn.ak z 1\\'.1Z~'1Stki<:-h \dzi€'dzin W1iedzy !pasjonowało glo 1>wdv'lrralWst!w'O, a '<.1włalsZlpza antrOiPolctgia i etnogra1fia. Ten 'też dział obrał, 'zap~sując \Się w lSi2r6r. n.a, Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowlie. Na(stępnie studicwał z zapałem prócz aln'br'cpo'IQgiietnografię 'i prehiistorię pod kierunkiem prof. dra Leona Kozłowskiego i prof. dra Adama Fischera. Studia swe zakończył w Zakładzie Antropologiczno-Etnologicznym UJK pod ki,erunkiem prof. dra Jana Czekanowskiego. Bardzo wc'ześnie ·po u'kcń'c'leniu 'swych stuldibw uzySkał dyplom ddk,t or:ski na połd,s;tawie l'1oliPr.a'wyPigmeje cerqtralnoafrykańsqy opubDlww.aLllej IPrzez Tdvva'rzystM''ONaulkC'we L!W<Jw,o:lklie 'W "Archiwum Towarzystwa dz. 3, It. 3, Lwów 19i3!4 z. ,2. Pra·ca t.a specjaLnie Iwyr6żniona, o,pa.rla 'Została na materia'Ie etlllograficzn<J-an trqpoI'otgi'oznym, 'zebranym pl'zezczlonika Ek1;;pe,dyJCjiMrykańskiej, Jana CzekanoWl.ikiego. Pio<:ijęcie 'tego tErna'tlu, Z'resz'tą niełatweglo, z terelnu 'stanowiącego do,tY'Choza1s na mapie antro!po-etnograficznej Afry1klibiałą plamę, uanać ,należy ,za pi'oniel"'slki wysiłek Zgodne to zres'ztą Ibyloz zairn-teresowaniem T. Renzla, /gdyż już 'cd wrz(jsnych lat m:lodośd :pasjOlIlow.ał 'się do 'za,ga<dnier'ilu1dno~ciowy:ch, tajem.n:i,czego Cza'rnego Lądu Afry;k1i, a zwłas2!cza rnajmniej poznanych szczepów - Pigmejów, Był też pod wrażeniem podróży Stani.sława Klimlka, ,(Iktóry 'Z1giną-łIW eza,ElieIdrzia.lań wojell1;ny,ch pod Warszawą li 'w jej obronie), wielkiego <E:lntuzjalS'ty -badań lIndian Amerylki, tktóremu po uzy;skarniu ·funduszów udało lsię IO'sOlbi:ście 'zebrać wS/paniały mat'€niał etno{gra,fi'Czny i an trcrpoLOIgic'ZlIly na· terenie rezerwatów [nldian KaUfJornii. Jednakże plany Tadeusza Henzla z r-óżnych przy;czyn nie zo5'tały rl1realizowane. VI wyprawie do Afryki organizowanej przez naukowców lwow;o'kiego unil'wers)"tetu z Ibraku dc<s'ta'teczinyoh funduszów, miej:S'ca dlań \7.abraikł'O. N:emrriej jedrnak z iPodziwu godlną wytrwa;lośdą i. pasją oJddał sięZJbieIraniu, i orpra'cciwywaniu materiałów afrykanilstycznyoh na razie 'z dostępnej mu literatury IkrajlclWej i zagraniczmej. WC1;'ta'tnich powojennych latach uda-ło mu 'się 'zoora·ć -pclkaźny materiał. Gorliwie 'też zabral 'się do jego cpracowywahia. �428 429 Jego entuzjazm do badań naukowych nie zmniejszył się nawet w latach długiej tułaczki wojennej po oficerskich obozach jenieckich w hitlerowskim Reichu, gdzie wraz z innymi współziomkami maltretowany i poniewieramy, Q głJcdzie i chłodzie, 'w SkTajnym Iniedostat1ku, wobec us'tawicmej grozy śmiercibynajmruej ni~ załamał się ani nie osłabł w 'zapale tPr<:cy. iFrzeci,\,;il1ie, Iw nie spnyjających ok'oliczIlOściach, 'WY'zyslkując oodar'zające 'Się okazje organizował t.ajne nauczanie, tworzył na ter,enie (JIbo_ tZÓW j~niec'kkh wraz z innymi oficerami tzw. Radę NaulkOiwą, Fozgalęzioną zresztą po wielu obozach, Studium Społeczno-Pedagogiczne. Studium to ,zC'rg2nizvwane [.\oczą1Ikorwow obozi~ w PreDiZlau, z <:.za'sem Taz'szerzyło swą działadil1cść i późmiej działało w obozie jani€'Clkim w Neubran!delnlburg, kształcąc ok. 600 kandydatów na poziomie akademickim. Przetransloko'W,snie T. Henzl,a 'Wrlaz z olbozem do innego KC. w GrOtSlsBOTu i utonięcie w wielkiej masie ok, 10000 tamtejszych jeńców-oficerów polskich nie spo;wodowało !pr'ze'rwy w jego już podjętej dział,alnJośd. Na odwrót, w tym obozie funkcjonowały dwie różne on,ganiza'cje nauCwwe, pTÓCZ Studilum .s~Oł€czno-Pedagog;cznego także Jnistytut PedJagogiczny. Baldania trwały nadal! nieprzerwanie. T. Henzel praoował w Instytucie Pedalgogioc~znym, Roz'licLlnymi 'zainteresowaniami, głębią iSlWejwie!dzy i atralkcyjruością staw'l8.nych :probl€mÓoW Tadeusz Henzel 'S1-worzył wła'sną ekipę ba'<la'W.czą .i porywał do tej IIxacy coratZ ISZ€'I\S1zy Ikrąg rodaków-jeńców; organizow.ał' ;z. nimi zajęcia praktyczne, do których, w jemu tylko 'Wiadomy ,sposób, udało się zdobyć potrzebne instrumentarium i pomoce naukowe. W ten sposób :pow.s'tał i:owl8.żny ZJbiór lffia'teriałÓ'W nau1kowych o charak'terY'stycznej StJ)ecyfice, unikat w dzieja0h nal~ki, a 'lara'zem k0tP8lnia wia1domości Q człowieku. SłUlżyć on będzie do 'Wyś'Wietlenianaj'r,ozlffiaitszychzaglc.ldlnień, m. in. ro<.'woju fi,zyc~meg)o, s'tanu zd'[1o'Wotnego, p.sychicznego,zalbiedz'enia, wycz'er_ pauia fizYlcLlnego i nerowc'wego, po'chodzenia 'srpoleeznego, zawodowego, 11'L~doInieńi ó1kł'onnośd 'do s'c'horzeń jeń,ców 'W hitlleroiwskicih obozach. Ze,brane 'tam prze'z IOlbie oI1g:alIlizacje materirały zos'tały już częściowo opra'cowan'e (K. S o ob l 's ki - w 2wją~tku 'Z pSY'chololgią i 51ocjol'ogią _ m<l'teriał nie ogłoszony) bądź też już optlIblitkowane (Z. M a, c h i n k 'o, Zagadnienia klucza do określenia typóW budowy człowieka, "Przegląd Antr'OpOl1'c,g i'c'ZlI1 y", t. 20, P'oznań 19'54). Po objęciu lkiero'Wll1ictwa Zakładu AII1'h'oqJolOigii'W Unl1we1'lsytecie Marii Curie Skłodowsikiej w Lublinie \\1 1947 r. T. HenTZel, 'wieJ'e czalsu rpoilwięcił rpra'com organizacyjnym Pol~Ikiego To'Warzys'twa LuQ,oznawczegio. BYł C'złonikiem ZaT'ZąidIUPTL, brał udz'lał w wygłaszaniu 'referatów inaukowych, organi'zowaniu zjazdów etno_ graficznych i żywo inte'relsował się pracami etll1'ografieznymi, zwłaszcza dotyczącymi 'szczepów (ffiil'rlzyńrs!kichIW Airy-ce. Zajął się też innym aktua,lnym zagadnieniem j skrzętnie gromadził materiiał os'teologiczny 'z ~oki neoli'tyc'znej, wydo:bywany przy pracach archeok-gkznych Lu<bellizczyzny. ° Część 1egJOrriai1.eriałru lPoclkla (", ł OinaalZle ". antropo-:anatomicznej T. Dzierżykraj- R'ogałski. . d l' . k od Ponad'to !StaJe in1teresQlwały go zagadnienia meto Q oglczn~ Ja o p,sfu'Wa i in'stru(ffi€ll1t dociekań naulkolWY'0h. JeS'ZJcze przed, W?Jlną OgłO'Slł w '" okreslen1U rosowym, ;r. Hen!zel lP'l'a'cę p.t Zagadnienia meiodblogiczne .. • Prz6glą1d An'tI1Opologiczny", 't. 12: 1938,z. 4, w kto reJ p?T~~nał .r~zn~ ;tOS<lwane wówczas metody pod wz.ględem ich [>rzej'l'ZytS'1JoścI.1 m~zhweJ · .•~. .ta .. Po II wo'lnie ś'Wiatowej jalko uozestnilk ogółndkraJ'oweJ konl'Il'LelIPTe CJl. J .,. . )łO'Sił metodoło!fereneji t.aikIEl()n'cmiczil1'ejIw o.sieczneJ (grudzl,en 19502, wy,g . " t 21' giczny ref.erat, który wkrótce opublikował ("Przegląd ~~tropolog.", . '195.5,) pt. Metoda różnic i metd:d.a Iowadrotów, iPrZeds'talWl~J.ą~ zara~em Jalko ~ovum :!(ffiodyfilkowaną Ipt"zez Isiebie metodę diagnozy rO.ZJm1coweJ.W'tedy pon'Ciwinie po'cM,ał arlaHziestQiSorwane przez badaczy ~()113kl~h~'e'~dY :()~~~,-""'awI'ł J'e !kry'ty'c'wie podkreśtLając n1ledocJągmęela mekucowanla,. pr'z€us'" .., ryKJh metlod, ł' '. t a' nie T. Henzel 'wszystkie :swe IpTa.ce przygotowywał mozo 'llle l 's ar n " To z Ikolei ,orpowodicw.ał'o, że 'Wie1'e jego cennych pra'c p,O'zDls1tałow 'fę'kapllSl8dh.z w.iellką szlkodą dla nralUki rpaliskiej: . .'; . To (ffiilste'rnecyzel'Clwanie lkaŻ!dej pra1cy ibyło 't~ IPIOWo!d~em, ze dw.e iPlI'Z€dlWojenne cenne jego pra·ce, w stani'e już 'zUip'€łUllelwYkon;c~O'nym, oddane do idru!ku w Aorchi'W'um T'owarzys'uw.a NaukOiWego LW'OWS'Klego:oz w~buchem wojny 1939 r, zginęły bezpowrotnie. Były to prac~: O ~kl.adzte ras B k' hiszpańskich i Analiza kraniologiczna Mu;dzYJeuerza afrywym as ow .\' . bl' , dało mu ka' k' C" ma'teriał6w w b'rulj(4na'ch rę!k0lP1SoWl o I'cz'en 'U, , ' · ns tego. zęsc . b' l !Scibie Ibdw'cm " 'I I ,j •I \ " 1 się Ulra'tować czym .był niezmieI1nie uradowany, Ol lecyrwa . ~ ., .. : . na po d st'a,wle . tch uda ze y" 8 Ikg 'WIażący'c'h rę/kopilsów ., I ,.mu się w powarzne) mierze 'lre!kO'nls<truO'W.ać zaginione !prace l qpulbllkc\:ac Je. , . . ,. , Jednakże cięźkJe warunlkiżycia obo'zdwego ,I P?'wo~'ennego, i sml,e;,~ . - d u Olb'razen, . . J'ak'itc'hdOiZ1I1ała w obozi·e mermJecllnm'), zony {z !porwo . , . . 'k'OIn.eczno,,·~ ąt zaopiekowania się nowo urodzonym synkiem, brak mleszka~la, a p~cz d. Widnych rwaru'I1kow kawo j !Stałego Istanlowllslka me'd awa ły T . Henzlo1wi . " 1" N' 'o ho' wyciąo'nęli ku Niemu pomocną dłoń i zaoplekowa 1 SIę lm pracy, C c '" J1a D l'k U' syteitu rzez jakiś 'OWlSpJ:'1of.,JrEineusz MichaJJS1ki i 'prof. n y'l' z InI~er.' '.. Ł,Pód-lk'egO Po UlS'talPienituprof. Jana M)'ldlaI1s'kiego z Katedry Antropologu . za'<lt UL I. ''We'l'1sytecie Lubehf,{jm 'z'Olsta:łTa:deuls'z Henlze l' mianowany ~.' pno ~ W nI. '1' clwni!kiem tegoż Zaklladu. Fun'k'cje te pełnił tio śmierci; był tez f:~~~~;~:m Wy;działu Biologii i Naulk o Ziemi U,MC~. ~ra'ca '5p'0:eczm~ ~ 'Z<llWodroiWapcmoc młodszym 'kolegom w przygotowaniu 100 publIkaCJI, czyn'ny udzi~ł w różnY'ch kJO'IlJferencja,ch, zjla:~darch oraz 'w. wr~ądach tow.a~ ~tw naukowych w 'wybitnym lsltopniiu utrudnIały mu $lzyb~ze ,~rzygoto rZYI~ Hcznych (pra'c dl() ·opublI'kowanIa.· .. M'uno t o lUItlzielał 'się chętlIl\e, pełIlll wanie L d'ull1!kcję członlka zaTządu Pol~ikiego Towarzystwa Ludozmawcz,ego WI u• .• l gt'ocznego bEnie, PoiIiski€g'O Tov,,1arzy.s'ttwa An-Lrapo,lo l , był współpracoW'l1l- �430 kiem - Komisji Polskiej Akademii Nauk i członkiem Antropometrii Polskiej Akademii Nauk. 431> prezydium Komitetu T. Benzel mi.ał w 'Cl'zied'ziTIielzagaid'nień afrykall"lilstycznych wa' " . " Wlk.,' . zne a,lą,gmęcla. y azał bowIem, ze typ Dp. alU/stro....afry1kań'skd(J. Cz'e'kan _ sk' )' t '.. J . ow . lego Jes ml,es'zancem El~ła<ilnjika nigryckiego i pigmejlslkiego wła'c'. . " t" , 5' lWIe JUZ Uls'ta,IlhZlOwanym. S!wiE'rdzenie to - jak pilsze !prof. J. CzekanC'Wsiki _ ,~YłIOosiągnięcie.m dużej, ,;agi i wielkiej domiolsłości nau:kowej d!la analizy antorOrI:O'J.ogIICz,neJ :składnIikc'w odmi<J.JnyczaI1m'j. Wynilkd !pra~y T. Ben7!la wniosły 'Dowe światło 'Cio zalga'C!nień analizy a r;,'tr<JpologJ:ozne] ~lklJadników odmia'ny c'za'Ilnej, 2,lwł.alsz<:za'odnośnie 'do ol1lstosUJ:lkowa'nias'ię typu a'u,stro-a.fr}ikań's'kiego <:lopigmej's'kieg,o. . Skonc€~trO\\'anie 'swojego zainter€'S'Owani.a na :podstawowych zagaldnienUI<.:chcdml~ny 'CzarU'lej, }:lclS'zukfwania daollszych ma'terialów ttego rodzaju, st.ała IIllechęc do olgłalsz<:>.'ni.a przyczym'kówslpcJwordc1wały, że zna'Gzny dorobek Tadeuls'~a HEnzla ]::ozos'tał w n;ikcrpisach, z k,tórych znacen-a, ~zęść zginęl1a, w czaMe bur-zema W.a'r:s'za'Wyprzez Niemców 'wraz ze zbi'orami Za/kVada Antrop'O':ogij .kierowanego przez ;prof. MydlaIlslkiego. Tyllko częśdiowy dorOIbek uJa\\lImciIlY 2!c:stał :przez ,prof. J. Czelkianolvv~jkiegow post.a,ci 'skła~ów iantrcpOlogiczn~ch ddmiany ~zarnej j,elszcze przed 'i'ch OIpUlbli'kiowaniemprzez autora ,w kSLązkach CzłOWIek W czasie i przestrzeni oraz Człowiek, jego (T'as,y I zycIe. , ,.~ • t~ . ., W ciągu ,/klil<kluna:s'tu lat pria~y nad z anali'lowani€m ~Ikłallów na'soiwycih ,roUlych seriI '''PO'st'rzeżeń Inad 'lud-nGŚcią Afryki, ,zebrany'ch prz,ez J. CzekanC~[lkiego i i.nny~b ,poidróiln'ilków, Taodewsz Henzel 'określił ilnldywidualDlel}:()~.ad. ~(}OO o~)clbrIikĆ'w. Ti"lk ",-;jeIkiej !pracy w za'kresie anńrOlPologii afr~kanl<.[neJ ~oltąd n;e dc!kOlr:iał ni1kt. Dotycbcza'SOiw,e 'serie afrykańs'k'ie 'ObeJmowały mewiellkie Jiocz;by 'stp'o'strzeżeń i tyJlko wyjątIkowo prze'kracZ~łY .10'0.lQ:sc:bnikDw,wlaściwlie lnie dlweślanych indyw'idualnie. Dość wymle11l~ nlektorr opracow;a'l1e 'przez T. Hen'zla 'SiZCZ€IPY, jak Abilsyń,czycy, Achoh, (Shulu), BaJssiba, Eiagloye, Bahamba.Bahutu, BaIera, Ba'ton,ga, Eatl1'tsl, Batwia, Bu.szmeni_Meng;betu, AJzande,Pilgmeje, Wa'ta'ita ('cza:siki z Kc~go na pdd,g,t<l'wie pracy C. Bell1n:i1ngrona). Szcze.gółow'e wylni1ki, jego badan ,Odnoszące SIę do szczepów Bagoy-a" Bahutu i Batwa z Nianzy, trzech szczep~w Ruandy, dalej Beziba z Dad Jeziora Wiktoria-Nianza, pasterskich Ba tU.tSI, Ba'lera z Ikrainy wulkanów, Woa'tarta z Woi lU stóp K:ilim8lndearo umoz!:"""lły J. Czeka[]}()IW',JkiemuwY'głooszenie ref'era'tu w Alkaidemii Wło,g~dej na Conveg'DIO Vollla w 1!ł3'8 'r., z przedS'tawi€1iliem próby wnio'skolW.81nda o 'S'kł~rdzieoantrciPolc.gicznym lUdności mU'rzyń!S'kiej lIla podsttawie wyników POol<slk'ICh. bada~zy, przy użyciu śrooni:ch arytmetyczn)'cih cech pomial'Ow.ych I llndywIdualnego oIkreślelnia przynależmości 'sys'tema'tycznej pos'zczegOlnyc~ c.s'cibników. WyWołało to 'wielkie 2iainteresowalnie wŚ'ród haldaczy za,gramcznych, gdyż ta Uld.alnapróba wY'ka'zała, że właśnie 'tizięki wynikiem pracy Tadeusza He.nz!la jes't możliwa :sys1ema'tyzacja 'SZCZepóWafry_ JI " Ikańskich z .anl'rcpologicznego pUiI1ktu wtidzen:a. zarazem ok,azal'O 'się, że 'wytniki te potwierdzają h~potezy afrykanilstów za,gnani:cznych '(:B. Anlker\mana), podających swe 'Clane co prawda Ize 2Jbyt daleko posuniętym upros-z'czeni'em. Dc'wiódł on bowiem, ż.e lIlie można 'og'ralni.czać się do 4 glów,nych s'kłlad(ników ludności afry1kańskiej, gdyż 'sam 'Wykrył ClOnajmniej ,siedem tyiPÓWtychskłaidników. Niezależnie od afrykanistyki T. Henzla interesowała również Słowiańszczyzna, z'włalszcza południowa. Swe lata mł<,dzieńcze .9pędził w Bośni, ,gdzie 'Ojcie<:Jego 'był 'DJa1czernilkiemsądu; miał oStałe konta'krty !Z Ju,gosławią ) i,nteres'Ował 'się rogadnieniem s'1Jwlktury <3.ll1'tropoJogi:CZlnej PółwytStpU, Bałkańiskiego. Wynilki pracy (miał zamiar ogłosić rw obszerniejl;;zej e1mlOgra-" ficziIlo.antropolQgicznej mo nograil"ii) dotyczącej Ail'bańczykÓ'w BU~glarów dał do oip'ulbli'kowania S. Żejmo-ŻejmilSQwi i dzięki temu nie uLegły ro,porzepasz'cz'Miu wcza,sie 'wojny. WykorzY'Sltal do alnali:zy :serie opubl'~klC'wane ,przez V. Lebzeltera ('AiH~iarnja) i K. Dronts:chiIova (Bu ł,gar!:a,)., dowodząc, że należy 'skorygować dawne iPoglądy na st'osun'ki ail1trcpologic2Jne Sbowian ,połL1dndc~ych, a iPrzy 'zas'tc"->owaniu lIlowych metotd oanalitycznyoh iJs'tnieje, moż:1iwcść narwiązaniJa nawet do przedhiiStory-cznej !przeszłości. Tc:ldeu'SlzaHenzla z<J.JliczyćInależy do ambi'tny:oh, ,szLachetnych i Tzet€'lnych ,badaczy, o różnototC!ony'ch'za'ln1'eresowall"liach, 'Szerokim horyzoncie my,ślowy,m. Z Jego śmierdą, IktÓ'nanals't'lJpiła 1 VII 19'515r., polsIki świat lI1.auiltlo/wy· stra'Cił jedynego 'Z młodszej ,genera<:ji afrykaniSltę - entuzja.s'!ę, a zarazem świe'1mie za:pC'wiadającego 's'ię bada,cza Slorwiiań's,zczyzny w'Słpółczesnej, i -da'WIIJej. Franciszek Wokroj t t l MARIAN LEW:IICKI ('15 V]m 190&--13 XL 19f15) W tCln:u 13 Hstopada '195'5r. ol1ientaJistykę polls!ką dotlkJ:nęła d~ka ,s'trata~ Była nią śmierć ;<:alsłuż'Onegouczonego pol,S'kiego :Mariana L e 'w i <:k i e g 0, profesora nadzwyczajnego i kierownika katedry filologii ludów Azji' Śrcidlkov.:ej lJllli'\\'er:sytetu Wal'lSza'wsikie·g'o, C'złon'ka Komite'bu OrientaHstycznego POIb::dej Akademii Nia't:ik, 'kierownika pTaCldwni l~ksy'kogralfi<:z{ne.i ZaIk1adu O~ientiaIisty1ki PAN, badacza języków i JUldów ałitaj5'kich. Marian Lewi~iki u:rodził ,sięI5. iSieIlpnlia 190,8 r. we IJwowie. Już we wczesnej młodości przejawiał żywe zainteresowanie zagadnieniami' Wschodu. Jako uez,eń V,Iil kla'sy gimnlazjumzo.stał cżłon:kiiem zaTZą!dU Towanys'i.'wa Przyjaciół Dalekiego Wschodu, założ'onego owe Lwowie 'W 1924 1'. JedlIlocz'eśnie zmll"laj~mjałsię samlodzieI-nie z 'kulturą ma'terialną, etnognafią i religiami ludów Azji. Wyrażnie 's:precyzowalDezaiD'teresolwania z8IPrOwJadziły Go w 1926 1'. na ,wyż'sze istu'Ciia w Izalkresie orientaliostyki. Ukończył je z odznoaczeniem :pod 'ki.erunkiem wYlbitnego a łtaiost y i m Clngoli5'ty pol-, �433 432 Sr~i:go, WłtalCly;słaiWa :KotWlicza w 1931 r. W /Cztery ~ta później uzyskał stoplen, dolk~ora filQz~fli w za:k'resie naJUk iOrieIl'ta~hstycznych. Jeszcze przed JUlkonczeru~m 6<1;udiC'W, Ibo 'w '1929 'r., rOZlPOiOZął pracę na Ilnilwerlsytecie; początkdwo Jako 'Zia,stępca, pófu1iej młodszy alsystent, a od 19136 r. na stanoWi.~KUstan5zego IalSy'stenrta.Na krótlko przed wybuchem I[ ,wojny śłWliatowej uz:r~skał !s'typen~ium z Fundus'zoU KUIl'tury N-arocIJow,ej. Korzystając z :nJiego ·wY.Jec~ał w koncu 193'7 r. do Paryża, gdzie 'studiował oWEcole de'S :Lanigues O.fl.en'~€IS ~lvant€lS i .w Co1Jlege de France pod Ikierunikiem uczon:roch taklej mlary, Jak 'ałtaista P. Pelliot i turkolog J. Deny. W czasie pobytu we l'Iraa-rcjri iP'ow:s'ta~główny zrąlb Jego 'PóŹlniej~lzej IPra'cy habmtacyjnej a jęz;y1ku mCll1goJsl!nm 'transkrypCji Ichiń'lJ!ltich z XJIrv w. 'Wszczęciu przewodu halbiMtacyjll1ego \po powrocie -do giaju przesa'kolclził wybuch wojny i odsunął go na· OIkres dziesięciu łat. Lata o!kulPlacji 61:andwlią pOwaŻl11ą'1ulkę Iw tJwó1"C'ZOści naulkowej Mariana L€Widdeg.o'. Zmu,szony wa'run'kl8.mi '()I(l:szedł do ciężkiej rpra'cy fizyc2lnej, a 'w :stałej wall'ce o prze'trwalnlie .trudno Mu było Iznaleźć czas na pracę nl8.'1.ilkową.Wyz\woleni-e L.wo'Wla, a na8'tępnie akcj.a. repatriacyjna pozWloliły u'cz'onemu wródć do jego Iwa:r'sz'tatu pracy. W 1946 r. IPr.zeniósł I~'iędo Krak~,,:a. Tutaj początkowo pracował w Polskiej Akademii Umiejętności, późmej, od '1947 r., jako IStaIiszy asystent przy Iseminarium filol1o,gii orienta'l-nej UI!l[iwer'sy'tetu JiagielIl~ń;slkiego. Stainowi/3lko 'to, ZJbyt ni!skie Iw 8tOSIlniku do Jego kwalifikacji naukc'wy'ch, z.ajmował wIs/kutek powszeohnych w owym cz'asie trudności etatowych, wypływających w dużej mierze z ?,bowiązująCY'Ch jeElzcze lPI'zerpilsoÓ/W przedwojennych. FaktYCoZ!tlieprowa_ dZlł LSZe:regE:amodzielnycih 'wylk:łaldów i /Seminariów IW Zlalkresie fHol<Jgii tureckiej. Za/wsze żYwo zain'teresrQwany losami O'riElntali<s'ty'ki po1lslklej, włączył lad rtazu do ipr'O\'Vad~olI1ychz 'wielIkim 'fozm,achem pra'c nad podniesieniem jej z ip()1wojenlI1ejruiny. W 1947 r. zOiStał 'wybrony i;ekretarzem iPolE{kiego To.will:eyst'W18.O:r-ielntaailStY'CZtnego, a w naiS'tępn}"m, !PO'2lgonie T. Ko.waJ,ski'e,go, przejął talkiŻe 'reda:koję org2inu ·Towl8.'rzys,twa, "Rocznika Orien,tali:styczlIlego" . ~'I I 'I 1 i \\ 1 . SIę W 19~9 r. h1abili'tował IEllęIna Uni1werls)"tecie WarlszaW:l,kim La langue mongole des transcriptions chinaises du XIVe 1 rOZiPrralWą siecle ([w:] Pra- cach WTN, Seria A, nI!' '219,Wrccław 1949). W roku ll1astępnym zootał mi'anawall1Y Ikierownikiem {katedry fi,!ologili .Ludów A.zji Środkowej U. W. Z ch/wilą po'v.łS'tania PQl!slkiej Akiademii NaltJjk wstał powołany na 'ezłonlm K'omitetu Orien'tali-S'tyC'znego PAN, a IW ZlorgalI1i'Zocwanymnli'eco ,później Zakładzie Orientalistyki PAN objął kierownictwo pracowni leksykogDaficznej. Specjalnością Inau'kową MalI'ilana Le'Wudkiego Ibyl.a filologia Środkowej ze szczególnym uwzględnieniem językoznawstwa czego ałtajskiego, tj. turecko-mongolsko-mandżursko-tunguSkiego. Ludów Azji porównaw- i " I 1. W tema'tyce [puhl'iIk,acji naukowydh prof. M. Lewickiego dadzą 'się wyodrębnić <ltwa główne, niejeoinJakdwo 2'I'@s'Z'tąreprezento'wane ikierun'kli ba,dań: badania nad gramatyką hi'Sltoryczno-porówna1wczą języków ałtajslkich i Ibadania nlad \s'tcL';unlkami politycznymi i kuIturralJnymi ltvdów Azji Środ_ kowej 'Z Europą wschodniią, Azją Przednią i Dalekim WischJodem. W ,gDulpie pierwszej Ina ,szczególlne podkreślenie ia'sługują 'studia: Les inscriptions mongoles inedites en ecriture carree, Collectanea Orientalia nr 12, 1937; Przyrostki przysłówkowe -ra, ru w językach ałtajskich, ColI. Or. nr 15, 1938; Turcica et mongolica, "Rocznik Orientlalistyczny", t. 15: 1949, wspomniana już praca habilitacyjna oraz La version turque-kiptchak dt! Code des lois Armeniens polona.ises, R. O., t. 21 [w druku]. W g:rurpie Idorulgiejnależy wymienić Iw p:eI'W~~zym rzędzie Z ro:aważań nad kontaktem Słowian z ludami ałtajskimi, "Lud", t. 34: 1937, wstęp i przypisy do wydania relacji z podróży Marka Polo pt. Opisanie świata, (1954) oraz oddaną do druku L'armenien "NemiC" - Polonais, Latin, Europeen, iktórla staltl'ocwi'częś,ć z-ami'erzonej a nie dokońcZlonej rpracy: Quelques thermes ethniques et geographiques des Armeniens polonaises. Studi,a -nad jęz;yikami ałtaj'Ekimi, zwła,s,z'cza badania nad językiem średniomongołslkim (Xl:m-XIV Iw.) przyniosły M. Lewiclkiemuzalsłużoną ISł1aWę w świecie 11:a:ulkcwym. Nieidłu,go przed śm1ierdą 'zC's'tał zap!'C~'Z()ny d'o t11działu w wielotomlOwym wydatwnidwie ~a;grani,cznym ,,Handibuch der Orien taEstik" . , B.ddania w zalkrebe 'kurtury, inlstY'tulQjli ,społecznych, materialn:r'Ch waT'Uir.lkówIbytu Hid. ludó1w Azji 'zajmują miniej miej'EIGa,w 'twórczości Ulczonego jeclna1k i tutaj mamy do zanotc<wania powa'żne proce. W wielu studiacfu Marialna Lew:coktiego, n:awet ściśle jęz:Y"ikoz,na'wcz}"ch,jak 1IlIp.Turcica et mongolica, moena.. zlIlaleźć partie, które winlIlY zailn'terelsować etno.gracf'a. SzC'zegóITlIlejeldn2łk ho.ga1c'tlwo (pod tym 'Wz,gllędem reprezentuj ą nIektóre z prac, ZlWłaS'Zlc,za edY'c,ja IOP'i'SU ipodróży Mar'kla Polo. W dzied'zinę 'badań 1I1.adlkultJu:rą i \stosunkami l'udów koczowniczych z Euro(pą, Azją PrzednJią i Dalelkim W~choldem 'VAkroczył .M. Lewidki roz~ . prawką Z rozważań nad kontaktem Słowian z ludami ałtajskimi. Nie roścI onia Isobie prete/r:\sji - jalk 'z,a'znacza Isam au'toT - do J1'O'wegopostawieni,a klwestii. Niemniej, 'Ohoć IpomyślalI1la ja!k1Opra'ca o char,akterze dnd'ormacyj,Il'oSI'II'a:wozda'W'czym, poddaje krytyrczlJ1emu IPrzeglądowi bad,an'ia J. Peisr.-cera i K. !MClszyń'siki'egoIW danej :s(prawie. S1anlQwi OIl1azapeWll1e wyraz Jego młodzieńczyrch ZlainteTe'EQWań, od lktórydh odlSzedł witolku Is'tulcUÓfW U1llliw€'~:>yteck"ch - przYlpulslzcza1lnie pod wpływem :głównego kierunIku ba~ań Jego .nauczyciela W. Ko,t:'vieza - (do języ1roznawstwa ałtaj~kiego. Swiadczą o tym także inne, pO~lQ!sta.łenie~te'1:y Iw r:ę!kopilsach rprrla'c'ei materliały, Iktó~e do~yC'zą zwycziaóć'W ;j obrzędÓfW .weseLnych Turlków a1natołij\3kkh, QflgalJ1111'.a1cji cechów rzean:·eślniczych w Anatolii i :rpodo!>ne.Zadnteresowania te lnie wy'ga:sły nigdy cl8.łlkowide, co rwięcej, wróci'ł do nich po długiej ,przerwie, 28 "Lud" t. XLm �435 434 jUJŻw ()stJa'tlnd~hJaof.actlIswego życia - z SlZerlOikozalkrojonym planem badań. Zamierzał wydać serię prac, w pierwszym rzędzie zaopatrzone obszer';' nym komentarzem relacje śr,edniowiecznych podróżników europejskich do Azji Środkowej. PierwSZJa z nich, Opisanie świata Marka Polo, ukazała się nakładem PIW w 1954 r. M. Lewicki objął redakcję przekładu oraz napisał w,stęp i a>rzypisy, obję'tvścią nie ustępujące pd~3ta'Woweffilu telkstowi E'1Jnogmt z:n:aj'<lziew illfch og'rOffiil1ebogactwo zinterlPretow<liIlego na wy.soki.m p02Jiornie ina'U1kowym materiału z 'za:kreSiUikwtrury ma'teriaJnej, gospodarki, wier:zoeń, urządzeń oo'cja'ooydh, obyc'zajów i wielu iJnnY'Chzagadnień ludów Eliiskiego 'i Da'lekiego WlscilOldu,Azji centrahlej i południowej. zapozrua \Się t.dk'żez ik'rytycZlną alTIalizą 'wlielu wierzeń, legend i plogilądówEurqpy śred_ nio.wiecznej ll1JaliUldy Vv'schodu. Z wł,aści'W"ą sobie jalsnością i zw,ięzłością au'tor wykłada 'również slkompliik'ow.alne probl!emy :stoslU'l1Ikówi kon:taktów E)uropy 'z resztą ówczesnego '9wia'ta, 'tj. z <:ałym Orientem. W vcenlie wstępu i przyp~sów o~da,jmy g'ł!()\Srecenzentom, Isp€cjaliis\tom od zagadillień Bliskiego i Dalekiego Wschodu. (Por. "Przegląd Orientalistyczny'\ 1935, nr 2 i 3). Piszą oni: "Marian Lewicki daje nam w przypisach wyniki i stan obec1nej wiedzy [... j. Są one :Prawdz~wą encyklopedią wiadomoś'ci o Ucznych ikiI1ajach, k'tÓ're zJwietdził !MaTko Polo. Te wszystkie lwiadomości, często ,S'tanowiące małe ar'tylkulJJilk'i,czytla lS,ię jalkJby porozc:inane lila fragmenty ,części jakiejś nie nl1llPi;sanejjeszcze 13siązki o Azji ,średnio.wieoznej". Dl'iUgiej ;pu;bTika~ji z tej !Serid: relaeji z podróży Jarua de Pl<llllJOCaIlPitni i Een€ldylkta POU<ika, nie zdołał AutorwJ~ończyć. Wielkie 'za'slUlg'ioddal Marian Ł~wiJdki nauce pol:9kiej jaiko 'Wyd;awca iPoorniertlllych lPI'ac W. Kotwdcza. Wśród n'idh obOk Ipr,ac ś'ciśle językoznawczych znajdują si·ęcenne dla etnografii studia, jak np. Contributions li l'histoire de l' Asie Centrale ("Rocz. Or.", t. lo). Wydając je udostępnił nauce [poglądy UCiz:onegoIna miarę światową. Dotyczą one terminów ebn~cznych, (tyt'll'latury i :krultury materi.allnej lrudów !koczown.iczych. Nie s;po;sób 'tutaj IPominąć działa.l!no~ci p€dagogiczn.ej Mari:alna Lewickiego. Crpra'cowama !p'od Jego 'klierunkiem 1'ozprawa Ikandydoacika <na temat stosunków pokrewieństwa u ludów tureckich został'a pozytywnie oceniona tal'kże przez reccnZE:lnotaISpecjaolis,tęetnologa. \FIOdobni,e'wygło1sz()lnynoa Ikonferencji orientalistycznej w Nieborowie w cz;erwcu 1955 r., obszerny referat: Systemy pokrewieństwa u ludów tureckich, mongoLskich i mandżurskotunguskich, przygotowany pod Jego kierownictwem naukowym spotkał <się 'z wielkim uznaniem j€rllnego z lic2Jnych gośc'i 'Za.granicznych Ikonfe_ .remcj'i, -'1I=€cjoaliet.y radzieckiego. Obie prace ISą o.hecn'e ipr,lYlgotowywall1e. do druku. Ni€!Epła';:a'~nym dłJugiem wdzięcznoś:c'i ich aut'ora [Ipi'szącego te .słc'V';a]Iwoibec swego nauczyciela są jalkże iliczmecenne rady i wIElkaww'ki. ,dziE;ki IJdórym uniknął 'wiel!u potikln'ięć czy pomył.ek 'W pierwszych kro,kach fE:amodzi'el-nejpracy ;badawczej. Nie znamy pobudek, jaikimi kierował ;się M. Lewicki zwra'cając uwagę w Swej pracy pedagogicznej właśnie na tego rodzaju ,lagad:nieni,a. Być maże, w ·'ten sp<jsóbahCliał wi'dzieć realizację włalS1nych puanów narulkowycih, od których mu'siał :odI5'tąi.pić. W niniej,szym ,wslPomnieniu ograllliczyłern 'Się głównie do tej strony działalnuści Marilana L€~dclkiego, kitóra !Wiąże ISię z baldaniarni nad etnografią ludów Azji. Oblszern~ biografia wraz z oceną całO'kiształtu <l:ziałalnośd i 'l.twĆ'rczości Zmarłego zos\tala oddana 'do druku 'W ,'przeglądzie 0I'i£lntal'ils1ycznym" nr 3, 19'515. DO'TIC1celk naukowy Mariallla Le.wiClkiego llośdolWo nie je's't wielJki, a,le kaida (Z Jego IProac,nawet dro/blniejtS<zY(:'h, przynosi nOwe twórcze TO'wiązanie roz.patrywanego problemu, a większość weszła trwale w skład podręcznego aparatu naukowego specjalistów. Jego zgon przyniósł orientalistyce poll~lkiej Is,t'r,atę 1ym boleśniejszą, iż nas'ąpił iW okresie wSJplaniałegK>rozkwitu Jego 'twórcz!():ści ntauk'Qlwej, ,szeroko z"lkrojonych i konse'ktwen:tnie rea.Iizc>wanyeh plamÓIWJlaulko.wydh, kiedy 'zaczął już pelną 'ręką czer.pać z olbr.zymie,g'o zalsClbllL Swej v."i'edzy, :nagrc-mad'Zone,go w miniclnym id.{r€l3ie. Zmarł, rpc;w:SllS'wiając rozłożclTIY 'oały swój wa'l':s:zltat pracy, w chwiU najmniej oczekiwanej nawet dla najbliżs'zego otoczelll'a, kiedy jechał ido WaT~ s.za.wy, by lPełlnić'swoje obowi ą'z1ki, 'ta,k jak tlO czynił old Isz'eściu Qlstailruicb ,ł I I • \ I • l,a't :życia. Stanislaw Kalużyński JAN MYDLARSKI (14 X 1892 - l IV 1956) 1 liV 1956 r. 'p01LS'ki ś'Wia,t naukolwy ob'egla ,bolesna wiadomość. W dniu tym bowiem w pełni sił i twórczości naukowej zmarł jeden z najwybitniejlszych a,ntl'Op<()I1ogówprof. dr Jan M y d l a r's 'k i. Urodzony 14 X 1892 r. w Pilźnie pod Tarnowem, pochodził z rodziny cenionego lekarza. Już we wczesnych latach swych studiów entuzjJazmowal się naukami przyrodniczymi i gdy w 1911 r. uzyskał świadectwo dojrzałości, zapisał się na Wydział Matematyczno-Przy,· rodniczy Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, obierając za przedmiot specjalnych zainteresowań zoologię i anatomię porównawczą. Wkrótce dostaje się do pracowni naukowych i zaczyna intensywnie pracować pod kierunkiem światowej sławy profesorów: dr JóProf. dr Jan Mydlarski 28' �436 437 zefa Nussbauma-Hilarowicza i dr Jana Czekanowskiego. Naukowcy Cl lUZ wcześnie zwrócili uwagę na młodego adepta nauk przyrodniczych, na Jego wyjątkowe zdolności, pilność, pasję do wykrywania prawd naukowych i poznania praw rządzących przyrodą. Jego szczerość, oddanie się badaniom i niesamowita pracowitość i uczynność pozyskują mu serca nie tylko Jegf) mistrzów, ale i współpracowników. Zainteresowania swe skierowuje wkrótce specjalnie ku antropologii i zostaje współpracownikiem seminarium Zakładu Antropologiczno-Etnologicznego UJK we Lwowie pod kierunkiem Jana Czekanowskiego. Jego entuzjazm badawczy, dociekliwość i pracowitość powodują, że już VI zaraniu swych studiów uniwersyteckich udaje Mu się zebrać cenne materiały etnograficzne z terenu b. Galicji. Zawarte w nich spostrzeżenia jako pewnego rodzaju novum zostają też wykorzystane do studiów nad zagadnieniem budowy domu i pieca w dziele J. Czelmnowskiego pt. Wstęp do historii Słowian. S%ietn'ie za~c!wLa!dające slię już Istudia Jana My1dla'I1sk'iego, przerywa wybuch [ wojlny Ślwdlato'Wej,w Iktórej w:["wstaje p<JI1wany w 1914 'r. jako ofiJcer aus'trilClcki - k>apitan artylerii. PrzechodiZi 'całą ikaITliPan'ięna, wielu front.a1ch. Dopiero poza1kończeniu 'Wojlny może cd1dać 'się korrltYlliua1cjiswyCh umiłowanych studiów i w 1922 r. uzyskać stopień doktora filozofii na podstawie cennej monografii pt. Analiza antropologiczna powiatu pilźnieńskiego. Z Pracy tej skorzystało wielu starszy.ch i młodszych pralcowników llta'llikdwych, [I:onh:rważ w Ć'wcze's.nym !s11a!l1lie w'ed'zy ułatwiaŁa 0Il1a Zlna'cznie J;oZltlan'i'e 1s1lI'llklury an1ropolcgi'C;moej ludności b. Galicji, a 2Jwłas=a terenu, z Iktó,reglOZma,rły :rocbc.jdzil. Jego pojawienie się w antropologicznym ośrodku lwowskim jako jednego z p:e'rwlszych dlCljepQlC'zą'tek całej plejaidzie dallizych entuzj.a's'tów a1nrropologii w tzw. Szkole Lwowskiej, jak S. Klimek, B. Rosiński, S. ZejmoZejmi1s, S. Czorllkower i wielu inny'ch.Jan Myidllalrski !~'taje się jednym z fiuarów głJośnej w świlecie Isz'koły l'Wowslkiej, zalP€'W!l1i'ającychantropologii ,pollskiej pierWlslzą !pozycję IW nau1ceświatowej. Po'rw.a1ny zolstał przeide w5zY'"t'kim 'csiąg'nliędlClmi antr'()~oIo.gii pOI!Elkiej, o!plClr'lymina z.astO'sOlWaln'u 'llOwoC'ze'EnejangielLsk'iej l5'tatylSOtY'ki matematycz,nej do :naulk bi'Olo~'cznY'ch, a zwłaszcza antropologii. Jan Mydlarski wykazuje coraz szerszy krąg zainteresowań w zagadnieniach naturyogólnobiologicznej w antropologii i zwraca swą uwagę na mało rdotY'chcza,s 'll(PI1aIWiIClidziedii,nę, ną IseroJogię. Podejmuje !Się i dokOl nuje zdjęć serologicznych na terenie różnych województw kraju; uzyskuje olbrzymi materi'ał spostrzeżeniowy nad ok. 12000 osobników. Materiał ten i jego q:raccwaln'e !sporwodo'w.ało,że w 6wcze;nych warunJka~ kraj nasz pod względem serologicznym uważany był za najlepiej zbadany, a Vv-yn'ilkiJego badań 1Stanowiły klasyczny 'do,wbek litera'tury ś'wiatowej. Na IEpecjailine poldlkreślenire z.alsługuje f:dkt, że do wyników JeglO dociekań, o nieprzemijającej iWa'rtości naukowej, zaliczOOlo Jego tWiwdzenie, iż: I 1 • I 1 II 0#- I ."WE~ółczY!l:niki ,pcdoibieńiE"twawdz1ców 'i 'dzieci Ipcldleg'ają pfO'ces'om 'selekcyj'nym, przyczym Tóżnic żywotności dzieci w uzależnien':u od zróżni'colw.a_ nHa 'Eerolcgiczneglo dcpa'lrywlClć Isię należy 'W różnkach prz€<puI5zczalności łożyska dla przeciwciał, i to w wypadku, gdy zachodzą różne kombinacje k:rwi maiki i płcd,u. F,akt ten ułatwiać mo;?.!edziecku IEam'oohrolnę ,w cza'5ie, gdy nie je:st '('no je'5zcze .•. 'dolne do '\\yt!wlClrzaln'~ wla,snyoh przeciwciał". DowiĆldł 0!l1 też zarazem, że większe szarJ::e na przeżycie m,ają raczej dZJieci o wspólnej z matkami grupie serologicznej, natomiast wśród dzieci o innej niż matka grupie krwi znacznie liczniej przeżywają dziewczęta niż chłOipCY. Do d;al!szych !Wyników ,badań w 'tlej dz'edzinie zaliczyć na1leży opra'cowanie Iprzez Nie,go 'terytorialnego lT'ozm'iels'zc'z.€IIlila ,gruip kl"w'i w PO'1slce'Przy ,pomccy 'E'kor::s"t:ruowi2.it1ych map alntrc[I:o~e.rol!ogiC'z!nych, które um01ŻL'w'ilały w konselkwencji wylEnu'Cie 'W!l1iCislków etnolgene'tyczny:cih, W nawiązaniu do tych badań, Jan Mydl!arski sporządza dalsze kartogr,af!kzne ujęcie 'ce.ch morf'ologkz:nych i Cip~sowycihoraz i·ch zespołów, lopalrte na zebranym przez Is'ielbie ma'llerria,le, czym d1aj,e :sHną podwalinę do Iskelnikrety,zCiWa!l1iatE.IkEcncmiki an'tropcuclgicznej :pol!skiej. Z ,pel'ną :pasją od'd,aje się On 'defin'i'tywnemu 'wyświet1l.en<i'll 'tych mg<J.ldlni'eń,eo 'zmiU!sz.aGo Ido osiem!l1alStole·tniej ;ntensywnej !pmcy (19121-19'319) w tym ilderurnku. Objąwszy po prof. dr Kazimierzu stołyhwie kierownictwo Wojskowego Zdjęcia Antropolo~i·czne.go mcbHiz,uje wi.elu współpracownrków 'i przy ich pomocy udaje mu \Się w!k:rótoe zebr'ać olibrzymi, kil!kludziesięci'dty!sięczny materiał spos'trzeżeniClwy w~;ród VQllskich :p'oborowych w wieku 20-22 lat, opalrty [1,a przeszło EOc€,lcha'ch. Juil: viel1v.15,zeoQ:'raco'wl8.nliatego materilallu 'kwal'ifilkują Ja'na Mydlal:Elkiego ina pC'ważnego, wieke zal8.wanso'Wlanego badacza, umożIilwi,ając mu habiHl1ację. Stworzelnie poLi:<iej antro~po'logli 'woj skowej i 'Uzy,::~kalnie w 'tej Ictziedzinie ba11dzo!poważnej pozycji na t,elrEJnieiUlJJukiświatowej z,aw'dzięcZJamy właśnie J\3.I[lQlwiMydJ.ans'kiem'll. W opa:rciu o ten wlaśn'ie m,ateriat pubrlikuje On wJ'a'z z Is'lwymi 'Uczni.ami dallO,zeważne wynilki, dając'e mu Tozgłcl~ Iw i]{'rajl\l i za granicą. Obe~nie w da-l-s'zymciągu pra'ce te są ikontYlnl\lowane, a zebrany przez Niego m,at.eriJał .$Itanow'i cenną Jwpalnię wi·ad'omości oczłO'wieku w JOlO'Lslce. W,dkO'r:ane Ina jego 'I:cd&IGwie mapy antropO'Lo.giczne 'krr',aju 'dają pełny obraz ~ozmieszczenia struktur antropologicznych ludności na terenie województw, powiatów i gmin,co w dallszym ciąlgu umożliwlia wYś'wietlen'ie procesów historycznych (etnogenetycznych). Wyniki przez Niego uzyskane zgodne są z wynikami opracowań etnograficznych (gwarowych). Dla zebran'ia da'1:szy.chmatel'i;ałów Jan Mydlarsku lodbywa pod'róże badawcze do Austrii i Włoch w 1926 r., bierze czynny udział w międzynarod{)wych 'kongreiEa'ch il1auko'Wych. Widzimy Go 'W Bradze, Am!ster'damie; w uznaniu Jego zasług Międzynarodowy Instytut Antropologiczny w Pa- �439 438 ryżu m~aJ1'uje Go w 1927 r.swym członki,ero rzeczywi'stym, wyni,ld ;slwych prac u"efel'uje 'na 'kongresie wIJondynie. w roHw '1932 Po u<zy!sIk8IniuhiabiJit8cji n8 Unrwer:sytecie Jana KaZ1imierza we Lwowie Jan Mydl.anlki przenosi się do Wa'I1szJalwy,gdzie ma wielkie wZ1ięcie 1 poza jn~emywną pra'cą naukową prowadzi 'wykłady; w Wyższej SZJkol.e [Intendentury, w Wol.bej Wszecb:nicy, na Wydziale Lekar:stkim Urui,wel1sytetu W;.arrSzawsikiego (192G-1939). Obejmuje kiero'wlnid,wo 'i ol'g,anizację nOłWej pl.a'cówki: Z8ikłaldu Antrro>pol0,giiiW Ceritrałnym instytucie Wychowani;3; FizycznegiO lila Bielanach j:cd W.a'IłSzaWą,iWY'kł<aJd.ając tam an1tropologię i bio:' logię, pro'WlG;idziponadto Jderownictwo referatu antropO'lQg.i'oznego w Ministers'twie Elp.ra'w WoJskowych. WkJró'tce zor,galll'izo\,\,l<lna :przez Niego Ka'ted:ll<l Ant:r'c'j:ologii CIWIF w Wa'rlszawie ci€:szy 'się wieloma 'Ws/p6łpra,clo'wniikami i ma wielu słuchaczy, a placówka ta jest znacznie lepiej wyposażona od po_ Idolbnych Ikatedr ulni'wersyteclkkh. Podejmuje też w Iniej 'lii:cznebadan'ia 'I1aruik'QIwew zakresie zmian morfologi:cznych i fizjologiciJnych /pod wpływem ćwiczeń fizycznych, dynamiki rozwojowej dziecka polskiego przy uwzględnie'niu ,sIPm1wnośei'I1U'ohowej,'współzJależności między budową ciała a jegQ fizjol.ogkznymi właśCl~wościami. Trafnoś'ci postawienia przez Niego zag.aldnień baldawczych 'dowodzi fakt, iż obecn!e liczne '<iYJsertacje i p'Ia'ce dY!Plo-: mO'we pod 'tym ;kątem widzenia \są nadaJ1'wy,konywane ,przez Jego uC71niów w l'r:slytucle KuFlury F1i'zycznej 'W Wal'szawie i in. ośrodkach. j ,i .~ > .:~ Do '<ia,j.s·zychn<Tęgów Jego zai;nterlesowań za'J.i.czyć:należy muzealnidwo (Ziwlaszcz,a d'iziały a!l1tro·polcgiczne·w muzeaich Iregionalnych), zagadlnienia eugeniJki, sel.eik'cji, psychotec.l1nli·czne, dziedziczności, SlPr,awności fizycz'ne;, naJuczania itp. W dwu pracach: Badania antropoLogiczne przestępców, "Archiwum Kryminologiczne" i Badania antropoLogiczno-psychiatryczne rodzin aLkohoLików (1934) wykazał ffi. in., że tzw. "typy zbrodnicze" podane prZ€l!; C. LcmŁrr'czo :są nierealne i nie mająż.a!clinych !p'OIdstawprawnych, a twierdZler:lieo od'ręlbności sc'matyozn,ej przestępców, jes't z grun'tu fał:szywe. TeJlO'kres 'talk wieillkie.go rozrmrc:hu 'tJwó.l'czrościnlaru'kowej Jana Mydlarskie,go przeryw,a wybll'ch [[ wlOjlIlyE'wia'towej, tułac2lka lSIPowodowaaa prześ!.ald,(.Iwaln'iamihHlel'Qow,cóW.W '19'319 11'. uchodzi na WIschód i jesienią tegoż roku spotkaliśmy Go wr,az z prof. drem J. Czekanowskim we Lwowie. Mimo braków materialnych i cierpień fizycznych nie poddaje się apatii. Wraz z żoną jest stałym :goś'c,iem zakłoou> Adtropol.ogiczno-E'liruologicznego we Lwo'wie, :interesuje Isię na'szymi pra,Clami i bierze 'Żywy udział w ldy~lkU'3jach nad opracowanymi przez nas we Lwowie zagadni,eniami. Na wyrażone przeze mnie :słowa uZJna'niaoid'nośnie 'do ma·t€!riału vVoj~lko'WegoZdjęci,a Antrop<>_ [ogj'cznego, cdiPowiada s!kromnde, że jego z'dalIliem materiał ten nie jest jeszcze pełny i stale myśli o tym, by zebrać 'też odpowiednio wielki rn8teriJał żeń'slki, .z03zIdIIClszcząc nam, że posiladamy 'talki materiał z terenu KaI1P3lt i Przedgórza. OfiarO'wY'wainą mu pomoc rn.ateria;lną w tych ciężkich ch1wi1<Jch -.J J ! przyjmował życzliwie, lecz z wieIkim taktem itwierdził, iż wolafby jej untknąć. Po chrwil.owym 'ustaniu walk na froncie Iwschodnim wmca Ido Wa'l''.szawy i u,krywa 'slię przed Qlkupantem, nie pozos·tając bezczyrnnym. Pracuje dorywczo w Ubezpiecza1,ni Społecznej, na tajnych :kursach prawniczych wylklada /statystylkę, z narażeniem życia chroni 'za~ożolny zni'szczeniem rn.ater.iał WOjlsik.Zdjęcia AIIl'tlropol. TylJko z:niJkoma jego część ur,atowała :Się 'd~ięld Niemu w czasie pOŻ8ru 'i ni:slz'czenia Warszalwy. 2.aig:rożony przez hitlerowców aresztowaniem, zmuszony opuścić Warszawę i udać się na dalszą tułaczkę po kmju osiada w małym mieście Dębica pod Tarnowem, gdzi€ na t,ajnych kUJ's8ch wylkładla an1!ropologię, hiologię i :statystykę do 1944 r. Jes~cze 'w czalsie zadętych walik z nawałą hi'tlerowSlką, w iI)a'ITIiętnym 1944 r~kiu decyduje 'Się !olPuścić Dębicę i pr,zenosi 'Eliędo IJubliJna w momencie, ,gidy rpc'wls'taje tam Polski Komi'tet Wyzwolenia Na,rodowego. fu zaczyna ,Się nowy etap .Jego pracow'itegożY'wOta' Bierze żywy uidział w zorga'IlIizowanilU pierwszego (na teranie Ikraju) UniwersyteJtu im. Ma'rii Ou:ri'€-Elkłodowlsikiej 'wIJublinie. Obejmuje oy;ganizację i ikierlOwnktwo Zakladiu> Antropologii UMCS, l11iezmordowanie walcząc z 'wielk!imi lIliedds'tatkarni jak brolkiem 'sprzętu, aparatury, instrumentarium, a nawet lIlajniezbę'd~iejiSzY'ch meibli. Jak sam Ż8rtobliwie nieraz mówił, zaczynał WÓWCz.aIS bez joone;go ;stotu i ikr,zesła. ~rótce zostaje obrany dzielkanem Wy>dzi.ału Matematyczno-Przyrodniczego UMCS, i bi'erze na swe barki nowy ciężar prac organizacyjnych i naukowych. Trwa w pasji twórczej - wszystkiemu chce [podołać. Wytrwałość w dziaJianiu !prrełamlUje te wielikietJrudlności. Przy pomocy 'Współtowarzyszy pr.aocy udaje Mu 'się [pchnąć prace baldlawcze z rozmachem, jaiki wówczasl był tylko m{)iJliwy. Puiblikujeslwe najil€IPsze prace oparte na m.ateriale przedwojennym' z zaik'rEłsruantropogenezy i .aln"tropolagii etnicznej . .Je'slt Igłównym motorem ,za~ożelllia ,najlepszego w krajru cza:sO'pi'sma naukowego "Annales UnJ.vensitatiJs Wariae Curie-SklQlddws1k.a" w Lublinie, którego też zostaje redaktorem. Szkoli nowych uczniów i stawia pl.acówlkę an1!rOlpologiczną należycie ,zOiI',ganiJzowaną. . Po śmierci prof. drą. Karola stojanowskiego w 1949 r. decydUJe 's,ię objąć ikier{)IWlIliC'twoolSiewoonej !placów!k'i na,ukowej i przenieść się do W.rocławia. Pc'<iejrruuje tu nowy trud or,ganizacyjlny, Is>t.arasię o pełJne wypos8żenie, toa!kże obecnie Zalkład W'rolCł<awskidz;ęki Jego wytSliłkom naileży do 'llIajl,epiej wyposażonych. Z Wrocła'wiem Jan Mydil.arski zrósł ,się naj'silniej i tu [przeżył n;.ajświetn'iejs'zy 'i najbardziej płodny, a zamzem ostatni rozidzi,ał Iswego życi8. Obrany a:ektorem Uniwersy,teltu Wrocławskiego tV{ latach 19'51~19'53, pełni za'sZ!czytnie tę !unlk'cję. W uZ'nJ3niu Jego prac PolsIka AJkademia Nauk mi,atlluje Go swym człorrkiem_ikorespond€łIltem, zostaje zalst. przewodniczącego Wrocławskiego Tow. Naukowego, przewodniczącym Polskiego Tow. Antropologicznego i Komitetu Antropologicznego PAN, naczelnym redalktorem wydawnictw antropologiCZll'lych 'VI kraju. Gdy Prezydium �440 Rządu !postanawia z:Ol1ganizowoaćKomitet AntTopometryczny PAN w celu zebra'nia ma'teria~u odnośni€ do 'standaitÓlw budowy (normy budowy) ciała ludności Polski dla przemysłu lekkiego, wybiera Jana Mydlarskiego na przewodniczącego. W IUJznaniu działah1O'ś'ci i wielkich zasług Jan Mydlarsik~ zostaje dwukrot/nie Cidznaczony Złotym Krzyżem Za'sl!ugi, Orderem P,ol~ki Odrodzonej, Medalem X-lecia i llauereatem Nagrody Państwowej za zasługi na polu naukowym i społecznym. Tak wielki wysiłek i nadmiar obowiązków zaczyna nadwyrężać Jego zdrowie. Słl<1boślCi lI'Jie[:{]Id'd.aje'się. Wszędzie jest aktywny, bierze udział w zjazdach naukowych, wygłasza świetne głęboko przemyślane referaty. Na Zjeździe Przeid~wng'I'eS1C1wym 'VI Łodzi !p:rzed',5,'ta'Wia realny p1l<1nprzebudowy nauki !p{)lJ.>lk'iej, wytycZ<! lI'Joweik'ieruniki obadań antropologic~nych. lnicj.uje trzyogóln{)ikrajowe Ikonferencj€ '<lntropol0.giczne (19'5'1~1954), j'est główlI'Jym motorem Q1ba:.adi 'dyslklu1sjii nadaje im swoiste piętno. . Zakła'd.a we Wr{)cła'VIiu Inlową placówkę badawczą: 2.aikład Amtropologii PAN, ,j p{)zysik,a'wszypiękny budyneik uniwersy'teClki 'two:rzy wkrótce ,pierwszy w Polsce iu-.Istytut Alntro[:olo.gi.czny. We Wrocł.awiu więc powstają Z<! Jego staralI'Jiem 2 Z.alkła1dyAontTCIpologii:PAN i za'kła'd uni'wersyteoki, Komitet An'tropologi'i PAN i Komisja AntropometrH pr,zy Prez~dium PAN. Do tej ikużni na'ulkowej zaczynają ściągać młodzi oadepci z innych ośrodków antropologicznych, zwłaszcza z Warszawy. Liczba pracowników powiększa się. J. Mydlarski potrafił wszystki'ch zachęcić do intensywnej pracy i zaintereso'wać różnorodnymi za,gadnienioami. Dzięki temu wychodzą liczne nowe publikacje młodych pracowników naukowych, ogłaszane są cenne materiały ibl<1\d,a'Wcze. Jain Mydlaa:'srkliprzy,czynia się do powstania noweg{) powaimego cz'a'50pisma l<1n'tro!p{)logicznego:"Prace i Materil<1ły Anf.oropoIQlgiclme",w którym a taikże w p'rzeniełsionym z Poz.naniiCldo Wroclawia "Pr,zeglą'dzie Antropologicznym" - publikuje szereg ciekawych i cennych prac. Mimo najIoepszej woli Jan M,)'dlarlslki na 'ClI'Cdzeswej wytężonej działalności na'p{)tykał wiele [:lI'zylkrości i olporów, nawet ze 'stronys'wych dawnych 'współpracowników, nie zawsze rozumiejącY'ch jego :najlepsze intencje .i na tswójspo'sób pojmujących Jego konieczne 'i celowe pociągInięcia, jakie dla do,bra lnau1ki, a zwłiCls,zczaantropologii !pollS:kiej,'zmuszony był powziąć. M'imo to znany z swej idoibroci, wyroziUm:ałości, wi-ellkiej życzJirwości i wiary 'cz~ovv'ie,kiCl nie miał ido ni1<ogo urazy. Wszystikich 'us'tawicznie Z<!chęcał do wS'Półpracy, 'W1szy:stikimIW !każdej chwili gotów do pomocy, nie zrażał 'się przeciwnościami, wytrwale dążył do wytkniętego celu. Nawet wówczaE, ~dy dężikie ,schorzenie serca przykuło Go do łóżka, .s·tale 'dopytywal o swych pra,cowników i wyniki iah prac, gotów do rady i pomocy. Pelen gorącego umiłowania swej dY'scY'Pliny, nie IS1zczę'<iził cz,a9U i pokrewnym dziedzinom wiedzy, jako członek zarządów różnych Towarzystw w 441 Nauik:owych, jak Z(I{)logicznego, MatemaotycZ1nego, Geo.graiicznego, Przyro·dnLkó'Wim. K(lpernilka, a zwłaszcza Poh'kiego TO'WiCl:rzystwaLudoznawozego, którego był długoletnim członkiem i iPrezesem od<lzi,ału w Lublinie. Dzięki Jego niezwyikłej ży'czliwości i staraniom PTL zgodnie z decyzją XXVIII Walnego Zgromadzenia z 1953 r. przeniesione do Wrocławia, szybko uzyskało odpowiednie locum na 'swe zbiory i wydiCl'wnktwa, pOIdobnie jaJk i wro;:ławski Zakład Etnografii, przeniesiony do lepszych pomieszqeń. JiClnMydlarsiki, szlGche1ny działa'cz, spo'leczniJk, pa1J:io'ta i wielikJi nauJw'Wiec-lorgalIlizator, pozostawił w :s!puściźnie olbrzymi dorobek naukowy, obejmujący ck. 150 'publiikacji wde1kiej w,artó·ś.ci i 'wiele iQal'szych nie do~ kończonych jeszcze prac. Zgasł w pełni sił u szczytu swej nieocenione] dz.i.ałalorlOśc'i, a n.atUka p<l.lsikastracHa w nim szermierza wielkich idei i postępu. Cześć Jego pamięci. Franciszek Wokroj SBRA WOZDANIE Z SES,m ETNOGRAFICZNEJ BERLIN''SKliEJ AKAJDEMIII NAUK 29. IX - 7. X 1955 r. I • •I Pierw!szą ro,boC'zą s-e:sję etno.graficz,ną zorg.anizował 'ośr.crdek badań na'd narzędz:iami rolnj.czym·i, IIn'sty1Jut E·tnogra.fii Niemieckiej Akaldemii Nau,k w Berlinie. W sesji wzięli udział niemieccy i zagraniczni etnografowie. Inicjatywę U'rządzenia sesj1i dał 'kcpeniłmsiki Komi,tet Badań lIlad Narzę'jziami Rolniczymi, który zapoczątkO'Wał w szerszym zakresie badania nad tym działem kultury materialnej. Otwie:rają'c sesję iProf. dr Steinitz, wiceprezes: Ni'em:edkiej Akademii Nauik i <lynJktor ['n'sty1utu E't1rlOgrrafii,OIkreślH jej cel i zadanie. Inauguracyjny referat pt. Stan etnograficznych badań nad niemieckimi narzedziami rolniczymi wygłosi! prof. dr Kothe, kierownik Instytutu Kultury 'Materialnej w Berlinie. Zasadniczą realizację badań widzi prof. Kothe przede 'wszystkim w had·aniach woaI1un;kówISiPoł-eczno-ogosIPodiClrczych danego niCl'Todu,jego stopy życiowej, iPoprzez ,bada'nia na'd ro1:nidwem, ,nie wyłącz·ając myś1i:stwa, rY'bolówstwa {)raz przemysłu. P.rze;dmiotem badań wi'nno być nie '1ylko zme·ch.anizC'wane T'ol!nid'W:o,ale wszystkie obi·elkty kulturowe danego narodu. Na pa:zykładzie europejsikiej sochy łopa1Jkowej (Sch'lufelba'u), któm została opracowana przez prof. Kothego w monografii, w której wy_· cdJ'Ętinia ją jako zaEadn'i'czy tylP gosipodarczo-kuNruralny i'stniejący obok i.nnych form s'!użący'c'h do U[l:J'aWYziemi, ~!ut!ors'1w'erdza, że pewne narzędzia ora'czeorazsłużące do1:ransportu przez zachow.anie swoich specyficzno-zwyczajowych form dCls'lwnale cihar,zlkteoryzują ś.roodikiprodukcji. Zadaniem badań kultury materialnej jest nie tylko badanie form gospodarczych lub sporządzanie opisów poszczególnych zjawisk kulturowych, ale powiązanie całości kultury materialnej z przejawami życia społecznogospodarczego. �442 443 Pierwszy wa'runek ,poznania form gospodarczych, pozwalający na wy-odrębnienie ty,pu kulturalno-gospodarczego, stanowią badania nad sp€cjalnymi In,arzędziami roLniczymi. Prof. Kothe kończąc swój refera t ZJawiadam'ia zebranych, że oś:rodeik ,badań 'naidnarzędziami ro1nkzymi opracował projeM ankiety, zawierającej i5 punktów 'do'tyczą'cych badań nad narzędziami bezp'łużnym1. ;Projelkt zyrs~kałpOI:arcie i U'znarn:e uczestnikóws'esji. Ankieta obejmuje badania nad narzędziami do orlki i ~ch fUJnkcją, ekonomiczną stru,kturą ,bezpłużnych narzęldzi <l'f<aczych,zwyetzajami i obyczajami związanymi z rolnictwem oraz nad :rozwojem ekonomtczrno-gospodal'czym 1>0s:oczegó1nych 'typów 'naxzędzi w a:s<peikde h1is'tory'c2Jnym:. ilr,l.>trruJktyrwn-e slPra'wozdania z badań nad nl8rzęd-ziami rolniczymi w poszczególnych kr,ajach złożyli: prof_ dr Bratanić z Zagrzebia, dr Mjartau z Bratysławy, inż. Saah z Pragi, prof. dr Tokarew z Moskwy, dr Valonen z Helsinek. W sprawozdaniu tym nie j,esteśmy w stanie szczegółowo omówić dolbrze plrzygotowanych referl8\tó\w metodyc,z\nych, rew:dującyJch dotychczasowy dorobek w tym zakresie oraz przekazujących najnowsze osiągnięcia i Idoświad'czenia z dotychczasowych badań etnogr,aficznych. Wkrótce zostaną op'uJbHkowane w :s~ecjalnym wyda'vvlnictwie pt. "Stuldlien zur Wirts'clbaftsethnorgr,ai!>hie" noa'stępujące terna'ty: BehrenlS i(Ha11e), Kry:tyczne uwagi nad formami uprawy ziemi w starszym neolicie w środkowej Europie; B e rg e l' (Honnef), Narzędzia do wyrobu masła; D a m m ~Lipsk), Metody uprawy roli w Oceanii; H e l' z o g (G6ttingen), Krytyczne uwagi nad p6ł,nocno-afrykańską granicą pługa; L i p s (Lipsk), Uprawy kukurydzy u Indian; J a co b e i t (G6ttingen), Basterz i owczarz; P ee s c h (Berlin), Zagadnienie narzędzi rolniczych w Niemieckim Atlasie Etnograficznym; H o l g e l' R a s m u s s e n (Kopenhaga), Bezpłużne narzędzia do obr6bki ziemi w Faroer; Va j d a (Budapest), Kulturowe narzędzia kopaczkowe we wschodniej Afryce; Wa kar e l s k i (Sofia), Pozostałości bezpŁużnych narzędzi oraczy ch w Bu.Łgarii. Bardzo cenne na Sesji były wypowiedzi prof. dra Lesera (Hartford, Conn.). Obiektywnie prowadzona dyskusja w przyjiacielskiej i serdecznej 'atmosferze stworzył'a podstawę do przyszłej międzynarodowej współpracy <etnografów. Wilhelm~ne Jac-obeit (G6ttingel1J) MlIĘDZYNARODOWA KONJ!'ERENCJA W SRR.AWII,E BADAŃ NAD NARZĘDZlI·AMI DO ORKIi (Kopoohagoa 1---.5crerwca 19'54 r.) Metoda kartogra,ficznego ujmow>alnia zja'wi-stk kulturowych znajduje w etnograffi wSjpółczeosnej OOI'aZ,szeI1sze za'S'tdsiOwanie. Jej wartość naukO'W'a .nie ulega wą,tpliwości, cl10ciaż 'sz'czegółowe zaga1dnienioa są szeroko dyskutowane. Zastosowani'e jej pr.aktyoznie przejalwiło 'się w o:pracoW)"wlaniu at1:asów etrnogTaficmych po'szczegól'nyc'h krajów Europy. Początek ,konkretnym pc.czynan:()m w 's,kali międzynarodowej w 'tej dziedzinie dał Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych iIDtnogroficznych w Wiedniu w 1952 r. W sekcji ~urOlpejstkiej tego Kongresu omawiano m. in. projekty międzynoarO'dowego atLasu etnograficzneglo. Z.apr,oponowano, ,aby prerwsze eksperymental'ne opra'cowania ikartograficzne oprzeć na materialestoSlunkowo dobJ:'Tzezbadanym i ła'twym do przedstawienia na majpie. Uznan'O, że waTurnkcm tym najl€{piej odpowiadają narzędzia orne. Na k<Jmerencji 'w N.c.mur w roku 1953, zOl,ganiZlOwanej przez Międzynarcdową Kcmi1sję dla Sztulki i FohkJ!Ol1U(CIAP), w wyniku dalszej dyskusji nad tymi za-gadini,eniami 'powołano specja1ny komitet w składzie: dr Brail1.imill'Bratanić (J:ug'o:sła'wia), prof. JOl1ge Dia's (:PortJugaUa), prof. Sigurd Erixon ,przewodniczący (Szwecja), dr Walter Escher (Szwajcaria), prof. HanniS Koren (iElZ'wajcaria) i dr Axel Steensibelr,g, sekre'tar,z (.Dania). Noaipi~I1wszym posiedzeniu teglO Komitetu dr B~'atanić przedstawił listę dkoł'O stu naukow,có'w różnych Ikrajó'w zajmującyc!h 'Się I8k'waInie badanIem narzę1dzi ornych i zai-nteresowa'l1ych zO~'ganizowaniem konferencji, któm by miaŁa nac'elu przeid)%kutowa,nie możliwości stworzenia 'Orga'nu dLa mię'dzyillIal"cidolwejw:spó~pracy w za)kr€lsie badań i w miarę możliwości rOl1poczęClie pr,zygotowań do ,atlasu n~mlędzi ornych. Jatko miejsce konferencji z,arpropono'wano K'OPenh.agę. Zorganizowanie konferencji ,uza'leżnione ZIQlstałood uzyskania odpowiednich środków finl8'J11sowych. Na siedzibę stałego organu, który miał powstać na tej konferencji, pierwotnie proponowano Bazyleę ze względu na jej centralne położenie w Europie. Jednak obecni na posiedzeniu komitetu dr Escher i dr Willd'haber (Szwajcaria) wyr,azali wątpliwość co 'do możIiwości uzyskania IPOipiClrci.a fina,ns'owego dla organu międzynarodowego IOdrządu iszwajcar'skiego. Zaproponowano rwięc jajko s'talą rsiedziibę międzyna;rodowe,goorganu do badań noa;rzędzi ornych Kopenhagę, sbolicę 'kraju, którego ro1nictwo z.ajmuje j~dno z lPie,rwszych mi.ejsc w EuropIe i w którym są wy's'oko rozwinięte nauki 'ro'nicze, a IWIsz'czegól<11ości iprdw,adzone są wszechstronne badania' nad ihistorią ro1ni'ctwa. KiOmitet zwrócił 'się 'do 'd:r SteenSlbergoa z prośbą a zibadanie fina·nsowyC'h moilliwoś'Ci IW Kopenhadze. Kiedy starania o uzyskanie środków finansowych dla zorgani!zowania pla'nowanej Ikonferencji czyni'one w rÓŻlnych instytucjach nie dały xezultatu,caly dężaT f;nalJ1,sciWalnia'konferencji wzięło 1118'siebie DuńsJkie Muzeum Narodowe w Kopenhadze. W związku z tym zdecydowano zmniejszyć rozmiary rkonferencji i ograni:czyć .się do przedy,skutowaJ1lia problemu atLa,su narzęd'zi 'o:rnychEurorpy ,z uwzględnieniem PóŁnocnej AfrY'ki i BIlskiego Wschcldu. Choldzilo równocześnie o to, alby na kOl1Jferencji Ibyla reprezen'towana możliwie '<lui,a ilość ;krajów i aby reprezentanci byli urpowa':łmieni do DŚ'wiadczenia, czy ich kraje chcą wziąć aktywny udział w tych pracach, czy nie. Jako "vp,rowa1dzenie do dys-kusji zC'stalopra-eowany wspólnie przez prof. �445 444 Erixona i dr Steensberga wstępny projekt atlasu narzędzi ornych. Oto niektóre '~-'Zczególyproje'ktu ste€'ns'berga i Erixana. Poszczególne kraje ,winny dCls'tarczyć materiał w [Jos'tad map zsymbQlami, jakie uznają za sto·sowne. Mapy winny być zrobione w jednek ze skal: 1: 4 000 000, 1: 2 000 000, 1 : 1 000000, 1 : 500 000 itd., tak aby łatwo było zmienić jedną skalę na drugą. Należy ,objąć okres Od 'roku 1850 do 'dni '<izisiej'szych 'i ni'e U'wz,ględ1niaćna_ rz",'dzi prcdukcj'i prz,emy.s'ło'wej. Jeżeli żelazo jest użyte d'O innego celu niż na radHce, lemie'sze itp., na1eży 'to .~ecja1nie za'zn-aczyć. Główny podział na narzędzia z odkładnicami i bez ookładnic można zaznaczyć np. różnymi kolorami. FiC'sz'cze,gólnekraj'e winny nl<ldesłać ,213 malPY przed's'tawiające n,,:s'tępujące e,agadni'enia: mdło najprymity\\lniejsze, so'cha, radło 'trój'kątne, 'radło typu "D0strup" (występujące w Szwecji), typ radła rękojeści krzyżującej s;ę rz.grząd.zielą, 'typ śródziemncmon1ki, ,typ o ikon:struikcj>i 'C~ordbocznej (mmowa'tej), !kó'łka iPcdwójJJ,e, IkDłlkoi'0jedyncze, rpłóz, Tękojść pługa pojedyncza, lP'codwójna, r'Ozwidlona, lalska do plugoa (ilsityk), 'stopa, .p'OZiomoa(płóz), grządzi'el p:ros\(y luib 'kreywy, oidkla1dnica, [~rzyde~koa przy radle, pługi na kól!kach i ,md'łoa,radJic.a .symetryc:ilna i a,symetryczna, p'rzed1kl'ój 's'łużący do rozcinania trawnika przed orką, lemiesz; terminologia: przekrój, radło, sO'cha, pług; f,unkcj.a na'rZę'dii ol"'n)"ch; urządzenia dI,a zaprzęgu par zwier,ząt pociągowych, urządzenia dla pojedynczych zwierząt pociągowych, zwierzęta pociągowe (woły, kanie, osły, dromadery i inne). Schoarakteryz'cwany projekt Erixon-a i Steenslb€'I1g'a został w styczniu 19'54 r. r<Jze'słany do cz'łonlków !komitetIU organiza1cyjnego Ikonferencji i. Ido niek'tórych innych slPecjal;'stów, Iktó(l"yc!hi<Jpinięautorzy p~'ojeiktu chcioeloipoznać prrzed k~;onfe;rell'cją. Wy'Wiąza'ła 'się dyskusja drogą 1k00reSlPOndencji. Eardzo :sz'czegółcwą !krytykę ,projektu opraeowania atllCllsuol1erzędzi orlnych przelCrowadził 'dr Eratanić, (!:'rzedstawiając równocześnie 's'woją propozycjE: olpraccwania 212 rn.arp 'I:Cdst.aiWcwych. Trzy mapy prze'dostawialy,by ro;dzaje narzędzi 'ornych (J)odstawa podz'alu: symetrycZJllość i asymetry·czIIJJość), 5 .map - różne Itypy kon's'toruk'cyjne narzędzi, 9 map - polszczegó1ne ozęści, 3 mapy - naziwy oałości i części 'IJlcl'rzę<izi'oraz '2 C's-tatn'ie mapy przedstawiałyby zastosowanie (funkcje) poszczególnych rodzajów narzędzi ornych. W wyniku dyskusji dr Steensberg w marcu 1954 r. na posiedzeniu duń"lkiego Ikcmitetu 'organizacyjlnego k.onferencj i wy>stCjjpiłz wnic'"lkiem, a'by z'rezygnować z planów kOJJikretnego icproa'ccwalnia a't1a"u i zająć 'Się jedynie zGngaol1'zov.'.a'IJiem zbierania ma'teriałów, które bę>dą stanowić podstawę opracowania takiego atlasu w przyszłości. Steensberg opracował następnie schemat do zbierania informacji do międzynarodowego atlasu narzędzi ornych. Bratanić w 's'woim komentarzu do no'W€j propnzycji Steensbergoa zwrócH 'szcz€,gólną 'uwagę na prc[)oncowany ;przez n'e,go kwesfiolnariu's,z. Kwe_ sHc'!'Jariusz tEm zdaniem Bratanića może być pożyteczlny do o'kreś'lenia poszczegDlnych części narzędzi <Jrnych, ich kszt.a1tów, nazw itd., natomiast jest niepraktyczny dla oznaczenia typów konstrukcyjnych. Bratanić przedstawił ze swej strony projekt zbierania materiałów w formie bardzo szczegółowo opracowanej, wszechstronnej problematyki, wykazując przy tym dużą iZnajomość [przedmiotu. Projelkt stee'IJ'slcerga wraz z komentarzem Bra'tanića \Został I'lozesłoany do 'wszystkich cz!'onJków kl(Jmit<etuorganioza'cyjol1ego,dzięki czemu mieli oni możność zarznajcmienia 'się z przeb:e'gi.emi iwylnikami 'dyskusji, która toczyła lsię w dkresie przygotowywalI1ia konferencji. UdiZiał w lkolllfeTencji wzięli: Poul AmJdersen (Dania,), dr Kaj BirketSmi'th (Dania), 'clJo:c.'dr Branimir Bratanić (Jugosłoawia), prof. dr Johannes Bmndsted (Dania), Tomaso Del Pelo Pari (Włochy), prof. dr Jorge Antonio Dias (Portugalia), dr Kunz Dittmer (Niemcy Zachodnie), prof. Sigurd Erixon (Szwecja), rpmf. dr Oarl Gunloor Feilberg (Dania), [prof. dr Peter Vilhelm Glob (Dania), prof. Idr La-uLs L. Hammerich (Dania,), Niełs Georg Heine ('Daol1ia),J. W. Y. Higg's (Wielka Bry'taJnia), Ole H0)'J1UIp(Dania), <lI' Ragner Jirlow (Szwecja), Edward Kendall (USA), prof. dr Heinz Kothe (NRD), pror. dr Paul Leser (USA), dr Max Lohss (Niemcy Zachd.), Peter Michelson (Dania), dr Kl'isten M0ller (Dania), Viggo Niels,en (Dania), dol'Ernesto Ve;,ga 'de Oliviera (PI()l't'ug.alia,),F'ransis G. Payne (Wiełka Bryt.), J. M. G. va'n 'cter Fl()el (HoLandia), Holger Ra smu'slsen ('D.aJJia),pTof. dr Gustaw Ha,nlk (Szwecja), dr Peul Stcheuermeier iSZlwajoc.a'I".ia,), prof. dr Leopord Schmildt (Austria), dr Axel SteenIE,b'eI1g(Dania), Svein Steins-nes ('Norwe.gia,), Hilmar Stigum (Norwegia), Kai Uldall (Dania), dr Niilo Va10nen (Finlandia), dr Robe'rt Wildhaibe'I" (Szwajcaria), Davl'd Yde-Andersen tDauLa). OHcja'1lIlelgootwarcia Ikcmferencji '<iok'CInałw dniu 1 'C'zer'Wc.adyrekt'or Mtuzeum Nm1Cdowego w KOIpenl1a'clJzep.TiOf.dr Jd'la'I1iI1es Bnmdted. Prof. Erixon (Szwecja') 2I€fercwał 'wymiki dY'Ekusji na temat aillasu narzędzi ornyc'h, któroa' mia:1a, miejlsce w ok're'sie poprzedzają'cym konferencję. Przedstawione pTlzez Bratanića w czat:;ie 'tej Idy,,,lku,sjipropozycje zostały ocenione na konferencji jako ;słuszne z onaiUk'ow.egopulnktu wi:dzenia, jedJooi( dla ich reali,zacjinaueż,ałiClby stworzyć 'specjalny cen:toralJny in'stytJut, co lnie jest 'realne ze 'WZlglĘ\duona ,braa< funduis.zów. Na kCJJferen:Cji przE.1ds'tawi,cno slprawozd.ania ze s'tanu !badań narzędzi ornych w kraja,ch reprezentowanych na l<1Ornerencji, jak rówol1ieżlZa.poZlna1no się ze :spra'Wo'ldaniami z niektórych krajów nie r,eprezentowa'nych. Stwier· dzonl(J,że si'opi'eń ,zaa'wiClil1lscw.ain:a ba'dań nad ,narzędziami ornymi w !poszczególnych krajach przedstawia się obecnie ba1~dzo różnol1cHni'e, co uniemoiŻliwia, na'tychrnialstGwe !przystąpienie <lo 'Q1YracO'waniaa'tLa'su. W dyslkusji siJn'e I=cdlkreślano, że wielką pomocą w I()p'racowalrJ.iuatlalsu byłoby olistalooie miĘ'dzynarcdowej ncmenkloatury noaI'lzęldiziornych. Konferencja ni.e rOZlstrzygnęła ta'kich iPl1oblemów, jak np. czy przy opracO'wywa,niu atlasu naorzędzi 1Q:l1nych należy uwzględniać właściwości geogr.a. ficzne, gaiur:lki !Uprawianych rośLn, kS2.'tałt ,pola, stosunki włas.nosdowe, ° II ••• �446 447- funkicje narzędzi iUd. DominO'w.ało je<inak przeświadczenie, że nie można się o.graniczyć .do tSamego tylko n.a'!1Zę'dziai techni<:znych właściwości jego C'zęści 'Elkładowych. W czaJsie konferencji iPc1dlkreś!.a,nok'onieczność współpracy rtauiIDowej pańlstwz.achQidnich z naukowcami Związku RadzieClkiElgio i krajów demo_ kracji iuduwej, gdyż p.ebne opracowanie ailasuetJnog.mfic:anego jest możliwe ty]ko przy 'talkiej 'ws,półpr.acy. Wyniki obrad kenferencjiznalaz'ły wyr.az w uchwaJ.onej jed'nogł'ośnie rezolucji, że Międzynarodowa Konferencja dla Badań Narzędzi Ornych zwola'na do Kopenhagi w ,czerwcu 1954 r. przyjęł.a dunską propozycję ul1worzenia stał,ego sekretariatu przy Duńskim Muzeum Narodowym, który winien założyć bibliotekę i archiwum do użytku naukowców z wszystkich zainteresowanych krajów. Uczestnicy Konferencji wyrażają pełne poparcie dla tej ,inicjatywy i zobowiązują się do ścisłej współpracy. Konferencja wyraża n<Mzieję, że Stały Międzynarodowy Komitet, który zostanie wylbrany, p'l'zyg'otuje projekt zibier.ania i opra,c'Owywania ma'teriałów Istatysiyc'znych, kartogra:ficznych i in., ,uwzględniając potrzeby i nomenklaturę narzę'dzi ornych wszy.stkic:h Inarodów. N.a cZ'łoolków Stałego Międzyna'l'odo'WElgioKomitetu do Badan N.arzęd:2.i Orny'C!h :;rostali wybrani: 'Erixon - przewodniczący, (Szwecja), Bratanić (JUigoislawia), Di6JS (Portuga.li:a), Kothe (Ni'emcy), Leser (UISA), Payne (W. Brytania) i Steensberg - sekretarz (Dania). Utworzenie stałego sekretariatu, zgodnie z rezolucją konferencji, stało się n .•,oiJliwe dzięki zao·fi.ail'Owalniru przez \duńskie Minilsterstwo Oświaty rUind'Ulszu na 'opłacenie 's'€'kretarZla po 3 godz. dziennie !przez 3 ~ata. FUndusz ten .stanewi jedyną :bazę ekonemicaJną Isekretaria'tru, który 'nie idyspoiIl!uje żadnymi innymi środkami na· pokrycie bieżących wyldatkaw. Pe~na nazwa sek·ret.ariat'U brzmi: Międzyna~rodowy Sekreta:riat dla Ba'ooń nad Hi·s!torią Narzf,'Ci:ziR:olnkzych, K'oa;enhaga, M.uzeUJm Na:oodowe. KierO'Wn~kiem Sekrela.ri.atu j£!3t 'dr Axel Steens,berg, pracownikiem - Peter Michebson. Najważniejszym Z'adaniem sekretariatu jest jego funkcja jako ogniwa łączącego bada'czy róż'nych ikraj~w, 'ktÓ!rym dajoesię możność wy1sył,ania krótkich kwesticliaoriuszy hadawczYlch do osób :znajdujących :się w rejoesItrze 'sekretariatu. PierwlsilY talki kwesHonari'usz ·zastał rozesłany j€lsienią H}5'5 r. Pozycją wydawniczą zapoC'zą't1kcwują:cą serię publika·cj i ·seikreta,riatu: je.st ·spr.aw<l<.ldaniez 'k:onfe1'enlcji w Kopenhadze', z którego za·czerpnięto pir:zedlS'tawiCinewyżej dame. Kos'zty związane z drukiem tego tomu pokryło U;r\iESCO 'O'1'azduńska f'U:nda~ja "Ra's·k-01'sted F\ondet". UNESCO 'Pokryło również koszty podróży niektórych uczestników konferencji w Kopenhadzf.:. l Research on Ploughing Implements. l st-óth 1954. Copenhagen 1956. Publications Research on the History of Agricultural hagen, No. 1. The Conjerence in Copenhagen June from the International Secretariat for Implements, National Museum, Copen- Geneza !konferencji w KOIPenhadze i jej przebieg ·są bardzo ip<YU·czają:ce .. OpracoW.aJ1'liakał'tografic.zne nmzędzi <l.rny.ch'w Skali mięld.'zynarooowej były zamieT2JOil1ejalko pierwsze iPrace objęte między'na'l'odowym atlasem etnograiicZlI1ym. Problem narzęd'zj ornych uważano tla najlepiej opracowany i najłatwiej1szy Ido kartogiI'aficznego ujęcia. Dyskusja poprzedzająca konferencję jak i Isama konferencja wykaz.ały, że spmwa nie je,;t Ibynajmniej prosta. Okazało .się, że S'tq>ien zaawanisowanioa badań w iej dziedzinie trtie jest jednakowy w różnych krajach i istnieją daleko idące różnice w poglą-· dach pols:zczegó!nych badaczy na ISp<Ysóbopracowania tego zaga'dinie..'lia w skali międzynarodowej. Toteż konferencja wbrew pierwotnym oczekiwaniem il1ie idopr·o'V.adziła do iI'o2Jstrzyg1nlięćz,agadnien merYtory:cznych. Slta:nowiJ~ka repTezentoWia'ne przez niektóryc.h uczestników konferen.cji są interesujące i zasługują na szczegółowe ich omówienie. Pozytywmym 'Osiągnięciem !konferencji jelst UkOIllstytuowanie Stałego· Międzynarodowego Komitetu oraz siałego sekretariatu. Stwarza io możli-· wość rozwoju szerokiej współpracy międzynarodowej na przyszłość. K'OllifeTencja kope:nha,sika doszła do :skutku mimo olbrzymich trudności fjn~lm,owYJCh,co dobitnie śWliadczy o tym, że była ona wyrazem głębolko odozruwa·nej po'kzeby i jest powalŻlnym Ikrokiem 'na drodze pokojowej współ,pracy między :narodami. W Kopenhadze brak było przedstawicieli polskiej nauki. Fakt ten zas:~uguje tym ,bardtliej ,na ulw.agę, że właśnie w 1ata:ch 1952--1954, a 'Więc w okresie pra'c llwiązanyc'h 'z tkonferencją kopelllhalską, u na:s były prowadzone iboad<:nianad roJlnictwem w 2!wiązlku z olpI'acowyw.aniem BoI'Sikiego' Atlasu Etnograficznego. Udział naszych naukowców w konferencji, kopenhaskiej w tym czasie był neJ pewno pożądany zarówno'dla konferencji, jak i dla badań u nas prowadz·onych. BolesŁaw Z 'KJONlF,E)RENICJIPAREMlIOGRAF1ICZNEJ (21 i 22 X 1955) Garyga W CI'ESZYNDE Konferencję cieszyńską zorganizował zespół redakcyjny Nowej księgi 'w dlnialch :21 i 22 pażd:ziel1l1ika '19'55 'r. Głównym jej 'celem było skcn'troolowanie w dY'skusji zarówno .zebl1anych materiałów, jak i podstalWowych założeń roboczych redakcji, celem dod.atkowym - nawiązanie bezpośre<inich kontalktÓ'w .1. iP8,remiografami śląiskimi. przys~ów .1 polskich W Ikonferencji wziął udzil8.łcały .zeq;ół redalkcy}ny w'skłaodzie: reda'ktor naczelny - prof. dr JuHan Krzyżanowski, sekretarz - mgr Stanisław Świrko, oraz pracownicy: mgr Bronisława Śniadowska, mgr Renata Maje'\\rska-GTzeg.oO'cz)"kC'wa,migI' Zygmunt Piik'U~ski, mgr Jan SzokalekIi, mgr Jerzy Darowski. Paremiografię śląską reprezentowali: Stanisław Wallis, dyr. muzeum w Cieszynie Ludwik Brożek, Jan Broda oraz mgr Urszula. �449 448 Wallis. Ze Śląska czeskiego wziął udział redaktor Józef Ondrusz, Leon Derlich ze względu na stan zdrowia przybyć nie mógł. Z ramienia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego uczestniczył w konf.erencji prof. dr Józef Gajek. Na program konf,erencji złożyły się cztery referaty: J. K r z y ż a n o ws k i e g o. Problematyka paremiologiczna w Nowej księdze przysłów polskich (NKPP); S. Ś w irk i Dotychczasowy stan pracy nad Nową księgą przysłów polskich; R. M a j e w s k i e j - G r z e g o r c z y k o w e j Przysłowia w twórczości Wacława Potockiego, S. Ś w irk i Przysłowia w "Panu Tadeuszu". Obrady zagaił prof. dr Julian Krzyżalnowski, pod/kreślając poważne zaLS'łrugi,jakie na :polu lP'1'zYLSIowiaznaiV.1s'twa pol8kiego położyli folkloryś'ci śląscy. Piękne tradycje przeszłości kontynuują Stanisław Wallis, Józef Ondrusz, Jan Broda i Leon Derlich. Następnie w krótkich słowach naszkico'wa'15Iprawę ,powołania do rlycia zelElPoluTedalkcyj'nego N1KLPP, !począwszy od inicjatywy ówczesnego dyrektora PIW, Karola Kuryluka aż do roku 1955. Przechodząc do tematu k,onferencji, prof. KrzYźanl()'WISki wyraził I1IadlZieję, że cdrzwierciedli vna dwa iIlaiCzelne ,zagadnienia pra'cy nad NK.PP: zbieranie i porządkowane materiałów pa.remiograficznych i redakcyjne ich ,opracowanie. Z kolei mgr Stanisław Świrko odczytał ref.erat pt. Dotychczasowy stan pracy nad Nową księgą przysłów polskich. Na wstępie referent przedstawił główne zadania, jakie sobie postawiła redakcja NKPP: przyjąć Z'1I; zrąb przyszłej publikacji Księgę przysłów Adalberga; zebrać możliwie wszystkie druKcwlaiIle i n:;uwpiśm:enne .zibic:rki przylSłów, kwrych AdaLberg :nie zna'ł lUlb iktóre pov;/stały już ~o 1819'4 'r.; pl'zewertować całą literaturę poLską (Is.zcz€gólłniepowieść obyc,zajową, n1c'Welę i !komedię) od Biernata z Lublina aż po czasy najnowsze; wypracować taki układ przyszłej księgi, który by gwarantcwał wY'E,lodJnyspoLSó'b!korzy:sitania z ni'ej, a równooześnie zabe~ieczaI jej Wlar'tość naukową. Pierwlszym e'tapem do 're.ali0acji tych lZadań byŁo pO'Wołanie 'zespoliu lektorów, !który zajął lSię 'weriowan,iem li'teratury. Pl'a'cowal on od kwietnia diOgrudnia 1~54 r. i wy'klonał ogromną pracę. Przewertowano łącznie 3~5 920 stron l(iktury, v.ylowiono zeń 114 221 zw~otów przy's'łowiowych i zapisano je na 6559 arkuszach roboczych. Opracowaniem zebranych materiałów zajął LSiępięci'O'Olwbcwy zespół redakcyjny powołany dlo żyda 1 .stycZlnia 1955 orc!ku.Fracę swoją rOlZpoClZąlon od włączenia do !kartoteki Księgi przysłów AJdalbeTga, która stała '.się kośćcem przyszłych Zlbi0'rów. Z materiałów lektol'Slkich ,opra'cawano IctlOCzasów konferencji 43 teczJki autorskie, obejmujące 38754 zapilsÓtw prz)'isłow:'owych. Ró'Wn'O'cześ'nie przyf>tąlPiOno <lo grcIT.cldzeniiCl i włą.cz,ania do !kartoteki 2,biorów ~),rzylsłów drukowanych już po ukazaniu się Księgi przysłów Adalberga. Należy tu wymienić różnego rodzaju przyczynki do Księgi przysłów takich autorów, jak , ·1 I I r I Brii!clkner, Krcek, Go.ldJstein, By1stroń, G1c-ge'r i in., rozsiane po rÓ'żJnych tomach ,,\Visły", "Ludu", "Materiałów antropologiczno-archeologicznych i entograficznych", "Prac filologicznych", "Zbioru wiadomości antropologii krajowej" i w publikacjach oddzielnych. Odrębną pozycję zajmują na tym odcinku Przyslowia i powiedzenia ludowe ze Śląska Cieszyńskiego Józefa Ondrusza, wydane przez PO~Eki Związek Kulturalno-Oświatowy 'w Czechas~owa,cji w 19,54 r. Puibliilrocj,a z'aw'era ;ponad B 'tys. przysłów i zwrotów przysłQwi,owycl1 i pod tym względem zajmuje chyba trzecie miej'sce po ,kl"ięg,atch Adalberga i Brzozowskiego. Ostatnią wreszcie pozycją ,są .zbiory rękopiśmienne. P:'erwsi zaoferowali je 'Zbieracze śląs'cy: JlCilnBroda i Lecn Derlich, a z terenu Kaszubszczyzny mgr Leon RIJ'I:lPe1.Wiele cenlnego materia-lu rękopiśmi,ennego (62'54 z,api1s,anych pozycji) wyłowił w bibliotekach Uniwersytetu Jagiellońskiego( PAN i J"'IuzeullTLEtnctg"lrafii 'w Kr.s.ikcwi-e IPracowni!k ,zelspołu mg:r J'el;zy Darowski. W sumie wszystkie nowo zdobyte materiały paremiograficzne wyniosą (łącznie z v.Jari,antami) Ok. 140 tysięcy ha5eł, czyli dwa razy więcej, niż je zawiera Księga przysłów Adalberga. Cen'tralnym '1=lI'OIbilememNKPP jest isprawa jej ,przyszłego ukła,dlu. W l'Jasadzie redakcja przyjęła układ hasłowy Adalberga. Ulegnie on jednak iPe\vlnym ,zmianom, 'szczególnie w Is't.c'sun'ku do grup wariantowych, które u Adallbergla za5:zer,eg'owaine są nieraz pold Ikilkom,a, la, n,a'wet kiJl!kuna!~toma hasłami. . Z innych z.agadnień omawianych przez referenta należy wymienić stosuneik haiSeł ,g'V;C:lwv;y'ch'Cl'DI:terackic'h, .stcls'o\vtail1ie zn.alków fonetycznych przy rr:a'teri.ałiCl~h ,gwarowych, 'UJstalenie form pcldJstawowycll przy ha'sIach cz~~·owni'k/otwY'ch,imiena własne w hasłach rz-eczownilwwych, deformacje przysłów i in. os'tatil1Jm prQiblem€m poruls'zonym przez refer,en'ta b:ył.a stprta,wa 'Ulstalenia d!ornej granky dla materiałów przy13łowio'w)"ch. Chodzi tu szcz'egóilinie o (j,rcli:lr1ezwroty utoalrte tY1Pu:gI'Uibe ryby, ~sia Idola, lsezon ogórkowy, m'iodo\'ITYmiesiąc, gr<osz wdowi f1lp. wyraiŻenia języBmwe, które 'Są jakby przelj&ciem {cd materiałów pr,z:ysłQIW:owych do zwykłej fra.zeologii. Problem ten niezClsltał 'dotych<czalS lI"ozwiązany przez paremiog,rlafię po'llslką. Po 'referalCie wy\viązała :się lożywi'elna 'dyskus'ja. Pier<W1szy zabrtał głols pDof. Krrzyżanow1ski v.:yja~nia.jąc, że różnego rodzaju jednOrIaZOwe deform<lJcje i !k:rzyżówlki przysłowi'owe nie zostaną WlProwad:z!on.e do Księgi na rówlIlych p~a'waeh z n()rmlcl'lnymi Iprzysłowiami, ale będą w niej (pOświadczone jako ciekawy przykład penetracji przysłów w dziedzinie literatury. Prof. Gajek zwrócił uwagę na konieczność uwzględnienia, szczególnie pl'zy przy\Słowiach czenpanych z mo""")' żywej, ści'słych danych dotyczących metryikiprzy1sł,owia, a wi1:lc mi,ejsca i czasu. Wytknął też poważne b'l'la!ki układu adalbergowskiego, który daje pierwszeństwo względom leksykalnym nad elementami semantycznymi .j w konsekwencji nie tylko nie 29 "Lud" t. XLIII �451 450 obcych do języika polskiego, v-isikam! na ikieI"lll1e/koIdtWtrotny migracji, na ,przechodzenie przysłów polskich do jęzY'ka ,niemi'ecikiego. Mgr Świrko zauważył, że przy materiałach pieśniowych bardzo trudno docie'c, co bY'łoelernent'em pierwotnym, czy z'nane przysłowie zostało przez s,amorocodnego!poetę wbudowane umiejętnie do !pieśni ludowej, ·czy 'też ńragmen t tej pieśni (na'jczęściej refren) usamodzielnił Isię i stał <się przy_ słowiem. Po dyJskusji mgr Maj,ew~ka-GrZ!eg·orczy'kQ'Wa wyg~(),si·ła i!l1'teresują'~y odczyt: Przysłowia w twórczości Wacława Potockiego. Ostatnim punktem porządku dziennego był referat mgr S. Świrki pt. Przysłowia w "Panu. grupuje ale przeciwnie, rozprasza przysłowia o różnej formie, lecz identycznym sensie. Dla usunięcia tych niedomagań zaproponował wprowadzenie do NKPP specjalnie opracowanego indeksu rzeczowego, który by systematyzował przysłowia spokrewnione semantycznie. PTOf. Kr2yża.r:c'\\ ~ki 1~V\\ierdził, że układ Llnaczeniowy, rzeczowy jest niewylkonalny, gdyż k.ażda Isys1Ema!ykiCl-eparta lliClelementach l~emalntycz_ nych jest w praktyce zawsze mniej ,lub więcej IsubiektywlliCl i wprowadza w błąd poszukującego. Jeśli chud'zi o Idane me'tryikl3,lne przysłów a Islz(czególnie o ich wiek, to kwestię tę rozwiążą w {)I~tat€'cznej redakcji dągi chronologiczne przys'łów od na'~'star:szych aż do 'współczE:unych. TrncLniej jest z oznaczeniem miejsca pOl\',.·'staniaJ:rzyislIOWilCl, g'dyż cgrcmna v-'iĘ.1kszoŚćzbiorów 'clrukowanych tego nie iPcidalje. Jeżeli ,chcd'zi o rr:atEThły lczenpane z mowy żywej, można by oznaczyć region, z ktÓ'rego !pc1chtO'dz ą· Jan Broda poruszył ik'westię fonetyki gwarowej oraz trUldności w podporządikcv'ywani'U haseł gwaTClwY'ch ha<sl'Om li:enack;m. Tak np. śląsIki 'wyraz przocieL ma w :pierwszym I1Zędzie zna,czenie krewny, a do(piero potem przyjtCIdel. Mgr Śnia'clowrS:ka zajęłl3 się analizą zwrotów językowych typu: złDte jabłlko, mól !książkowy, wilcze prawo i in. reżących na pograniczu międ,zy pr,zy's10wiami a Z'dav.ikową fTazeolocgią. W ·dY'5'kuisjiust.alono, że ze zwrotów ,tych n131eżyuwzglĘ.d1n:ć 'jedynie te, które bezrpcśnxlnio wiążą się z jakimiś iPTzY's~IClwiami i są ichskrótf:mi lub a~uzj<imi Ido nich. Resztę postanowiono gromadzić w Icelach roboczych jako kategorię wątpliwą (W). Stanowić O:l.a będzie materiały J:cmocn:'CZe przy pra'cy redakcyjnej. Drugi dzień tOb'rad rozpoczął .prof. Krzyżanows:d referatem pt. ProbLe~ matykla paremiologiczna Nowej księgi przySłów polsk.ch. Był on próbą prz.Ed~'tav. ienia głównych zał'ożeń, na których tędzie się op: enał,a redakcja ostateczna 'J:oszcze'gó>lnY'chha'sel. Zalsadnkze różnice w stosun~u do KSJ:i]i AdallcE:rga polegałyby na g,runtowniej.szej d01kumentacji i chronologiza,cji przy\':łćw. FTZy.slcv-ia cĘ.odą I=nedstaw'ane w ich historY'cznym procesie r'ozwo'jowym. P.unktem wyjścia będzie rok wytcioa,nianaj'starszej publikacji. w której dane przysłowie występuje po raz pierwszy. Z kolei prof. Krzyżanowski zaprezentował zebranym słownik przysłów angielskich Smith'a jako przykłald najrno'Wszej księgi przyls'łów wydanej w za'chodniej Europie. Mgr Świrko zaproponował, by w NKPP sprawę indeksu rozwiązać podobnie jak u Smith'a, tj. bezpośrednio po każdym haśle. Natomiast na końcu księgi mcżna by umieścić choćby Ulproszczo'ny indek's rzeczowy, który by pn'Wala! na ,cdszukanie [:l'Zyna'jffiniej naj'ważn:ej'szych przysłów, maljących .czy to jeden i ten lsam sens, czy 'też odno'szący się do tych samY'ch zagadnień. Prof. Wallios, nawiązując do iSlPrJ3wywędrówki przys~ów z językó'N Tadeuszu". KlonfeTencję zarnJ~mął prof. Krzyż~mO\\lSki podz:ękowoaniemza udział w obradach oraz prośbą o datszą włspółlPracę z NKPP. Stanislaw aktywny Świrko WAŻNIEJSZE IMPREZY I WYSTAWY SZTUK!I LUDOWEJ MINiISTERSTWA KULTURY I SZTUKI W 1954 R. W wku Isprowozdawczym ipnace w zakresieapieki na1dsztuiką ludową Sizły 'W kilkiU kierumikach zalsactni czych. Zorganizowano szereg imprez rpodsumowują'cych T:Tacę dzi€'~if.'c'olecia. Miało t,o mi'ej1sce na l1erenach, Ik,tóre w 19'54 r. ctchedzily odziElsięciolecie wYZv.'!OIEnia. W ramach ,0bchOldÓlw ogólnych cOltyly :się wystav-y wojewódzkie w Bia~ymstolku, LUlblinie, Rzeszo\\ie i Eat<Jwicach. Miały one znaczenie slpołeczne i kultural.ne; uświetniły impTezy ogólne, jak Wystawa Sztuki Ludow'ej 'W romach Centralnej Wys't.awy Rolniczej w Lublinie. P'o<i'\sltawov.ym zagadnieniem na odcinlk'U Isztuki llud'owej była w .1954 r. próba uporządkowania potd względem artystyc;z;nym pamiątkal'stwa regionalnego. W reZlU1ta'cietkonkU'rtSÓw,wystaw i dY'skusji w Zakopanem i Gdańsku oraz Ikonferencji k1Ciordytnacyjnej stk,oTI'kretyzowa'l1e zostały U1iektólre dezydeTaty zmierzają'ce ido (podni~sienia ,poziomu pmd'U'kcji i ha'ndlu pamiąltik.ami. Z więklszym natężeniem U1iż w latach ubiegłyJch przebieg>ały prace penetracyjme na Zien:iach CdzYlE'kany,e'h, zmierzające do odosZJUkania, wyde'bycia i upowszechnienia :Zl3by~ków i żywej tWÓTCZIOŚCi. Pra,ce takie prov.a<lLene tyły w Co;: o];~zC'zyźn'e, Wrocł,awskiem, Olsztyń1sikiem, KoszaHńIskiem, i Gdań.skiem. W rezultacie tych prac z:ostały zrekonstruowane stl'oje ludowe (C,pole, O1ls'ztyn), o'dobyły 'się pokazy i wystawy. W mIr.tCIch v.lsrpół[pracy z i'nstyt'UJcjami przemy'sfu atrty9tycznego prowadzone były prace instruktaż'owe w za'kTelsie wypra,cowra,n'a odpowiednich wl2'OrcÓ'W'sztuki ludowej na teren!e Podl.asia (w powiecie sokolowskim, woj. warszawskie), w Rzeszowskim, Łowickiem, w Kielecczyźnie i na Kurpiach. 1 t I 29- �452 453 W rpowiązaniu z 'pra1cami zes~'Ołów artystycznych współdziałano w zaopatrzeniu i !przygotowaniu rstrojów ludowych, 'w szczególoności Idl'a zespołu Śląsk, Ka,szuby, Mazury, Nowa Huta i innych. PrzepTlo'wadzono również sZ€Jreg prac w terenie, mają'cy'ch lI1a ceLu powiązanie dzialalności itwór,có',v' Ludowych z świetlicami. W ramach różnych au<cji były przy~otowane w ciągu roku materiały do Ogó1nc~oltkiej WY'st<awy Sztuki Ludowej. Feti nadzorem MinisteI1::1twa KUltUlY i Ez't'Ulki zClsrtały przygotaw@lle wystawy lub pokazy do Chin Ludowych, Węgier, NRD, NiEmiE.'c zachodnich oraz :r,l1I<1ochilI1 . WYSTAWA PAMIĄTKARSTWA PODHALANSKIEGO W ZAKOPANEM Poikonkursowa Wystawa Pamiątkar.stwa Podhalańslkiego, lotwarta w ZaJkopanEm 21 liM 1954 r., miała na celu ukamnie naj,lepszych wz·orców pamiątek Q"j;:,artyrchna motywach wY'tworów ikultlury tego regionu; wzoa'y te opracrowane zostały <przez twórców loudowych, szkolnictwo aTtystyczrne, wE~cly i :t];:ćldzielnie 'wy'tv.órcze, arrtystów lPl2Jstylków i rzemieślników. Na wYista'Wę zllQżyło się ogólem 10ll'5 eikslPonatów, które uzyslkanoz !konkursu oglo'szonego w cr-. 1953; wykonane były z różnego tworzywa: drzewa, wlókala, \Skóry, met<alu, gliny. Drzi€,u<iISzE'1'cikiejrozpięoości wytworów iWY'stawa dala naszemu :Społeczeństwu jak i insrtytucj'Om wytwórczym możnosc zorientowarnia się w problEmatyce !];:amiątkaJrsrtwa i 'VI możliwosciach jegx> roz:W'Oju. Udział srp€cj,alirstów z różnych dziedziln kultury (etnograrfowie, hi'StorY'cy ISztuud, aa-ty\Ści pl<a:sitycy, muzeoiliOdzy, dzia'lacze kJuolturalni i goSipocla'1'czy) w Ikcrr.ilsji kv.<alifikacyjnej i w przygatowan:ru wYlstawy miał poważny wpływ Q{)daini Ina jej poziom i ~;naczenie kuH1U'ralne. W trakcie trwania wystawy, ,do dnia 120 V, została przepil"Ow.a.d21Qn-a akcja odczy'towo-lPropagandowa wśród wczals1owiczów, uczniów, zespołów wytwórczych itlP. Na wystawie odbyły się również dwie dyslkusje z chałupnikami i z puiblicznlQśdą. W katalogu wystawy 1 zostały {Jmówione !podstawowe ,probJemy pamiątk.a.nstiWa. Wysbawęzwie'Clziło ogółem ponad 12000 osób z różnych środowisk oraz delegacje zag'1'aniczne z ZSRR, Belgii, Bułgarii i Węgier. Wybrany ZE."sitalW eks[;cnatów wystawowy'ch został przekazany Muzeum TatrZJańSlkiemu do stałej ekspozycji dydaktycznej. WYSTAWA WOJEWODZKA W KATOWICACH 8 maja 19'54 r. ZOIsta'la ,olwmta Wojewódzka WylStawa Szituki Lwdo'wej Śląska w Katowica'ch, ,będąca rezultatem konlklUll'sów powiatowych, org,ani1 Katalog. Wystawa Pamiqtkarstwa Poha!ańskiego CBW A, Zakopane 1954, s, 32, zowarnych iW 1953 T, w Częs,toC'howioe, KloobucU<'u,Z<awierciru, Wiśle, G<>le6LJOwie,Jstehnej i Koniakowie 2. Zgromadzony m<J.'teriał 'VI ogólnej iI:o~ci5'OO ek'srpon-atów, mający rerprezentowaćca'~ość ż;y--vvejjeszcze śląskiej sztuki Iudowej, za'wierał przewagę .strojów, hiaftÓow i korlonek. Szereg lIal'€lk wlstrojach Is'lużyło za materiał pogląldowy dla zesr;ołó<w świetlicowych. Pioz<atym na wystawie były reprezelntowalI1e: ceramika z Sie""'ienza, iSTebrn'dtiWo ci.eszy6sikie, pisanlkars'iw'o oraz częśdo'v\'o tlk,a'Ctwo, głównie z pow. Zawiercie i Częstochowa, Rzeźba i malarstwo, [pochodzące ,głównie 'ze środlowLsk górniczych, IstanowHy rodz3j 1:wórlCzości .ama'tonskiej, Iktóra związana 'jes:t 1: itwórczrością ludową zarówno !poid 'Względem tematycznym i formalnym, jak Elrodowi'sko robotnicze jest !Związane z ludnością wiej'tiką Śl~ska. Ca'l-oM: wystawy, eik.sponowana pod kierolwll1ictwen1 naukov.-ym znawców kul'rtury ś'ląsikiej, r€lpreZeDOOwdla dobry poziom arrtYlstyczll1,yi nlaukl(Jwy. WYSTAWA OBJAZDOWA CBWA W romach WyIS1aIWQbj<a2!dlQwych Centra1n,e:go Biura Wystaw Artystycznych w Warszawie została zorganizowan'a wystawa sztuki ludowej, II'Il"zewiidzi.C:!n18. na ,objazd ,głównie wojewó'dztw 'Pl(Jłiudniowych. Wystawa 1;), o charlaktoerze vgólnop'OlJsikim, ze wzlględu Ina ograniczoną !powierzchnię Wyisiawcwą ani nie wycze11J,ala 'Wszytstkich Z<a'ga'cinieńsztuki ,loo'Owej ani nie mogła 'Pokazać W1s'z.ys1Ikichjej odmian ;regioolaJnytC'h w 'całej kralsie. Wslkaz'Y'W"l8.ła jedynie na ml(Jmen'ty najwaŻ1niejlslZe tego problemu oraz na Illiajbardziej r€lPrez'entatyw,ne 'techniild w 'ró:bnych region-arch kroju. Ze względu na nierównomierność rozwoju sztuki w różnych regionach. a także ze względu na dość różnorodne i n:,ejednolite formy jej wytworów plastyczlIlych wy/stawa nie mog~a 'być Irygorystycznie Ipodzielona w€\dlug regionów. Połą,czone więc w ni.ej zc~stały wytiW'Ory IPrz€lde wszy'sltkim z regionów kulturowo pokrewnych, a układ podporządkowany został zasadOom ekspozycji plastycznej. Eks'ronaty pochodzące 1: wystaw i konIkursów orgarnizowanytch w latach '1946-10013' zr(}sita~yrozrrnies2iCZiOnew jed-ena'stu s/pecjra]Jnych gab~o1ach. W zeislPo'1eipiel1V>1szymzoStał,a poikaza,nl8.'sztuka Il\l'd'OowaŚląlsika, Opolszczyzny, Ziemi Luibusikiej, :fioonań'skiego i Kujlaw 'z ,głównym uwzględnieniem st;roju i jEgO 'C'zęści, t'kaci<v.;a, ha-icia'1'1s'twa, klQrolI1kaJr1stwl8., ceramiki, rzeŹiby i IplecioDlkars'twa. Liczne 'wytwory s zlilulki ludowej Ziemi Kraik oWlskiej i Podhala s,1alnowily d'1'ugi ze.."lPół'WY'staw<JlVv-Y. Na ekJspozycjętego dzialru złożyły 'się wyrobyslIlycerslkie i rzeź,by, ko ronlk i i hafty, obrazy malowane na palPierze i Gzkle, w'Y'twmy meta'1lorpla'styki góroiskiej, Iczęści strojów 'Oraz druki na ryc, 20 .. • M. Z y w i r s k a, Pokonkursowa "Polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 6, Wystawa Sztuki Ludowej w Katowicach., �454 455 tkanilr.lach, pwje'k,towa/ne ludowe. przez aT·t}'lstów [Jilast}'lków w oparciu teriałyz kOlnkiursu i wy,S'tawy pokonikurs'owej w Katalogu i "PoLslkiej Sztuce Ludowej" 3. o motywy T11Zercizespół 1stlanowiły wytwory ludowe Ziemi MazuJ:'lskiej i Ka.szub, Iktóre rEpezento\\a'ly ilkiClniny, hafty, ,ceramika 'oraz plecionki z korzeni. Dallsze ttrzy zes'r:oły z ł;ogaci'wem wycitnl<l:nelk,itikanil11.i ceramiki _ to ŁowiC:lde i Gostyńskie, Rawlsikie i Siera'dz'kie, oraz Opoczyńskie i Kieleckie. Siódma i ósma gablota zawierały tkianiny, strój, wycinanki i ceramikę z FCldlasia i KU!1pioWlszczyzny. WYSTAWY Ostatll1i ze,slpół przecls1l<l1WiałrPwduiklcję CPLiA, która :bazuje na sztuce ludowej różnych regionów. W dziale tym znalazły miejsce również niektóre [prace lI:ow!st1a'łe w wyniku wSlPółdzil<lł.ani.a art}'lstów z twórcami ludowymi. WystaWl<l, zaopatrzona rw lPowiel{Jlny przewodnik, opracowany przez K. Fie:lkiewicza, ,była ekJsrp'oll1'G'wanla w 1954 r. w NOWej Soh i Bytomiu, a rw J9'5i5 r. w Opolu, LruJblinie, Palbianica'ch i Si-eradzu. ZAMKNIĘTY NA WYCINANKĘ KURPIOWSKĄ Konikurs, mający [la ,celu Z/CllsileniezlbiroTów Mi:ni'sterl>twa Kul'tury i Sztuki dla celów wy.s-tawowych, argraniczrony Zlclsta'łido znanych z poprze_ dni/ch Iko>nlkurlsówwytworów ,wydnankarek powiatu lPułtUl~ikiego w woj. WIa'TSz,awisikim. Fqprz£'dzony <a'k'cją stYP€lndialną, przyniósł on stosrunk1o/Wo dużu materiałru zarów,no 'o chara,Merze tro'dycyjnym, j.ak i bardziej poszukiwav.:czym, 11\:<,;órczym.Za I1JCl'j,lepszeIPr,ace ,zclstlały przy7.nane nagrrody i wyróżnienia. DRUKI ETAP I KONKURSU OTWARCIE PAMIĄTKARSKA WYSTAWY KONKURS '. DO CHIN LUDOWYCH I WĘGIER "KRAJEK" I WYCINANEK W KIELCACH RozsltrzygniĘcie ikon!k'Ul'su w:\,'cill1an-Ed{i krajek, czyli 'tzw. tasiomek, nastą/piło 10 i 11 lipca w Kielcach. Kon[m1'l's' (JrbejmO'Wl<lłjedynie powiat orpoczyński, many z t'clgategro tkactwa i wyci<nanIk8lrstwa. Cgćh:m 2C'stl3ll()In.a'de'słanych ,106 v.:ycinanek 2:7 autorów oraz 70 krajek 17 £lutcr ć"",. Na1eriał Ire(l:rezentl{)wał naog,ół dobry, wyrównany poziom artystyczny, utrzymany W charakterze kultury tego regionu. Prace pochod'ziły głćwnie ze wls'i: Schalwiolly, Między'bÓ'rz, Bukowiec, OgOlll'O wic e, Libiszów, 1V:'CdrzEW,KraŚll1ica, Wola Załężna, Ostrów i SitOWIa. Za najlepsze os'c;gni(cia z:nty:sty'Czr.e 210stały przyzl!tane nagr'o'Cly pienię·żne. Z ek.sponatów ik'c,n'kuncv.y'ch zro,stał zcrganizl()wany w Muzeum ŚwiętorkJrzysikim .specjalny pokaz wystJawowy. "PRZYMORZE" WYSTAWA W SOPOCIE Kron'tYl1lUowanyod roku 1953 kankur.s pamiątika'J:'Iski na Wybrzeżu wstał rozstrzygnięty i uwieńczony powodzen:em. Pozla twórcami ludowymi, głównie z Kaszub, w Kor;lkur.sie wzięli u'dział l<lrtyŚ'ci lPlasltycy, nadsyłając ogółem 1300 Elksponatów. Kcmilsja Ocen ogółem oceniła dodatnio 400 wzorów wykClnanych z IróżnergotwoI'zywa. Twórcy ludowi ~rolsta["czyU ekSipQJliaty głównie haf1ciaT1st:\m i pledonkar.sh\la. LUDOWYCH znajldujemy W drugim kwartale 1954 r. zostały zebrane i wysłane wycinanki na <iwie I1o\'ysta'wywyci,nanek ludlGwY'crhdo Chin 'i Węgier. Do Chin wY'słano 140 plansz, 'specja.lnie {)!procowanych, przedstawiających najbardziej typowe wycin<:nki, jl<lk ró\\nież najwyższe 'Osiągnięcia ws.półlCzesneg>o wycinankarstwa z wszy'stJkich regionów Polski (Łowidkie, Kurpie, Rawslkl()-Opoczyll~'kie, E iemd,kie, SGIl1'nirclkie,Ko~bielslkie, Lubelskie). Wy,sr!Jawa została zaor:atrzona w c{lJI:owie'clni materiał Lrllformacyjny, a w Chiinacrh został wydany w języku chiń's,kim bog.ato ilustrowa.ny Ikatarlo:g. Wy'syłlk.a do Węgi€lr miała ,charaikter podobny, zawieroła jedynie mln'ejszy zelsitlaWmateri,ału na 100 planszach. M-ateria'ł 'do wysyłki na wys'tawy przygotowali pracownircy Mini,gterstwa Kultury i Sztuki na zlecenie Komitetu Współpracy KultUlr.ałnej z Zagranicą, . NalStę,pne 'dwa zes'PDły regionalne obejmowl<lły wytwory Lubelszczyzny, B1a'l'CJst'O't1kie:go i Rzeszo'Wslkie,gJoz prwwagą tkanin i ceramiki z wielu boga/ty/ch Ina tych terenach ośrodlków. W dziale rze'szowskim Inajolkazalej r~rezentG"".ana Ibylra wl£lPókzesna rzeźba ,lrudowa. KONKURS WYCINANEK rw Sopocie z zakresu • I cerami!ld, Krcnlkur's przyczY'nił 'się wyda tnie do wpoTządkowania tej poważnej dziedziny wytwórczości l'udowej na terenie Wybrzeża. Wyczerpujące ma- l WOJEWODZKA DZIESIĘCIOLECIA W BIAŁYMSTOKU' Jedena.srta kolejn,a v.:y1st:awa \Sztuki ~Uld()lwejW Białymstoku, 'lorganizowana W dziesięciolecie wyzwolenia, miała za zadanie podsumowanie zarówno 'Osią.gnięć twórców, j:ak i or'ganizato'Tów żY'ci.a kulturalnego na tym terenie . Na wystawę złrożyły się wytwory wszystoiki'ch !podistawowych techniik arty.stycznychtego '\vojewórdztJwa: tkianiny, odzież i \Strój, hafty i koronki, • Kata!og CBWA. Wystawa Pamiqtkarstwa, 1954; T. T r o j a n o w i c z, Konkurs pamiqtkarstwa w Gdańsku, "polska Sztuka Ludowa", 1954, nr 4. • Kata!og. Wystawa Sztuki Ludowej Bialostocczyzny, 1954. �456 457 ceramika, rzeźba, pamiątki, obru::y i przedmioty zdobnictwa ludowego. Najbogac'iej tyło rE[I:!rezentowane tlkactwo i cerlam~ka - po<w1sze'chne i rozwijające 'się dzi(ljziny twórczości lrt.lJdowej. Z zebranych 6GO ek,slI:()[latów z'osiał,o pokl11ZJanena wystawie ponad 300. WylS1awa otrzymała wyczerpującą dokumentację m,auJkową 5. WYSTAWA WOJEWODZKA DZIESIĘCIOLECIA W RZESZOWIE 22 Hpca w lQśrodku mueeal'nym w Łańcucie 21Q·stała otwarta WOj/;!wódJzka WY'Eta'V.a Rzes·zlQwskiej 6 Sztuki Lu'dowej. Na wytsta'wie zgroma_ dzono 705 EikEI[:.c·natc.w, z który'ch 1(\0 ek'S'Pozycji 'UŻyto 587. Wy'stawa reprezen1ov.ała uaj;l:;ardziej tYI:lQwe techmiiki teg'O województwa zzaikresu tikactwa, neRy, malarstwa, 'Ceramiki, ikoHJmikalI1stwa,:plecion'kansiw.a i s-tolarstwa artystyc.ziIlego, zabarwka'Tstwa i zdobnictwa 7. WYSTAWA WOJEWODZKA DZIESIĘCIOLECIA W LUBLINIE Wojelw6dzlka Wystawa SZJtuki LUJdO'\\CeJj Lube1srzczyzny zClstała otwart.a 2Q H<pca na 2iC.!lT.lku w LUlblinie i włą'cz;ona do CentraInej' Wystawy Ro'lniczej. 2ałcżEilliem tej wyst.awy byłoI:()kazanie naj.lepszych osiągnięć róż_ nych ośrodków wytwórcZlQ&ci Iudowej w :calkresietikactwa, c,eramilki', wycinanek, strojów, hafciarstwa i rzeźby w okresie dziesięciolecia. Wystawa zgTC!Ir..ztizila 'V.iele c'e'nneglO n:a1€TiMu, ze wZlglę-du jednaik n:a o.graniozfQ'ne możliwości organizacyjne i loka'lawe nie mogła óać całkowitego obrazrll szt·uki llUdoVlej tak VI~'jątikov;o bDgatego regicmu 8. Wy.stawa' nie otrzymała rówlllież dolkład:nej Idokumenta-cji w IPOstl11dlkJatal!ogu. WYSTAWA OGOLNOPOLSKA SZTUKI LUDOWEJ W RAMACH WYSTAWY ROLNICZEJ W LUBLINIE CENTRALNEJ' Na 'terenie Centra1lllej WytStawy Rolniczej w LUlhlini'e, w rama'ch działu "W n.aszej Wsi"z(]Is'tał urządzony mały pawilon ISZtuiki ludowej. Bawi,lon ten miał 'za zadanie poikazać w krótkiej !synterzie na.jl~sze osjągnięcia wSlPćłczeS'llej lSetlUikiloolQ'v.;€'j w skali ogólll1Q1po1i:;kiej.Chodziło IQ to, aby wśród zagadnień ,nurtujących wieś współczesną rza.sygnał-rzować bogactwo aTtys~yczne 'pol~lkiej wsi i jej najnowsze os.iąg,nięcia. Ze wzgliidu na sikTomllle i niedOIstosowane pcmiesZIC1Zenie ekspozycja miała możliwośti ,baI"d.ro oglfa:nicoone. Całość wyst:awy ro1llliczej lIlarzuciła • Z. S t a r o n k o w a, Wystawa Ludowa", 1955,nr 2. Sztuki Ludowej w Bialymstoku, "Polska Sztuka • Katalog. Wystawa Sztuki Ludowej WOjewództwa Rzeszowskiego, Łańcut 1954. 7 F. K o t u l a, Wystawa Sztuki Ludowej w Łańcucie, "Polska Sztuka Ludowa", 1955,nr 1. • R. Rei n f u s s, Sztuka ludowa na wystawach w Lublinie, "Polska Sztuka Ludowa", 1954,nr 5. również 'Podział ekl<l[:onatów Is'ztulki 'lJud()wej według województw, co nie ZJaw'.Szepokrywa się z 1P0działem regionów etnografkZ!nych. Dos~-(onały jednalk lPod wrz,glę.dem artystyczlllym materiał 'wyrównał broki systematyki i dz'iał ten postawiony cel olsiągnął. Dał on zwiedzającym obraz bogactwa i pi~ikna n.aszej ISJztJukilud'owej. Orga'nizowani·e wY1stawy 'sztuiki ludowej, iktlór:a cl:lll:lQwilaoc1alalby ścisłym kryteriom 'etn!ograficznym czy muzealnym w tych warunkach i przy ogólnYlchzałożemiach wystawy rolin'iczej, nie mil11łosenSJU ani celu 9. WYSTAWA PODLASKIEJ SZTUKI LUDOWEJ W SOKOŁOWIE Pierwsza wystawa w &Q'kołowie PodlaISkim, obejmująoa 'SIwym zals.ięgiem powiat ,sclkołowski, miałachl11rakter 'c<ilkrywczy. Przygotow.ania do wystaw.,! zost:ały [p()prz€'ÓJZl(Jne 'dokładną penetracją terenu, przeprowadzoną .przez Józefę Dąmbiką. Penetra-cja objęła ,nastlilPujące wsie: Bielany, Brzozów, Ceramów, :CeiElTzby, Jabłonna, JabłClnna-ŚTednia, Kowie'sy, KostkI, Lipiki, Li'I:ika-Chrws'Z'czyńsikie, Łazów, Niowill-Wieś , Pa'del'ewek, Rytel'e-Olechny, Rep:ki, Rybaki, ŚreÓJnie, S,ul(;hodół- :':,\krzeszew, Seroczyn, Stktbniew, Tchórznica, Wólka Rytelska, Wańtuchy, Woje wódki Dolne, Zaków i Zambrów. ZEbrane elk.su:;oiIl.atyze 'Zł:6dany,ch WISi mia'ły pow.ażne 'Z,nJa.czenienau~owe i 'S~ołec'ZIile,gdyż dotąd nie mamy Ż3ldnY'ch !P'Ublikowa!1ych materiałów współczesnych z tegIQ terenu . .E/pośrÓtd300 dosta'l'crzolfiych o-gółem eksp0_ l1JI11'tc.w, glć;\\rue ZLJ<;lktrelsutka'C'tiwa, na wystaw;e, 'ze wzg,lędu na iS'ZcZ!upłość miejsca, zostało <pclkazany·ch tyliko 160 pochoidzącYlch od 108 wytwórców. ZarÓWIllOocema komi'sji, jak i 'wylS'ta'wa wykilizały, że teren ten, .polkrewny zres'ztą innym powil11l!omP,od'1asia, posiada w rzakresie tkaCtJWili!swój odrębny k,olO1ryt i charakter. iDo n.atiwybitniejlszych 'osiągJnię'ć :należą n.a wy's1Jawie duże wiellQni'Cielnico we tkaniny w formie narzut o kolorze czarno-czerwonym lub białogranlatC'Wo_czerv;lQnym, RJl'iny białe 1m.iane Jiulb 1mian'O-bawelJniane, wzorzyste ręczniki i obrusy oraz zapaski i chodniki tkane w pasy. Znalezione zostały również w terenie' piękne okazy czepców z haftem na tiulu oraz cemm.ika. za IIlajl€lpsze lPTace zostały IPrzyzma.n.erJiagrody; c'zęść prac Illl<l,grodzonych zosńala zakU/piona do .cbiorów Ipaństwowych. Do uświetnienia wystawy, jej urządzenia i zorganizowania zjazdów twórców ludowych przyczyniły się wybitnie władze miejscowe i społeczeństwo sokołowskie. Otwarta 19 września, wystawa trwała przez okres dwóch tygodni. Z ubolewaniem należy stwierdzić, że nie została dokonana poważniejsza dokumentacja naukowa. • R. R e i n f u s s, Sztuka Ludowa", 1954,nr 5. ludowa na wystawach w Lublinie, "Polska Sztuka �458 459 r; KONKURS ZAMKNIĘTY NA TRADYCYJNE HAFTY ŁOWICKIE :: i".k.···:. W celu przepr'o\Vlaldzenia ćwiczeń praJktycznych i uI'iCltowania od zapomnienia zanilkającej tradycji 'Clav.mego haf1Juna >odzieży został zorganizowany dla wytypowanych 16 hafciarek lud'owych ze ws'i MaIl3zyce, Kle\Vlkó'.v, Złaków-Borowy i Niedźwiada specjalny, zamknięty konkurs hafciarski. Przed rozpoczęciem prac hafciarki otrzymały stypendia i szczegółowe wy .• tyczne. Z:adaniem ic'h było Uiszycie1Jradycyjnych 'kos·z,u'l ł<>wj,ckich i ozdo. bieni'e ich odpowiednim haftem. W rewlta·c:e 20stlCl,łowy;kQnanych 16 ikoszuI ZidOlbilQnychhaftem łań'Cu1szik'Owym,a 3 haftem pł:a,~lkim o wZIOrach ,kwiatowych. : I :1 ~' I HAFcrARSKI OPOLSZCZYZNY iKoniku;rs'Zlamiknięty na hlCl,]tyopol'skie, poprzedzony atkcją .stypendia~ną dla 10 'Uc2eS1t:nkze1k,mógoł dać przy włlClściwej realiJza1cji nowe próby w za_ kresie haftu współczesnego. Ze względu jednak na n:edostateczny instrukta·ż aTty.stYlCznyw rez'lrJtacie ;przyniósł konkUlrs jedynie Telik,ty tra1dycyjnej opolslkiej ,twÓI'CztOściludowej. Ogło'Szony w'póź;niejs'zej fazie konkurs otwarty również nie d1ał rpQwaŻlniejszych wyn'lków. K'Omisja ocen potr.aktoOwałoa wyn'~ki OIbu 'klo,r.lkuI1sÓW jako pierv,,1SZYetap i p(]l;,,!IClnowiłakonIkurs kontynuować rw 1955 r., łącząc .go z ogólnym konkuTlsem pamiątkarstwa. WIECZOR AUTORSKI CZESŁAWY •l I KONOPKOWNY W 'ralTUJJchpodjętych zdlxYwiązań dla UC2!czenilCl wyhorów 'dio Rad N'a'l'od'Owych z.esrpół pracowników Wydzi.ału Sztulki Ludowej M:nisierstwlCl K'..lL ilUlry'i SZJtuki 'wrganizował dllClmieszikańców Hotelu Robotniczego w WarSZJawie,przy ul. F'O'd,sktCll1b'iń£lkiej wiecZIQmicę artY'.:;iyc'Zną, połączoną ze 'spotkaniem młodzieży Tcbotnioc'zej z 'wY'bitną wycinankar1ką 'kurpioW15lką Czesoławą K1onopkóWlllą ze 'wsi Tatary, pow. Ostrołęka. W szczelnie wY'r:'e'Łnionej sali świetlicQ\Vejzostały wyświetlone dwa przeżro'cza 'z oOlPow'iedlnią I:o,ga'danką'O Isztu'ce ludowej i o wY'cinance. Czesława K'o!l1'o'r:'kóWIllIa, w pięk'nym 'stroju ludowym, cpowi.edz'ała młodzieży o Iswym życiu, pra,cy tw6rczej i zademonstlI"O'wałoa ,sposób wyciruanila wyci_ nlClneik,które ofiaI'owa1a 'dlia ddkoracji świetlicy. Naza,kończenie wieczornicy HaI:ulCl l'\OWOL\;,a'd wygłc.siła 'W gwar,ze ikuTlPiowskiej kilka gawęd Lu1dowych. W wiecZ'O'I"nicywzięli Uldział paza mieszkańcami Hotelu Robotniczego dział:a\cz'€ ku~tura'lni i CZł'Nlkowie Warsza\V1skieg'o Oddz:alu Polski'ego Towarzystv,,-.a Ludoznawczego. ARTYSTYCZNY W ŁOWICKIEM Kazimierz Pietkiewicz WAZN1I'EJSZE IMPREZY MIiNISTERSTWA KULTURY iI SZTUKL W ZA.KRESilE SZTUKI LUDOWEJ W 19'55 R. Jalklkolwiek przy wykonaniu hartów haJiciarki wyJkazały pewne odstępstwa od ·traidycji, wpr'Ov"ladzają'C pewne CllITlianyw m'oltywach i koIorystyce, na ogół prace (;'dzmaczały Isię d:oibrym 'poziomem arty.stycznym i techniczny;rn. K'omi'sja przyznała hafciarkom IllClgrooy i wYlróżni'e:ni~l. KONKURS INSTRUKTAŻ W celu 'Pl'zyjścia z pomocą CPLiA na C1dcin1kJup.rodukcji wycirvanek i wydmu'sz€'k 'Zc'sita.Jzorgani2.'Owany na tereni·e Lowic:k:ego specjaLny instruktaż artystyczny dla mł:odzieży. Pod \kierunkiem sił fachowych 'iinstI"uk_ taż przer:rowlCldzHy wybitne \Vycinanika'rki ,tego reg:'Onu. l i I t Rok 19.5:5, po'CiClbniej.ak 'W wielu dzieidziol'lach tIlas'zeg'o życia, był również w ·zoal1;Jr€'sie Isztuki lll:ldo\\ej rclkiem .po'Cisum·owań dziesięcioletniej IPra1cypowoj€[}mej, pracy, ,która 'Old1945 r. I1o'zwijałia s'ę w P>o1sce w nowych woa'IUJfikl<lJchspołeczny,ch, geos'r:odarczych i kulturalnych. F'crwaźn.a roloa, j.s:ka r:T'Zy~tadła artystycz'nej twórcz'ośei lud1owe:j w procesie ,t'worzenia ISooja<!is·tycznejlkultUlry na'rodowej, zoobo'wiązywa'łla zarówno 11l2.rukę,jek i r:mlktykę 'do ·£rt:mier.nego s'r:<>jrzeni.an:a d.roogę prz'ebyią, IPrzeanaI1z'Ow3Ini'a z,arÓo\Vm'o ;Q1siCignięć,jak i błędów or·az do wytyczenia pel"Spel>:_ tyw !l':1Cl 'Cl.a.]iEzą I=T2ys'ZłcŚć.TiC.lkiteż 'chaNikter miała na 'cdc'inik'lltearetyczDym 11:1o.gólno]:'01I~ikaKOll1.'fmenojlCl Nauikowa w ,sprawie badań nad :sztuką, zorgan:z·owana w okresie od 30 V do 4 VI 1955 r. przez Polską Akademię Nauk i Państwowy Instytut Sztuki. Wygłoszone i przedyskutowane na posiedzeniach Sekcji Sztuki Ludowej i Folkloru 4 referaty poświęcone sztuce ludowej przyniosły zarówno naukowcom, jak i praktykom w:€le cennego materiału. W wyniku obrad zostały zgłosz'one odpowiednie wnioski i dezydera·ty na przyszłość l. Rok ten był ,równi'eż obii,ty w powalŻ1ne wyda'I'lZenia na odc~nlku proktycznej działJalmoości. Odbyły się 'dwie wielkie imprezy ochariakterz'e :ogólno. I=oklk'm, lCll1iawet miE;·dJzynarod'owym. które wymagały wiele !Wysiłku ad organi'zatoTów i 'twórców. W 'Związiku z V ŚWiat>owym Fe::ńiiwatlem Mł>odzieży i Stuiden.tów został zOl'gani;x:-wlClny Ogóol1nc,!=olslkiK'CInlk'llrs Sztuki LudlQwej. Najle;plslZ'e prace z tego ikc>r:d{'UT~U ·z'C'st.ao1y ZJg{o.sz·cnedo 'konikuI'isu międtzyna:rod'owego. Odbyłoa się rÓ'wni'eż iW jesieni tego roku Ogóln'oP>Q-!lsk:a Wystawa Sztuki LudO!Wei, ekis'r:iC'ncwlall1a rw FałiO.'cuKultury i Nauki. WcJkresie .oołego roku od:bywały się Wojewódzkie Wy s,t:a\Vy DziesiędC'lecia w Olsztynie, Gdańslku, Wro'Cławiu, Łcdzi, Krakoowie, ClPvltU i w WiCl'r's'zawie. OGOLNOPOLSKI KONKURS SZTUKI L UDOWEJ D1a uczczenia V Elwiatowego Festiwaolu Mł.cldzieży i Stu'Clentów oPdkój i }-lrzJ~jażń Redla'k'cja organu śFMD, "Młcdzież Świa,ta", ogło~iła międzyDIClTcdowe iko;r;kuI'SY Illa twórczo'ść, w tym: również na sztukę ludową. 1 i • "Materiały do studiów i dyskusji" 1955,nr 3-4, s. 341-45'. �461 460 WOJEWODZKA I l.·, < W związku z ,piOwyż;szym zostałogłos'lony przez Folski Komitet Org.aniz'acyjny Cgćl!EcI:o.1.:ikiKor.lkurs SlZluki Lu<l<owej. Konkurs ten, poparty akcją sty.pmdialiną, odiPc'Wi£ooim zaopatr,zeniem surowcowym i inlstr\.llktażem tereUlowym, był Irealizowany na terenie kroju 'przez Ministerstwo KJultuJ:y i 8z't'lAlkiomz jego 'organy terenowe, OPLiA i ZSCH. K'O'n'kur,sem zostały objęte wszy.stkie ,techniki artystyc2Jne sztUlki lwcirowej, które są dziś je.>zcz,e wprrawiane. W rezuLtacie ki]kumiesięc'znej pracy organiZiCliCyjnej i tWÓ'l1CLej zebrano ,na 'konkuJI1s ogółem 4;2'05przedmiotów 'sztuJki łudowej, które 'według t(octni:ik [:rL~dlsta'wiały 'się naslę'pująco: rzeŹJba, 'SIlycersltwo, ma,La'rstwo :3'62;,wycinanka - 1415; cerami'ka - 636; 'tiklactwo - 506; hafcia'rs,two i k'O,rorr-.JkaTlsiJwo - 294; zdobnictwo - 105'2. Specjalrne Komilsje Oeen w WIarszawie w 'okresie od20 Ido 28 V poddały Qcenie calcść mat'eriału, kWIa'JifilkująiCautorów do rnaglf6~ oraz odiPowiedlnie mtI:();natty na Kor.kuTs M':ę<izynarcdowy . W zalkresie ItkJalCtWIil IPrzyznano 187 nagród ma Isumę 413300 zł, w htafcianstwie 3G na,grody na 16900 eł, IW :rizeźbie i mal'af'sltwie 42 nagrody na 24 '800 zł, 'w wycinkar.s:twie 19 =g'lród na 8000 zł, w zdobnictwie 40 nagród na 14950 zł, w ceramice 34 nagrody lIla 19 '500 zł. OgółEmi prZYZinan10ni<lgród lPienię1mych na 'sumę 127450 zł. Fonć.<1'to niektórzy tWÓl'Cy 'otrzymali w fo'rm':e i!JJaglrody zapl'O,s'z'enie do uidzila'1uIW Festiwalu. Ogólna ocena pro,c we wsz~stkich ,techni!k<lch wypadła iPcd wzgl~ld€m ,artytStyClZJnymi z<lchov,,1<Iuias.tylu 1udiowego n,ald'zwyczaj pozy1ywnie. Flra<:e nagrodzone ,zolS'lały pakaZ2JDe na specj'alnym ;pokazie w gma'chu Za,chęty. Do KODIk!ufi5uMiędzyni<lr'OdO'\vego zosi<lły :zgłoszone prace 97' wytMrórców: 'w .tka'Dtwie .20, w hlli'CiarsLwie :i ikoronkarntwie 20, IW wy'CilD2JDki<ll';stwie 9, w zdo,bnktwie 13, w TzeŹJbie,mta,larstwie i 'srnycers'iwie 12, w ceramice 23 wytwórców. W Ikonkur'encj i międzynarodKllwej, w której Ibrali udzwł wytwórcy prlzedm:otów ,sz,tuki ludowej całego świ.ata, z Polaków uzy,sikaolinagI'(JIdy: Dominika Bujn1o'Wls1kaz Węgl''Owa Z<l tkan~nę "Droga pr,zez iWieś" - złoty medal; OlimlPiaJaf'Ols:zewkz z Janowa S'Ckólskiego za 'tki<llninę ,,Korowód festiwalowy" - NGlglro<lęJ€d:niOści; C!2esl.awi<lKon~ikó'Wrna z Tatar :Ztawycinankę "Pał.aic Kultury" - brąz'Owy m€.'dtal; Frondszek Horak z Cieszyna 'M wyroby srebrne - srebrny medal; Janina Polak z Żywi,eckiego za hafty tiulo'W'e - brąZ'Owy m·e'd<ll; Tarncrwslki e Krak'o'WIa ZJaSIz'opkę - Isrebrny meda,l; Józefa StryooaI1ski<l z Lowi'C2<l:za "pająki" - 'dyploam; Stanilsl'aWla Bogus'z z Łowi,cza 2<l wydmuszki - dY'plom; Jan J,a,chimi,ak z 2.alkupćllnego ea obroz n<l >szkle - Naglrodę Pokoju. W tym konkursie Pol,ska uzySkała 'naj.większą ność nagród i wielkie uznanie ze strony cudzoziemców 2. 'Katalog. Międzynarodowa Wystawa Sztuki Młodych, [W:] Sztuka, Warszawa 1955; J. O r y n ż y n a, Polska sztuka ludowa na tle V Festiwalu Młodzieży i Studentów, "Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 1. WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WOJ, WARSZAWSKIEGO 2:5 IiI!I W ~i<lliMPK w W.ars,zawie zQlSlta1.aotwtarti<l W)'\S'ia'Wa Sztuiki Ludowej W'ojeW'ódziwa W.o.lrszaws'kiego, zorganizowana przez WY'dział Kultury i ZSCH. WY's,tawa ze względu na krót,ki okresprzygo~lowa'Wczy n:e reprezentowała w dostateczny sposób bogactwa sztuki ludowej różnych regionów tego województwa. Wię'kiszość jedn.ak dostarcz'onych eksponatów była na <lobrym poziomie .artystycznym 3. W związku z otw<lrci€m vl'yst<l'wy zosia'ł zargarni'lowany przez ZSCH zj<lIZidtwórców Lu'dowY'ch, w czasie k,tórego wyróżnionym uczestnikom 'zostały wręczone nagrody pienięźne i odznaczenia państwowe. WOJEWODZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ X-LECIA W OLSZTYNIE 8 majta ,1955 '2!Q'srrałaO'l<\vtartaw Muzeum Mazurskim IW Olsztynie Wy-stawa Sztuiki LooC'wej tego woajewód2ltwa. Na wy.Ts'tawie, która miał,a pokazać całokształt dorobku dziesięciolecia, zgromadzono główni,e mazurskie tka- . niny i s,zmaciaild acr'tY'srrycz:noe. iPo ra:z pierwszy nra wystawie 'zn<llta'zły Isię mazurskie wycinanki, ceramika oraz odtworzone kilimy i dywany, jako też m'Odele zrekcnstI'U'Q.wMly<ch m<l!ZurSlkioch.strojów Ludowych, Iktóre z,o'S/tały opracowane przez tamtejszych badaczy i instytucje w oparciu o materiał nauikowy'. WOJEWODZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ WE WROCŁAWIU W r.ezuUacie działalności wrocławskiego Zakładu Etnografii i pracowników n.aukowy'ch Muzeum, przy wlS<pó~pr<acyWydziału KruJiliury PreZyldium WojewćJdzkieti Rady Narodowej .otwa:rto 8 VJ 195:5r. Wystawę SztuJ1d D01nośląskiej w gmachu Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. Pierwsza tego 1'0dZ!aju wy]s:taWi<Ina tym iereinie miałta chaTalkter odkrywlczy; zademCIll'51trowała 011JaIb()g::IJtymateTiał terenu, 's,zcZ'egó1Jniew d'zied7!inie s!przętÓlw, meblarr-lStwa, rzeźby (ule) i zdolbniotwa. WY'Sitawa przy<c,zyni1a się d'O bo:gatego wyeksponowania działu etnogI'afilczll1eg,ow Muzeum 'i do przygotowania przez !l1tau1kowców Qd'P'owiedm.i::h . O,proc'Owań. Zebrnne mate'l"iały mogą mieć <również znaczenie praktyczne dla pamiątkarstwa śląskiego. WOJEWODZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W OPOLU 22 maja zolsita~;aotwarta w Muzeum w Opolu wojewódzka 'WYstawa reprezentująca dorobek zarówno przeszłości, jak i dziesięciolecia sztuki ludowej Ślą'skta Oip'P1skiego. Szczegó1lnie ib()gaio pl1z00.s,tawiały .się 'stroje l'U'doO'We, , C Y w i ń s k a, G e r l a c h i R o g a l a n k a, Wystawa Sztuki Ludowej jewództwa Warszawskiego, "Polska Sztuka Ludowa", 1955, nr 3. • Katalog Wystawy Sztuki Ludowej Warmii i Mazur, Olsztyn 1955. Wo- �462 463 cd'nale'z"lOne W terenie i lUZurpeffii'<meeksp<:lnat!ami z wystaw poprz'ednich. W ciZasie wY'st<lwy C'dbyły się WY'Sitęry zeE'r;cłów regi;Qna1lnych. Wys,tawa mia.J'a poważne '~nlÓcze:nie ku}t.ura~ne i ,społeczne, 'a na o·dcinku naukowym odkryW'Cze 5. WOJEWÓDZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ niej: iCeramilka, IElrtrzęt, wyroby r;łecklTlkarSlkie ,i iSiI1ycersikie,rzeźba, obrazy oraz liUidiOv. e stroje zrekons'truowane 'Przez CPLiA. Cal'ość wy,stawy U'systematyzcwana hiSJtor)"czlnie, uzupełniona fotogiramami z zakresu architektury i ekrall1ami problemowymi wypadł,a dodatnio 8. W ŁODZI Wy.,talv\"IC1 wojewódzka otwarta 8 maja w Mł.cidzieżowym Domu Kultury dzięki dobrej ekspozycji i bogactwu eksponatów stała się poważnym wydarzeniem artystycznym na tell"en'e Ł·odzi. Zorganizowa,ny przez ZSCH Zja.zd Twórców Ludowych przyczynił 'Się do wyjaśnien:a wiełu 6p'l'aw art ystycwych i or'gall1iza'cyj'nych. Wyosi'awa objęła il=C1n",d4'00 ibapd'Z'o'dobrych eiks!ponatów i znaliazła podsrumo'Wl3n'iew c<bE/zernym i dobrze opracowa'nym ,kl3talo,gu 6. W oal'cści wystawę trzeba zaliczyć do najlepszych wystaw tego typu dziękdd'cbej ·zes[:ol'ctv.·ej 'Pracy <!ziała'c;zykruLtury i CPLiA, plta'styków, muzeologów i 'etnografów naukowców. Ogółem ,twÓircom p'["zyzlI1I3no73 nagmdy na sumę 2,5 400 zł. , OGOLNOPOLSKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ KULTURY I NAUKI W WARSZAWIE W PAŁACU W :sier'Pniu ,została 'Ot'Vv-artaw Gdl3ń'sku Wystawa Sztuki Ludowej Kas'zu1bskiej, 'ZIOrganizowana przez Wydział Kultury WRN oraz W·ojewódzki I;cm Tv. 6rczdci Lu<lcw'ej w Gdańs:ku. Na wystawie domLnował problem haftów Ikaszll:lbs'kich, }:od<hudowa!ny materiałem zabY:ikowym, oraz pamiątkarstwo 'oZ poprzednich konkursÓIw l1Ia Wybrzeżu. POlnadt.o występowały nd 4 VSitopada w sa1ach wJ'lS1tawowy,ch Pałacu K'u!tury i Nauiki pr,zy udziale pl'lZedstaw';cieli władz }:aństwO'Wyoch otwarta ZJostala Ogólnopol<s'k,a WySltawa SztUki L'L:oGcw'€j.Ctre'lC'wała 'cl11adążenia w Okresie dz'iesięciolecia Pols·ki Ludowej w z",'kresie popierania, op'eki i u'P'owtszechn'iani,a sztuki ludowej. F'lldzielcl11a na dzilały wedłu,g tech.nik i problemów, podib!llKlowana materiałem ł:iE\tcryczr~:m, w~~oazyv.ala 1;13przyls,złe kierunki rozwojowe s7Jtuki ludowej. Eksponowana była na przestrzeni 900 m2 i składała się z ponad 700 ek.:[.c;r.atów, nie licząc fctogr~mów, map, wydawni'ctw itp. Wysta:w,a przygotov. ~ll1a zestała }:rzez ze'sfl:ół rod kierownictwem naukowym prof. dr Tadeusza EEW€I~·r.a ('scE1r.oariu.sz).ElksiPozycję :plal3ltyczną przygot'owali J. Sołtan i O. Hal11sen, }:'I'01e'SoI'owie Alkademii Sztuk Plalstycznych w Warszaw:e. Ek.s'P'onaty zostały zgrcma-ctzone z różnYich inlstytucji zajmują'cych Isię sZJtuką IU'd.ową Q'l"a.zz muzeów. W 'otwla,rciou wy.sltawy u'CZestniczyli równieź twórcy Ludowi, 'Zaproszeni przez Mim"1S1ens'tw'0KultuTY i Sztuiki, oraz Związek Samopomocy ChłO\Psklej. Fięć-ctziesiędu t'WĆir,c'Cml~d'Owym wręc:Z'ono nagrody i wyróżnienia. Wysla v.a IStałl3 lSię v. ażnym wydl3'rzeniem arty's'tycznym ,Sltolicy. Zwiedzały ją ,jj,cz:n·ewyo'ecL!ki z ikr2ju, szikoly, pralcav.l11j,cy 'ku,ltu'ry i 'sztuki, ins,tytuoji :naukowych oraz Isz,eT'olkierZ'€ls·zeSiPołE~c·z'eń,stwl3. stała ,się onataokże przedmiotem zainteresowania wieLu wybitnych naukowców i dzi!ałalczy :Z'agranicznych (NRD, Węgry, Firan,cja). 30 X:I zrwiedzHi w ylstoawę uczestnky Zja'Zldu PO'lsikil€lg'O Towarzystwa Ludozra'''''czeg:o, 'Mó'l'Zy ~\rz~rc'W!ZdziIi dyskUi,~ję Ina temat Wy·sltawy. Ze względu na swą wagę, znaczenie i odmienność ekspozycji wystawa wywołała dyv. iClną dyls,ku'sję, 'sz'c'zególnie na temat eks'Pozycj'i, W oeLu przedy_ sku·tov. ania clSią!gnięć ,j bra'ków 16 XIiI zOoS'tał'a'wTgal11izowana przy udziale artystów plastyków. etnografów, historyków sztuki i działaczy kulturalnych specjal'nl3 dys'ku'sja '1113terenie wystawy. W pezultta'cie ,S'Dwierozono, że mimo bEcików i l11iecClcią,gn':ęćzar6v.lLo w koncepcji, jak i w ekSJpozyoji, w~S1ta'Wa mie.łla :rew"'żLe zr::a.c'zE'lliei IE[.:e!nił,aElw'oje zaJdania. Wylsltawa została zamiknięt.a 31 XII. Zwiedził'o ją ponl3d 2'27 000 osób 9, • D. B a z i e 11 c h, Wystawa dowa", 1955, nr 4, • Katalog. [praca zbiorowa] Łódź 1955. P r z e ź d z i e c k a, Wystawa Sztuka LUdowa", 1955, nr 5. WOJEWÓDZKA WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W KRAKOWIE Otwarta 12 czerwca Wystawa W Muzeum Narodowym w Krakowie została roł~<:zc;r;13ze Zjazdem Twórców Luóowych województwa krakowskiego, ,zoorga.niz'cwal11ymiPl'2ez ZSCh. Zarówl1Io Wystawa jak i Zjazd nie dał.y d'c.statecmego cd'zwier·ciadlenia nlibrzymkh możJ'.wości tego wC'jewódmwa, nieID'n'ej ,cibiete imprezy były w~xiarz'eniem p.cdsuffi'owującym dotychczasową ,pracę w tej dziedzinie. Na Zjeździe w referata,ch i dyskusja'ch zastał dobitniej sformułowany k:.erunek naszej polityki kulturalnej W zakresie sZltruki ludowej. WJ~sta"\'a zaś, re!pT'eilentuj ąiCa dC'robek twórców i różnych ins'tytucY, rul<l3zał,adc,bre i 'złe ,strony różnych alk'Cljiw tym zakresie. Wydaltną rcrr:oc rrzy org~cr1izowani:u Wy'stawy ()ikazały Wydzi.ał'o'wi Kultury PlIS, GPl.JiA, 2SCh oraz Muzeum Etnograficzne. Na wystawie przyznano 35 ntagT6d ,n,a sumę 20850 zł 7. WOJEWÓDZKA 7 Katalog Kraków 1955. CBWA. WYSTAWA wystawa SZTUKI Opolskiej 10 lat la-lecia LUDOWEJ Sztuki sztuki Sztuki W GDAJ.'<'SKU Ludowej, ludowej Ludowej "Polska Sztuka województwa Województwa :1 :1 Kazimierz Lu- łódzkiego, krakowskiego, • M. o Katalog. ryc. 30. Ogólnopolska Wystawa X-lecia Sztuki Sztuki Ludowej Ludowej la-lecia, Pietkiewicz w Gdańsku, "Polska Warszawa 1955, s. 84, �464 465 PRZEGLĄD PRAC NAD FOLKLOREM MUZYCZNYM W LATACH 1945-1955 TrudlIle Il,ata SLĄSKA Pierwsze miesiące 193'9 r. były p.omyślnym okresem d~a plI1a'Cnl1idpieśnią Ludową na Sląsiku. Lalt€m przeprowa!dzono f~na,nsowalIle przez PolJską A/kademię Umiejęt.noŚ,ci pierw's'Ze grupowe baJd.an~ etn<J,graf'cZJne, w iktÓtrych slk'ła'd wchod'Ziły również badalIlila nl1id1Judową' kuLturą mU'zycmą. Równocześni'e w Km'kowie w 'dlI''Ll~aTni Uniwelisytetu JagiieHońskieg'o składano trzeoi tom Pieśni Ludowych ZJ PoLskliego ŚLo;ska. WytbU'ch l\VIojnybY'ł więc ·szczegó]mie dotkliwym dosem dla nau.kowych przec!lsięwzięć foBk,lorystów śląs'kich. Wyniikiterelliowych baldań nie zosia,ły opubliik'Owalne, po wkmczeIlliu Niemców do KroIkowa przerwano druk zbioru pieśni. Odbitych j'ltŻ 16 arkuszy - co stanowiło mniej więcej jedną trzecią objętości tomu dim.t!karlnia UJ 'ZlI:;rclE'zur:ow.a~a jtako pierwlszy zeszyt 1;rz'eciego ,tOJTllll1• W okresie okupacji przypusz.czalnie najwyższą działalność badawczą - O'czywiś'C'i'elnie terelIl<Jwą - l10zwijał S. M. 'Stoińdki, IPNlClUjącynad ,tańcem 'ludolwym nl1i SIąsku w XlIX w. IIinlIli,interesuljący się ludowym aorobIkiem muzycznym (1ąlczlIlie'Ze mną), 2Jajmowali s:ę pracami badawC'zymi margines'Ow'O w chwila,ch wlolnych ()Id'Zajęć w różnyCh, zazwycza1j przygodnych zaw'Cdach. r:c~i€ro o'S'W'CiIb<Jdzenie Istw'Orzyło możliwości i warunki do da'l. SZlej 'Pr~cy, jlaik rÓ'Wmież otworzyło n'owe, niemal nie2'Jnane tereny SIą!S1ka O!pD'I s'k,:ego. Reaktywowa,ny w 1945 r. ['nlS'tytut SląlSlki postawił rw programi'e .swej d7iałalr.cści :szerokie rozwinięcie Ibadań nl1idcałlOklsrztałtem !kultury :I:utdowej i Ipowoła,ł w tym ce~u :slp€lcja},nąK'om~sję Etnograficzną. Jedną z 'Pie1rwszych jej prate ibyłoz'OTglami'Z'Owl2.:n'e w 1946 r. pelIlctrlacyjnej dwurt:ygodniowej wy<prawy na Opollse'Czyznę. Knkuosob'Owa ekipa prZle'P'l'owad'zHa wówczas oOrie:J.tacyjne b,idania od pO'Wiatu ole:,lkie,go aż do liad,b'orskielgo. Nies'tety, nie były one kontynuowane. Instytut Śląski przyłączony do Instytutu Zachodniego przeniósł swą siedzibę do Wrocławia. Badania na Górnym Sląsku nie biorąc plod U'wa,gę jeid'no,stkowycl1 przedisięwzięć, iSltlanęły. Były Ito - 'ogólnie mówiąc - niedobT€ Lata dla badań Illau'kowych GÓrn·ego .S'ląs~ń:.a.Przes'nały wychiCid'zić "Za~ranie Śląskie" i "Odra". Brakowało 'iiTl;Srt:YDl1'Cji 'organizującej badlan:a lIlauk'owe ·omz możiUwoid publikacyjnych. Obi'e'k<tywnj.e :przyznać jedrr:.a!knależy, iż działaJjąiCy lIla Slą:sku f'O'11k10rzyścinie oIkaiZyw.aHs'zerszej, sarrcd'Zielor;ed przed'Si~lbiorczości. Jedyna Ipróba podjęcia akcji groroodzeni'a pieśni ludowych przy pomocy śpiewaczek i śpiewaków należących do Z'Wiąz!ku Sląlsikkh Kół Spiewaczych nie dl1iła porważnilejs~yclh rezultatórw 2. R'o,sło na tomia'Slt zapotrz'ebowl1inie na materiał r:zecz:owy z wszy,gtlkich 1 J. L i g ę Z a S. M. S t o i ń s k i, Pieśni Ludowe z poLskiego Kraków 1939, z. 1. 'J. L i g ę z a, Kontynuujmy rozpoczęte dzieło. Spiewak, Katowice SLqska, t. 3, 1947, S. 11. dziedzm twó'rczości 1u1dowej; :pla.styki, muzyki, tań10a i li,teratury. Z.apobrzehawanie wysuwane Ibyłl()prze'z setki zeslPołów a'rtystycznych, k,tóre '.3ZJuum·ły go dla 'Powiązania lSJWych'Programów z wlartoś'Ciowym, ludowym dOT'olbikiem regionu. M:ożna p<JwieidJzieć,iż z rokJu na roik 1I'0iSł'O parde społeczne w kierunku podjęcia badań nad foliklorem, wydobycie 'zeń wszys'tkkh wartościowy'ch, rpo,::;tęj]JowychItrady,cji. Ten poważny i c·enny wzrost faU zainteres'OWlań rpcid'sycał icly~Jkusję w<JIkół koniecZ!l1l()śois'Zerokiej akcji 'Zibieraczej, badań lIlauKowych folkloru, 'CONl'ZlbaJrldziej mobHizując Q:pmię pubHczną. Wyldarz€lniem przeł,oml()wym <dla ba>dań fo~kloru muzycznego był, jak wiadomo, })esń;iwal P01slkiej Mu'zyki Ludowej w 1949 .r. Wa'l"tość artystyczna z,aidemOil1,strowanego wówc:z:as dorobku ludowEg'O przeważyła wS'zy'S-tkie op<Jry i truidbOOoi. Pirzy Państwowym Illisty;tude Sztuki !powołano s!p€cjalną komórkę naiUKoOWą, z z!ad"l'niem Z'Ovganizowarn.ia i kierowania alklcją zbieranj~ folkloru rnuzyc:znegl() na 'o>hsza'Tzecałego Kraju. Tak pO'\VIstał<a.aJkcjazbiera:nil1i,ktÓ'ra Iswym zalsięgi'ern objęła również SIą1slk. iBiędolecie 19~5~19'50 oikreś'1iłem jako 'brudne ,llalta dla sprawy badań f()i}ikl'Oruśląlslkiego. Jest 'to <J!kresniezn.ail1eglo dotąicl Wlzrosltuzamteresowań :Doliklore.ffii Tosnąleego nań zapQt~z·ebowania. MEo tego earóWlIJ.o rw akcji 1Jbiemm'ia, jak i w zaikresie !prac IbaidiaWiCzychpanuje :poza jeldnos tkowymi przedLSięwziędiami zastój. Now<e to["y akcji zhiera'czej Na tym tle inicjatywa Państwowego Instytutu Sztuki rOL~poczęciasystematycznej akcji zbierania folkloru muzycznego nabierała szczególnego znaczenia. Stwarzała ona okazję do wyjścia z niepokojącego stanu. Gdy PIS zwrócił się do mnie z propozycją zorganizowania ekipy śląskiej, zdałem sobie sprawę, że należy wysuniętą inicjatywę jak naj rychlej wykorzystać. Dążeniem moim było skupienie wszystkich, którzy czynnie zajmowali się kiedyś zbieraniem pieśni ludowych. Oparcie się na terenowych współpracownikach, niekiedy z mniejszym wykształceniem muzycznym, ale z terenowym doświadczeniem i praktyką, było swoistym nawiązaniem do żywej na Śląsku tradycji ludowego kolekcjonerstwa, w którym obok nauczycieli i księży uczestniczyli również chłopi i robotnicy. Oczywiście obecnie nie chodziło o akcję masową i do współpracy wciągnięto naj wybitniejszych zbieraczy, jak Stanisława WaUisa, Jana Tacinę, Jana Brodę czy Edwarda Makoszę. Grońo to uzupełniano młodszymi współpracownikami, absolwentami lub studentami PWSM jak Adolf Dygacz, Ryszard Pi,erchała czy Ma-:rian Klimczyk. Energiczne prace organizacyjne doprowadziły do tego, iż ekipa śląska pierwsza przystąpiła do akcji terenowej. \P<Jdstawowe :założenia programowe i metodyczne ulStallollle 'zostały dl1a całej akcji w Instrukcji w sprawie zbierania polskiej pieśni i muzyki Ludo~ wej, opracowanej przez M.i J. Sobieskich (Muzyka, Warszawa 1950, 30 "Lud" t. XLIII �467 466 s. 30-49). Dawała ona zarówno ogólne wprowadzenie teoretyczne, jak i wytyczne d edIl'oli tej metC'dyki i techn:iki pracy 'tereIlJOwej 'Ob'Owiązujące wszystkich współpra'cowników akcji. Sprawą kierownictwa ekipy było o'Pracowlanie pLanu prac teretno'W):'ch ora'z 'CZlU/wlanienad właś·ciwym !prz~biegiem całej a1kicji. Jeżeli chodzi o ekipę śląską, miała ona objąć teren trzech województw, tj. lkatiOwiddego, 'Opolisikiego i 'wr'odaJWskie~o. R'ozległy to ObS'zaT i do tego, z wyjątkiem Górnego Śląska, posiadający bardzo skąpe ilości opublikowanych materiałów. Ponieważ utrwa~ania zebranego materiału miano dokonywać nie przez zapis ołówkowy, lecz nagranie na taśmie magnetofonowej, faktycznie akąą zbieraczą należało objąć lcały ten wieJ.lki teren. Z uwagi na to, ,iż większość pra,cO'wniJków iPochodziła z 'Woj. kialtowickiego, pralce rozpoczęto n,a tym 'tere'Irie 'oralZ w u;J'ow.clerslkim WiOj.opQ'liskiego. Poczy,n1ając od ,19'51r. rozsZ€lI'Z<lInoją na terenie WQj.opolJskiego, a od 1953 r. -objęto poszu'kiwan,iami woj. wrocławskie. M'O'ŻJna 'przeto powiedzieć, iż organizacyjnie alkaja w lciiągu rtrzecih lat zaik'otwiocz,OIll<J. 7Jos1tałlan,a całym terY'torium przydzielonym eikiiPie śląsIkiej. Nim przejdę ido ·omówi·enia pięcioletniego dorolbkJu, chciałbym 'wspomnieć o waru'nkach i ISJ'lsltemie'Pracy, jak lI'ówn;eż o współ,praoownilk,ach, których z.aslugą !są U1zyskane re zwtla ty. Zasadnkz'o aikcja nie 'opiel'ała 'się na pracowniikaiCh eta:towych, 1e:z pocz1łJtkDVv'O wyłącznie lIla umownY'ch. DQpiero IWlPÓżniej,szym Qlkresie ekipa uzyslkała dwa eta.ty, w tym j'elden adminljlst11acyjny. Umown.i pracownicy mogli llrolCe terenowe iprowadzić jedYlIlie w w01nym czasie. Wpływwo to oC'zywiście na tempo pell1etJnacji i rozmiar 'zebran~glo mateJJiału. Odgrywał rolę ró\\Onież 'braik wla~nych środików l'Okomocji - poza rowemmi - 1ak iż pracowni'Cy tereIl'owi od lliajhliŻJsz.ejls'ia'cji czy przy<Sltaniku autotbUlSlOrwego węd1"OwaH do dallszych 'wsi. pieSlZo. W następ'sńJwie tego peneimoja terenu, zwłaszcza tI:O'czątkowo, IOldbywałlasię wzdłuż i'Sitnie~jących linii IkomUlnikacyjnych, a dopiero później cr;),QlSlzuikirwa'l1i~a poczęły d'ocied'ać głębiej w teren. Właściwie akcja powinna się nazywać poszukiwaniem a nie zbieraniem :t1o~loru lffifUiZycznego.F'Olszukiwania bowiem 'Sltanowiły li ,stanowią 7la:7JWYczaj najfdłuższy i InlajŻ:mudniejszyoikreSo pracy teren'O'welj. !Ileż to trzeba przetrzymać zawodów, cierpki10h rozczarowań, by od'na'leźć dobrego wyk()lI1Jal\V'Cę. Znacznie Łatwiej oiJnfolI'matona niż wylk'cnawcę. E1tnogra.fowie niejednokrotnJie narzeJkaiją lIliapodejrzliwą nieufność chłlOpów, na wielki wkład wysiłków, by ZJdJOIbyć lZlaufanie i przyC'hylIliOść in1ormatO'ró1W. Z wywołaniem czy uzyska.niem gotowości śpiewania jeSotS'praw<l jeszJcze tr,udniejlsza. Starsi 1nforma1Jorzy _ D kt&ryah 'nam 'sZ1Czegó1niechodozi1o - używaLi ca'łego arsenału wymóweik. A ,to zasłaniałisię wiekiem, w którym jouż "za czym inInym <l nie ś'piewaniem na'leży pa,tI1zeć", a to za1pomnien::em, braikiem zębów, dychlawicą, ochrapoqialościq., zanikiem nuty ·itd. Niektóre z p(JIdawanycil ~rz~.czyn rzeczywiście 'Ultrudniają śpiewa.nie, lecz jeśli tY'liko pamięć glos .QPllsuJe, warto 'Przełamywać iCpory i wymówki. Sl8.mo 'zibieranie, '~'. za~1s~anie tek1stu i melodii,ch'oć połączone z innego. rodzajU" trudnos<o;aml, Jest lnajpI1zyjemniej'szym etapem p rac· t ereno. z1k' .. v.:Y h D IQ CILCo'\\ilą.ow pracowlIlilka terenowegiO należało dokonywanie zaplSOW w nutach I słOWIe, zbi,eranie dokumentacji, tj. bliższych danych o wykona:vcy: ~ego rep~rt~~rze oraz przygotowanie go do nagrania. Z tym by.wało. w,,:,tnlez \VneIe 'l 1T0znY'ch'kłopotów. Na przykllad naŚląsiku OpOlI~:~ mekto~l"zy wyklOll1l8.WCY nie chcieli śpiew<lć do mikrofonu ,bo - jak pótmeJ'sze T'Clzmowy wykazały - u1ważaU 11.0za pewneglo rodzaJ'u pol·t akt' .' . I yczne . ~w1,wlwan~e. Silę. Przełia:mu~jąc te 'opory 'VII'lSPółrpra-eownicy terenowi przeprowadzalI meJe Il1Cikr'OtlIlle Ip{)ważną pro1cę 'uświ'adamiającą. iPDza (terenem O~OVSiZlC'zymy lIliec'hęć d·o milkrofonu powodowała ruowość prOlPOzycji iktóre' meznJany<ch S'~'U':U:ÓW ~Piewaj.'łcy mniej lub 'Więcej Isię OIJ)iawial.Waito pr:z: tym za.~<l~YC, .1ZP'O TIalg'ronlU,ku rzdumi-enilu 'otoczenia, odtwarzano ultrwa~'O~ep1es'm. Na.}barl~,ziej zdumiony wówozJals a przy tym nieco Zlaiklo'Potany y. WYkona,w~a.. ~I.elokrotnie bacznie się temu przyglądałem. Niektórzy byh wstr.ząsmęcI 1.Jl8.kibYz pewnym lękiem patrzyli na taśmę. . Zebrony maltenlał przed nagraniem przeg.ląidiClll1Y jest przez kierownika ebpy, .ik.tóry ~waUfitk.luj'etJo, eo zO's'tanJieutrwalone n.a taśma,ch, a rco :i"O'stanie w zapllSl.e ołowik-owym. W okresie pięciolecia byli współpracownikami akcji: Józef Besztak (,pow: ~zęstochQ'Wa), Jl8.n Broda (iPow. Oies.zyn), K'lara .1 .A:doMDygacz (!pOw. LuiblImec, ~tI1Ze~lce,?,plOle, ~Idniik, Koźle, Zawiercie), Marian. K'limczY'k, (pow. BędzlJl), FranCIszek Llgendza (pow. Oleśno, Kluczbork), Edward Mąkosza (pow. Częstochowa), Józef Majchrzak (Dolny Śląska), Ryszard PierC~<lla (!pow. Rybniik), Ja.ru Tacina (pow. Cieszyn, Psrozynla, Ryibnik), St!amsław Wa1JlilS'('Okręg iPr.zemYlslowy). A~ell'dy ard~iniJStr:acyjne i illIoohiwum p'I'OWIadZli~Józef Ma1J\lIsZ'Owicz. całOŚCIą pra'c ,ek1lPYkl'er'o'VII;ałJózef LigęZa. Praca terenowa była szkołą dla młodych folklorystów. Jedni z nich rośli :nraz iZ rOZJWoj~ma.kcji, iiIlnJi- a byli i ltaey -:- nie OIkaza'li osc)bistego zamteresowama l przechodzili do bardziej odpowiadających im czynności. Fach'owe wyiksZltał1cenie . mUlzyoczne nie 'Okreś~a je.sZtCze .zbieracza. Decydują o '~ym [lII'aca 'W !terenlEil i jej wyniki. Patrząc iZ tego puniktu widzenia na Ulbll~głY'oikres należy !Stwierdzić, iż a:kcja ,przyczYnJiła 'się róWil1i.eżodDpomnozema kadry 'Pl'zyszłychbad!aczy folkloru. ? .. I i [ " I Wyniki Przegląd rezultatów uzyslkanY'ch przez a1k'cję 21bierania folkloru muzycznego rozpocznę od najbardziej ogólnego zestawienia ilości pieśni ludow~h 'l1iagran~h w pos,zczegó1ny'ch powiatlaJcIh w Ilatach 1950-1955. 30' �469 468 ..I Woj. ika tow'i<: pow. Bielsko Będzin " Bytom " Cieszyn Chorzów " Ozęstochowa " Gliwice Katowice Lublin:'ec " p,sz·czyna Rybnik " Zabrze Zawiercie Woj. katowidkie Woj. op ohk ki e 172 486 41 - 3137 - 1394 548 34 547 650 ł585 667 53 283 - 8707 ie pow. Klu'czoork " Koźle Olesno Opole " PrudJn~k Strzelce Woj. opolslkiie Woj. wrocław's'kie pow. Bystrzy'ca Kłodzk1a NamY'slów Oleśni'ca " Oławla Sy'ców TllZebnilCa Woj. wrocławskie W pogranicznych powiatach (Kępno, Rawicz, Wieluń) nagrano 224 pieśni ludowych. Łą'cznie na,grano 10 961 pieśni lu1dowY'ch, Zesrtawienie stlatystyozne oddaje raczej dnteilllSywn()Ść aikc'ji Libieracze'j niż bogactwo s'talnU <posiadania poszczególnych terenów. Choć w przylSzł'ości zmienią się liczby, jednak przypll'Erzc.zalnie ikdejncść IpDzostanie Va 'Eame\' iPowa·żnie mogą wzrosnąć zasoJby opolskie, nic jednak nie zapowia'Cla WZr'Os'tu follklaru do1llloślą.skiego, cczyrwiś'c:e rodzimego. Nie u:'oZl[orządzam podobnym zestawieniem Ili'c'zborwym wedle charakteru i treści zapi'sanych t€lk's1ów. Przyjąć jeclina,k można, iż zn\acrzną prze_ wagę ma liryka nad epi1ką - choć i 'Za'Slobyi odimiany tej ostatru:ej dzięki szczególnie starannym p<l'EZlUkiwaniQmzostały wyda'!mie zwięksZQ[le. Zebrany materiał obrazuje rezultaty poszukiwań w zakresie powiązań wokalistyki ludowej związanej nie tylko z obchodami dorocznymi i rodzinnymi, ale również z życiem społecznym i gospodarczym. Utrwalone zostały resztki pieśni z okresu pańszczyźnianego, pieśni czeladzi dworskiej i chłop.skiej, robotników sezonowych wyjeżdżających ,.na Saksy", emigrantów, górników itd. W zespole pieśni związanych z różnymi wydarzeni'ami historycznymi niewiele już udało się odnależć starszego materiału. Bogaciej występuj.e on I:oczynając mniej więcej 'od 1870 r., tj. wO'jny francusko-pruskiej, .do czasów okupacji i partyzantki z okresu ostatniej wojny. Utrwalony został ró\vnież wls'rółozesny dorobe'k twórczy nowej p:eśni. Znajdują ,się one .je's'lcze nieomal 'wyłącznie w re'rer1u<arze kh ~mt(J1'ów, stanowiąc właściwie prcje1kcje przys:złego folkloru. Ponad wszystkim - pod'O'bni~ jak w innych regionach - góruje phośń liryc=a, !Szczególnie m:łosn.a. Działalność roz'gł'ośni radiowej PolSkie Ra1diD()Ik:azywało alk'cji od .samego pooząt1ku dUŻJOIzainteres'OWania i sł!Użyło jej 'p(Jm(Jcą w Ilc,staci oddawania w'ozów li studia do przepro~ wadzenia nagrtań. Szczególnie pomyś1nie ukŁadała się wSlpó~pfaiC'az rozgłośnią 'karowicką, iktórej d)'lrektor M. Kofta W}"datnie przyczynił 'się do przeprowe'<1'zenia 'Szero'ki:ej akcji 'ltbiel1a<lZ~jza pośreda1i'ctwem radi'Os~uchaczy. ,W 19'5>3 i 1954 If. rQzgłoŚll1.ia1'a ogłClsi<ładwa ikonkursy: pierw,szy poświęcony. zbieraniu dawnych i nowy'ch pieśni ludlO'wych, drugi zbieraniu orpow.:adań. Konik'llll'?y te Ida'ły niezv.'ykJle ,bogate wynrki. Omówię tu bliżej 'kionkurs pieTw~zy z :1953 T. WZi'ęło w nim udzi'ał 1620 uczesl!ników (875 kobiet i 745 mężczyzn), iktó!'zy nadesłali 3'8123 :pieśmi, w 'tym pieśni dawnyIch 24845 i nowych 13 '2174. Najwięcej 'Uczestników, b'O 1153, lPocho'dziło z Górnego i Cie's,zyńsikiego Ślą'Eoka,2:13 z Z'agł(.1bia Dąb:row,slk'ego, 145 ze Ślątska OpolSkiego, a reslz:ta z j,r,ll1ych:sltron PO'lski, je1k również z zagranicy (Zaolzila). OClZywiś'cie Ispor'o nadesłany,ch rpieśni IfKJlWtarzaIo'SI:ę,nawet wielokrotnie.Mimo tego wyu1Iiikisą niezwyikle bogoate i tym cieikaw,sze, że zgodnie z 1reścią .a'Pelu km:ikutr's'Owegl()!IlIades'ła'no wiele tP'€śnd o tematyce 'Społecznej, dotąd zupełnie ni~ ,znanych. Wyniki konJkursu ;przyczymily się wydatnie do i!={)mnoż€ll1iapos:ia'CioanegozalE'OIbtirpiefuJ.i lludiOwy'ch, a jednocześnde potwi'erod'ziły dobitni'e żywotność :zarówno <pTlakty'ki woik'a~nej, j,ak i 'tradycji twórclZych. Wielka Hość n>adesł.anych nowy'ch pieś[)Ji otwiera możliwość badań współczesnego dorobku ludowej wokalistyki. Oba VilSlP0'ffinianekonJkul"sy L1Wiązane są z regionalną a,wdycją Czeladki Radiowej. AudY'cja 'ta r.ada'Wlalna 'Cd 19'512 1'. zdobyła 'S'obie og;romną popu': larnuść dzdęiki za'równo airak<:yjnej fatbuJe, jak <również muzyce ludO'Wejj ~tórą jest bogaroo nalsY'cKma.N-a tym 1O<dl(Jinlku' zawiąmła się w~ółpI'la(ja międizy €IkilPąśląlską artOlzgłoŚlI1lią.W audycji POlPua.arylZowanocieika\\Olszerpieśni odnalezi'olt1e w terenie. Od 1954 T. śilladem zainteresowań fO'1lkJlQTem,posZila ([ównież Hoz;głośnia Wrocłiawska' i tam :prace Zlbieracze a'ik'cji FUS popar'te ,zos'tIały ;pomocą 'lech ..• rukzną, jak również wpI1owadzouo do IProgramu cylklkzną audY'cję Na śląskiej wsi przetrwa~a polska pieśń, Popularyzująca miejscowy folklor. ElkilPę aik<:ji 'zb!:era'nia folkilmm iZ T'o'z.glośnizmi śląslkimi łączy 'więc lS'tała WSlPÓł'PTaCa, k<tÓTejrezul'ta,tem !było poważne ożywienlie popularyzacji folk • loru. KonlkiUrsy zaś iPrzeproVv13.dz(J[leprzez Rozgłośnię KatowiCką 'były powtażinym ,wkłaldem w cał'ciks'2.tałcie prac zbieraczY'Ch dlOkooanY'Ch na Ślą.sku w ubiegłym pięcioleciu. .\ A,l"tykuły i publiikacje Najżywszą a1kcję pqpulary:2!acji 'wgadnień folkLoru muzycZJnego rozwijał mgr Ad'Olf Dyga'cz. Obclk liicznych notat zamieszczonych w "Trybunie R'Obotnliczej" na wYTóimie'nie zasługuje 'aJrty'ktuł o pieśniach satyrycznych �471 470 oraz o z'alk.a'Z.a<:h śpiewania. Zamieścił O'n pon.adto w miesięczmiku "Śląsk LiteracIki" (195'2 'i 19,5,3.) ,trzy obS'ZeITIe,szkice: Szlaloiem opolsloiej pieśni; Pieś'l górnicza na Sląsku; O śląskiej pieśni pańszczyźnianej. Senior folklorystów śląskich, Stanisław Wall i s, opublikował w pracy ,I zbiorowej pt. Pieśń zwycięska (Bytom 1948) artykuł Pieśi~ ludowa na Sląsku, oraz w 1952 r. Sląskie pieśni górnicze. Józef L i g ę z a opublikował serię artykułówo pieśniach ludowych ("Radio i Świat" 1949), dalej Muzyczny folklor Sląska ("Muzyka" 1951), Kilka uwag o muzycznym folklorze górniczym ("Polska Sztuka Ludowa" 1952), oraz Prace badawcze nad folklorem muzycznym Sląska w pracy zb.i.orowej Województwo katowickie 1945-1955, K'atowice 1955. Również Artur W y c i s k opublikował Niemieccy zbieracze górnośląskich pieśni ludowych ("Polska Sztuka Ludowa" 1954). Na terenie woj. opolskiego w "Trybunie Opolskiej" zagadnienia folkloru muzycznego poruszał mgr Piotr Ś w i er Ć, na łamach zaś prasy wrocławskiej ("Słowo Polski,s") mgr Józef M a j c h r z ak. Wśród omawianych zagadnień zwraca uwagę podejmowany kilkakrotnie prlOlblem gónIlic'zego f'Olkl!Orumuzycznego, 'wska,zujący, iż b"lldawc'ze zaint€'r€1S0Wanilalsklerowane ibyły m. in. ,na tę nie opr.acowaną dotąd dziedzinę 1udowego d'oII'OIb'ku.D81s,zym zag.a<dnien:emSiZerzej ·llra ktow.anym w o[TlJoJwianych~n-tyk'Ułach ibyłJo odibkie~:połecZ'nej pI'Ohlematy,kii. Opuiblik'OJW'anewyniki IPl),sZJUkiwań,do'kJumentujące okres pańJS'zczyżni.any, dolę czeladzi czy dążenie wyzwoleńcze, były równocześnie zapowiedzią przyszłych poważniejszych pl'aic. Wszystkie większe publikacje ogłoszone w omawianym okresie są edycjami zbiorów pieśni, a ich ukazanie niewątpliwie wiąże się ze w1spcmnulanym 'w,zrostem IzaplOiTzebowani,a walrtościpwego dorobku muzylki ludowej 3. NajbalI1cliziejiPopu~anny 'charakter mają Idwa Spiewniki ~adiowej Czelodki. zawierają 'one obok pieśni ludowych również pieśnli 'kiOIDIP'O'nOfwalIle S1Pecjallnienla potrzeby audycji radiowych, ']JiO'Diadto niektóre pieśni IUldowe mają Idlodane !przez ,autora audycji, J.PiO'ni'tyc'k1iego, d'oda't\kowe zwrotki te:kJSltU.Urw.agę ZWTaoo wiel\ki n.aikł.a\d, ho 3,0 tYlsięcy, .potwieroz)ajltcy ra'z jesz1crze,zaiJnteresowanlie 'społeczeństwa ślą'skiego t1olk1lorem muzycznym. Dwie publikacje, tj. Pieśni górnicze Górnego SląSika i Pieśni Ludowe Sląska Opolskiego, mają charakter wyłącznie źródłowy. Pierws:lJa opiera ,się IPlrzewaŻll1.iena starszych 'zapisach, drugagłóWi!lie n'a me'teriale uzyskanym z .,kcj'i zibieracz·ej po 1950 r. Zamierzeniem autorów dbu iPUJbliP.'{,acji było 'd.anie lantlOlogiizalZnajamjaj~cej 'czytellIli\ka .przez lodpowiedrui wyibór z całością dorobku. Zamierzenia te w różny sposób są realizowane. Tak na przykłald an'llorogię .górnIczą Irozpoczynają iI1'OOWe rpieśn~i, na,stępn.:e Z!amiesz- I t 1 'M. z. 1 1 2, 1954; A. J. M a j K o f t a, A, D Y g a c z i J. P o n l t Y c k l, Spiewnik Radiowej Czelodkl. Katowice 1953 i 1954; S. Wall l s, Pieśni górnicze Górnego Slqska, Kraków D Y g a c z 1 J. L 1 g ę z a, Pieśni ludowe Slqska Opolskiego, Kraków 1954; c h r z a k, Dolnoślqskie pieśni ludowe. Wrocław 1955. crono !St.aI"S1Ze rpieśni O doli i wallCe Q jej [POlprawę, a wreS'Zcie plesm obramjące pracę i życie codzienl!1e.W SlUmie 62 pieŚiIliami zillus·toowano iIJIa~jbaTdziej ,tylPowy wachlar'z odmian pieśni, Jes't1JO pierwsza w TlJaJ5zejliteratUJrze edycja folkloru gómiczego. Antologi.a 'O[:iC'lsika iI10ZIPQczyDla się pieśnliami rpna'cy, niedoli i :buntu, dalej są pieśni historyczne, żołnierskie i balladowe. Po tej grupie zamieszczono pieśni zalotne i miłosne, rodzinne, obrzędowe, żartobliwe i satyryczne. W tym u:k'ła1d,zie z,biór właściwie niewielki, Ibo liczący 135 pieśni, uwzględnia \Szewki zes'taJw ()dmialIl, 'będący - piOdi01bniejaik zbiór pieśni górniczych - pierwszą próbą z;apoznania społeczeństwa z dorobkiem muzyoznym Qpollan. Ostatnia z wymienionych publikacji - Dolnośląskie pieśni Ludowe opiera 'sJięgłólv"tnie 'n'a materialach !POchadJzących z po,granic.znyoh p(lIwia1ów Sląslk.a Opoil£lkiego (KLuczlbol'lk,.syców) oraz Wielkopoilski (lKępno). Nadanie talkiemu 'zesta'wowi tytułJu, Dolnośląskich pteśni lUJdpwych jest rw ,pewnej częśd ulzasadnione zlbieżnośdą 'tektstów z8tP\ils1any1chpr·zez Robema Fded:1era w MiędzyborzlU w 1844 r. a lPieśll1.iiamiz.apisanymi WSipólc;ześnie na wymieiIlIianych teJren.ach (por. 's. Q5). llI1l11.e ,sugeroWał autorowJi wymieniony w tekśoie pieśni Wrocław czy .inna aluzja do terenu Dolnego Śląska, a resztę _ domniemanie. Dokumentacja proweniencji wymagałaby podstaw nie budJzących żadnych wąltJpliwoŚ'Ci,że 10 :is1totlruie:są domśląlskie pieśni ludowe. UW'a,gi koń'clOwe Inicjatywa Państwowego Instytutu Sztuki z 1950 r. wstała przez grupę folklorystów szeroko wykorzystana. Zbiorowym wysiłkiem stworzono archiwum nagrań mogące już dziś stanowić podstawę zarówno dla prac edytorskich, jak i badawczy,ch. Akcja zbieranila nie została zakończona i winna być prowadzona dalej w kierunku systematycznego uzupełniania zbioru. Obok 1ego w szerszej niż dotąd mieI1ze Irozw::nąć 111.u,leży prace nad edycj'ami źród3Iowyrni i cpra<:owa1niami problemQwymi. .Byłby ,to dalS'Zy - drugi z ikJolei etap, przed którym stoimy. Józef Ligęza �o p L E ODPOWIEDZ M I K A NA RECENZJĘ 473 ~: Prof. R. Gansiniec nie znajduje w mojej pracy prawie w ogóle wartościowych momentów. Poza szeregiem drobniejszych uwag negatywnych lPrzeciwstalwia :się on w ikwe"ti'a'ch :zalsaJdnk.zyoh W Idiamettra1Jny slPosób moim poglądom, uznając Ibrata Rudolfa za Niemoa ze śrooikowych Niemiec (s. 5, w. 18; s. 6, w. 1; s. 10, w. U d *), a materiał etnograficzny zawarty w jego p'r'Zeka'zie za n;iemdecki również z Itego 'terenu (IS. U, W. U). Jest to diOSłowne 'pO\\iitórzenie tezy A. Franza :sprzed 50 <lat i tezy J. KliatPtPera slPI'1Zed40 lat. Bost'alWienie tezy przeciwnej, u:patrującej w RrudJo'lfie nie_Niemca, a w jego materiale 'eilinografi,cznym elemenity rs'łowiańlskd'e1ub polskie, uwaza prof. .Ga'nsi,niec za "wyssane z pa,llaa" (,s. ,5, w.9d) i za "pomysły rwLszące ZJUiPełnie w powiellrzu" (s. 6, w. 7). Jedyny pozytywny wik~ad ptjacy wid'zi GaJnsiniec w tym, że "KLa.pper li FTanz <'IaUdo dziełka Rruldo1facenne uwagi, niejednQ ,też KarWJO\t"Qs. U, w. ~) rw S€IlJsie ,/dowolinej g,losy !P'O~oni,stY'ClZJnej" (s. U, w. ,11). Uwagi prof. R. Gansińca, wytrawnego filologa, zasługują na uważne ~oZiPatrzenie. Pragnę jedmak 2Jwrócić uwagę na falkJt,że z powodu braku \kodeksu I Q 160 w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu płaszczyzna dyskusji nad zagadnieniem, szczególnie od strony filologicznej, jest dosyć szczupła i wąska, gdyż nie może ona, wyjść na .sIZers.zetło porówna-wcze, pr,zyno'szące nowe stPiO'strzeżenia w 'QlpaI'ciu o be2Jpośreodni kon1takit z rękopiJsem. W'obec teg'o dyslklUlsja>ta jest w dużej mierze powtarzaniem ,starych sformu~owań. To było jedną z iP'rzyozyn, że zrezygnowałem obecnie ,z &zerokiego ,przedstawienia strony t€kLsto\\o1O-fiłolQg'1C1Z1nej, ,U'war;iają'c, że >dlla iI'ozważań el1lnograficZIl1yeh może 'staJ11iO'Wić dlO8ta'teczną podstawę i obecny Itelkst. Nie znaczy ,to, żelb)'iIIlnie iUJznalwa'łw 'Ogóle 'konieczności nowego W)'ld;alni>a ikTytyCoZ'neg·o rtelk,s tu Rudolfa. Uwagi bieżące S. 1, w. 11 d - "K:arwot twieTdząc, że dziełko Rudolfa jest nieznane ... " Takiego 'twierd'zeni1a nie ma rw mojej pracy. Jeslt natomiast we wstępie powiedziane: Praca udostępnia po raz pierwszy czyteln'ikowi polskiemu źródło etnograficzne, ktÓire ... ". W. Sd "nie z-awsze wymieniającsrwego dO'brodziej>a". Czę~,totliW'()ośćcytow>an:ia 7Jaileży ,o<c,zywiście,dd mdtywów subiektywnych. Niektórzy w ogóle nie cytują. Jedn'ak częste cytowanie przeze • d - od dołu. " mnie KLa.~!pera i otwarte f;ltwieI1d,zenie'w tekście (s. 19), a nde w drobnej uwadlZe, "jesteśmy £Idami na lwydanie K:la'Pipera", n'e może chyba być podstawą ,przyphsywani:a mi ,chęci 'UJmniejszaniaZ<lJSług 'tego ostatniego. Teksit łarciński. W. 4d - " ... bez apW'atlU krytycznego". Oprócz tego co wyżej powiedziałem, zakreśliłem pracy dużo skromniejsz.e rozmiary i formę. W. 2d - " ... d'clWo'lne zmiany pisowni i błędy druikarskie". NieIk·tóre ;z tych zmian nl<lleży 'Potożyć na k.arb błędów dr'uka,rslkieh. S. 2, w. '2 - "Rękopis wroda'WIski n:e jest wolny 'od błędów". Właś'Ciwie należałoby mćrwić ręko'pis ru>d:z.ki, a nie wrocławsIki. Błędy to TiZeoz na~'raJJna w kaLŻldym,ręiko'Pisde średni,owiecznym. R'mps rudzki ,nie je,g,t tu gorszy ad .imll1Y'ch, >ale może lepos,zy.Spośród w:s'zys~kich rękopisów Rudolfa ,r.kIPsrudziki 'zawiera najmniej błędów. DociE1mni>a y·ecen.zenta na Item~t, co i jak było napisane w oryginale, mogą o'C.Zywiś'c.ienaświ·etlić niejeden iszczegół i pogIęb'ć IZroZJUmienietekstu. Nie n>a1eżyjednalk zalpominać,.że ,są lOne Ikl(miek'tUJrą,a nie farotem filologicznym. StaJil,owią one 'bez rwątpienia 'cenmy materiał 'do wyzyskania w ,przyszł{)ści. Wyn:a2.1iQ:bym mocne 'Za~trzeżenie wobec propozY'cji recenzenita, że \diesdominioo nativitatis Iznaczy: 'dzień Bożeg'o N>arodzenia. PrzytZnaję wyjąt!kową lrtieja'Soność,tege wyrażenia, jednakowoż w terminie Boże Narodzenie, Nativitas (natatis) Domini (Christi) przymiotnikowe dominica jest niemożliwe. Przeciwargumentem może tu zresztą być sam Rudolf, § 42. PTzekład polsk.i. Ka:Ź:.dy,ktokolwiek mJa,ł do 'c,zymieni>a;z tłumaczeniem, wie, c'o to z:nac:zy w:y'bór jednego Itermilnu c·zy wynażenia spośród 10 możliwyich. Uświadamiałem SOobieiZ ,góry, że moje 'tltumaczenie nie Zlado,woli wszystk.ich, tym bardziej wyńrawnych f::}o1ogów. I tu urwa·gi prof. Gansińca :są 'Cennym materiał'em, zwr'Ćlcają'cym U'Wl<logę na inne możliwości :s£ownego wyrażeniJa pojęć. Mus.zę s-tvAerd!zić, że ,nieMóre propolZycje przekIadu ,prof. GanlSiń'ca 'z!IJ>ajdowały s:ę 'w m10ilm maszYni(~pi'sie, np. § 8 ".' .s'oli, z 'którY'ch ili,żą"; § 3'2 ,,>podobnie !UŚmiercają kurę w ,pochwje ... " S. 3, 'W. 4d - jednak li. tłumaczenie "Zabijają kurę w dołku ziemnym" nie jest tak bardzo illoIllSensem, jak ,pnz)'1:uiS'ZczaGaln.sini:ec. MJoże się ono !powołać 'na 'rlkps [iIPski, 'W którym w tym miejscu jeg,t in ~acu inferiori ~a nie in ~oco' infer;ori) ~ 11Iażywą >patI'<ulelęetnl(Jgrafiiczną,z Bułg>8lrii podaną pI'1Zez MOIszyńsok.iego {Kuw1lu'raludowa Słowia'n, ,t 20,s. 671). W 'stosunikJu do niek.tórych propozY'C'ji prof. G.a'Thsińca wyraziłbym ZlaiStrzeżen'ie. Np. § 17 "W łażni wIkładają 'PO chrz,cie ... " zamia:Eit mojego "Do kąpi:'!Li wlkła'd'ają po chrzcie ... " Cały Ikontelkis,tsąsiedJnich pamgrafów 'Wska;mje, że dizieok:o jest w centrum lp4l'alktykm.agicznyidh. Dlatego przeniesienie ity'chże rpralkityk do ł>aźni jest (Iderwaniem i,ch od dziecka. Z 'UJ1Nagli reCElnzenta o jednym orzeczeniu nie wynika nic konkretnego dla samej sprawy. Z tego 'samego względu (dziecko w 'centrum praktyk magicznych) uważam lelkcję w § 18 amittit, inveni.at za sofws.=dejszą old proO/P'O'l1JO'wanej amittitur, inveniant . �474 Tłumaczenie vulgus przez "gmin" (S. 4, w. 1-2) wychodzi prawie na to samo 'co moje "P'0\\1s'zechnie". Obydwa zaś wY'rażenia są w terminologii śr.edni'owiecznej dosyć nieścisłe. Gdy nie ,zn'ano diOkłaldnego żrÓdł.a, uciekano się do ogóLnikowego wyraż~nia vulgus, ,pr1zyczym ta "masa tłumu" mogła 'SiPOkojlnieNczyć kilku lo.s'Obnilków.Vulgus nie jest przeto .aJbs:olu'tnym poręczycielem historycznych danych, jak przypuszcza recenzent (s. 10, w. 3 d). {P. Du Call1Jge,t.6 1846, s. 897; Foncemni, It. 6 ,187:5, 'SI. 444). - ZUlPełnie nieuz.a,sadniOlne jes't th1m'aczenie recen'zenta retro larem pr·zez "za domem" lub ,,'za dlom", 'zamiast m'ojego "za !piecem". Las (Lar) IWz:n<ł,czeniu "dom, mies.zkanie, oj'Czyzna" jest ,tYiPowe dla -la'oiny 'Masycznej (Forcel1i'ni, t. 3, 186'5, s. 6197; Stowasl5e:r, 1936, 's. 4:51); w ł.adnieŚTeIdin~owiecznej wys,tępu'j'e TÓWnorzęd.ne ,zna;c'z,enie "ogień, 'ogniEik:o,,piec" (Du Calnge, 11:.5, '1885, ,5\. 30; Diefenbach, Gloss lat. -germ. med. et inf. lat., s. 319). Zresztą dalszy tekst 51 43 Rudolfa: Et de cibis suis muc (=retro la rem) quandoque proiciunt świladczy przeciwko recenzentowi. Trutdinosobie wyobrazić, I8Iby ,siedząc pl1Zy i'itole, rzu,cać "za dom"ooś ze swoich polka.rmów; mOŻJnanatomia,st rzucać od stołu 'za piec" dla demonów domowych. W 'niektórych tłumae,zenilach IskrYiPtury~tylcZnYclhlub pl3Jtrys:tycznych 'popr,awiki recenzenta polegają na tym, że 'zastąpH on moje wyra,żen.ia IW1S!półozesne wyrażenilami 'archaicznymi t1uma,czenia tradycyjnego. PrOipOzycja: (s. 4, w. 11 d) "chyba, że przez pO'kUttępQPrawilWiSzysię z Bogiem lPojedr.oa", zawiera jakiś 'stylistyczny ibr:a:k.W. 9 '<1." ... cały sz'ereg 'Pytań, n.a":k1tórelSozulkamy!daremnie OOlPOwiedziu a'Ulrora". AUttor tl1ie chciał bynajmniej d~w.ać 'OdpQw.iedZli'na wszystkie ,pyt.ani'a, jak to we Iwstępiez.azna-ezył lOS.15): "Nie w,szystlkie ikJw~stie przedstawiają się równie ja:mo. UważiIlY czy;telJnik Siam ,SiPO~tTzeżemiejooa, domag,ające się głębszego .zJb'adlanlia".W. 7 d - ",pod'łega ikompetencj,i fiJ101oga''. Nie znaczy io olczywiśde, ż,e każdy etnogTaf mu:si być wszechstronnym filologiem lub palleografem. Od tego ISą filoloogowie, żeby przY'gotowsH tek'st dla badań etnogr.afkzJllych. IS. :5, IW.:5 - " ... d.altowl8lnynla T. 12715:".Nie wiem, slką!d względnie na j'akiej podstawie doszedł R. Gansiniec do tej daty. Klapper doszedł na podstawie charakteru pisma do wniosku, że rkps rudzki pochodzi z drugiej połowy X!DI.I w. (KJ\ap!per, .s. 20). W. 11 - ,,Da'~~ der Codex Lm Klos.ter se~bst a'bgeschtrieben wrurde, 'kl8lntl1 nicht erwiesen :werden". Dowod K!Larppera jest ze Siwego 'zał:o,żenia faŁszywy; w wYlpa'd1kumHczeruila św,iadedw ihh~torycznych :należy zjawiskia tłumaozyć zgodinie z TI'orma~nymi wl3Jrulllkami hi,s.1;~rycznymi. Zresztą Kłapper mimio l1Jakieg)ozas'tr,zeżenia iP'rzyjmuje faiktycLJn!e i zakłada we wszY'9tkilchswo'ich W}"w,odaoh napislanie kodeksu I Q 160 w BJuidalch.W. 15. - " ... że g'o napi'san,o z pożyczonego z mnego klasztoru egZ€'lTIpLa'Tll'a". A zatem j'edilllalknapisano go w Rudach. A czy można wiedzieć, z Mórego 'k1.asz,Uorun:emieckiego pożyoLJono ów egzernplarz? Brzecież te klasztory (Pforta, Celle, Altenberg i in.) i ich związki z Polską bardzo dobrze fImamy. W. 18 - "rozmiesz'czenie rękopisÓIW Rudolfa zdaje się wska- h 475 ~. 1, I I 'I .L zywać na popularność dzieł Rudolfa w Niemczech środkowych". Dziwna to musiała być owa popularność Rudolfa w Niemczech środkowych, skoro się po niej nie za'chował :najmniejszy ślad w poslta'ci choćby ułamka .ręk'opisu, i to dLa dzieła, Móre jest znane z Ikilku ,odipiJsów.A jeżeli :n'aukowa pewność R. Gansińca jest tak absolutna w tym względzie, to dlaczego się zastrzega bardzo wygodnym wyrażeniem "zdaje się"? Jakie ma prof. Gansiniec dowody na ,tę ipOIPul.alrnośćRudolfa w Ni,emczech .środkowych? Czy Ito, że !prace nad rękopisami 'są u nas ,palącym dezyder,atem lub Ito, że 'Z tej rzekomo pierwotnej ,ojczyzny Ruidolf.a nie mamy i nie !posi.aJdamy lllajmniej,S'ze:go śladu jegio rękopisów, a jeżeli (Lipsk, Hannover), to przywiezione tam kilka setek lat później.,. ze Śląska?! W. 9 d - ••.. , że Rudolf był w Rudach, io sprzeczne z faktami". Sprze'Czne ll<IJturoa!'nie przede WlSzY9tk:mIZ.wieklOiPomny.mfaktem hi:story'cznym, że KLa,pper przeniÓ'sl R'udolf.a do Niemiec śToolkowych. A dla_ czego ,to Gansiniec za' ,swO'iImIdrUJg.imuobrodziejem A. Franzem :nie przeniósł Rudolfan:a odmianę do Bawairii? .s. 6, '\v". 14d - "Naj starsze ito franikoński IlnJdi'oulUls".Od czasu Dionizego Małego i Mardna 'z Bralkary (VII w.) lbyło więocejtJaki'ch zbioTólw. W. 11-7'Cl - "Ce-SaJI'i<L1IS ,z Are~ate ... 'l\tIartilllus de BracaTa". Oczywiście CezarilU:l'lz z ArIes ... l\tIIa,rcin,'z BrakaTY. S. 7, w. 5-6 - ••... ·obszer,na gałąź tradycji lHeraclkiej, ikltórej przedstawic.ielem jest Suma bra·ta Rud:ołfa". Typowo idealii&tyczna ar.gumen1lacja w zu,pelnym ()oerwaniu od ikoniklI'etnylChfaktów historycznych. Po '00 tak długi teoretyczny wywód? Wystarczyło, żeby R. Gansiniec, znający teksty ma,gii ś'l'edJn.iowieoznej (oazywiślcie z okresu opr.zedRudolfem), zademonstrował IPOprostu kHka teiks,tówcy:towanych przez siebie a'llJtoTóWi dzieł, oraz WIskazał: dto źródła literalckie R'llldo~fa. - W. '11 - "Tu R. BerwińJski już sto lat temu lepiej widział i oceniał sytuację". Czy R. Berwiński, a za nim R. Gansiniec przypuszcza, że plemiona słowiańskie i polskie musiały np. czekać 'na medy'cynę lu'dową aż do 'CZ.aISU, gdy we Iw~zesnym średini()lWlieozu ni epol.ski IMer był ła'olka'w ją do nkh importować? - W. 121- " ... rodzaj literacki stlanowił nie ty!lklOIllormę i, wzÓ'r, aile i źródło". Pomies'zanie dwu zupełnie różnych spraw i funkcji. Ze wzoru formy literackiej nie wynika :za'leżność ź'rćldliOwa.Obydwa a Sipe'k1t y daidzą się prześ~edzić i 'sbwierdzić na konkretny,ch fa'1{Jtachfilologicznych: wzór w elementach formalnych, źródło w elemen:tacih m.ateri:a'lnych. Stos.o'Wnie więc do Riudolf.a: jego dozielikoJako suma lS;powi€dnicza, ,to znaczy 'jalko !pewna f,orm'a llitera<e'l<;a jest 'wzorowalne na wS'Półcze,snych dz.iełla'chliltem t'Ulry pen:tencja-1nej; że w tych Idziełach zagralIlicznej liter'at'llry penitencjalnej leży :również jego ź ród ł 0, naIeży pokazać konK're,tnie, a prof. Gallllsiniec tego !b)'lnajmniej ll1ieczyni. W. 14 "Nie m.amy powodu przypisywać RudolfOwi więcej orygilnalności niż innym". Chylba nie chodzi w ,ogóle oto, czy mamy powody, <Jzynie, gdyż wobec :f1aktów fi1'OlogiczniOh,istorycZtl1ychmuszą ulstąpić wSlzelikie .powody. Ale owe fakty historycznofilologiczne należy właśnie pokazać. W sposób bardzo I: ~ Ii I:II lJ ll: ~ I: i!: :i I ,I i I ,:1 li il IIIIIIIIJ �476 pr-osty: ten i ten ;paragr'af 'wziął RuciJo1fz CeZ>aJri'Usza'z HeiSltenba'ch, ho ... , ten znO\\lU paragraf wziął Rudolf IZMarcina z Brakary, bo ... Proste wyliczen:e !kilku autorów czy 'dzieł, traktujących o me:gii nie jes't zatd:nym dowodem, bo -o magii ,pisalii ludzie 'Od czasów paleolitu (oczywiście IZbr8.1ku pa_ pieru ,i pisma pilsaIi nla Islke:ła'chw Isymibolach myślowych). W. 16 "Porównać to można z naszymi gramatylkami 'szkiOlnymi". Argrument niezmiernie cieikawy, choć w jego pr.zebojową siłę sam .au'tor lnie wierzy. W. 118•.... u maluczkich j!ak 'brat Ruldolf". Chyba 'trochę niewyrównany sąd ma prof. Gansiniec o RlUdo1fie, którego raz na.zywa malucz'kim, a dI'ug i raz (s. 2, w. 16d) "staTanniejlslZym pilsarzem". W. 1 d - "Nietrudno wykazać zW'odnk:zość ,mbiek,tylw,nego Iwrlażenia luidowośC'i, któremu uległ Klapper". Nie widzę w dalszych wywodach R. Gansińca tej prostej ewidencji argumentu wykazującego w tym wypadku błędne zapatrywanie Klappera. A dalej nie rozumiem, dlaczego po tak radykalnym odrzuceniu elementów prawdziwej ludowości w przekazie Rudolfa Gansiniec powróci pod koniec swojej recenzji (s. 10, w. 3 d) właśnie do "prostego ludu" u Rudolfa. S. 8, 'w.8 - ,,'Dwierdzenie to (vidi mulięrem doctTic~rn hu,ius f(Ln,ta,siJae) s·toi .anegtdiotą u Rudolfa". Co to .znaczy aneg1ddta? Jeżeli 'to ma Ibyć 'literaoka powiastka bez pokrycia w historycznej rzeczywistości, to nic nie stoi na przeszkodzie, że podobną anegdotą są i inne tego typu przekazy Rudolfa, a zatem i przekaz o vulgus, o stetewaldiu, o holdzie. Rzecz jasna, upadają wtedy wszelkie uczone konstrukcje recenzenta o niemieckim charakterze przekazu Rudolfa. Bajka o anegdoc1e nie jest rozwiązaniem kwestii i w jej. dowodową wartość sam autor nie wierzy. W. 12 - "Anegdot tego typu marny kHkanaście 'Vi Dialogu Cesa,ri'UJSla".By~bym n;ez:rni€lmie wdlZięc.zny za przytclC.ze'nli~lnie gołych IIl<l.ZW1Slk pi'sJarzy, ale choćby jednej aneg1dlOtyiZ cytowanych !przez rec€lDlZenta .auto'rów, oczywiście a,negdot teg,o typu co u Rudolfa. Boomniesięw)"diaje, że iwł.aŚllie 'typ ,it.akich anegdot" jes,t Ibwr1dz'O różny u R'UJdl()lfai u tamtych pis.a:rzy. O:dnoŚ'ni'e do Ceze:riUJs:zaz HeilSlteI1baodhpor. ohoóby 'Kauf.mann, Cae-s,adus von Hei!>terba'Ch. W. 13 - "W. XLII to jeSlZcze nie a;:iTIz€ŚladlOwande 'c2J3iI1OVv'TIic". Twi~rdzenie ·tro1::hę iSlpr.zeczne z tw.ierdzeniem recenzenta na 'S. 6, w. 116: ",gdyż !Cd','.''Czesnego Ś1I'edni-owie~ prowadzono upaI'tą wa,llkę z zabobonem ... ItępionlOtradycyj1ne reslZJtkipogaństwa". W. 15 - " ... bo kler podzielał ich wiarę". Wilarę w znaczeniu najbardziej ogó<lmejpostawy psy,chicznej przyjmu'jącej lSIiły pow pr.zY!I'ClIdą materialną. ~cyfiez,nie 'były to wiary o ba,rozo różnych, niejak:o przeciwnych ZJIlIakach rnatema·tycznych. Dliatego <twier'dzen,ie recenzęl'lta nie jeSlt ścisłe. W. 17 " " . Rudolf -o wszy.s't!k.:c'h:zahoblOna'Chd'owiedlZiał .się .z ust kdbiet rudzkich". T.akiegtOtrwiencltzenia nie ma IWmojej ,pracy. Na s. '61, w.5 jest powiedziane: "Rudolf zna również Istawżytne, !klasyezne formy wi'erzeń i malgioi". W. 17d - "Pewnie nie wykluczam, .. ' że Rudolf mógł to i owo podać ze swej !praktyiki". A zatem wbrew ·wyżej rwymienionemu twierdzeniru o amegdocie i o zwodniczości subiektywnego wrażenia ludowości miałoby owo spot- 477 , . ~ ,I kanie Ru1do1fa :z rk.obietą oZlou1du jednak pewien WVływ ll!a jego pI1Zekaz. W. 15 ti "... :zasadnilczy !Zrąb tego '~!pi.9u".Jakie są ,grani'Ce ,i rozciągłości tego zrębu? Czy :np. C'hodzenie z dzieckiem dokoła ognia IUJboHara za,kładzmo\v'a dla ;demonów domowych też n.ależy clto Itego obooUter8.'ckiego zrębu? W. 14 d - " ... ponieważ nic nam n:e wiadomo o takiej tra.dY'cji". Najwspanialszy dowód prof. Gansińca: ponieważ nic o tym nie wiemy, dlatego nie było tego pod słońcem. Dla ścisłości należałoby dodać: nic nie wiemy ze źróideł rpisanych. A czy źródła pisane to jedyne źródł<a? Może źródła <tI1Cheolog,i'Czm.e miały:by ,też !CoŚdo :powiedizenia? W. 13 d - ,,'" is,próbujmy określić na ja1kie ośr()o!ki wierzenia wlskazują". Po IC'O próbować? Szkoda truldu, sikoro 'się w tak .apodyktyczny ,sposóib .sltwierdził o, że cały '~iIs Rudolfa ma iS'Wojeżródło fQrmalne i mateda'1ne w tradycj'i obcej, niepols!k.iej. W. 6-5 d " ... ludowym (terminem) jest więc mulier silvestris". "W dicimus ibrzmi przeciwstJawienie ... " Czy recenzen't zdaje 'sobię .Sjpra1węz nie}ogiozmośociswoich ,skoków myś}owyah 'W oSltal1Jnichwiens.z'ach? P,o to konstJI'lul(}wałuprzednio IOWą'c.ałk'Gwitą, formailiną i roater,ia,l'llą liitera'c1ką obcość przekazu Rudolfa, żeby teraz za jednym tchem wrócić do ludu, to znaczy praktycznie do owej "anegldotyoznej" kobiety z ludu. S. 9, w. '2 - "Autur 'daje nlam diaJelkJtyczną d ys!k.ulS'ję".Moja dYl5kUisj:a obejmuje 8 IWierSlZY,(,s. \'S:9, w. '1---.8) ;i chyba ta'kb8.lTdozo dLalelktyczmą nie jes1t, sikoro nie zawiera nk innego jak wnioski, 'wynikające e; bezpośredniego porównania tekstu Rudolfa i Burcharda, umieszczone w przypisku 3, j.a!k..,ię o tym mOŻJnaprzekonać. W. 3 - "Regina caeti jest wlaściwie litungicznym przyd()mkiem MatJki Bożej, że o niej myślał Rudolf, jeSlt pewne". Pewne jest, że Rudo1.f myślał w tym wypa1dku :o wSlZystJkim, tyllk:o nie () Matce Bożej, ja'k o tym świaidczą słowa jego tekSItu, mówiące o demonie ,slalar,nym. W. 7 - ,,'" że \\Iśród l'UldJuiI'ola 'słoń,ca rwyrailała 51ię w formach kultu widzimy z traktatu De superstitionibus Mikołaja z Jawora (1407 r.)". O kulcie 'słoń'Ca, oli ludu, potwi.erdzonym dla, EUlTopy ŚI'ddk'01Wej od epdki ibrązu ,CJpor.presłowiańską kulturę łu<ży'cką) ,przez lilCzme świadecbwa arche()logi,czn~, nde rpotrzebuje JllaS 'Pl(}ulCZlać Mtkoł.aj z Ja'WlOI1a.Już dawnl() !przed 'nim (pr.zeł.om]X i X rw.) ([:oświadezył :ten !kult dla Słowian Ibn Rust rw swojej ,znanejcytade (Labuldla, Slowiańszczyzn,a pierwotna, 'S • .144). Cytata z Mikołaja z Jawora nie może być d-owQdem w ik1westii hold:J, gdyż tegtO terrom,u IIlde zawjem. Nie może też być aiI'gumen,tem w s{prawie ntaświe'tl.ania genezy !katalogru magii Rudolfa, g><!yż:1. między występowaniem Mikołaja z Jawor'a, a Rudolfa jest odstęp 'Czasu przes'z10 200 lat; 2. leży międlzy nimi fakt jak najbardziej IirrteIlJsywnej koLonizacji niemieckiej na Slą'sku, która chyba 'N'Ś zmieniłla w obHczu etnograf.i'cznym ówczesneg,o Sląska. Ze Mikołaj z Jswora jest dobrym świladectwem dLa E!tnl()grafiiokreSiu 'kol1anizacyjnego Śląska, tego :nikt nie zaiplTZ~a, ale z tego nic nie wyniika dla oklI'esu Rudolfu. Argrumen,tiacja prof. Gansińca jest tyrpową .projekcją wlSltecZlIląw historii zjawiisk. W. 18 - "BiIs got wil'kom ... �479 478 holder her". Również i ta cytata niczego nie dowodzi w kwestii historycznogenetycz,nej k.ataLogu m.agii RUKiolfa. Jest natl()mi<lJstdobrym stwierozeniem fi:1c'I'o,gi'cznym('paitrz -na-slt.).Dziwne, że prof. Gansiniec, który [l.a podstawie ułamkowej glosy ,niemieckiej u RudolJ1a buduje teorie .0 1udowym niemieckim podł'Ożu tego prze'kazu, ,tutaj m.ając przed Isobą całe telks!ty niemiedkie, nie zadaje sobie trudu, by zapytać, czyje treści wierzeniowe przekazuje nam Mikołaj z Jawora, czy jeszcze rodzimej ludności polskiej, czy kolonistów niemieckich a dalej z jakiej okolicy Niemiec ci koloniści Mikołaja z Jawora pochodZ'ili? Może znad Renu? W 18 d - "Z tego wynika, że hoLda jest pierwotnie przymiotnikiem, który stał się przydomkiem słońca". Każde słowo tego zdania zawiera nieścisłość: 1. Nie jest prawdą, że holda jest pierwotnie przymiotnikiem; por. tekst Labeo Notker.a z przełomu X i XI w. gdzie jest wyraźnie rzeczownikiem (Katalog s. 165). 2. Określenie to stało się przydomkiem !lip. demonów domowych; por. (GUlt)hoLden. 3. Ze coś jest w XV w. u Milwłaja :z J.alwQrla,1Jon.ie Zlnla'czy,że tak Ibyło pierwotnie. W. 16 d - Ow gmin (vuLgus), który gościa nocnego na·zywał hoLda .'. mógł.być ityllko niemiec;lki". Zgodnie z (pOprzednimi uwa,gami reoenzenta chyba n.ie nazy,.wano 1Jak .goślCi.anocnego (Iksiężyca). "Gmin niemieclk.i": 1. Recenzent przejaskrawia Ibez uz.a:sad:nienila realono-historyczne zna.czenie !VuLgus (populus, pLebs, tU7'ba), 00 by w łaci:nie IklasY'cznej częściowo było możLiwe (Fm1Cel!i'ni, rt. '6, lln5, 's. 444), a'le aibsolu't'llie j€lSt to niemożliwe rw ł.acinlie śreidn.iowieoZlnej, ,gidzie vuLgus mla przeważnie znaczenie iPI"zysłówkowe: inordinate, confuse ([)u Caruge t. ·6, 1846, IS. 89'1). Por. choćby anaIogię u BUl'C'handa, który w tym miej'5'cu powialda: quam vnLgar:is stuUitia hooLdam voQ'at. 2. Nawet dato non ccmoessO jElst t<>Ib2lr'dw ważne ,stwiendzenie 'recenzenta; OZlnaC7,a ono 'ohyba gm:ln ogólnoniemieclki, ,gdyż "hałda" (jlako wY'rażenie językowe) była nie mniej IPO,pu1alma nad Renem, n.ad 'Dunajem lub w Szwaj,carii. Na jlakiej podstalwie 'Powstały z tego gminu ogóJnoniemiec1kiego Niemcy ś-vodkowe jalko nie()d'wloła1Jnie pierrwotna oj'czyzna Rudolfa (s. 6, w. 1; 5 IW. 118)?Czy -to ma być za'tem cały .argument prof. Galrusińca w !kwestii niemieC!kiergo cha'I"a'kJtel'u RUldoHa i jego dzieła? W. Hd - "Uważał za wskazane przytlQczyć terminy gm i,nu". Rudolf ch)'lba- woole nie przytacza tenmi.nów gminu aiIli nie chce irch ,przytaczać. RJUdolf c.hice przytoczyć pewne ,treści, pewne .grzeszne związiki treściowe z ży.cia i kJultury hidu, które określa ró:lmymiclbcojęzycZlllymi tevminami (greckimi, ~acińJSkimi, niemie'Cikimi, OIPisowymi) w :za·leżności od ip'otrzelby prawno_kanonicznej (osądlZ€lnie po,stęrpow.ania człowieka), ,takimi jednak, 'kitóre w swoim zasadni,czym zna'czeniu !tllajba,rdziej zbliżają -się do {)IWej treści ludowej. W.. 15-13 d "Nic -nie stało na J)rzeszJkodzie, aby Rudolf napilsał ilIp. Świetlana". Porównanie jest hipotetyczne, a nie konkretno-historyczne. Ze Rudolf nie :na!pilsałtermin.u p,olsikie.go, nlawet w wY'P<ł'd;k'ugdyby on jeszcze istniał, ,starałem 'się wyja.śnić na s. 157-158 !Swoj.ej pracy. Nie twie-~d,lę, że dowód -ten jest oprzekonu'jąJcy, .aI-ejest rea,rny. W. 12'd - ".. ' diis pena- quos ~tetewaldiu vuLgus apelLat". Z równonzędnego przy.porządkJwaniaobok siebie rzymskich penatów i niemieck.ich stetewaLdLu widać tylko dobi,tniej to, co wyżej !powiedziałem, że Rudolfowi nie chodziło 'Wcale o !konkretny jęz)1kowy 'termin ludowy, lecz o oJwnklretną treść rzeczową~ okreś'laną ,przez niego róimymi terminami. W. 9d - "To ISą jedyne oczy_ wiste dane". Ani te dane nie są jedyne, ani oczywiste (p. nast.). W. 9 d "Analiza treś'ci d.aje OJodobny rezulitat". I1rzyioczclne naS'tępnie przez recenzenta JW ;3 wierszach -bardzo ogól'ne {ZlresZJtą w mojej pra'cy wy-mienione i wylkorzystane) pfzylkłady 'stJaniOwią "żelazną" podsta·wę jego wszechświatowego migracjQnizmu e'tnogra-fi;cZlllego, IImzeczącego Tzekom-o maim zapatrywa.niom. - W. 3 d - "To wszystkra lPl'a'kJtY'kirpoł.udniowe". Czy dlatego południowe, że na pohlJd'I1iu mamy je poświadczone w :źlró!dłaoh\pisanych? A ponieważ u n<lJS' lnie było pisma, to i ŻJadiIlegożycila przepojonego m.a.gią i 'wielrzoerniaminie było?! Tak, to właśnie dopiero pl() ,zdobyciu Krakowa przez Cezara i piO zamieszkaniu OwidiUis,2Jaw Dawidgródlku na Polesiu zaczęli 's~ę Rzymianie Ipara,ć zaprowadzaniem IPraJkltyk magiczny,ch u Pala_ Ików! Nieich żyje Misi1u~zWincenty! Oto 'w '3 słoWla'ch wyj.aśnił pmf. Ga,miniec nie itylJkJO.genezę lkatalog1u magii R'utdl()lfa,a1e w ogóle genezę lk·ul'tury Ludu \poLskiego i Słowian. W. 2 d - "SpecyficiZJIl'iepolsik.iego ,lutb chociaŻJby słowiańslkiego wierzenia nie -ZlllaUazłemw tym spisie". P<lJtrz K.Moo:zyński, Kulturo lud'Gwla Słowian, t. 2 j niekJtÓ're "ulotki prqpagam:1owe" na·sz.ej archeologii o au'1Jochtom:izmie'nalSzej lku11Jury. S. 10, rwo 9 - "W spisie z.albobonów mógłby kt<>ś uwa-żać głosy niemie'ckie za przejęte ze starszego żródła". Byłoby to tyllko pr;zesunięcie problemu, a nie jego TOIZwiązarn.ie, gldyż z \kolei wyłooniłaby się ,va lSiClmaIkwestia odinośnie Ido owego ,starszego źródła. W12 - "Glosa ta (crol) jest dla1tego talk ważna ... i świadczy o niemieckiości autora". Kto nosił ową modną (niemi€dką?) ,,1,okę", RJudolifczy kler, Móreg,o wady piętnuje? A zatem o czyIm 'chlarakterze €'tn.i-czmymśw.iaJdczy nos:zen1e tej "loki", o niemiec'kości Rudolfa czy kieru? A czy 1k1Joko~wi€łk _zaprzecza, że .za 'CWiSÓW Rudolfa Ikler n.a Śląsku Ibył przeważnie niepolJslki, cho'Ciaż nie wyłąC2lnie .niemi.ec'ki? Ja ibY'najmn'iej (s. 1158}.D1ategQ argument prof. Garusiń-ca zbUlduWlany nla jeszciZe jednej glosie niemieddej ni·e !posiada dla kJwestii na.rodowości Rudolfa absolutni-e żadnego znaczenia. W. 16 "W pierwszym okresie klasztoru tak zapewne było". O co innego mi też nie chodzi jak o pierwszy okres. Jestem daleki od mniemania, że jeszcze w okresie Długosza (t 1480) Polacy nie mieli absolutnie żadnego dostępu do szeregów barci w Jędrzejowie. Między Długoszem a Rudolfem jest różn'ica :2/00lat. Rzutowanie Isytuacji z -cza:w Długosza .do o'kresu Rudolfa jest gwa~ceniem tekstu Długo s.za. Sp:oradyczny Iprzyp.adek Kladłub!ka ni'czego nie dowodzi. Dla jego .wytłumaczenia In.ależy pamiętać: 1. Kadłubek zn.alJ1Yze swojej ·sympati.i do cystersów :był jednym ,z niajhojniej,szych uposażycieli tibus l 1 �481 480 l,lasztolru jędrzejo'\V'sk;eg,o, który z pewnoscrą poczU'~i'ał -się do obowiązku v,"dzięczności w{)bec dawnego swojeg1O;protektora \biskUlPiego. 2. O zezwOlenie na wstą'Pienie do kla.szltoru mu.siał nawet Kadłulbeik 'Pisa'ć do samego ~aip.ieża. Wobec POlwyż'szego utrzymuję pełną ekskluzywność narodową "francul~lkichi włoskich Ibraci" w Jędrzejowie w okresie R,wdoHa Izgodnie ze słcwami Dł'\.igo,s za. Podobne ,przywi1eje miały inne klasZJt'Oy,jak Łekno, Wą,giI1owiec,Ląd (p. Zei.s,sberg, s. 46). W. !14d - "Nie Ibal1dzo się wY'znaję w tym 'rozum<Jwaniu (że dla strony merytorycznej przekazu sprawa narodowościowa Rudolfa nie ma ZII1a.cz.enia)".Czy Gall-AJnonim, Gwagnin i ,wielu inlllych, pomimo obcegQ pochodzenia, .stworzyli d:zieła 'obce czy polskie? _ W. 11d ..G1JOlsyllliemieakie w jego pisma'ch świadczą, że jednak był Niemcem". Już tylJk·oNiemcem, a nie N.iemcem z Niemiec śwd:lwwych? W. 5 d _ "Nie zdradza K.aJrwQt a,ni .słówkiem, dwczego Rudoll używa niemiecklkh nazw". Chyba2ldradza (s. 15'B). Należy zauważyć, glos niemieckich jest rlaptem 2 wobec B innojęzycznych. Nie mogą (przeto Olle stanowić U'za&aiÓnionej'I:-Q!d'stawydo jednostronnego sądu w tym względ,zie. Termmów niemieckich użył Rudolf, bo pisał urzędową inJsltru1kcjędla klel"u, który był w !poważnej części lIliemiee'ki, więc taka glosa ułla1Jwiał.a ZJI'OZUmienie u jego odbioflCów. Termin polSki mógł tego celu ni,e osiągnąć. W 3 d _ ,,00 au,tentyczność kh :birzmienia poręcza mu vulgus, !prosty 1ud". Pomijając nieuzasadnioną przesadę w leksykalnym tłumaczeniu pojęcia vulgus (na co już zwrócono wyżej uwagę) można by zapytać, dlaczego Gansiniec powraca do ludu jako ostatniej bazy autentyczności przekazu Rudolfa li swojego rowmowa:nia), sikoro już dawniej (S'. 7, rwo 1 d) ,wszelką oryginalną ludowość u Rudolfa uzmał za ,,\Subiektywną zwo:dlIli'czość", której uległ Klapper. S. 11, w. 3 _ "... tylko ~opia jeg'o dziełaZlawędrowałla inIa Górny Śląsic w drugiej rpołowie XIII,I w." Czy można się .zapytać, skąd ta kopia przywędirowała? Może tam 'w tej kolebce jesZ1cze'więcej takich kopii się ZJIlIajd:zi.e? (Nielstety, właśnie w tej ilczekomej Ilwlebce Rudolfa panuje największa pUJsilka ręk·o'piśmienna). W. 12 - "Głosa 'ba:stilańsko szerokoowiatowa, prt.ezwyciężon.a w mojej młodośd". Czy !prof. Gansiniec chce zarprzeczyć chaTlaMer og6-1nolud.zki wszechświatowego zjaw'i-s1kJamagii? Podobieństwa wy'twc'rów kulturowych na świecie są faktem historycznym. B<JJstianu~ilcrv.ał \o\ytłurr,aczyć ten fakt :na rpodstawie swoi<:h ISz'c:zególnych założeń (wspólność konstytucji psychicznej ludzi). Prawo konwergencji SLCirmuło~ane ];:J'ZezBal~'tiana, mirlllo że przez niego niedostalteczlnie wytŁumaczone, zachowuje nadal Slwoje zna'czenie, 'znajdująC :dzisiaj szersze, doskona1Jsze wytłumaczenie. W tym sensie zapatrywania Bast'ana nie zostały pl1zezwyciężone ani w młodości reeenzeta, ani w epoce ma,terializm~ hii5torycznego (por. J. Kulczycki, Metoda badan:a analogii o-rch.eoLoglczn,ych, historycznych i etnograficznych, "Światowit", t. 21, 1955). Uwagi .) kol1.c<Jwe 1. .osła1by.ch stwnach !pracy Katalog mag:i Rudolfa, takiej, j'aka ukazała s;ę obecnie w dru1ku, !nikt nie jest głębiej pr.zekonany niż sam .auror Fakt, że praca nie .wyszła w formie doskonalszej, ma swoje przyczyny: z których naj'waż,niejlsz!a jelst Ita, że fl:'I'Zezkilka lat leżała w s:zufLadzie. Gdy następnie myśl jej publikacji zaktualizowała się, nie było znowu warunków, aby przygotować zupełnie nową r,edakcję. '2. Pragnę ipo'<ilkrreślić pI"os,ty flalklt,posial(jan:a przez n:as na Iliai5zych ziemia'ch, i to nie na Ziemia'ch OdzY'skarrych, 'lecz na terenie daWlllej ziemi Il"acilborsko-'lybnk'kiej, m'imo wszystko ciekawego dokumen'1u etn:ogr'aficznegQ z XE![ w., o /którym, jak .się okazuje, WiSZYSCY mało wiemy. WiJd'ać że '0 niektórych zjaw.iska·ch kultury w Afryce jest nam łaltwiej mó'wić ni~ o problemach naszej własnej :ziemi. Przy,puszczam, że n:e jeslt ,pozba\v1ony u.zas'adnienia dezy;derat dokła,dnego zbadania tego dokumentu. 3. Recenzję (prof.R. G.aT.siń'ca cbaraMeryzują od strony forma~nej (pewne właścilwośd metodyczne, :kJt6re częśdowa ujawniły się już w trakcie poprzedniego przeglą'c1Jubi·eżącego. a) Przy tłuma'czen:u tekstu Rudolfa prof. Gamsill1i€c .gn::1witlUjew 'kierunku i5łownika łaciny klasycznej. Skrótowo można Iby powi€'Clzieć, Ż·e fawo'l'y,zuje Forcel1iniego na szkodę Du Canlge'a. 'b) Ki'lka 'lazy :zd.ar:zasię (tYiPowa w taik<ichwypadkach) niewłaściw!ość meo1:odyczna tzw. podSJUniętej małej ,przesłanki. ToO'zma'Czyrecenzent tbUIDJaczyniektóre moje 'twierdzenia (r·ec. s. l, w. 1'1d; s. B, rwo 17; s. 9, w. 2,; 'S. 10, w. 5 d) według upatrzonego :przez siebie sellJSU,niezupełnie ragC'dnego z moim, a nootępn;e je 2lwalcza jako fałszywe. c) Da'1szą cechą wywodów !prof. GanlSińcla to 'Oper'CIWanie:nazwiskami lautorów i tytułami ich dzieł (.s. 6, w .. 11 d i 8 d; s. 7, w. 9), nie schronologizowanymi cytaitami (IS. '9, w. 8-18) .i nie s!Jwn:holowanymi :ogólniikami '(IS.8, W. 9; w. 12; ·s. 9, w. 4') ibez kcmkretnego wejś,cia wsedll10 za,gadn:end'a. D.zisiaj nazywa Gię to podejśdem idelalistyciZJnymIdo .iemaltu, dawniej nazywano to go~osłownym twierdzeniem, a Engełs mówi nie bez racji o "Gemein{pHitze schlimms'ter Art". d) Następną Iceohą recenzji ito brak historyzmu i brak chwnologii. Cez;ariusz z Arl€'S', Jakub z Vitry, MaTdn z Bra1kalI'Y,CezarirUlsZz Hei-sterbach są dla RudlOlia źródłem i na.tchnieniem ty liko 'C1'1a'tego, że też p~sali o magii i zabobonach. e) Rażący j.est u recenzenta brak samodzielnego myślenia krytycznego, a zadowolenie się bardzo przeciętnym ·autorytetem naukowym Klappera czy Franza, przy równoczesnym ignorowaniu sądu innych badaczy naukowych. Aż dziwić mogą lekkomyślne, omal że niepowaŻlle twierdzenia rezenzenta, który w 3 słowach: "to wszystko z południa", upar'ał si.ę nie tylko z teoretycznym problemem, ale z żywym zagadnieniem Ikulturry całego n'a,rC'du i społeczeńs'twa. - f) Przy takiej me,todzie .nauikowej było rzoozą niemożliwą nie p;opaść w sprzeczności. Pomijam tu .sprzeczno·ści mndejszej wagi,zasygnalizowane w po3r "Lud" t. XLIII �483 482 się wskazywać na popularność Rudolfa w Niemczech środkowych, to nad tJakim iwie,rdzeniem nie waTta się :zastanawiać. ,5. Do ,takich ;wynikćw dcszedł pr,of. G.aJ11!siniecmiędzy innymi dla,tego, że przy kryty,ce mojej pracy nie &aidał sobie :tI1udu samodzielnego przemyś'1E'nia ~Irobl€matyki RudoUa, lflle ,zadowolił się argumentami KLalPpera i częściowo Franza (ozęściowo, gdyż z powodu późmiejlszego uja'WlIlienia rękQpLEu r'Udzlkie.go 'pogląd F'l'anza G!kazał 'się zbyt abó:u,rdalny). [gnoruje natomiast rp'rof. Gans,iniec ,sY'stematycznie wy,powiedzi innY'ch licznych Iba1daczy niemiecikich w Itym zagadnieniu ,z oslta'tniegocz.asu (1935-1942') (,p. K~talog s. 14 uw. 2JO-..26).Badacze ci lIlie usiłują w .najmniej'slZym' S1tQpiniu suge'l'ować niemiecik.iego 'I:ochc<izer.lja Rudolfa ani niemiec'kiego charakteru jego przekaziU etnograficznego. Dla przykładu pClI'órwnam twier;dzenia pr.of. Helma (MalI1burg) i Kla,ppeI1a: pl'z€,dnim '];:'l'zeglądzie. Zlwraoam na,t.omia:st uwagę naó:przeczności o? cha· rakterl2.e podistawowym: a) czy według rozumowania proOf... Ga,nsmca Ha podstawie glos 'niemieclkioh, zawa.rtych w jego ka!baLogu magl'l, R:Udo1f pochodził z Niemiec ś\rodkowych (.s.5, w. 18; s. 6, 'w. l) a'lbo w ogole z NIe .. o (10 11 d i '1 d' s. 11 w.3) Ib) Czy katalog magii Hudolfa ma mIec . s. ,w. " . oSltatecznie oparcie w kQnkretnych f.aJkrtJa{)hŚrc'dowi.sika etnOg~aflCZnego (s. '9, w. 5 i 16 d; 's. 10, w. 3 d) al'boc:zy ludQwe elementy ~tlIl.ografICz~e <tego Idzieła ISą tylko Utera,cką ane:g1dotą (:s. 8, w. 9) ,i "zv:o~tnlCZY~, sub;ekty,;",. °em " (s ., 7 w ., 1 d)?. Mimo całeJ' uczonOS'CI nyrn wlrazenl' . s'wolcho' wywodow i aut'OTytetu profesora recenzenlt nie dał m'i <te pytalIJ!l!aodiPowloedl2.l. 4. Do samego zagadnien:a podszedł prof. Ga'IlIsin.iec wył~cZinol~~d s,trony filcologicznej. Flragnę podik:reślić, że ,nie wszyó:,tko w je~o reCenZJI. Jest. neg~· tywne w stosunku do omawianego dzieła. Niejedne Jego uwagi .(mH~O z: tego nie mówi) naświetlają i pogłębiają moje i1;,:"ierdz:~ia. Z mek:oryml propozycjami wysuniętymi przez iI'ecel1Z€lIlIta. (1k:on:l€CziIl'OSC pr.zebad>ama na.szych źródeł rękcpiśmi€'IlInY'C'h z !punktu 'wI;dzema etIllogr~fICZ~ego,. s'. 1o, w. 17, izbió,r tychże dokumentów 's. 6, w. 3 d) Zig1adzam..slę tez naYlJU~ełniej i .dawałem im niejedlIlcik'rotnie wyraz. W .głÓ!wlIlychJe<i>na:kkwes,t1~ch =jął prof. GalIlsiniec 'klrań'C'owoprzeciwne ISltalnowislkodo ~oic'h poglądow, I\.l'siłując przepro'wadzić dowód 'SłUISiZlIl1ośd swojeg,o sb~nowlska W. opalr~lu o wynik~ b~dań fikllogk:znych. Już <ta ,szczupła !baza Jego :a0,:odorw, op~erająca się na 'założeniaoh tyl!ko j€<lnej dyscy\plilIlY nau~oweJ, me m~gba do, rowadzić do 'P,ozytywDY'ch wyników i Ikons·ekwentlIl1e za'PT0:wadZlł.a ~rof. ~anlsińca lIlIaman'owce mi.gracjoni:zmu, i to pOldwój'nego: a) Ogo1nego m'lgracjonizmu 'kJult<UTY wywodizą'cego całą ikul>turę ,:rudową Polski, ,a. n:awet S:~wian 'z grecko-1rzym"lkieglO południa (s. :9, w. Q. d) lub z zadh()ldmoeurop~J~ slkie~o impoll'tu w okresie wczelsneg'o średlnio'wiecza (s. 7,. w. 9). Wymk1 badań arche:clclg,ic:znych o.S'tatni'oh llat (nawet lat przedwoJennych), wskarojące lIla niep'rzerrwaną ciągłość kult<Urową i jej autoeh1Joniz:n na. :naszych ziemiach cd OIkresu 'I1zymS1kiego(a na'wet dawniejszego) ~'o S'redn'~o:v~ecz:a, zwalniają mnie od obowiąz11m 'Wy!k.azywani,a kompletnej '11.1eSłUSZinoscl I fał'Szywośd rpoglądu prof. Gansiń'ca. Ib) CzY\Sto filologiczne ,zało~e~ila met~;y recenzenta zaprowadziły go na manowce mi.gracjonizmu rękoplSow Rud.o 8.. Prostemu faktowi chronoloogii tych rękopisów i ich geOgra~lcznego rozmieszczenia w terenie przeciwstawia prof. Gansiniec bliżej meo~reślone f~kt~, które okazują się fantastycznymi urojeniami. oto chronologIczna koleJnosć rękopisów Rudolfa w terenie: . . . w. XliII 'rękopis Ru>dO'lfa w HudaC'h (wedłu.g 1Wl5zyiStklchna]'SJtarszy), w. XIV ręGwpi,s Rudvlfa 'W Lipsku (przywieziony 't.an: z ~ysy); w. X,IV tl'ękopi.s Rudolfa 'W E1blągu (pochodzący z·e SląElka); w. XV. ręikopils Ruduliia IWHanowerze. .' ." . cP·· . l' f G~ns"nl'e'c wbrew !prosteJ logice ge,ografu ,I chron01o",1l ~ . ..' • . J eze I IPro'. rękopisów Rudo'lfa ,twierdzi (.s. 5, w 17), że ,rO\ZffiI€13Z'CZeme Q'ękOplSOW:lJdaJe I' I Klappel', Deutscher Vo!ksgL, s. 28. "Fra,ter Ru1doUus ist deuts'eher Zist€lrzieIllier und wirk:t in del' Zeit ,zwischen 12'3~5und 12'50". H e 1 m, Handworterb. d. deutsch. t. 7, s. 846. "Der Bruder Rudolf war nach KlaJPiPer:s Unter.suchuD;g deutscher, wohl sC'h'!esi'scher Zis!erziense'I"monch, tiber dessen Leben 'Wir in· dessen nichts weiteres wi'ssen". K lapper, op. dl., 's. 53. ,,Es is! demnach wohl wahrs'chein_ lich, d.alss das Abergl'auJbenverzeichniss des Rudolfus d·en, in der B€i.chte a:bgefragten, Schatz des Aberglaubens einer deu!schen Frau aU50dem Vorke darstel1t". H e l m, 'Op. cit., s. 847. "Das vom Rudolf rosammenge,s-telIte Ma'teriaJ beruM, wie schon Franz gesehen hat, auf eigener Beoba<:htun:g Rudolfs, Dach KlalPper "der in 'Ciel' Bekhte aib.gefragte Sch8.ltz des Aber,glau1bens einer Frau au'S >dem Volke". Aberg!, Uważam, że nie !potrzebuję zwracać uwagi na falkt, jak prof. Helm (wbrew zalsa>dom cytowania) ;powyrro'cał K1appero'wi z jego tekstu WSZYSltkie niemi€ckie elementy Rudolfa. Czy prof. Helm uClZynH to dla swojego widzimisde? A sądy Moffmanna-Krayera, Geramba, Ecksteina, Milllera, Weilsera £dą w tym slamym !kierunku; nie 'Wspominlają 'słowem o n.iemieckim !po'Chodzeniu Rudolfa. Jeżeli przeto ucz.ony tej miary co ;priof. Gansiniec pTzecllodzi nad takimi w)'1)owiedziami do porządG!:u dzieDlDegQ, jak gdY'by ich 'W ogóle nie zauważał, a IZladowala się ooltwarzaniem średnio_ waTltościowych argum'entów, nie wnQls'ząc od ,siebi,e absQlu tnie nic nowego, to móg~bym w tym miejs,cu ookoń'czyć da'1szą dys'klU'sję ja'ko bezcelową· ,6. Jest rzeczą oczywistą, że zagadnienia Rudo1JfJai jego !katalogu ma·gii nie można nJZl5trzygnąć wyłącznie lIla podstaw.ie wyników ,badań filologicznych, ale w powią.zaJniu z wynikami nauk pcikJrewnych. Zres~tą prof. Gan- �484 SlnleC przekrracZJa często nawet granice swoich wnio51ków filologioonych. Dwie glosy niemieckie (obok 8 innojęzycznych) ws1kazują jedynie na ogólny wpływ ,terminologii niemieckiej, 'który może =a'leźć racjonalne wytłrumaczenie. Ale przyjmowanie na tej podstawie Niemiec śT,odkowychza ojczyznę Rudolfa wykracz\<l.'dialeikopo,za dopuslzcza1ne ramy wnioskó'w filolog,icZIllych i 'ckarzuje 'się cZy1stą fantasmag,orią. Niechybnie zgodzi się prof. Ganisiniec z tym, źe pT'odukcja Uteracka w ikla.sztorach cysterskich w Niemczeoh w owym cZJasLestała na wysokim poziomie, może wyższym niż w Jędrzeiowi'e, a z pE1wnością wy:ŻJSiZym Illiż w Rudzie RadbarSlkiej. Czy wobec l1ego możemy oczekiwać chociażby najdrobniejszego śladu rękopisu Rudolfa z terenu Niemiec, a tym bardziej Niemiec środkowych, gdzie Rudolf miał być tak popularny? Dziwne, że z terenu Niemiec nie znamy żadnego rękopisu, natomiast wszystkie pochodzą ze Śląska! Czy prof. Gansiniec nie zauważył tych faktów. 7. Całraa.r,gumenta,cja prof. GaIl's,ińca, ISiZeze,góI1nie jego 'lwnstrulkcje mające udowodnić niemieckość Rudolfa i import jego dzieła z Niemiec środkowych, opierają się na nie:łna'jomości IProce'su fundacyjnego iklasrz10rów rcyster,slkkh w ogóle, a rud2.1kiego w sz'czególnoś'Ci. Kla,sZJtor,w Rudach, jak wiadomo, Ibył "SlPecjla'lną fi'1ią" klasztoru jędrzejowlsk:ego z rpostanowienia 'samej kapituły ,gElIleralinej w Citeaux GP. Canivez t. 2), a IklaslZJtor w Jęd'I1Zejowie był dla k1laiSzto.ruw Rudach ikJlaS!ZtoTemmacierzYiS1tym. Co to znaczy Iklas,zbor macierzysty dila filii, wysl1arczy zajrzeć do T. Mantewffla (PaA~estwo i Cys1lersi, !1005, s. 71 in. ,i PQdiane tam źródła). Krótko, oznaczało to całkowitą opie!kę 'kla,s;ZJtorumacierzystego nad filią i to ipO sprawach materi~l'1ll1ych(prz'ede wszYiS'tldm opiekę li:teil'arClkąiW sensie oostateClZnegoza'Oplatrzenia kilasz:toriU fill!alnego w najiband:ziej potrzebne dzieła i iksią:żlki, .sz'ezególll1ie natury (praktycznej, jaik izb~o,ry klanonó'W, właśnie takich jak Summa Rudolfa. A z'a,tem normalną drogą dostarczania dla Rud Wisze}kiego materiału literackiego !był Jędrzejów. Dlaltego 'też wszelkie wyprowadze'l1ie inslPiracji i impulsów literaciktch RJuJd z JęrzejO'wa, nawet w wylpad'ku :b'I'a'ku slPecjal'llych dowoo,ów na bo, ma zaws'ze ,za Iso'bą ,prawdopodobieństwo faktu historycznego, podczaiS gidy 'WyprowadZJanie tychże sugestii ;z kla'sztorów cYiStersikich rw Niemczech 'wymaga kOIIl.krebneg.oudowodnienia, gdyż !praktycz.nie jelSt ono niere.aline. D[atego d~ó'ki prof. Gan_ siniec nie wskazał konkretnego klasztoru cystersów niemieckich, utrzymującydh ;z Rudlami literacki 'kOllltakrt (CIQ przy :z<ałożonejpo(pularnośei Rudolfa w Niemezech środ!kowych nie powinno być trudne), wszelkie jego twierdzenia ,o wypożyczeniu czy przywędrowaniu r~opisu Rudolfa do Rud z Niemiec ,pOlzrQlstanączystą 'mrzonką. W przeciwieństwie do suponowanych przez prof. Gansińca kontaktów klasZJtoru w Rudach z Niemeami 7Jnamy barldzo dobrze gospodarcze, literackie i duchowe zrwiązJk.iklasztoru rw Ruda,ch o'd samego jego początku, nie mówiąc już o 'Podsta'wowym fakcie .stwieroza'jącym, że cały 'Personel . 485 ~ .. ! '1dia.s,ztoruIpr,zyszedł do Rud z Jędrzejowa (,Cod. d~pl. Sil. t. 2, ,s. 2--5), co przez nikogo nie jest pod,aWlane w wątpliwość. Wiemy przec.ież, że plan kościoła w Rudach opiera się nie na planach kościołów cystersów niemieckich, lecz na planach kościołów cysterskich w Małopolsce i w Burgundii, co tak znakomicie wykazał J. Zanoziński (Kościól poeysterski w Rudzie, 1950). To znaczy, że kościół w Rudach budowali bracia-laicy (konwersi) z Morimundu na zlecenie z Jędzejowa. To potwierdza równocześnie (wbrew wszelkiej argumentacji Gansińca). jak silna była ekskluzywność narodowa Francuzów i Włochów w Jędrzejowie w okresie Rudolfa, skoro nawet braeia-Iaicy (rzemieślnicy) pochodzili z Franeji. Cała architektura Rud pochodziła z Jędrzejowa i z Francji, mimo że cystersi niemieccy byli tuż pod bokiem (Lubiąż). Czy prof. Gansiniee widział wymowę tych faktów (chyba faktów, chociaż nigdzie nie zapisanych, leclz ndczytanych z Iplanu Ibudowili)? - Mało tego. My rwiemy, gdzie k1a's:Z!t'Or 'Tu1dzki'lllabywał swoje ksiąiki, mamy n.a to wyr:aźne świadectlwo pisane z r. 12715.Na mar,ginelsie rękopisu T'udzkieg,o po,chloidzącego z tego II'Qklujest wymi'enionych killka Ik,siąż,ek, o których jest powiedziane, że zostały kupione w Mvrimu'DIdz:e, oczywiście ,przy oikazji wizyta,cji !IDa'll,oniemych opatów TudzUdeh w MorimulI1ldzie llUlb Citea'ux {Hother, Aus Sehreibstube ~.. und Biicherei d~s ehemaL. Zisterzienserklosters Heinrichau. I1Zeitschr. fiir Ge.sch. Schles.", t.61, 1927, s. 50). Oto droga, którą szły na Górny Śląsk do Rud nlQwośd literackie czy nowe 'rękopisy. A czy prof. Gan'siniec mógł'by IPrzytoczyć choć sk,roll1'ny fakt o aln1al{):gicz'llY'ch drogach dzieł literackich z Niemiec na Górny Śląsk, i to nie przed I wojną światową, ale w czarwch RudQlfa? Wszystlkie te dro<bi.azlgowe ,szczegóły p'Owiąz,ań żyóa Htera,ckiego, duchorwego, la narwet a'dmini'stracyjnego RU1dz Jędr.zejowem i z MO'rimundem we Flranc'j,i, z ~l()milIlięcielffiNiemiec, były nawet dla wybitnego znawcy hils1'Orii ŚląsikJa K. Grfrnhalgena ,1aik wymowne i oczywiste, źe zmusiły ,go do wyznania: ,/Polen ~eiidhte Frankreidh tiher Deuts<cł1land hinweg die Hande" (WedłJug S. Iinglota Wieś i chlop śląSki na prz,estry::;eni wieków, s. 156 [w:] Oblicze Zilem .odzysklan,ych t. 2). Jeżeli przeto warny tyle drobnych ~zczegółów historycznych o źródłach życ:a Htecackieg.o !klasztoru w Rudach i ich tmsa'ch komunikacyjnych, to ·nie miałby się absolutll1ie w.'Chować najmniejs,zy ślad ((JO wędrówce dziełka, reprezen1Jowa'nego bądź 00 bądź jalk na w. X!I:IiIiW licznych (;\dpilsach? Jest jasne, że jeżeli nie, posiadamy dorwoodów mówiących {) mLg,racj.archtego dziełika z N.iemiec, pozostaje do p<r1zyjęda ty~ko droga z Jędrzejowa. Wtedy nie dziwi !brak S'PecjaInych ruotatek czy dowodów hi,story·cznych. II dla każdegQ, kto przynaj_ ·mniej trochę 'orientuje ,się w zalgJadnieniu cysrteI1skim, są to zjawisrl<a, dosyć oczywils1e. Wywody zatem Iprof. Gansińca o rzekomych wę'drów'kach rękopi'su Rudolfa z Niemiec środkowych na Śląsk nie mają najmniejszego prawdopodo- �487 486 bieństwa. Droga wędrówek rękopisów Rudolfa była tylko jedna, a mianowicie odwrotna niż ta, jaką przyjmuje Gansiniec, to jest ze Śląska do Niemiec. Potwierdza to geografia i chronologia tego rękopisu. Z tego wynika równocześnie, że francuskie pochodzenie Rudolfa, jego pobyt w Jędrzejowie, jego przejście z częścią konwentu do Rud Raciborskich i napisanie tutaj swojej Sumy spowiedniczej to są wszystko realne możliwości historyczne, nawet w wypadku gdy na to nie posiadamy specjalnych dowodów. 8. Stanowi'~lko kl.a:szt'OIrumacierz)'1stego wobec filialnego i wynikające stąd konsekwencje l;lter<lckie, mianowicie :trudność [przenik/ania do k'lasz_ to-ru drzieł czy rękopisów z innego kl.a'sztmu obcej linii, były dla samego K1an:era tak oczywiste, że dla 'uratc'wania nie-mieclkiego cha["a'ktel'u Rudolfa i jego dzIeła nie pozostało mu nic innego do przyjęcia, jak powiązanie jego oi5'Olbyi ,dzieła z ~{Qloniza,cjąniemieoką. Stąd owa kobieta z ludu Rudolfa przedstawiooa jako Ni-err.ika-1kolcni'st!kaprzez K1a'P!pera. Podstawy histo.rylCz.ne tych wn'oków Kla,PlPera są7Jbyt absurdallne (por. rozmiary i ·chatr.akiter kO'lonizacji niemieckiej w tym c:w3ie na Górnym Ślą,sku), dla_ teg,o ,też prof. G.ansiniec nie chcąc ipOipaŚćw tę .zbyt wid'oczną niedo'rzeczność, C1d'Ciąłsię w tym 'Wypadku mdykalnie od swojeg.o [przemożnego dobrodzieja (IS. 11, rwo'1) i ... wpadł ak/urat w drugą, może jeszcze w-iększą niedmzeczność, Ik.ons'truując migrację ,ręikopisów -o'derwanąod ludzi i życia. Rękopisy wędrO'w:ały wtedy jedn.alk tyl'kQ z lu'ClŹ1ni,z ,personelem- k'1a,sz,tornym i ina u'£t<llcmych ,szlJakach łączności kulturowej. Cala przeto 'teoria wędrówek rękopisów Rudolfa- z Niemiec środkowych n<l Górny Ślą,sk jest mało prawdopodobna. 9. Dla '[:odważeniawniosl:'::U () pobycie Rudolfa 'w Rudach i napis-a.niu 'tamże przez niego sWQjego dziełka przejaskraw~a i wyolbrzymi_a prof. Gan'silIliec pewne dyspr,clporcje w da,tach. MialnowilCie na .pods,tawie 'kryteriów wewnętrznyc-h możemy datow.ać iPowstani~ 'autografiu Sumy spowiedniczej na lata 1235-12;;0. Zbudowan.ie -zaś kla.sztoru w Rud.aah ;przypada n.a ,Lata 1215:2--'1255. OCZYWiściejeżeli 'się Ibędzie podkreślało jedną granicę tego term'nu C1235),to luik:acza'su w sto's'Uniku d'O daty powstania klasztoru będzie Iwy,glądala ,nielr;okojąco. Nie należy przeto zapominać o dnugi'ej moż}i,woś'Citej daty (.1250)albo nawet o jakimś terminie po tym roku. Wtedy 6pQ'aWa nie przedstawi.a zoasa>diniczych:t'I"Udncści, a daty napisania ,autog,rafu, ,powst.a'nia kla,sztO'r'U i dokonania -odpisu rę'kopiw II Q !HO zbliżają s.ię w lWidocZlnys'posó:b do Isiebie. Kwes'tię tę dałoiby się rozwinąć szerzej. 10. Można by pr-zytoczyć jeszcze wiele argumentów wykazujących bardzo slabe i 'kruche podstawy Ipłasz-czyzny 'dowodowej prof. Ga'l1sińca. \Vym.ag'ałcby to jednak s'zerszego zarys'owani.a tł:a hi'storycznego i kultu,ro'wego, na -co ,olhecnie nie ma miejs-ca. Np. tak hogate wyn'lki badań -archeiJlogi'cznych w Opolu dl.a X-XITI w., a zatem z tego samego cz:asu i ś'rodo,';j~lkakult.u.ro'Wego c-o Rudy, aż się proszą o ,uwz'ględnie-nie, potwierdzając i uzupełniając się nawzajem z relacjami Rudolfa. Abstrahuję od przed_ stawienia tego zagadnienia, gdyż odpowiedni m:a,teriał można ZJIllale!ć w pracy prof. HorubCJIwkza o Opal'll (S2Jkice z dziejĆM Slqs~, wy/d. 2, 19'50), Jestem 'ciekaw, czy prof. Gansi:niec wid,ząc to boga'ctwo IkuLtury Opola XI:r czy X;l[,I w., począwszy od 'zaJb:awek dziecięcych aż do wytworów budo'wlD.ictwa i rzemiosła, 'powtórzyłby sw,oje twierdzenie, że to wszystko z południa. Owsz-em, są pewne elementy kultury i z poł~'dnia: pacio.rki 's~klane, jakiś nożyik ,z Syrii czy -ka""1ałek tkaniny jedwa:bneJ. Mozemy Jednak z;awsze dokładnie oznaczyć, co jest importem, a co wytworem tradycyjnej IkuJit;Ulryautochtonicznej. A jalk jest. z p~zed~io.tami ~ultuTY materi'a!m'ej, tak 'było i ze zjawiskami w zak'resle wlerzen l ma-ga. Edward Karwot WYOIĄG Z F1ROTOK:OŁU Z XXX WĄL.NJEGO ZGROMADZEN[A POLSKJIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO (218-3/0 XlI 19M, W:ars:za'wa, IPałac Staszica) O b e c n i: J. Pogonowsk'i, J. P. Dekowski, W. Armon, Z. Bukowski, M. Pri.ifferowa, O. Gajkowa, J. Gajek, Z. Czasznk:k:a, A. Czekanowska, J. Czekanowski, T. Seweryn, Z. Reinfussowa" R. Reinfuss, M. ~ładyszowa, A. Wali górski, J. Rybakowski, J, Klimaszewska, S. NawrockI, A. Nasz, Z Podkowińska, K. Adamus, J. Cieszkiewicz, J. OptołowiCz, E. Karwot, Delimat, M. Szyperski, J. Lewioki, W. Sobisi'ak, M. Ziemnowicz, T. zygler, K. Koranyi A. Kutrzeba, W. Hejnosz, B. Jaworska, K Pietkiewicz - kl" W.. Draid,rach, "J. K'Ucha'Tsk:a, K. Adamus, J. Eurszta, J. Wa:sl'ł orwSK~, A. Lewicka, P. BurhaiI'd, B. Kuźmicz, A. -Matyniak, L. Zycki, J. stęszewskl, J. 8'()bie~ika, M. Sobieski, Ho Górski, S. Świrko, A. Szyfer, L. S'Zrw€ln.grub, J. Rudnicka, M. Mroczek, J. Hanczowski, F. Wokroj, Z. staszcza~0w.na. H, Bittnerówna, Z. Szewczyk, Z. T,oroń,siki, A. Gl,alpa, Cz, S:tanlloewl'cz, A. Ły:srz;-czówn.a,B. Gary:ga, M. Kwaśniewska, K. Kwaśniewski, J. ~a~ strzęibs'ki, M. Su'b()czowa, K. Judenlko, M. Tu.n::zyno/wkzorwa, B. Rad:o'm~-u, J. Herold, S, Deptus'zewsU;:i, A. EłochO'wski, 1. Hernilkowa, J .. Stankll~~lc'Z, J. Ligęza, L, Dubiel, B. Bazielichówna, H. Nowos-ad, Cz. Kond~lk, H. TaJgeWianlkiewicz, W. Gawron, P. Kalecialk, A. Bielowa, T. Bryj:owa, P. Orzech owsika, P. Szewczyk, S. Gretschel, J. Lu bow.ie'C'iki , E. DomaTa-dzka, H. SwiSltk,owslki, l. Kruźniewsiki, M. Meres, O.Mu'1kiewicz, Z. Tomer~e, H. Gorczyńska, J. Manugiewicz, K. Mrozówna, S. Górszczyk, A, Lechmo, L. WitU;:owski, H. Ant.onowiczQlwa, Z. Potrac, 1. Kędzior, Z. Bawal'~(a, B. Kaznowsik/a, M. Szuber, J. Gorzechowski, E. Fryczówna, A. SemenlU'l~, M. Prz'eżdziecka, L. 1tman, H. Zwolalkiewicz, H. ~ikru.łows:k:a, MI' .Ha~eJ, M. Mey,merówna, Z. Po c'Zdbutt, J. S'wieży, W. AntQllHEWICZ,J. Dudklewlcz, H. Królikowska, M. Kuczyń:9ka,M. Blieherowa, Z. GrabowSIka, W. Kolago A. Wojewóldzki, E. Pelczar, M. Więcko, VT. Kosterski, J. SzymbaI'~, , . . L . M a l'e'ki J. BO'gd'arnowlcz, R. Sa'wI'cz, B. GawI,n, I ,. T Myzyk ,. J Kamodkl , T: �488 489 A. Zamlbrzycka, M. :Podgól'~ka, M. F.ryczowa, M. Klimecki, T. CieślaJk, S. Błaszczyk, J. Kiełczewsl<!a, J. Lech, Z. Mirosławska, E. Sagan, N. Maniakórwna, T. Ba<na'".zkowski, W. Gajzlerowa, M. Po~'ro'Pek, W. ŁuCkoś, T. Trojanowicz, K.Prillowa, C. Szczejpaniak, B. Baziń's~a, S. Koszyk, S. Ulrich, J. Pawłowska, S. Łysik, H. Przesławska, J. Krajewska, M. Micińska, A. Zwolak, A. Klooncrw"lki,J. Przyby"zewski, E. Grygo, J. Zaremba, I. Nechaj, S. Cybulska, D. Łuczyński, Z. Brzezińska, W. Cichowicz, R. Kukier, L. Skrzydło, A. Gawd·zik, A. Górzyński, T. Pu~ropp, Z. Churt_ kiewi'cz, J. Kamińlski, C. SpychaLski, S. Ohmielewski, J. Fab:ańS'ki, W. Dembińska, J. Miłotworska, W. Florczak, G. Radomski, S. Gonkiewkz, S. Limanowslka, Z. Rog.owska, E. StaTek, B. OI'Sz,owy, T. KarczewsIka, M. Klhnecki, K. W.oL,,~i,B. Michalak, J. ZagĆif'rua,J. Patera, B. PaszkowSki, M. Polakiewicz, S. Kulesza, W. Drozdowska, A. Buczek, J. Rydzkowski, I. Lange, W. BratklQwsika, J. Kaweclki, S. Tru",zU<o\w;ki, W. Diering, S. Garzkowicz, S. Czernik, A. Gerigk, J. Maliszewska, S. Matuszewska, B. Nowicka, J. Maj1cihrzak. Z. Szyfelbejn. Program Pierw'szy dzień obrad, poniedziałek, God'z. 28 listopada 1900 r. iJ.() 1. Otwarcie XXX Walnego Zgromadzenia. Powołanie Prezydium. Uchwa\lenie ,po,rząd~'U'obra'd. Przemówienia. 2. Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955 - J. G a j e~. 3. Dyslk:rusj:a. Godz. 15.30 1. Znaczenie etnografii dla badań nad przeszłością i współczesnością K. Zawi:st:orwi'cz - Adamska. 2. Znaczenie etnografii dla budownictwa socjalistycznego T. K a l ec iak. 3. DY's~usja. Drugi dzień obrad, wtorek, 2J9 listopada 195.5 1'. Godz.9 1. Działalność naukowa C;óego w dziesięcioleciu i wydawnicza Polskiego - A. N a .s z. Towarzystwa Ludoznaw- 2. Dyslk:usj!8. Godz. 15.30 1. SIPcr:awozdania: z badań nad wi·erzeniami i magią - E. Kar wo t ; z badań nad lit€ll'laturą ludową - R. Gór 's ki, S. Ś w irk o; z [badań nad muzyką h.udową - J. Stę.s·zewski, A. Czekanow,slka; z badań nad tańcami Ludowymi - T. Z Yg l er. 2. Dyskusja. 3. Działalność oddziałów i zagadnienie popularyzacji PTL w latach 1945-1955 - A. Kow-alska-Lewicka. etnografii w pracach 4. Dy.s~usja. i· .. Trzeci dzień obrad, środa, 30 listopada 1955 'r. Godz.9 ZwiedZIanie Wystawy P;QI's~i€j Sztuki Ludowej w PaŁacu K'U!Ltury pod kierunkiem T. Seweryna i K. Pietkiewicz!B. Godz. !12 (Pałac Stalszica) 1. Odczytanie protokołu z XXIX Walnego Zgromadzenia i Sesji Kolbergowskiej 'w Jeleniej Górze. . 2. Zmiana statu tu Polskiego TowarzyS'1:wa Ludoznawczego - K. K o T a n y i. 3. S,prawoz<lanie finansowe i. Komisji Rewizyjnej - F. W Q kro j. 4. Wy'tyczn€ Zarządu do planu na 19156 r. 5. Preliminarz na roik 19515/56 - Cz. S ,t a n ~ ie w i c Z. 6. Dyskusja. 7. P.o.d<sumowanie obr,ad Zjazdu. Z:amlknięcie XXX Wa.lonego Zg.romadzenia. XXX Wal:ne Zgromadzenie otwo.r,zył prof. '<h: K. Koralnyi, prezes Oddziału Wa'nszaws1kiego. Do 'PrezydiJum powołano: prof. dra Jana Wa·silkowskiego, sekretarza naukowego Wydziału I PAN, prof. dra Jana Czekanowsk:ego, prof. dra Romana Reinfussa, S. PrzybY's'Zews~ieg.o, posłankę Mela_ nię Mroczek i WalentegQ Gawrona z Lima:nowej. Przed iP0łtudniem przewodniczył !prof. K. Koranyi, 'ProtoJkotowaH mgr Haria Suboczowa i mgr Adam Glava. Dwuminutową cis'zą 'U'czczono pamięć zmarłych czŁonków: PTof. dra Stanisława Szczotkę, prof. dra Tadeusza Henda, mgr Zofię Malewstką, prof. dra Zygmunta Wojc;echowski~go i mgr Piotra Greniuika. Prof. Jan Wasilkowski w dłuższym przemówieniu zanailizował rolę Polskiego Towarzystwa Ludozn.a'w,czeg,o i w,s!ka'Zał na duże zasług.i, jakie ma TorwaTzystWQ w ruchu .naulkowym, wydiawlniczym i badawczym. Prof. Wasilkowski ocenił 'P(Jzy,tyrwniepracę TowaTzys,twa w dziesięcioleciu i stwierdził, że Ptol'S~a Akatdemta Nauk będzie nadal ota-czać Towar-zystwo życzlirwą opie!ką· Z kolei prezes T,owarzystwa, prof. Józef G a j e k, wygłosił odczyt inauguracyjny pt. Rola Polskiego Towarzystwa Ludożnawczego w potskiej etnografii w 1945-1955 *. W dyt3kusji 'ZaJbr:a'ligł(J·s: mgr K. Jud~o, doc. A. Wa1iJgórski, !prof. M. Prillferowa i in. Prof. M. Prillferowa w dłuższym przemówieniu zwróciła uwagę <naniEdociągnięcia w 'Pracy TorwarzylStwa, a w szczególn.ości stwierdziła, że <zJbytmało uwagi iP(Jświęca To'warzystwo pracy oddziałów. Omawiają-c :szczegółowo <lidualne potrzeby prof. Prilfferowa uważa, że ·za mało uwagi ,!=oś1więcanogromadzeniu f.ołklo,ru ludowego, muzealnictwu etnogra_ ficznemu, badaniom nad tańcami ludowymi itp. Prelegentka wslmzała, jak • Referaty oznaczone gwiazdką są drukowane w 43 t. "Ludu". �490 prace te są organizowane w Skandynawii, Szwecji, Norwegii, Danii i Finlia,rudii. PodlkreśIiła 'konieczność budzenia zainteresowań i 'zrozumienia dla spraw 'ludoznaws,twa u os6b stojących ina czele władz wojewódzkich i powiatowych. Rozwojowi prac etnografiC'zlnyah nie .sprzyja również kaSQIwanie \katedr etnografii O!T!aZ wykładów w .alkademia'ch 'sztuk IPlasltycznych. Uzasadniając ik'Oni€'c,mośćkoordynacji pra!cy wskaz:ała na !potrzebę zwołalIlia konferencji naukowej i slkoI1dynowania prac Towiarzystwa z ,poracami In9tytutu Hil::ltorii Kultu'TY Materia'lnej, P:ańsltwawego llIl'stytutJU S'ztuiki i Ionstytutu Badań Litera,c'kiah. Obrady Ipopołudiniowe r02'Jpoczęła [prof. dlr Kazimiera Z a w i .st o w i c zA d a m s k a referatem pt. Znaczenie badań nad przeszłością i współczesnościq dla etnografii polskiej *. Podczas olbrad popohldniowych przewodniczył prof. 'dr T. Seweryn, protokołowaH: mglr Zofia Stasz:c;zakówn:a i mgr Józef Jastrzębsiki. Z kolei mgr Piotr K alec i a k wygłosił refera t [pt. Znaczenie etnogmfii dkL bu~ownictwa socjalistycznego. D y s k u ISja: prof. dr Józef B 'u l' s" t a nawiązując do referatu iProf. Aiclamsikiejomówił .zagatdniE1nie :poszuikiwań historycZJlly,ch i metody historycznej w etnagr.afii. W dłuższej polemice prof. Bur.szta p<Jd~ueśm 'koniecz'ność lW,stI=ółpracyhi.sto.ryków z etn<Jgrafami. Badając np. tbildo'Wl'1ictwo e1mografowie zlbyt !pocho,pnie ,tYIPi'zują i 'WYprowadzają wnioski, historyk natom;la'st szuka całego ciągu nawarstwień i uzasa1d:nień hi:storY0znogos,p<Jldarczych. Pm£. Gaj·e 'k podikreś.J.a,że us,ta.ta.nie odrębnej metody historyczn",j i etnograficznej jest p',e\\'lDym'ni,etI='orozumieniem, et:nografia jako nauka hL storyczna musi się posługiwać metodą historyczną. Etnografowie doceniają jedln:akże morfO'J.ogię z,jarwilsikikulturowych, nad którą histo'rycy przechodzą IPrzewa'żnie obojętnie. Z kolei mgr L. S z wen g l' U b rpr,zeprowaidziła krytykę refer.altu mgr P. Ka'leciaka. Stwierdzhv1s:zy, że w 'zasadzie wS1zyst\k<Jto, co ,pow'iecizi'ał referent jest słUiszne, lecz ma c'ha'Takter 2lbyt ogólniikowy i idekl:a1ratywny ~telegentk.a przeprowadziła próbę naszkicowania j1deowego profilu Towa;rzys>twa. Najwię~sze zna:czenie mi~ło T<Jwarzystwo w lata 1945>--19'51, tj. <io czasu powołania ,Polsikiej A!kJa.demiiNauk, !kiedy to oWszełkie poczynania etnograficzne wychodziły z T'Owa·rzystwa. Od <:z:a'EU powistania .JHKM charaktell' Towarzys:twa winien ulec zmianie. Prelegent'ka widzi daLszą działalność PTL w pracach o charakterze popularyzacji, którą rzutuje w trzech :poziomach. Z mg.r L. Szweng~'ulb polemizuje !posłanika MeJ.ania M r o c z_ ik owa. Z'wraca ona uwagę na wielką wartość 'nau'kowo-badawczą prac Towarzystwa i .apeluje o udostępnienie materiałów etnograficznych działacz'om oświatowo-społecznym. Aleksander O l e s z c z u k pOI"uszył Ispr.awę z'€'S'P0łówpieśni i tańca oraz ocenił pnzytywnie pracę amatorów i miło3ni- 491 ków luiCloz'n'łoWstwa.M. M a t e j k:) .prz(ij.sta'wił działalność Instytutu Budownictw:a Mies;1.'kani<Jwegona wsi i wIsIkazał konieczność współp.racy z etnografami. Mgr K. J u de n k o wypowiedział się na temat planu prac w zakresie popularyzacji. Prof. J, C z e k a n o w s k i stwierdziwszy, że krytykJa d.ział:alności jest ła:t:wiejsza niż ,samo działanie, ,sikierował dyskusję na tory nauk<Jwe. Prof. Czekanowsiki u1waża, że 'Oderwanie antropologii od etnografii i archeologii było krokiem wstecz. Prelegent jest gorącym zwoI'ennJikiem korzys:tani:a z cenneg.o dorobku obu ,tych dyscyplirii :stosowania w iSzeroki:ch 'T.amach wspólnyoh metod Ibada·wczych. Mgr W. J u d y IC k a omawia zagadnienie współpracy etnografów z języikoznawcami. W,spółpracę taką prowadzi pracownia di:alektologiozna w Warszawie. W drugim dniu OIbra,dp.rzed pOłudniem pr:zewoidniczył1a prof. dr Kazimiera Zawilstowicz-Adamska, :proto'kołowali mgr Krystyna Adamus i mgr :Krzysztof Kwaśniewski. Mgr Zofia Staszczakówna odczytała protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia i Sesji KO'Lbergows1kiejw Jeleniej Górze. P.rotolkół przyjęto w całości, [po czym nastąpiło dokoń,czenie dy~kusji z dnia popr,zed1niego. Prof. Roman R e i n f li' S S W dłuż1szym przemówi·eniu omówił n.ajistotniejsze zagadnienia, k,tóre obEcnie 'nurtują członków Tow<I'rzystwa. "Wyczuwa się, że pOlw3talllie nowej instytucji, ja~{ą jest IIHK:M, ma stać się przyc.zyną zejścia z areny ,naszego życia naukowego - Polskiego Towarzys,tlWa Ludoznawczego i spowodować prze'sunięcie jego dzi:alalności na tor !pracy wyłącznie po.pularyzator,Eikiej. Przyznaję się, że zostałem tym ;poważnie zan:epokojony". W czasie dy.skusji pa.dały wypowi·edzi na tema.t ewentualnej kon!{)urelll'cji i konieczności unikania dublowania prac wspomnianych instytucji. W dalszym przemówieniu !prof. Reinfusls 'Iwykazał, że .ani dzi,ałalność THKM, oraz IBL, ani n.awet powołanie osobnego I,nstytutu Et:nc,gr.aficznego nie ztdoł.a z'abezp:eczyć wszy,stkich dziedzin badmvczyc'h etnoglrafi.i. "Wyłączenie PTL z pI"acy na odcinku naukowo-badawczych pociągałoby za sobą likwidację poważnej ilości wydawanych przez PTL czasopism i wydawnictw, w naszej zaś dyscyplinie, która ma tyle do nadrobienia w dziedzinie publikacji materiałów, likwida{:ja taka ;stanowiłaby szlk{)ldęnie do [powetowania. Prof. Re~nfulss uważ:a, '{;O'lemizując z m,gr Szwengru.b, że ruch amatoI"siki w zakresie iLUJdozna1wstwa jest nie tybko pożądany, ale i konieczny. Je"t to W1przęg.nię'Ciedo pomocy {:zynni'ka slpołecznęg<J, toteż jednym z celów Tow,arzystw~: jest ocr'tgani'Zowanie teg'o ruchu, Pre!eger..t omówił również 0ha,ra'kter naukowy Towarzy'sItwa i sprawę wyda1wnictw i nie widzi niebezpieczeństwa d'lllbl'Owania prac. "Nauka rozwija ,się ni·e w !pojedynkę, ale wysiłkiem zbiorowym, \v atmosfe.rze szl!a'chetnego wyścigu pracy i uczdwej dyslkusji dążącej do wykrycia prawdy. Dublowanie .prac w azied.'zinie nauki nie je,t wadą w organizacji, ale pod'stawowym warunkiem um<J·żHwiającym S'prawdzenie wyników". Przemówienie prof. Reinfussa przyjęto gorącymi oIkoJaskami. na ;" ,, , I �493 492 W dalszej 'dyskusjI prof. M. P T tif f e ,r o wa podaje przykłady ze Szwecji i mówi o konieczności decentralizacji b.adań etnograficzny.ch i organizowania /konferencji prohlemowych Ina wzór konferencji dla PAE, zwołanej w czerwcu 19'5,5 we Wrocławiu. W dyskusji zabierali głos: profes(),I'owie: Burszta, Adamska, Gajek i Kaleciak. Z kolei doc. Adolf N a s z wygłosił referat pt. Działalność naukowa i wydawnicza PTL w dziesięcioleciu *. W dy,skusji mgt!:'B. J a w o r s 'k la IstwieJ1dza,że nie możemy rezygnować ze wSlpółpracy z ludźmi z terenu. Mgr W. S o b i s i a k analizuje zagadnienie, jak kształtowały się badania archiwalne w pracach PTL. Mgr S. B ł a s z c z y k 'charakteryzuje bad:aniaetlIlOgrafkzne na obszarze Wielkopolski. Mgr B. G a r y g a i mgr L. I t m a n omawia zagadnienie badań na Ziemiach Zachodnich, Dolnego Śląska, prof. M. P r i.if f er {)w a na terenie Kujaw, M. P o kr a p e k scharakteryzował prace badawcze nad Mazowszem, mgr M. S u b o c z o w a prace na Śląsku i Opolszczyźnie. Mgr A. G[arpacmówił zagadni€lnie badań nad przemi.<mami 'Współczesnymi na wsi IPols1kiej,po czym uzupełnił ISIPrawoZidani·esekretarza generalnego cy.:lirami .ilJustrującymi ruch wydl1ł1wniczy PTL. TowaJ1zystwo wydrukowało w oIk,resiesprawodawczym prz.eszło 1200 arkiwszy w 3,5 tomach, gdy nIP. PTA wytdrukował'O około 7010 ark., a P~)'znańskie Towar'Zylstwo Naukowe 13139 mk. ,Mgr J. F a ib i a ń slk i, reprezentańt Zalkładu Narodowego im. Ossolińskich omówił sprawę przygotowania pmc i artykułów do druku. W imieniu ,regionalistów i ama,torów Zlbieraczy przemówił Jan Z a r e m iba z kieIc. -Mlc1dzi etnografowie prowadzą !Swoje badania n'eraz dość poibieżnie, bez pogłębienia i hez wnikania w środowisko. Tam jednak gdzie PTL ma pla'cówkę, regionali:ści i infOTmatOtrzyrosną w terenie, toteż mówca zachęca do :zakŁadania oddziałów, do zasilania ruchu lamato,rskiego litel'aturą fachową, badanie bowiem kultury i sztuki ludowej niekoniecznie musi 'się lodbywać na szczeblu ministerialnym lUlb uniwersyteclkim. Jest to dziedzilna umilowana wśród szerolkich rzesz w terenie. Przemówiel nice Jana Zaremby przyjęło Walne .zgromadzenie gorącymi oklaslmmi. W dalszej dyslkiUsji mgr Bolesław Ku ź m i ICz pO'ruS'zył sprawę pro_ dulkcji naukowej i wydawnkzej, OlPierając lsię na materi:ałach do bFlJliografii e1nografii wydanych w "Archiwum E1nograficznym". Mgr C i s z k i ew i c z !poruszył ISlprawębadania grup mniejszoś'Ciowych oraz s,pmwę współpracy z Bolonią 'Za granicą. PnJf. G a j e k dziękuje przedmówcy za wskazanie nowych dziedzin pracy, co w drugim dziesięcioleciu wejdzie pmwdopodobnie w st:adium realiza:cji. Prof. A Ida m's k a przytacza przykłady z emigracji ,czeslkieji fińlslkiej. W obradach popołudniowych przewodniczył prof. dr J'an Czeikanowski, protokołowali: mgT Maria Kwaślniews!ka i mgr Walerian So'bisiak. Dr Edward Karwot poprzedził referat swój pt. Badania nad wierzeniami i magią 1 t , w dziesięcioleciu * wstępem na temat konieczności prowadzenia badań na Ziemiach Odzyskanych. Z kolei mgr S. Świrko złrcżył krótkies%>rawoztd:a.nie z 'działalności badalwczej fo~klorystów zgrupowanych w dwóch pracowniach kierowanych przez prof. J. KrzyżanowsIkiego. W dziale pieśni zgromadzono ok. 30000 Ikart, 'bibliografię piśmiennictwa ludowego i przygotowano publikację: Problematyka społeczna pieśni ludowych. Dział przysłów uzupełnia Księgr: przysłów Adalberga. Referent zwrócił się z apelem o dostarczanie materiałów dl:a obu wymienionych pracowIni. W dyskusji mgr A. S z y f e [' poddała referat krytyce. Mgr Jan S t ę s z e w s k i w referacie SprawozcLanie z badań nad muzyką ludową w wydawnictw'ach PTL w latach 1945-1955 stwierdza, że wprawdzie dorobek wydawniczy PTL w tej dZliedzinie jest niewielki, lecz żadna inna instytucj:a ,nie ma więk,szego. W opwblik1owanych rpracach wyróżnił 2 grupy. Artykuły i przy,czynki z h~storii etnografii muzycznej oraz pmce i telk,sty muzyczne. Refer€lIlt omówił wady i zalety 'zaIPisów: Dekowskiego, Oleszczuka, Stopy' i Kamockiego, a także pracę Adama Riegera nad leksykalnym uporządkowaniem melodii ludowych, oraz pracę Antoniny W o z a c z y ń s k i e j Pieśni kurpiowskie, oparte na zbiorach W. Skierkowskiego. Referat mgr A. C z e k a n o w s k i e j dzięki szczegółowej 'analizie uzupełnił refeDat sprawozdawczy na temat dorobku PTL w zakresie etnografii muzycznej *. Prof. Taideulsz Z y g l e r przedstawił 'sprawę badań nad pollslkimi tańcami lud awym i. Problem ten jest nada'l otwa,rty, niema !bowiem bibliografii 'łni instrukcji, ani też nie ip['owadzi się badań terenowych. Po krótkiej dyskusji dr Anna K o wal s k a - L e w i c k a om6WUa działalność oddziałów i zagadnienie popularyzacji entografii w pracach PTL w latach 1945 do 1955. Prelegentka podd'ała krytyce pęd do ilościowych osiągnięć i na przykładach z Nowej Huty wykazała błędność takIego podejścia. Nie ilość odczytów, lecz ich jakość winny być przedmiotem troski. Referat dr Lewickiej uzupełnił mgr Bo'lesław Ku ź m i c z podając, że w 19 55 r. wygłoszono w PTL ,1919 odczytów popularnych, prelegentami byli e1Jnogr:afowie, 'krtÓ'r,zywygłaszali odczyty w środowi:sikach roibotniczych, chłopskich i młiodzieżowych. Część odczytów [Jowielono, a szersze prace przeznaczone ISą dla Biblioteki PopulaJ1nej PTL. W dyskusji mgr Przemysław B u r h a r d mówi o POlPUlarnym miesięczniku PTTK w Krakowie, redaktor LeonaTd Z y c ik i omlawia lSiPrawę czasopilsma et:nografi.cznego, mgr Baribara B a z i ńs k azaznajami:a z planami Centralnego Domu Twórczości Ludowej. W trzecim dniu obrad uczestnicy XXX Wal~ego Zgromadzenia zwiedzili Wystawę Sztuki Ludowej. Zwiedzanie poprzedziła prelekcja mgr Kazimierza P i e t k i e w i c z a, Wycieczkę objaśniał prof. dr Tadeusz S e w e r y n. 1 �495 494 O godz. 12 wznowi ono obrady w Pałacu Staszica. Przewodniczyła doc. dr Jadwiga Klimasze'w.sika, protokowa1i: mg'r Bolesław Garyga, mgr Halina BiU,nerówna i mgr Zbigniew Toroński. Zgodnie z porządkiem 'dziennym prof. dr Karoi Koranyi p,rzeclista'wił Walnemu Zgromadzeniu prace nad zmianą statutu PTL celem przystosowania go do ogólnie obowiązujących w tej dziedzinie przepisów. Po odczytaniu nowego tekstu wywiązała się gorąca dyskusja nad niektórymi punktami. W dyskusji brali udział profesorowie: W. Hejnosz, M. Kosterski, B. Jaworska, L. Życki, K. Koranyi, J. Gajek, J. Klimaszewska, A. Lewicka. Prof. G<ljeik wnosi, .aby slPlfawę statutu przeni·eść do n<lstęp.nego WaInego Zg rom<l'<i zen i'a, jednakże wniosek UlP2dł, a statut uchw<llono 'większością głosów. Prof. Franciszek Wok r o j złożył sprawozdanie finan;sowe i Komisji Rewizyjnej. Sprawozdanie przyjęto przez głosowanie, przy wstrzymującym się jednym głosie. Z kole.i Czeslaw S t a n k i e w i c z przedstawił preliminarz na 1955 r. Preliminarz został przyjęty. W wolnyeih wnioska.ch ~owz;ęto uchwałę o '2Jwołaniu XXXiI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalań,S'kiej we wr.ześniu 195'6 r. w zakop.anem. Zat'wierdzono oddziały i ikQIIlitety orgarniz1acyjne w apolu, ~i.edkach, Gdańsku i Przemyślu. Podsumowanie obrad przeprowadził Prof. Gajek, po czym zamknięto XXX Walne Zgromadzenie o godz. 18. O. G. BILANS POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO z 31 XII 1954 r. AKTYWA 1. Ruchomości Drobne sprzęty 2. Biblioteka 3. Kasa 1 Centrali i Oddziałów Centrali Oddz. Jelenia Góra Kraków " Lublin " Łódż Mszana Dolna " Olsztyn Poznań " Katowice Toruń " Warszawa Wrocław Zakopane 57953,27 6056,86 64010,13 235328.72 245,03 0,04 649,30 282,31 403,04 128,28 500,418,90 597,20 373,23 142,411,25 571,40 Kasa Wydawnicza Kraków N.B.P., Poznań Lublin Łódź Katowice Toruń Wrocław P,K.O., Kraków Warszawa 4. Banki Odbiorcy 6. Dostawcy 7. Rozliczenia z pracownikami z współpracownikami 8. 5. " Surowce 10. Gotowe wyroby - Wydawnictwa 11. Różnice kalkulacyjne 12. Wydawnictwa nieukończone (APSL) 9. 64,27 4847,05 13357,02 2535,46 1579.93 227,50 342,792,25 2254,99 3300,- 24389,15 ---- 7016,30 6018,72 18,95 37124,05 27925,61 394981,80 70687,44 137446.86 1009794.78 1i. •• PASYWA 1. 2. 3. 4, 5. 6. I, Fundusz Amortyzacyjny Fundusze własne z dn. 31. XII. 53 r. Zwiększenie funduszy własnych w 1954 Odbiorcy Dostawcy Rozliczenia z pracownikami z współpracownikami 55860,85 864156,07 31454,21 6111,72 36193,19 13.67 15995,06 1009794,79 Wrocław, 31 grudnia Księgowy (_) Czesław 1954 r. PTL Stankiewicz • Skarbnik (_) z. prof. dr Franciszek Wokroj �496 497 RACHUNEK WYNIKOW za rok 1954 SPRA WOZDANlE STRATY 1. Rozchody wydawnictw (członkom, instytucjom itp.) 2. Wydatki Działu Popularyzacji 3. Naukowego 4. Koszt przeprowadzki i adaptacji lokalu 5. własny sprzedanych wydawnictw 6. Rabaty udzielone 7. Podatek obrotowy 8. Koszt własny wydawnictw rozpoczętych, a nie ukończonych z tytułu umowy z Ossolineum (19. II. 1954) 9. Zwiększenie Funduszów własnych 43461,44 60838,29 74 150,47 166'20,19 50530,28 26465,45 617,95 143686,52 31 454,21 447824,80 ZYSKI 1. 2. 3. 4. Subwencja P.A.N. Składki Inne wpły wy Sprzedaż wydawnictw 350000,g 955,1,562,25 86307,55 447821,30 Wrocław, SI grudnia 1544 r. J;łsięgowy PTL ( ~) Czesław Stankiewicz (-) Skarbnik z. prof. dr Franciszek Wokroj Z SEMINARIUM POŚWIĘCONEGO AFRYKANISTYCZNYM ZAGADNIENIOM Semin.a.rium afryk'C:lJ1i,s,lycznezorganizowane pr·zez Oddział Wrocławski PTL odbyło się w dniach 9-11 kwietnia 1956 r. w lokalu przy ul. Nankera 4 we Wrocławiu. W semi'n.ar:.um udział wzięli: J. Cz.ekanowSlki, J. G.ajek, A. Nasz, R. Stclpa, K. ZurawSiki, T. Milewski, O. Gajkowa, S. Ły,sik, H. Bittnerówn.a, Z. Staszcz.a'kówna, L. I1man, A. Maty'siak, B. GaTyga, T. Stasińska, B. Matuszewska, M. Meysnerówna, E. Karwot, H. Boczek, A. Glapa, J. Bocheń,slki, B. Kuźmicz, K. Kwaśniewski, Z.Trudzik, J. Pawłowska, B. 01szowy, H. Gorczyń.ska, Z. Toroń'ski, A. Łyszcz, M. T,rawińslk:a-KW<lŚniewslka, Cz. Stanikiewicz, T. Podwińs!ki, J. Bohdanowicz, K. M:acewicz, I. KielichowsIka, M.. Ma'cewicz, A. Nowak,L. Gabriel, W. Szn.ajder, M. AdamU1s,Z. Rajcher, A. Ziomecka, L. Zajdel, E. Ostrowska, S. :Qarzycki, B. Sikorska, W. Hermann, L. Szafran, K. Gądela, D. R6:mńska, W. Popławski. A. Urbańska, E. Fischerowa, I. Wes.ołowsika, A. Wanlke, J. Slkotnic'ka. Seminarium otwo.rzył prezes Oddz~ału Wrocła'wskiego PTL m~ A. Matyni.alk iPQwitaniem liczni·e zebranych człon1ków Oddziału Wrocławskiego PTL, ,gośd craz ,przedstawicieli pra'sy i 'radia. W imieniu zarządu Gł6w:nego PTL powitał zebranych prof. dr J. Gaj-=k. W dłu~szym zagajeniu pl'of. dr J. Gaje'k specjalnie pod'k,reślił znaczeuie badlańnad za,gad[lieni<:mi tafrykanist)"Cznymi w etnografii, wyjaśniając, i~ semin<lJ;.ium.afTykani,styczne .zor:ganiwwane zostało nie tylko w celu zazna-, jomienia zelbranych z tą egzQtycZlJ1.ąproblematylką, Iecz przede wszysVkim po to, aby wzbudzić zainteresowanie do spraw lafrykanistycznych i skierowa<: młodych etncgraf6w ku badaniom nad kuUurą ludów zamieszkujących Afry!kę. ' Z koIei prof." Jan C z eoka n o w s 'k i wygłosił r·eferat pt. Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze. W referaClie. swym wskazał, że b.adania 'ludoznawcze w Afryce !koncentrują się na wyj.aśnieniu stosun:a<ów zachodzących między grupami e1:nicznymi wyrÓŻ1ll.ianymina pąds,tawie różmic językowych, 'antropologicznych i kJulturowych. Następnie Il'eferent dał przegląd archaicznych war.stw ludności Afryki, będący rezultatem hipote. tycmej rekQ:nstrukcji opartej n:a wynikach 1J.adań antropologicznych .i ję; zykcrwnawczych, ta ta'kże re~ultatem analizy kultuTY, zwłaszcza materiaInej. W dalszej części referatu odwołując się do map: 1. Typy domostw tu.., bylczych (według I. Lohta) ; 2. Terytoria językowe Afryki (według Ą. Drexel);., 3. Rozmieszczenie fęzykówAfryki (według T. Milewskiego) dał przegląd najmłodszych nawarstwień, stanowiących osady kolejno po sóbie następujących' ekspansji chamito-semickich i indoeuropejskich. Na końcu omawiał zagad-, nienie eksploatacji kolonialnej w Afryce i jej konsekwencje. ' . W dyskusji nad Teferatem d'oc. R. Stopa 5twierdila, że język baskijski wi4źe si~ z kaukaskim. Prof. K. Zurawski 'WYstąpił z ·propozycjąopraco;wa32 "Lud" t. XLIII �499 498 kultuxa koptyjsdoo. Specyficzną cechą Afryki w zakresie językowym jest jej uwarsl1iwowienie. W EurQPie nie mamy tych warstw. Fiuropa, odi·zolowana od innych kcmtynentów, przedstawia 'Się dla językoznawcy dość zagadkowo. Rekonstrukcja może tu przebiegać tylko w ramach podstaw jęzY'ków i1ndoelllTopejskich. Wyjątelk stanowi język Basków, w którym doszukujemy się warstwy kaukaskiej, dalej innych orientalnych elementów, a wreszcie, ostatnie, wa'rstwy negTyckiej. Jest to okno EurQPY, odsuwająl:e nas od indoeuropeistyki. W Afryce pa'leolitowi odpolwia'dają Buszmeni, :neolitowi - Negryci, a nowym kulturom, Semici. W Europie nie ma podłoża dla drzewa genealogicznego il1'doeurQpejskieg·o. Ameryka też jest zrozumiała typologicznie w swym -og'romnymzróżnicowalniu, ale jest zupe~nie niemożliws do ujęcia genetycznego z punkbu widzenia języ'koznawcy: Prof. T. Milewski w odpowiedzi 1k,s.S. Ły,sikowi wyjaśnia, że najsta'rsza warstwa na Madagaskarze to niewątpliwie Bantu, drugą grupą polinezyjską jeslt vy:arsWva indonezyjska, trzecią - arabslk:a naniesiona przez kupców arabskich, wreszcie czwartą - francuska. Grupa francuska jest ekskluzywna, aralbska ginie, a uzyskuje przewagę indonezyjska. Madagasi są trudni do zasymilowania. Z kolei wysłuchano referatu wygłoszonego pr,zez dr E. Kar w o t a pt . Historia inwazji dromadera do Afryki północnej. Referat był ilustrowany -licznymi f.otografiami i rYiS'llnkami. W dyskusji głos zabra-li: !prof. J. Czekanowski, prof. J. Gajek, prof. K. Zuraws,ki, prof. Styś, prof. R. Stopa, dr E. Karwot, mgr A. Matyniak, mgr E. Kuźmicz i inni. W 'godzinach p'o'I;(lh-1dniowych prof. T. M i l e w s oki wygłosił refer:lt pt. RoLa starożytnego Egiptu w ·dziejach kultury. Prof. T. MHe'Wsikiw odlpowiedzi prof. J. Czekanowskiemui prof. J. Gaikowi stwierdza, że ust.alenie kolebki pługa jest trudne. Jeżeli chodzi o wpływ EgiJptu ma Azję i EUII'O[)ę.to mie był on wielki, ponieważ Egipt leży ja,k!by 'w 'Wlazie Izam!kniętej. Egipciamie mieli liczne uprzedzenia 'Odgmlniczające Egipt od świata. DopieI:o od V. w. ,p. n. e. datuje się silny Zlwiązek między Egiptem a Grecją. Egipt .i Ateny łąc·zą ,się przeciw Persji. Po wyczerpanilU dy~usji prof. J. Gajek przystąpił do podsiUffiowan;a, 6,twierdzając, że seminarilUm było ujęciem po'glądów na strukturę antropologiczną, etnograficzną i języ!knwą Afryki. Następnie podkreślił, iż semina'rium ElPe!lllizadlanie, jeżeli stanie się bodźcem I{Haetl110grafów do zainteresowania ,się ;pro:blematylką afryk1anilstyczmą. P'IlL -poczyni starania o wydanie prac polskich afrykanistów i tłumaczeń artykułów obcych, rozprOSZOnych w różnychczasopisma'ch i zwartych działach *. Doe. R. Stopa dodaje, że w krakaws!kim ośrodku orientalistycznym jest trzech językoznawcó\" interesujących się problem:atyiką afrykanistyczną. '!Istnieje 'Więc konieczność nia \bibliografii pozycji połs!kich poświęconych zagadnieniom Afryki. Podobnie prof. dr J. Gajek stwierdza, że literatura światowa posiada zasadniczy brak prac, które obrazowały by żywy proces kształtowania się i rozwoju kultury w Afryce. DDugiego dnia w godzinach prze1dpołudniowych wygłosił referat doc. R. t o p a pt. Kulturowe nawarstwienia na terenie Afryki. Prof. J. Cz.ekanowls!ki IplI'z€prow1adziłkrytylkę referatu wylkazujączbytnie ,przecenianie p~zez prelegenta 'Wpływu środowiska geograficznego ·na kształtowanie się S języków. . Również zdaniem prof. J. Gajka prawie nie zachodzi związek między strukturą języlkową a środowi'skiemgeograficznym, gdyż układ języ'kovvY Afrytki mie liczy .się z układami warunków fizjografIcznych. Nat~mia'st stwierdza żywy związek strulk.tuTy językowej ze strukturą amtropologlcznorals'O'wąw Afryce, a śr<JIdowislka,geogmficznegro z typami gospoda,rki i formami .gospodarczymi. Po południu 'doc. Roman S t ()'Pa wygłosił pt. Potskie bac:Lania w 1935. Referent !przedstawił dzieje p,nls1kiej wyprawy 'w 19315 T. do Afryki !połu~niowej, . w której sam brał udział. Prelegent ilus,trował odczyt ,przykładami mowy etnograficzne i językowe u Hotentotów i referat Buszmenów Hotentotów i Buszmenów. . W odpowiedzi dr O. Gajkowej referent wyjaśnia, że w czas,ie badań terenowych w Afryce południowej !pOIs1ugiwałsię języikiem angieLskim, burskim i dialektem holenderskim, zapisy zaś wykonywał według zasad fonetylki. . W trzecim dniu prof. T. M i l e w. sk i lwygłosił refemt ,pt. Uwarstw'enie jęz.yków Afryki. W świetnym odczycie p,relegent przeprowadza klasyfikację języków negro-wTylkań~kich, biorąc za Podst~Wę ISy'stemy gram~~ tyczne jaiko Iba'rdziej zamkmięte itrudiniej dopus1zczaJące obc,e formy 11IZ mownic'two, I(:Ihłonące zewsząd nowe elementy. Następnie daje przegląd języków negro-af.ry'kańskich omawiając ich zasięg ,przes,trzenny, za1kł'es użycia .społecznego i granice cza'sowe. W dyskusji !prof. J. Czeika:nowslki iPookreś1afakt, iż Teferat wy'k.azał szereg zgoldJnoE,:,;. 'W pOlglądach nla kulturę Anryki ze ,strony różnych dY's-cYlplin naukowych. Osiągnięcia w tej dziedzinie świadczą, zdaniem dyskutanta, o dużym postępie ty.ch naulk w okresie XX 'w. Dotyczy to sZ!czegó'lmieallitropologi~, język<YLnawstwa i etnografii. Doc R. Stopa do:.zuca. do referatu prof. T. MilewiSikiego kHkla ,szczegółów. Po~kreśla falkt, lZ ~"ilęg paleonegryclki jest zIlJacznie większy, niż tozakres-lił referen,t. Wymka o~ z podłoża pigmejSko-bus-zmenoid:alnego, które miało niegdyc szerszy zasięg przestrzenny. . Prof. T. Milewski ~wiada, ii lialkie wstawienie ,zagadnienia, Jak zawężenie zasięgU, wYl111lkło z ostrożności ba'daw~zej. Z)a,sięg ten według P~o:i T. Milewskiego Teprezen.tuje wal'istwę paleolltyczną. Dowodem tego ]eS' "Realizacją dziennik podróży 32" ''''.'' tego prof. zamierzenia jest t. J. Czekanowskiego. VI "Prac EtnoJlbgicznych" zawierający. �500 501 dokształcania ich w zakresie etnografii i należ.ałoby walczyć o ich wyjazd do Afryki. Zarząd Oddziału Wrocławskiego PTL zamierza zorganizować w okresie jesiennym analogiczne seminarium poświęcone zagadnieniom amerykani- ~ozdział o kadrac~ Instytutu nie przedstawia jasno, w jaki sposób wypos.azo~e są ~oszczegolne działy Instytutu w kadrę pracowników, a przecle~ oSlągn~ęc~a.w poszczególnych działach' i Zakładach pozostają w ścisłym ZWiązku .~ llosclą kadry. Zakład Etnografii we Wrocławiu ma tylko 3 pro~ent etatow ~aukowych na ogólną sumę 181 etatów IHKM, nie posiada zadnych etatow administracyjnych na ogólną liczbę 43 etatów w IHKM. Na ogólną ilość umów z 316 osobami w Instytucie - Zakład PAE zawarł 3,8% umów, tj. z 9 osobami. W świetle tych liczb widać j'asno, że Zakład Etnografii we Wrocławiu w zakresie robocizny mógł partycypować z całej puli Instytutu w skali 3% i 2,8c/o. Ilustruje to załączona tabela: stycznym. Fragmenty seminarium zostały 'nagrane na taśmę i były na'dawane trzykrotnie przez Polskie Radio. HaHna Gorczyńs/ca UWAGI W SPRAWIE SPRAWOZDANIA DYREKCJI INSTYTUTU HI'8TOREI KULTURY .MA'I1ER!IA!LN1EJ ZA ROK 19'55* Przedstawione przez DY'rektora IInstytutu HKMsporawozdanie roczne zawiera szereg ogólnie zarysowanych spraw. Wobec takiej generalizacji zagoa.dn;eń ,gubi się szczegółowy ,tok pracy, jej jalwść i Hość, a w kaŻJdym razie ,całokształt pra'c .Instytutu zarysowuje się niezbyt Iplastycznie, i wątpię, alby 'członkowi·e Rady Nau1kowej .IHF!M mogli się IW świetle tego 5iPrawozda:nia zorientować w całokształcie osiągnięć :Instytutu. Z tego wła,śnie powoduchcia~bym przykładowo zilustrować i z;badać, jak te ogólne genel'alne linie rozwoju pra'cy .Illlistytutu, przełamują się w konkretnych 'Wypadkach w 'Pracach Zakładu Etlnografii we Wrocławiu. W roz;dzi.ale T, Sprawy orga.nizacyjne, Dyrektor 'Jonstytutu omawia wzmocnienie słabiej dotąd wyposażonych ,placówelk; na s. zaś:3 w trzy i pół wierszowej w·zmiance stwierdza "roZlbudowano jedynie zgodnie z założeniami planu [... J zakład Etnogl1afii we Wrocławi,u". Na czym to wzmocnienie po_ lega, Dyrekcja nie ookreśla. Czy 'w zakoresie organizacji !budżetu, kadry, wyposażen:a technicznego? Moim zdaniem Zakład Etnografii we WłOcławki nic nie uzyskał, Iecz reallni·e stracił jeden etat, a uzys1kał pro'blematycz,nie pół etatu w osobie mgr Jana Setkowicz.a. Osobnego podkreślenia wymaga fakt,że Zakład Etnog'rafii, w którym wykonuje się praca nad "Polskim Atlasem Etnograficznym" nie posiada dotąd ani jednego aparatu fotograficznego, ani też maszyny do pisania. Stała kadra, tj. pracownicy sez·cn()wi, pochłania cały § 3, co nie pozwala na p.rowadzenie 'pC'szukiw:ań w muzeach, uniemożliwia wykonanie odbitek fotogl"aficznych i ry"unków. Na Radzie Naukowej IHKM zwracał,em na te sprawy uwagę, w rezultacie ·otrlZymałem obietnicę, że w !przyszłym, tj. 1956 r., 'stan teonulegnie ,poprawie. Jednakże w obliczu rprzydzi·elonego preliminarza jest to prawdopodobnie nierealne. Uchwalono również przEmian()'wanie Za'kładu Etnografii we Wrocławiu na Z:akład Polskiego Atlasu Etnograf;cznego. Wniosek ten dotychczas nie zost.ał załatwiony. Rodzaj etatu ____~~__ ą 4: 1956. Ilość Ilość --~-._-etaetatów tów . i na w Dz.. I ,IłI i iIHKM IV po łr. po r. l . -I Stan etatów I w Zakładzie PAE31XI55 % ___~_.l -----··-1······własne __·_--_···· ! pożycz. -.- Sam. prac. etat, 29,0 Zast. prof. 3,0 Po·m. prac, nauki ,105,3 Prac. techn. i 44,0 --------- - Utracono w II półroczu l nie jest znana I 2 2 I 6 i 2 I I i 4.5 5,5 1~~-:~-1---._.._~.,~.-.7,5 4,2/5,2 3,5 2 5,5 2 O I Razem: • Osobne wydanie powielone. Patrz też: W. H e n s e l. sprawozdal1ie Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN za rok 1955, .,Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", II ~l'''' , I ,... j 1 Ilość !pracowników ,pA!: w st.osunku do ogółu etatów 30f0. Dane DyrEkcji co odo ilości osób zatrudnionych w Warszawie, 'a umieszczone w ,osobnej 'l:albelce podającej pr'ocent pr,acowlIli'ków k.ażdego działu n:ies~ikających w Warszawie, :nic nie mówią, jak fakt ten wpływa na rea~ l!zacJę 'Planu i jego j,akość. Dane te, ja'k też i 'zapowiedź zwiększenia ilości pracGwników w Warszawie są podkreśleniem centralizacyjnej polityki kulturalno-naukowej Instytutu. Nie moją rzeczą jest ocena tej tendencji; niewątpliwie Rada Naukowa wypowie 'się w tej slp·rawie;pragnę jednak wyrazić niepokój, iż odebranie jednego etatu Zakładowi we Wrocławiu jest przejawem tej tendencji. Jeżeli nawet Ra'da uzna słuszność tej pali.' tyki, nie sądzę, aby przy realizji tej zasady nie liczono się z potrzebami realnymi Zakł,adu, wynikającymi z nałożonychzactań . W I:ozdziale III, ,ust. 3 jest mowa o wykonaniu bud~etu IHKM,ale spra~ wozdame ogranicza się do stwierdzenia wysokości budżetów i wykonania go �502 " 503 99,92%• Sądzę, że bardziej interesująca byłaby anali7Ja r o z d z i a ł u t ej s u m y n t8. d ,zi a ł y i n a II>o s z c z e g ó l n e a k c j e iba d a w c z e. Taka analiza winna przekonać, że budżet IHKM był celowy z punktu widzenia badawczo-naukowego. Nie jest prawdopodobne, aby w tej dziedz.inie wszystko było bezbłędne i najw~aści:wsze. Ujawnienie i przedyskutowanie tzw. ptzegięć i potknięć ułatwiłoby Radzie Naukowej obrady nad W datnej zmiany na odcinku wyjazdów za granicą". Sądzę, że to stwierdzenie Dyrektora IIHKM należałoby roz,szerzyć również i IJllainne działy, a z:właS'ZC'Za etnografię. Etll10grafia ogrGmiczona do badań nad etnografią Polski staje się nauką okalec:załą o wysychającym nurcie. Sprawozdanie Dyrektora IHKM porusza £rpTawy muzealne, a,Le dotyczą one tylko muzEów archeologicznych, a szkoda, że nie sprecyzowano tu stanowisika 'Instytutu w -,prawie mluzeów etnograficznych, np. sp,rawy Muze'um Kultur Ludowych w MłocinaC'h. Rezygnacja z omówienia tych zagadn:eń jest r6wnozn:ac,zna z ograniczaniem działalności' Itnstytutu, a zwła'szcza jego Działu IV. budżetem. Jest rzeczą niewątpliwą, że tyl!ko 'względy budżetowe, a lIlie ka,drowe, organizacyjne czy naukowe spowodowały, że w ZakładZiie Etnografi.i we WrocMwiu są ;nastętI:ujące ,bralki: Zakład nie dysponuje odpowiednią ilością aparatów fotograficznych .(zakład otrzymał w lutym 19<f~6 r. aparat); nie posiada środków finansowych na wykonanie odbitek; nie wyzyskał matel'iałów ZJawartyc!hw muzeach ze :względu 'na !brak funduszów na diety, 'kos'zty przejaedu, lI1oclegi; nie mi,ał śł'odków na wykonanie kalkowy,ch map ,podkładowych w skali 1 : 2 i 1 : 4 mil., co wstrzymało tempo prac; nie posiada Głos ma'S'zY'TIY do rpisimia. Są top0l\.lczające przykłady, jak bazafin.ansowa decyduje o wy.konalIlh\ p1Janu naukoweg,o i <d'lJateg,o nie można z:agadnień tych załatwiać w 5 wierszach, lecz należy je poddać szczegółowej analizie, w wyniku ~tórej unik·· nęłoby się niepotrzeb<nY'ch zahamowań w :pracy. W ['ozdzi/ale I, us. 5 - <sprawozdania Dyre1reji omówiono syntetycznie działa'lność Dyrekcji .IHK'M, zwrÓCOno uwa,gę na. udział kierowników ZćIkładów i wizytację Zakładów. Muszę stwierdzić, że nie odnosi się -to do Zakładu Etnografii we Wrocławiu, w którym Dyrekcja nie przeprowadziła wizytacji, ze szkodą, być moż·e bowiem, że uniknęłoby się wiele przykrych i niekorzystnych dla nauki sytuacji. W slprawozdaniu z naukowo-badawczej dział,alno'śd położono znaczny nacisk, 'zwłlaszcza w 'zakresie enografii, na wizytowanie 'badań terenowych w 195,6 !r. ('s. 10 i 12:). Mam pewne obawy, czy ak'c,ent położony na badania nie opóżni opracowywania materi:ałów, :p.rzecież i okres przed powstaniem IHKM cechował niedowład w zakresie opI'a£owań, a przerost "zbierania materiałów do 'szafy i Inapółki muzealne". Pragnę również wyjaśnić <uwagę z:awaTtą ,na s. :12. otóż etnograficzne ,badania tereJl10we nie były zawężone, lecz nie wylkon:ano s'zeregu czynn.ości zwią;ZJa.nych'z gromadzeniem materiałów ze względów budżetowych. N'a s. 21 i 2,2 jest mowa o 'badaniach terenowych, stanowiących podstawę etnograficznych mon-ogr,ad'ii regionalnych. Wydaje mi się rzeczą ~onieczną zwoła'nie kC1nferencji etnografic~nej, .na której określono by zak,res i zadania takich mon1og,raiii. Chodzi o jasne z,arysowa'nie teoretycznyoh ,podstaw takich monogI"!afii, ,bez 'których trudno ,sobie wyobrazić same badania i dobó'r wł'aściwych metod ,badawczych w terenie. Na s. 34 sprawozdania jest mowa o rozwoju międzynar,odowej współpMcy: "iż nie do pomyślenia jest !prawidłowy rOZJwója,rcheologii bez wy- 'w sprawie Pols,kiego Ludoznawc'zego Towarzystwa Sprawa Polskiego Towarzystwa LudO'znlawczego omówiona przez Dyrektora Instytutu na s. 40 w 13 wiersZach maszynopisu wymaga szeregu wyjaśnień. Bardzo z,generalizowane isiką,pe wypowiedzi stwarzają możliwość bardzo różnego interpretowan:a działalności tegoż Towarzystw<l. W związku z tym iPozwalam sobie zadać kilka pytań, które mogą stanQ-, wić ,pod'stawę do dyskusji: l. Dlaczego nie doszło do uzgodnienia wSiPólpracy między IHKM a PTL? Czy DYł'ekcja zwróciła się w tej 'sprawie do Zarządu PTL? Czy przedstawiła kOlD.kretnepropozycje? 2. DyrEkcja Jn,stytutu .prowadzi rozmowy z niektórymi członkami Zarządu, aIe nie zwróciła się wprost i oficjalnie do Zarządu PTL. Równocześnie Dyrektor IHKM zapowia,da pełną i głęboką 'analizę działania tego Towa,rzystwa. 3. Na s. 40, w. 8 DyrEkcja mówi o "dawnych czy też "dobrych" tradycjach Tozwojowych PTL. Jeśli o "dawnych" - urpTzejmie proszę o wy jaśniE1nie, czy "obecna" działalność PTL jest taka, że należy ją za,przepaścić. 4. W zakończeniu Dyrektor I'nstytutu 'wy:powiada się: "W oparciu o powtórną [przekreślone], o głębszą anaHzę działalności PTL" nast@i wytyczenie planów. Szkoda, że ani DYł'ektor :IHKM, ani Dyrekcja Instytutu nie wzięła udziału w XXX Walnym Z,gromadzeniu Towarzystwa w Warszawie i tam niez:ainicjowała talk I:ożądanej dyskusji. W związku z tym proszę o wyjaśnienie, na czym pologa: .a) niepełność os;ągnięć PTL oraz b) ,brak głębi w dzi:ałalności Towarzystwa. W związku z tym pozwalam sobie wypunktować wszys.tkie te zdarzenia, które ,były przejawem aktywności Ilnstytutu w stosunku do Towarzystwa. Były to: 1. Propozycja Dyrekcji przyjęcia "Ludu" przez I;stytut. 2. Pisma rozesłane do członków ·PTL i ,pracowników Instytutu ,z zapyt.aniem, jak g'odzą działalność w Towarzystwie z pracą w Instytucie . .•.'. �s 504 3. Negatywna opinia Instytutu o możliwościach redagowania popularne,go ąasopisma przez Towarzystwo (opinia ta u.bocznie wyrażała s'ię o kadrze). Na za'kończenie prag.nąłbym zwrócić uwagę na istniejące w sprawozdaniu porównania między Polskim Towarzystwem Archeologicznym a Polskim Towarzystwem Lud O'z,n.awczym , w !którym pierwsze przedstawione jest jako wzór. Bez dowodów - nie jestem o tym przekonany, porównanie to ma tę wadę, że zakresy działani'a PTA i Działu I 'IHKM odpowiad,ają sobie w zupełności. KryteJ:'ium zakresu stanowi tu archeologia. Natomiast między dzilałaInością Działu crv .IHKM az.akresem działania iPTL jest znaczna różnica, wystarczy przyjrzeć się planowi Działu IV, laby zauważyć, iż nie obejmuje on szeregu zagadnień etnograficznych (dzialami tymi zajmuje się np. PIS, IBL, Pracownia Przysłów prof. J. Krzyżanowskiego itp.). Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ma Ziasięg działania dużo szerszy niż Dział IV. Fakt ten czyni porównanie zawarte w sprawozdaniu Dyrekcji nieistotnym. Dodam, że 'ogÓ'lna ocena dzialalnoś'Ci ,PTL przez Dyrekcję lHKM opiera się 'r,aczej ma wrażeniach i impresjach i nie obejmuje c.ałdkształtu dzi.aliaL ności Towarzystwa, lecz wY'biera tylko te 'Odcin!ki, 'które odpowiadają założeniom ,sprawozdania. Być może, że niedostatki te wynikają z niezruajomości rroczmegosrprawoz:dania PTL lub z faktu, iż 'nikt z Dyrekcji IHKM nie obrał udziału w XXX Walnym Zgromadzeniu w Warszawie. Jó;,ef \ Gajek T R E •...' s z c z E N I A Pe310Me IIOJIbCKOE 3THOrpAet>J1LIECKOE B 1945-1955 rr. OBIIIECTBO B HOR6pe 1945 rO,D,a3THorpaepJ1'-IeCKOe 06ll\eCTBO B0306HOBJ1JIOB JII06JIJ1Ile CBOIO ,D,eJITeJIbHOCTbno,l:\ Ha3BaHJ1eM «IIOJIbCKOe 3THorpaepJ1ąecKoe 06ll.\eCTBO».3TO 06CTORTeJIbCTBOnOTpe60BaJIO OT '-IJIeHOBJ1 OT IIpaBJIeHJ1R ypa3yMeHJ11I, '-ITO npHąJ1HbI II MJ1pOBOi1 BOi1HbI nepe~IepKHYJIJ1, npeJKHl1€ JIJ16epaJIbHO-KanJ1TaJIJ1CTJ1ąeCKJ1eCOL\J1aJIbHble YCTOJ1J1 'iTO B HOBbIX YCJIOBJ1lIX HayKa B Hap0,l:\Hof1 IIOJIbIlIe ,l:\OJIJKHanocneBaTb 3a peBOJIIOL\J10HHbIMJ1 H3MeHeHJ1lIMJ1,npOJ1CXO,l:\lIll\J1MJ1 B JKJ13HJ1.06ll\eCTBO nepeCTaJIO 6bITb JIbBOBCKJ1MMecTHbIM Y'ipeJK,D,eHJ1eMJ1 npJ106peJIo xapaKTep 06ll\e-nOJIbCKoi1 opraHJ13aL\J1J1,nOHOCRll\ei1 OTI3eTCTBeHHOCTb 3a nepeMeHbI, KOTopble ,D,OJIJKHbI 6bIJIJ1 np0J130i1TJ1 B CB1I3JiIco I33JITJ1eMB OCHOBy MeTO,D,OJIOrJ1JiI ,D,J1aJIeKTJ1'-IeCKOrO J1 J1CTOpJ1'-IeCKOrOMaTepJiIaJIlil3Ma B npJ1MeHeHJ1J1 K nOJIbCKOM 3THorpaepJiIJiI. 3Ta OTBeTCTBeHHalI epYHKL\J1lI06ll\eCTBa npO,l:\OJIJKaJIaCb OT 1945 rO,D,a ,D,O KOHL\a 1953 r., T. e. ,D,OBpeMeHJ1, KOr,D,aIIOJIbCKaa AKa,D,eMJ1lIHaYK OpraHJ130BaJIa J1HCTJ1TYTJ1CTOpJ1JiIMaTepJiIaJIbHOM KYJIbTYPbI J1 CBoe IV 3THorpaepJ1'-IeCKOeOT,D,eJI6HJ1e.C Tex nop nepBeHcTBo J1 Be,D,Yll\afl pOJIb B p'a3peIlIeHI1J1 MeTO,D,OJIOrJ1ąeCKJiIX np06JIeM nepeIlIJIa K J1HCTJ1TYTYMaTep~aJIbHOi1 Ky JIbTypbI IIOJIbCKOM AKa,D,eMJ1J1HayK. 3'1'0'1' epaKT He YBOJIJ1JI O,D,HaKO 06ll\eCTBO OT 6,D,J1TeJIbHOCTJ1 B OCHOBHbIX Ha<IlilHaHJ1RX J1 OT 061I3aHHOCTJ1 npJ1HJiIMaTb YąaCTJiIe B npOL\eCce MeTO,D,OJIOrJ1'-leCKOM nepeCTpOMKJ1 3THorpaepJ1JiI. 3'1'0 6bIJIO TeM 60JIee He06xo,D,JiIMO,TaK KaK OpraHJ1'-leCKOe e,D,JiIHCTBO 3THorpaepJ1J1 KaK HaYKJ1 6bIJIO nO,D,OpBaHO,a 3THorpaepJ1'ieCKalI np06JIeMa'rI1Ka pa~,D,eJIeHa MeJK,D,yJ1HCTUTyTOM J1CTOPJ1J1MaTepJ1aJIbHOM KyJIbTypbI, J1HCTJ1TyTOMJIJ1TepaTypHbIX J1cCJIe,D,OBaHJ1M J1 rOCY,D,apCTBeHHbIMJ1HCTJ1TYTOM J1CKyccTBa. IIoJIbcKoe 3THorpaepJ1'-leCKOe 06ll\eCTBO, HJ1KOr,D,aHe OTp~KalICb OT CYBepeHJ1TeTa 3THorpaepJ1J1, ,D,OJIJKHO 6bIJlO nOTpY,l:\J1TbClIHa,D,pa3pa60TKOM ee TeOpeTJ1'-leCKJ1XOCHOB. XapaKTepHalI ,D,JllI ,D,eClITJ1JIeTJ1lI1945-1955 ,D,J1CCeKL\l1R3THorpaepJ1J1, flBJIlIlOll\aRCH BblpaJKeHJiIeM COMHeHl1M- caMOCTOlITeJlbHa JIJiI 3THorpaepnlI RaK HayKa, npOlIBJ1JlaCb TaKJKe B OpraHl13aL\l1J1 YHJ1BepCJ1TeTCKOMy'-le6bI, BbI3bIBalI 3aMe,D,JIeHl1e npoepeCCJiIOHaJlbHOrO 06y'-leHJ1f! MOJIO,D,bIX,nOJIHOL\eHHbIX 3THorpaepOB. TaKJKe J1 O,l:\HOCTOpOHHee,npeyBe.W-leHHoe J1 MeXaHJ1'-leCKOe CBR3bIBaHl1e 3THorpaepnJ1 C apxeOJlorneJf, HaJIOJKJ1JIOCBOMOTne'-IaTOK ;'1 nOBJIl1lIJlO Ha nOHI1:JKeHJiIeJiIHTepeCa K l1CCJle,D,OBaHI1:IO COBpeMeHHOCTJ1, �506 a 507 TaKJKe Bblpa311J10Cb EOHa'JaJlbHbIX OGluecTBLl, B l{aK B 31'11 HOCTI1. IIPOTI1B Ta Koro oc06eHHO rOJIOca, 3THorpa<pl1'JeCKl1e YHI1BepCI1TeTCKOM C CI1JIhHO npl1 ypoBHe, TaK no ,lI,eHU;I1HM, ~OKa3aTeJIhCTBOM 31e B C Kor O - 3Ta Mepe O"tep'KU B nepl1o~ repHJIO 'Iero o6~ezo T. e. AHaJ!113 06ll.\eCTBa C MOMeHTa KpOMe HaYKoti: 06ll.\ero - 6hlJIa IIpaB~y 11 ~pyrl1e u;eHTpbl, 'JI1Th npl1HI1MaJla B O'IeHh B KOTophle ~O 60pe TeMaTI1KI1. KOTophle nepeXO,ll Te'JeHl1e B OHa I1Hor~a Oc06eHHO KClMI1TeTOB 11 CJle~yeT rpalil11.1ax K TpY,llaM, ro~ r.lJaBHoti: 60TKe C Y'JacTl1eM scero KaK 06ll.\ecTBO OTpaCJIeti: TypHble B no- 11 JII0611TeJIHMH 3TOM OTHOilleHI1J1 B .n;pyroM Hay'IHble 06ll.\eCTBO HBJlHeTCH ~O BOtl:- I1CTOpl1'JeCKotl:. K COCTOHHI1H Bell.\eJt 3BOJlWU;110HI13MY, <PYH- 1.1eJIhlO KOTOphIX <POpMhl: Hąnl1CaHl11O OHa CTaT€ti:, npOHBJlHJIaCb pe1.1eH311ti:, B Ka<pe~paMI1. 06ll.\eCTBa, IIOJlbilll1, a TaKJKe COBell.\aHI1H TpY~OB, Hapo~HhlX Bhl- KOTOphle" 3aCe~aHl1rr Pe~aK1.1110HHbIX 3THorpa<pl1'IeCKI1X KOCTIOMOBI1 KOH<pepeHU;I1H. Pa60TalOll.\aH TpY~OB oc06eHHo B Te'JeHHe pacnpOCTpaHeHHIO cne~BYX CBe~eHI1M n:O~'JepKHYTb, 'ITO pa3BI1BaJlaCb I1MeIOU.\I1M xapaKTep ~eHTeJlbHOCTb B Te'IeHl1e MeTO~OJlOrH'JecKI1X 06ll.\eCTBa Bcero B 3TI1X ~eCHTI1J1eTI1H. paCCYJK,lIeHHti: cJle~yeT Bcero CTaTbl1 )l; O f5 p O B O JI b C Kor CKHX 3THorpa<pOB c~eJlaJl O, CTOJl61.10M Ha IIOJlhCKOrO KpI1TI1KOti: npeHHti: MeTo,gaM Ha B 1949 no nOHHTHti: 06pa60TKI1 nOCTaBHJla 11 npe:lK~e B CTaThe, HH<popMa1.1I1H npl1Ha~JIeJKaJlI1 O, B T. illl1pOKl1e 11 Ky.nh- HI1MI1. 6hIJlH HHM P Y 6 31e B- Kpyrl1 nOJlh- <PYHK1.1HOHaJIhHOrO H IIIMI1~Ta. COBepWI1J1aCh O 3THorpa<pl1l1, np06J1eMaTHKe, I1CCJle~OBaTeJlhCKoi1 rOllY MeJK,lIy K 06pa- ro,1\Y. 'tlpe3- ony6JII1KOBaHHhlX 06ll.\ecTBa nepecTpoti:Ka y6e~I1ThCR no rpeBHepa 1947 JIa6Y,lla a H K O B C Kor 11 MaTepl1aJIOB, 3THorpa<pl1"leCKoro OT'IeTJIi1Bo r. nCHXOJlOrl1'JecKoro illKOJIhl B «JIlo~'a» CTpaHax. <I>p O. no KOH<pepeHqHH, onpe,lleJlHIOll.\erO pe1.1eH3l1H, 3HaKOMI1BillHe 11 I1CTOpl1'IeCKoti: BJlI1HHl1eM ,gpyrHx O, .TeMY OTHOilleHI1H CTpaHI1u;aX B JKe nOCJle Tpy~aM 11 apxeOJlOrOB y:lKe MeTO,lla, H npOCTpaHCTBeHHhle C ny Ha ceti:'Jac K Oc06ble yCTpaHBaTb reorpa<pH'JeCKoro 11 06CTOHTeJIbHhle HanpaBJI€HHti: nOCTaBI1J10 ce6e H3bIKoBe,gOB 3aMe'IaHHR K Y 31h 'J H' 1.1Kor o B o 'leM 1136HpaeMoti: 113~aHHHX Me,ll,J1eHHaH, HO MOJKHO 6hIJlO aBTOpaMI1, a Tar{JKe pa60Thl. 6-JleTHerO KOJlJleKTHB Hay'JHO-HCCJle):lOBaTeJlhCKoro nOJlhCKI1X 3THorpa<poB nepe~ nJIa- HOBbIMH :la~a'JaMH. IIepeJIOMHbIM MOMeHTOM 3THorpa<pH'IeCKI1M 19 <peBpaJIH rpecca 1951 rO):la, B 1946-1952 rr. K nOJlbKO MHoro ,lIJIH 6blJlO II. Hoe ,lIeCHTHJleTI1H, y6e:lK~eHl1e, ,lIYIOll.\et1 KyJlbTypHble HBJleHlfH 29 TOMe ):lO KOHxapaK- «JIIO):I'a». 6 ):IByx~HeBHbIx H Tpex- TeMaTHKe. MHO- KOMI1TeTOB BeJlH TaKJKe KOTOpoe 'IaCTO u;eJlblO HayKH. nocJle B 17 pe~aKI..\110HHbIX np06J1eM, '-ITO 3THorpa<pI1R OT MeTO):lOJlOrl1'IecKoro ell.\e 6blJl0 nOJlbCKHX HO 31'0 q10pMy JIl1pOBOK, nOJlhCKOH IIoJIbcKHM ,lIJIH nepBoro MeTO~OJIOrl1'JeCKot1 HO 11 ~J1H Bcex 11 CyXHX KO Bpe,lly B TeLJeHlle ,lIeHHH O., 11 HeCOrJlaCOBaHHbIX npeJK,lIeBpeMeHHblX OTpaCJlHX, OpraHI130BaJlO COrJlaCOBaHHIO, 3. MaTepHaJI ~I1CKYCCHH nOCBHll.\eHHbIX C03BaHHaH npO~OJlJKaBillaHCH ony6JIHKOBaHHot1 Ha 3aCe,llaHHHX nOJlOJKI1TeJlbHOMY He IIIHpoKaH 06ll.\eCTBO rO'JHCJleHHbJ(~ npeHI1H KpaKOBe, npl1rOTOBI1J1a lleKJlapa1.1I1eti:, COBell.\aHHti:, KOH<pepeH1.1I1H, B KOTopaH HayKYI. 3aKOH'JI1JIaCh J.;1;eBHbIX 6bIJla 06ll.\erTBOM nOJIbCKoi1 Tepa llHM, 3THorpa<pHI1. H npe:lK~e K. npHcTynJleHHe 11 KapTorpa<pOB, 3THorpa<pHH C Kor I1CCJle~OBaTeJlhCKI1X. nJIaHOB. C06paHI1H ropo~e 06J1er- ~eHTeJlhHOCTb CYHI1BepCI1TeTCKI1MJ.1 KOMI1TeTa, H. ):IOKJla,ll,hl nOJIO- 6bIJIO O, ATJlaca. Ha'JaJlO KOMTlJleKCbI ~OCTI1JKeHI1HX 6hlJl0 06ll.\eCTBO He06xo):\HMOCTb TąKoro B "JIIO~'e» 11H C Kor 06ll.\eCTBO JII06J1I1He, 3Ha'JeHJ.1e CI1CTeMaTI1'IeCKaH nOJIOJKeHl111 06ll.\eCTBO CeK1.111Hcnoc06CTBOBaJla CHCTeMaTI1'IeCKH ~eHTeJIbHOCTI1 n0311U;1111. 3Ta 06ll.\l1e reorpa<p0B M npoHe ,1\OKJla~bI M O ill 3THorpa<pl1'leCKOro qeHHhle IIo~ OT pa3Hble B 3THorpa<pOB, Bhl'Jati:Ho O K. KOTOpylO ero IIOJIhCKOrO onHChlBalOll.\eti: 11- O, 3a~a'Jetl:, BOCCTaliOBJleHHH TeH- TOJlhKO 3THorpa<pl1'IeCKYIO TaK THrOTeJlI1 HeBhle ony6J1HKoBaHHble O H H T O B C Kor raeKa. MaTepl1aJll13Ma. B nocTpoti:Ke I1rpaJII1 IIoJIbcKI1X COBeTcKoti: oc060 H. II Cne1.111aJlhHhIM onl1paJIOCh TaKOM 3THOJlOrl1'JecKl1x MeTO~OJlOrl1'JeCKaH O ~OCTHJKeHI1HX Ha MCnOJlHI1TeJlhHOrO I..1l1aJlhHO C03hlBaeMhle neT B ~eCHTI1J1eTI1H pOJlh ATJlaca T. O~HO paccMOTpeHI1H npeHI1HM, BblpaJKaJIaCh «JIIO~a», 11 MaTepl1aJlOB, 3TI1M Tpy~a KOTopoe 3THorpa<pI1H B3aI1MO~eti:cTBOEaJnt Ba:lKHyIO np06J1eMaTI1K11. B JII06JII1He. BOMHhl nO~CTpeKaHJ.111 K np0I1CXO~I1J111 KaJK~hlti: IIpaBJleHI1H Tpe6yeT OTJlI1'JaJII1Ch MeTO~OJlOrl1'JeCKI1M J.13~aTeJlhCTBaX, 11 ~pyrl1MI1 COTpY~HI1'{ecTBo 113~aHl1e 11 KPaeBe~aMI1. OT I1CTOpl1'JeCKoro He 3THorpa<paM 6hIJIO u;eJloe KOTOpylO 'ITO K1.1110HaJI113MY113111nCI1XOJIOrI13MY. JKI1J10 Ha'IaJIO Hnp. 113 ~pyrl1x BOCC03~aHI1H OCHOBa, Ha ~aJleKa pa60TalOll.\l1e npOTI1BO~eti:cTBOBaJIO 3Ha'JeHl1e, ~eCHTI1JIeTI1H nOJIO:lKeHl1H, rOBopH, C. TPa~I1U;1111 061l.\ecTBa. ero MeTO~OJIOrl1'JeCKaH CJle~OBaTeJlhHO 06ll.\eCTBa, C perl10HamfCTaMI1 nOCJIe~HerO KOHcPepeHU;I1HX. C H3hIKOBe~eHl1eM BO e~I1Hoe 11 ~pyroe cTaphle ~eH;eJlh- npH'JHCJlHTb Jt3bL'K06eae'ltUst. CO cneU;l1aJII1CTaMI1 coxpaHeHhI Hay'JHhIX IIpepBaHo 6hlJIO nep- Tpv~ax 113~aTeJlbCKotl: 3THorpa<pl1'{eCKoti: <PYHKU;I1H TaK:lKe KOHTaKTa caM06hITHOCTJ-I, Hbl, ~JIH r.~CHTI1JIeTI1H CBH3hlBaJlO I1MeJla' a KOHTaKT Ha K 3THorpa<p1111 pa3~aBaJlI1Cb Ha B03MO:lKHOcTeti: 06'he~I1HI1TeJIhHaH 6JleMaTI1Ky, 6hlJII1 CBOI1X ero rIO~xo~a MHCTI1TYTax, BaJKHOe 06ll.\eCTBO 11 B 3THorpa<pI1J1. Ha.n; KYJlbTypOtl: OTpa311J1I1Cb TaKJKe 3By'{all.\l1e TepHJlI1 HaYKaMI1 aHTpOnOJIOrl1eti:, TaK O;(HOCTOpOHHero H'Jetl:KI1 BcnOMOraTeJlhHhIMI1 I1CCJle~OBaHI1tl: TeH~eHU;1111 I1CCJle~OBaHI1HX, '{aCTO Ha npeKpall.\eHI1I1 06ll.\I1H. MHOrO'-lHCJleIiHbIX RBJlHeTCH nOMOrJlO KaKHe )l;ocTHJKeHlleM, HaM cJly'-laJIHCb H C'JHTalo, npeHI1t1 I1CTOpH'-IeCKoi1 C TO'-lKH 3peHI1H rJlaBHoi1 3THorpa<poB, COBOKyn~ocTH 'KOHe'-lH~ H36eJKaTb B ~pyrI1x BbIpa60TaH- 11 KOH<pepeH- HayKoi1, HCCJie- HX npOI1CXOJK- 11 pa3BHTI1H. 31'11 B033peHl1R C O):lHOi1 CTOHbI CBH3aHbl C npeJKHHMH B3rJlHllaMl1 �509 3BOJllOl..\110HHOrOHanpaBJIeHI1H, a C ,l(pyroti: Iil1naMI1 I1CTop':I''leCKOrO MaTepl1aJIl13Ma. Ha CTOpOHbI COrJIacyIOTCH C npl1H- KpenHYT y6eac,l(eHI1R, "ITO npe,l(MeTOM r 3THorpacPl1"1eCKI1X I1CCJIe,l(OBaHI1ti: RBJmeTCR 06ll..\eCTBO 11 HBJIeHI1R 06ll..\eCTBeH:HOti: ac113HI1.a CJIe,l(OBaTeJIbHO KyJIbTypa peJII1KTOB, yrHeTaeMbIX BJilTI1I1KyJIbTyp. 3THorpacP eCJII1 rJIa3a 06pall..\eHbI HapOA ero 11 ero KyJIbTypy. .npOBeCTVI rpaHI1l..\y BO BpeMR I1CCJIeAbBaTeJIbCKoti: pa60TbI TOJIbKO MeacAY TaKI1M 06pa30M 3THorpacPl1eti: "II1T, "I'l'O MeacAY 3THorpacPl1ei1 c06cTBeHHyIO OT ,Ilpyrl1x ero 11 3TI1MI1 HayKaMI1 TaKoe MeCTO, KaKoe ei1 npeAHa3Ha"lJilJIVI I03e¢ raCK B ))a3- Ha BeCb I1CTOpl1eti: Aepe- AOJIacHbl npeKpaTI1TbCn O,llHaKO, I1MeeT CBOIO HayK. He npOCTan O,1J,HI1MnOKOJIeHJ1eM. OH KOHTpOJII1pOBaHI1R c06CTBeHHoro :KOTOpbIM ,IlJIR 60JIbWI1HCTBa I10JIbCKOrO paCKpbIBaR I1CCJIe,l(OBaTeJIei1 cPOpMl1pOBaJICR B APyrl1x 3THorpacPl1'-IeCKOrO nOJlbCKI1X 3THorpacPOB, no- BblAeJIReTCR B 113Aa- 06ll..\eCTBa, 11 pOJIb AeCRTI1JIeTI1R 6bIJIa HeCOMHeHHO TBOpqeCKaR cJIa60e OT 3THorpacPoB I1CCJIe,llOBaTeJIbCKOrO annapaTa, B npeO,IlOJIeHJilI1 3TI1X TPY,IlHOcTei1 B nepl10A 3TOM BbIpaacaJIaCb Bell..\b VI He BCerl(a Tpe6yeT .JJI1TJil"leCKI1X11 COI.\l1aJIbHbIX YCJIOBI1RX.3TO nOJIoaceHl1e B 3aHHJIa 3THorpacPl1'-IeCKJilX Hay'-IHbIX OT AaJIbHei1WJilX YCJilJII1i1,'-lTO- 11 COI.\YIOJIorVIeti:.3TO He 3Ha- 11 COTPYAHW'leCTBO. 3THorpacPv!JI, MOacHO np0l13BeCTI1 KOTopoe, 3THorpacPJilH Kap,710BJil'-I 11 vlX npeeMHJilKI1. Hac HBJIReTCR B03MOacHblM VI apxeOJIorVIeti, ITepeXO,ll OT TeopvU! K HaY'fHoi1 npaKTI1Ke TeJIbCTBaX CBel\e- I.\eJIb, cnel..\l1cPl1"1eCKl1e MeTOAbl I1CCJIeAOBaHI1R11 nepcneKTHBy, OTJIWlaIOlqyIO ee ''fyTKoro AocTl1rHyTbIx MoaceT TOJIbKO TOr,Ila I1CnOJIHI1Tb CBoe 3a,llaHl1e. BeHb, I1CTOpVIeti:TeXHI1KI1, VICTOpl1eti:Ky JIbTypbl B3al1MHble .yCJIyrl1 KOJIb6epr, 3THorpacPVII1 paM- nepeCMOTp AJIR paCWl1peHI1R łfJilti: o MeTOAOJIOrl1QeCKI1XOCHOBax 11 JilCCJIeAOBaTeJIbCKI1XMeTOAax. 06ll..\eCTBO GbI nOJIbCKaR KJIaCCOB, 3an03,I1aJIbIX AeCRTvlJIeTI1R Heo6xo,llVIM OT,lIeJIeHI1i1; O,llHaKo 3TO He oCB06oac,llaeT CYll..\eCTBeHHoti:I.\eJIbIO 3THorpacPJill1 RBJIHeTCR MCCJIeAOBaHl1e CneIJ,JilcPVIKI1HapO,l(a, MbI He OrpaHl1'łYIBaeM KaMJil nepeacl1TKOB, HOBoro AJIR YBR3KI1 TeOpJilI1 C npaKTJilKot1, Hai1AeT TyT HaBepHO nOMO<.I.lbB TpY,IlaX APyrl1x 11 6bITOBbIe YCJIOBI1Honpe,l(eJIeHHbIX 3THI1'leCKJilX 06ll..\JilH (pOAOB, DJIeMeH VI HapO,l(OB). I10CTYJII1PYH, "ITO Hati:60JIee nopore pe3YJlbTaTOB AeRTeJIbHOCTb 06ll..\eCTBa ~ ••j HeMaJIaR. 06ll..\eCTBa, BJII1RHl1e cOBpeMeHHoi1 MeTO,llOJIOrJilI1Ha TPY,IlbI npl1Hyac,IlaJIO V!XK 60JIee rJIy6oKOMY 11 Kpl1Tl1qeCKOMY I OTHOWeHJilIOK .n;OCTl1aceHI1RM3THorpacPvll1. MbI y6eac,lleHbI, CTapaHI1R, "ITO Ha MHorl1X nonpl1ll..\ax 3aCTpeJIbll..\I1KOM KOTOpbIX 06Ll..\eCTBO, npl1HeCJII1 B nepl10A KOTopbIe HalllJII1 CBoe xapaKTep, oTpaaceHl1e Bce 60JIee ,IleRTeJIbHOCTb, CTal..\110HapHbli1, a nOTOM 60JIee .n;JIR CI1CTeMaTI1'-IeCKI1 npOBO,IlI1MaH B nepl10,II WI1POKV!j,j MOJIOAbIX 3THO- nonYJIRpl13aTopCKaH 06ll..\eCTBOM, C03AaeT nOA- AJIR AaJIbHei1ll111X AOCTl1aceHJ1i1. 1945-1955 I10JlbCKOrO 3THorpacj:m'-IeCIWrO He 6bIJII1 TOJIbKO JI03YHraMI1 CI1JIOI1,Mo6I1JII13I1pYIOll..\ei13THorpacPOB HOMy nepeXO,lly - MeCTHble I1CnbITaHl1eM, onblT- MHOrI1X, oco6eHHO 3TO CBI1,I1eTeJIbCTByeT, '-ITO Tpy.n;bI 06ll..\eCTBa 3THorpacPI1QeCKCJe ny6JII1Kal..\I1RX 06ll..\ecTBa. yJIy'-IWaIOll..\l1eCR MeTO,IlbI TpYAa XOARll..\YIO06CTaHoBKy Bce B 6bIJII1 HeO,IlHOKpaTHO nepBbIM HbIM nJIal..\,IlapMOM 11 ynpaacHeHl1eM rpacPOB. I1CCJIeAOBaTeJlbCKOrO TpY,Ila, I10JIbCKOe AeCRTI1JIeTI1R 1945-1955 n0311TI1BHbIe I1JIO,llbl, I1CCJIe,IlOBaHI1R,J1MeIOll..\116CHaQaJIa npo6JIeMHbli1 6bIJIO Ha n0311l..\1111 nepeAOBbIX J1 CJIOBaMI1, HO 11 JII06I1Te.TJeti 3THorpacPl1l1 I1Aet1. K aKTVIB- I I I I 1 I ~' i I I 'l'I I, �511 Summary THE POLISH ETHNOGRAPHIC SOCIETY 194~1955 In November 194'5 the Ethnogra\I=lhic S<Jciety Tesumed its activities i'1 Lublin under the nameof the Polish Ethnograpihic Society. At that time the members, of the Sodety and 'of its Board had to realize that in consequence of the .second world 'war the oM liberal and capitalist social 'structure ihad been overthrown alnd that under the new conditions (prevaHing in Popular Poland social scienceswQlu1d have to keep in step with the reyoliU'tionary changes in the life of the country. The Society now lost the local character it h",d 'before the war andS(pread its activitioes over the whole country. It .beca,me ~eslp<Jnsible for developments, which were to take place in ,Polish ethnography on the ba'sis of the methodology Qf dialectica,l and historical ma'teriaHsm. The Society was ChaT,ged with this 'mportant functien in H~45 and J\uHilled it tiU 195G, wlh,en the PoUsh Academy of Sciences set up the Jnstitute of the Hi'story of Material Culture, and ~n particular the Section of Ethnography. From that date the guiding Tole in the formation ,andsolrution of metho:dologic:al problems was taken oveT by the Instituteand the Polish Academy of Sciences. This circumstance, however, did not les,sen the need for the Soci'ety's watchLul attenu.on in the case of the more importa,nt problems, nor did it affect in any wayits duty for partlcilpatie:n in the (process of reconstruding ethnographic methodology. These a'ctivities were aliI the more important as the integrity of ethnog.raphic investigaticln.s- was being undermined an:d the· subject ef furely ethnographic studies was taken u(p by the ,Institute of the Hist<Jry of Material Culture, the 'Institute of Literary ,Investigations ,md the State Institute of Art. The Polish Ethnographic Society never abandoned the integrity of ethnography and centred all its efforts on working out the theoretical basis for thi,s branch of 'knowledge. The tendendes of breaking up the fie1d of ethnogl'aphicstudy, characteristic for the ten yeaTS between 194'5 and 19~5, 'resulted from the then prev.ailing doubts on the 'status of ethnography a,s,an mdepen.dent branoh of knowledge and had their r~ercui>sions also in the organization of university teaching. The consequence of that situdian was the lac'k of trained f ".' J ethnogralPhers. Moreover, the unwa-r-ranted and unjustifiable awroach by which ethnog.r<IiPhy wa's forcibly .associ:ated with archaeology produced 'UJl'ldesirableeffects by dLvertmg the attention of ethnogr<liPhers from present-day problems and from investLgations on thecultu~es of primitive societies. These tendencies were reflected in the proceedings' of the Society, both in its ,researches and in its publications. The harmfulness of such <H1 .approa'Ch to ethnography wa's .strongly opposed, di'ssatisfaction with the state of affairs ibeing most forc~bly voiced during various cOlIlferences. Ethnographic units at the ,particular ])nstitutes workin,g on highly complex problems lost touch with linguistics and other fields of knowledge auxiliary to ethnography. Collaboratian with anthropology was discontinued in spite of its s.i,gnificance for etthnogenetic 'P'TOiblems.The Society's efforts w~re di'rected, within the limits of existing pos.siJbilities, .a:gai,nst the a'bovc tendencies. Thi,s was 'shown, for instance, by the pu,blicatian' by the Society of the Outline of GeneraŁ Lin{llAistics -of T. M i l e rws k i. Hvwever, the integ,rating :activiti.es of the Society, whi'C'l1in the course of the years under c'onsideration was the only ins,tltution wOI'kin,g on ethnographic problems asa whole, had one ,important advantage: the Society did not hreak -off its centacts with slpeciaHsts from other HeMs of learni.ng a'nd lovers 'of folkIo,re land regional 'CIultures. !In thi's respe;::t the Society comtinued ilts 'Old traditions. If the pro'ceedings 0.£ the Society in the ten years covered ,by this report are to be estimated, it i,s necessary to review its activities from the moment the Sodety was reactivated in LUlblin. The methodologica'l principles generally acc€IPted 'by the memlbens of the Societybefore the war !besides aOc€IPting the generall definiticlIl that ethno,gralohy bellQng,s to the historical .fielid of knowledge - were very di,stant frem histori'cal materialism. !Ilnthis .resiPect, however, the Ethnogr<lij;)hicSociety did not diverge from the opinions prevailinlg throuighout the worM 'of -learning !before the war a,s the opinions tended then iowa-Dds evolutionism, functionalism or :psY~hOlogism.In such conditions the Poliosh Ethnographic Society initiated methodological discus,sions w'hich :were intended to he~p ethnographem m acceptilng 'new methodological positions. Jln the ten yea,r,s the e~f~rts; ~f the Society in that direction as'sumed various forms, they were vlslble 111 the Society's publications, in its editorial policy, -in the choice of book reviews and in the cho:ce of !p·roblems for invest1gation. Rese~rch plans were prepared frequently with the coHaboration of university chairs. M.uch importance wa's attached to the annuc&l Gener,al Meeting of the Soclely hel,d every year in a different town, <l!nd the meetings. of the General Board the Executive Committee and the editorial comnllttees of the Soc. iety's 'publications: "Lud" (The People), Prace Etno:g,rafic~ne (Ethnographic Papers), Prace i Materiały Etnograficzne (Etihnograpluc R~rts and Materials), and Atlas Polskich Strojów Ludowych (Atlas of Pollsh Folk- • ~ ! l , I �513· 512 Costumes). Much valuable work was done in .the course of the symposia centring on definite problems. Thesectionof methodology which existed for two years did much to inform on the developments of ethnography ioh the Soviet Union. I,t is to be stressed that the a'Ctivities of the Sodety in the fiE!vd of methodology developed systematically during the years 1945-1955. Many of the paper,s published in the "Lud" dealt with methodologic,a'l problems and the most important are the papers by S. P o n i a t o w s k i, K. M os z y ń s k i, K. D o b r a w o l s k i and J. G a j e k. The mai'll ta,sk of the Society on which 'work was started in Lublin immediately after reactivation was the ,preparation of the PoUsh Ethnographic Atlas. Conferences on this 'problem attended by geogr:aphers, ca'rtographers, linguists, archaeologists and, of cmus'e, ethnog,r.aphers were initiated by the Society as early as 1947. The most valualble coontrilbution to the problem wa's made by G. Labuda in his paper 'dealing with thesi,gnif,cance of the geographic method in whichcuIturalcomrplexesand the geographic relationships ,between them are established. The edito.rs' of the "Lud" attached much import.anee to informing theil' readers on the progress ofethnogra!phy in other countries. lin this connection mention must be ,ma.de of the pa.pers by J. Kulczycki, E. Frankowski and T. Wrólble~ski as well as of the detaHed reviews inlforming Polish ethnographe,rs on cri tica'! estimations of the psychologka'land functional schools and of the historic:al 'Sichool of Graebner and Schmidt. Under the influence of discussions initiated ;by the PoUsh Ethnographic Society and ,of its ,publications the prevailing ccncepts on ethnography changedslowly Ibut steadily, which is clearlyshown by the problems dealt with in the ,papersand reports as well as by the methods of ,research. The need in 194'9of pre,p,aring the six-yea'r research plan placed befOt'e ethnographers bf this country new problems which had to be solved. The three-day conference held in Cracow between the 17th and the 19th of Febwary 1.9'51or,ganized by the Poli::h Ethnographic Society to prepare the material for the first Ccmgress of ,polish Science w,a's of cruci.:ll importance at that s,ta,ge. The very exhaustive di'scussion at the confe.rence centring conmethodologiea'l .problems resulted iln the declaration published :.0 the "Lud" vol. 39. Between 1946 and 1952 the Society organized :6 other conferences, which were als~ concerned with methodological pro>blems'. Similarly, f,requent discussions at meetings ofeditorial committees led to agreed definitions which in many cases had the significance of directives not only for the Society's members but also for all Polish ethnographers. There were, of course, many poi'nts on which agreement was not reached but this s,eems rather fortunate, i'nasmuch as .premature and ul1'wa.rranted definitions were avoided, although, in other fields such was not always the case with disas- trous effects for the world of learning in this country. Undoubtedly, one of the most significant achievements during the .period coveI'ed by this, report was the acc€iPtance after numerous .discussions of the agreed definition that ,ethnography is a, branch of history dealing with cultural phenomena from the point of view of their developmentand origin in all their aspects. The above definition was both connected with the traditional concepts of the evolutional school and~n accord with the principles of historical materialism. Consequently, the 9pinion has gained prevalence that ethnog-raphy i,s concerned in its investigations with societies and the phenomena ~f social life, i. e. with the cu1t'ure andconditions of life of ethnically defined societies (tribes, races, nations). The statement that the study of the specific traits of a nation is, the prill1d.pal aim of ethnography does not mean that the scope of such i'nvestigations is to ,be restricted to extinctor relic societies, oppressed class'es or back'ward cultures. Ethnographers .achieve their aims only if they take into account in their studies a nation and its culture as a whole. Only in this manner it is possible to define the boundaries between ethnography on one side and archaeology, history of rural soai,eties, hi,story of technology a,nd sociology on the other. Obviously, it does not folIoiI: that c'O'l1'nect:on-sand cooperation ,between these ,specialities are to be brdken, but ethnQgraphy,has its own ~articu'la,r aims, oharacteristic research techniques and prospects different from those of the other fields. The transition from .theory to practkal aJpplication is not an easyprocess arid' it seldo~;' ~curs during the life time of one generation. The process makes necessary the constant careful control by ethno-graphers of their research techniques whkh developed mainly in different political and social conditions. That state is visilble on the proceedings of the Polish Ethnographic Society and the part ~layed by the Society in overcoming these difficulties is by Ino means negligihle. [n thi,s respect the activities of the Society were undoubt,edly creative as by showing thewealkness of the influences of .modern methodologies on the work of ethnographers in this country it end'orced a .more thorough and critic'_ll estimation of previous results. There is a deEp feeling that in many respects researches initiated by thePolish Ethnographic Society in the yea,rs 1945-1955 gave very satisfactory effects. Field surveys, stationary oat first, then centred on particularproblems, gave the occasion for many ethnogralpher,s ,paI'ti'cula,rly fro~ .the younger generation of gaining valuable experience a'l1'dexceHent :ra 111 mg. The efforts of the Society at popularizing ethnographY, the techmques' in this line of work have been visibly improving, helped to develop favourable conditions for future progress. All that has beEn said hitherto shows clearly that between 1945 and' 33 "Lud" t. XLIII • i ,! II �514 1955 the proceedings of the Polish Ethnographic Society were far from being only of verbal value but have done much in helping ethnographers and lovers of this disciplin to move actively onto progres'sive pos.itions. As to the future it is neces,s.ary to re-examine the eXlperiences as,semIbled so far in connecting theoretical principles with practical efforts and in aqui.riong :a deeper knowledgeof methodological fundaments and research techniques. It is to <beexpecte'd that the Society wiU be helped in its work ,by other ethnographic centres of thiscountry although, such eXlpectations do not set the Society free from making all that is possible to ensure that Polish ethnographers achieve the high standards set up by their eminent ,predecessors, Kolberg, KarIowicz and others. Józef Gajek Spis rycin str. Ryc. 1 Muzeum Narodowe w Poznaniu. Oddział w Rogalinie. Budownictwo i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce. Fot. L. Perz. Ryc. 2 Muzeum w Rzeszowie. Wystawa pt. Rozwój narzędzi rolniczych, 1954 r. Ryc. 3 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny). Afryka Ryc. 4 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny). Oceania Ryc.5 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) Ryc. 6 Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) Ryc. 7 Muzeum Sląskie we Wrocławiu. Wystawa czasowa Prof. dr Zygmunt Wojciechowski Prof. dr Jan Mydlarski • 382 392 399 401 403 404 412 424 435 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b61b0bee4f9e1e346641bd001ca48c22.pdf dd267a31c2413021a6fd5bda7065695b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:137 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE Z A Ł O O G O Z POLONAISE O N Y W ROK L N E G O Z B lOR U D'ETHNOLOGIE l895 U T O M XLIV ZA ROK 1957 '( PL WROCŁAW PQLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WR OCŁAW 1959 , \ I �·~ó _{ KOMITET It REDAKCYJNY ZA WISTOWICZ·ADAMSKA, POJNAROWA, J. GAJEK, J. MATUSZEWSKI, IK. MOSZYNSKI.I M. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA, T. SEWERYN, A. KUTRZEBAR. REINFUSS, SPIS RZECZY T. SZCZURKIEWICZ I, R o z p r a w y Jan C z e k a n o w s k i, Balticum a Skandynawia Wacław P e t s c h, Powiśle i zagadnienie Prus Wschodnich na Konferencji pokojowej w Paryżu w 1919 r. Herbert W i l c z e w s k i. Z problematyki etnografii wybrzeży Bałtyku Ryszard G a n s i n i e c, Eucharystia w wierzeniach i praktykach ludu Marian G o t k i e w i c z, Walki religijne w pieśniach i podaniach Spisza i Orawy , Wojciech H e j n o s z, Etnografia, a prawo. Wincenty S t Y ii, Motywy ekonomiczne kojarzenia się małżeństw chłopskich Józef G a je k, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego REDAI{TQR JO Z E F GAJE K l II. (Anastazja Iw. ETNOGRAFIJA \~ •••.. ---' ~~.' 'V·-' '~J\A.~. POLSKIE Nakład druku Z~m. TOWARZYSTWO 1819 egz. Obj. ark. 863 L-lI 0133 LUDOZNAWCZE 43,25. Oddano 17. L 1959. D1Uk l'J<ończono ~e\ OA3 do w kWletniu składania 1959. Papier WROCŁAW 1959 15. VIII. 1958. Podpisano ilust. kI. V. 70 gr. do 61 x 86. Cena 85.- 118· 130 137 153 205 ATLAS AZJI SRODKOWEJ . Historycko-narodopisny 238 Atlas Ceskoslovenska, Praha 1956 (Krzysztof Kwaśniewski) , Kazimierz S t r z a ł a, Folklorystyka radziecka na nowych drogach 1. C. C h i t i m i j a, Zagadnienie klasyfikacji i określenie literatury ludowej w prozie . Jiri D a m b o r s k y, Stan badań folklorystycznych w Czechosłowacji BANICKA DEDINA 2AKAROVCE, SA V, Bratislava 1956 (Tadeusz ~I 75 A. N. ZSRR, Moskwa 195'5, z. 1-4, Kojdecka) (Bolesław Garyga) D, S t r a n s k a, \ . ~.' 56 Spr aw ozda n ia i r ecen zje HISTORYCZNO - ETNOGRAFICZNY j' 47 i SOWIETSKAJA ; \ł .. 11'-' '~, '7 Delimat) . Marian G o t k i e w i c z, Ostatnia praca A. Kavuljaka o Orawie . ANTHROPOS, Fryburg 1954, tom 49 (Tadeusz Wróblewski) . L'ETHNOGRAPHIE, Paryż 1952-1953, nr 4'7, 48 (Tadeusz Wróblewski) E. B u r g s t a 11 er, Das Fragewerk zu den volkskundlichen Karten (Krzysztof Kwaśniewski) 250 253 266 267 274 281 298 325 336 �A. F i e d l e r, R. Wei n h o l d, Das scho:>e Fachwerkhaus SlidThliringens (Maria Trawiitska) Sebastian F l i z a k, Sidziniarki . Walerian S o b i s i a k, O budownictwie wiejskim w Wielkopolsce w XVII i XVIII w. (na marginesie recenzji) . Jan M e ś k a n k, Serbskie narodne drasty. Drasty Katolskich Serbów, Budyśin, 1957. (Adam Glapai . III. 348 (Józef Mitkowski, Anna (Ryszard Kutrzeba-Pojnarowa) . 351 391 453 481 poło XX w. 488 495 498 500 . ebografii za rok 195'5 . . 541 VI. Róż n e Streszczenia w jęz. niem. ang. i ros. . Spis rycin Józef G a j e k, Kwestionariusz do budownictwa Dodatek do XLIV t. Ludu 59!) chłopskiego w y BALTICUM A SKANDYNAWIA Z dziejów badań. - Wyniki badań Zofii Ehrhardt. - Ekspedycja Bałtycka. - Materiał liczbowy i jego analityczne ujęcie. - Analiza wyników prac dawniejszych. -, Bałtowie .i południowi Finowie nadbałtyccy. Wyniki ogólne. Z DZIEJOW i 512 527 V. B i b l i o g r a f i a G a w i n, Bibliografia A Ogłoszenie tej antropologicznej pracy w organie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego uzasadnia nie tylko to, że jest ona w znacznej mierze kontynuacją pracy N. N. Czeboksarowa (1954), ogłoszonej w publikacji "Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja". Bardziej istotne jest to, że stawia ona sobie za zadanie wyjaśnienie stosunków e t n o g e n e t y c z n y c h obsza-· ru nadbałtyckiego w oparciu o syntetyczne ujęcie stosunków antropologicznych. 477 479 Profesor Feliks Przyjemski (Irena Nizińska) Inżynier Kazimierz M. Osiński (Krzysztof Wolski) . B,adania nad kulturą Podhala w latach 1951-1956 (Irena Nizińska) Protokół z XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej PTL (Zofia Staszczakówna) . Statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego . Bolesław R I ..• Kukier) w pierwszej p JAN CZEKANOWSKI ik a historii z 343 Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Muzea i działy etnograficzne w Polsce (Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego) Tadeusz S e w e r y n, Metody ekspozycji i struktura ideologiczna muzeum etnograficznego Adam W r z o s e k, Przedwojenne Muzeum Kaszubskie w Dębkach Krystyna M i e r z e j e w s k a, Muzeum w Płocku. Wanda J o s t o w a, Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie Profesor Bożena Stelmachowska Etnografia i nauki pomocnicze o 340 Mu ze a IV. Kron R 338 BADAŃ Badania antropologiczne ludności obszaru nadbałtyckiego rozpoczęto równocześnie z badaniami zainicjowanymi przez Komisję Antropologiczną Krakowskiej Akademii Umiejętności. Był to okres wielkiego zainteresowania zagadnieniami antropologii w Europie, łączący się z działalnością Pawła Broca'i we Francji, Rudolfa Virchowa w Niemczech, Anatola Bogdanowa w Rosji. i Izydora Kopernickiego oraz Józefa Maj'era w Polsce. W okresie przedwojennym badań antropologicznych obszaru nadbałtyckiego nie prowadzono z takim rozmachem jak w Polsce, jakkolwiek posiadały one poważny punkt oparcia w katedrze anatomii uniwersytetu dorpackiego, zwłaszcza w tym okresie, gdy profesorem tego przedmiotu był wielce zasłużony Ludwik Stieda, późniejszy profesor anatomii w Królewcu. Praca eksploracyjna ześrodkowywała się na ogłaszaniu dysertacyj inauguralnych, pisanych przez kandydatów, ubiegających się o stopień � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4bb7e73277a9f79be7c049a8921d4bc8.pdf 566ff2b3db71c7941fba7a999a9afee7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:154 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:134 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.192-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE SOWliETSKAJA I ETNOGRAF1IJA, AN ZSRR, MOSKWA 1954, z. 3. W. B e l i c er, G. M a s ł o w a, Protest przeciwantymarksistowskim błędom w badaniach naukowych nad ubiorem. Badania nad kulturą materialną a szczególnie ubiorem w ZSRR są prowadzone z wielkim rozmachem. Szereg ekspedycji terenowych opracowuje 'kulturę ludności rosyjskiej, ukraińskiej i bialoruskiej, ludów zawołża, krajów nadbałtyc~ich, północnoeuropejskiej części ZSRR oraz wschodniej i środkowej Azji i Kaukazu. Rezultatem tych badań są liczne monografie i pu'bli:kacje zbiorów muzealnych, a także przygotowane atlasy poświęcone ubiorowi. Autorzy poświęcają również wiele uwagi metodologii badań naukowych; wielu etnografów radziec!k,icl1, jak B. A. Kuftin, N. J. Lebedewa i N. W. Belicer w pracach swY{:h rozważają zagadnienia klasyfikacji i systematyki badań nad ubiorem. Interesującym zagadnieniem staje się również zagadnienie :stroju ludowego w warunkach wspólczesnych. W tym zakresie na uwagę zasługują prace T. A. Krjukowej, L. P. Potapowa, M. N. Szmelowej i E. B. Semenowej. Obok tego powstał zupełn,i'e nowy problem !badań nad ubiorem robotników. W. J. Krupianska, M. N. Lewison-Neczajewoj, E. L. Kosickoj i Z. P. Papowa poczynili pierwsze interesujące próby w tej dziedzinie. Autorzy zwracają uwagę na szereg 'prac powa:imych etnografów, na których ciążą błędy metodologiczno-ideologiczne; szczególnie dotyczy to pr~c zwolenników teorii marrowskich. Zas'adniczym błędem jest teza wywodzema ubioru z pierwotnej magii czy chęci zdobienia. Podobne 'założenia cechują również prace etnografów burżuazyjnych. Na przykładzie prac A. K. Supinskiegoi N. P. Grinkowej, poświęconych badaniom nad pochodzeniem białoruskiej pon:ewy, tj. płachty, lub zapa&ki i pasa, Belker i Masłowa wykazują, jak błędna metodologia badań doprowadza do pomieszania dwóch różnych części ubioru o różnym zastosowaniu praktycznym, i to wbrew oczywistym faktom potwierdzającym ich pochodzenie i funkcję, jaką spełniały. A. K. Supinskoj jak i N. P. Grinkowa zakładają z góry magiczną rolę pa'sa w pierwotnym społeczeństwie, a następnie stawiają znak równania między poniewą a pasem. Tymczasem najstarsze źródła pisan~ potwierdzają, że poniewa była podstawową częścią ubioru kobiecego. Był to kawałek wełnianej tkaniny, którym owijano dolną część tułowia \\ryłącznie dla ciepła. Pas natomiast u wszystkich ludów zawsze służył przede wszystkim do przytrzymywania ubioru w talii i obciskania odzieży wokół ciała. Do pasa przyczepiano amulety i używano go podczas niektórych obrzę.- ",ie' 193 SPRAWOZDANIA • dów, ale i inne części odzieży, takie jak obuwie lub wierzchnie ubranie, były używane w różnych obrzędach, a pochodzenia ich i zastosowania praktycznego nie mogą zaprzeczyć zwolennicy magicznego pochodzenia ubioru. Drugim argumentem magicznego pochodzenia ubioru, wysuwanym przez zwolenników Marra, była paleontologiczna analiza terminów. Teoria Marra o prelogicznym i całkowioie mistycznym myśleniu pierwotnego człowieka stała się powodem błędnych wniosków o wyłącznie magiczno-kulto\\rym ,pochodzeniu sztuki; haft i ornament, nawet barwa i wzór tkacki 'rnater,i!ału nabierały magicznego znaczenia. Talk. zwana "trudmagiczeskaja teoria" Marra doprowadziła do tego, że magiczne obrzędy uznano za dzieło procesów, a działalność człowieka sprowadzono do ciągłego szeregu czarów i magii. Wpływ tej teorL~ za.ciążył na pracach N. ip. Grinkowej i T. D. Krjukowej, poddanych zresztą gruntownej krytyce B. 1. Szarows~iej. Pożałowania godnym jest 'fakt, że teoria ta zostala wyłożona bez krytyki i komentarzy w dużej i interesującej pracy o zdobnictwie \bułgarskim, wydanej prz·ez Bułgarsiką AN w 19'51 1'. Również na pracach poświęconych lbadaniom ornamentu w sztuce ciąźą błędy koncepcji marrowskich. Dowodem tego jest praca L. A. Dincesa, który poszukuje w sztuce rosyjskiej dowodów mitycznego, stadialnego myślenia i wyolbrzymia w niej zna,.. czenie elementu religijno-kultowego. Szereg pra'c na temat ubioru j ornamentu pod wpływem schematyzmu N. J. Marra zostało napisanych w oderwaniu od konkretnego środowiska hIstorycznego, a fakty historyczne zastąpiono strukturami abstrakcyjnymi, jak np. teorią szeregu, w rezultacie której pas tylko drogą zmian formalnych prretworzony został poprzez ros,yjską poniewę w mordwiński pulagaj. Schematyzm, formalizm i abstralkeyjność w praca,ch niektórych etnografów radzieokich są wynikiem anaHzy paleontolog,~c:znej iMarra. Wiele zastrzeżeń metodologicznyoh budzi praCa D. K. Zelenina POSWH~eona wspólnym elementom w sztuce rosyjskiej i fińskiej .. W pracy tej aubr chce dowieść, że wspóLne elementy tej czy innej sztuki mogą być tłumaczone wędrówką i przenoszeniem 'się mody, bez w2)ględu na grani'ce państ-. wowe lub etni,czne. Belicer i Masłowa przytaczają szereg przykładów obalających tę koncepcję, wymazują m . .in., że moda noszenia żupana, który wprawdzie przywędrował do Rosji z Hiszpanii, zmieniała s.ię, natomiast moda na sorokę nie jest znana poza wschodnią Europą itd. Koncepcja mechanicznego rozwoju mody w oderwaniu od środowiska historycznego ziaciera odrębnośc.i narodowe i obniża wartość 1J\vórczej inicjatywy narodu, co w konsekwencji prowadzi do kosmopolitycznych idei burżuazyjnych . Rzecz zrozumiała, że nie należy pomijać w badaniach wpływów kultury narodów sąsiadujących. Materiały porównawcze są pomocne, a czasami roz'strzygają.ce w .badaniach tego 'Czy innego zjawiska - n.ie mogą jednak stać się celem samym w sobie. Zasadą naukową każdego etnografa powinno być dążenie do chronologi'cznego ustalenia dat badanego przedmiotu. Zagad13 "Lud" t. XLIII �194 nienie to przedstawia nieraz poważne trudnośc'i, szczególnie w badaniach nad ubiorem, lecz za pomocą materiału z pokrewnych dyscyplin, jak źródła pisane i materiały archeologiczne i językowe, powinno się rozwiązywać trudności datowania zjawisk. Zasadą radzieckiego etnografa jest zasada ścisłego historyzmu. W końcu swej pracy Belicer ,i Masłowa podnoszą zagadnienie analizy klasowej ubioru, dotychczas raczej pomijanej przez naukowców. Autorzy artykułu stawiają zarzut m. in. T. E. Simonence, że w pracy swej -o ludności obszarów zakarpackich pomija zagadnienie ubioru tamtej 5zej ludności i niJ€ przeprowadza analizy klasowej, choć w okresie przez niego omawianym podział ten występował jeszcze bardzo wyrażnie. Praca M. N. S~melowej jest udaną próbą powiązania typu ubiorów z historycznym i geograficznym środowiskiem, lecz szkoda, że autorka nie przeprowad~:ła badań nad zróżnicowaniem klasowym w ubiorze. Państwowe Muzeum Historyczne wydało szereg prac uczestników ekspedycji. w których podjęto cenną p,'óllę wykazania odbicia kla'sowego podziału wsi w ubiorze. Również w pra~y W. J. Worobjewa ubiór kazańskich Tatarów został do pewnego stopma zróżnicowany wg grup klasowych ludności tatarskiej. zagadnienie badań nad ubiorem w świetle analizy klasowej ma wielkie znaczenie teoretycznonau'kowe. zagadnieniem tym winni zająć się nie tylko etnografowie radzieccy, lecz i naukowcy krajów demokracji ludowych. . BelLcer i Masłowa podkreślają, jakie znaczenie miały masy pracujące w kształtowaniu kultury materi'alnej i duchowej. Naukowcy burżuazyjni natomiast silą się na udowodnienie, że masy są twórczo bezpłodne, że swą niższą kulturę przyjęły od 'klas panujących. Zapominają OIll:, że wprawdzie klasy wpływały na siebie, lecz wpływ ten nie był jedno'stronny i klasy panujące również przejmowały pewne kulturalne elementy od mas ludowych. Autorzy podają szereg przykładów pochodzenia ubioru klas panujących z ubioru ludowego, m. in. sarafan pochodzący od sukmany itd. Artykuł kończą wezwaniem do etnografów, by badając historię ubioru nie zlapominali o stroju wspókzesnym. M. M. jp l i s e c k i, Powiq21ania folkloru dOliskiego i zaporoskiego koza·(roo zagadnienia rozwoju rosyjsko-ukraińskich powiązań folklo~'Ystycznych). Artykuł jest poświęcony analizie utworów ludowych: dum, pieśni, i eposu kozaków dońskich i zaporoskich. Autor stawia 'E?bie za ~adanie udowodnienie ścisłego powiązania twórczoścI ludowej narodow rosyjskiego i ukraińskiego jako wynik związków ekonomicznych i politycznych obu narodów, poczynając od XV w. DążeDl:e kozaków dońskich i zaporoskich do zjednoczenia 'się stało się podwaliną braterstwa narodów rosyjskiego i ukraińskiego i znalazło równocześnie wyraz w ich twórczości ludowej. r :f, '~.·I'. ;': ~,. :'1 '; :i.4 TUW,.,::5 s. r. Waj n ," , i n, W'p"cze;na Muka "'źbi",'ka Rzeźba ludowa Tuwińców, eksponowana w wielu muzeach Związku Radziec~iego, budzi powszech~y zachwyt~recyzją WYkonania, i. subtelnym smakiem. Małe statuetki me przekraczaJące 25 'cm wysokoscl wykonane są przeważnie w kamieniu, którego piękne barwy podnoczą wdzięk rzeźby. Sztuka ta jest głównie rozpowszechniona w okolicach Kop-Sok, u podnóża gór, gdzie stosunkowo najłatwiej można wydobyć agalmatolit. Jedyną pracą drukowaną, poświęconą sztuce ludowej Tuwińców i ich rzeźbie, jest artykuł l. M. M j a ob k o wa pt. Sztuka Tunnu-Tuwy. W artykule tym scharakteryzowane są tradycyjne formy rzeżby ludowej. S. 1. Wajnsztejn, nawiązując do artykułu L M. Mjahkowa, analizuje rzeźbę współczesną, w Iktórej 'stwierdza dążenie do zerwania z pewnymi formami tradycyjnymi, przy za.chowaniu innych. Tradycyjną formą tuwiń3kiej rzeźby była jej statyczność, ponadto pozbawiała ona 'człowieka jego cech indywic:ualnych, podając ,go jako przedstaWliciela narodowej i socjalnej gImpy; z takiego stosunku do przedmiotu wynikał jej charakter umowny, uogólniający. W sztuce współczesnych rzeźbiarzy Tuwińców występuje wyraźnie dążenie do stworzenia realistycznego obrazu przedmiotu i do opanowania zagadnienlia ruchu w rzeźbie. Na przykładzie szeregu prac jednego z najzdc>lni.ejszych rzeźbiarzy Tuwy, Ch. K. Tajbu-chaa, Wajnsztejn ilustruje Unię rOZlwojoWą rzeźby tuwińskiej. L J. P o d k o p a j e 'w, Przesz/ość i 'l.0spólczesność narodów Indochin. W stosunkowo krótkim artykule I,J. Podkopajew podaje szereg informacji odnoszących się do historii ekonomii polityki i obyczajów narodów Wietnamu, Laosu i Kambodży. Zamknięte w 14 stronach informacje mają charakter encyklopedyczny. Z narodów Indochin, Wietnam ma za sobą najdłu:ilszą drogę historyczną liczącą 4 tys. lat wg starych kronik wietnamskich. W ]11 w. przed n. e. Z')stał wcielony do ,cesarstwa chińskiego. N:iepodległo.ść pełną odzyskał Wietnam dopiero w XV w., rozszerzając równocześnie 'swe terytorium do granic staregu Wietnamu i części Kambodży. ctwa. , Koniec XVIII w. i wiek XIX są okr'esem buntów i powstań chłopskich. W rezultacie jednego Z naj dłuższych powstań, tzw. powstania Taiszonów (1771-1802), ówczesny król Ige Anu za pomoc wojsk francuskich i sjamskich przeciw powstańcom oddał w użytkowanie Francji port Turan. Stało się to początkiem kolonizacji Wietnamu przez Francję, która ~akończyła się w 1893 r. protektoratem nad Kambodżą. Zagarnięte tereny zosiały podzielone na trzy części: Tonkin, Annam i Kochinchina, z różną organizacją administracyjną w każdej z nich. Walki narodowo-wyzwoleńcze trwały. Utworzenie się Komunistycznej Partii Wietnamu i następnie powołana przez nią w 1941 r. Liga Niepodleg13* �196 łości Wietnamu "Wietmin" skonsolidowała cały naród i pozwoliła na zorganizowanie Armii Ludowej, która w niedługim czasie uwolniła od okupantów 7 północnych prowincj'i. Klęska Japonii przyśpieszyła całkowite wyzwolenie Wietnamu i 2 [X 1!}4'5 r. została ogłoszona Demokratyczna Republika Wietnamu ze stolicą w Hanoi oraz Komitety Narodowe w Gue i Sajgonie. Wietnamczy.cy jako naród tworzą zasadniczo joonolitą grupę etniczną. W całym kraju używany jest język wietnamski, podobny do narzeczy południowochiń,skich. Przez długie wieki Wietnamczycy posługiwaH się alfabetem chińskim obecnie w użyciu jest zlatynizowany alfabet wietnamSlld. Język wietnamski posiada sześć tonów. W piśmie tonalność i akcent sł~v.: są oznaczone specjalnymi znakami. W zależności od akcentu i tonalnoscl słowo może mieć liczne i różne znaczenia. Wietnamczy,cy jako typ antropologiczny :są przedstawicielami południowych mongoloidów. Najbardziej zaludnionymi terenami Wietnamu są delty rzek, gdzie stosunkowo najłatwiej sza jest uprawa ryżu, podstawowego produktu gospodarki rolnej Indochin. Ryby i ryż są codziennym poka'rmem ludzi pracy. Sposób jedzenia i podawan~a potraw podobny jest zwyczajom chińskim i japoń'S1kim. Strój Wietnamczyków jest jednakowy na całym obszarze kraju. Składa się on z długich szerokich spodni, uszytych z brązowego, czarnego lub białego materiału bawełnianego. Do tego są noszone kurtki niezapinane, z długimi wąskimi rękawami. Męż,czyźni noszą na głowie kapelusze w formie stożka, kobiety - okrągły strój głowy, z szerokim rondem opuszczonym. coś w rodzaju przewróconej tacy. Domostwo wietnamskiego chłopa jest zazwyczaj bardzo skromne, składa się przeważnie z jednej izby a bambusowych ścianach, z dachem krytym liśćmi palmowymi. Bardzo często dom jest wzniesiony na palach [pośród zalanego wodą pola ryżowego. Domostwa trzyizbowe są budowane beZipośrednio na ziemi, bez fundamentów. Ściany w tym wypadku są lepIone z gliny pomieszanej ze słomą. W reprezentacyjnym pokoju na wprost drzwi znajduje się ołtarz przodków, na prawo i lewo od niego znajdują się drzwi prowadzące do iZJbmieszkalnych. Stół, ławki, wałeczki pod głowę i maty, sporządzone własnoręcznie 'przez członków rodZJiny - to ,całość sprzętów. Natomiast stół-taca i stół-ołtarz, na którym znajduje się ozdobna skrzyneczka, w której przechowuje s&ędeseczki z imionami przodków, wykonane są przez specjalistów-stolarzy. Kult przodków jest tu najbardziej rozpowszechniony. Powszechne są również wierzenia animistyczne, jak kult tygrysa, który jest wyobrażany jako bożek zła, itp. Ponadto każda gmina ma swego ducha opiekuna, jest to najczęściej któryś z legenda'rnych bohaterów starożytności. Do nich są zanoszone modły i organizowane na ich cześć święta. Wiele świąt łączy się ze zjawiskami przyrody. Święta religijne są naj- 197 ił częściej święcone wg kultu buddyjskiego i konfucjuszowskiego. Natomiast święta zwiąZJane z uprawą roli, z.biorami itp. są raczej związane z ludowymi karnawałowo-pantomimowymi przedstawieniami. Nowy rok jest święcony dwukrotnie, wg 'słonecznego (1 stycznia) i kSiężYcowego kalenda'rza (koniec stycznia lub początek lutego), przy czym kSIężycowy nowy rok jest obchodzony bardzo uroczyście jako święto wiosny. Kult przodków sprzyja zachowaniu patriarchalnych stosunków w 1'0dzil1lie wietnamskiej. Głowa rodziny do niedawna posiadała n,emal absolutną władzę nad żoną i dziećmi, ograniczoną tylko prawem obyczajowym. Prawo obyczajowe działające w gminie wiej'~kiej służyło faktycznie bogatej warstwie rządzącej i feudałom, choć nominall1lle gmina stanowiła komórkę niezależną. Poza uprawą roli chłopi uprawiają różnorodne rzemiosła mające charakter użytkowy lub artystyczny. Często całe wsie specjalizują się w jednym rzemiośle (np. wyrób papieru, ubiorów głowy, przyborów myśkwskich itd.). Państwo ludowe popiera usilnie drobny przemysł wiejsJd. Wie;tnarn jest krajem starożytnej, wysoko rozwiniętej kultury, któ:-a rodziła si'ę w Ikontakta,ch 'Z kulturami Szam i Kohmer, pod silnym wplywern sztuki indyjskiej ok'resu przedbuddy}skiego. Poza Wietnamczykami, północny i centralny Wietnam jest zamieszkały przez plemiona Tai. Wśród pó'lnocnych Tai należy rozróżnić plem:ona Toho, zgrupowane na lewym brzegu Czerwonej Rzeki, oraz Tai - białych, czerwonych i czarnych (nazwy wg koloru odzieży narodowej), zamieszkałych na prawym brzegu. Niektórzy naukowcy twierdzą, że ludy Tai pochodzą z Tybetu. W staTożytności Taj, wraz z Tybetem tworzyło królestwo Nańczżao trwające do XlII w. Prawdopodobnie w II w. n. e. Tai zaczęli osiedlać się na terena,ch wschodnich Indochin. W chwili obecnej Tai stanowią 5010 ludnośd Wietnamu. Na terenie północnego Wietnamu spotyka się rozrzucone niewiel'kie grupki plemion Mjao i Jao. Na południu centralnego Wietnamu i na północy południowych połaoi spotyka się plemiona Tiam. W centralnym Wietnamie wielką część terytorium zajmują mdonezyjskie plemiona Moi, ekonomicznie i kulturowo ba'Tdziej zacofane od innych ludów Wietnamu; ioh głównym zajęciem jest myślistwo. Szereg innych plemion językowo indonezyj'skich zamieszkuje w góra,ch północnego i 'centralnego Wietnamu. Obok nich spotyka się równie21 'Malajczyków, a dUżą stosunkowo grupę miesz<kańców Wietnamu stanowią Chińczycy (500 tys.). Wg danych z 1937 r. II:ndochiny zamieszkiwały 42 tysiące Europejczyków. W długoletniej walce Wietnamu przeciw najeźdźcom udział brały również narody Laosu i Kambodży. Dwie trzecie 'Z 3 milionów ludności La'Osu stanowią Lao i bliskie im plemiona Lu, Fuon i in. ludy Tai. Plemiona te mówią podobnym ję!.ykiem i mają podobną kulturę i ,byt. Pozostała 'część ludności! składa się �199 198 z małych .grup z językiem mon-kchmerskim znanych w literaturze pod ogólną nazwą - górale Kcha. Prawdopodobnie są to naj starsi mieszkańcy starego Laosu. Wszystkie te plemiona i ludy są e'konomicznie i ,politycznie z dawna ściśle ze sobą związane. Lao, od których pochodzi nazwa kraju; stworzyli już w XUI w. 'scentralizowane feudalne państwo. Laos jest krajem rolniczym c gospodarce w dużym stopniu naturalnej. Glównym produktem jest ryż, obok tego Lao zajmują się hodowlą bydła, Oficjalną religią Laosu jest buddyzm, jednakże wśród ludu są 'szeroko rozpowsze<.'hnione wierzenia animisty,czne. Największy rozkwit państwa Laosu przypada na XI:rr w. O wysokim stopniu kultury 'starożytnej i średniowiec'znej w Laosie świadczą p·ękne architektoniczne zabytki, które przetrwały w miastach o'kręgu Wien-Tjan, 'oraz ,pagody w królewskiej rezydencji Luan Proban. Państwo Kambodża zamieszkuje ponad 4 miliony ludzi - przeważnie Kchmerów (3,5 miliona),300 tysięcy Chińczyków, 350 tysięcy WietnamcZY'ków oraz niewielkie grupy ludów Tszan, Tai i in. Oficjalną reHgią Kchmerów j,est buddyzm. K:raj wybitnie rolniczy (!r5% mieszkańców żyje z uprawy roli). Uprawa obejmuje przede wszyst,kim ryż, kukurydzę i bawełnę. Kambodża, jak zresztą i inne kraje Indochin posiada drzewo ~kauczu'kowe bardzo cenny i pożądany produkt na rynkach zagrani'czonych. Przemysł jest bardro słabo rozwinięty, a co za tym iciz;'e klasa robotnicza prawie nie i.stnieje. Wg sta'rych kronik państwo kchme'Pskie powstal'o w początkach naszej ery. W V w. występuje jako wasal Chin, w VIiI w. staje się krajem nie.podległym. Przy końcu XV'III:I w. znowu płaci daninę Wietnamowi, a w rezultacie wojny pomiędzy Sjamem 'a Wietnamem staje się lennikiem obu. W czasie ok u'pacjl francuskiej Kchmer upada ekonomicznie, obniża Isię też poziom kultury. Kchmer w walka,ch wyzwoleńczy'C'h jednoczył się z Wietnamem i J...aosem. (Po upadku zachował się jedynie sławny halet narodowy. A. W. S m o l i ak, pierwsze badania Eksp,edycja etnograficzne NeweIskiego w XIX 'UJ latach w. na terenach 1850-1854 O'Nl·Z PrzyamurZ1a, Przy- morza i na, Sachalinie. Do XIX w. wiadomości a ludach i plemionach zamieszkałych w dolinie rzeki Amur były bardzo skąpe. Pierwsze informacje o tym kraju pochodzą od podróżników: W. Poriakowa, E. Chabarowa, Stiepanowa i in. Z chwilą przyłączenia kraju Amul'skiego do Hosji w połowie XlIX w. rozpoczynają się zorganizowane badania ludności i plemion tam zamieszkałych. Za jednego z pierwszych badaczy tego kraju uchodzi rosyjs~d uczony, akademik L. 1. Szrenk - mimo że już przed wydaniem jego ,c , I ! , ! , \ wielkiej pracy monograficznej ukazało się szereg notatek, arty'kułów i opisów, o.publi'kowany<.'h przez podróżników, urzędników, przedstawi,cieli f'iTm handlowy.ch itp. Najpełniejsze badania naukowe w XIX w. ludów Sachalinu i wybrzeży AmuTu przeprowadziła AmuI"ska Ekspedycja pod kierownictwem G. 1. Newelskiego w latach H~50-1854. Nie należy jednak pomijać i innych ekspedycji, które miały miejsce w latach pięćdzie,siątych, po ponownym przyłączeniu kraju Amurskiego do Rosji. M. in. w 1855 r. Wschodnio-Sybirski Wydział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego wysłał na te tereny przyrodnika B. Maaka, który w swej pracy podał wiele szczegółów z życia Oroczan, Goldów, Manganów i 'in., .załączając do tego b. interesujący atlas. Cenne również są mated?ły zebrane przez rosyjskiego botanika 'Mak'symowicza, który pracował na wY'brzeżach Amuru w latach 1854-1856, deleg'Owany przez Rosyjską Akademię Nauk wraz z iSzrenkiem. Szrenk zajmował się przede wszystkim fauną Przyamurza, obok tego jednak zbierał materiały etnografi,czne. Re'zultatem jego prac !było trzytomowe dzieło wydane w języku niemieckim (188\3 r.), przetłumaczone później na język rosyjski O tubylczych plemionach kraju Amurskiego. Szrenk wykorzystał w 'swej' pracy wszystkie materiały opublikowane i nie opublikowane przez jego poprzedników. Praca jego jest jakgdyby encyklopedią różnych naśw;etleń zagadnienia plemion kraju Amurskiego. Stworzył on bogaty i stosunkowo pełny obraz życia ludów Przyamurza i nie można mu odmówić tytułu pioniera badań etnograficznych na tym terenie. Jak już wspomniano, najpelniejsze badania przeprowadziła jednak ekspedycj,a Neweiskiego, 'który zorganizował grupę z oficerów marynatki, delegowanych do prac kartografkznY'ch i iP{)szukiwania !złóż mineralnych na tych terenach. Młodzi postępowi ludzie podjęli dodatkowy 'Ob0wiązeik zebrania materiałów ożyciu ludnośd tubylczej. Ek'S'pedycja Newel,skiego objęł.a -badaniami: wyspę Sachalin, amurską odnogę morską, orzekę Amur, dopływy nizinne Amuru Gorin i Amgun, wybrzeża Tatarskiej Cieśniny od północnej części do ,cesarlskiej (radzieckiej) granicy. Wśród U'czestni'ków ekspedycji wielką pracowitością !i skrupulatnością wyróżniał 'Się Czkhaczew. On te' pierwszy odkrył ,drogę z Amuru poprzez jezioro Kizi 'do Zatoki de Kastri 'i na Sachalin, jak również pierwszy określił granice zasiedlenia Goldów i Manganów. Cenne są również materiały zebrane przez ,pol'Ucznika N. K. Boszniaka. Z notatek jego opracowano prawie pełny obraz 'zasiedlenia doUny Amm'u, Przyamm'za i Sacha!inu. N e w e l-s k i wykorzystał w pełni te materiały, a ponadto notat!;:] zostały wydane w zbiorze pt. Ekspedycja na Sachalin. iBoszniak nawiązał bezpośrednie kontakty z GiUakami, Manganami, Goldami, Negidalcami i Samagirami, co pozwoliło mu opracować obraz ich osiedli, dróg komunikacyjnych, obyczajów i zajęć. Materiały zebrane przez Boszniaka są tak szczegółowe, że nie dorównuje mu ani ,Szrenk, ani później'si badacze. �200 Podporuc~nik D. J. O I' l owokazał się również jednym z a,ktywniejszy<:h uczestników ekspedycji, a opracowane przez niego opisy wybrzeża Morza Ochockiego, iPrzyamurza 'Oraz Sachalinu z;ostały opublikowane pt. Amurscy Oroczonowie i bauntowscy i angarscy Tunguzi. Do prac ekspedycji włączyła się również grupa pracująca na 8ach<1linie pod kierownictwem N. W. B u s s e 1(1'. 181513), który świetnie znał życie Ajnów 'i wydał pra·cę na ten temat pt. Wyspa Sachalin. Uczestnik ekspedycji Rudanowskij również interesował się życiem Ajnów. Objechał en wszystkie osiedla Ajnów i sporządził ich spis oraz wykaz ludności. Ponadto o,pracował słownik Ajnów składający się z ok. 4GO słó'w, który do dziś jest cennym źródłem dla lingwistów i etnografów. W notatka,ch uczestników znajdują się również uwagi na temat cięż'kiej 'sytuacji ludności wyspy Sachalin, wyikorzystywanej, oszukiwJJ.ne'j :i źle tra:ktowanej przez Japończyków, ,chociaż, jak to pierwszy stwierdził NeweIski, niezależnej prawie od Japonii. G, 'I. N e weI s k i w oparciu o materiały :swokh współpracowników wydał pracę podsumowuj ącą wynlli:i oadań pt. Bohaterskie czyny rosyjskich oficerów -marynarki na krańcach ~schodniej Rosji. Ekspedycja G. I. NewelS'kiego pierwsza odkrYła Cieśninę Tatarską i przyłączyła tereny Przyamurza, Przymorza i sachalinu do Rosji, pierwsza ,przeprowadziła poważne badania n,au-kowe tych terenów, pierwsza dała dokładny o'oraz zasiedlenia ludnośd, ich 'bytu i współczesnego położenia, oraz stworzyła fundamenty przyjaźni J;omiędzy ludnością miej,scową .a narodem 'rosyjskim. Jub.ileuszowa wystawa w Państwowym Muzeum Etnografii ZSRR, poświę.cona '300-leciu zjednoczenia Ukrainy z Rosją została .zorganizowana w opaf(Jiu o materiały własne i wypożyczone 'z następujących muzeów Leningradu: Państwowego Ermitażu (dział kultury rosyjskiej), -Muzeum Rosyjskiego, Muzeum Rewolucji Październikowej, Woj,sko\vo-Historycznego Muzeum Artylerii, Muzeum Teatralnego, Muzeum ,Teatru, Opery i Baletu im. S. M. Kiirowa, Muzeum Małego Teatru Operowego, Muzeum W'szechzwiązkowej Akademii ,Sztu'k, Muzeum Historii Religii i Muzeum Literatury Akadem~i Nau:k ZSRR 'oraz Państw. iPu.blicznej Biblioteki im. Sołtykowa-Szczedrina, Naukowo-Badawczego Instytutu Teatru i Muzyki i LeningradzkJiego Konserwatorium. Udział tak Hcznych instytucji w organizacji wystawy zapewnił bogaty i wyczerpujący materiał historyczno-etnografkzny, na !którym zastał oparty s'cenariU'sz wystawy. Podstawowym założetlliem 'wystawy było wykazanie nieprzerwanej jedności l wielowiekowej przyjaźni narodów rosyjskiego i ukraińskiego. Wystawa została zorganizowana w ,centralnej sali Muzeum, podzielonej ekranami na 12 części. Każda z części mieściła ,pewien okres 'z (historii 201 Ukraińskiej Repu1bliki. J?ierwsza częsc została poświęcona materiałom Rusi Kijowskiej jako !kolebce ~arodów: rosyjskiego, ukraińskliego i ,białoruskiego IX-XI w. W drugiej 'części znajdowałY się mateTiały ilu'strujące sytuację Ukrainy do momentu zjednoczenia z Rosją, poczynając od chwili oddzielenia się narodowości ukraińskiej od rosyjskiej (XIV w.) i włączenia ziem ukraińskich przez polską magnaterię do królestwa polsko-litewskiego, Trzecia część jest poświęcona materiałom z okresu walk ,narodowowyzwoleńczych ludu ukra,ińskiego (wojny z 1648-1654 'r.) pod dowództwem Bohdana Chmielnickiego i Perejasławskiej Rady. Część 4 i5 'są zatytułowane "Ukraina w składzie Państwa Ro,syjoskiego". Podkreśl'ono tu znaczenie, jakie miało zjednoczenie Ukrainy z Rosją dla rozwoju ekonomicznego, politycznego i !kulturalnego narodu ukraińSkiego. W części 16 znajdują się materiały dotyczące zwycięstwa Wielkiej Rewolucji Październi!kowej. Część 7 zawiera mateDi,ały i eksponaty z okresu walk narodów rosyjskiego !i ukraińskiego z cudzoziemskimi najeźdźcami w latach 1918-1920. Część 8 poświęcona jest administra-cyjnym granicom Ukrainy Radzieckiej z zaznaczeniem granic z 1939 r. Tu również znajdują się mapy ekonomiczne i wykresy iJustrujące socjalistyczne przeobrażenie Ukrainy w państwo przemySłowo-kołchozowe na bazie współczesnej techniki przemysłowej i zmechanizowanej gospodarki koł,chozQwej. W części9 i iU znajdują Isię materiały aotyczące rozwoju nauki i sztu1k,i, kultury i bytu w warunkach ustroju socjalistycznego Ukraińskiej SRR. Część 11 wystawy została poświęcona przyjaźni narodów ZSRR i ich walce o pokój. Koń'cowa część 12, zawiera materiały dotyczące przodującej roli Partii Komunistycznej Związku RadzieC'kiego w budowie komunizmu . Na galerii obiegającej salę umieszczono uzupełniającą część wystawy. Zostały tam eksponowane, wg określonego planu wystawy, materiały doJwmentujące ś,cisłą więź historyczną narodów 'rosyj-skiego i ukraińokiego. Materiały są podzielone na na'stępujące działY: l) starożytne pierwiastki związków kulturalnych narodów rosyj'skiego i ukraińskiego, 2) literatura uikraińska, 3) sztuka plastyczna Ukrainy, 4) ukraińska fematyka w rosyjskiej literaturze i 'sztuce, 5) a'rchitektura, ,6) teatr, 7) muzyka, 8) tematyka w rosyjskim teatrze i muzyce, '9) u'kraińs'ka literatura radziecka, 10) sztuka pla'stycz:na, 11) ukraińska tematyka w twórczości malarzy i pisarzy rosyj's!kidh, 12) architektura Radzieckiej Ukrainy, 13:) U'kraiń'ski teatr radziecki, 14) muzyka, 15) ukraińska tematyka w radzieckim teatrze i muzyce. Wystawa odznacza się różnorodnością i bogactwem eksponatów (obrazy, sztychy, mapy, wykresy, wydawnictwa, rzeźby, 'stroje ludowe, ddkumen ty itd.), a równocześnie budzi głęboką wiarę w nierozerwal~ość braterskiego związku 'narodów ZSRR. Ekspozycja została dobrze zorganizowana; materiały historyczne i etnograficzne prawidłowo zestawione. �202 E. P. B u s i g i n, Badania etnograficzne 1'osyJskiej środkowego Powolża. Badania 203 kultury materialnej ludno.~ci ek'spedycji w 1953 r. ob;ęly okręgi położone na prawym 'brzegu Wołgi, poczynając od Syzrani do .s~ratowa. Busigin zbadał ponad 10 osiedli; niektóre z nich były położone ll1a brzegu Wołgi, inne zaś wysunięte w głąb stepu na 3D i 40 km. W okręgach stepowych O'siedla zajmują przeważnie dna 'szerokich jarów i położone są na brzegach 'rzeczek i ruczajów. W'sie ,są zazwyczaj duże, podobne osiedlem iPołudniowowielkoruskim (np. Sosnowa Maza _ 7:30 zagród). Zagrody 'Okręgów stepowych ciągną się po obu 'Stronach ulic, nieraz całymi kiIometrami. Wsie na brzegach Wołgi mają plan bardziej złożony. Wieś rozpo,czyna się cd linii wysokiego zalewu, zajmuje całą po'chyłość brzegu rzeki i nawet część działu wodnego. Również i tu główna ulica jest zabudowana po obu stronach i ciągnie się wzdłuż brzegu rzeki na kilka kilometrów. Plan równoległy lu'b prostopadły ulic bywa 'czasami jednostronnie zabu'dowany, z 'Oknami zwróconymi w stronę rzeki lub wąwozu. Szerokość ulic waha się od 40 do 60 m. ,Zadrzewi€'nie Wsi jest małe. Dom mieszkalny jest zazwyczaj 'cztero- lub pięciozrębowy, poszyty tarcicą· Spotyka się również, szczególnie w okręgach stepowych, budynki z ubitej gliny. Zrąb 'składają na miejscu budowy, w odróżnieniu od górnydh okręgów środkowej Wołgi, gdzie zrąb jest ,składany naprzeciw domu lub na skraju wsi, następnie rozbierają go i przewożą na miejsce ,budowy. Przy wznoszeniu domu na jego węgłach wbijają cZtLraki (okrągłe słupy) na głębokość 1 m. Na 'słupy, wznosząces,i,ę ponad ziemią od 6Dcm do 1 rn, kładą zastawkę (pierwszy wieniec). W drugim ,(czasem nawet w pierwszym) wieńcu wyciosane są wgłębienia do 'położenia podłogi. W górnych okręgach środkowej 'Wołgi, powyżej KUj'byszewa, szczególnie w Tatarskiej ASRR, słupy pod węgłami domu zrobione 'są "pod lico"; w ten sposób powstaje wrażenie, że zrąb znajduje się bezpośrednio na ziemi. Przestrzeń między ziemią oH pierWlszym wieńcem zamyka ,się kamieniami, cegłą lub cienkimi słupkami, które stawia się szczelnie jeden obok drugiego i oblepia gliną. W odstępie 10 do 12,cm od ściany domu znowu wbija się słupy wysokości od 1 do 11/2 fi i poszywa się je tarcicą lub opłotkami, a powstałą przestrzeń .zapełnia 'się ziemią lub opiłkami. W ten sposób tworzy się nie:szeroka, lecz dostatecznie wy.s'oka przyzba, podcza's gdy w północny.ch okręgach środ'kowego Powołża przy~by są niskie i szerokie. Zrąb s'kłada się z 10-12 wieńców. Ostatni wieniec zrębu nazywają "cz€repnymi drewnami"; do niego są przymocowane krokwie dachu. Dachy domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych są wyłącznie o konstrukcji krokwiowej. Dachy domów mieszkalnych są dwuspadowe (konikowe, fligerowe) lub walmowe. Konikowyoh dachów 'spotykasię znacznie więcej. Według słów starych kOłdhoźników, ongiś prawie wszystkie domy posiadały dachy dwuspadowe (fl'igery); walmowe dachy zaczęto stosować w końcu XIX w. przewazme u ludzi zamowych. Równocześnie spostrzega się tendencje do przeróbki dachów dwuspadowych na walmowe. Dach jest pokryty przeważnie tarcicą lub dachówką. Dla całego okręgu charakterystyczny jest podział domu na dwie izby (izba - sier,). Nie spotyka się 'zupeł'nie komory, tak charakterystycznej dla północnych okręgów środkowego Powołża. Nie stawiano komór i ongiś - za sienią bezpośrednio znajdowały się zabudowania podwórzowe. Jeden z najstarszych domów w Czarnym Zatomie jest zbudowany z grubychsosnowydh bierwion o średnicy 42'---44 cm. Zrąb składa się z 9 wieńców. t2.'ba !posiada typowe dla północnej Wielkorusi rozplanowanie. Naprawo o,d wejścia znajduje się piec, który zajmuje znaczną część izby. Piec jest ustawiony na drewnianym podpiecku i paleniskiem jest Ziwrócony do frontowej ściany. Na prawo, w kącie frontowym znajduje się stół. Wzdłuż ścian biegną masywne drewnian.e ławy i półki.. W latach władzy radzieckiej w wielu domach 'stare rozplanowanie wnętrz zaczęło zanikać. We w9:ach pojawilo się wiele pięciościennych domów. Prirub zajmuje miejsce ,sieni, a sień jest przystawiona z bdku. Pomieszczenie mieszkalne dzi?li Isię obecnie na dWieczęś'cr: kuchnię i pokój. W kuchni zachował się plan północnowielkoru,skiego wnętrza, a "ezysta po10wa", tj. kuchnia i pokój, jest urządzona IPO miejsku. W zWliązku z podniesieniem ,się stopy życiowej chłopstwa kołchozowego obserwuje się dążenie do podziału wnętrza mieszkalnego na kilka izb (sypialnia, pokój dziecinny, pokój do pracy itd.). Zmieniły się również sprzęty pomieszczenia mieszkalnego. W izbach kołchoźnitków pojawiły się etażerki 'zkJ5!iążkami, radioodbiorniki, elektryczność, kanapy itp. Sciany domów .są z reguły poszyte tarcicą. W stepowych osiedladh .domy są bielone i dlatego muszą być oblepiane gliną. W n!iektórych domach fasada i boczna ściana są poszyte opłotkiem. Ozdoby domów są dość ubogie - znacznie U'boższe niż w pół-nocnych okręgach środkowego Powołża. Domy są ozdabiane plaskorze:bbą lub rzeźbą wykonywaną dłutem. J'ła~korzeźbę spotyka się dziś rzadko,choć ongiś była ona bardzo rozpowszechniona. Drewniana "koronka" otacza futryny okienne, gzymsy domów itp. Ornament rzeźby jest podobny do 'ornamentu stosowanego na całym środkowym Bowołżu. stosują również coraz częściej rzeźbę nakładaną. Wypiłowane elementy ozd'obne "naszywają", tj. przybijają gwożdziami do fasady domu. Dcmy miesz!kalne wraz :z zabudowaniami ,gospodarczymi nazywają zagrodą lub sadybą. Określenie "sadyba" obejmowało ongiś i działkę przyzagrcdową przeznacz!Oną na ogród warzywny. Od strony ulicy znajduje Isię dom i stodoła oraz wjazd (wrota). Przestrzeń między zagrodami wynosi ok. l m. Po drugiej lub trzeciej zagrodzie 'biegnie szerszy zaułek (6-7 m} łączący równoległe ulice wsi. Grupa zagród oddzielonych za'.lłki,em nazywa się gniazdem. �204 Często spotyka się na terenie jednej zagrody po2 i 3 domy. Jest to wynikiem nie'ctost.atecznydl nadziałów ziemi w przeszłośoi, i syn, który oddzielał się od ojca, nie miał miejsca na budowę domu poza terenem zagrody oj~a. Budynki go.~podarcze i ,domy mieszkalne w zagrodzie są rOZ'plan'Owane litery P. Okalają one teren podwórza, pozosbwiając środlkową część podwórza wolną. w formie rosyjskiej 'Na za-budowania gosp'Odarcze ,składają się: chlewy, stajnie, piwnica i szopa-podcienie. Przybudowlie szopy używano soch - słupów o średnicy do 20 cm, wysokich ok. 3 m. Na sochach układano piereklady (poprzeczne O'krągłe belki), do ni.dh zaś umocowywano krokwie. Na krokwiach umieszczano !kwtę, zwaną reszoto, !którą poszywano drobnym chrós·tem a następnie .słomą. W osiedlach stepowych śro.dkowączęść podwórza /poIkrywają często płas'kim dachem, tzw. plaskuchoj, który pozostaje przez cały rok, a zimą chroni podwórze przed za:spami śnieżnymi. Dach nad podwórzem jest w:zno:szony również na soch<:lJchi pierekladach. Pod podcieniem urządza się powieć, tzn. płaski pomost 'z żerdzi do składania siana. Zabudowanie podwórza w formie litery n znika powoli, gdyż przy ikołchozowej orga,nizacji wsi szereg budyn'ków gospodarczych staje 'Się niepot'rzebny '(np. stajnie, wozownie). Na 2lw01nionych w ten sposób miejscach :za1kłada się O'grady warzywne lub sady. :Ohlewy :są najczęściej z ciosanych bierwion, !Spichrze z cegły, szopy natomia'st mają ściany po&zyte opłotikami. Piwnice i spichrze są budowane najczęściej z ubitej gliny, wznoszone na kamiennym fundamencie, na którym ustawia się podwójne dre\\'lliane ściankJi. Przestrzeń między ściankami zapełnia .g,ię!Suchą słomą, którą zalewa się płynną gliną, starannie wymieszaną i ubijaną nogami lu!b specjalnymi międlarkami. <Po wy:;chnięciu gHny drewniane ścianki 'rozbiera się. Go:spodarczebudynki kokhozowe znajdują się na skraju wsi i zaL'JWYczaj [budowane są z cegły lub ciosanych bierwion, kryte blachą, tawi.::ą, dachówlką, a czasami słomą. Wśród zabu.dowań gospodarczych brak zupełnie pomieszczeń do su.szenia ziarna. W XIX w. były jednakże na tym terenie budowane stodoły podobne do stodół Środkowego Powołża. P,rawdopodobnie ludność rosyjska, która przybyła z północnych okręgów gÓI1nejWołgi, ,siłą tradycji utrzymała Istodoły jako nieodzowną część gospodarczych zabudowań. 8topniiowo jednak stodoły pazni'kały, gdyż dostatecznie suchy klimat nie 'Wymagał ,specjalnych pomiesz'czeń dla suszenia ziarna. P ra c e B a ł t Y c ki ej K ompl elks owej Eksp edy.c j i Ant r o p o log i c z n o - E t.n o g r a f i c Z fi e j w latach 1953 i 1954. W ciągu laba 1953 r. Bałtycka Kompleksowa Ekspedycja Antropologiczno-Etnograficzna pod kierownictwem prof. N. N. Czeboksarowa kontynuowała swe prace na terenach Litwy, Estonii i Łotwy. 205 Zebranie materiału antropologicznego, które było podstawową pracą oddziału w ciągu dwóohsezonów, zostało zakończone w 1954 r.; zaplanowano tyłko prace uzupełniające i kontrolne. Zadaniem bieżącym jest opracowanie ma'teriałów z 195[2i 1953 r. Zostanie przygotowany do druku tom prac Bałtyckiej Ekspedycji, poświęcony problemom etnicznej antropologii tego terenu. Prace etnograficzne podobnie jak w 1952 r. były skierowane na badania kultury materialnej Ło,tylS'Zów,Litwinów i Esto-ńczyków ,celem 'wyjaśnienia ich historii oraz oharakteru z'\NIiązkówkulturalnych z narodami są'Sie.dnimi. Równocześnie w większym !St<l'pniu niż w pierwszym roku zwrócono uwagę na badanlil8 socjalistyICZlllyc'hprzeobrażeń w bycie i 'k'Jlturze chłops,t1wa kołchozowego. W 19!5i3r. naj szerzej rozwinięto prace etnograficzne na terytorium Łotewskiej SRR, gdzie równocześnie pracowały dwa oddziały etnogra'fi,c~ne: Oddział IInsty'twtu Etnografii AN "ZSRR w :Składzie 7 osób (kierownlik oddziału L. N. Terentiewa) i Oddzial Instytutu Etnografii i Folkloru AN Łotewsikiej SRR w składzie8 osób (kierownik oddziału M. K. ISlawa). Pod·stawowe badania iter.enowe obu oddziałów były prowadzone na obszarze Widzeme, .centra1nej i północno-wschodniej części ŁotewJskiej SRR w {)kręgach Cesiss'kim ii Ałuksneńskim. Oddział [nlS'tytutu Etnografii AN ZSRR pracował także w gauieńskiej dzi,eluicy, i w innych okręgach marszruty antropologów. Es,toński Oddział Etnograficzny, podzielony na trzy .samodzieLne grupy, liczą'ce razem 7 osób, kontynuował rozpoczęte w 19·5r2. r. badania na terenie w.sdhodniej Estonii. Jedna IZ grup pod kierownictwem A. Ch. Moora pracowała na Iterenie północno-wschodniej Estonii, druga pod kierunkiem ·L. Treesa - na terenie połUldniowo-wsahodniejEs,tonii, trzecia pod kierunkiem E. W. Richtera w peczor,sIkim okręgu dzielnicy pskoWiskiej. Oddciał lltewOlki, liczący 13 osób, pracował ·na terenie Litwy ~ntralnej, w ok~ęgach: Doinuwskim, Dad\\liili-szskim i Kiejdańskim 'Sąsiadującymi z rejonami ZJbadanymi przez ten oddział w 195,2r. Niektórzy z ucz.estników ekspedycji przeprowadzili Ibadania UlZupeŁniające. Praca na wymienionych trzech terytoriach :była' /prowadzona wspóliI1li·ez oddzialem rosyj.skiej ekspedycji !powołanym przez In:s,tytut Etnog.rafii AN ZSRR w 1953 r. pod !kierownictwem O. A. Ga.ncki~j. Do za~ kresu prac tego oddziału naJeżaly badania !kultury matenalneJ ludności rosyjskiej zachodnich dzielnic RSFRR, (Smoleńsk, Wielkie Łuki, P:~ów), również w przyległych okręgach wschodnich Łotewskie:' SRR, w zWlą~m z przygot.owaniem atlasu etnograficznego. Próba współpracy oddzla~ow Bałtyckiej i Rosyjskiej Ekspedycji w pasie etnicznych granic narodow: rosyjskiego, białoruskiego, łotewskiego i estońskiego udała się z~akomicie. Pozwoliło to, mimo dość 'szybkiegoposuwania .się ekspedYCJI, na odkrycie pewnycih nowych zjawisk, oharakteryzujących drogi przenika- �206 nia elementów kultury materialnej i duchowej do sąsiadujących ze ,sobą narodów, co świadczy o historycznlie utrwalonych związkach przyjaźni i ścisłym powiązaniu bytu sąsiednich lub współżyjących z sobą narodów. Wszystkie o<1działy etnograficzne specjalnie starannie badały budownictwo chłopskie, ubiór rodowy i tradycyjne narzędzia do uprawy ziemi. Leżało to w z'amiarachekspedycji, by na tych trzech odcinkach prześledzić etniczny rozwój wschodnionadbałtydkich narodów oraz 'charakter ich związków 'kulturalnych z .sąsiednimi narodami. Najwięcej materiałów zebrano z zakresu budownictwa. Wyniki dwuletniej pracy Bałtyckiej Ekspedycji i zbiory zachodniego oddziału Ekspedycji Rosyjskiej pozwalają w pełni określić typ domostwa ludnościWlschodnich okręgów nadbałtyckich r€lpubliik, jak również ~enrtralnych i północnych okręgów Łotwy i Litwy. Uściślenie granic rozprzestrzeniania się domostw zachodnich okręgów zostało włącwne do planu prac terenowych 1954 r. P,race terenowe w zakresie materiałów o ubiorze były głównie skierowane na badania ubioru w-"lPółcze1snego, gidyż ubiór tradycyjny tych okręgów jes't bogato reprezentowany w kolekcjach muzealnych. Stosunkowo mało uwagi poświęcono badaniom nad narzędziami do uprawy :ziemi. K,ierownictwo ekspedycji, zdając ,sobie spra'wę ze znaczenia tych materiałów dl.a roz;strzygnięcia problemów etnogenezy, wywalczyło zgodę na rozszerzenie ,slkładu ekspedycji i ,zaangażowanie dodatkowyeoh pracowniu(ów, którzy zajmą ,się wyłącznie 'badaniami narzędzi do uprawy ziemi. Wi'ele pracy poświęciła ek.'ipe!dycja badaniom chłopskich osiedli, ~_ jaśni:eniu Ich typóW i form, określeniu czasu powstania pos:zczególnych punktów zasiedlenia i historii ich rozwoju. Równocześnie były prowadzone badania zasadniczych przeobrażeń typu osiedli i wyglądu zaisiedlonych punktów w związku e rozpoczętą akcją przesiedlania kOłchoźników z chutorów do osiedli kołchozowych. Celem zbadania pl'Ocesów przeobrażeń socjalistyczmyc<h bytu i kulturychłcpstwa ikołchozowego oddziały ekSlpedy,cji przeprowadzały ,stacjonarne obserwacje. Oddziały Litewski i Łotewski pracowały wg programu lnstytutuEtnogra Hi AN ZSRR, 'badając całokształt życia chłopstwa kołchozowego, życie społeczne i kulturalne wsi, zwyczaje domowe isbosunki rodzinne. W łotewskich kołchozach współpracowali z etnografami folJkloryści. Estonia 'posiada ilościowo najbogatszy materiał etnograficzlny, gdyż w lartach burżuazyjnej dyktatury, jak też w okresie przed Rewolucją Październikową, 'Prowadzono intensywnie zbieranie mater,ialów.Prace organizowało Muzeum Etnograficzne w Ta,rtu, które posiada dziś najbogatsze kolekcje i wielkie archiwum n<lJukowe. W:ększa część tych materiałów wymaga krytycznego O'praeowania i uzupełnienia, niemniej ,posiadają one wielką wartość. 207 Drugie miejsce co do ilości zbiorów ,etnograficznych z-ajmuje Łotwa. W latach burżuazyjnej dyktatury najbaifdziej opracowanym tematem etnograficznym Łotwy było budownictwo. Najgorzej przedstawia się sprawa materiałów etnograficznych na Litwie, specjalnie w tej części, która w okresie międzywojennym należała do państwa polskiego. Materiały zebrane 'W latac'h 19120do 1940 r . .są bardzo skąpe, a prac etnograficznych w tych latach nie prze,prowadzaro ,S'ię na Litwie. Najbardziej z'badanym okazuje się .strój ludowy. W muzeach w Tartu, Rydze, Wilnie, K'o'WInie zg,wmadzone 'Są bogate kolekcje ludowego stroju Estończyków, Łotyszów i Li'twinów. Większa ich część wstała zebrana jeszcze w okresie !przedrew olucyj!nym iJrzy udziale lub z pomocą cerut'ralnych instytucji etnograficznych Moskwy i Petersburga. Wielką wartość !posiadają rówiIl,ież kole!kcjestrojów Państwowego Muzeum Etnogrrafii Narodów ZSRR iw Leningradzie. W Estonii dobiegają ;k'ońca Plrace nad A~bumem Ludowego stroju, który jest przygotowany do druku przez Instytut HiSitorii ,~Muzeum Etnograficzne AN Es:tOll,skiej SRR. Autor,ami albumu 'są uczestnicy Bałtyokiej Ekspedycji. A. Zarynja, pracownik Instytutu, przeprowadza interesujące badania nad ubiorem i tkaniną il1a podstawie ar,cheologiczillych mat.eriałów wykopaliskowych. Nie mniej interesująca jest praca M. K. Sławy o kobiecym stroju łotewskim w c.kresie od XVli! w. do cza,sów współczesnych. W badaniach nad architekturą ludową przoduje w Latach ostabnich Litewska SRR. Materiały o budownictwie ludowym zbierane w terenie w przeciągu kilku lat posiadają wielką wartość. W chwili obecnej zespół katedry przygotowuje do wydania cztery albumy o budownictwie ludowym. Badania nad budownictwem ludowym w 1954 r. zostały włączone w plan naukowo-badawczy prac Instytutu Architektury i Budownictwa Akademii Nauk Litewsk!ej SRR. BadaiIlia naukowe nad narzędziami do uprawy ziemi dotychczas nie były pro'\\adzone przez .radzieckich etnografów Ło+wy i Estonii. Dalszy rozv-:ój pra,c etkspeoycji 'W dużym stopniu będzie zależał od tego, jak !dalece włączą srię w jej p,race :s'PecjalEci nauk pokrewnych (historycy, archeologowie i językoznawcy), do czego należy usilnie dążyć. Na uwagę zasługujer;rćba e:stoń,skich folklorystów zbadania ustnej twórczości ludowej w związku z rozl\V,iązaniem ,problemu etnogenezy na;I'lodu estońslkiego. i " l ~ l :1,, ,I F e r g a ń s k a Ek :sp e d y c j a E t n o g r a f i oczn a została zorganizowana 'w 1950 r. Pods,tawowym zadaniem ekspedycji 'są badania procesu tv,crzenia się kultury narodu uzbeckiego. Eksor;.e-ctycjazos'tała podzielona na trzy grupy. Grupa pierwsza przeprowadzała badania stacjonarne w kołchozie im. Stalina, okręgu czartakskiego, dzielnicy namańgańskiej. Je,st to jeden z wy'Sokourodzajnych ;; �208 209 cśrcdków ruprawy bawełny. Grupa druga ekspedycH przeprowadzała badania kołchozów .zasiedlonyM przez Kilpczaików (półnoana ozęść doliny fergańskLej). Zasadnicze badania grupy obejmowały tematy: a) pochodzenie Kipczaków Fergany, b) proce~ ikształtowall1ia ,się współJczesll1ej kultury socjalistycznej u ludów na pół koczowniczych, których gospodarS'tw'V w przeszłości opierało ;Się głó'Wnie na hodowli bydła, zaś uprawa roli ,stała na ni-sk!m poziomie. Trzecia grupa rozpoczęła ,swe prace w 19512 r. na terenie jednego z największych kołchozów im. Stalina okręgu taszłakskiego. J,eid:nym z głównych problemów Qpra,cowanych przez Ekspedycję FergańlElką jest )problem hisiorii o;ocjaillych stosunków; gru-pa trzeciazajn;owała się nim specjalnie. Wnioski opracowane na podstawie rnaltenałow zelbranych na terenie dwóch największych ośrodków kołchozowych 'Fergany .są c'harakterystyozne dla całego UzbekiS'tanu. W pracach Fergań-skiej Ekspedycji wiele mLejl>ca zajmowały b~dania nad zagadnieniem rcdziny i stosunków rodzinny'ch. Zebrane materiały dowodzą, że ekonomic'zne wyzwolenie kobiety spowodowało zer:vani: z patriarchalną rodziną kiszłaku, ustala się zaś forma małej, oddzrelneJ rodziny. Druga g-rupa ze:brała interesujące materiały za1gaidlIlienie pochodzenia Kipczaików fergańskich, dall1ej grupy etnicznej. , I1Zucające dotychczas A. K. Pi s a A. I. S o b c z e n k o, Afryka we współczesnej literaturze etnograficznej A. 'I. So'bczenko rozróżnia !dwa okore-sy w etnografii amerykm'lskiej: 1) cd połowy XlIX w. do drugiej wojny światowej .~2) od początku drugiej wojny i1wia-towej do chwiJi obecnej. ·Ameryki. światło na mało ?Jba- O. A. Sucharewa podsumowując stawia następujące wnioski: 1. istnieje IDonieczność badań IstacjonarnYJCh na terenie jednego obiektu; '2. kołchoz, a nie osiedle, powinien być obiektem monograficznych badań; 3. istnieje konieczność chronologicznego pogłębienia badań mono,gTaficZll1ych, gdyż porównania 'są wa:imym eloementem każdego badania i pomagają we właściwej ocenie zjaw1s'k. c z y k i B. Ch. K a r m y SlZ e wa. Proce ,etnograficzne w latach 1952~lg53. Oddział Etnograficzny, zorganizowany przy Instytucie Hi-storii, Archeologii i Etnografii Tadżyckiej AN SRR przy,stąpił do pTac w dzielnicy Ga.rmskiej. " W latach 1952-1,9'5(3 przY'stlllPiono do badań na terenie basenu rzek Su.rchoba-Wachsz'a. Rezultatem podjętych prac są szczegółowe materiały do historii kształtowania się zasiedlenia, przesiedleń, toponimiki, kuLtury materialnej, bytu rodzinnego i ,stosunków :socja1nYICh 'W okresie przedrewolucyjnym. Kierownikiem prac na terenie dzielnicy Garmskiej jest N. A. Kisliakow. w Poza tym oddział prz€lprowa:dzil -badania iI18d kulturą i bytem robotników LEnir,'tadskiego kembinatu jed'wabnicz€lgo. W trakcie prac oddział ,wY'sLukiv.ał i zbierał eks1=ona:ty etnograficzne dla Muzeum Archeolog1cznego i Etnograficznego im. M. S. Andrejewa. Wśród zebranych eksponatów największe zainteresowanie budzą hafty złotem szyte. I' Tadżykistanie Obok badań etnograficznych przeprowadzono również pomiary antropologicZJ!le nad Tadżylkami i innymi ludami p~d. Tadżykistanu pod kierunkiem L. W. Oszanina. Wynikiem prac jest przy;gotowany do druku materiał pt. Materiały o etnogenezie ti'UrkojęZlycznej ludności Tadżykistanu. , '". Od polc<lwyXIX w. do 19120 r. amerykańskIe :prace etnograficzne ograniczały się do wydawania słowników i gramatyk języków plemion afrykar1s:kich. Mniej wiĘlcej ok. 1920 r. p'race nabierają więks,zego rozmachu, O'rganizuje 'się ekEpedycje Ipod kierownictwem takich etnografów, jak G. Schwab, W. Hambly, M. Herskovits i in. Ruch ten wiąże się ściśle z. okresem inwestowania kapitałów ,amerykaóskich w krajach Afryki. Prace etnograficzne tego olo'esu ,są pis,ane 'Wyraźnie z pozycji idealislycu:ych. Fed '\[!:ływem teorii lCleterminizmu i niemieckiej 'Szkoły kulturowo-historycznej etnografia amerykańska stwarza swoją t e o r i ę k u It u r o w y c h a r e a łów lub kulturowych kompleksów, która w zasadzie niczym się nie różni od niemieckiej teorii kręgów kulturowych. Pierwsze opracowanie w duchu koncepcji kulturowych areałów wydał M. Herskovits pt. Wstępna analiza kulturowych areałów w Afryce i Kompleks hodowli bydła we Wschodniej Afryce. A. L ScbClzenko .c.onali.zUjącteorię kulturo'Wych areałów wykazuje, jak wieje zapożyczyła ona z pc,glądów Frcbeniu,sza na zagadnienie kultury. Zwolennikiem teorii kuHurowych a'realów jest Hambly. Niewiele zresztą wniósł Oul nowego do opracowań ludów Afryki. Drugą teorią niezmiernie popularną wśród etnografów amerykańskich i dziś jest t e o I' i a a k u l t u r a c j i - zlepek ni-emieckiej koncepcji kulturowych kręgów i amerykańskiego etnopsychologizmu oraz angielskiego funkcjonal'zmu itd. R. Redfield, R. Linton i M. Herskovits wydali wspólnie pl"a'cę pt. Podstawa badań akulturacji, z której wynika, że etnograf przeprowadzając badania powinien mieć na uwadze stale cel swojej pracy, który nie zawsze musi być czysto naukowym, lecz powinien równi,eż służyć pomocą administracji w przeprowadzaniu określonej polityki. Teoria akultwracji je,st bliska szkole B. Malinowskiego. Spośród innych prac możGa wymienić pracę M. Herskovitsa o Dahomeyach, S. M. Harleya i() t.ajnym .sojuszuPoro i Literii, zawierają bowiem one obszerny i cenny materiał etnogpaficzny. Wg A. I. Sobczenko drugi okres etnografii amerykańskiej rozpoczął się w chwili przystąpienia USA do drugiej wojny światowej. Wzrasta zainteresowanie rządu amerykańskiego Afryką, co z kolei wyraża się we wzroście publikacji wszelkiego rodzaju. Znany amerykański 14 "Lud" t. XLIII �211 210 ~ f Ii i I \ etnograf W. Cline, autor prac o północnej Afryce, dru~owanyCh prze: wYdawnictwo General Series of Anthropology, nie stara SIę nawet ukryc celu swoich etnograficznych badań i wyraźnie oświadcza, że jego opracowania mają służyć do celów wojenno-strategicznych. Do katege'rii usługowej litera tury etnograficznej, amerykańskiej, należy zaliozyć I:.rzewodniki zebrane ,w jedną serię, a wydane pt. African Handbooks. Muzeum uniwersytetu PensylwanH (dział afrykanistyki) w latach 1943-1947 wydało 7 serii poruszających zagadnienia: językowe, składu ludności, zasoców eikoncmicZll1Y'ch, admini.stTacji kolonialnej i tubylców jako siły roboczej i in. . . Charakterystycz.ną cechą prac badawczych nad Afryką po 111 ~oJme ś'\dato\\ ej jest takt, że bicrą w nich udział przed,stawiciele dyscyplm me związanych bezpośrednio z etnografią, a etnografowie. ~ążą .~o objęcia całego rI:roblemu Afryki iop-racowują zalgaclJnienia admlmstra,cJI koloUlalnej, ru,chów na'redowych i in. AmerykańSlkie Towarzystwo Antropologiczne (Wenner Green Foundation for Anthropological Research Incorporated), do którego należą etnografowie (Ea,scem, Herskovits), językoznawcy, socjologowie ~ psychologO\\ ie, :I:racuje obecnie nad rozwiązaniem tzw. problemu węzło~ międzynarodowych. W stosunku do kontynentu afry1kańskiego węzły mlędzynarodowesą rozumiane np. jako zagadnienie rozpowszechniania tkalnin 'na .ter~: nie Afryki Wschodn'ej. Z wydawnictw, które mogą służyć przy real1zacJl pkt. 4 programu Trumana, należy wymienić przewodnik bibliog~afiCzny, wydany w Waszyngtonie w 1951 r. pt. Point four Near East and Afnca. Reak,cyjna rola etno'grafii amerykańskiej najbardziej jaskrawo Wystę~ puje w pracy R. E. A n d e l' s o n a Liberia, afrykański przyjaciel ,,:merykt. Spośród postępowych etnografów amerykańskich, którzy., W. SWOIch pr~cach rozwiewają mit niezależności Liberii, 'należy wymlemc Je,dnego z naJpoważniejszych ekonom'stów i historyków W. E. Du Bois. Prace jeg.o poświęcone Afryce: Black Folk, Than and Now i The World and. Afnka są oparte na systematycznie opracowanym materiale. W. E. Du BOIS zwalcza różnego rodzaju reakcyjne wystąpienia o niezdolności samodzielnego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego ludów Afryki. . . . Również E. G. R o b e s o n, znana działaczka społeczna, w IkSlązce swej African journey (194,5 r.) demaskuje niedorzeczność teorii Tasistlow,s~iej o prymityv.mości rozumowania ludów Atryki oraz wskazuJe~a~trasZ~I~y z !każdym dniem pr,otest przeCIW Impenal1u cisk kolonialny i wzrastający . . stycznej polityce metropolii. post~powi d~',ałacze ~mery~'anSCy zorgamz~wali Radę do spraw Afryki (CounCIl of Afncan Affairs), ktora ma za zadan.e prostowanie kłamstw rozs;ewanych przez reakcyjnych etnogl'3.fóv: i przedstawicieli innych dyscyplin oraz podtrzymywanie ruchu wyzwolenczego ludów Afryki. Czasopismem Rady jest "Freedom" ("Wolność"). Na czele Rady stoi P. Robeson i W. E. Du Bois. E. E. B ł o m k w i's t, Wspólne cechy budown:ctwa w:ej:skiego Rosjan Pochodzenie narodów rosyjskiego i ukraińskiego z jednego pnia ,przejawia się w podobieństwach języków i kultury jak Tównież we wszystki,ch innych fmm.ach i'ch życia i bytu, m. in. w bud'ownictwie. i Ukraińców. r j .t' i I Współcze"'ne demo,stwo chłopskie - rosyjskie i ukra'ińskie - przedstawia dziś zjawisko wielce złożone. Autor w swym artykule ogranicza się do trzeah zagaónień }:cd-s'!awowych budownictwa wiejs,kiego: a) .l'ozwoj'u star'OŻylnych fo'rm dcmostwa chłopskiego, b) rozplanowania wnętrza j U'rzc,dzenia dawnego dcmostwa,c) nie'ktÓ'rych metod dawnej techniki budowlanej. NajbaTdziej prymitywnym budownictwem mieszkalnym był dom jednoizbowy bez sieni. Wg danych archeologicznych z VIII i IX w. była to podstawowa forma budownictwa wschodniosłowiańskich plemion, a według wszelkiego prawdopodobieństwa charakterystyczna również i dla okresu wcześniejszego. Jednoizbowe ogrzewane domostwo jest często wzmiankowane w stlarorosyjskich kronik'3.'Ch pod nazwą istopka, istobka, ystobka (nazwa związana ,ze słowem istop:ti - napalić) lub pod synonimami: ystba, iśćba, .stba, przekształcone następn',e w słowo "izba". Nazwy te przetrwały do dziś - istopka, stopka, w okręgach nowogrodzkim, wołogodzkim i kirowskim to Jjieduża izde'bka lub na terenie zachodniej Białorul,i - maleń!ka chata. W okręgu wołogodzkim nazywane są tak chatki stawiane w le,ie przez myśliwych na ckTes polo'wań lJi'llowych. Leśna "istopka" była niedużym zrębem, wpuszczanym na kilka wieńców w ziemię. z ogniskiem pośrodku, z niskimi drzwiczkami i malutkimi okienkami w tylnej ścianie i nad drzwiami. Pod tylną ścianą wyściełano tzw. polati (legowisko), zaś u bocznych ścian stawiano ławki. Termin istopka znany jest również na terenie płn. Ukrainy i B:ałorusi. Zachowały się do dziś w ob:rębie zag,rody chłopskiej jednoizbowe zrębo'we budowle z ~cdłcgą ubitą 2l :1.iem~,z piecem lub cgniskiem, służące dio przechowywania wa'rzyw w czasie zimy. Istopka -zachowała się również w okoliC8.llh, gdzie z powodu wilgotnego gruntu ,nie można kopa.ć piwni'c. Istopka Ibudo\\ar:a jest niekiedy z ·sufitem, czasem pokryta tyl,ko ,da'chem; w czasie mrozów ogrze,\\,'ana jest pie,ce'll, najczęściej 'kurnym, albo też ognisk:em ,wkładanym z kamieni rośr0dku izty, a czasem ro pros'tu przyniesionym z chaty garnkiem z rozżarzonymi węglami; oświetlona jest maleńkim zasuwanym okienkiem. Istopka o tym samym przeznaczeniu zna'na jeGt u Wielklorusów z okręgów pskowskiego i wielkołukskiego pod nazwą mszanik, gdyż budowana jest dla większego ciepła na mchu. Wszystkie typy isto]::Ek należy uważać za staTe formy budownictwa ruskich plemion. Na uwagę zasługuje wyrażenie na istopke, oznaczające ,wszystkie miejsca ponad sufitem, pod dachem; wyrażenie to odpowiada ,rosyjskiemu na czerdakie (na strychu). �212 213 W XIV 'W. jednoizbowe mieszkania :spotyfka się jluż :bardzo .rzadko. Była to zazwyczaj samotna izdlebka lub ohałupa bez zagro1dy, w której dożywali swego wieku samotni 'sta'rcy (np. chiżka u dońSlkkh kozaków) lub wyr?~,nicy wiejs1cy. W okre1sie późniejszym jednoizbowe domostwa .,spotykaslę iI1aterenach nie zago.spodarowanych, jako pierwszy etap budowmctwa no'Wo~ osiedleńców; w okresie przedrewolucyjnym domy takie stawiali chłopI biedniacy lui!:>też nowożeńcy. Dom bez ~sienj; z rza'dka tylko :był Ispotykany w płn. Rosji, Syberii i Ukrainie. Następnym etapem 'rozwoju budownictwa wiejiskiego był dwuizbowy .dom składający się 'z ogrzewanej iZby miewkalnej i nie og'rzewanej s'ieni. Wielkorusowie nazywali sień sieni, na południu - sency; Białorusini - seney .lub senkl, a Ukraińcy - sini. DWlUizbowe mieszkanie jest !dość wczesnym zja'Wi1skiem na terenach zamieszkiwanych przez w'SdlOdn.ich Słowian; ,spotyka się je już w Xl i XlIIIw. Wzmianki IQ sieniach w miejskich domach drewnia'nych spot)'ika 'się wielokrotnie w starych kroniikach z XI i XII w. W wieka,ch od X:VIIILdo XIX dwuizbowe mieszkanie stało ,gię zjawiiskiem pow'szechnym. W środ1kowej i płd. Rosji spotyka się formę przej,ś'Ciową mi'ędJzy domem jednoizbowym a dwuizbowym. W miejsce ,sieni stawianlo lekkie ogrodzenie ,bez ścian, bez pokrycia lub z pokryciem; cza'sami }:osiadało pokryde i ściany. Taką odmianę sieni Ukraińcy nazywali chalabuda lub zachiszcz; sporząictzona /była ona z słoCImylub trzciny 'W form,ie Is'załasu. W olkręgu tulskimi na Bialoru,si w Gr,oclizi;eńSikiemj; Moło'Ciecznia,ńskiem sień przybiera nazwę pristen i tristen; obie nazwy podkreślają wtórny, dod,atkowy charakter tej części tdomostwa. Z czasem lekka przybudówka z }:odcieniem przed weJsclem do domu przeobraziła się w nie ,ogcr:zewaną; najczęściej bez sufitu siel1, która stanowiła część składową domu i była pokryta wspólnym z nim dachem. stare budownictwo trzyizbowe, kryte wspólnym dachem, składało się u Wielkorusów z ,izby, sieni i kleci, u Ukraińców z chaty, sini i komory. Kleć i k<lmora były to nie ogrzewane 'Pomieszczenia służące przeważnie do przechowywania dobytku ,rodziny, obok tego służyła za sypialnię now,O'żeńców odpTQIwadzanych tam P<l olhrzędzie ślubnym ,przez swacię. Młoda para sypiała w kleci nie'Za:lWilie od pory roku aż do momentlU przyjścia na świat dziedka, następnde sypiała tam tylko latem. Trzyiiz'bowe domostwoQzostało odkryte przy wykopali'EIrl:ach z XI'll w. w Suzdale. Poszczególne izby były tam cd siebie OIdgrodz'one glinianymi przepierzeniami. Wg pisanych źródeł trzyiz'bowe domos1two. znane. bylo j.uż w końcu X w. na Rusi Kijowskiej jako mieszkanie członkow druzy n kSIążęcych. Z biegiem czasu, zależnie od wzrostu członków rodziny lub dobrobytu w gOEI=cda'rstwie, kleć-komora zaczęła przeobrażać :Elię~ ;pomies~c~eni~ mieszkalne. W ten 5P<lsóh powstał późniejszy typ hudowll, tzw. swwz, tJ. dwa miesZJkalne 'pomieszczenia powiązane 'sienią. Przy liczniejszej Todzi:nie były to dwie chaty lub i~by; natomiast u Ibogatszych gos,podaTzy 'były to czasami zimowa izba i letnie pcmieszczenie (nazywane 'letnia lub 'biała izba" gorniJca, Ś'wietloca, przez Uk'raińców świetlica, kimnata). TrzyizbowIe dcmostlWO feudalnej szlachty Rusi KijowIskiej, Istało się z 'biegiem czasu typowym dla bojamkich dw<ll'óW i boga'tych mieszczan staroruski'ch miast. PojaJwienie [~ię cegły w,XV w. nie wyrugowało tradycyj_ nych fC'rm !budownictwa !drewnianego. Za'chowane murowane domy z XVII w. bogatych mieszkańców Pskowa, Jarosławia, Gorochowki i in. są budowane według ;planu typowego dla torzyizbowego układu. TrzyJz'bowe domy przetrwały najdłlUżej w IbUJdownktlv."iewiejskim, Iszczegó'lnie na Ukrain:ie {[l'ró,cz.jej :płn. części); charak1terystycznebyły one również :dla całej IpId. części WielkoTUlsi oraz dla za,chcdnich terenów rosyjskich (Srnoleńsk, Psków). Na terenach Górnego Powołża i na Północy ,w :ośrodk.cllchzamieszkJiwanych przez WieIkefusów tflzy,izbowe dcmo'stwoz tzw. kleciq zniknęło od dawna. Kleć Losf-ala tam wchłonięta przez ,kryte pC1dwórze, charak,teryst.yeme dla tych teTf:'nów. W tien ,sposób kl,eć ,stała Is,ięczęś'cią skł<1dciwą podwórza, a nie mieszkania. Późniejsza forma trzyizbowego domostwa, tzw. dom na dwie izby, spotyka się na tych terenach tylko w postaci zabytku. Trzyizi:::cwe domoiStwo datuje ISlięz ciluesu Kijowskiej RUIsi, w Iswej dawnej formie: izba (chata) + sień + kleć (komora) przetrwało do dnia dzisliejszego u Ukraińców i WielkoI1UsÓw. Najbardziej ŻYlNym dowodem 'W's'pólnoty pOdhC'dzeni,a domOiStwa rOisyjskiego i ukcr:aińskiiego jest jego układ wewnętrzny i urządzenie. W jednym kąci,e izby lub chaty :stał ogromny piec, za,b'ierający nieje'dnokrotmie 1/4 'Powierz'chni miesz'kalnej. Na przekątnej od pieca zn.ajdował się kąt reprezentacyjny, tzw. perednij lub czerwony, gdzie wisiały ikony i ustawiony był IStÓł.Piec umielszczony 'W kącie oddalonym od węjści.a z kątem re<pcr:eze,n1aICyjnYmkoło dr<zwi jest charakterYISJtYICzny dla domootwa połwdJniowych Wielkorw5Ów. PrzYistępując do r<J'zpatrzenlia P<ldstawowych elementów urządzenia domostwa, w pierwszym rzędzie należy wymienić piec. Tzw. duchowaja piecz jest pochodzenia wschodniosłowiańskiego. Badan!,a archeologiczne na terenie Ukrainy stwierdzają jego istnienie już na początku 3 tysiąclecia przed n. e.; prototyp jego z,ostałodkryty przy wykopaHskach iZ okresu IkultlUry rolnej u plemion trY1>oIEkioch. Kwadratową ą:;odis'tawę pie,ca Isporzą'<1zaIsię z drzewa (:zrąb albo tardce 'na s'tojakach), ubija Isię 'Z gliny lub układa ,się z ceglieł. Na podstawie układa 'slię z gliny lub cegieł pale:ni'sko, 'nad kw'rym wznosi się tsklepienie pieca. W glinianej powierzchni pieca robi się niewielkie wgłębienie służące do p,rzeohowywania zapałek, $<lli, ISl1lSzeI1lia rękawic itp. Prz€ldnia część :podstawy pieca jest wysunięta przed paleniskiem i two- �215 214 rzy tzw. szestok (u Rosjzm) Lub pripicwk(u UkraJiń<:ów). W tzw. czarnych lub ikurnych riec<l;ch 'rrzypiecek był otwarty, natomiast nad pÓŹIlJiejlszymtzw. b,alym p.ecem urmoco"vano nad przypieckiem kożuch (u Rosjan) lu'bkomin (u UkraińcćlV.'); ,tył to okap, który roohłaniał i odprowadzał dym do ,koJTllina - znane Eą równ:eż krmy rośre>dnie. Na'jprymitywniejszą fc!'mę pół:kumego pieca spotyka ,się w niektórych wsiach Zakarpackiej Ukrainy. Nad przewodem pieca umocowano kisz (pochlani<lcz dymu). Później ,piec olm.ymuje jue: trwały komin, 'sporząd.Z!oilYz guiny lub cegieł, z horyzontalnym I:r:iewodEm odprowadzającym dym do sieni. Ten tY'P pieca jEi3't.róv;Il1,ież"Znany na Zakarpaciu; ,spotyka ,się go także w okręgu wo.rcl!:€:l!.skim.aż rdo H20 r. Znac.znie lepsze są ,piece "Ztzw. wyvJodem rob dymCIrem (1=0ukra;ńsku też bov:dur), nnpoWiSzechnicm:e na całej praw.ie Ukrainie i w wielu Clkxęgach ,płd:n. Wie1korusi. Dymar 'był ustawiony na. ,ziemi, a w jego dolnej części Ukraiilcy urządzali kab.eju, tj. niewielki gli.Iliany piecyk, na któ.rym można bylo gotować bez rozpalania ognia w >dużym p'ecu w chacie. C;zalsami dymar nie ,sięgał zliemi; w tym wypadku był Zibija/nyz de:nki,ch del3ek ,i rO:Zlpoczynałsię od otw'oru kcrminowego; u dołu ,był: zarr:ykacr-:yzasuwaną zalstawką d'rewnianą. Piece letnie, stawi2.lne na podwórzu lrub w cgrcdzlie rO'L'powlSzecihnionesą :na Ukrainie wśród dońlskiJch, kubańsk';ch i uraj,s'kich Ko.zaków, 'jak też wśród przesliedleńców rUlskich i uikraiń1skich w środkowej Aizji, aż do Dalekiego Wschodu. Należy I:cctkreślić, że piece letnie, które ISą c1dmianą [pIiec.aku'mego, były -stalwiane przez '1U1dzli, iktórzy nie .zn<:lligo i je.ctyni1e mcgli słyszeć o nim:. Piece letnie mają formę podobną kształtom pieców z okresu wczesnotSlowiańskich grc-dów w VIII-X w. Wa'żną C'zęśdą domCls'twa jelst tzw. przedni (czerwony lu'b wielki) kąt izby, który znajduje się w 'chata:ch uk'I'aińskich i wielkoruskich, naprzeciw wejścia, między śc'anami posiladającymi okna. Święty kąt południowych Wielkorusów różni 'się tym od q:ós<::nego, że jelst umieslz,czony u drzwi wejściowych i jedna z jego ścian p.rzylega do ,sieni, wc'bec ,czego :pozbawiona jest okien, Ukraińcy nazywają przedni kąt: pokut, pokuć, pokucia lub pokutcia, rzadziej kut i zakuto W 'zależno£Cii od nadawanego 'zmaczenia ,słowu kut, można podzielić teren na dwie strefy: rierwlsza - to centralna <c:zęść wielkoruskiego abslzaru (Górne F'Owclże, !kraj lI:riok~ki oraz kraj wiatiski), gdzie 'słowo kut lub kuć i kutn'k oznacza wolny kąt c'bok drzwi. W północnej zaś Rosji, tj. w Archangiellsku, Woło~dzJie, we w'!slc'hcdnichczęściq'ch okręgów leningradzkiego i nowo,grodzkiego maz w okręgach mołotowskim, swiendłowskim i Ina Syberii u ludów l'CI°yjskich z dawien dawna tu asic..ctłyoh, słowem kut określają kąt przed paleniskiem pieca, a babi kąt - przestrzeń za przepierzeniem lub za:s!c'ną,gdzie cdbywa 'się gotowanie. Granica między obu zna'czeniami !przebiega za Wołgą na terenie do1nej Karmy. , I ! •I Przystępując do rOZ1PatTZenia sprzętów domostwarulSkiego ;i ukraińskiego, należy Jla wstępie l:odkreślić, że 'Prawie wlszy>S'tkie meble, prócz \Stołu i paru ław, były nierulchome. Podsta'wowe urządzenie domol3'twa budowano li ciosa'no wra'z z domem. Na urządzenie wnętrza ,składały się: Jlie<I1uchome ławy, 'I=ółki, polaty (legcwiska), ISlk'rytki na naczynia i in. WykoTZytS'tanie ikażdeg'O kąta i Ikamej ławy było śdśle ustalome !przez wielowliekową pl'aktykę. Wokół ś'c:an biegły przymocowame do nich ławy {po ukraińsku lawi), 'Ponad o:kr:c.mi, wzdłuż ścian umies'ZlCzono pow.woszniki Iu'b poLcy (półki), 'nieco niżej maJeń.k,ie policzki (półecZlki) dla drobny,ch pr"Zedmiotów; um:eISlZ'CzonaCicek otworu pieca na ścianie 'I:ó~ka, dwu lUlb trzyrzędowa, służyła ido przechowywania naczyń; nazywano ją sudnik, bludeszn~k, Ukraińcy <nazywali ją m;snik. ,Pod półką oz naczynrlami, w m:ejsce nieruchomej ławy, w mon towano rcdzaj szafec"Zki na naczynia 'kuchenme 'zwane sudn :ca tub zalawok. W iZlhach WielkoruIsów północnych i ś'rodikowych ma1sywny zalawok wraz z sudnikiem ,był umieslZczo:ny na 'bocznej śc:ianie od wejśd.o.. 'za piecem. Nieruchorne ławy i legowiska do spania znane były już w VIII-IX w. w'I:ółziemiankoch Słcwi.an; były one wydęte w gruncie. Na terenie wlielko-rulskim krótka ława u drzwi wejściowY'ch nosiła :nazwę konik. W bardzo ,starych izba'ch konik był rodzajem /Skrzynki, której bocm.o. ścianka iko~o drzwi, z,robiona z grubej taTci.cy w pozycji pionowej, wys'tępowała (poza l.awę; górny ko'niec tej deski 'był wyci01sany w ks'ztałCJie końskiej głowy. Ława z koń.ską głClwą była przez Wielkorusów uwa'żallla '7.0. ławę p-rreznaczoną dla mężczyzn; w przedniej ściance tej ławy-slkrzynki były zrobione rozsuwane drzwiczki; mężczyżni składali tam swoje robocze na'rzędz.ia. Ongiś, w oikresie zimy, prz,echowywano tam ja,gnięta lub koźlęta i ptactwo domowe i WÓWCZ.alS rozlsuwane drzwiczki były zamieniane na -kratę. W płd. Wielkorosi na'Zywali świętym konikiem taką \Szafkę, gdy Ibyła urmiels'zczona w św:ętym kąc:e :pod obrazami; w takich wYp2.1dkach zawie,gzano nard U'lią daszek na /slli!1Urlkachi pr:zechowywano w niej chleb i jadło pozostałe z obiadu. Konik dawno już stracił rzeżbę w kształcie końskiej głowy, .zachC'wując 'I:cczątkowo okrągły rzeźbiony WYlstęp, później lS'tał się gładką ławą-sk'r"Zyn:ią, by w końcu XIX w. zamienić rsię na 2lwyczaj,ną ławę, wciąż jednak zachowującą swą pierwotną nazwę. W 'literaturze naukowej o istnieniu konika na Uk'rainie n:espotyka się wzmianek, lecz w latach 192·0 etnografowie uikratiń·scy odnależli w okręgu <:'zemidlo\\olskim konika wkSltałcie długiej deski, iktóra odgradzała krótką :lawę od drzwi wejściowych. Półka z naczyniami ku<:hennymi "ZI!lajdowala 'się zaws.ze na sOlanie koło otworu 'Pieca, ażeby była .pod ręką ,gClspodyni; natomiast inne pól.tki były Tóżnie 'rozmieszczone. Na północnej £danie obok drzwi umieszczano wielS'zaki na ubranie, przy południowej zawieszano w kącie ikony. Drugim z kolei elementem urządzenia mieszkania jest tzw. pol, nie �216 217 w znaczeniu po,dłogi, lecz !Szerokiego legowiiska umi€lszczonego między boczną ścianą pieca a prostqpadłą do niego Ś'ci<ll11ą domu. Pol zastępuje łóżko. Szerokość jego wY'nc1si'zaI2.wY'cz.ajl-Ili2 metra, wysokość ok. 7;5 cm; składa 'się z kilku de~€,k, jednym ke'l1cem je~'t opa·rty ·na dw'ce 'spoczywającej na dwóch d,rewniany.ch Istojakach lub glinia!Ilych pootumentachzwanej priwalok, drugim ·zaś końc€m pol wspiera się na ławie 'umieszczonej .przy ;Prostora<lłej do pieca £Icianie. Pod polem umi€l3zczanoskrzynie li kufry ;z.domowym mjeniem, zimą zaś trzymano tam jagnięta, ciel.c.1ki,prosiaki i ptactwo domowe, dołem z przodu cza&3mi odgradzano pol kratą; od czasu do czasu, ażeby powiększyć pojemność przestrzeni pod polem wykopywano dół na głębokość 3{)e-40 cm. T€·go redza'jru legowisko znane było na Ukrainie, na Białorusi oraz zach. i płd. okręgach Rosji. W północnej i środkowej Wielkorusi pol nie miał zastosowania w izbach, I~dyż drzwi \były umi€'sz,czone w 'ścianie obok ścianki pieca, w mieji3cu, gdzie przy innym rozplanowaniu wnętrza, znajdował się pol. Należy tu podkreślić, że wi,ejskie łaźnie w !północ'nej Rosji i na Powołżu miały ,roZJkład wewnętrzny odpowiadający całkowicie rozkładowi wnętrza mieszkań ,ukra,ii.~ko-lbic.loru~lkich i zad',cdiniorru~ik:ich, tzn. kolo drzwi był ustawiony ,piec z kamieni, z t:al€n;,~kiem zwróconym do bocznej ściany; 'za piecem mieściła isię Iszeroka ława zwana polek (czasami ,dwu- i trzY's'tOJpniowy); wokół pozostałych ścian biegły ławy do mycia s'ę. Rozkład wnętrza mieszkań czy łaźni terenów zachodnich jest chJarakterystyczny dla całego wschodniosłowiańskiego terytorium. Z chwilą gdy można stwierdzić, że rozkład wnętrza łaźni jest oparty na rozkładzie staroruskich mieszkań, staje się jasne, że ukraiński, białoruski i zachodnioruski układ wnętrza jes,t pochodzenia staroruskiego, który przywędrował poprzez rosyjską równinę na północ i północny wschód. Pol jest charakterystyczny dla tego obszaru, gdzie było rozpowsz,echnione budownictwo naz:emne, tzn. budowanie bezpośrednio na ziemi, bez; podmurówki, z ubijaną podłogą ziemną lub glini.alną. NieodzOlWną częEcią u,rządzenia miCl3zkań ulkraiń£ktch i ruskich są półki, umi€lSzczane nieco j;:owyżej wz'rclslu cozłowieka. P'ró~z półek biegnących wzdłuż śaian, lI:on<3.dranzmi cki€!Il,zawies:za·no również .półki tzw. griadki, Jlajczęściej między piecem a frontową ścianą. Określenie gr;ada jes't pochodzenia Istaroruskiego, znane już o.d XIiIII IW. W znaczeniu poprzecznej belki na odzież pod ,sufitem. W chacie ukraińskliej długie cienkie żerdzie zawi,esza'no tuż .po.d sufitem ,n8ld polem, rozw;e,szall1OlTIa nich odzież, obieli:t:ll1ęi przędzę. Podolboną żer-d# zawieszano nad pie'cem, do Isuszenia cebuli. W środókowej Uk'rainie zaWiie:szone żerdzie nazywa'ją żerdki, na Zakarp.a'CiuUl'chowała się .dawna nalZIWa gredci; Huculi Z1dcbią gredci rzeźbą :izazwyczaj wiesozają na nich koł.dry. W b. Galicji terminem gr:,adki określają żerdzie l\JJITIieszczaone w spichrzach, na kt6rych rozwiesza się ubraIllie i konopie. Ze starodawnego urządzenia mieszkań ukraińskich i ruskich przetrwały do chwili obecnej różne rodzaje schowków na ubranie, płótna, .przędzę itd. NajstarlSzego pochodzenia jest !kadź lIla odzież d. ,płótna, z lipowych klerek zcddziellIlym wierzchem i u'sZJkami, zamyka!Ila dreW1I1ianym drążkiem. Ukraiń·cy, południowi Wielkorusowie d. dońscy Kozacy nazywają ją bodnia - Wielkorusowie z zachodnich okręgów oraz Białorusini _ kub el ,lub kubiel. PÓŻQliejlS'ząfo,rmą je/st szeroka kadź ,(70 cm. :szer. 01',<.60 cm. WyIS.), :1:ednarsk,iej rClcoty z Ik'lepek 'z oddzielnym wierzchem, zamy>kana na Z8. s'uwkę z wiszącym skobelkiem. Była ona dość rozpoWlSZechniona w polowie XIX w.; w 'drulgiej połowie tego wieku zClstała zastąr iona kufrem lub Skrzynią na odzież. Do chwili 'WY'buchu lPierwlszej wojny świa'towej kubly (bodn:e) można było lS!potkać u Hucułów IUlb Białorusinów. PCldlstawowym materiałem budow'lanym narodów rUlskich bylo drzewo, charakterystY'czne prawie dlacalego terytorium pró'cz południowego jej krańca. B,t;idownictwo drewlIliane było wlaś'ciwe nie tylko dla wsi,ale i dla mia's't. Techni'ka wZll1o:szenia z'rębu !była już 'W X li XI w. doprowadzona do wysokiego stopnia specjalizacji. l "o Utarło się mniemanie, że chata ukraińska jest zwykle lepiall1ką, tzn., 'że ściany jej \Są plecione i oQlb'lea;;liane gliną. Zaprzeczeniem tego ISą domo:stwa całej póŁnocnej Ukrainy ze zrę<bami z bierwion. Obsz.ar, 'na którym wy:stęI:ują IC.iolSar:e drewniane chaty z drzewa .ciolSa·nego, obejmuje znaczną część Czerni'cho.v.lS·zczyzny i ICZęŚĆKijowISZCZYZIl1Y, również wlięks.zą część Pc<ilkarą:acia w okręgach Lwowa, Stall1isławowa, Drohobycza i Z8karpacia. Chaty zrĘJ1;owe Ispotyka Isię cza,sami również Ina terenadh południowych, :gdlZiedominuje lI:;udc'Wll1lictwo"na zalkłaJd1kę".Granica ty.ch terenów przebiega od Lwowa do uosto'VolSkiego okręgu i na !pó~noc od Krzemieńca 'do Kremenczu:ga. W Gkręga·ch <doniepropietrdwskim i woroozyłowgro.dzkim w strefie 'chat lelpianych z gliny również ~potyka ,się wysepki ,chat z'rębowylc'h. W dalekiej przetSzłości,!5'dy laiSÓW,było znacznie więcej, granica chat ciosanych przeobiegała o wiele bardziej na iP'0łudnie od obecnej. Na Siczy Zaporoskiej kureń w dolnym biegu Dniepru była z drzewa ciosanego. natomiast na granicy Polesia zręby pozostają nie oblepione i nie bielone. Ukraińcy z górzystych terenów karpackich, również ni.e lepią gliną i nie bielą swoich chat. SI:csób woiązania bierwion w horyzontalne 'wieńce i wy!prowatdzania z nioh z·rębu je<s't najstaI1szym sy>stemem konstrukcyjnym a jednocześnie wspólnym dla Wielkc'YVlsÓW,Białorusinów .i Ukraińców oraz ula wielru inny1Ch 'r:lemicll1 'Wschodnicsłowiań.skich. SpOi5Ób wrąlbywania w bierwiona celem połączenia ich w wieniec był różnorodny. Na podstawie zabytków architektury ruskiej można określić ich liczbę na ok. 5'0. Zr·ęby wielcikątne 'stosowano do ostatnich czasów ,p.rzy bud{)wie wia'traków. W przeszłości 'budownictwo wielokątne ,było przeważnie stosowane przy 'Wz'lloszeTIliuwałów obronnych i cerkwi. Na terenach zachodniej Ukra- �218 r .. , , rzetrwalo do dziś na Hu,culszczyźnie; dr;-,~le tuccv.dctwo \\'leloką,tne 'P , 'h koLiby tzn, chaty szesClOl'ny . " d na z' me w gorac, . i flisacy budowah do me awna ,t',. , e 'wprost na mchu, z pi,raml" , . t dwulIlastokątne UiSaV\lOn osmlO- lub ,naV,e ,' " tworem na iSlZczycle, dallnym da·eihem z dran,c z o , byla Tównież stosowana , . h'tektura drewn.ana ' Na Ul,{rainie wlelckc.,tna arc l, ,. f a zachodnio-ukraińskich , " k ć "e nym WlelczrętoV\a orm , ' w tc:cic'V<'mCLv,le' o_c, ', '" ta. ' tne)' a,rchitektury rUl:ikleJ, , ' 'e'V<ątpllwle ze s rozy cer~i.\\ i v.y'V< edzl iSlę n. . d' była budowana już w 9~9 r, , .. ' t ; Zo-fii w Nowogro Zlie '/ 'h' _ 'plerW'5z,a s'" lą yn"a t ' .kładala Isię z 12 wYsok.c zrę z dęt u i I c:EiHl.<.la13 ló·z.czytow; SV\lą yma oS . t~~zały zrąb Icentralny. , " k" ., ' dre'wniane z Clloba.bów , 'lore o ~~ "dzie zachowa l Y Slę ., NasiĘ;jf:nym z kclel terenem, G , ' a~chitekturze jest półnolcna , l 'ej d UiIczmal'Cone),·' , nego drzewa cerkiwIe o z .cz~n " . 'ledżić śd<słą więź mi:ędzy ar'chl'ik ' .e tak l tu mC2lIl·alP'rzes k ' RCi:>ja.Jak Ina "li ·ram: ',hł , k ,. , dcmo"twa c ,cp_<kI'ego . Forma starych cer WI' tekturą drewni<:lIlych cer 'V\ l l, ' • ~ h gląd zewnętrzny, większa częsc na północy Rosji i na Ukra'm~, IC w~ wC'Pólnoty alrchitektonicznej d t . " 'l t· J'e<t SW1<JeC w€IDlJ ,. ' ~zczytow 1 m. e €'IT,enow -, ' .' t, hru'ki ROlsjan i UkrallnC')\v. , , .-' _ ootCv.o-blerwlOnO",eJ eo • , o i cie:'ie]lsklCh rr.elC'U Ll'" . . k o Ow bierwion z wlencoW, , ' wysuwame onco Szczególnie często stosuJe i'>lę wal' ąc Istopniowo końce 'bierk t o jak -np wysu co h,\c·rzy rcdzaj krel sz ynGw, 'o: rębu tworzy się podporę okapu o t h górnych WlencOW z , wion dwoch lub rzec 0'.-' Końce bierwion są obClO. t g pooza SClanę 'U<cmu. , dachu daleko wysUnlę e o nazwę wypuski, pomocZ'l. , _obą Końce te nos'Zą . csalIle, 'czasem o.zdcblcne rLez " : . ti ostrybini lUlb koniki ;(gdyz .o o nazywają Je V),pus , o o .i powały. Ukramcy zas 'l '. kloń'skieJ') WYlsuwanie koncow '. ik<ztalcle g 0'1'\Y ., ,o, <ą czę~to ct<:1C~yv.ar,e IW k o 'ach zrębu i słuzylo roznym ,ożnvch wyso OSC1' o ' bierwion bylo stosowane na ro.. k c'ik-ręin)1ch .galerii, balkonow ltid. celcm, 11:::8;dż do [CdtrzyroywaT.<la, gan u, są stosowane glównie w bu, ..' a Syber'l wypus t ol ' W północnej ROS)l l n • h N Ukrainie osiągnęły szczego me , k l h' gospodarczyc, a , dynkach mlesz a nyc lob d nl'a maJ'ą okap dralIlilcowego 10 ktorych za li' owa piękną formę u Huc'll ow, , h t' ypusti w .cerkwiacih 'zachodni-o,dachu daleko wysunięty 'Poza ŚCldan~,c ·a' 'kV)I'egO piddasz~zia (okapu), który o' l' a podporę osc wąs ukrainsklch s uzą z ." . . bud '\I1ek przed deio·z;czem. bieEnie (1cekcła cerklv,ll l !Chrcm ) ,l brzeg Dniepru) w.związku 'Uk 'y (prawy l ewy , Na ierena,ch IcentralneJ ram. . o d ewa J"alkomateriału budo, 'o z,re ylS'J1O'1"acz rz , z z.anik,8niem la'ww 1TlU51an formy drewnianej archlt ' czego zamkały rowmez wlanego, w nas.tęps Wle , o' 'h ateriał-ów bu'dowlanych, drzewo ' z"c.zęto Uzywac IliliIlYC ID , h tektu'l'Y. S,t o[mc'V<'O. d' h gC1spodar.czych, "jak 'SplC rze, lk Y zabIJ. c,wamac·· ,o . t zaś :st050V.ar:o y o [rz . tal' się świadectwemzamoznoscl , Ch t c'osa'l'lego drze"',a IS . a I .,','. k młyny lid. a a z . , L' ch~'ty-m.a'zan'k1 zmlemła Się, () ap ' 'konstrukCJa .:>ClanI ~ h t gC'~lPcdarza. M,lmO ze . . k 'k' n'g tl'2Jd),cyjnej formy ,a a dt YmY'Wany .0Uil lem ., dachu je~t il'ada-l 'rc .n, . 'l 'one a u góry związane są do I<ą IPeCl I . , , S '~ny ctaty z drzewa cicsanegO.C1G ,wy,'unięte końc.e !bierWion , .' . h nazwę zrub lub oszczep, a " 2 WlenCOW, ncs.zącyc tWOTZą tradycyjny konik. o 1 .,"! , ) i o.' o o o I \ I t 219 k: n L Co , .' , I I •• Sirefa drewnianego ciosanego b'lldownictwa w£1chCidn.iejEuropy obejmuje wszystkie w.ielkoruskie i ibialoruslkie okręgI, j<:lk rÓ'wnieżpółno·cną, zachcdnią i 'Więklszą część cent.ralnej "Gkra.:lIly, Natcmia'st ,porudniowa Ukraina leży w strefie słupowego budownictwa, Dom wiejski w epoce Rusi KijowskJej był JI:ółziemi<:nką 'Z piecem. A~heologowie jesz,cze ,nie rozwiązali w pełni zagadnienia konstrukcji śc:an tego okresu, lecz biorąc pod uwagę, że domy te .są rozrzucone na pograniczu la,SU i li'1tepu oraz w Istepie, można prZYIPUSZlCzać,że nie istniało tam budownictwo zrębowe. Najprawdo,podobniej przeważał prototyp współczesnych ukraińskich chat na sochach, tzn. mazanek. W miejscu wybranym na chatę wbijano w ziemię 'w roga'ch i n.a przestl'zeni miĘdzy nimi sochi, tj. d·oŚć gru:te pnie, rQlzw,idlC1nena kC'ńcaC'h (jeżeli nie I:c~ic.d.ały TC'zwidlenia, 'Wyrąltywarro wgłębienie). GÓrn·e końc·e ISlo'ch łączo-no poło'żonymi na nlich je,dnym lt.:lb dwoma wieńcami bierwion. Na zręb:,e umocowywano krokwie dachu. Sochy WI'aZ z wieńcami i poprzecznymi bellk.ami \3tanlowily szkielet chaty, do k)tć<l:e-goprzymoC'owylwano poszycie, obl€\pia-ue nast<;lpnie gLiną z oit'll stron. FCl5zy,cie mogło być plecione z łozy, i sitowia lub I&!cmi<:'nyc'h[p·o'w'rÓ!s.eł orall 'Plot IZkrótki·ch bierwion lub żeridzi kładzicnych pooziomo i wpU'sz'czanY'ch w wydrążone w Isocha.ch w;glę'biell1.1ia. W chacie na sochach cały ciężar krokwiowego dachu spoczywa na słupach rusZ'towania ścian . Technika slu];:cwego budownk,twa wraz z krokwiową konstrukcją dachu była Etclsowar.a na !='oł1.'dniowych ka-ańca'ch wielkor'll5'kI:ego terytorium przy wznoszeniu domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych, Była ona sk5cwana przez -wE'.zystkich wSlChcdnich Słowian. Bi<:lłorosini i Wielko,flUJ3i śrcdko'V<ych ,i czarnoz:emnylCiłl 'cikręgów ~tc~:owaJl.i ją przy tzw. poweti, tj. szoI:ach przylegających do d(mu li otwartych cd Istrony ,podwó-rza. Na terenie cenkalne'j Ukrainy nieodzowmą Iczęścią Is~{ładową 'Podwó-rza jest powitka, która jest a-łbo otwa·rtym z boków podcieniem na sochach, albo czymś w rodzaju szopy z wyplatanymi ścianami i słomi.anym dachem, w kilćrejstoi 'bydlo lt.:lb ~l1ZelChowuje lsdę ~Iprzęt gcq:cdariSk,i. W okręga·ch ·woTonelskim i orłowskim powetka, nazywają umies'ZJczoną na pctdwÓ·rzu plecicną kcmorę [a-zeznaczoną dla synowej, w Iktóre'j sypia latem i przecho'wuje 'swój dobY'tek, Slurowa technika gC€pcda'rczychzabudowań jelst rozpowszechniona również dalej na 'l:dncc, w ·\StreIie Ikrytelgo iPo,dwórza. Na terenach zachodnic,rusk:ic'h okręgów maSy;wna słu'P0wa ko-ns'trukcja ścdanI:0lączc.na z krckwiową techniką drwus'Padowego Idachu stosowana jest przy bt.:dowie IkrY't}'lCh gumien 'I:Cisiadających wewnątrz su.szarnię zboża (okręg Pskowa); przeciwstawne slupy ścian powiązane są kladiami (belkami), na końcac'h których 'są wpuslzczone krokwlie, Konstrukcja na stolbach (na słupach) jest najbardziej charakterystyczna dla środkowo ·ruskiego jednopiętrowego zabudowania podwórza; na niej �221 220 spoczywa całe j:ok,rycie :podwórza. Na sikutek dużej 'szerc~ości 'POdwórza każda belka łącząca parzyste słupy umiesz·czone w przeclwległych dłu.gich ścianach podwó,rza je'st jes'z:cze lPodparta jednym lub dwoma !Słupaml. DW'UJPię:Uowekryte podwórza na północy są również bu'dowane s::,stemem słupowym, jest on tu jednak bardziej złożony. Na krytym p~dwor~u, jedn'C't:iętro\\ym .czy d'wup.iętrowym, w oddalonym od domu kącle, mlędzy 's,łupami, 's.taw:a Isię 'Ciepłe na mchu chlewy; /PQzostał.ą w~lmą przestrzeń miE;dzy :słl''I:zilT.dog'rzdl.a się bierwionami 1\lI;':ładanyml POZ~o~lO.Te~ Tod'Laj zz,budO'wania t:,c<io\.\ órza coma,cza sJę 'Wielką praktycznosclą~ .g,dyz cały dężar da·chu n.ad ~odwórzem s'{:cczywa na sn.:'Pach, a nie. na Ślclanac~ eh1ewów, ,p<Jza·tym IChlE-wy,któ,re ulegają S'z)'bszemu z:n~szC'ze~~u,mogą bye poprawialne Lub zmieniane cez naru1sz,enia całośCIi ko~'s:tr~kc~l. . . W'sparte na /słupach j:cddenia, właściwe dla u!kramsklch l ~lałoruskkh tHer,ów, ddy I:·oczątek t:ółnC!cnej poweti (drugie ptęt~o. PO'dWOI:za). Na skuteik wędrówki Słowian w ki€lrunlkiu 'półn.o,cnym, obfltoSoCl ma't.erlału bu,dowlane.go c,raz sUTC'vl:ego klin:8Jtu pcdcienie l()trzymalo na polnocy ściany i dach, tworz~.lc drugl:e ~iętro podwónla. J'odci€nie na Is·ochach lub słupach, tzw. paw et, bez wątpienia jes,t pochodzenia ~tarorm;kiego i cecbu,je wsrzy/stkie zag'rody ws.cho,dnI1ch Słowian. Jedną z najstars·zY'ch form kons·:.riUk,cji da,ehu 'dcmów ,słowiańsk~ch j€ł3,t da'ch na '50chz/ch ll'lb na .slurach. Pod,stawą 1aikie,go 'lia,chu były dWie ·s-oC'hy 'WTyte wziem:ę na środkowej osi ·budynkru; w Toz,,:id:e~i~ Isoch U!kłada'no 'hieI'wioT.a, które służyły za I':,zczyt dZlchu. Na SL1C'lyciel s'clana'ch, przy dowolr.ej kCJ'J.strlU<;cjity.eh oEl<i':ni<:n, l;Jr.c,cC'wywano p{)lszycie dwuspadow~~o dachu. Ta hard"-o 'Eta-ra f'Orma dachu z pogranicza la'su i is,tepu Ukral,nców i u lI:ołvdnic'V\ych WielkorUiEów przed stu laty zOistala 'lastą'piona lekKą k-rok'V\io'V\ą kClwln.Jkicją, na obszaTach zaś lesis,tych rozwinął (się złożony dwuspadowy dach na sancach. Da,ch na słupach 'za'chował 'sdę w stodołach ukraińskich ,i bia~o,ru13kkh oraz u PQłudniowych WielkormÓ'W. Ukraińcy ua-zytwają go klun,a lub polownik, Białorusini gumno, południowi Wielkorusi ~lunia lub .ryga. Stodoły są wielklie i J,:ojemne, :przechowuje G·ję W nich z.'boze oraz 'słuzą do mł6ciki w zimowe :i .słolne dnie. Ogromny, :stromy daich 'Wspiera 'się na sochach (masywn.y,~h. ,słupaich) i pokryty jest słomą. Sochy są stawiane w jeden rząd, Jezeh. stod~ł~ je'E't 'WEparta na ni·e więcej niż pięc:iu sochach, natomialE't prz~ n.aJbardzleJ rC1zpows1z€'chnionej formie cztE'J10- 'i ,s'ze~,ciclSochowych stodoł :sochy 'są uS~1Wiane w dwa rz~'dy. Czterosochcwa stod-oła jest budowana w ksz,ta.łcie kwadratu z dachem o prawie stożkowatej formie. Sześciosochowa klunt,1. (s1Jodoła) jelot raczej pro1s,t.cikątna. W litera lurze s/potyka się wzmianiki a dwunasto- lub nawet czternostosochowych stodołach. Sciany kluni ,są rabione z -różnego materiału; n.a północy Ukra1iny. są z ciosanych bierwion układanych 'w paz; na terenie centralnej Ukramy :r 'W większej częŚCi rOlSyj"lkichc'larnoziemnych okręgów pleci'One 'z wierzbiny luib iPrętów leszczynowych; w okręga,ch woroneskim, orłowskim, tul .. skim i riazańskim robią je 'z opłotków -na terenie południowej UlI:orainy lepią je z gliny lub układają z kamieni. Bardzo często stodoła nie rna w ogóle ścian, WÓWCZ8.'S jej d.ach /sięga do 'samej ziemi. W długich śdanach s'to'doły umieszcza się s!Zerokie i wysckie w,rota wjazdowe; na k-ró1Jkich (scll.: ~cianach) ukłc.'da .się 'snopy; iEzeroka prwstrzeń przejaZJdu na przestrzał' p-o zwiezieniu zboża słu·ży do mł6ckd - jes't ona wyrównan,a i ubita jak klepisko. stary sposób stawiania dachu na słupach znany jest również przy krytym jednopiętrowym podwórzu w środkowej Rosji. Dach na słupach, spotykany obecnie tylko w zabudowaniach gospodarczych, jest bardzo starą formą, charakterystyczną dla trzech wschodniosłowiańskich narodów. Artykuł zestał ogranic"-cny lylko do trzech węzłowy,ch 'la.gZldil1:ieńświadczący'ch o W'slpólnc'cie ruskiej i ukraińskiej kultury ludowej. Problem ten c'bejmuje szere,g dallszy,ch zagadnień, 'któ-rych opra,cowanie <lałoby daJ.sze dowody w'5J,:6lnc,gQI:0chodzeni.a zagrody ukraińE1kiej i rosyjskiej, jak rozwój okn.a i związanych !Z nim Isrzczegół-ć'W,kons'trukcja sufitu i dachu, materiał i technika budowlana pokrycia, szczegóły ciosania i obróbki drzewa, rzeźlba na archlileklonocznych elcmen.ta'Ch, galerie o'taczające dOlIny j iCerkwie, różnor.cdne za'cudowania gO"~Qodarcze, proces rO'zwoju planu i wnętrza mieszlkalnego <JTazterminolClgia 'ZJWią'zanaz mieszkalnym i gOG'Podarczyanbudownktwem. i A ..Pe,r'sz i c, O artykule G. J. Stelmacha "Zagadn'ien~e przedmiotu etnoW recenzowanym tomie Zapisek Naukowych Instytutu sztuki, folkloru i etnografii AN ZSRR szczególne miejsce zajmuje drugi z kolei artykuł G. J. Stelmacha, zamieszczony w części dyskusyjnej, wymagający specj-alnego roq:<'Ar1zenia. Artykuł ten zatytułow.any Zagadn;enie przedmotu etnografii nosi chąrakt.er polemiczny, autor występuje z ostrą krytyką .przyjęloE'j ~'IZez r<'.d~ie(kkh unony·ch definicji elnog.rafioi ja:]w gałęzi nauk hilstorycznych, Lajmującej się Iba'dani<;mi e'tnicz,nej ~'recyfiki, na-rodowych właściwoś,oi kultury i bytu róinych narcdćw IW ich hi,slorYiCznym mzwoju oraz problem.c.mi etncgene'Zy i e'!ni,c'znej hiGtorili ludów. G. J. Stelmach za17:UCaradzie,c'kim etnografom S. P. Toł;:·towowi, P. 1. Kuszner'o'wi i L. P. Potar C\\ C\\ i r utlik c"VI .m:ie lego To,czaju ckreślenia etnograf.ii, której przedmiotu i zadań nie rozumieją. Równocześnie podobny zarzut wprowadzenia niejasności do zagadnień specyfiki etnograficznych badań spotyka centralny organ etnografów ZSRR, czasopismo "Sowietsk'aja Etnografija". FO'dislaWl()we twierdzenie G. J. Stelmacha można Istre~dć na'stępująco: etniczna, narodowa specyfka kultury i bytu tego lub innego narodu nie może być tylko przedm:ot.em badań etnograficznych, ponieważ jest właściwa wszystkim zjawiskom życia kulturalnego, wobec czego zajmują się nią różne dyscypliny naukowe (s. 157). Zakres etnografii powinien zostać grafii". �222 zasadniczo zawężony. Zdaniem autoI"a do okresu Rewolucji Październi'kovvej należy v;ykreślić \:;a,clania ustnej i muzycznej 'tvvórczości 1JUdowej, po RewoJucj,j - badania domosh~'a i jego urządzenia ,oraz ubioru (s. 162). Etnograf }:o'winien zajmować się tylko kulturą narodową, której naj'cenniejszym pn.ejawem j€l3t kole'ktywny charakter twór,czo3ci i empiryzm. Empiryzm okazuje się specyficznym objawem narodolWej kultury :przedpaźdz:ernili!owego okresu ~s. 158), a w pewnym Isto'pniu powstałchara1kte·rystyczny dla niektórych zjawisk twórczości ludowej w okresie porewolucyjnym ('5. 158). Dru.gim z kolei ważkim przejawem na.rodowej kuLtury jest wielka ilość reliktów pozostałych z poprzednich okresów (s. 159). W okresie porewolucyjnym zakres badań etnograficznych Zinacznie zwęża się, wobec czego w;ielezjaw,is1k Ikultury narodowej O'Party,ch jeS't tylko na teorii, co z kolei I:ozbzwia jecharakteryso1yczny,ch cech kultury ludowej (13. 1(0). Wobec powyż,sze-go przedmiotem etncgrafii vvopółc'zesne,go okresu powinny być n.astępują,ce zj.awiska byt.owe: l) rad-zieckie, rewolucyjne ŚlW:ęta i uroczystości poświęcone najbardziej wybitnym zdarzeniom życia narodu radzieckiego, poszczególnych kolektywów lub rodzin; 2) zjawiska "tradycyjnej lu.dcwej kUlltury ,bytowej", które z.a,chowały dę W pełni lub w zm:enionej i o innym znaczeniu formie; 3) relikty o charakterze zabobonów i wreszcie 4) wzajemny wpływ na siebie kultur ludowej i zawodowej (s. 161 i n.). Jak wynika z tvvierdzeń G. J. S.telmacha, najważniej,s,ze 's'taje się zawężenie przedmiotu etnografii tylko do badań tradycyjnych, empi'rycznych, przeżytkowych itp. form kultury i bytu. Swobodna dyskusja nauko'wa jest niewątpliwie dźwignią pCl3tępu nauki ra'dz:eckiej. Nie k.ażda jednak -dyE1kU'sjapr'zynosi korzyści. Dyskusja jest celowa tylko w tym wypadku, ,gdy ohie strony :prowadzą 'spór z prawidłowych metodollQgiocznie po'zycji. Nie moźna tego niestety ,powiedzieć o dyskusji na temat przedmiotu etnografii otwartej przez G. J. Stelmacha. Należy podkreślić, ź'e punkt widzenia G. J. StelmaiClłla w recenzowanym artykule n.a temat przedmio·tu etnografii nie jes-t oryginalny. Wśród mnóstwa C'k,reśleń rrze<:!mi'Otu etnCtgrMH przyjętych przez burżuazyjnych nauIko'wców nie'I:OŚlEdnie miej'Ece 'z.ajrr.uje ter:dencja traklowan'a etnografii jako nauki zajmującej się oI=i'sem i badaniami tylko tradycyjnych form bytu" przeżytków zjawisk lUlb za'cofanymi w r,ozwoju ludami, k,tór'e są poz'baw:l(me kul'iury "zawodowej" (wg vvyrażenia G. J. Stelmacha). Zrozum,iałe jest, źe ,radzi€>cki etnogr.a,f, jakim jest G. J. stelmach, nie 'solidaryLUje :się \\1I:rost z tego rcdzaju teoriami. A jednak przeciwstawia on narcdową (tr,dycyjną, empiryczną) 'kul·turę kulturze zawc<iowej, tj. tworzonej przez zawodowych architektów, kucharzy, artystów, kompozytorów itd. To I:rzec:wstawienie jes't 'z gruntu f.ał,szyvve. "Muzykę tworzy lud, a my, ar:yści, tylko ją aranżujemy" - ,!=orvviadałwielk.i rosyjski kompozytO'f M. 1. Glinka. Twórcami całej narodowej kultury są masy ludowe, 223 one tworzą ibezp<Jśrednio materialne i duchowe wartośd wykorzys'tywane przez najbardziej utalentowanych "zawodowców". Klasy panujClice przyS'wajająsoibie lepsze os:ą,gnięcia, lepsze dzieła ludowego geniuszu, przeciwstawiają swoją ideologię ideologii narod wej, l£,cz jedynym twórcą narodowej kultury ~ozcstaje za'ws,ze loud. T'Vv'ier'Cizić,że kuLtura narodowa jes't empiryczną, I:.rzecJ\\'stawiać ją "teoretycznie uwarunkowanej kulturze zawo<iowej" - oznacza "lać wodę na młyn zwolenników reakcyjnej teorii Naumana, który dovvooził, źe kulturę tworzą wyższe warstwy 51połeczeń'stwa, a szerokie masy 'społeczeń,stwa obniźają ją. W artykule G. J. Stelmacha fałszywe twierdzenia w dziwny sposób przeplatają się z pr.avvidłCtwymi k<Jnce'pcjami, zaczerpniętymi z prac krytykowanych pl'zez niego S. P. Tołstowa, P. li:. Ku.szniera, L. P. Potapowa i in. r,dzieckich etnCtgr.afów. Nikt nie przeczy, że etnografia nie jest w s't.anie objąć całokształtu współczesnej kultury i bytu narodów, źe etnograf powinien pozostawać w ścisłym kontatkcie z przedstawic,ielami innych dyscyplin history,cwych i szeroko wykorzystywać maleriał nauk specjalistycznych, bad'ających różne strony kultury. Nikt nie zaprzecza powszechnie przyjętej przez radzieckich etnografów tezie, że kolektyw - cały naród jest twórcą kultury narodowej. Nikt nie zaprzecza, źe w kulturze i bycie narodu zawsze trwają przeżytki róźnych okresów historycznych. Wobec tych prawd powszechnie zn.anych staje się niezrozumiałe, dlaczego autor wywala otw.arte drzwi i z takim zapałem opolemi.cznym do'W'Odzi prawdy ogólnie przyjętej. Kategoryczny sprzeciw budzi próba G. J. Stelmacha zawężenia, "okrojenia" etnc,grafi,cznych -cadań wspólcze'sno\Ści, ograniozenia jch do takich zagadnień, jak święta, tradycje, zabobony itp. Nie bad.aniami przeżytków ~choći to jest jednym z ważnych zadań naukowców), lecz badaniami ws}:ółcze"i1lej kultu'!y i bytu narodu radz iecikiego , ich formowan:a się i rozwoju, ich narodowej formy i socjalistycznej treści przyczynia się radziecki etnograf -do budowy komunirstycznego społeczeń'stwa. Artykuł G. J. Stelrr.acha, przeładowany cytatami, napisany jes't mgliście i wykrętnie. Na pierwszy rzut oka nie łatwo zrozumieć nawet podstawowe twierdzenia autora. Stelmach nie zgłębił nawet takich elementarnych dl.a etnografa pojęć, jak kultura i byt ("narodowa kultura w przedrewolulcyjnym okresie przeds,tawiała sobą w zasadzie byt", s. 161); zaprzecza. 'sobie, gdy twierdzi, że "nie cała kultura narodowa jest przedmiotem etnograf:i" (s. 157) i I:lLec.iwnie, wskazuje, źe tylko etnografia "bada zjawiska kultury narodowej w całokształcie" (s. 160 is. 164). Niezrozumlałe jest określenie pn:ecmictu etnografii, wynikające z założenia artykułu, jako badań nad "kultur.alno-bytową kolektywną twór·czością mas pracującyc~ tego lub innego nórodu na różnych eta'I:ach ich hilstorycznego rozwoju" (s. 164), gdyż autor, który wykreśla z 'przyjętego przez naukę radzieC'ltą zakrecsu etnografii c'adania etni<:zne, '1::adania narodowej spe1cyfiki kultury �224 oraz bytu i który zawęża ramyetnogra f"' 11,w końcu wbrew 225 sobie rozszerza riały;ponad-t'O Ikla'syfikuje pora'z materialnej (tY'PYdomos,tw, odzież). je znacznie, , ł giwałby na 'szczegółową analizę, Nieduży artYku,ł St~lmacha Dle,:~ U COTazrzadszych o,statnimi czasy, gdyby nie okazał S,lęprobą, zresztą ~ ą. z . , d badań tradycjonalsprowadzenia etnograficznych badan wspołczesnosCl o nych zjawisk kultury i bytu, ., Konstantmowlcz Dymitr Pierwszorzędne Posiada niektóre materiał zjawk,ka faktograficzny kultury zebrany i wydany przez D. K. Zelenina w pracy pt. Kob~ece ubiory głqwYUJ,schodnich Słowian (119216-192,7),a w 'zakresie techniki u,prawy ,roli _ w pracy pt. Ruskaja socha (19'07). W tej ostatniej pra,cy autor prześledził historię różnych t'orm tego narz~zi:a. szczegółowo objaśniając jego przezna,czenie i miejscowe nazwy. Nagromadzen.ie bogatego materiabu o tym mało znanym odcinku techniki gospodarki rolnej, a także dane lingwistyczne s,tawiają tę pra,cę o wiele wyżej od prac wydanych 'za granicą na ten temat. Ostatnimi laty D. K, Zelenin pracował nad słownikiem geograficznym terminów zaOipa-irzonychszlczegółowymi komenta·rzami etnograficznymi pt. Etnografo-geograficZJeskij słowar. l e n i n Dnia 31 sierpnia 1954 r, zmarł Z ed t AN ZSRR doktor etnografii, profesor ~:ir:e::;~~~a~~ił~;;:d::i:~:~~~~tr Konstantinowicz Zele~in., . " . dzierniku 1878 r, we WSI Lmk w pow, ,D. K. Zelenm uro.~Zlł, Sl~,W. ~;z1904 l' ukończył historyczno-filologiczny sarapulskim w guberml WI~C leJ., . o ~z m został delegowany do Akafakultet Uniwersy,tetu JUf]ewSklego, p ,Y k. 'k' F F Fortuna' 'al pod kierunkIem a aueml' ow . . demii Nauk, gdZie praco~" W 1915 l' obronił swoja dysertację na stopień t 'A A Sza'chmatowa. ' . b owa I ',' . " i 'słowianoznawstwa, po czym, zOls.tałwy rany magilstra Języka IosYJsklego. , d' wykładał w ciagu 10915tetu Peterburskiego, g, Zle . . U ' docentem mwer'sy· ..' d '.nh W l' 1916 został miano' , k 'kraJow S~I",lenk' . . q 1916 r. etnografię rosYJs ą l, t d - 'ę yka rosYJ'skiego a po obrolIlie dzwy-czaJnym ka' e ry J z , wany profesorem na '" t 'e' doktora (1917 r,) _ ta.. Uniwersytecie M'O's'klewsklffi na IS. o :In n dY'ser 'CJl na Ch k ' , Uniwersytetu w ar! OWle. profesurem zWY'czaJnym , ' a y członkiem korespondentem 25 D K Zelenm został mlanow n W 19 r, . " ł 'ę do Leningradu gdzie pra'cował bez AN ZSRR. W tym czasie przemos SI .. '.. '. ł racami d t tniej chwili w ln.'stytucie Etno.grafn l kleI owa p przerwy o os a .. U ' tetu Leningradzkiego. katedry etnograf11 mlWers~ Z l 'a ukształtowały się j,uż we Naukowe za,ilIlteresowa'ma, D. K. e enln , "oa e w okresie • , TY . 'egc- pra'ce drwKowane, :napl., n wczesnej młodoso. lerwsze J 'b. .. 'a'ckiej gdzie spędził dziet . kich doty,czą b. gu erna w, , I , studlOW umwersy ec , 'to.nl'e Z tego okre.su nalezy d' t dio ał n~ unlwersy """ . ciństwo, i Jurj€wa, g Zle s li'. W -a t' goworie ruskich krestjan .. t·' e pra'ce' Osobennos L w , wymiemc nas ępuJąc, " b." (1901) Prewodniki Kama i WJatka " ast' WJatskoJ gu ernH, , J jugo-wastoczn-tJ cz t '.'t t (1904) Welikoruskie naro~.' , , JurJ'ewskomu untWerSL e u, , .. oraz Po ' JUTJewu t , f.' " (1905), poza tym wielką 110sc ,, k k a+ieriat dlJa etno gra ~Jt nyje pnslowtJa a m.. '. h wy-d'awanych we Wjatce, Ttykulow w czasopIsmac t notatek, recenZJI, I a·' . opiśmie Istoriczeskij WiesRydze i Petersburgu, wychodzących w czas " zna,czenie pierwszy l 'o .' I ; I I :i 'CI o. Twórczość naukowa D. K. Zelenina była bardzo 'bogata. Opublikował on ponad 120 !książek i artykułów, nie Ucząc ipómniejszylch notatek i recenzji. Większa część jego prac ukaza'ła się 'w następujących czasopismach: "Ziwaja Starina", "Etnograficzeskoje O'bozrenije", "I'stoil'iczeskij Wiestn.ik", "Izwie_ stija Otdelenija Russkogo Jazyka i Słowestnosti". "Sowietsikaja Etnogr.afija", "Kra-jewedenie", poza tym w "Zapi'skach Towarzys'twa Geograficznego" w iClziale etnografii, w "Trudach lnstituta Etnografii AN 'ZSRR", "Izwiestijach AN ZSRR", w wydziale nauk .społecznych itd, Obok tego wiele artykułów D. K. ,Zelenina zos.tało opublikowanych w czasopismach za,granieznych: "Ar,chiv fUr Slaviis-che PhHologie", "Zeitschrift fur Slavische Philologie", .,Internationales Archiv fUr Ethnographie", "Ethnos" (Stokholm), .,Lud Słowiański" (Kraków), "SLavi:s'che Runds·chau", "Slavia" (Praha). Anastazja Kojdecka er. 'o " " S. A, WYSZNIElPOLSKIJ, iMirolwyje morskije c h o d s t w o (Oczerki), Moskwa 1953. 'o 'sudo- Rozprawa Wyszniepolskiego ma ,charakter pracy z dziedziny .geografii gospcdarczej, z wszystkimi, dla historyka kultury b.8rdzo i·stotnY'mi konsekwencjami.2alpowiadając w swoim tytule syntetyczne ujęcie całokształtu dziejów światowej żeglug.i morskiej daje ona w rzeczywistości obraz powstawania sieci wielkich ;mol'1s>kich dróg hand1owy;ch i rozwoju transportu morskiego wspókzesny'ch krajów kapitaIistyczn)\ch. Rozdział o żegLudze rosyjskiej i radzieckiej, zamieszczony na końcu rozprawy, został potraktowany w podobny :sposób. < nik" i in., ' K Z l nina ow pierwszym rzędzie należy Wśród dZIeł etnograficznych D, . l"6 ,e 1 e) Volkskunde która stanowi t RuSs~sche \Osts av~sc ~ , wymIemc !pracę <" , , k' . f'lolog"i ,; h;storii kuLtury. Praca . Encyklopedii slowwns .eJ t o,,· t jeden z omow , . k' kultury materialnej rosyjskiego na, 't '. "zym zbIOrem z za lesu , d d" ta Je', plerw_ .' h bł dów metodologicznych posiada o z.s rodu i mimo ·szeregu powaznyc ę ł w teJ' pracy własne spostrzet ś' kową Autor podsumowa . wielką w~r o'c na,u '. ' . ublikowane rękopisy i muzealne mateżenia posiadaną literaturę, me op ' puti •••• Koncentracja uwagi na geogra'ficzno-gOlspodarczYCh zagadnieni.alch tranS'portu morskiego krajów [kapitalistycznych nie pozwoliła autorowi na równomierne potraktowanie innych problemów mieszczących się w temacie, Pomin.ięte tu "Zostały zupełnieza,gadni-enia początków żeglugi morskiej i jej techniczn<J-konstruk1cy,jnego obrazu w naj wcześniejszym okresie nawet ,j 15 "Lud" t, XLIII �226 227 w kraja'ch objętych aktualnymi zainteresowaniami autora (historię żeglugi otwierają w rOZlprawie Wyszniepolskiego dopiero osiągnięcia starożytnych potęg morskich), a rozwój jej w dobie przedkapitalistycznej został przedstawiony ogólnikowo i pobieżnie. Hi'storyk kultury, poszukujący w pracy Wy'szniepolskiego materiałów do interesujący,ch go zagadnień, 'Zil1ajduje tu właśc.iwie jedynie znane z innych źródeł, popularnie ujęte inf.ormacje ogólne. Odnosi się to do obu rozdziałów Wlchodzących w raehubę: pierwszego - obrazującego rozwój morskich dróg handlowych i komunikacyjnych świata, i ostatniego - dotyczącego analogicznych zagadnień z terytorium obecnego Związku Rad .. Rozdział ostatni, w części odnoszący 'się do odleglejszej przeszłości, opiera się głównie na pracy M a w r o d i n a Naczało moriechodstwa na Rusi. Najwięk,sze zainteresowanie etnografa budzi ustęp o ludowych źród.łach. dotyczących źeglugi rosyjskiej, roz,poczyn.ający ootatni rozdział pracy. Omówił tu autor poszczególne etapy rozwojowe źeglugi rosyjskiej, zwraeając szczegóLną uwagę na stare i liczne szlaki morskie łąJczące Ruś KijowSką i Nowog.rodzką ze światem oraz znaczenie technicznych i nawigacyjnych uzdolnień rosyjskich ma6 ludowych dla powstania i ugruntowania się rosyj,skiej, a następnie ra'dzieck.iej siły morskiej. Tu właśnie uzys'kać można stosunkowo sporo jeżeli nie nowego, to 'w każdym ra'zie na nowo 'zinterpretowanego materiału porównawczego dla 'badań nad przeszłością ,słowiańskiej żeglugi morskiej (m. in. wz'bogacone -o przesłanki przyrodniczo-geo~ graficzne .i ekonomiczne dowody dawności i samodzielności rosyj's'kkh poczynań na morzach). Tadeusz CESKY UD, CSAV, R. 41, PRAHA i Folkloru, podkreślając, że najeży badać klasyczny, lecz również kla'sy rdbotniczej. j lk y o folklor muzyczny _ Oldfich S i r o vat k a ~apisał artykuł Za delnickou pisni na Oslavansku (z. 1, s. 4-11) na podstawie wyników ,badań i dośw;~dc. . 1953 ,.' .a zen poczymonych w, r. w terem e Roslcko.OslaYansko, przypominając, że grównym zada~lem In:stytutu Etncigrafii i Folkloru w Brnie jest systematyczne badanie tel enu Roslcko-Oslayansko (zamieszkanego przez rolni'ków i górników) c~le~ uzyskania wszec~stronne~? obrazu folklorystycznego w tym okręgu g~r~~zym. A~tor op~suJe techmKę oraz wyniki lbadań. ,Przytacza, niektóre PJesn~ ~o~kreslaJ~c, ze obok pieśni ludu -rolniczego uzyskano ,cenny mateI lał pIesm robotmczYlch, i kreśli hi'storię tych pieśni Na za'ko· . d. . k· t '" . ., . nczenle po ale wmos I me ouologIcZne, które uzyskano w czasie bada' . , n oraz opracowywa'l1Ja zebranego materiału. Tematem a,rtykułu Hanny L a u d O'W e j, Nowe vlastenectvi SOUbOTU ZK RDR Setuza z Usti nad Labe ( 1) , .. , . m z. ,Jest 'IH'zemkame 'Ilowych wartOSCIdo pracy artystycznej zespołu, ludowego pieśni i tańca W· " F 't' waj L d· . T . . ,czaSie e,,· lu u owej worczości Artystycznej w Brnie w 1-953 . d . leps h' 'b '. r. ,le nym z naJ.zyc l naj' ardzIe.1 charakterystYlcznych był występ pogranicznego 7~_ społu ludowego pieśni i tańc<b ZK RDR Setuza kt·, . -. ,Olego nowym dorobkiem ~racy ~rtysjycz~eJ b'yło stwor:enie nowych tal1cÓw obrazujących ,pracę po..zczegolnych zawodowo W tancach tych zespolili charakterystYlCZil1e cechy ludowe całego kraJ'u co d ł t' .. . .• .• .• . ' . ° a o worczoscl tego pogranicznego zespołu chalaktel .ogolnocz€'skl. Ze8poł ten wykazał zrozumienie swej roli na terenie pogranIcza. '. Detimat z~ Zorka D o 1 ~ 1 o v a ,w artykule Pokus o novy kroj v souboru ZK (z. l)'~I~UJe, w jaki sposób ZeSPÓł ZK Setuza próbował rozWlązac zaga,dmeme dostosowania nowego stroju do tańca W l cz" Z·· Ol 'ta· . " ese e gornLe. espo pOS Wił sobie za zadanie wy,tworzyć stroje, które harmonizo,:,,"ały?y ~ ~Il'undU'r~m gór~iczym. Autorka podkreśla trudnOŚCi, jakie poko~ac mUSiał zespoł, dodając na zakończenie, że zadanie tworzenia stroju w~ma~a eałego szeregu doświadczeń, a tego rodzaju problem nie da się rozWIązaC od razu. 1954. "Cesky Lid" założony w 1891 r., redag{)wany obecnie 'Przez Olgę Skalnikową, wydawany przez CzechosłowaCką Akademię Nauk CCSAV) wychodzi jako dwumiesięcznik. Czwa'rty ro'cznik "Ce'skiego 'Lidu" obejmuje artykuły poruszające szereg zaga'Ciniell , jak folklor kla'syczny i robotniczy, ludowe ;budownictwo oraz wytwórczość, hi,storię ludu czeskiego oraz jego stosunek do innych ludów słowiańskiich. W artY'kule K otazkam hudebni totkLoristiky {z. 1, s. 1-4), dotyczącym zagadnienia folkloru muzycznego, autor, Józef S t a n i s l a Y, wylicza bogactwa zbiorów pieśni ludowych zawartych w archiwach oraz wydanych w zbiorkach i uważa materiał ten za fundament czeskiej folklory'sty'ki muzycznej. Zdawało s.ię,że prÓiby ożywienia i zachowania ,pieśni ludowej były bezskuteczne, okazało się jednak, że nie ,było rezultatu u ludności wiejskiej, która niegdyś była twórcą klasycznego folkloru - nie zwrócono natomiast uwagi na klasę robotniczą, wśród której pieśń ta żyla. Autor podaje plan metodycznego ujęcia tego zagadnienia przez. Instytut Etnografii nie S~tuz~ o. Z zagadn~eniem pieśni ludowej ściśle łączy się zagadnienie tańca ludowego. W ZWIązku z rozwojem tańca ludowego konieczne J'e-st opracowan;e metod )e"o t ". .. no owama l oprac,ov.'sma zebranego materiału. Zagadnienie to omowlla Ol.ga S z e n t p a l o v a w artykule Methodologicke otazky lido veho tance (z. 1, s. 18-28). Autorka opisuje dwa systemy notowania tańc; ~.L:do,~ego przytaczając zapisy tańca wĘ'gierskiego i czeskiego. Omawia ,owmez prOjekt metodycznej kartoteki do notowania tańca ludowego opraCowany ~~'zez kol:ktyw OśrOdka Twórczości Ludo',,vej. Artykuł zao~trzony ;es1 w te"sty plesm tanecznyoh, nuty do pieśni, wzory kartotek oraz licz'1e otografie ilustrujące ludowe tańce wykonane przez węgierskie i czeskie zespoły ludowe. • ••• .' b " �229 228 z Artykuł Petiłtvrtni Vratislava V y c p a l k a (z. l, s. 29-32), czyli pięć czwa,rtych taktu pieśni taneczmej,zawiera opis tańca zwanego ,;petictvrtni". Autor opisał najpierw taneczną, a następnfe historyczną stronę tań;::a "petiCtvrtni" pl.'zyta,czając odpowiednią literaturę z zaik,rMu historii i biblio· grafii muzyki. Jaromir Je·c h, Tvurci priklad Josefa Stefana Kubina (z. 5). Arty· kuł napisany w ZJwiązku z dziewięćdziesiątą rocznicą urodzin Stefana Kubina cibejmuje chafalktery,stykę całoks·ztałtu pracy jubilata. Josef Stefan Ku tb i n, największy czeski zbieracz prozy ludQwej, aut,ol' licznych prac etnograf.iczlIly'ch, słowników, bajek, napisał z okazji swego jubHeus'zu a.rtykuł pt. Mój folklor (z. '5), w !którym mówi o s'woich pra'cach badawczych w d~iedzinie folkloru i dialektolGgii. zazna'cza on również co jest zwłasz;cza 'dla nas, w.ażne - że I()prócz kultury ludowej w Czechach 'ba.dał również język i kulturę duchową Czechów miesz;kającyc'h na Śląsku w powiede kłodzkim oraz strzeleckim. Fxantis-ek Van c i k, Novy z'ivot na Horsovhotynsku ve verSich druzstevniku (z. 15). Artykuł omawia zagadnienie twórczości poetycikiej robomików lIla Horsovhotynsku, która to twórlczość zrodziła się w czasie ich pracy i nie jest dotąd znana ani z występów arty'stycznych, ani z rOZigłośni 'Czy czasopi'sm. Autor przytacza przytkł.ady tego rodzaju twórczości wiejoskiej. W artykule O promenlivosti lidoveho, prozaickeho podćmi. Rozbor o Turcich lidojedech (z. '5) piszą o zmienności prozy w podaniach ~udowych Jaromir J e c h i Dagmar R y c h n o w a, podają rozbiór bajkiłudowej o turkach ludojada·ch, którą przedstaWiają w czterech wariantach notowanych w Gkresie trze,ch lat, a opowiadaną przez dwie wieśnia,ciki. Jifi H o l' a k, Hra "Zalman". Vynatek ze studie o stari naśich lidovYch. pisni (z. 5). Autor opisuje grę "Zalman", obejmującą pieśni i gry. W której OO2iał biorą chłOlPcy i dziewczęta.. Zgodnie z historycznym rozwojem społeczeństwa pieśni zespołowe są naj starszą poezją ludową· Zawa'rte w grze "Zalman" pieśni i widowiska miały powstać na Ukrainie i stąd przeniknąć do Polsiki, Czech, SłowaCji i na Morawy. Autor przypu'szcza, że przyszły te pieśni z pas·terzami wołoskimi. Jar-omir D o l e a l w artykule Prvni cesty Ludvika Kuby za slovanskou pisni, ve svetle jeho korespondence s Edvl(lrdem Jelin"-em (z. l,' s. 33-'3.7) opisuje na podstawie korespondencji Ludwika Kuby, znalezionej w Literackim Arohivum Muzeum Narodowego w Pradze, początek działalności Ludwika Kuby (autora dzieta Slovanstvo we swych spevech) i trudności, z jakimi musiał walczyć dążąc do !wytkniętego celu. Ludwik B a r a n napilsał adykuł z okazji 'sześćdziesiątego roku życia prof. Karola .Plicka. Karol Plicek, nauczyciel oraz muzyk i teoretyk muzyki, zajmował się gorliwie czeskim folklorem muzycznym. Zebrał on 40000 tekstów pieśni ludowy,ch wraz z melodiami sto'sując metodę syntetyczną· z Juri V y s lou i l w artykule Hynek Bim (z 2) w z.wiązku z osiemdziesiątą rGcznicą urGdzin tego pisarza i zbieracza pieśni ludowych podaje studium o jego życiu i działalności. Vilem P l' a Z a k w ZWiąz1kJu z osiemdziesiątą rocznką urodzin J. F. Svobody, wybitnegoC'leskiego muzeologa, badacza, etnografa i badacza archiwum, redaktora i pracownika regionalnego, napisał artykuł pt. Vspominame na J. Swobodu (z. 2). Autor przytac,za tu najważniejsze zasady robocze, którymi tposługiwałsię w swojej pralcy F. Svoboda. Frantisek B o n u IS opisuje rozwój twórczości ludowej na Hanel1a podstawie spostrzeżeń poczynionych w czasie krajowych obchodów dożynkowych w Namesti .pod Ołomuńcem, Igdzie wykonano pieśni i tańce 1udo'we hanackie. Otokar N a h o d i l w a·rtykule Sedmdesatiny zaslouzileho badatele prof. dr Otokara Pertolda ('Z. 3) mówi o życiu i działalności tego orientaUsty, historyka religii, etnQgrafa, antropo1oga i podróżnika. Twórczość ludowych autorów, ważną dziedzinę artystycznej twórczo~ci ludowej, opracował Pavel Va v r u c h w artykule Tvorba lidovych auroro (z. 6). Omówił on całoksztaU za·gadnienia 'twórczości autorów ludowych w okresie po 1945 r. Vera H a s a 10 v a w obszernym studiUm Cesky lid a narodopis v dile Mikol.ase Alse (z. l, 2, 3, 14, '6) opisuje życie i całOkształt twórczości mala't'skiej M~kołaja Aleśa, podkreślając zwłaszcza wartość jego pracy dla etinogrMii 'c'zesikiej. Jego obrazy zamieszczone w zeszytach tego rocznika posłużyły do przedstawienia c'zytelnikom życia ludu czeskiego, dając równocześnie możność :poznania jego twórc:z,ośd. KaTol Vet l e rl i ZdeiJ:ka J eH n ik o va zaznajamIają czytelników w swym artykule Ukoly a vyhledovy plan brnenskeho Kabinetu pro etnografii a folkloristiku z zadaniami i projektem plantU praocy :Instytutu Etnografii i Folkloru w /,Brnie. Z oikaizji 70roku życia 'prof. uniw. dr J. Ho.raka Julius D o Ja tIlsk y napisał artykuł Ipt. Prof. Jifi Horak ućitel dejin slovenskych literatur. Pro.f. J. Horak poświęcił życie swe pracy nad zagadnieniem kultury ludu czeskiego i tradycji słowiańskiej. Jaroslav Kra m li l' i k w pracy O poznani dejin ceskeho lidu (z. 2) zwraca uwa,gę 'czytelni!ka na fakt istnienia opracowań etnograficznych dotyczących życia, i kUltUTYludrlQści wiej,skiej, przeważnie 'tyLko z XIX i częściowo XX w., i to nie naświetlonych od strony hrstorycznej - oraz na prawie zupełny brak opracowań z okresów starszych, j.ak również brak chronologicznego datowania, AUltGrpodkreśla waTtość historycznego a,spektu, .laki powinien cecill()wać materiał etnograiiJCzny. W obszernym artykule Antonina V Gr l i c k i e g o pt. Ze zivota Antonina Nyvlta~Rychetskeho autor zaznajamia vudce selskeho povstani na'S z czołowym uczestnikiem roku 1775 (z. 3, 4, .5,) i !Wodzem chłopskiego po- �230 231 wstania w 177'5 r., które miało na celu u wolnienie chłopa z ucisku feudalnego. O życiu uczestników tego powstania dokumenty his-toryczne dają skąpe informacje; historia bowiem burżuazyjna niechętnie wSipominała o ludziach, którzy wa.1czyli o wyzwolenie ludu czeskiego. Z tego 'też powodu artykuł A. Vorlickiego, który :pierwszy zajął się dokładnym badaniem życia A. Vyvlte-Rychetskiego, ma ważne znaczenie. Vera O l i v o va, Prosinec 1920 ve ved:ch pł'oletafskych basniku (z. 6). Autorkalopisuje bogaty zbiór utworów poetyckich, które powstały w okresie prześladowań i aresztcrwań działaczy proletariatu po zajściach grudniowj"Ch w 1920 r. J·ako przyczynek do ,historii 'przemarszu wojska Suworowa przez Czechy w latach 1798-1800 napi'sał C. A m o l' t artykuł o rosyjskkh żołnierzach we wspomnieniach ludu czeskiego (z. 5). - Przyczynek do historii wzajemnych stosunków czesko-ukraińskich napisał Jil'i H o l' fi k według pracy F. Rehora, który położył wiele zasług na polu opracowań etnograficznych, zwłaszcza dotyczących kultury ukraińskiego ludu zamieszkującego byłą Galicję. Na podstawie materiałów doty'czących osiedli rosyjskich napisał mIody uczony rosyjski M. W. W i t o wipracę pt. O klasifikacji sider. Ważne zagadnienie Z1Wiązanez p()lwstarwaniem elementów kapitalizmu w okresie feudalizmu, wykorzystanie w XVI-XVU w. wolnych sił najemnych w róŻinych gałęziaich wytwórczości opisał Miroslav J a l' os w artykule K otri.zce namezdni prace v ćeskern hornictvi w XVI stoleti (z. 2), na podstawie sytuacji w jednej z najważniejszych dziedzin czeskiej wytwórcwści przemysłowej, w kutnohonskim górnictwie, "'I dru,giej połowie XVI w. Vaclav Ś o l c, O voroplavbe i vorafich (z. 3). Autor podaje we 'Ws,tępie historię spławu, który pClcząwszy od połowy dziesiątego wieku aż do wprowadzenia komunikacji kolejowej oraz -tran,sportu autami ciężaTowymi Ibył jedyną możliwością taniego 'trans,portu, zwłaszcza drzewa IW ikłodach z nieprzebytych lasów południowych Czech do ośrodków przemysłowych. Następnie daje Qpi>s technologii 'SiPławiania, opemjąc terminami używanymi przez flis.aków w ostatnim stuleciu. Opi.suje również ubiór flisaków, ems 'Sij)ławiania oraz sposób rzarobkowania w zimie. Jako przyczynek do -studiUm ludowych środków transportowY1clh napisał Ludwik B a l' a n artykuł Krkonosske krusne. Krusne służą do piesz..ego tr.a'll'sportu na plecach i znane są, według podania ustnego w Karkonoszach, już więcej niż 150 lat. Olga pt. Pfispevek k poznani nekterych opisuje \vylwórczość drwali na Zd'arsku, w górzystej okolicy wyżyny czesko-morawskiei, oraz ich ciężkie warunki socjalne i materialne w okresie l republiki. Ivan B o l' k o v s k y omawia w 2rtykule Obytne stavby slovanske technik S k a l n i k o v -a w artykule dfevafske prace na 2d'arsku archeologickych objevech (z. 2)nowo odkryte budowle Słowian ws.chodnich i zachodnich: a) w ZSSR odkryte w lataah 1928-1933 (podkreśla fakt, że Słowianie w X-XI w. w budowaniu ulic i urządzeń wodociągowych przewyższają ówczesne ludy Europy zachodniej); b) w .Polsce __ odkryte w związku z badaniami nad powstaniem państwa polskiego oraz c) Czechów - odkryte IWczasie ostatnich 'badań prowadzony'ch w Czechach. Zagadnienie _czeskiego budownictwa ludowego poru'sza Emanuel B a l fi s w a-rtykule Theoreticky a prakticky vyznam studia lidovych staveb {z. 4). Autor omawia historię badań arohitektury ludowej i podkreśla konieczność współpracy w tej dziedzinie między historykami sztuki, etnografami i architektami. Uwzględnia również 'sposób ż)'cia na wsi i kulturę ludową oraz przemiany 'socjalno-ekonomilczne zachodzące w obecnej wsi. Jaroslav Va j d i s wadykule Nektere zasady tvorby na vesnici (z. 4) daje api'S ludowego budownictwa ,czeskiego rpocząws'zy od budynków gUnianych i drewnianych do kamiennych i mlliI'o'wanych. Emanuel B a l a s i ¥1adimir K ,li ma. VeSnicke stavby v okrese 'Votickem (z. 4). Artykuł obejmuje przegląd współczesnego stanu budynków wiejskich ze s2iczególnYm 'llwz,ględnieniem naj starszych do1tąd z:aJchowanych budynków. Artykuł oprac-owany został na pod-stawie badań nad architekturą ludową w 195e r. których brano pod IUwagę sta-re, ginące j'.lŻ budynki ludowe j najbardziej godne uwagi poligonalne s10doły. Dobrze przemyślana konstrukcja budowy tydh stodół świadczy o dojrzałości rzemiosła ciesielskiego na ziemia'ch czeskich już w XViII IW. Josef Sc h e y b a l, O otazkach studia lidoveho nabytku. Atlas lidoveho nabytku (z. ,3). Autor mówi o konieczności opracowania zagadnienia me_ blanstwa, następnie daje projekt podawania wyników tych opracowań w atlasie czeskiego, morawskiego i ,śląskiego meblavstwa w poszczególnych tomach lub zeszytach, z których każdy obejmowałby materiał zebrany w oznacz.onym regionie etnograficznym. Zadaniem alia-slUmeblaTstwa ludowego byIoby: a) pokazanie bogactwa form i dekoracji, które !Cechują meblarsbwo czeskie, b) naŚ'Wietlanie nie opmcowanego dotąd zagadnienia tY'Pów mebli ludowych, e) omówienie rozwoju mebli ludowych, iah form oraz odchyleń regionalnych. Autor wyraża przekonanie, że praca ta znalazłaby na pewno za'interesowanie nie tylko w kraju, lecz i zagranicą. Vladimir S c h e u f l e l' w artylkule O vyznamu stud:a remesel pro poznani kultury naseho Udu (z. 2) podaje krótki zarys historii rzemiosła od zarania cywilizalcji aż do dnia dzisiejoszego podkreślając wpływ rzemiosła na życie i kulturę ludu. v novych ,l w • Maria L fi b k c va i Ladisla v L a b e k poruse;aj ą w artykule pt. (z. 2.) na wstępie ,problem powstania artystycznej wytw6rczości ludowej, po czym opisują genezę chust pilzneńskich, ich techniczną i stylisItyczną stronę wykonania oraz :podają przegląd nazwisk najważniej.szych hafciarek. Plznenske ." pleny �2J2 233 W związku z wystawą bułgarskiej sl1tuki ludowej, która odbyła SIEi' w Pradze na prośbę redakcji "Ceskego Lidu", napisała bułgarska etnografika Maria Wei e wa .artykuł Q bułgars·kiej wytwó"oczości .Ludowej. Hana H y n k o w fi pisze o folklorystyczny,ch badaniadh w Albanii na podstawie sprawozdania z <lIbańskiego czasopisma InstytU'tu Nauk 'w Tiranie, "Buletin per shkencat shoqerore" t .2: 1953, s. 80-81. Uwagi na temat przed,s'tawień teatralnych i filmowych, których fabuły oparte są na życiu ludu, zawarte są "Ceskim Lidzie" w dwóch wnikliwych recenzjach: iI. K ,r o va k a, Barevny s!ovensky film "Rodna zem" i tegoż autora Nasi furianti w Narodnim Divad!e (przedstawia obraz wiejskiego życia czeskiego). W dziale literatury i 'bibliogmfii ,czytelnicy znajdują recenzje i wiadomości dotyczące nowych wydawnictw czeskich, .radzieckich, niemieckich i polskich, l1wiązanyah z zagadnieniami etnografii i etnologii. Podkreślić należy zamieszczenie w czasopiśmie "Cesky Lid" bog.atego materiału ilustra'cyjnego barwnego oraz fotografii jedno- i wielobarwnych. Emilia Fischerowa "ZEI':DSCHRIFT FUR OSTF'0RJSCHUNG. LANDER UND VOLKER OSTIJICHEN :MLTTEiLEUlROPA", R. 1!!54, z. 1. Marburg. 1M. Czasopismo "Zeiotschrift fiir OsHorschung" wychodzi w Zachodnich Niemczech od roku 1~~2 i jest organem prasowym Rady Naukowej im. J. G. Herdera. Redakcja (Hermann Aubin,Erich Keyser, Her:bert Schlenger) zgrupowa.ła wokół czasopisma szereg uczony.ch naj różnorodniejszych dziedzin nauki (hi'storil polity1cznej, gospo.darczej, sztuki, arahitektury, muzykologii, archeologii i in.) biorąc za podstawę lokalizację przestrzenną ich zainteresowań, ograniczoną do regionów wschodnich Europy środkowej. Terminem "Lander im ostlichen Mitteleuropa" obejmuje się przede wszystkim ziemie, do których rościły so'bie pretensje hHlerowskie Niemcy. Historyk, etnograf, a szczególnie badacz zajmują.cy się problematyką Ziem Odzyskanych znajdzie w tym czasopiśmie wiele nowych i cie'ka'wych danych, których interpretacja przez naukę zachodnioniemieoką wymaga 'stałego dementowania ze strony naszych badaczy. Rocznik 3, zeszyt 1 niniejszego czasDpisma nie odbiega swym ukla'dem od numerów poprzednLch. Po dziale roz:praw następują sprawozdania z badań, doniesienia i bogaty dział omówień, r.oZJpada,jący się na zbiorowe (dotyczące jakiegoś zagadnienia w świetle literatury) i jednostkowe (recenzje). Całość zamyka zestawienie literatury dotyczącej Śląska za rok 1953 (15 s. bibliografii). W dziale 'pierwszym mamy 4 rozprawy. Erich Wei s e w artykule o tematyce historycznej zatytułowanym Pod.stawy państwowoprawne drug'~ego pokoju t01'uńskiego i granice jego mocy pl"awnej na'świetla w 'specyficzn;y sposób stosunki między Polską a Zakonem Krzyżackim. Autor obala pogląd na s-tosunek mistrza ZakoDtU <lo króla polskiego jako na stosunek lenny. Argumentacji dla swoich sformułowań doszu'kuje .się między innymi w pracach hi'storykÓ'w polskich (Kutrzeby, Vetulaniego, Pociechy). Za pomocą swoistej interpretacji terminów regnum i corona Polon:ae do.chodzi autor do wniosku, j·ż inkorporacja Prus do Polski nigdy nie miała miejosca inkor,porowaoilebyły tylko ziemie podległe Zakonowi. E. L e n d l w artykule pt. Zm~any k'l'ajobrazu kulturowego w regiont:1ch wschodnic1J, Europy Srodkowej W dobie współczesnej wy,chodzi od kon'cepcji krajobrazu kulturowego nie definiując tego()pojęcia, ·co w dal'szych częściach artykułu pozwala na, szereg 'dowolnych interpretacji. Na marginesie 'warto zaznaczyć, iż pojęcia krajobrazu kultur,owego, naturalnego i wariant trzeci - pojęc,ie krajobrazu historycznego, warto byłoby poddać gŁębszej analizie ze względu na ich wieloznaczność i małą precyzję, kryjącą pod nowoczesną postacią zdyskredytowane w nauce ujęcia idealistyczne. Mówiąc o rozwoju ,krajobrazu kulturowego aU'tor wymienia jako czynniki tego rozwoju zróżnicowane formy ,prawne, doświadczenia w dziedzinie tedhniki i życia ,gospodarczego oraz różnice postaw ,psych~cznych ludzi tworzących na danym terenie kulturę. Miernikiem intensyfikacji krajobrazuk!ulturowego je'sit dla, autora narastanie warstwy ludzi związanych z ziemią i coraz mocniejsze wiązanie się tej grupy z określonym terenem. E. L e n d l o'<lcina ,się od koncepcji determin-illmu geograficznego, zajmując stanowi'sJw, które można by nazwać antropogeogr8Jfiicznym, i upatrując główne czynniki rozwoju rw działalności ludzkiej, w energii przekształcającej krajobraz naturalny w kulturowy (autor nie wyróżnia pojęcia krajobrazu hi'storycznego). W świetle takiego stanowisika I~rzy wyżej przytoczonym ujęciu czynników rozwojU' i miernika intensyfikacji krajobrazu kulturowego) przeprowadzony podział Europy pozwala s,charakteryzować Euro.pę wschodnią i środkoWQwschodnią w sposób ogólnikowy i - wyrażając się oględnie przynajmniej problematyczny. Zdaniem autora, Europa wschodnia nie zna struktury ,krajobrazu kulturowego Zachodu. Krajobra'z kulturowy ws'Chodni odznacza się wyspowością osadnictwa. brakiem połączeń komunikacyjnych między ośrodkami starego i nowego osadnictwa, oraz ogólnie biorąc, nii:s'zym ,stopniem intensyfikacji. W tej o'statniej dziedzinie w dobie współczesnej mimo r,ozwoju innych dziedzin w zakresie wiązania ludzi z ziemią widzimy regTes. Bez bliż,sze,go uzasadnienia, w oparciu jedynie o autorytet H. Hassinger.a l, upatruje autor w Europie zachodniejsamod'zielny twór geograficzny, odrębny od Europy środokowowscho.dniej. Wiele trudności nasunęło 'H. H a s s i n g e r: Das geographische Wesen Mitteleuropas. Mitteilungen der' geographischen Gesellschaft 1917: t e n ż e: Geographische Grundlagen der Geschichte, Freiburg 1953. !. �235 234 określenie granic Europy środkowowschO'C!n.iej, a jeszcze więcej ustalenie granicy między częścią zachodnią i wschodnią w ramach poprzednieg0 podziału. Autorowi nasuwały 'się dwa sposoby podziału uwzględniające: a) przecięcie linią podziału od Gdań'ska 'przez Pressburg do Fiume, b) miejscezamieszkania plemion starogermań&kich. Granica ta - zdaniem autora - przesunięta zo'stała przez osiągnięcia naj młodszej przeszłości, a "żelazna kurtyna" p<Jgłębiła różnice między dwoma częściami Europy środkowej. Przez pojęcie "ostliches Mitteleuropa" rozumie w końcu autor obszar leżący między Morzem Bałtyckim na północy, Dunajem na południu, na 'wschodzie ograniczony Bugiem i starą granicą prusko-litewską. Roz'ważania autora nie mają za podstawę dociekań historycznych, nie opierają się na pracach typu hist<Jr)'1cznego, jednak ucieka się on do materiału dowodowego, jakiego dla przeprowadzonego podziału EUTopy może dostarczyć retrogresja historyczna. W świetle tej retrogresji Europa środkowa jest terenem ścierania się wpływów wschodnich i zachodni'ch, o różnym nasileniu w poszczególnych okresach hi'storycznych. Autor widzi ,cztery okresy: pierwszy od roku 900 n. e. do XV w. charakteryzuje rozszerzanie się osadniJcitwa na Wschodzie oraz reoepcja form prawny,ch i goslpodarczych umożliwiających intensyfikację gospodarczą na Zachodzie. Działalność osadnicza miała charakter raczej spontaniczny, nie wszędzie więc 'Przyjęły się postępowe formy rolnictwa w ,wielu regionach pozostały formy af'chaicznego nomadYZJmu. W drugim okresie, trwającym do XiI:X w., 'li -schyłku XV~I w. zaczyna się planowe -osadnictwo miej-skie organizowane na wzór zachodni oraz wkraczają nowe formy rolnidwa (ulepszona trójpolóW1ka, nowe kultury} .i budownictma (szczególnie O'bronnego). W tym s,amym kierunku idą zmiany 'W trzecim okresie, tm. w XIiX w. W tym też ol<resie Etw:opa śr,odkowowschodnia najwięcej zawdzięcza wpływom niemieckim (wprowadzenie płodozmianu, uprawy chemicznej, zanikanie ugoru). Czwarty okres obejmuje wojny i O'kres międzywojenny. W okresie międzywojennym dzięki zmianom 'struktury agrarnej, rozbudowie przemysłu i 'zmianom -struktury zawodowej Europa środkowa zbliżyła się i upodobniła do Za!chodu. Po I'I wojnie światowej cała EurclPa środkowa znalazła się w strefie oddziaływania wpływów ws!chodnich. Pociągnęło to za sO'bą ogromne zmiany krajobrazu kulturaweg<o. Po stwierdzeniu, iż reforma rolna miała ogromne znaczenie np. zmiany w ukł,adzie grunt<orwym, kształtach zagród, rodzajach zabudowań), autor wyraia sąd, iż nie jesteśmy w 'stanie ocenić wyników, jakie dały te przeobrażenia dla rolnictwa. Charakterystyczne jest to uchylanie się od oceny, jakkolwiek w innych miejscach pracy ,oceny są aż nalby1; drobiazgowe. Zainteresowania autora nie skupiają 'się bynajmniej na całym obszarze Europy środkowej, a <iotyczą przeważnie, jak się wyraża sam autor, "deutscher Bewohnerschaft berau:bten SiedlungSigebieten" (s. 37). Jakie zmiany widzi E. Lendl na tych terenach? W pierwszym rzędzie zmiany gionów upadek ref?rmy. - '. osadnictwa: ziemie 'będące w zasięgu wpływów niemieckich z reprzemysłowych przeksztatciły 'się w pastwiska,co znamionuje rolnictwa (szczególnie tereny nadgraniczne). Czyżby to była ocena ~O~~j? Narzucające ,się jednak z 'Całą bezwzględnością i'nne fakty umemozllwIa]ą podobną o,cenę znnian w ,przemyśle. W -całej Europie środkowO'wsClhodniej industrializacja poczyniła wielkie postępy. Autor wyraża się z a~robatą nie tylko o takich osiągnięcia{:h, jak Nowa Huta, ,Dun,apentele (nIedaleko Budapesztu) czy FUrstenberg (nad Odrą, NRD.), ale nawet ? odbudowie "minimalnych zniszczeń wojennych" w przemyśle Dolnego Sląska. Wśród dalszych zmian dostrzega autor zmiany rw strukturze zawodowej i ,,:,y.znaniowej ludności. Oznacza to - jegoZJdaniem - <umocnienie pozycji kOSCl?ła prawosławnego na wschodzie i na poł'Udniu a ",spychanie kościoła ka'tollckiego i ewangeliJckieg,o w życie katakumb". Dostrzega także upadek kla-syśredniej (mieszczaństwa) w ZJwiązku ze zmianami struktury społeczno-gos'Podarczej,eliminującej inicjatywę prywatną: "handel w myśl doktryny wschodniej ,skazany na wym,arcie". Kłamliwie informuje autor, iż wszystkie pomniki przeszłości niemieckiej, świadczące o 'Powiązaniu z Zachodem, a wśród tego 6'0.00 zabytków gotyku i ibaroku, mają być w najbliższych latach zlikwidowane na terenie Polski (s. 3e). Powyższe 'stwierdzenia są tak 'wymowne dla każdeg<o, nie tylko nau'kowca, ale przeciętnego obywatela na'szego kraju, że ocena ich tu jes1t bezcelO'wa. Na uwagę zasługuje jedynie funkcja, rola tego typu artykułów. Kursują <one na Zachodzie jako podstawowe źródło kłamlirwych informacji o Ziemiach Odzyskanych, w szacie pozornie naukowej, <uma,cnianej przez propagandę. Opierając się od strony metodologicznej na pods'tawie pojęć nie uściślonych, jak ,pojęcie 1crajobrazu kulturowego w ujęciu ahistor)'1cznym, umożliwiają ogólnikowe -opisy, pozwaiają na 'swoistą interpretację szeregu faktów. Niniejszy artykuł jesit przykładem typowym dla tych metod nauiJd zachodnioniemieckiej. Co przeciwstawiamy tym pracom pretendującym do zobra,zow_ania przemian kulturowych na Ziemiach Odzyskanych? Artykuł następny W. S a l m e n a Znaczenie Norymbergi dla życ'i:c. muzycznego Europy ś7'Odkowowschodniej w XV i XVI wieku jest pracą 'specjalistyczną, rozpatrującą życie muzy-czne Norymbergi jako centrum średniowiecznej kultury muzycznej. Omawia on znaczenie Norymbergi jako ogni-ska sku,piającego przybyszów z całego Sląska i Europy wschodniej. Zdaniem autora 'było to poważne centrum życia muzycznego, ale i poważny ośrodek gospodarczy, przez który rozprzestrzeniała 'się kultura za,chodnia. Ostatni artykuł H. G. F l' a n z a, Studia nad budownictwem XVII i XVIII wieku w Czechach o'dnosi się do budownictwa kla-sztornego, kościelnego i zamkowego, ze sZlczegó1nym omówieniem postaci dwóch budoWiIliczych tego okresu: Ch. Dientzenhofera i J. B. Mathey3-. Po artykułach następują dwa interesujące spra1woZ<!ania z badań W. �236 237 ~ K l a w i t e r a O poczqtkach czasopiśmiennictwa s c h e nk a Dane statystyczme o przesiedlanych światowej niemieckich grupach ślqskiego w czasie i T. B i e rdrugiiej wojny narodowych. W dziale recenzji figurują prace polskie M. P l e z i Greckie i łacińskie źródm do najstarszych dziejów Słowian i nowe wydanie kroniki Thietmar<? przez M. Z. J e d 1 i.c k i e g o. Bibliografia dotycząca Śląska za 195'3 r. zawiera2\34 pozycje z literatury po1."kiej, czeskiej i niemieckiej. Poza działami og&lnymi opracowano rolnictwo, osadnictwo, etnografię, historię, historię poszczególnych miejscowości, nauki społeczne, zagadnienia kulturalno-oświatowe, sprawy kośdoła, języka i literatury. "Zeitschrift fur Ostforschung" ze względu na rodzaj problematyki hi'storycz:nej i 'wS1pÓł1c:resnej, ważnej dla badacza po'lskiej kultury, oraz sposób jej opracowywania, właściwy dla przerostów nacjonaHstycznych n.auki niemieckiej okresu międzywojennego, zasługuje na stałe, sys'tematynne omawianie krytyczne ze 'strony wielu zainteresowanych tą problematY'ką dys.cy.plin. . Maria Trawińska-Kwaśnie'wska "DEUTSCHES JAHRBUCH FUR VOLKJSKUNIDE" R. 1: 1S5!5, z. 1 i 2, ol1gan I[1stytutu Etnogra,fii Niemieckiej Akademii Nauk, ini'cjujący wydawn1ictwa periodyczne tegoż 'Ins'tytutu, zasługuje na szczególną uwagę. Przełom jaki się dokonuje w etnograNi niemieckiej, oraz program przebudowy tej dys'cypliny omówiony na Kongresie w 1003 r. znajdują tu !Swoją pełną dokumentację. Na podstawie przedmowy reda'kcji, licznych sprawoZidań i doboru tematyki artykułów można ,prześledzić zainteresowsnia u'czonych niemieckich rozwój ich metod badawczych, telchnik pracy i wytyczne etnografii niemieckiej na prz~szłQ.ść. Rozważania nad tymis'PralWami nasuwają szereg analogii do .sytuacji w innych krajach, sytuacji :bynajmn~ej IlIie o charakterze przypadkowym. Przełom w naukach humanistyczny'ch i ujęcie etnografii jako nauki historycznej dokonują się w tych kraj'ach w oparciu o różne tradycje w sposób specyficzny, ale i nas'uwający uwagi o niewątpliwych prawidłowościach. Sprawozdawczy charakter niniejszej recenzj'i j€lSt umotywowany dążeniem do zobraZiowania rw miarę możliwości peŁnego tego przełomu, jaki obecnie przeżywa etnografia niemiecka. W 1953 r., w d,niach od 4 do 6 sierpnia, odbył się Kongres Etnograficzny Niemieckiej Akademii Nauk w BerliJnie, z udziałem licznych etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Niemieckiej Republiki Federalnej i Czechosłowacji. Wśród 20 wygłoszonych referatów referatem zasadniczym, zawierającym podsumowanie dotychczas'owej działalności etnografów i prQgram, był referat prof. W. S t e i n i t z a. Proca etnograficzna w Niremieckiej RepubUce Demokratycz'nej. Na wstępie referent zaznaczył, iiż .p.race etnogra- iiczne w NRD mają za ,sobą przeszłość dopiero dwuletnią, gdyż dopiero dwa .Lata temu podjęto prace etnograficzne, tak s!kornpromitowane w poprzednim okresie przez ra.s~zm. Powyższy stan wysuwa, jako ,podstawowe zadanie ·TehabilJitację niemieckich badańetnagraficznych. Referent podał przegląd hist<Jrii etnogr<'iii niemieck'iej, ujęty w r<imy trzech ckresów, z wykazaniem nurtu ,postępowego i reakcyjnego. Odcinając Isię od nazistowskich ujęć H. Nauman.a·,podkreślono wpływ 'Pozytywny dwóch niedawno zmarłych badaczy: A. Spamer.a i J. Meiera. W części programowej referent wysunął problemy wynajdywania wszelkich tradycji !postępowy,ch, demokratyczno-wolnościowych w dziedZlinie sztuki ludowej, które ,były w dotychcza:sowych badaniach zaniedbane, oraz ścisłego wiązania ich z życiem kulturalnym mas pracujących, szczególnie przez po:dejmowaruiez,adańbadawczych, odp'owiadających potrzebom zespoŁów amatomkicih i nowemu życiu kulturalno-oświatowemu. Podkreślił potrzebę podejmowania badań nad :strojem ludowym, meblarstwem, formami gospodarki i narzędzi,ami pracy. Wśród zagadnień Qgólnoteoretycznych porulszył :sprawę przedmiotu etnografii ,tpQjęcia ,Ilud,") oraz 'spraw'ę l~cyfic2ll1ą dla nau'ki niemieclciej stosunku pojęć V'olkerkunide i Vol'klskuulde. Referent stanął na stanowisku marks~:sltoWlskim, liż przedmiotem badań etnografa jest kultura duchowa l materialna mas ,pracującYClh. To stanowisko referenta nie wykluczyło współpr,acy z uczonymi NiRiF, choć w.dalszej części referatu odniósł się z dez'J:prohatą ·do zachodnioniemieckich badań nazywanych V'olkskunde der Heimatvertriebenen, podejmowanY'ch ze w~lędów poliitycznych, wzbudza. jących nienawiść międzynarodową, rozbij.ających przyjacielis'ką 'współpracę między narodem niemieckim a narodami poIskrm, czechosłowackim i radzieckim. W referatach i sprawozdaniach uzupełniają,cych szereg referentów wskazywało na możliwości w.iązania etnQgrafii :z praktyką społeczną; wśród referatów .specjalistycznych przew,ażała tematyka folkIOll·J~styczna. Na Kongresie palstanowiono założyć czasO[:>i'smoetnogra.ii,czne "Deuts,ches Jahrbuch fUr VQlkskunde", organ IIn:stytutu oparty o k'rąg współpracowników i czyteln1ików z całych Niemiec, dostępny dla uCZionych innych krajów, o roli pośrerlnika między Zachodem i WIschodem, gdzie szczególnie w Związku Radzieckim i krajach Demokracji Ludowych - są wysoko rozwinięte metody pracy badawczej. Rocznik I tego cZaJsopi:sma{1955) :informuje na's o pracach Instytutu Etnogra1fii. W wyniku programowego referatu prof. W. Steinitza i dyskusji ;kongresowych 'Podjęto w lin1stytucie prace w !Sześciu k:erunkach: 1. Kontynuacja prac J. Meie'ra w dziedzinie magii (formuły przysiąg). 2. Opracowanie zagadl1lienia tradycji demokratycznyCh w ipieśni, podaniu, bajce, przysłowiach i sztuce ludowej. 3. S)'\Stematyczne badania na.d kulturą materialną, a 'szczegó1nde nad dziedZliną rolnictwa. W ramy tej problematyki wchodzi Niemiecki �239. 238 Atla,s Etnograficzny. 4. Badania nad kulturą robotn~czą (Arbeiter- Volkskumie) - 'kręgiem zagadnień niezwykle aktualnym, jednak nie opracowanym metodol>Qgicznie. Specjalna uwaga poświęcona będzie monQgrafiom zawodowym (górnicy - Drezno). 5. Badania histor.ii etnografii, wyŁawiaU'ie niemieckich tradycji demokratycznych. 6. WlJ:ączenie 'planu 'badawczego og,raniczonej terenowo ,placóW1kibadawczej, jaką jest Wossidlo-Forschungs_ stelle-Rost>Qck. Ramy przedtstawi'onego programu :badawczego stały się trzonem problematyki c:za:sopisma "Deutsches Jahrbuch fUr Vol'klskunde", wokół którego slwpiłymę uzupełniają.ce arty'kuły uczonych z kra1jów ościennych. Roltl pośrednika między uczonymi claisOlpismo spełnia przez ,podawanie bibliografii i <l'pcracowań!Stanu badań od 194151'. Wydano bibliogra1lię prac radzieckich, a w na1stępnych numeracih kolejno zostaną omówione :badania etno,gr.aficzne w Polsce, Bułgarii, Czechosłowacji, Szwajca-rii, Skandynawii. Pierwszy rOC'Zlnlikcza:s'opilSma ,zawiera 12 rOZJpralW,liczne doniesienia i sprawozdania (dane biograficzne o etnografach niemieekich, sprawozdania ze zjazdów, 'Wystaw, muzeów), p.rzegląd piśmiennictwa etnograficznego w Związku Radzieckim, Austrii, Niemczech oraz rorz;w1iniętych w la'tac;h ostatlnicih publlikacji z zakresu etnografii Łużyc. Całość zamykają 3~ recenzje. Tnzy począt'ko\ve artykuły mają charakter poszukiwań historycznych. Erich L. S oD h m lid t w artykule Od Niem~ec Tacyta do N.iemiec humanistów zajmuje slię początkami hilstoriogra:fiii terenów niemieckich od czasÓIWstarożytnych do roku 15120,roku ukazania się dzieła J. B P 'h ma F:undgrubedel' a!!gemeinen VoLkskunde, omaWiiając zarówno źród1a (opisy miaslt, l'Odów, pielgrzymek, 'Podróży), jak i czynniJkli rozwQju Zl3interes'Owańsprawami Niemiec (l'Ozpad Śiredniowieoznej 'WisIpólnoty 'chrześcijaństwa, różnicowan~e się go:srpodarcze i narodowe Europy). Artykuły Ericha K u n z e i Gi.intera V 'olig t a 'dotyczą zainteresowań, ja'kie okazywali późniejlsli kl~JJsycymarksizmu w okresie studenekim, pieśnliom i piśm,iennicitwu ludowemu. Następna grUJpa artykulów łąozmie z artykułem pośmiertnym Adolfa S p a m e r a 2 nawiązuje do silnie rozwiniętych na Zachodzie, a szczególnie w Niemczech w ,okresie przełomu XIX i XX w., badań nad wierzeniami ludowymi. W przeciwieństwie do idealistycznych podstaw i deskryptywnego charakteru poprzednich prac z tego za'kresu artykuły te wyka'Lują tendencję do nowatol1Stwa metodologicznego. A. Spamer postuluje badania wierzeń ludowych w rozwoju historycznym, w całokształcie ich przemian społecznych i ;podstaw psychologicznych. Zwraca uwagę na z,wiązek wszelkiich zjawisk kultury duchowej, powiązanie wierzeń z wiedzą, a nieraz niemożność odl E. K u n z e, Die drei jinnischen Runen in der Volksliedersammlung des jungen Marks, Helsinki; G. V o i g t, Friedl'ich Engels und die deutschen Volksbii,cher. Berlin. 'A. S p a fi e 1', Zauberbucl, und Zatlberspruch; F. P f i s t e 1', Von den Wundern des Morgenlandes; H. F e h 1', A/tes Strajrech t im Glauben des Volkes. dzielenia np. modlitwy od formy przysięgi czy zaklęcia. S;pojrzenie .ł:cistoryczne n,ie pozwala często Dla rozróżnienia {pojęciowe, k'tórymi nauka odot~chcza;s operowała, a lktóre nasuwały i nasuwają srzereg wątpliwości (np. A:beflglaube, Widerglaube, Uberglaube, Glaube, Nachglaube). Nasuwa się pytanie, .do czego zaliczyć, jalóm pojęciem objąć niesłychanie żywotne zjawiska współcze.."«le, ja'k rozpowszechnienie ksiąg cudoow:nych, amuletów, poszu:kliwań skarbów - czy tylko pojęciem przesądów? tu, 'mimo wszelkich postulatów na początku artykułu, dochodzi do głosu dziewiętnas'towieczny p.sychologizm. Zdaniem autora na czoło interpretacj'i, motywacji .,przesądów" wysuwają się czynniki IPsychiczneo charakterze poIJLgenetycznym, jl1llkbezradność wobec życia, IStra,ch i nadziej.a 3. Dalsza część artykułu to rozważania his'tDrycznolltefalckie nad dawnymi tekstami .zawierającymi zbiory przysiąg i nad ich losami w ,okresie XX w. W płCzeciwieństwie do poprzedniej pracy roz,prawa F. IP f i iSt e r a kładzie nac:isk na mom.ent historycznego przekazywania· wia'<iomości o Daleikim Wschodzie. Przedmiotem badań autora jest .proces narastania wiedzy OiPartej na różnorodnyah przekazach "z drugiej ręki" i postęp poszukiwań własnych, przede 'wszystkim o ludności W",chodu - wiedrzy, która wraz z szeregiem wypaczeń weszła dClnarodowych Sikarbców wierzeń, bajek ,i lPodań ludowych. Krolejno omówion>Q rw ,porządku chl'OnolQlgicznym pOlSzczególne typy źródeł zawierających relacje o monstrualnych ludziach, zwierzętach i cuJdow.nych wydarzenia,ch, o'd mitologii greckiej do czasów Miin!C\hohaulSena.Ze względu na Iswój historyazny Isposób ujęcia 'Praca może lSt&1ow1ićwzór dociekań genetycznych w zakresie wyobrażeń i wiel1zeń ludowych. Trzeci artykuł tej grUiPYma cha!fakter programowy. Celem jest ,tu dążenie do skłonienia historyków prawa do wykorzystania różnoro,dnych żródeł m. in. wierzeń ludowych. Zdaniem autora historia ,prawa niesłusznie jest d~ tej ,pory prawie tylkl() hdst>Qrią:inlStytucji i kierunków prawa, a nie ukazuje działania prawa w życiu. SHa.mi współtworzącymi prawo są ~rz~konania, wierzenia ludowe, a zadaniem nauki jest odkrywać wyobrazema lu.dzk,ie w działaniu prawnym. Nawet gdy nale'żą one do ikategorii przesądów, miały ;swą silę dlZiałania. Ten ~sób .podejścia 'wymaga rozpatrzenia żródeł tzw. lipozl1lprawnych (w tradycyjnym uję.ciu zajmowano się jedynie źródłami ar,chiwalnymi), szczególnie dla prawa karne~o, powiązanego bardzo !Silnie z wierzeniami ludowymi. Źródłami te.go .ty,pu są: podainia, bajki, legendy, przysłowia Ol1aZ materiały ikonograficzne. Auto~ ,roz,patruje !kilka wybranych za·g.adnień z zakresu wyobrażeń średni'OwlecznyC?, jak IPorządek świata, człowiek i dia'bei. upiory - śledząc przechodze~le wyobrażeń ('obyczajowyoh) w poglądy prawne i zwrocając uwagę na ,Ich ogromne rozpowszechnienie w dobie wspóŁczesnej. Na szczególne podk,resle- ;r ••I \ ' ••Die Erkenntnis der der historische Motivverfolg. nicht in vage Spekulationen psychologi3chen Faktoren abel' ist uns wichtiger doch setzt sie dessen KUirung voraus, wolten wir verlieren". s. 111. ais uns �241 240 nie za1sługuje wykor,zy.stanie mateIliaŁu iIkonograticznego. Obraz, jaki autor roztacza, przed ,czytelnikiem, jest bardzo ciekawy i barwny, pos'iada jedna'k ten mankament, iż nic nie mówi o miej's'cu i czasie występowania opisywanych zjawi's'k, co do peWInego stopnia u~prawjedliwić można pro,gnamowością artykułu. Do gru'py prac pośV\llięconych !kultur,ze materi!alnej wcho.:l:zą dwie ,prace: Hermanna G l e i s b e r g a Stud'ia nad etnografią dotyczącą mlyn/l1'za i młyna o1"az Karola B a u m g a r t e n a, Problemy badań budownictwa do!nosaksońskiego w Mek!emburgii. Obie prace ujmują zagadnienia historycznie, z omówieniem kanteikstu społecznego porus'zanyah spraw i w oparciu zarówno o źródŁa !archiwalne, jl8.lki wła.sny mateI1iał terenowy. Artykuł pierwszy podkreśla upIlzywilejowane stanowisIDo młyna.rza wśród różnych zawodów od okresu średniowiecza. Młynarz, choć pozJbawiony pewnych przywilejów, jakie miał rzemieśln,jk (wolność), oieszył 'się uznaniem spo,łecznym z racji IOlbs,ługim1as:zyny,jedynej przez długi 'czas w,śród urządzeń tecooicznych. Po re'M'oIO:lPek'cji 'dziejów młyna na terenie Niemiec (młyna wodnego li IpOruszanego ,siłą wiatru) Dmówiono zagadnienia konstrukcji młynów, organizacji praoy w młynie, zagadnienie miar i transportu zboża, stroju młYiIlaI1skiego, wierzeń, przesądów, S!Z.tuikii zdobruictwa związanych z młyna'I1stwem. Tęs.zerOlką pI1o'blematykę uzupełnia świetnie dobrany materiał ikonO!grla.ficzny ze 'starodruków. Pracę Baumgartena charakteryzuje również dynamiczne ujęcie. Sprawy zmian w konstrukcji, analizę mOI1fologiczną podbudowuje autor ma'teriałarni a'rchiwalnymi, uWZJ!?)lędniając takie czynniJki rozwoju budownictwa gospodarczego ilia wsi, jak intensyfikacjta I'Iolnictwa i prądy mody oraz zmia.ny wSitr'Ulkturz'e z,awodowej g,rupy budowniczych wiej'ski'ch. Powstałe 4 artykuły ,poświęcone są 'zagadnien.iom ~ecjaliistycznym z ZJakresu sztuki 4. W dziale doniesień i :sprawozdań znajdujemy spl'awozdanie z Kong'resu Etno,gnaficznego Niemliec:kiej Aka'demili Nauk w Berlinie z 1953 r. i 'Wyjątki z referatu zasadniczeglO W. S ,t e i n i t z a o stosunku nauk, które w Niemczech nazywa .się Vol~skunde i Vollkel~kunde. Historyków kultury materialnej lZ1aiinteresować .może obszerne sprawozdanie H. K o t h e g o ze zjazdu badaczy nar,zędzi rollllli'czych w Kopenhadze, 1954 r., ora'z R. P e e:s C h .a, Kwestionariusz w sprawie narzędzi rybackich. 1. Web er - K e J l e r m a n n daje ta,kże sprawozd<:mie z wy:stawy. wycinanek polS1ki'chw Bel'lil1lie. Dział recenlzji cbar,akteryzuje dobór prac na wysokJim Ipoz,i'omiemetodologicznym, o różnorodnej problematyce etnograficznej. • W. F r a e n g e r, Der Teppich von Michelteld: G, Kra f t, Die biiu.erlichho,ndwerklichen Grundlagen der thilringischen Musikkultur; A. S c h ID i d t, Ein Strelsunder Fund zu den Quellen des Wunderharll; F, H a e r b u r g e r, Schwert 11, Trammel als Tanzgeriite, Krytycznie ujęty przegląd zawartości opracowań i materiałów, jakie przY'nosi pierwszy rocznik czasopb:ma "Deutsches J.~hr'bu,C~ f~r. VDłk:skunde", bezspornie w,skatzuje n.a przeł,om w etnografll lllemleckleJ. Znamienne dla tego przełomu ISą na'stępujące :sprawy: 1. Ujęcie historY'czne IPrchlematyik:i e1nogrlafiaznej, (prowadzące do jej rozszerzenia i pogłębienia. 2. Nowe ujęcia zagadnień cpra.cowywanych dotychczas przez etnDgrafię niemieoką (zagadnieruie narzędzi rolniczych, budownictwa, .folkloru) w powiązaniu z 'szeregiem ntajróżnorodniejSlzyc:h zjawisk bazy l nadbudowY, a 'nie tylko ch3Jrak>tery,styc:znych dla etnografii niemieckiej analliz morfologicznych i drohia'zgowej systematyki. .. 3. Dążenie do wykorzystania naj różnorodniejszych źródeł, tak zrodeł wywołanych, iZ'dobytych drogą :badań terenowych, jak i źródeł p;isany~h doty<chcz:asowej domeny zainteres'owań h:is,toryków. Ogromne znaczeme zy.skują źródł.a ikonografiozne. . 4. Nawiązywanie :kontaktów z nauką krajów ościennych, wyrazające SIę uZinaniem dla dorohku naukowego etnografów radziedkich i badaczy z 'krajów demokracji ludowych (obce prawie zupełnie nauce niemieckiej okresu międzywojennego. 5. Trudności w zakresie Ibadań nad Ikul<turą .duchową, 'brak opracowanych wzorów badawczy,ch w zakresie magii, IPrzelsątdów i wierze~ ludo~ ""Ych. Na Ipodkreślenie jedntak Iza,słu,guje rakt, iż nie ma tu u:cieczkil od .teJ problelna't)'lki, ale mamy usi.!owalllia w kierun'kiu nawiązywania. do Ja'k najl€\pszych t-nadycji folklor)'lS'tów niemieckich (A. Spamer, J. Me!~er). '6 Wia.zanie badań etn'ognaficznych z prakty.ką społeczną. WyKorzy<s,tanie ~te~iałów etnograficznych dla życia kulturalno-ośWliatowego mia'st i wsi. Biorąc pod uwa,gę dotychczl3.sowe osiągnięcia etno,grafii niemie:ckliej, j~k i !plan 'Instytutu ,Btnc>grafii Niemieckiej Akademii Nauk (OO <czym:ln:formUIJe nas nioniejs.zy rocznik) należy :się m;odziewać, iż następne roczrukl ozaso-, pis.ma "Deutsches Jahrbuch fik Vollksik'UIIlde"'Przyniosą wliele cennY'ch rozprlaw i materiału informacyjnego. Maria Trawińska-Kwaśniewska K. H. OTTO, A,rchaologische Kul,turen und die ErfortS c h u n g d e l' ik:o n k l' e t e n Ge s c h i c h t e v o n S ota m m e n und Vol 'k e l' s c h a ,f t e n. ;"Ethnographi.sch_ArchaologiSJche For~ch'Ung", Berlin IS'53, nr 1, s. ,1~27. Autor rozpatruje stosunek archeologii do historii. Będąc jej cz~ścią archeologia ma takie same cele co rozumiana po marksistowsku hIStOria, której naczelnym zadaniem jest ~rywanie praw rozwoju społ.ecznego . Specyfika archeologii polega na odmieności źródeł i metod szc.z~gOłOWych. Głównym zaclianiem archeologii jaiko dyscypliny historyczneJ Jest bada- �242 nie Istruktury ekonomicznej i przemian produkcj'i jaJko klucza do poznania procesu rozwoju społecznego. 2.rÓ'dla archeolog.iczne wprowadzają nas bezpośrednio w zagadn:enie produkcji dóbr ma-terialnych i pozwaiają wnioS1k'owaćo stanie i rozwoju srił wytwórczy,ch oraz o stosunkach między ludźmi w procesie produkcji. ŚWliadc2ą one takźe o warunka,ch materialnego bytu danego slI:ołeczeńJstwlCl,a cha'rakterze ustroju społecznego oraz zjawi:sikach nadbudowy. Drugie waźne zada,nie archeologii przy ws,półpracy z etnografią polega na wypraoowaniu perliodyzacji epoki ,s'PołeczeństWiCI pierwotnego. Wiąże się to ściśle 'z badaniem etnDgenezy i najdawniej'szych dziejów plemion i narodowości sló:bo łub wcale fJIieoświetłonych źródłami pisanymi. Przy rozwiązywaniu ty'ch zagednień wyłania się konieczność etnicznej interpretacjli ,kuHur archeologicznych; interpretacja ta nie jes't jednak jedynym zadaniem archeologii, lecz tylko jedną z wiełu dróg badawczych, któr~ wiodą do historycznego wykonzystania materiału al'cheologiczmego. Następnie przechodzi oao do kJrytyki metody G. K o S IS ,i n n y. Uznanie Konrieczności etni.cznej interpretacjI! źródeł ar,cheologicznych nie oznacza bowiem przejęcia stoS'Owa.nej dotychczas w tym za'kresie me~'ody, 'która w sf'ormułowaniu Koslsinny brzmi: "ostro wyróżniające 'się archeologiczne prowincje kulturowe poikrywają slię zaws'ze z ohe.ślonymi lu·dami lub szczepami". Metoda ta, zwana "osadniczo-archeologiczną" lub "osadniczohistoryczną", rozszerzyła się poza granice Niemiec i od początku miała swych gorących zwolenników i przeaiwni'ków. Po 40 latach @cię:ych ,s,porów, k~óre na terenie Niemiec osiągnęły duże natężenie w okres,ie powojennym, można stwierdzić, że sprawa wstała [:lrzesądzl()na na niekol12.yść tej metody. DotychczasoWiCI dys'kusja przyczyniła się do łepszego ,poznania meto'dolog:cznych tr·udnośd problemu i uła·twiła zro.wmienie granic poznania naukowego wynikających z ,charakteru źródeł archeologiciznych. Odslłoniła ona jednak także ograniczone możliwości poznawcze archeo;ogów s':'ojących na ·gruncie idealistycznej ko·ncepcji dziejów. Potwier-dziła ~ię slu·c.zność :uarzutów pTze<Ciwko naciąganym wywodom opartym na przesadnych wniO'skach typologiclZnych i kons·truowalliiu "prowincji kulturowych" na pO'd!Stawie nielicznych, wyrwanych z całości elementów kulturowych, co byro s,zczególnie charakterystyczne dla szkoły Ko·s'sinny. Uznano powszechnie, że przecenianie lub f'Ofmalistyczme stosowanie typologi'i prowadzi do błędnych wnioSlków. 20s'tała też podważ,ona zasarda kOllJieC21nejzgodnośd archeologicznych ,,'Prow,incji kultwrowych" IZ terenami o'sadniczymi określonych ludów j szczepów. Te słuszne argumenty ze strony niemiecikich i zagranicznych (głÓ'Wn~e radzliec'kich) 'badaczy nie przelkonały jednak zwolenn1ków Kos·sinny. J~den z nich, A. K i e k e b u s c h, w ·artykule pt. Siedtungsarchiiotogie zamieszczonym w encyklopedii Eberta (t. 12, s. 103) 'U's.prawiedliwia różme potknięcia Kossinny, dochodząc do wniosku, że nawet gdyby wszystkie jeg() 243 dotychczasowe wyniki były fa~szywe, to jednak metoda jest słuszna. Przeciwk·o silnym zarzutom hi·storyka E. Wahle w 1941 r. wziął Zlaraz tę metodę w obronę M. Jahn, który wypowiedział się w tym samym duchu jeszczE; w 195'2 r. pisząc: "To, co Kosslinna nakreślił w geniaLny.m za.rysie, pI1zY'sz~e 'badania pow;inny I5prawdzić w!szczegółach i ukształtować". J ednaik c?'ła dotychczas'Owa 'krytyka do,tknęł.a tylko niektórych stron konce'pcj,i Koslsinny, nie ulkazując - przY'najmniej w Niemczech - isto,ty tego k'erunku. Faszyzm niemiecki wy:k'Orzystał pracesZJkoły K'Os'sinny do "na·ukowej" l:cdbudowy Iswojej ideolQgii i zamiarów Ipol1tycznych. Mógł on v.rykor.zystać metodę Kos1sinny dla,tego, 'Ponieważ :była Ona imperialistyczno-szowi-lliistyczna w swych pod~tawa.ch i celach. T.rzon teori'i KO'ssi,nny tworzyła bowiem błędna. nienaukowa doktryna ra'sistcwska, która zależnie od potrzeby "udowadniała" autochtonizm lub wędrówki ludów, aby wykazać wyższość "kultury ,nQrdycznej" . dla poparcia ikierunlku nacjonalistycznego, 's'przeaznego ;z :prawdziwymi interesami narodu niemieckiego. Autor nie odmawia Kossinnie pewnych zasług, jednakże stwierdza, że jego ~'posób hLstorycznego wykorzystani.a źródeł archeologicznych nie może służyć dal'szemu rozwojowi nauki. Biętrząc hipotezy na hipotezach. krocząc lod jednych nie udo'wodnicnych tw.ierdzeń do drugi,ch, jeszcze dalej sięgających przygotował on grunt do niena·\viś.ci rasowej, pychy nacjonalistyc.znej i fa!szoWian'a faktów historycznych, które faszyzm wykorzystał do oSlzukiwa'nia narodu niemieokieg'o. W ten ·s:posób błędne teor.ie KOIssi1nny pomago.ły obiektywnie faszyzmowi niemieckiemu w podbijaniu obcych ziem. Autorytatywna obron.a tw.ierdzeń Kossinny przeciw wszelkiej krytyce powstl'zymywala pos.tęp archeolo·gti niemieC'kiej w kierunku prawdziwie historycZJl1ej met·ody badań. Ra's'is,t'owskie podejście postawiło .interpreta.cję etniczną i rozprzestrzenianie 'się "kultur" na pierwszym planie jako główny cel badawczy. Ku.lturom arc.heologiczmym przY'pisywano cechy hiologiczne, lud i sZJCZ€'Pokreślano fałs.zywie jako twory trwające po wSlzysblde ozasy z ich 'przyrodzonymi cechami ra's'owymi. Wskazując na te fakty Ott-a słusznie zauważa, że nie można mówić o jalkimś "geniU'3ZJu" Koss.inmy, a tym hardziej o traiktowanriu jego dorobku jaklO funiClamentu gmachu nauki <1 rcheologicznej. Ta strona dokt;:oyny Kos'sinny nie ,była dotychczas w Niemczech dyskutowana i pr,zeważnie nie została nawet rozpoznana, aczkolwiek w Zwią;!1ku Ra'dzieckim dawno doczekała się należytej oceny. Autor zwraca .się stanowczo przeciiw wszelikim gło'scm dopuslczają,cym 'stosowanie metody Koc'sinny bez jej wypaczeń i błędów, stwierdzając, że "między konc€lP'cją Kos1si.nlnya naukowym,i próbami historycznej inter;pretacj;i materiału archeologicznego nie m'Jże być i nie ma w rzeczywistcści żadnego związku" (s. 11). S'amo .porównywanie kultur archeolcgicznych z różnymi tworami etnicznymi nie zawiera według Artamonowa, w :zasadzie nic falszywego. JednaJcie ten sposób bada.ń nie jest w archeologii niemieckiej zdobyczą Kos>- �244 s·inny, lecz K. Schumachera, który ISws()wał go z umiarem. Natomiast KO~lsinna rozbu:dował tę metodę w &pos'ób przesadny i jednostronny, wykr.acz.ając poza dopuszcza1ne granice naukowe. Trzeba więc odróżniać poprawną intel'pretację etniczną kultur archeologicznych od tego, ooszkoła Kos:sinny zwała archeologią osadniczą. Celem wybrnięcLa z obecnego ohaosu terminologicznego wyjaśniam, że pod ,pojęciem arche·010gij Q·sadniczej powinno s,'ę rozumieć tylko badanie najdawniejszych dzriejów osadnictwa danego obsearu. Przechodząc do omówienia metody interpretacj,i etnicz.nej w archeologii zastanawia się aut<Jr nad (pojęCliem ,;k,ultura archeologicZJna". Określenie to nie jest równoznaczne z terminem "prowincja kulturowa" używanym przez szkołę Kossinny, przez który rozumiano szereg współczesnych sl~bie form różnych zabytków (broń, cer.amika, ozdoby, 'Clrnamenty~a i in.), które przeważały na pewnym obszarze. Była to więc suma pojedynczych, często nie powiązanych z sobą funkcyjnie elementów kulturowych. Takiemu formalis,tycznemu przedstawianiu zagadnienia przeciwstawia autor charakterystykę ,,'kultury archeologicznej" w ujęciu badl8czy radz.ie,ckich. Rozumieją oni 'pod tym pojęoiem jedność zabytków ar.cheol0,gicznyoh występujących na zwartym obszarze w określonym eza,sie, Iktóra to jedność znajduje swój wyraz w pokrewieństwie narzędzi, sprzętów, broni, <JzdÓlb,w podobnym ty,pie budown:iC'twa, obrzędów itd. oraz w równomiernych przemianach tych form na skutek rozwoju doświadczenia przekazywaneg·o z ,pokolenia na pokolenie (Briusów). Przy wydzielaniu kultury archeologicznej decydują specyficzne cechy kultury materialnej i duchowej, które w różnych ro-dzaja ch źródeł archeologicznych odz'wierciedlają s'zczegółnie typowe rysy zwyczaJowe będące wynikiem tradycji ł1is,torycz'nej; tylko wj~ksza Hcz'b<l. takich cech w powiązaniu z wszytstkimi innymi elementami gosipodarczymi i kulturalnymi danego kompleksu określa kulturę archeologiczną. otto zgadza się z BriUlwwem, że kultura aroheol<ogiczna odzwierciedla różne strony źyc;;ia pewnej grupy etnicznej; przypomina jedna1k, iż podobieństwo form wytworów materialnych w obrębie jakiejś kultury .archeologicznej n~e zaws'ze oznacza, że nosiciele tej kultury tworzyli etniczną wspólnotę. Charakterys.tyczne cechy danego ,SlZczepuczęsto r·ozchodzą się daleko poza jego gTanice. Kultura archeologiczna nie może też być pozostałością wszystkich szczepów jednej grupy językowej wbrew niedorzeoznej konstrukcji Kossinny, usiłującego wykryć za pomocą swej metody praojczyznę "indogermanów". Otto wskazuje, że podobnie j.a'k w języilwznaws,twie tak też w archeologii burżUlazyjnej przenoszO!no zjawiska właściwe społeczeństwu klasowemu na stosunki pierwotne. Tymczasem wyniki ba·dań archeolog:cznych, etnograficznych i językoznawczych od Morgana i Engelsa do c,zasów obecnych wykazały, że rozwój form organizacyjnych społeczeństwa postępował od rodu do plemienia i poprzez związek plemion do narodowości. W neolicie 245 i częściowo epoce brązowej rozszerzanie się plemion odbywało się w dużej mierze drogą naturalnego s,tapiania, następnie z.aś - przed początkiem rozkładu .społeczeństwa rodowego - znów miał miejsce podział poszczególnych plemion na sk;utek wzrostu ludnośc:i. Tak powstała duża ilość plemion o podobnyoh dialektach lub językach plemienny,ch. W okresie rozkladu 'w'spólnoty pierwotnej tW'Clrzą się na etapie demokracji woje,nmej związki plemion. Wojny i podbój jednych plemion przez drugie nasunęły konJeczność tworzenia większych jednostek organizacyjnych, w których drogą asymilacji języJki ,ple,mion ,siln:iejszych brały górę nad innymi. SZJkola Kos:s~nny nie zwracała zupełnie uwagi na różnice 'zachc'dzące międ'zy kolejnymi etapami procesu etnog(lnezy i tra'ktowa·ła st'o;sunki etniczne w neolicie tak samo, jak stosunki z pierwszych wieków n. e. Autor stwierdza dalej, że wł.aściwości rasowe nie odgrywają żadnej roli w kJs'ltałtowaniu się charok,teru danej kultury, ani też dla historycznego rozwoju 'określonej gr'upy etni.cznej. Badania antropologiczne dostarozają wprawdzie cennego materiału dla ,zagl8dnień etnogenetycznych z 'biologicznego punktu widzenia, ale chara1ktery.styczne cechy kulturowe danej wspólnoty etnic'zmej nie są zjawiskami biologicznymi, lecz społecznymi. W końcowej p.artii swego artykułu zajmuje się otto ro-zważaruiami na temat współpracy archeologii z etnografią. Pisze on, że określanie stopnia I'ozwoju sił wytwórczych,bazy i nadbudowy dla poszc7ególnych kultur archeO'log:icz:nych jest rzeczą możliwą, jednaJ~że zadan.ia kgo nie .rozwiąźle archeologia Ibez IPomocy etnogra:fii, a w miarę możności także języ;k'o!znaws'twa. Problem ten jest s'zczególnie palący dla archeologii niemi2Jckiej, która nigdy nie miał.a nic wspólnego :z etnognafią morganowSlko-m.ad~)sdstowsiką. Opalrcie wE~ółpTacy między obiema dys.cyplinami na bazie mate.rializmu :hi,st'orycz,nego uchroni cd niebez~:ieczeństwa Q.perowania s,chematycznymi, ah:storycwymi analogiami. Otto referuje daIej wyniki badań etnogra,fów rad.zieckich, głównie Toka':' rewa i Czebok:sarowa, na temat ."typów g'0.spodarcz'O-ku1tu<rowych" ,i "obs'zarów historyczno-,kulturowych". Pod pierwszym pojęciem rozumieją oni spuściz,nę kuiltuI'c·wą ludności Izć:mieszkującej ;pe\v:ien naturalny obszar geograficzny. Każdy typ ,goslpcdarcz'0-ku1tu.rowy wy!kazuje okre§lone 2nam:cma Ikultury materialmej, ;powiązane z bazą €Ikcnomi,czną· Typom tym wca,le nie mUiS'ząodpowiadać je<lnostki etniczne, :gdyż jeden obszar może być 'zć:mieszkiwany przez kilka grup etnicznych i odwrotnie. Ta,kie ujęc'ie różni się :zasadnicz'o 'nd nie IPowiąZJ3'nychz grupami etnicznymi "kompleksów kUJlturowych" etnografii burźuazyj:nej. Typy gospodarczo-kulturowe są bcwliem systemem wzajemn.ie :pc"N:iązanych zjawis!k, które istnieją i rozwijają się ty~ko n.a określonej bazie ekonomi,aznej pc,szczególnych ludów. W wyp.ad'ku przesiedlenia się danego ludu w inne środowisko geogI1af.iczllle zachDwuje on cechy typu gOEIPodarczo-lmlturowego, które zaczynają jednak ulegać zmiancm. staje się w.ięc lI'Zeczą jas'ną, że kultury archeologiczne �246 247 rozciągają się niekiedy ,daleko poza granice poszczególmych plemion ozy ludów, a gosj:odarcZQ-kuHurowe grU'py etniczne mogą :się przedstawiać rozmaicie w świetle mater,iału archeologicznego. Gdy podobne typy gospcidarczo-kulturowe mogą występować na odległych od siebie terenach, obszary historyczmo-kulturowe obejmują tyhko jednolite terytori:a zamies21kane pr.zez ludy złączone wlięzami gospodarczymi i kulturowymi, Takimi ob.szarami ·były prawdopodO'bnie neolityczne strefy ceramiki grzebykowej, ,pucharów lejowatych .i in., w których ,sklad wchodziły lokalne kultury powiązane z pewnymi grupami etnicznymi. Obszary historyczno-kulturowe są 'terenami wykształcania się tradycji i orga;nizacji etnicznych; w -ich .zasięgu plemiona łąc.zą się w związJki, a następnie stapiają w narodowości. W zakończeniu Otto po'dkJreśla, że hi.storyczne zadania larcheologii wymagają wykorzystania wszelkJich do~tępnych źródeł i metod .szczegó~owych. Zródła archeo.J'o,giczne pow~nlIlY być wszechstronnie wykorzystywane do badani,a ws'zystkich ,dziedzin źycia E/Połeoznego danyoh grup ludzkich. N'3 podstawie tych źródeł trzeba wyprowadzać typy gospodarczo-kulturowe i ob.sza>t'y historyczno-ikulturowe. Badanie dch dziejów przy pomocy etnografii i lingwistyki !pro'wadzi ido rozwiązywania z'a,gactnień etnogenetycznyah craiz rekonstrukcji Ikonlkretnej historii plemion i narodowości. Omówiony artykuoł posiada podstawowe .znaczenie dla dalszego rozwoju a.rcheologii niemieckiej. Jest ,to bowiem ,pierw.sza w ,dziejach tej nauki dogłębna krytyka błędnej metody Ko.ss1nlIly, któm tak fatalnie z.aciąźyła na archeologii niemiec:kiej ostatnich40 lat. Oparcie krytyki na podstawach materializmu historycznego ,pozwoliło autorowi nie tylHco ukazać rnienaukową istotę omawianej metody, lecz przedstawić drogę wyjścia archeoIogii niemieckiej z jej obeonego imlPa~u. Jerzy G. R. GAYRE, Teuton London 19'54. & Slaw o·n the Polis'h Wielowiejski Frontier, A D,iagn'Os'is of the Radal Bas1s on the Germano-Polish BOI1derlands with Su.ggestions for ,the Settlea11'ent of Germans and Slaw Claims. G. R. G a y r e, M. A. L. L. D. Formerly visiting Profesor to Berlin, Hanseatic and Kiel Unive1"sHies; Secretary of the Interna,tional Congres For Folldore Lund University, 1935; Editor of Folk, International Journal fo'r Ethnology and Folklore, 1936; and Editor Proceedings of the Scottish Anthropological Society 19,34~3,6. Eyre and Spottiswo-ode. London 1944. W siedmiu rozdziałach tej ciekawej ksiąŻJkiomawia lautal' granicę polskoniemiecką z punktu widzenia .geografii, sikła<iu rasowego ludności, stosU!1Jków demograficznych, etnograficznych, językowych, wojskowyc.h i gospoda'rczych, aby wysunąć na końcu dzie~a ,propozycję jej zmiany, rewizji na korzyść Polski i Czech. Trudny i pas}onujący temat, granica polityczna państwa, moźe być 1:'OZpatryv.'any z wi,elu Ipunktów wi'Ci:zen:a. Można brać za punikt wyjścia polityczny układ sił, interesy jednej lub drugiej strony, albo też starać się po. szczegółowym z<llP·oznaniu się z faktami zaproponować jakieś rozwiąz1anie z punktu ~idzenia nie zainteresowanego badacza. Pragnieniem większości wy])owi:adających się jest uchodzić za autora tego drugiego ty;pu, jednak opinia publiczna słusznie wymaga, aby udowodnić to naukową metodą pracy oraz wystarczającym bogactwem wszechstronnej argumentacji, Wydaje się, że autor móglby, nie bez racji, pragnąć być zaliczonym właśnie do drugiego typu pisarzy. Pr·of. Gayre wychodzi ze .słusznego założenia, że do zamierzchłej przesz'łości naleźą czasy oTIdeliczenias-ię ani z narodowością mieszkańców, ani z ich wolą pr,zy wlącz1aniu i.ch do !państw, których mają być obywateLami. Uznaje zatem przyjętą już dziś zas'adę, źe każdy naród ma prawo do odrębnego, niezależnego bytu państwowego (zasada samostanowienia narodów) oraz zasadę granic op'artych na zasięgu etnicznym narodu. Przyjmuje przeto te same zasady ideowe, które miały być podstawą wytyczenia sprawiedliwych granic na konferelIlcji ,pokojowej w Wersalu w 1919 r. Przyjmując jednakże te ,same zalożenia proponuje inne rozwiązanie,opierając się na boga,t,s;zYmi wszechstrOlIlniejszym materiale :fiaktycznym, którego dosta,rczylanauka idwudzriestolocia. Wydaje się tedy, źe książkę, wydaną w 25 lat po tych historyczmych decyzjach i dotyczącą problematyki rozstrzyganej na konferencji paryskiej, należałcby oceniać z ,punktu widzenia jpOstępu, jaiki 'ona pr·zynosj w stosunku do poglądów i decyzji z 1919 r. Punktem wyjścia mogłoby tu być ,s·f-ormułowanie zastr:zeżeń teoretycznych i rpraktyczlnych w stosunku <lo osiągnięć Konferencji w zakresie ustalen:a :r;odstraw teoretycznych, będących podstawą rozstrzygnięć grani,cznych oraz samej teohniki przeprowadzanria ustaleń ,gTanic. Olbrzymie znaczenie prac Konferencji polegało na tym, źe oficjalmie, pierwszy raiZ w historii uznano, wysunięte przez siły postępowe ludzkości, zasady sta!low:enia narodów i ustalenia granic politycznych w oparciu o granicę etnograficzną - jako podstawę decyzji politycznych konferencji. Uznając jednak teoretycznie (nie bez żadnych ograniczeń), że o przynależności tery'torium d-o >państw rozstrzyga narodowość jego miesZJkańców, napotkano na 1=ewnych ·obszarach Europy (przeważnie na wschodzie) trudności w ścisłym określen'u tej ne:l'C'do'wośd. Miano ją ustalać '-- z jednej strony za ,pomocą tzw. cech obiektywnych, jak język, rasa (interpr'etowana szerzej i sens·owniej, niż czyniły to później Igkompromitowame naukowo doktryny hitlerowskie), wielokrotnie utoźsamiana z narodowością i religia (która, choć zasadniczo j'ako kryterium pomocnicze, była bardzo pomocna przy ustaleniach odrębności narod'owej na dużych polacia'ch terytorium �248 249 I' Europy wschodniej) - z drugiej zaś strony ,za [pomocą ustaleńśw.iadomości narodowej w tzw. 1P1€Jb~scyt.ach. Praca ta nie mogła, rzecz jasna, 'być beZihłędna i można już obeanie [po doświadczenIu 37 lat s.f'ormułować p€'\\lne za,st.!'zeżenia ·co do jej wartości. Zastrz·eżenia te są dwojakiego rodzaju: zm:adnicze, teoretyczne _ odnoszą,ce s-ię do sformułowania eaóiCliCl wyzna-czania .granic państw, oraL; techniCZine,prakty'czne - odnoszące ,się odost<lSQwania tych zasad w życiu. Do pierwszych na'leżałyby moim zdaniem: a) n'ehi,storyczna .interpretacja zasady etno,~raficznej (granice Polski 'lliP. ustalone wg danych spisów ludności z 1910 i 1897 f.); b) niedialEiktyczne tmktowanie zasa'dy et.nograficznej, tj. pomijanie lub branie pod uwagę w sposób niewystarczający nakazów geog'rafii, historii, obronności i związków gospodarczych pewnych terytoriów; e) brak 1JC'wózechnośc'i .zastQwwaJlia zasad samostanowienia [JJarodów i zasady grani,c etnograficznych; Po omówieniu tYPo~I'la,fii ,grani.cznego OIbszaTluw rozdziale opierwszY'ffi prof. R. G. Gayre );:oświęca rozdz,iał odrugi ,problemom rasowym Niemiec iPol'siki. Us,tc.sunkowanie .się do tych wywodów rprzekQ'acza moje kompetencje; wydaje się jednak, ż€ koncepcja narodu jako tworu historycZJneg'o wspólnej kultUlry odsuwa na dalszy plan doci€Jkarnia tego typu. Ciekawe· dociekania odnośnie do wpływu ethnographic faktory, a jak my to 'byśmy nazwali, obiektów hd,storii lkuoJtury materialnej, na granice ,pań.stwowe Niemiec i PoLski doprowadzają może autora do wniosków zbyt daleko idących. Nie ISą one, z drugiej sirony, wystarczająco wsze-chstronn€. Bardzo ciekawe był<lby zape\V"TIe zestawienie omawianego tu materiału z d,8Jnymi, jakimi rozporządza Il11s1. Rist. Kult. Materialnej odnośnie do prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym". Zadanie to jednak wybiega z pewnością poza r>amy krótkiej recenzji książki, którą postanowiono omówić. Na <pewno jużobecl1ie możn'a powiedzieć, że dane odnośnie do typów osiedli, form a.rchitektonicznY'ch budowli (cparte na żr6dlach niemieckich) oraz kształtu nakryć głów kobiecych (też ze źródeł niemie,ckich) mogłyby byq uzupełnione dużo S'zers,zym wachlar:zem obserwacji naukowych (jak wSikazują pl,any .badań naukowych w dz.iedzinie etnografii ,l Wydz. PAN za lata d) decY'dowa'nie w tyoh ,ólpI13wachrprzez niewy,slpecjalizowany org.alITspołecz,nośai międzynarodowej, to jest przez Radę Najwyższą, która uWZiględniała w pierwszym rzędzie interesy wielkich mocarstw zwycięskich. Zarzuty odnośnie do technicznej strony ~ac Konf.erencji Pokojowej można by sformułować nast~pująco: 1. Wadliwość d,anych cyfrowych mających odzwierciedlać za,sięg narodowości na spornych terenach (pochodziły one przeważnie z aparatu państwowego narodów, którego klasy panujące uciskały narody wcielone). 2. Nieuwzględnienie (w wystarczającym stopniu) na terytoriach badanych tendencji rozwoju demograficznego ludności oraz jej struktury klasowej. 3. Niewłaściwość biscytach. metod kontroli świadomości 1953-19'56) nal'Odowej przy tzw. ,ple- W świetle tak sfQrmułowanych zarzutów w ,stosunJku do dorobku konferencji paryskiej trzeba stwierdzić, że prof. G. R. Gayre w omawianej tu książce, przeprowadza słuszną korektę wielu anachronicznych koncepcji i rozstrzygnięć do'konanych przed laty. Jes't to zatem pr.aca twóQ'cza i tym ciekawsza, że duża część autorów angie],sildch w dwuidzie,stoleciu, opierając się na żródłach i inspiracjach n!iemieckich, zajmowała zdecydowanie nieprzychyl.ne stanowisko nie tylk'o w stosum,ku odo aspiracji pol9kich w,spl'aw,ie granicy 'PolS'ko-miemieckiej na' konfe,ren-cjipok.ojoW€j w 1919' r., ale i w stosunku do niezadowala,;ący'eh rozstrzygnięć ,traktatu wersa-lskiego. Z pewnośdą n'elicz,ne, lecz wartościowe opracowani.a po,1sk,ie, [poświęcone tej problematyce w dwudziestoleciu oraz podcz'a,s wojny, na em;,gracji były dużą pomocą dla autora pracy. Autor nie wymienia jednak ani prac Sroikow.s.kiego, ani Wakar>a, a'ni Smog'orzew.skiego. 'Wymienia jedna'k wi pr;zedmowie nazwisko .polskieg'o ucZOtnego (g.eografa) pr<lf, Bogdana Zabors'k'iego, dziękując mu za jego udział w opracowanym dziele. . Do.syćciekawa jes,t obserwacja autora (s. 47), że <ldmienne właściwości dial'ektyc:zne języka niemieckiego pokrywają się z odmiennymi formami bUdownictwa (o Ipochodzeniu sł'owiańskim). Przytoczona mapa nr 30 terytorium nare.doweg<l q>użyc:kiegoopiera ,się na dany,ch z 1919 r . .j jest >di'Ś już prz€starzała, gdyż w 1945 r. Komitet Łużycki wydał bardziej szczegółowy i !ba,rdziej ak,tua,lny ,atla,siik wra'zz mapą etnograficzną, 'przy,g'otowywany na konferencję pokojową po drugiej wojnie światowej. Trzeba tu także dodać, że właśnie !po drUtg'ej 'Wojlnie światowej dynamizm demograficz.ny tej ludności wzrósł .znacznie dzięki ba'I"dziej sprzyj'ającym war>Ull'komporitycznym, ,i należy ,pr••y'Pu.sz,cz.ać,że ob~zar narodowy 'łużycki przedsl.awia ,się dziś bardziej okazale aniżeli na mapie z 1919, a nawet 1945 r. Swoje uwagi odnośnie do etn'ogr'aficznej ,charakterystyki obszaru ,granicznego w 1S44 ,1'. zamyka autor następują.cym stwielr'Cize,n:em: "Odra ]est ,grani,cą po.dzi.ału między Ni€mcami i tymi Słowianami na w,schód od E)~by, którzy byli wcześnie zgermanizowani i stanowią dziś część niemieckiej ludności Prus, oraz Polakami i tymi innymi Słowianami, którzy długo opieraLi się wpływom niemieckim" (s. 43). Zajmując się w lIV rozdziale swej pracyzagadnieni,em rozmieszczenia lu!dności slowi'ań,s,kiej ,na ,pog,raniczu niemieoko-p01,:'kim poddaje prof. G. R: Gayre analiz,je dwie zamieszczone w pracy mapy (24 i 25) przedstawiające: pierws'za - ludność nieniemieC'ką wewnątrz granic Rzeszy (z podkreś'leniem et.a'pów zmian XVII, XVrTII i ~lX w.) oraz druga - przebiElg słynnego "Drang na ch Osten". Jest rzeczą godną podkreślenia poprawność i ści,słość przedstawienia faktów, znanych z,resztą w Polsce rpowszechnie. z , "!lo . '\ �250 251 zostały zaczerpnięte z dzieła De M a r t o n n e Geographie Universelle, vol. IV, 1930; z roczników: "Statistik des Deutschen Reiches", z pruskiego Gemeindelexikon oraz monografii słynnego Friedricha B u r g d o r f e r a Bevolkerungsentwicklung im Deutschen Reich Berlin 1935 i Volksdeutsche Zukunft, Berlin 1939, a także Wernera W i t t a Atlas von Pommerni innych. R. G. Gayre konfrontuje tu fasadową sztuczność sloganu "Das Volk ohne Raum" z następującymi danymi: 1. odpiywu 1udności niem:eckiej z obszarów wschodnich N.iemiec przedwojennych mimo kolosalnych propagandowych i finansowych wysiłków rządów (przez 100 lat z górą), aby teren ten skolonizować. (Warto tu może pOQKresllc, że zagadmeniu tE.mu pcświęc.ił w Polsce cenną rOL.!prawę .JÓ.!le~ S z a t l a r s k i pt. Ruchy ludnosciOwe na pograniczu polsko-niemieckim w ciągu ostatniego wieku, Instytut Bałtycki, 1947). 2. różnicy w przyroście namra1Jnym .1-'ola'kówi Niemców. 3. różnicy w gęstoś.ci zaludnienia na 1 ikJm kw. te-renow g,ran.cznych niemleckich ,i .sąsiadujących z nimi pols'kich. Jest dość c_,ekawym szczegółem, że publikacja The Future Population of Europe and the Soviet Union, autorstwa Franks N o t e s t e i n i innych, (League of Nations, Geneve 1944, s. 56), przewidywa,ły, że w 1960 r. ludność Niemiec będz;e wynosiła 71 800 000 ludzi, a Polski (w przedwojennych granicach 4040000'0 ludzi. Toteż rozważania swe k011cZYprof. G. R. Gayre uwagą: "It is evident that lebensraum is an urgent need for the Slaw but not for the Germans". Uderzają nazwiska znakomitych uczonych Słowi",n (slawistów), których prace wykorzystano do tego opracowania, jak np. Muka, Niederle, Kozier.ov"ski, Lehr-Spławińs'ki, Milewski. Niesłycha.nie ważną na konferencji [lary,slkiej 'kwestię, a mianowicie g,ra,nicę na·rodową i językową polsko-niemiecką w końcu XlIX i na ,początku XX w., ustaLa autor na podstawie diieł zmanych już w c~kresie konferencjol przedstawicielom polslkim: J. Pa r tiS c h - Schlesien, t. 1, Breslc;u 1895 (ważny zasięg polskości z 1790 r.), oraz dr Paul L a n g h a u s, Deutsche Erde, 1906. Natj'onaliten-Karte der P,rovinz Schlesien. Sł'UlSznie też podkreśla autor (na s. 52), że chociaż większość ludności, wg danych naturalnie niemieckich, na spornych terytoriach, częściowo przyznanych Polsce, była narodowości niemieokiej, t·o 'w;iększość dz,ieci (także kryterium języka) 'było narodovvości polsk'iej. Dowodzić tego twierdzenia mają dwie mapki reprodukowane z książki Roberta M a c h r a y a, The Polish-German Problem (London 1941), (s. 18 i 19). Z wyliczonych tu przez autora powiatów ,szereg zo,stało !po.za gmnicami POISlk,i,a wesz'ły w ."'kład państwa !pc!s'kiego jedynie ich sokrawki; są to Kwidzyn (Mar:·enwerder), Złotów (Flatow), Czł'uClhów (Schlo,:hau), Wschowa (Fraustadt). Europe Uwagi !poświęcone !przebiegowi :i wyn~kom plebiscytu na Sląsku 'kończy autor słowami potępienia metod bezwzględnej propagandy i zastraszenia zastosowanych przy ich przeprowadzaniu "Since 1921 the world has travelled a long way, and seen much of German plebiscites, and the intensive regimentation of the peoples to obtain desired ends with a show of legality and there will be very few to day, with these facts in front of them, who will dare to the plebiscite figures wihout a fee1ing of intense distrust", i dalej na tej samej (54) stronie: ,.In the plebiscyte we have, we have seen, many reasons to believe that a mixture of propaganda and fear has produced an entirely erroneus picture". Stwierdziw.szy, że w Prusach Wschodnich granica 'Polityczn.a 'odc.ieła _ wy,kazaną przez stronniczą przecież .statystykę niemiecką z J 910 r. - :iiczną ludność 'polską i litewską 'cd swy.ch pańlstw nar'odowych, autor 'konkludUje: "There is consequently no linglListic justification for the present fu"ontier. U'is on b{)th ~ecgroiphical and langu.a,ge ,grounOis a bad fruntler. 'I,'he natural fmntie.r as .dictated by ,\peech and the Ea'S'tPrussian Heights and !aike.s lies aleng the zone where PoHsh gives way to German in the heart 'of East Pruss:i,a" (os.:!Y5). Rozdział VI ipoświęcaprof. R. G. Gayre omówieniu "Lebensraurn" i "Drang nach Osten". Prze.ciwstawia tu znane frazesy nacjonalizmu niemieckiego wyraźnemu i niewątpliwemu znaczeniu materiałów demograficznych i opracowaniom, również przeważnie niemieckiem, odnoszącym się do określenia tendencji rozwojowych ludności niemieckiej na obszarach wschodnich Rzeszy. Bibliografia tego zagadnienia i strona graficzna ,. ,f o' Centrale, Rozdział VI ,pracy poświęca autor omówieniu zagadnienia obro,nności Bo1sKl w granicadl prL.yL.nanych jej ,przez traktat wensalski oraz zagadnieniu więzów gospodarczych obszaru Polski i Czechosłowacj i. Wychodząc tu zzal1ożenia, że cele oLronne Cz€Chosłowacjii P01s!k.isą identycz,ne (opiera się on tu na ówcLe's'nej ,deklaracji dr Benesza i gen. Silkorskiego 00 do zwiąL:ku p.oJ.i1yczr.egQ nawdów p{)lskieg.o i czechos'łowackiego po wojnie), uwaŻJa on, że ,kIin Śląsha niemieckiego, ,oddzie:ający oba kraje, je.st nonsensem z punktu widzenia obronności, geo,gra£ii i z punktu widzenia goslpodarcze.go. Te:i.ę odnośnie 'CIoobronności ilustruje aut'or danymi z pracy ge·n. N. N o r w i d - N e u g e b a u e r a The Defence of Poland 1939, Londyn 1942. Czyte1ni'kowi pol,sikiemu nie ma chY'ha :potrzeby streszczać wywodów autora w tej kwestii, toteż ograniczę się jedynie do końcowego, podsumowującego ustępu pracy, który przytaczam (s. 69): "B e f o r e, t h e r e f o r e, a ss u r e d p r o s p e r i t y c a n b e a c h i e v e d f o r e a s t e r n C z e c h 0słowiakia, Poland and S·ilesia, the whole mu.st become, a s t h e y a r e g e o g r ,ap h i c a l l y, one e c o n'O m i a u n i t, w i t b a n a s s u r e d o u t l e t f o r t h e i 1" g o o d s a t S t e t t i n, D a n z i g u n-d K Cin i g s b e r g" (s. 69). W ostatnim (VII) rozdziale pracy z:1ajduje się podsumowanie poprzednich wywodów i ·sfo.rmułowanie wniosków odnośnie do koniecznych, zdaniem uczonego, zmian ,gr-aniczny.ch po wojnie. Pierwotny, słuszny naszym �252 253 ",daniem wniosek sf'ormułowany jako akcent kończący poprzedni rozdział os'Łabia on jednak i modyfikuje. Post.amlwia przyznać Polsce jedynie .skrawek wschodni Fomorzl8 zachodniego, część Ziemi Lubu5'kiej i część S1;pka (cały SJąsk Opolski i prawy hrzeg Odry na Sląsku Średnim i Dolnym) oraz całe Prusy Wschodnie. Pozostałą część Sląska Gayre pragnie przyznać Czechom. Łużyce weszłyby w tej koncepcji w skład państwa czechosłowackiego połączonego związkiem wojskowym i gospodarczym z Polską. W przyznaniu Polsce całego Pomorza na wschód od Odry widzi aut.or dwie przeszkody: 1. wątpi, czy Polska jest w stanie zagospodarować l zaludnić cały ten obszer i 2. uważa, że obszar ten jest wyraźnie nordycki co do składu rasowego ludncści, a .]:,rzeto, zgo.dnie z jego stanowiskiem w tej sprawie, winien przypaść raczej Niemcem, ponieważ Polsce przyznaje on skład ludncśCii o typie śródziemnomorskim. Przystępują.c ,do szacunku Ludności, która może być przesiedlona (Niemców), G. R. Gayre prze;prowa'dza następujące ,rozumowanie: Ludność z r, 1925 Prusy Wschodnie Pomorze całe z czego część dla Polski Niem. prow. graniczne: Poznań, Prusy Zachodnie Sląsk 2306938 1878782 Niemcy do przesiedl. 1500000 500000 352 485 chyba 300000 4511 606 4000000 Przyjmując liczbę Polaków w Niemczech przedwojennych na 1500000 autor uważa, że liczbę Niemców, których mogłoby dotknąć przesiedlenie, można w zaokrągleniu ocenić na 6500000 osób. Ogólne rozumowanie i jego efekty szacunkowe są słuszne, szczegóły przesłanek jednakże są wyraźnie przestawione: w Prusach Wsch, nie było 85000'0 Polaków i Litwinów lecz około 600 000 Polaków, na Sląsku zaś ilość Polaków obliczona według 'spisu 1925 r. jest zupełnie wadliwa. Było na tym terenie (przed wojną) 900 000 Polaków. Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej, 'ust'al'ona w 19'4'5 r., zwiększyłaby ocenioną na 6 500 000 osób liczbę Niemców, którzy mogliby ulec przesiedleniu - ,gdyby nie straty woje'nne oraz 'QPus.zczenie maSOwe tych terenów przez ludność niemiecką 'przed nadej-ściem f,rontu, a co najważniejsze, zredwkowanie obszaru, który autor uważa za mający przypaś·ć PoLsce w Prusach Wisch., a co zatem i'dzie, i ]'kzby ewentualnych mieszkańców Polski mający·ch ulec ewakuacji (Niemców) -o około 1000000 ludności. Faktycznie w granicach polskich z 1945 r, znalazlo się około 4 (}OO000 Niemców, których przesiedlono do Niemiec w latach 1946 i 1947, (Ziemie Odzysk'ane zaludniało zatem w r. 1938 - wraz z obszarem GdańSka - około 8000000 ludzi, w tym 1 500 000 Polaków i 6 500 000 Niemców, W 1955 r. wg Rocznika statystycznego GUS 1955 było tam: 7000000 ludzi, w tym około 1500000 autochtonów i 5500000 innych - repatriantów i przesiedleńców). Autor apeluje do państwa poLskiego 1 czechosłowa.ckiego, aby starały się ·z,atrzymać tę obcą narodowo ludność ze względów na jej pochodzenie słowiańskie G['az ra,sę śródziemnomorską. Ludność ta przeniesiona do Niemiec stanowHa>by element obcy rasowo, a :r.rzez to zakłócający har,monię jednOllitego składu nordyckiego pań·stwa. Chociaż ta część wywodów pozostaje poza zasięgiem możliwości oddziaływania na naszą świadomość, trudno oprzeć się pokusie przytoczenia tej argumentacji, która opiera się przecież na .podstawowym mic;e ITI Rzeszy, że państwo powinno być ra,s'Owo jednolite. Przechodząc do oceny ca'loś'ci ksiąŻlk.i wydaje Isię konieczne :podkreślić, że wartość jej nie leży w precyzyjnym :przewidywaniu nadchodzących zmi,an. To nie było i być nie mogło zamiarem autora. Ważne jest wypowiedzenie naukowe uzasadnionego prrzeikcnani,a w 1943 r., w którym ją ukończono, że zmiany granic są niezbędne, oraz w jakim powinny iść kierunku. Dodatkową zaletą jest gruntowność U'zasadnieni'a potrzeby zmian, których ,szczegóły ustaliła historia. Specjalnie ważne jest także wypowiedzenie w 1943 r. przekonania, że właściwym rozwiązJaniem byłaby granica na Odrze, 7.8:strzeżeniaolkazały się dziś ju:ż nieistotne. Wartość i znacz~nie tej ciekawej publikacji podnoszą licznie reprodukowane z wielu wydav.midw mrapy i wykresy. Warsztat .naukowy i wysokie kom,petencje autora stanowią, że praca ta nie jest zwykłą pozycją publicystyczną (nawet w kmju, gdzie publicystyka osiąga ,bardzo wysoki poziom), lecz ma charakter pracy naukowej na niezwykle ważny dla nas i trudny temat. Wacław Petsch LEOPOLD SCHMIDT, Vol,k's'k und e zw i s ch en Wi'l.'ts c h a f t s g e s c h i c h t e u n d iKu l t u r g e o g r ,ap h i e. "Osterrei<chische iZeitschr,ift fUr Volkskunde", N. S. B. 19, Gesamtserie B. 518. Wien 19'55, Heft 1-'2. W 'ObEczu przemian, jakim ulegały i ulegają po·glądy na przedmiot i zakres etnografii, autor artyku'łu postawił sobie za cel 'Określenie, jakie 'st'anawisko zajmuje w,spółczesna etnografia wobec dyscypl.in pokrewnych. Uważa on, że specjalistom 'nastręczy niewiele wątpliw'Oścl określenie znaczenia i Iprze·dmiotu 'badań etne-graficz'l1ych. Potrzeba ponownego omówienia tych zagadnień wynika według niego raczej ze współczesnych prądów, dla których etnografia, jako naul,a zwracająca od dawna swe zainteresowanla ku konkretnym przedmiotom otaczającego nl8s świata, może mieć duże znaczenie. Autor wskazuje na specyfikę :problematyki etnogiraficznej na przykładzie ludowego zwYczaju wróżenia z ,rzucanych na wodę 'krzyżyków drew- �/ J 255 254 nianych, opisywanego przez GriHparzera. Specyfika ta polega, podobnie jak w języikoz:nawstwie, na generaliz«Kji zjawióka w ujęciu przestrzennym (np. badania porównawcze nad rozprzestrzenieniem zwyczaju) i na jego specjaliza'cji przy badaniu historycznego rozwoju i genezy danego faktu (np. badanie hist'orii zwyczaju w jednej miejscowości). Autor uważa za rzecz zUI:ełnie oczywistą, że <przedmiotem e:nografii są zespoły tradycyjnych e1ementów kulturowych (ilberlieferte Ordnu.ngen). Podkreśla on jednak, że celem etnografii nie jest badanie samego tylko wystę'r;-owania tradycyjnych elementów ku:Uurowych, lecz zbadanie, jaka jest ich rola w ży.ciu ludu, jak utrzymują się one i oddziaływają wz,ajemnie. Schmidt stoi na sbanowisku, 1. że: tradycji jako zjawiska społecznego nie można badać wyłącznie z punktu widzenia jednostki; 2. że: zespoły tradycyjnych elementów kulturowych, przejmowane w specyf'cznym stanie opodświadomooci, nie mogą też być dostatecznie poznane od strony uwarwnkowań psychicznych; i 3. że: w związku z tym powinny one być badane w pierwszym rzędzie w swym szerszym, ku1tu'fowym uwarunkowaniu. Badanie określonych czasowo i przestrzennie tradycyjny.ch zjawisk kulturowych w ich konkretnym, integralnym uwarunkowaniu kulturowym uważa autor właśnie za przedmiot etno,g,rafii, wymżając się krytycznie o oderwanych rozważania.ch w rodzaju rozważań Bastiana. W Cip~H'ciuo te zlalożenia autor .chara'kteryzuje drogi rozwojowe etnografii. Począwszy od zainteresowania człowiekiem i jego kulturą, które rozbudził humanizm, [:oprzez zainteresowanie ku1turą ludową. związane z osiemnastowie.cznymi teoriami powrotu do natury, etnografia stał,a się nauką dopiero w oka:-es.iercmantyzmu. Wywa.rły na nią duży wpływ filologia i archeologia klasyczna oraz niemieckie badania nad starożytnościam.i (bracia Grimm). Przez nawiązywanie do tradycji ludowych etnograLa stanowiła w nauce od początk·u nurt postępowy, przeciwstawiają'cy się historii władzy politycznej. Wyrosła w łonie filo!c,g.ii, etnog,rafia przejęła od n'ej część materiału źródłowego (ustną literaturę ludową) oraz niektóre metody porz8ldkują·ce (pojęcie mctywu, wariantu itip.). Od,rętność swą ujawnUa. etnograf:a w porównawczych badaniach nad mitologią. Drugimk:orzeniem tkwiła etnografia w angiels'kiej etnclcgii, wyrastając zresztą razem z nią z przyrodniczego ducha badań XIX w. Od etnologii też przejęła. ona szerokie ujęcia przestrzenne c:raz dążność do pogłębiania interprela,cji i unikania oderwanych uogólnień - wynikające z obfitości ma~eriału źródłowego. Za przykładem etnologii rozszerzono znacznie zakres źródeł, wychodzą·c 'poza wzorowane na filologii tadania tn:-dy·cj.i ustnej. Okres następny, okres badań Iliad sztuką ludową i groma·dzenia mate.riału muzealnego, był okresem przepI'owadzania naukowej klasyfikacji i interpretacji zebranego materiału rzeczowego i tradycji. Autor podkreśla, że dla etnografii tego ak,resu charakterystyczne jest posłougiwanie się teoretycznymi zdobyczami psychologii i socjol,ogii. W okresie obecnym zarysowują się - według niego - przed etnografią dwie drogi. Pierwszą jest posługiwanie się metodologicznymi os,iągnięc.iami historii, a zwłasz·cza hist,or·ii gospodarczej. Droga ta oznacza położenie szczegóLnego nacisku na genezę zjawisk, rozszerzenie .bazy źródłowej :prz,ez wykorzystywanie źród.eł archiwalnych i możliwości pogłębiania badan przez dodatkowe studia nad osadnictwem, stosunkami własności itp. Drugą drogę stanowi dro.ga ujęć przestrzennych, tj. geografi,i 'kulturowej. Wybranie tej drogi umożliwia systematyczne opracowanie większości posiadanego materiału etnograficznego oraz rozs-zerzenle zakresu badań na badania nad k.rajobrazami kulturowymi poszczególnych obszarów osiedleńczych. AJutolr zastrzega się, że uważa te metody tylko za najbardziej dotąd zbliżoin.e do dokładnośd, ale nie sądzi, by mogły ·one uchwyc.ić całą z1ożoność zjawisk badanych przez etnografię. Szczególnie trudny do uchwycenia jest wzajemny stosunek faktu tradycyjnego i ,człowieka jako nosicieLa tej tradycj.i; ogólne sformułowania psycrologii i sccj'ologii niewiele w tym mogą pomóc. Mimo tych braków w meto·dach badawczych etnogr1afia wykaza.ła zdaniem Schmi·dta w dągu swego rozwoju samodzielność i specyfikę swego przedmiotu badań. . Z przytoczonych poglądów Z!astrzeżenia budz.ić może sformułowame, że zespoły tradycyjnych elementów kulturowych są oczywiście jedynym przedmiotem etnografii. Zastrzeżenia te pogłębia oli czytelnika polskie.g~ fakt, że sprawa przedmiotu i zakresu etnografii jest w nauce polskiej wciąż problemem dY£Jkusyjnym. W klażdym jednak razie zastrzec się można przeciw temu. że podane przez autora artykułu określenie przedmiotu etnografii nie obejmuje badań nad powstawaniem, ut'rzymywaniem się i tendencjami rozwojowymi wspólczesny·ch nam zjawisk kulturowych. Zbyt ostre wydaje się też przeciwstawienie ujęcia kulturowo-geograficznego ujęciu historyc2.'llo-go.sr;'odarczemu, tym bardziej że i przy ujęciu. przestrzennym zjawiska mogą i powinny być ujmowane w dużym stopmu dynamieznie. jako rezul1G.t historycznej współzależności szeregu czynni'ków. Niemniej jednak artykuł stanowi ciekawą próbę sformułowan:a i rozwiązania niektórych najważniejszych problemów współczesnej etnografii. Krzysztof Kwaśniewski SPRAWOZDANIE Z PRAC ETNOGRAFICZNYCH W NIEMIECKIEJ REPUBLICE DEMOKRATYCZNEJ ZA LATA 1945-1955. " . Po Zlakończeniu II wojny światowej prace etnog,raficzne w NRD były początkowo zupełnie zaniedbane. Instytut Etnografii Uniwersytetu w Berlinie który dzięki zas·ługom prof. Adolfa S opa m e.r a był kiedyś jednym z najważniejSzYCh ośrodków badań etnograficzny,ch, uległ podcZlas działań �256 257 wojennych zniszczeniu. Katedry w Berlinie, jak też i przy innych uniwersytetach były opuszczone; ,profesorowie ,i studenci rozproszeni a prof. S:pamer z. iPowo.du choroby oraz warunków wojennych osiedlił się w Dreźnie. J,ako Jeden z czołowych etncgrafów niemieckich przetrwał on tam ciężki okres. powojen.ny. Pod je,go kierunkiem powstały nowe etnograficzne pracowme. Przy mtemywnej ,i energicznej w~półpracy dr K. E. F l' i t s c h a ~t,:orzono z ruin Instytut Etnograficzny, posiadający bogatą :bibli-otekę .1 hczny materiał archiwelny, stanowiący bazę dla rozpoczętej !przez prof. Spamera pracy nauczyci-elskiej na WydzIale Pedagogicznym przy Politechnice w Dreż-nie. W Berlinie pracowała też w tym czesie dr l'llgeborg WeberKell.ern:ann.' wspó~prac?wnica prof. Spamera, nad realizowaniem pla'nu załozema blbhotekl, ktorą po przezwyciężeniu dużych trudności założono i dołączono w 1947 r. do Komisji Etnograficznej przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Z początkiem 1952 r. z powodu ciężkiej choroby prof. Spamera funkcje jego objął obecny wiceprezes Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, prof. Wolfgang S t e i n i t z najp'erw jako zastępca, a od czasu śmierci spa~er~, tj. od 1953 r., samodzielny kierownik Komisji Etnograficznej, z ktoreJ powstał w 1953 r. Instytut Niemieckiej Etnografii (Institut f Lir deutsche Volkskunde). Odtąd rozszerzył się krąg współpracy oraz praca w dziedzinie nauki o ludach, prowadzonych wg zasad nowoczesnych badań etnograficznych. W maju 1952 r. powstało w NRD Archiwum Pieśni Ludowych (Volksliedarchiv) pod kierownictwem dr H. S c h e we, przy współpracy dr Ericha i Doris Stockmann. Archiwum współpracuje z Niemieckim Archiwum Pieśni Ludowych w Schwerin, kierowanym przez Hansa Erdmanna z Archiwum w Greifswald (dr Arno Schmidt) i w Dessau (dr Alfred Wirth): Erich Stockmann zajmuje się organizowaniem kartoteki materiałowej, która ma służyć do opracowań niemieckich muzycznych instrumentów ludowych. Prócz prac systematyczno-porządkowych nad materiałami pochodzącymi z dotychczasowych zbiorów przeprowadzono nowe badania terenowe. Ukazały się drukiem: nowe wydanie H a u p t a i S c h m a 1e r a :'olkslieder der S01'ben in der Ober- und Niederlausitz, pierwszy tom z proJektowanych 6-8 tomów pt. Deutsche VolksEeder demokmtischen Charakters aus 6 Jahrhunderten, wydany przez S t e i n i t z a. Obecnie H. S c h e w e przygotowuje do druku krytyczne nowe wydanie Das Knaben Wunderhorn. 1. Web e l' - K e II e l' m a n n zakończyła prace związane z wydaniem zbioru pieśni Parisius z XIX w. Tom ten zawiera 782 pozycje. Praca je-st zestawiona wg nowoczesnych zasad tego rodzaju opracowań etnograficznych. Poza tym dr K. Schulte-Kemrninghausen wraz z dr H. Schewe opracowują pieśni ludowe zebmne przez braci Grimmów natomiast opracowanie zb:oru pieśni ludowych meklenburskiego zbieracz~ Richarda Wossidlo powierzono dr H. Erdmanowi. Badania nad muzyką ludową prowadzi Instytut przy Wyższej Szkole Muzyki w Weimarze pod kierunkiem prof. G. Krafta. Badania nad podaniami ludowymi prowadzi ośrodek badawczy im. Wossidla w Rostoku przy Instytucie Etnografii. Dr P. Beckmann wraz z prof. G. Hannsem pracują nad zbiorem bajek. Zagadnieniem legend zajmuje się Ingeborg Ml.iller pod kierownictwem dra P. Beckmanna. Dr Paul Nedo z Lipska wraz z Instytutem Sorbskim w Budziszynie i Paulem Nowotnym prowadzi prace nad bajkami sorbskimi, tj. łużyckimi. Prace związane z zagadnieniem gwar ludowych prowadzone są przez 6 ośrodków badawczych, mianowicie: Brandenburg-Berlinisches Worterbuch w Poczdamie pod kierunkiem jego założycielki dr Anneliese BrettSchneider; Mecklenburgisches Worterbuch - założony przez prof. Richarda Wossidla i kontynuowany przez dr H. Teucherta w Rostoku; Pommersches Worterbuch pod kier. prof. H. F. Ros~mfelda w Greifswaldzie Wymienione redakcje słowników gwar ludowych należą do Niem:eckiego Instytutu Mowy i Literatury przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Natomiast turyński Słownik gwar ludowych, którego kierownikiem jest dr H. Hucke, jest kontynuowany w Instytucie dla Badań Gwar Ludowych w turyńskim archiwum (Flurnamenarchiv) przy jenejskim uniwersytecie im. Friedricha Schillera. Prace nad Słownikiem okolic środkowej Łaby pod kierownictwem założyciela prof. K. Bischoffa zbliżają się ku końcowi. Instytut Etnografii w Berlinie od chwili przejęci,a spadku po prof. Spamerze stoi przed nowymi zadaniami. Czekają na opracowania wspaniałe zbiory prof. Spamera w zakresie wierzeń ludowych. W 1914 r. zapoczątkowano zbieranie materiałów dotyczących formuł błogosławieństwa i zaprzysiężenia. Dzięki apelowi Spamera materiał nadsyłało cale społeczeństwo. Przy współpracy LUi Struve i 1. Weber-Kellermann powstała dokumentacja nadesłanych materiałów, zawierająca ponad 22000 pozycji. Kontynuację tej pracy jak też przygotowanie do druku rozprawy Romansbuchlein powierzono dr Johannie Nickel. Zwyczajami ludowymi zajmowała się 1. Webe-r-Kellermann, która stworzyła bogate archiwum zawierające materiał ilustracyjny. 1. Web e fICe 11 e l' m a n n wraz z dr Wilhelmem H a n s e m przygotowuje obecnie do druku Rodzinne i doroczne zwyczaje ludowe (Volksbr<J.uch im Jahreslauf und Lebenskreis). W ramach akcji zbierania materiałów dotyczących obyczajów wielkomiejskich dr Reinhard P e e s c h przeprowadził w 1955r. badania w 22 podstawowych szkoła,ch na terenie Berlina, w czasie których zanotował ok. 50'00 gier szkolnych. W ten sposób zebrany materiał został usystematyzowany i przygotowany do druku w pracy pt. Kinderspie!e in Berlin. Prof. dr Wilhelm Fraenger prowadzi od 1953 r. naukowe badania nad sztuką ludową. Dąży on do przedstawienia sztuki ludowej w okresie re17 "Lud" t. XLIII �258 259 formacji z uwzględnieniem takich prac, jak Diirera, Weidnitza, Ratgeba. Boscha i Bruegela. Dr Friedrich S i e b e r, kierownik Instytutu Badawczego w Dreźnie przy Akademii Nauk, wydał w ramach publikacji Instytutu pracę pt. Bunte Mabel der Oberlausitz. Zagadnieniem badania strojów ludowych zajmuje się od kilku lat dr K. E. Fritsch i dr Waltraud Koenig, pracownicy Instytutu Etnografii w Dreźnie. Instytut Etnografii zamierza wydać ilustrowane dzieło Deutsches Trachtenleben, do którego część ilustracji opracował Wolfgang Liicking. Tom I zatytułowany Die Lausitz - tom II Schaumburg-Lippe znajdują się w druku. Dr M. N o w a k - N e u m a n n i dr P. N e d o wydali w 19M r. naukowe opracowan'e Die Tracht der Sorben um Schlei.fe. Popularne opracowanie przeznaczone dla szerszego ogółu wydał Erich F i ed l e l' pt. Deutsche Volkstrachten. Dalsze prace nad strojem ludowym prowadzi Zentralhaus f tir Volkskunst oraz Instytut Sorbski w Budziszynie. Centralny dom sztuki ludowej roztacza przede wszystkim opiekę nad regionalnymi artystami ludowymi, dla których zostały zorganizowane specjalne punkty informacyjne, lektura zawierająca zbiory pieśni ludowych, tańców itp. Arch:wum materiałów ilustracyjnych pod kierunkiem drezc1eńskiego Instytutu Etnografii posiada ok. 15000 eksponatów, zamieszczonych w regionalnych muzeach na terenie Saksonii; analogiczny instytut pod kier. dr J. Nickel znajduje się na terenie Brandenburgii. Istn:eje tendencja do utworzenia takich instytutów dla innych reg'onów NRD. Podczas wojny zbiory niektórych muzeów uległy zniszczeniu, lecz np. Muzeum w Stralsund posiada już skompletowany zbiór narodowej sztuki ludowej, Muzeum im. Oskara 8eyfferta zachowało do dzisiaj swoje wspaniałe eksponaty. Z dawnego Muzeum Etnograficznego im. Konrada Hahna w Berlinie została uratowana tylko skromna część eksponatów przez Friedricha Somotja; zb'ory te są obecnie uzupełniane, a opiekuje się nimi Centralne Muzeum Sztuki Ludowej (Helena Ebner von Eschenbach i dr Ulrich Steinmann). W NRD do 1954 r. kultura materialna nie była przedmiotem specjalnych badań, dopiero Instytut Etnografii w Berlinie prowadzi badania nad rolnictwem i rybołówstwem. Prof Kothe zajmuje się m. in. zagadnien'em narzędzi rolniczych typu bezpłużnego. Dr Reinhard Peesch prowadzi badania z zakresu rybołówstwa; wydana w 1955 r. jego praca zawiera bogaty zbiór gwary rybaków z Kietz (Berlin-Kopeniek). K:erownik'em naukowego archiwum zbiorów byłych ośrodków Atlasu Etnograficznego jest dr Peesch. Bogaty materiał atlasowy znajduje s:ę w Berlinie; Instytut Etnograficzny zamierza wznowić i kontynuować znacznie poszerzone prace kartograficzne. Etnografia niemiecka zajmuje się również środowiskiem robotniczym, pierwszą monografię zawierającą opracowanie na temat życia górników (Berufsmonograph:e) przygotowuje ośrodek etnograficzny w Dreźnie. Dotychczas katedry etnografii NRD nie są jeszcze dostatecznie rozbudowane. Na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie są prowadzone wykłady; w zakres'e etnografii wykładają: R. Peesch, E. Stockmann, G. Voigt i 1. Weber-Kellermann. Na un:wersytecie w Lipsku wykładają P. Nedo i E. Fie:J.ler; na uniwersytecie w Rostoku P. Beckmann. Katedrę Slawistyki na Uniwersytecie w Berlinie prowadzi prof. E. S c h n e e we i s, autor pracy Feste und Volksbrduche der Sorben, wydanej w 1953 r. Przedstawicielem etnografii powszechnej jest prof. Gertrud Ptitsch, która od 1952 r. jest kierownikiem Instytutu Etnografii przy Uniwersytecie w Berlinie. E. Lips reprezentuje Instytut przy Uniwersytecie w Lipsku, Prof. B. Struck kieruje Instytutem Antropologii i Etnologii w Jenie. H. Damm, kustosz Muzeum Etnografii w Lipsku jest autorem działu "Oceania". Istniejący zbiór w Muzeum Archeologicz:nym w Weimarze jest pod opieką prof. G. Behma. Zniszczone w czasie działań wojennych w 1954 r. Muzeum Etnograficzne w Dreźnie, z którego część eksponatów została zachowana, czeka na odbudowę. Współpraca m:ędzy naukowcami NRD. NRF a zagranicą została ożywiona dzięki następującym sesjom: Sesja Etnografów w kwietniu 1952 r.; 3-dniowy Etnograficzny Kongres w Berlinie w 1953 r.; Etnograficzna Sesja Specjalna z okazji rocznicy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie we wrześniu 1955 r. W 1952 r. przy Akademii Nauk w Berlinie powstała Sekcja Etnografii, zrzeszająca czołowych naukowców. Sekcja odbywa w półrocznych okresach posiedzenia w celu przedyskutowania ważnych problemów, dotyczących zarówno badań, jak i organizacji etnografii. O naj nowszych wynikach pra'cy informują wydawn'ctwa Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Poza już wymienionymi ukazały się następujące prace: John M e i e l' Ahnengrab und Rechtsstein. Przyczynek do historii badań etnograficznych i historii prawa, A. S P a m e r - Przyczynek do zagadnienia przekazu gwary ludowej; Referaty Sesji Etnograficznej przy Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie z dn. 25-27 IV 1955. Leopold S c h m i d t - Niemiecki ludowy dramat w świetle zachowanych świadectw. ' za lata 1937-1938 opracowana przez R. W i l d h a b e l' a znajduje się w druku. Pod redakcją F. Siebera przygotowujo się podręcznik etnografii, stanowiący pomoc dla nauczycieli oraz miłośników ludoznawstwa. Wydawane w Lipsku czasopismo "Volkskunst" oraz "Natur und Heimat", stanowiące organ Towarzystwa Demokratycznego Odnowienia Niemiec, jest przeznaczone dla szerszych kręgów czytelników; natomiast Bibliografia 17· etnograficzna �261 260 nych wprowadzono wykłady dotyczące życia ludu szwedzkiego, początkowo w ramach docentury, zaś od 1925 r. katedry (Nordisk och jiimforande folklivsforskning), obejmującej również całokształt ZJagadnień kultury ludowej, ze szczególnym uwzględnieniem folklorystyki. Piastują ją prof. Dag Strombiick, kierown:k Archiwum Dialektów i Folklorystyki w Upsali (LandsmiHs och folkminnesarkivet). Docentami są: Acke Campbell, kierownik działu folklorystyki w tymże Archiwum, i doc. Johan Israel Ruong. W Lund katedrę tej samej nazwy i o podobnym zl3kresie (Nord:sk och jiimforande folklivsforskning, sarskilt etnologisk) piastuje prof. dr Sigfrid. O. Svenson. Docentem jest dr Anne B;rgitta Rooth, omawiająca w wykładach zagadnien;e m'tów azjatyckich i północno-amerykańskich, oraz docent dr Jan Ojvind Swahn. W Goteborgu istnieje Katedra Etnografii Ogólnej i Porównawczej, którą zajmuje prof. Karl Gustaw Izikowitz, kierownik Muzeum Etnograficznego w Sztokholmie. I n s t y t u t y, a r c h i w a, t o war z y s t w a i m u z e a. W Sztokholmio w 194·2 r. powstał Instytut Naukowo-Badawczy łączący wysiłki dwóch instytucH; nosi on rnj'3110 Instytutu Muzeum Nordycznego i Uniwersytetu w Sz.tokholmiedo Badania Zycia Ludów (Institutet for Folklivsforskning Vid Nordiska Museet och Stockholms Hogskola). W 1943 r. powstaje też Towarzystwo Ludoznawcze (Samfundet for Svensk Folklivsforskning), pomagające Ins,tytuto'wi w jego pracach. Dzięki niemu i pomocy z innych żródeł Instytut ten wydawał trzy publikacje: Laos, FoLk-Liv i rocznik "Liv och Folkkultur". Instytut ten oprócz prac naukowo-badawczych i związanych z organizacją gromadzenia m3teriałów w terenie, opracowywania kwestionariuszy, szkoli studentów w zakresie b'bliografii, techniki pracy terenowej i arch'walnej oraz w analizie materiałów przywiezionych z terenu. Należy też dodać, iż Nordiska Museet posiada największe szwedzkie Arch;wum Kultury Ludowej, obejmujące już w 1948 r. ponad milion stron opisów, ponad 300000 zdjęć i tysiące rysunków 1. W 1931 r. zawiązuje się w Sztokholmie w Muzeum Nordycznym Towarzystwo Etnologiczne (Etnologiska Sallskapet); ma ono na celu międzynarodowe zrzeszenie badaczy. studentów i hików zainteresowanych etnologią. Działa pod przewodnictwem prof. Sigurda Erixona, organizując opracowywania i dyskusje na zebran'ach etnologów szwedzkich i zapraszanych etnologów zagranicznych na tematy dotyczące badań etnologicznych i antropologicznych, metod badawczych w różnych krajach. wybranych problemów z zakresu kultury ludowej i w szczególności folkloru oraz na tematy obejmujące sprawozdania z międzynarodowych kongresów etnologicznych oraz zagadnienia ogólne, wymagające dyskusji w skali międzynarodowej. "Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde" jest wydawnictwem ściśle naukowym Intytutu Niemieckiej Etnografii w Berlinie pod k;er. prof. W. Fraengera (1 tom wydany w 1955 r. - 2 tom w druku). To ostatnie wydawnictwo przeznaczone jest dla etnografów w kraju i za granicą. Johanna Nickel PRZYCZYNEK DO ZNAJOMOŚCI LUDOZNAWSTWA W SKANDYNAWII, DANII I FINLANDII Szwecja W Szwecji zainteresowania etnologią wraz z folklorystyką rozwlJaH się na tle badań dotyczących dialektów i już od 1878 r. skupiają się w Upsali w obecnym Archiwum Dialektologicznym i Folklorystycznym Landmals och Folkminnesarkivet, które prowadzi szeroką folklorystyczną działalność naukowo-badawczą na terenie całej Szwecji. Z tego ośrodka wyszedł słynny Arthur Hazelius, tWórca Muzeum Nordycznego Skansenu, przyczyniając sią walnie do stworzenia jedneO'o z największych i naj poważniejszych ośrodków ludoznawczych badań na~kowych w Europie. K a t e d r y u n i we r s y t e ck i e. W Sztokholmie w 1919 r. w Muzeum Nordycznym utworzono katedrę obejmującą badania życia ludów nordycznych Szwecji oraz badan'a porównawcze (Nordisk och jamfi::irande folklivsforskning). W 1933 r. Uniwersytet w Sztokholmie otrzymuje prawo przeprowadzania egzaminów przez katedrę w Muzeum Nordycznym. Od 1934 r. katedrę tę na Wydziale Humanistycznym piastował prof. Sigurd Erixon, od 19·55 r. prof. John Granlund. W latach 1943-1945 Uniwersytet w Sztokholmie posiada przy katedrze, obejmującej całokształt zagadnień kultury ludowej, czterech docentów (dr C, G. Liungman, dr A. J. Eskeri::id, dr O. Hassli::if i dr G. Rank). Prace ich związane z udziałem w wykładach i seminariach uwzględniają problemyetnosocjologiczne i folklorystyczne. Prace dyplomowe na tytuł magistra, kandydata filozofii lub doktora obejmują problemy dotyczące całokształtu kultury ludowej wr'az z folklorem, z mniejszym lub większym uwzględnien;em zagadn'eń gospodarczych, ,etnosocjologicznych, a w szczególności rozwoju kultury w perspektywie historycznej. Również na Wydziale Humanistycznym istnieje w Sztokholmie Katedra Etnografii Ogólnej i Porównawczej (Allman och jiimforande etnografi), którą p:astuje prof. Sigvald Linne, kierownik Państwowego Muzeum Etnograficznego w Sztokholmie. Przy tej katedrze docentem jest Karl Gosta Montell. W Upsali już w 1909 r. pod auspicjami Katedry Języków ,.~ A. Z arę b a, Zastosowanie "Lud", t. 41 : 1954, S. 830. 1 cji, Nordycz- , .' kwestionariusza do badań etnograficznych w Szwe- �262 263 Przed kilku laty powstało w Sztokholmie Szwedzkie Archiwum P:esm Ludowej (Styrmansgatan 4) jako ośrodek centralny do badań szwedzkich i w ogóle nordycznych pieśni ludowych. W Muzeum Nordycznym istnieje Towarzystwo Szwedzkiej Historii Kultury (Foreningen fOr Svensk Kulturhistoria). Jedne z największych w Europie etnograficzne zb:ory posi'ada Szwecja, skupione przede wszystkim w Muzeum Nordycznym (Nordiska Museet) i w Skansenie w Sztokholmie, poza tym w Muzeum Historii Kultury (Kulturhistoriska Museet) w Lund oraz wokoło 30 większych muzeach prowincjonalnych miejskich, wśród których należy wymienić Muzeum w Varberg. Oprócz Skansenu w Sztokholm'e wspaniałe muzea na wolnym powietrzu znajdują się w Bunge (Gotlandia), Vasteras, Harnosand i <Jstersund. Szwecja posiada około 700 lokalnych muzeów regionalnych, przeważnie o charakterze muzeum-wnętrz. W Sztokholmie również znajduje się ogromne Państwowe Muzeum Etnograficzne (Statens Etnografi,ska Museum), skupiające pra.ce i zbiory dotyczące ludów pozaeuropejskich (dyrektor prof. dr Sigurd Linne, dyrektor-asystent dr Stig Ryden i in.). Tematu tego n'e omawiam szerzej, gdyż został on obszernie potraktowany w artykule A. Z arę b y pt. Uwagi o muzeach skandynawskich ("Lud" t. XLI, s. 1134-1163). W Upsali czynne jest wielkie Archiwum Dialektów i Folkloru (Landsmals och Folkminnesarkivet), stworzone przez nie żyjącego już dr Hermana Gejera. Ma ono charakter instytutu badawczego i jest ściśle związane z pracą katedry uniwersyteckiej. W Lund w 1920 r. powstał Instytut Etnologij i Folkloru Uniwersytetu (Institutionen for Folklivsforskning vid Lunds Universitet, tzw. Folklivsarkivet). Założył go C. W. VOn Sydow; w 1946 r. Instytut został wcielony do uniwersytetu. Dyrektorem jego jest profesor skandynawskiej i porównawczej etnologii i folkloru prof. Sigurd Svenson. W Instytucie odbywają się wykłady i sem'narh, a prace obejmują całokształt zabytkowej kultury ludowej łącznie z folklorem. Praca nad gromadzeniem materiałów, szczególnie z zakresu kultury materialnej, obejmuje głównie najbardziej południową prowincję Szwecji. Archiwum Instytutu (Folklivsarkivet) obejmuje rękopiśmienne materiały uzysk'ane z wywiadów studentów i stałych terenowych zbieraczy w liczbie około 187 OOOarkuszy, ponad 8000 fotografii i ponad 2 000 opisów zagród, domów i ich urządz·eń oraz ponad 17000 ilustracji, głównie fotografii obiektów ułożonych systematycznie, ponad 4·5000 arkuszy prac seminaryjnych, wyciągów, przekładów itd., ponad 1800 przeźroczy do użytku oświatowego oraz pewną ilość filmów. Biblioteka zawiera 150(}0 pozycji, szczególnie z zakresu folkloru. Do swych studiów In.tytut korzysta ze zbioru Kulturhistoriska Museet w Lund. Oprócz tego istnieje w Lund Archiwum Gwarowe (Lands~alsarkivet) posiadające również materiały do znajomości kultury.lud?weJ. W Goteborgu istnieje Instytut Ludoznawczy przy WyzszeJ Szkole, po~ iadający równi'eż Archiwum Ludoznawcze (Folkminnesarkivet). ProwadzI ~n badania w zachodnich prowincjach Szwecji, szczególnie z zakresu folkloru. W Goteborgu istnieje też Zachodnioszwedzkie Towarzystwo ~udoznawcze (Vastsvenska Folkminnesforeningen). Istnieją też w ~zwecJi Towarzystwa Ochrony Kultury Rodzimej (Hembygdsforening), 1Jczą~e około 125 000 członków, oraz Towarzystwa dla Spraw Kultury Ludow~J (Hen:bygdsfOrbund), w liczbie 20 oddziałów. Oba te towarzystwa wspołpracuJą z muzeami kierowanymi przez specjalistów. . P u b l i k a c je. Muzeum Nordyczne i Skansen w Sztokholmie wydają: 1. Nordiskm Museets Handlingar - obszerne, bogato ilustrowane monografie, dotyczące zagadnień kultury ludowej Sz~ecji~ uj~o~anej .w perspektywie historycznej z uwzględnieniem śro~owlska l.zrozmcowama form wytworów ujętych kartograficznie (ukazało Slę 48 tomow). 2. Etnologiska Udersokningen - prace porównawcze z zakresu kultury ludowej Szwecji. 3. "Fauaburen" - roczniki związane z pracami Skansenu. . 4. "Svenskt liv och Arbete" - pisma poświęcone w znac~n~m. stop?~U autobiograf'.cznym opowiadaniom przedstawicieli różnych specJa1Jstow WIeJskich i miejskich. 5. "Rig" - zawiera prace z zakresu etnologii i historii kultury. Kierownikiem jest dr Mats Rehnberg (od 1918 r.). ., 6. POZla tym Institutet for Folklivsforskning w Sztokholmle wydaje od 1937 r. "Folk-Liv" ("Acta Ethnologica et Folkoristica Europaea"). pismo poświęcone nordycznej i europejskiej etnolo~ii. Red~ktorem Jest prof. Si<1urd Erixon. Nordiska Museet wydaje co miesląc pOWielane komunikaty ~.Meddelanden fran Etnologiska Undersoknin~e~") do~y:~ące terenowych badań etnograficznych, kwestionariuszy, techmkl badan l m. zagadnień ujętych w przystępnej formie 2. • Państwowe Szwedzkie Muzeum Etnograficzne (Statens Etnograflska Museum) w Sztokholmie, posiadające zbiory pozaeuropejskie zgrom.adzo?e w czasie licznych ekspedycji badawczych, wyd1aje w języku anglelsk~m pismo "Ethnos", bogato ilustrowane i zaopatrzone w :na.py. Prace v: ~lm zawarte dotyczą wyłącznie kultury ludów pozaeuropeJsklch, podobme Jak wydawane przez to samo Muzeum "Smarre Meddelanden". . . Tematy związane z kulturą ludową i materiałami muzealnymi oma~.vlaJą też czasopisma: "Svenska Museer", "Nordens Museer" .~raz wYdawmct,,:~ poszczególnych muzeów na terenie Szwecji, jak np. "Goteborgs Museum. Institutet for FolksJivforskning vid Nordiska Museet och Stock~olms Hogskola wydaje pismo "Liv och Folkkultur" pod kier. prof. S. Enxona. I A. Z arę b a, Uwagi a muzeach. skandynawskich., "Lud", t. 4l: 1954, S. 1136. �• ~,II. 264 265 W Sztokholmie wychodzą "Acta Lapponica" (ukazało się już 7 tomów) W Upsali Królewska Akademia do badań kultury ludowej wydaje roczniki:pt. "Saga och Sed" (Saga i obyczaj red. prof. Japan Sahlgren) i pismo pt. "Arv" (Dziedzictwo, red. prof. Dag Strombiick). W Upsali u~azują się z druku obszerne i bogato zaopatrzone w mapy serie prac w wydawnictwie. "Studia Ethnographica UpsaEens:a". Tematyka tych prac obraca się w kręgu zagadnień kultury ludów pozaeuropejskich. Muzeum w Lund (Kulturh:storiska Museet) wydaje pismo "Kulturen", poświęcone głównie zagadnieniom etno.' logii. Od 1879 r. wychodzi w Upsali czasop:smo do spraw dialektologii , i ludoznawstwa pt. "Svenska Landsmalen" (pod red. prof. Dag Strom1Jiick). Dawny tytuł jego brzmiał: "Svenska Landsmal och Svenskt Folkliv". Liczne prace etnograficzne dotyczące kultury ludowej Szwecji ull lzUją się w takich czasopismach, jak: "Hembyggden" i "Ymer" wydawane prz~z Svenska SalIskapet for Antropologi och Geografi i in. Prace dotyczące kultury ludów pozaeuropejskich drukowane są w "Meddelanden fran Geografiska Foreningen i Goteborg". Spośród periodycznych czasopism etnograficznych, które w ciągu ostat.,.' nich kilku lat i w bieżącym roku przestają wychodz:ć, należy wymienić "Laos" - pismo wydawane przez CIAP w Sztokholm:e, o charakterze międzynarodowym (1951-1955); "Folkminnen och Folktiinkar" - pismo o zagadnieniach folkloru (1914-1944), wydawane w Goteborgu, zostało obecnie wcielone do pisma "Arv"; ,.Folkkultur" - organ Archiwum Folklorystycznego Uniwersytetu w Lund (1941-1946), wcielone do pisma "Rig". Mówiąc o zagadnieniach ludoznawstwa należy dodać, iż w Szwecji w Muzeum Nordycznym, m. in. dzięki prof. S:gurdowi Erixonowi, znajduje .'~F się jeden z naj poważniejszych w skali świ'a:towej ośrodków inicjatywy w zat'~ kresie międzynarodowych prac etnologicznych. Tu też w Sztokholmie odbył :,1 się w sierpniu 1951 r. pierwszy po wojnie Międzynarodowy Kongres Euro.;:'v: '':.~ pejskiej i Zachodniej Etnologii. Jedną z naj poważniejszych, szeroko zaplanowanych prac badawczo'It naukowych w Szwecji stanowi Atlias Szwedzkiej Kultury Ludowej (Atlas over Svensk Folkkultur), rozpoczęty przed około 15 laty pod auspicjami Królewskiej Akademii Gustawa Adolfa do badania kultury ludowej w Upsali (Kungl. Gustav Adolfs Akademia for Folklivsforslming). Atlas ten obecnie opracowywany jest wysiłkiem kilku instytucji, jak Instytut do Badania Zycia Ludu, Institutet for Folklivsforskning vid Nordiska Museet och Stockholms Hogskola), Samfundet for Svensk Folklivsforskning, Landsmalsoch Folkm'nnesarkivet w Upsali i Archiwum Ludoznawcze (Folklivsarkivet) w Lund. Atlas ma głównie objąć okres od 1850 do 1900 r. ~~J To bogato ilmtrowane dzieło ma się ukazać w czterech osobnych to" mach, z których pierwszy będz:e poświęcony materialnej kulturze ludowej . ~ (narzędzia rolnicze, hodowla bydła, typy budownictwa, zwyczaje zw:ązane z mieszkaniem, meble, sprzęty gospodarcze, narzędzia i in.). Drugi tom .nl ~il , . obejmie kulturę duchową (ludowe wierzeni'a i obyczaje, bajki, legendy). Ostatnie dwa tomy będą poświęcone zagadnieniom językoznawstwa, jeden szwedzkim d'alektom, a drugi - nazwom miejscowym. Prof. S. Erixon traktuje to przedsięwzięcie jako eksperyment na wielkq skalę. Podkreśla on, iż zostało jeszcze wiele problemów nie rozwiązanych, którymi 2J3.jmiesię inny przyszły atlas. Do takich zagadnień należą zjawiska socjalne o tyle, o ile dadzą się one ująć kartograficznie. Brak środków i czasu przeszkodził gruntownemu opracowaniu zróżnicowania społecznego, które obecnie sporadycznie tylko uwzględniają komentarze do map. Atlas ten był pomyślany jako praca, w której wezmą udział wszystkie kraje nordyczne; w tym celu utworzono Nordyczny Komitet Kartograficzny. Na marginesie dodać można, że niewątpliwą stratą dla polskich etnograficznych prac atlasowych była nieobecność przedstawiciela Polski na międzynarodowej konferencji CIAP w Namul' we wrześniu 1953 r., na której w skali europejskiej omawiano sprawę kooperacji przy mapowaniu zagadnień kultury ludowej, a następnie brak przedstawicieli Polski na posiedzeniu Komisji Kartograficznej CIAP w Paryżu 1 i 2 lipca 1954. * W Namul' zotały prz·ez CIAP wyłonione następujące komisje: Komisja do Spraw Międzynarodowej Kartografii, Komitet Organ'zacyjny do Spraw Międzynarodowej Konferencji dot. Badania Narzędzi Rolniczych i Komisja do Spraw Gospodarstwa Domowego. Na konferencji Komitetu Wykonawczego CIAP w Namul' w 1953 r. oraz w Paryżu w 1954 r. została też powołana komisja, której zadaniem jest badanie budownictwa ludowego i stworzenie atlasu tej dziedz'ny kultury. Prof. S. Erixon (Sztokholm) i dr M. Maget (Paryż) wysunęli szereg problemów dotyczących budownictwa ludowego (jak: spichrze na słupach, budynki z galeryjką na piętrze, łażnie. piece, ogniska, typy zagród, współmieszkanie ze zwierzętami) w celu zehrani.a· danych do ich skartografowania. Spośród doniosłych wydarzeń o charakterze międzynarodowym należy wymienić powstanie poa przewodnictwem prof. Sigurda Erixona Nordycznego Komitetu Wydawniczego (Erixon, Lid i Vilkuna) w celu opracowania lVI'ędzynarodowego Słownika Regionalnej Europejskiej Etnologii i Folkloru, z dr Ake Hultkrantzem ze Sztokholmu jako głównym wydawcą. Norwegia W Norwegii w ubiegłym stuleciu silnie było rozwinięte gromadzenie folkloru, a w szczególności bajek i pieśni jako dokumentów historycznych, jednak szersze badania ludoznawcze, opierające się na metodzie uwzględniającej charakter środowiska i tło, na ldórym rozwija się kultura ludowa, • Polskie Towarzystwo teczne (przyp. Red.) . Ludoznawcze czyniło wówczas starania, niestety bezsku- �266 musiały sobie dopiero wywalczyć należyte miejsce. Znajduje t~ swe odbicie w norweskich pracach muzealnych o charakterze naukowo-badawczym. 1. K a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e (Oslo). Od 1866 r. istnieje tu na Uniwersytecie Katedra Norweskiego Folkloru (Norsk Folkeminnevitenskap), pośw'ęcona przede wszystkim kulturze duchowej. Obecnie piastuje ją prof. Reidar Th. Christiansen. Profesorem norweskiej etnologii (Norsk folkelivsgransking) jest prof. Nils Lid. Uwzględnia on prz.ede wszystkim kulturę materialną. Norweska etnologia wykładana jest w duchu dawnych tradycji. Jako nowy element wprowadzono zagadnienie socjolog:i klasy robotniczej i chłopstwa. Profesorem ogólnej etnografii jest dr Gutorm Gjessing, który w 1955 r. wykładał etnografię Australii. Etnografia ogólna oscyluje w kierunku socjologicznym. Studia specjalne dotyczą kultury i społeczeństwa Lapończyków. Terenowe prace prowadzone są w Iraku, Pakistanie i Meksyku. W Bergen nie ma k'atedry etnografii, wykłady tego przedmiotu prowadzi konserwa,tor mgr KjcH Falck. Poza tym zagadnienia zwyczajów i wierzeń ludowych wykłada dr Svale Solheim. 2. I n s t y t u t y, a r c h i w a i m u z e a. W Oslo w Bibliotece Uniwersyteckiej znajduje się, prowadzące prace naukowo-badawcze, Norweskie Archiwum Folkloru (Norsk Folkeminnesamling), którego dyrektorem jest prof. Reidar Th. Christiansen. W Oslo istnieje Instytut do Badania Kultury Ludowej (Instituttet for Folkelivsgransk'ng). Prowadzi on terenowe prace badawcze przez specjalistów, a także drogą rozsyłania kwestionariuszy. Oprócz niego udział w pracach etnograficznych bierze Muzeum Kultury Ludowej (Norsk Folkemuseum) w Oslo wraz z Muzeum na Wolnym Powietrzu w Bygday, stanowiącym jego część składową. Zebrano już materiał do niektórych zagadnień, jak naczynia do noszenia wody, ns.'czynia do masła, drewniane cz·erpaki do mleka, motywy sztuki ludowej i in. Prace badawcze wiążą się w zna'cznym stopniu z poszukiwaniami Instytutu do Badania Dialektów (MalfOre-Arkiv) w Oslo, który m. in. opracował nazwy narzędzi do młocki. Istnieje w Oslo Instytut do Porównawczych Badań Kultury (Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning), posi.adający sekcję folkloru. Wśród muzeów etnograficznych należy wymienić bogate w zbiory Uniwersyteckie Muzeum Etnograficzne (Universitets Etnografiske Museum). Dyrektorem jego jest prof. Gutorm Gjessing. Również wspaniałe zbiory posiada Muzeum Ludoznawcze w Bygday, w Oslo (Norsk Folkemuseum), którego dyrektorem jest Reidar Kjellberg. Czołowe miejsce zajmuje Norweskie Muzeum Ludoznawcze (Norsk Folkemuseum) w Oslo, posiadające bogate zbiory etnograficzne z całej Norwegii, W Bergen istnieją również bogate zbiory etnograficzne w Uniwersyteckim Muzeum Historycznym (Universitets Historiske Museum Bergen). Dyrektorem jego jest prof. Johs Bae, zaś kuratorem Działu Etnograficznego mgr KjeH Falck. Muzeum w Tromso 267 "~I poświęca się szczególnie studiom kultury Lapończyków. Kustoszem Działu Lapońskiego jest Ornulv Vorren. Poza tym istnieją zbiory etnograficzne w Stavanger, Trondhcim i Tromsa, a oprócz tego w szeregu muzeów regionalnych i specjąlnych. Spośród towarzystw naukowych należy wymienić Norweskie Towarzystwo Etnologiczne w Oslo (Norsk Etnologisk Samfunn). 3. P u b l i k a c je. Instytut Ludoznawczy (Instituttet for Folkelivsgranskning) wydaje pismo "Norveg" (dawne "Ord ogSed") i "Studia Sep tentrionalia". Norweskie Archiwum Folklorystyczne (Norsk Folkeminnesamling) wydaje Norsk Folkeminnelags Skrifter (kolekcje materiałów), Studia Norvegica i Fra Norsk Folkeminnesamling. Etnograficzne Muzeum Uniwersyteckie w Oslo wydaje Nordnorske Samlinger, biuletyny, pisma, podręczniki i in. Norsk Folkemuseum wydaje: Norske Bygder, By och Bygd i Samiske Samlinger. - Dania I' Zainteresowania ludoznawstwem w Danii w znacznym stopniu wyrastają ze starej tradycji gromadzenia folkloru w postaci bajek i ballad. Stały się one sławne dzięki H. C. Andersenowi, który w wielu wypadkach bajki swe opierał na autentycznych materiałach lud07illawczych. Folklorystyczne prace terenowe pobudzają społeczeństwo do poszukiwań w zakresie kultury materialnej i sztuki ludowej. K a t e d r y u ,n i w e r s y t e c k i e. W Danii przy ogromnym rozwoju badań naukowych, związanych przede wszystkim z pracami Muzeum Narodowego w Kopenhadze, z badaniami ludów pozaeuropejskich, o których tu tylko wspom:namy, studia uniwersyteckie ogDaniczają się jeszcze w 1954 r. do lektoratu z zakresu historii kultury ze szczególnym uwzględnieniem Skandynawii. Stanowisko to zajmuje dr Axel Steensberg, kustosz Duńskiego Muzeum Narodowego, który swe wykłady poświęca w dużej mierze szkoleniu pracowników muzealnych w wymienionym zakresie. Na razie nie ma Katedry Etnografii i Etnologii na Uniwersytecie, ani też egzaminów na stopnie akademi'ckie. Stworzenie takiej katedry jest zaplanowane. 2. I n s t y t u t y, t o war z y s t w a, m u z e a. Wszelkie naukowo-badawcze instytucje ludoznawcze w Danii koncentrują się w Kopenhadze. Czynne wśród nich są: Oddział Badań Etnologicznych przy Muzeum Narodowym (Nationalmuseets Etnologiske (Unders0gelse), Archiwum Dialektów (Udvalg for Folkcmal) w B:bliotece Uniwersyteckiej i Duńskie Archiwum Folklorystyczne (Dansk Folkemindesamling) w Królewskiej Bibliotece. Z inicjatywy zgłoszonej w 1946 r. przez C. M. von Sydowa na ósmej Skandynawskiej Konferencji Ludoznawczej, odbytej w Oslo w 1949 r., powstał w Kopenhadze Międzynarodowy Instytut Bajki (International Folktale Institute), który po międzynarodowej konferencji folklorystów krajów pół- �268 nocnej Europy przyjął miano Nordycznego Instytutu Porównawczego Folkloru (Nordisk Institut for Folkediktning). Instytut ten ma działać jako ośrodek studiów i udzielania pomocy istniejącym narodowym instytutom przy gromadzeniu i studiowaniu folkloru. Nie jest jego celem gromadzenie materiałów, lecz koordynacja prac różnych archiwów folklorystycznych i wzmocnienie nliędzynarodowych stosunków na tym polu. Zamierza on stworzyć archiwum kopii bajek, legend i w pewnym zakresie ballad (transkrypcji fotograficznych, kopii i w niektórych wypadkach m:krofilmów) oraz ośrodek informacyjny dotyczący folkloru i jego studiów. Głównym jednak zadaniem Instytutu są prace nad folklorem obejmujące bajki, legendy i ballady krajów nordycznych. Muzeum Narodowe w Kopenhadze koncentruje nie tylko zbiory pozaeuropejskie, gromadzone przez duńskich badaczy, podróżników i in .. lecz również zbiory duńskie zebrane w trzecim Dziale Muzeum NaTodowego pt. Dansk Folkemuseum. Zb:ory etnograficzne Muzeum Narodowego są najstarsze w Europie. gdyż zostały udostępnione społeczeństwu już w 1841 r. Bogate zbiory kultury materialnej zebrane są w Muzeum na Wolnym Powietrzu w Lyngby, 40 km od Kopenhagi, oraz w i·nnych muzeach o charakterze regionalnym. Poważny ośrodek badawczy, jakim jest Muzeum Narodowe w Kopenhadze, przyczynia się do powstania tam ośrodka studiów specjalnych z zakresu kultury mater:alnej. W dniach 1-5 czerwca 1953 r. odbyła się w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhadze międzynarodowa konferencja w sprawie badań dotyczących narzędzi do orki. Celowo odbyła się ona w Danii, zapoczątkowując dalsze prace w skali międzynarodowej, gdyż rolnictwo duńskie zajmuje w Europie stanowisko czołowe. O wyborze miejsca zadecydowały też wieloletnie duńskie studia b2Jdawcze dotyczące roln:ctwa, których rezultatem są nie tylko liczne publikacje, lecz przede wszystkim ogromne, największe w Europie zbiory dotyczące historii rolnictwa, chemii agrarnej. botaniki historycznej oraz wspaniałe kolekcje materiałów archeolog'cznych i etnograf;cznych ilustrujących rolnictwo, zebI'ane w Muzeum Narodowym w Kopenhadze, w Lyngby oraz w wielu muzeach prowincjonalnych. Poza tym odnośne cenne materiały posiada Dział Badań Etnologicznych Muzeum Narodowego oraz Archiwum Folklorystyczne Królewskiej Biblioteki w Kopenhadze. Do zadań omawianego tworzącego się ośrodka należą wstępne prace, mające na celu opracowanie klasyfikacji narzędzi do orl{i dla Międzynarodowej Komisji Atlasu, aby ustalić pewną ograniczoną liczbę typów tych narzędzi oraz aby na podstawie zebranej w różnych krajach nomenklatury narzędzi do orki również ustalić międzynarodową ich terminologię. Ze strony Danii zgłoszono propozycję stworzenia w Duńskim Muzeum Narodowym w Kopenhaidze stałego sekretariatu, który by zorganizował odpowied- 269 nią bibliotekę i archiwum do międzynarodowego użytku pracowników naukowych badających narzędzia do orki. Na wiosnę '1952 r. odbyła się w Odense w Danii Inter-Nordyczna Konferencja Etnologów i Folklorystów. P u b l i k a c j e. Dania, a w szczególności Kopenhaga, jest jednym z poważniejszych ośrodków pozaeuropejskich badań etnologicznych, prowadzonych na obu półkulach dzięki ekspedycjom przywożącym obfite materiały muzealne. Są one stopniowo opracowywane w obszernych monografiach publikowanych przez Muzeum Narodowe w Kopenhadze w "Nationalmuseets Skrifter" oraz przez różne wydawnictwa o charakterze etnologicznym i geograficznym w wielu innych krajach; wymienimy tu np. słynne pra,ce a kulturze Eskimosów Kai Birket Smitha i inne. Spośród duńskich wydawnictw etnograficznych należy wymienić publikację Towarzystwa Duńskiego Folkloru (Foreningen Danmarks Folkemin der) pt. Danmarks Folkeminder. Obejmuje ona w sumie ponad 64 pra'ce z zakresu całokształtu duńskiej kultury ludowej łącznie z folklorem. Wspomniane tu publikacje nie wyczerpują prac, sz,czególnie z zakresu folkloru, ukazujących się w druku w innych wydawnictwach. Finlandia I. K a t e d r y u n i w e r s y t e c k i e (Helsinki). W Helsinkach od 1921 r. istnieje samodzielna Katedra Etnologii (Finno-ugryjskiej Etnografii), szczególnie uwzględniająca zagadnienia kultury materialnej. Zajmował ją pierwotnie prof. U. T. Sirelius, który już od 1906 r. był docentem w zakresie tej dyscypliny. Obecnie, od 1950 r., zajmuje ją prof. Kustaa Vilkuna. Profesorem nadzwyczajnym jest prof. E. A. Virtanen, (docentem Niili Valonen). Siedzibą Katedry jest w Helsinkach Muzeum Narodowe. Oprócz tej Katedry istnieje w Helsinkach Katedra Folklorystyki (Finnish and Comparative Folk Fict:.on Research). Piastuje ją od 1949 r. prof. lVIa.rtii Haavio. Egzamin z; folklorystyki obowiązuje przy kończeniu studiów języka fińskiego. Już od 1888 r. była tu wprowadzona docentura obejmująca ten przedmiot i od 1898 r. profesura nadzwyczajna; stanowisko to piastował Kaarle Krohn. Obecnie przy katedrze tej jest dwóch docentów: Jouko Hautala i Matti Kuusi. W Turku od 1920 r. na Szwedzkim Uniwersytecie istnieje Katedra Historii Kultury i Etnografii, uwzględniająca szczególnie zagadnienia kultury materialnej. Piastuje ją prof. Helmer Tegengren. W Fińskim Uniwersytecie w Turku od 1953 r. istnieje docentura w zakresie socjologii i folkloru. nie ma jednak studiów samodzielnych. Dr Niilo Valonen prowadzi wykłady z etnologii, a miał ją przejąć dr Toivo Vuorela. Już od 1890 r. istniała na Szwedzkim Uniwersytecie w Turku docentura �270 socjologii. Od 1919 r .. w ramach praktycznej filozofii wykłady prowadził prot Edvard Westermarck, a następnie prof. Rolf Lagerborg, zaś w Fińskim Uniwersytecie w Turku prof. R. V. Wikman. Obecn'e na Fińskim Un:wersytecie w Turku wykłady socjologii łącznie z etnologią prowadzi Prof. Esko Aaltonen. Projektowane jest utworzenie tu Katedry Etnologii lub Folkloru. I n s t y t u t y, a l' c h i w a, fi u z e a i t o war z y s t w a. W Helsinkach istnieje Towarzystwo Literatury Fińskiej (Suomalaisen K'rjallisuuden Seura), posiadające Archiwum Folklorystyczne, którego przewodniczącym jest profesor na Katedrze Folklorystyki. Towarzystwo to zostało stworzone w 1831 r., a w 1859 r. ustalono, iż celem jego będzie wielostronna praca: gromadzenie materiałów historycznych. archeologicznych, filologicznych, etnograficznych i folklorystycznych oraz opra-cowywan'e ich i publ'kacje. Zbiory tego ponad 100 lat liczącego towarzystwa należą do największych na świecie. Archiwum Folklorystyczne jest szczególnie bogate; jednym z poważniejszych motywów stworzenia tego towarzystwa było dopomożenie E. L a n n l' o t o w i w jego publikacji fińskiego folkloru pt. Kantele. Toteż pierwsze 100 lat pracy tego Towarzystwa poświęcono gromadz·eniu folkloru. Obecnie Archiwum to posiada około 1 25{)000 pozycji obejmujących: s·tare runy, współczesne pi.eśni, inkantacje, przesądy i wierzen:a, tradycyjne gry, lamentacje, bajki, legendy, przysłowia, zagadki. muzykę ludową etc. Ogromną ilość materiałów, bo 133000 pozycji, przysporzył towarzystwu ogłoszony konkurs obejmujący całą Finlandię. Znaczna część materiału jest już usystematyzowana. Towarzystwo skupia poważną część ludoznawczych publikacji Finlandii. W Helsinkach istnieje Szwedzkie Towarzystwo Literatury w Finlandii (Svenska LitteratursalIskapet i Finland). Wydaje ono mapy dotyczące kultury ludowej terenów Finlandii z ludnością mówiącą po szwedzku (R. Ah1back, Kulturgeografiska Kartor over Sverisk-Finland). Przy Szwedzkiej Akademii w Turku istnieje Zakład Historii Kultury prowadzący badania na terenach Finlandii, zasiedlonych przez ludność mówiącą po szwedzku. Fińsk:e Muzeum Narodowe (Suomen KansalIismuseo), posiadające wyjątkowo bogate zbiory w Dziale Etnograf'cznym. oraz Muzeum na Wolnym Powietrzu (Seurasaaren UIlkomuseo) stanowią naj poważniejszy ośrodek naukowo-badawczy w Finlandii, noszący charakter instytutu naukowego .. Muzeum wydaje liczne publikacje. Powojenne prace atlasowe w Finlandii obejmują przede wszystkim regiony zasiedlone przez Szwedów. W 1945 r. ukazują się kulturowe map)' geograficzne szwedzkiej Finlandii (Kulturgeografiska Kartor over Svenskfinland). Przy gromadzeniu i opracowywaniu licznych materiałów i map zasięgów wytworów w Finlandii najczynniejszy udział brały następujące instytucje: Instytut Słownikowy (Sanakirjasalitio), Fińskie Archiwum Folk1ory- 271 styczne (Suomen Kirjallisuuden Seuron Kausanrunousarkisto) i Archiwum Kultury Ludowej Szwedzkiego Towarzystwa Literackiego w Finlandii (Svenska LitteratursaIlskapets i Finland Fo1kkulturarkiv). .. P u b I i k a c je. Towarzystwo Literatury Fińskiej (F'nska Litteratursa.lIskapetJ w Helsinkach drukuje: "Studia Fennica - Revue de Linguistlque et d'Ethnologie Finnoise", które zawierają prace dotyczące całokształtu kultury ludowej a także pismo pt. ,Suomi". Roczniki Towarzysb.~;a K~lewa1a ("Kalevalaseuran vuosikirja") Poświęcone folklorowi fińsk-:r:n~_ .~."WYd~w~ne prze~ ~owarzystwo Popierania Rodzimego Języka "VlrlttaJa , ~Os.wlęcone tez hteraturze, językowi, kulturze ludowej i ogólnym zagadmemom etnologicznym (wyszło już 36 tomów do 1956 r.). Poza tym Tow~rzyst:vo; Finno-Ugryjskie. (Suomalads Ugrilainen Seura) wydaje "Suomalals-UgnlalSen Seuran Aika Kausk'rJ'a" (...Journal d e l a S OCle"", .•.. , F' m~o-Ougr'~~n~"), poświęcony pracom dotyczącym całokształtu kultury lUd?W ugrofmsk.l;;h, o~az ,Suomalais-Ugrila.isen Seuran Toimituksia" ("MemOlre de la SocI·ete Fmno-Ougrienne"). ~iń~ki Związek Ochrony Zabytków (Suomen Muinaismuistoyhdistys) pubhkuJe "Arch-wum Ludoznawcze" (Kansatieteellinen Arkisto) w znacznym stopniu poświęcone kulturze materialnej, lecz również językowi i folk~oro.wi. .W wydawnictwie tym ukazują się obszerne monografie w języku memIecklm, bogato zaopatrzone w ilustracje i mapy. To~arzystwo Fińskiej Literatury (Suomalainen K'rjalIisuuden Seura) w Hel~mkac.h w~daje serię pt. Suomi. Ukazało się już 107 tomów, z których ostatme pos~'adaJą streszczenia w obcych językach. . Fińska Akademia Nauk wydaje "Suomalaisen Tiedakatemian esitelmat Ja Poyt~kirja~" i.. ,Suomalaisen Tiedeakatem'an Toimituksia" ("Anna1es Academlae SClentlarum Fennicae"). . W krajach skandynawskich wśród dyscyplin związanych blisko z żyCIem całego narodu badania ludoznawcze zajmują czołowe miejsce zarówno w zakresie badania kultury materialnej, jak również w zakresie tZ\v. folkloru 3. .~ " ,. Wcześniej , Przy tam już n:ż w innych opracowywaniu krajach Europy obudziła się świado- tego artykułu korzysta,am z następujących źródeł: Jouko Collections of the Finnish Literature Society Studir:t l, cnnzca, t. 6 e, Helsinki 1947. Sam Owen J a n s O n, Die Vo!kskund1iche Tiit:gke't 'n Schwed't . , ., . en se, 1939, Schwelz, "Archiv fur Volkskunde", t. 14: 1948. "Lacs", CIAP, t. 3. Stockholm - Artykuły i sprawozdania. ze Szwecji (prof. dr Sigurd E r i x o n, Sztokholm), z NorwegiJ (prof. dr Reidar C h r i s t i a n s e n i prof. dr ave Arbo H a e g, Oslo), z Danii. (prof. dr Louis L. H a m m e r l c h j dr Axel S t e e n s b e r g, Kopenhaga), z Fmland,j (prof. dr Kustaa V i l k u n a, Helsinki) i z Francji (dr Marcel M a. g e t, Paryż). Maszynopisy, listy, druki i uzupełnienia, jakie w 1955 j 1956 r. nadesłali: z Oslo - prof. dr Gutorm G j e s s i n g i prof. dr Christian S. S t a n g; z Helsmek - doc. dr Sulo H a l t s o n e n; ze Sztokholmu - dr Bjorn H a 11 e r d t oraz z Lund. prOf. dr Sigurd S v e n s o n, którym za nie serdecznie dziękuję. Spisy wykładow umwersyteckich na rok 1955/56. ~ a ut a l a, The Fo1k!ore �272 273 mość wartości kultury ludowej w jej wszelkich przejawach jako dokumentów naj pełniej ilustrujących życie warstwy, w znacznym stopniu stwarzającej oblicze danego narodu. Konsekwencją tej świadomości było obudzenie się ruchu, który miał na celu zgromadzenie wytworów kultury ludowej poczynając od czasów naj dawniej szych aż do chwili obecnej. Dzięki temu ruchowi powstają gigantyczne, bezcenne zbiory Muzeum Nordycznego wraz ze Skansenem w Sztokholmie, Muzeum Narodowe wraz z Lyngby w Kopenhadze, Uniwersyteckie Muzeum EtnograLczne wraz z Bygdoi w Oslo i Muzeum Narodowe wraz z Seurasaari w Helsinkach oraz wielkie archiwa folklorystyczne 4. Maria Znamierowska-Priifferowa i prasłowiańskich i cech rÓżnicujących języki nowosłowiańskie dokonano podziału języków słowiańskich na 5 głównych grup językowych, mianowicie na język rosyjski, polski, czeski, słowacki, jugosłowiański, bułgarski. Cronia kwestionuje taki podział jako oparty "na coraz bardziej rozbieżnych kryteriach". Nie znajduje też jego aprobaty obszerny i schematyczny zarys _ jako zbyt suchy przegląd - konsonantyzmu i wokalizmu prasłowiańskiego. Całkowicie odnowiona i poszerzona jest ostatnia część wstępu, poświęcona zagadnieniom etymologicznym, przede wszystkim kształtowaniu się i strukturze słów, a pojęta w sposób taki, że etymologia słowa daje nam zarazem jego historię. W porównaniu z poprzednimi wydaniami słownika powiększono ilość jego haseł, szczególnie tzw. haseł naukowych, czyli terminów technicznych i obcych. Liczne są również hasła uwzględniające ostatnie osiągnięcia etymologii. "RICERCHE SLAVISTICHE", t. 2, Praha 1953, s. 208-210. Arturo C r o n i a (rec.) J. H o l u b i F. K o p e c n y, EtymoLogicky sLovnik jazyka ćeskeho, Praha 1952. Słown:k ten, wydany po raz pierwszy w 1933 r. i liczący wówczas zaledwie 294 stronice, został w wydaniu trzecim przeredagowany i powiększony do objętości podwójnej. Współpracowało nad nim oprócz wymienionych dwu autorów (J. Holub - F. Kopecny) szereg wybitnych konsultantów, jak: prof. Havranek, Travnicek i dr Vaclav Polak. Zarówno nowe wyposażenie słownika. jak i jego przeredagowanie wpłynęły niewątpliwie na zwiększen:e jego wartości, może on bowiem służyć za wprowadzenie do studiów gramatyki historycznej i prasłowiańskiej w ogólności, a cz·eskiej w szczególności. Można też przyjąć, pisze Cronia, iż stanowi on "pierwszy kompletny słownik etymologiczny słowiański". Pięćdzies'ęcio-stronicowy wstęp słownika zawiera genealogię i klasyflkację języków indoeuropejskich, w tym również języków slowiańskich. Ujęcie jest tu nowe i aktualne - podkreśla Cronia - ponieważ nie od razu zaczyna się oi językoznawstwa czeskiego jak w pierwszym wydaniu, lecz wprowadza stopniowo poprzez praindoeuropejski w zagadnienie kształtowan'a się na zasadzie cech zbieżnych i czynników natury społecznej, ekonomi·cznej i politycznej, elementów genetycznych i chronologicznych preindoeuropejskich, a także i poz;aindoeuropejskich, jak kaukaskich, ugrofińskich, semickich. Po naszkicowaniu cech wspólnych języków bałto-słowiańskich • Artykuł ten miał na celu podanie niektórych ważniejszych faktów z zakresu ludoznawstwa w Skandynawii. Niestety, z powodu technicznych trudności wydawniczych ukazuje się on z dwuletnim opóźnieniem, nie uzupełniony nowszymi danymI. Nierównomiernie wyczerpujące materialy posiadane przeze mnie nie pozwoliły na dokładniejsze opracowanie tematu, który niewątpliwie powinien być szerzej ujęty ze względu na wagę ogromnych osiągnięć i doświadczeń tych krajów w zakresie ludoznawstwa. Szczególnie uderzające jest upowszechnienie tej dZiedziny wiedzy w omawianych krajach, w których ośrodki badań ludoznawczych skupiają się przy muzeach etnograficznych lub przy archiwach folklorystycznyCh. , ~. i .odzwierciedlające doskonale Najwięcej uwagi poświęcono w słowniku chronologii. Tu jednakże widzi Cronia pewną niekonsekwencję w tym, że o ile w czeskich hasłach odróżniają autorzy formy archaiczne od nowoczesnych, to pod hasłem obcym rejestrują rozmaite formy i odmiany. Pewne zastrzeżenie budzi jego zdaniem, również poświęcenie z;byt wiele uwagi analogiom. Z predy{ekcją włącza się bowiem do słownika przykłady z indoeuropejskiego, 'a nieraz i pozaeuropejskiego, a przy paralelizma.ch słowiańskich podaje się analogie do rosyjskiego, polskiego, serbokroackiego - "a więc do języków, które reprezentują trzy, a nie pięć głównych grup języków słowiańskich", zauważa Cronia. Tymczasem nie analogie są sprawą najważniejszą, lecz samo pochodzenie słów, słusznie podkreśla recenzent. Wadą, szczególnie pierwszego wydania słownika, było to, że uwzględniono tam przede wszystkim właśnIe analogie, a nie pochodz·enie słów. Drugie wydanie jest pod tym względem już nieco lepsze. Mimo wszystko jednakże słownik Holuba jest jeszcze niestety, daleki od tego, by zastąpić słowniki będące w użytku. Nawet bo~ wiem trzecie jego wydanie ma "punkty ciemne". Do nich zalicza Cronia hasła i interpretacje sporne lub błędne, stanowiące zwykłą bolączkę wszystkich słowników etymologicznych (a które po części powstają na skutek błędów w korekde) - oraz niedociągnięcia natury metodologicznej. Do ostatnich należy bez wątpienia brak w słowniku dokumentacji historycznej i bibliograficznej dla poszczególnych haseł - stanowi to błąd zasadniczy, występujący już w pierwszym wydaniu słownika. Został tu całkowicie pominięty "Ottuv slovnik naucny", który, jakkolwiek już nieco przestarzały, służyć jednakże może w tej dziedzinie jako dobre źródło informacji. Przechodząc do konkretnych przykładów wykazuje Crania m. in. błędne Postulowanie, jakoby ~apożyczenia leksykalne greckie w języku czeskim dokonały się bezpośrednio, nawet bowiem neologizmy greckie w czeskim powstawały pod wpływem języków europejskich. Chcąc zatem uwzględnić 18 "Lud" t. XLIII �275 274 w etymologii słowa również i jego historię, nie wystarcza powiedzieć, pisze Cronia, że takie słowa, jak energia, epidemia, epigon itd., pochodzą z greckiego, skoro wiadome jest, że dostały się do Czech pośrednimi drogami. którymi były: łacina, włoski, niemiecki, francuski i in. Odległości geograficzne i chronologiczne między Grecją a Czechami są zbyt duże, by można było postulować bezpośrednie zapożyczenia. Inna sprawa z zapożyczeniami z łaciny, które oczywiście dokonywały się w sposób bezpośredni. Lecz i przy nich należy brać pod uwagę histOł"ię i chronologię, rozróżnić słowa starożytne od typowo średniowiecznych, kościelne od innych. Absurdem jest, zdaniem recenzenta, twierdzenie, że np. słowo "opat", a za nim "abatyse" pochodzą z klasycznej łaciny, skoro instytucja i funkcja opata jest pochodzenia chrześcijańskiego i skoro słowo "opat." przedsta\\'1a wypaczoną łacinę średniowieczną· W podobny sposób kwestionuje Cronia upodobnianie wielu słów pochodzenia międzynarodowego, jak gaz, gobelin i in., do odpowiednich homofonicznych i homologiczJllych słów francuskich. Należy, jego zdaniem, :przede wszystkim prześledzić prawdziwą drogę, jaką przebył jakiś termin ob.cy, zanim przybył do Czech, przy czym uwzględnić całość licznych kontaktow, które Czechy miały z poszczególnymi narodami, językami i cywilizacjami europejskimi. Wśród dalszych spraw spornych wymienia Cronia dysproporcję w traktowaniu poszczególnych słów, z których jedne uwzględniono pobieżnie, inne potraktowano z przesadną pedanterią, dalej - historycznie biorąc, zbyt mało syntetyczny indeks w dodatku i wreszcie stosunkowo zbyt ograniczoną ilość słów zawartych w słowniku. By się o słuszności tego zarzutu przekonać, wystarczy skonfrontować słownik Holuba ze słownikiem języka czeskiego Vasa-Tnlvniceka z 1946 r. lub dla słów obcych z Klenota "SLovnik cizojazycnych slov" z 1922 r. Cronia kończy swą interesującą recenzję następującą uwagą: "jakkolwiek znaczny jest postęP. który Słownik zrobił od czasu swego pierwszego wydania z 1933 r., z drugiej strony zna'c:wa jest jeszcze droga, którą winien przebyć, by stat~ się pierwszym kompletnym etymologicznym słownikiem. słowiańskim" . Helena Przeslawska L. DUMONT, L a T a l' a s q u e. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographique. Gallimard, 4e edition. Bogato ilustrowana rysunkami i fotografiami, interesująca praca o Tarasce składa się z następujących części: wstęp, obrzęd, legenda, ikonografia i zakończenie. Autor przedstawia w niej zwierzę urojone, które jest ostatnim przeżytkiem smoków rytualnych we Francji. Opisywane monstrum jest związane głównie z Taraskonem, niewielką osadą położoną w południo- , .. wej Francji, w dolnym biegu Rodanu, \V Prowansji. Taraska występuje w ceremoniach łączących się z uroczystościami Zielonych Świąt i z pocesją św. Marty (29 lipca). Jest ona także przedmiotem miejscowej legendy i stanowi treść wyobrażeń plastycznych tego regionu. AutOl" we wstępie zastanawia się, czy poruszane zagadnienie posiada charakter etnograficzny. Odpowiedź twierdząca, jaką uzyskujemy w toku rozważań autora, odnosi się nie tylko do samej treści opisywanego zjawiska, które jest przedmiotem żywej i niezmiennej od wieków tradycji ludowej. Autor stosuje etnograficzną metodę badawczą i przeprowadza po pierwsze szczegółową analizę zagadnienia w celu uchwycenia istoty zjawiska ba,danego, po drugie - bezpośrednią obserwację badanych przedmiotów materialnych, nast~nie uwzględnia związane z nimi praktyki i wierzenia przy równoczesnym historycznym naświetleniu omawianego zagadnienia', po trzecie - stara się uchwycić związek między badanym zjawiskiem ludowym a współczesnym środowiskiem taraskońskim. Jak widzimy, autor nie dąży do wyjaśnieni,a powstania Taraski, do ustalenia jej pochodzenia, gdyż jak podaje: "jej specyfika wymyka się jeszcze" (s. 14). Badania nad Taraską idą w trzech kierunkach. Na pierwszym miej-' scu i naj obszerniej (133 s. oraz na 253 s.) potraktowany jest obrzęd 2 jako czynnik najbardziej zachowawczy, o charakterze ludowym i miejscowym, tj. ściśle związany ze środowiskiem.' Dalszla część .pracy poświęcona jest legendzio o św. Marcie i ujarzmionym przez nią smoku oraz ikonografii, tj. tym wyobrażeniom plastycznym, które przedstawiają Taraskę samą lub wraz ze świętą. Te dwie ostatnie składowe badanej całości wykazują mieszaninę cech lokalnych i obcych. Po omówieniu t.rzech rodzajów wyobrażeń ostateczne wyniki zamyka autor w konkluzji, w której wykazuje związek między obrzędem, legendą i ikonografią. O b l' Z ę d obejmuje obszerną monografię na temat rytualnej postaci (cffigie) zwierzęcia. Na początku autor wyjaśnia nazwę Taraska. Ta nazwa dotyczy trzech przedmiotów materialnych: rytualnej postaci służącej do biegów Taraski, która została dokładnie zbadana i opisamJ. przez autora; postaci małej Taraski, marginesowo tylko potraktowanej i stanowiącej dodatek do pierwszego opisu; obrazuprzypomina.iącego bądż rytualną postać bądź monstrum mityczne. To ostatnie wyobrażenie bada autor w ikonografii 3. Pierwsza wzmianka o postaci rytualnej pochodzi z 1465 r. Sama nazwa potwierdzona była daleko wcześniej (o czym mówi legenda) na określenie zwierzęcia mitycznego. Opis bezpośredni Taraski, którą autor widział pod1 Badania tekstów i dokumentów nie przekraczają XII\\'. ~ Do określania całości świąt związanych z Taraską l.Iż,\'\va autor słowa tj. obrzęd. :: Ta nazwa używana jest również da określenia nal'zęd7..ia gospodarskiego, i.i1cego do nakrywania węgli Vl popiele. '"itt:" sIu· �277 276 czas świąt w 1946 r., uwzględnia: a) części składowe jej postaci; b) materiał, z jakiego jest zrobiona; c) dokładne wymiary poszczególnych części: głowy, tułowia, ogona i podwozia 4; d) sposoby łączenia tych części; e) ozdoby; f) kolory; g) napisy; h) wyrób i konserwację postaci obecnego zwierzęcia i dawnej jego postaci. Mała Taraska stanowi prawie trzykrotne pomniejszenie dużej Taraski. W szczegółach posiada liczne odrębności, jak pęk włosia przyczepiony do końca długiego ogona i in. Według pewnych danych zrobiona była do celów rozrywkowych, a dopiero w ostatnich latach służyła w procesji św. Marty. Autor oparł opis Taraski na źródłach literackich i ikonograficznych. Źródła literackie podlegają surowej krytyce autora, gdyż opisy Taraski pełne są fantazji i zapożyczeń. Liczni autorzy dążyli w nich do wyjaśnienia pochodzenia zjawiska taraskońskiego, źle przez nich zaobserwowanego i mało znanego. Źródła ikonograficzne nie wykaJZują tej różnorodności w odtworzeniu postaci Taraski. Zachowują pewną stałość, tak jak stały i niezmienny jest kształt Taraski związany ściśle z jego użytkowaniem. Obok przyczyn funkcjonalnych, dotyczących stałości wizerunku, istnieją przyczyny ideologiczne, co potwierdza dokument z Awinionu z XVII w. Autor w dalszym ciągu rozważań przyrównuje Taraskę (kształt i funkcję) do pewnych maszkar karnawałowych zbadanych i opisywanych przez A. van Gennepa 5 oraz do zwierząt ze stanu Herault 6, jak również wspomina o podobnych zjawach w Katalonii (Hiszpania), które noszą nazwę dracs. Obszerny rozdział poświęcony jest Tarasce biorącej udział w biegach w czasie Zielonych Świąt. Tu omawia autor personel, tj. liczbę i funkcję tragarzy i taraskerów. Pierwsi noszą nazwę "ludzi trudu" (hommes de peine), drudzy - rycerzy służących (chevaliers servants). Dalej opisuje autor kostiumy taraskerów, podaje datę, miejsce i przebie,g, uroczystości. Mówi o czynnościach Taraski, wyrażeniach aktorów, melodii itp. Zachowanie się Taraski w okresie tych świąt było następujące: trzykrotne jej biegi (courses) odbywały się w drugi dzień Zielonych Świąt. Na placu merostwa i w wąskich uliczka,ch Taraskonu przy biciu bębnów, zgiełku i wrzawie tłumu Taraska poruszała się i kręciła na wszystkie strony, atakując przechodniów, zwłaszcza obcych, w ten sposób, że wpadała na chodniki i zadawała uderzenia długim ogonem. Widzowie dotknięci i powaleni przez zwierzę byli przedmiotem śmiechu i żartów otoczenia. Publiczność oklaskiwała brutalność zwierzęcia. Starała się sama zbliżyć do Taraski i dotknąć, gdyż dotknięcie przynosi szczęście, podobnie jak wyrywanie włosów z ogona byka w czasie abriwado lub z ogona smoka w czasie jego ewolucji w Mons (Belgia). Tegoż samego dnia po biegach odbywały się zabawy • Podwozie dodano dopiero między 1942-1943r. w celu sfilmowania Taraski. • A. van G e n fi e p. Notes comporatives sur Le ChevaL-Jupon, Paris-ToUlouse 1945. • Opracowanie na ten temat znane jest autorowi tylko z manuskryptu Herbera. I (jeux) poszczególnych zrzeszeń. Występowali wtedy właściciele winnic ze sznurem i banią, tragarze z św. Krzysztofem i "pijaną beczką", pasterze z Matką Boską Pasterzy, ogrodnicy, gospodarze z guet oraz marynarze z jesiotrem. Wymienione zabawy poza charakterem korporacyjnym zawierają moment agresji lub pułapki, a więc ten sam, który charakteryzował Taraskę w czasie jej biegów (agresja). Według Mourena, autora z końca XVIII w.', tegoż dnia szli także szewcy, krawcy, murarze i inne bractwa z dwoma doboszami na czele i z młodym chłopcem niosącym sztandar - oznakę rzemiosła. Każdy z członków bractwa idąc w pochodzie trzymał kij, na którego górnym końcu tkwiło ciastko plecione w kształcie korony, zwane tortil!ade. Na końcu pochodu szli przeorzy z ks'ążką bractwa pod pachą. Ciasto obrzędowe, tortil!ade, występowało także w czasie posiłku. Spożywali je taraskerzy po nieszporach w niedzielę Zielonych Świąt. Istniał również zwyczad zawieszania tortitlade na chomątach zwierząt zaprzężonych podczas uroczystości ku czci św. Eloi, wierzono bowiem, że ich obecność chroni zwierzęta od choroby. Widzimy więc, że rola ciasta obrzędowego znana była w Prowansji. Do dziś powszechnym zwyczajem jest ofiarowywanie chleba biednym w czasie poniedziałkowej uroczystości. W 1946 r. rozdano wielką ilość bułek i kiełbasy w przytułku dla biednych. Czynności wykonywane w czasie obrzędu przez członków poszczególnych stowarzyszeń posiadają moc magiczną. Obfite polewanie widzów wodą chroni prawdopodobnie od suszy; naśladowanie pracy w ogrodach i plantacjach winogron zapewnia obfity urodzaj, tak jak rzucanie ziaren szpinaku czy marchwi na młode dziewczęta ma zapewnić płodność (to ostatnie twierdzenie autor podaje w formie przypuszczenia). Tak więc poprzez gesty rytualne przebija dążenie do osiągnięcia korzyści gospodarczych, do zapewnienia bogadwa i dobrobytu. Dalsze wspólne cechy biegów i zabaw poza agresją - to znaczna szybkość, farandola taniec stary, prowansalski, spożycie wina, które jest zresztą integralną częścią każdego święta w Prowansji. Pijaństwo łączy się z agresją i wprowadza aktorów w podniecenie i szał, zapewniając w ten sposób skuteczność ruchów, czy to Ta,raski niesionej przez tragarzy i kierowanej przez taraskerów, czy też "pijanej beczki" niesionej przez bractwo tragarzy itp. Z konsumpcją wina łączyło się polewanie (aspersion) 8 wodą. Zjawisko to, jak i zanurzanie osób lub posągów, prawdopodobnie wiązało się z obrzędami deszczu na obszarze. i to nie tylko Taraskonu i jego najbliższego sąsiedztwa, ale obejmowało także całą Prowansję. W czasie zabawy w 1946 r. obfite polewanie publiczności i ulic przez marynarzy było jedyną atrakcją święta. Ono jedno przetrwało spośród wszystkich zanikłych już zabaw . 7 W XVIII w. święto Taraski odbywało się dorocznie, w XIX w, odbyło się trzy razy, tj. w 1846,1861i 1891r., gdy w XX w. zaledwie jeden raz, tj. w 1946r. • Doslownie znaczy «pokropienie». �278 279 Udział małej Taraski '. . . . w procesji sw. Marty opisuje autor następująco' ,SW. Ma~ta Je.st czczona 2~ lipca: Jest to data odpowiadająca według przy~ p~szcz.en . pewnych autorow koncowi jarmarku w Beaucaire, miejsowości lekząceJ medaleko Taraskonu. Procesja, która jest żobrazowaniem legendy u azuJe Jak ś M t . . , .' . w. ar. ~ :lJ~rZmlła zwierzę czyniące wielkie spustoszenia :r ok?l1~Y. ŚWIęta kro~I Je SWIęCO!1ąwodą (według innych autorów robi znak . zyza 1 przewiązuje .lego szyję swoim pasem). Przebieg tej procesJ'i różni SIę bardzo od cerem on" . d . . . . 11 panIe zIałkowej. Pierwsza uroczystość jest insceni~~~~ą, przekładem; forn:alnym legendy, druga - o charakterze religijnowym ~. ~rzeJ.aW1U]ą wieczną troskę o pomyślność czy też płodność grupy wspołzYJąceJ. silnie na formy legendarne i ikonograficzne pomimo że formy te posiadają pewne swoiste cechy. Cechy legendarne to genealogia, miejsce zamieszkania, nazwa smoka oraz interwencja świętej. Cechy ikonograficzne posiadają jeden ważny rys bestii, a mianowicie lwa ludożercy. Cechy rytualne stanowią masywność ciała monstrum, rozwój zwierzęcia, w którym widzimy dążenie do zastąpienia głowy lwa głową człowieka, a więc uczłowieczenie Taraski w obrzędzie, oraz agresja i podobieństwo z bykiem. Autor z całą stanowczością podkreśla zgodność takich cech, jak agresja, spustoszenia i ludożerstwo; pierwsza jest odpowiednikiem drugiej, występującej w legendzie, i trzeciej, charakterystycznej w ikonografii. Analogie do byka (Tara ska ziejąca ogniem i Taraska dotknięta przynosi szczęście) oraz cecha lwa ludożercy wprowadzają składnik południowośródziemnomorski, który wyróżnia monstrum taraskońskie od smoków z innych okolic francuskich. .Autor .badając l e g e n d ę oparł się na żródłach ustnych i pisanych. DWIe ankIety wpro",,:a~zone do zbadania tradycji ustnej dostarczyły danych dotycząCYC~ mieJsca zamieszkania monstrum, określiły jego charakte~ (kro~Od}:I,. wą~. amfibia, stonoga) oraz wypowiedziały się na temat dZlałalnoscl SWlętC]. . Źródła Pis.ane łącz~. św. Martę z życiem Marii Magdaleny i Łazarza, ktorzy przySzl~ z Betanll do Prowansji, by szerzyć tutaj ewangelię w czasach aposto.l:"klch. Re:ikwie św. Marty odnaleziono w Taraskonie w 1187 r. Nowy kOŚCIOłbył poswięcony . 1197 . l'1T' d . . . . . w.l. nlę zy rokiem 1187 a 1212 albo 1221, pOJa w13 Się .J~den ·opis życia św. Marty - drugi między 1250 a 1300 T., prz) Pis~wany mIejscowym pisarzom taraskor.skim. Najstarsza legenda poc~o~zeTI1a taraskor.skiego (początek XIII w.) dostarczyła portretu zwierzęCIa l danych dotyczących działalności świętej. Analiza wszystkich tekstów, po·czawszy od XIII waz' d XX t . d" . . o w. poWIel" zlła fakt, ze Taraska różni się swoim wycrlądem od smoko'w c ' .. '" . b . .' eremonlJnyc h pozasrodzlemnomorskich co potw;erdza tak' .k . Tarask' t· ..' ,, ze l - o n o g l' a f l a. a "'?S .ępuJe w rzezble, w malarstwie i w grafice bądź sama, bądź razem z~ SWlętą. Je] wyobrażenia zachowały się również w medalionach ta~askerow, w ozdobach noszonych na łańcuszku przy zegarku, w przedmIOtach z bazaru oraz na monetach, pieczęciach i herbach z pierwszej połowy XIIIw. . : . 1 Omówie~ie wyobrażeń Taraski w sztukach plastycznych stanowi cieka'Wą pO~YCJę omawianej publikacji i podkreśla fakt istnienia w sztuce Prowa.ns]1 pewn.ego .tyPU lokalnego Taraski, który ulegał silnie wpływom postaCI rytualnej zWIerzęcia. Znamienny rys wyobrażenia lwa pożerającego czło':leka łąc~y Taraskę ni~. tylko ze sztuką romańską. DalszYch związków nalezy sz~ka.c w archeolog\1 Prowansji oraz innych ziem leżących wokół Morza Środzlemnego. Po yrzeprowadze~iu badań nad obrzędem, legendą i ikonografią autor podkresla w z a k o n c z e n i u łą ... k . .. . ." . . cznosc, Ja a IstmeJe między postacią l ytualną, OpIsamI legendarnymi l wyobrażeniami plastyczny . T k' Po t· t l mi aras l. s ac ry ua na, niezmienna w ciągu ostatnich kilku wieków, oddziałała .~ .. .:. Taraska, jak wynika z powyższego, jest istotą złożoną, syntezą trzech wyobrażeń występujących w obrzędzie, w legendzie i w ikonografii, tj. człowieka, smoka i lwa. Następnie Dumont wspomina a interpretacji smoków u autorów dawniejszych, którzy szukali niezgodności między obrzędem i legendą, .gdy tymczasem on sam wykazuje związek między nimi i rozpatruje obrzęd i legendę jako całość. Istnieje pozorna sprzeczność między Taraską w obrzędzie a Taraską w legendzie. Cechą zasadniczą Taraski legendarnej jest jej siła niszczycielska, gdy natomiast śV'{ięta uosabia dobro. W obrzędzie święta nie odgrywa żadnej roli, a Taraska kryje W sobie dwoistość. Ta dwoistość polega na wyzwoleniu poprzez cechę negatywną (brutalna agresja) cech pozytywnych i dzięki nim staje się Taraska istotą przynoszącą dobro. Ten związek można wyrazić w następującej formule: Taraiska rytualna = Taraska legendarna + święta legendarna. Pomimo że obrzęd i legenda nie przeciwstawiają się sobie, autor nie wie, jak wytworzyła się badana całość; nie wypowiada się ostatecznie na temat pochodzenia Taraski, przyjmuje bowiem w pracy pevvne granice chronologiczne, poza którymi kończy się jego etnograficzne ujęcie. Historię topograficzną i hydrograficzną wraz ze studium toponomicznym włącza autor do prehistor.ii badanego zjawiska. W psychologizmie i w teorii przeżytków magiczno-religijnych szuka autor czynników powodujących przetrwanie form badanego zjawiska tradycji ludowej, zjawiska będącego dawnym obrzędem agrarnym. Natomiast promieniowanie i rozpowszechnienie folkloru Taraski poza granice Francji, do Włoch i do Hiszpanii, łączy z drogami pielgrzymek i jarmarków w Beaucaire. Praca Luis D u m o n t a La Tarasque jest cennym przyczynkiem do znajomości etnografii Francji. Wanda Gajz!erowa �280 ENQU8TES DU MUSEE DE LA VIE WALLONNE, naire Janvier-Decembre 1954, tome VII - 310 Annee, 60 ilustr., l mapa. 281 Bulletin-QuestionN0s 73-76, s. 128, Czasopismo wychodzi w Liege, nakładem Musee de la Vie WallO'llne. Dzieli się ono na dwie zasadnicze części: pierwsza zawiera większe artykuły i opracowania, druga - notatki materiałowe, oparte częściowo na nadesłanych już. materiałach, a wskazujące korespondentom tematykę dalszych informacji. Czasopismo jest bowiem głównie przeznaczone do utrzymywania kontaktu z siecią korespondentów-informatorów w terenie. Wysoki poz:om artykułów wskazuje, że są to raczej zbieracze-amatorzy, a nie informatorzy terenowi; ich informa·cje uzupełnione poszukiwaniami archiwalnymi i literaturą stanowią główną bazę źródłową prac. W opraco,waniach największy nacisk położono na stronę językową zagadnień, wnioskując przede wszystkim z ustalenia zasięgów i etymologii nazw miejscowych. W dziale pierwszym (Pożywien:e. Sztuka ludowa. Drobne przemysły lokalne) Maurice A. Arnould w artykule Zdobienie bulek pieczonych na Boże Narodzenie w Hainaut (Les Gateaux de NoeL et leur Decoration en Hainaut), s. 1-74. zajmuje się zwyczajem wypiekania i spożywania specjalnych bułek na Boże Narodzen:e. zwyczajem zdobienia tych bułek jedną lub trzema .plakietkami polichromowanymi z glinki oraz techniką wyrobu tych plakietek. Zwyczaje te, obecnie z:anikają'ce, datują się z ok. XVII w. Artykuł ustala zasięgi występowania tych zwyczajów oraz zasięgi i pochodzenie związanych z nimi nazw na terenie Walonii i opisuje technikę wyrobu plakietek służących do zdobienia omawianych bułek. Autor porządkuje nazwy bułek w kilka zasadniczych grup i ustala ich zasięg na tle zasięgów występowania zwyczaju spożycia ich. Wskazuje przy tym na rozbieżność wynikłą z przeniesienia nazwy wytworu na inne treści o pokrewnym znaczeniu społecznym lub wskutek nadawania wytworom nazw wtórnych, pochodzących od ich cech zewnętrznych. Tradycyjne bułki (cougnou) wypierane są ostatnio w związku z upowszechnieniem się pieczywa pszennego przez bardziej luksusowe pieczywo świąteczne. Mechanizacja i stand art yzacja piekarń przyczynia się do zaniku antropomorficznego kształtu tych bułek, nawiązującego do wierzeń, związanych z Bożym Narodzeniem. Jeżeli chodzi o plakietki służące do zdobienia tych bułek nazwy ich łączą się albo z tym, co przedstawiają, albo z ich kształtem. Nazwy plakietek służą czasem do określania całych bułek. Następnie. autor opisuje technikę wyrobu i zdobienia plakietek, omawia rynki zbytu i ich zapotrzebowanie pod względem ilościowym i estetycznym, wskazując na uzależnienie wytwórców od ciągnących głó\\''1le zyski kupcówgrosistów. Fakt ten, zarówno jak i chałupniczy, w minimalnym stopniu zmechanizowany charakter produkcji, prowadzi do zaniku tego przemysłu mimo utrzymującej się w dość dużym stopniu popularności jego wytworów wśród ludu. Praca, oparta głównie na materiale językov;-ym, rzuca mało światła na rozwój zwyczaju w jego historycznym uwarunkowaniu. Wyjaśnienie genezy zwyczaju oparte jest prawie wyłącznie na etymologii nazw. Nie rozwinięte pozostają problemy zaniku tych zwyczajów wskutek industrializacji i centra,uzacji oraz problem, o ile tego rodzaju rękodzieła przechowują stare elementy sztuki ludowej w dobie industrializacji. W dziale drugim, - Uroczystości, mieści się praca Josepha R o l a n d a, Wojskowe eskorty i procesje (Escortes mHitaires et Processions, s. 75-93) .. Autor omawia zwyczaj eskortowania procesji przez honorową asystę wojskową lub uformowaną w tym celu straż honorową (znany do dziś w wielu krajach). Zwyczaj ten wywodzi się ze średniowiecza, kiedy tego roozaju wystąpienia stanowiły jedyną rozrywkę. "Liczne, najbardziej ludowe i malownicze zwyczaje współczesne zrodziły się z końcem średniowiecza w epoce, w której życie wspólnoty ludzkiej osiągnęło taki stopień rozwoju, że człowiek miał realną wartość tylko o tyle, o ile należał do grupy społecznej ... (s. 75. Świeckie elementy rozrywkowe wchodzące w skład obrzędów religijnych giną w XVI-XVIII w. wskutek krytyki reformacji, jansenizmu i ośw~ecenia, a nawrót ich łączy się dopiero z romantyzmem. Autor zwraca uwagę na nierozwiązalność problemu genezy takich zwyczajów, a w jeszcze większym stopniu - ioch znaczenia. Twierdzi, że relacja uczestnika daje tylko jednostkowy, subiektywny obraz, a próba wyjaśnienia ewolucji społecznego znaczenia takiego zjawiska w czasie, choćby najbardziej logiczna, pozost1anie zawsze h'lpotezą. Omawianemu zwyczajowi przypisuje autor znaczenie głównie honorowe - a nie obronne, związane z walkami relig:jnymi w XVII w. Bliższe źródła zwyczaju widzi on w formie oddawania honorów przez wystrzały i przebieranie się oraz w kulcie Napoleona, którego mundury noszą przeważnie straże honorowe. Zwyczaj utrzymuje się dzięki chęci wyróżnienia się młodych, a nostalgii za mundurem starszych. Na marginesie bogato ilustrowanego zestawienia opisów źródłowych sformułowanych zostało kilka ciekawych uogólnień. Uderza w nich jednak idealistyczne przypisywanie zbytniego znaczenia faktom świadomości i brak rozpatrzenia szerszego kontekstu czynników historycznie warunkujących istnienie zwyczaju. . W części - Zawody i Rzemiosła - zamieszczona jest praca Willy B a l: Wyrób lańcuchów w JamiouLx (La Fabrication des Chaines ó. JamiouLx, s. 94-104). Jest to dokładne, ilustrowane zestawienie opisów i nazw lokalnych urządzeń, narzędzi, wytworów i technik ręcznego wyrobu łańcuchów. Dane uzyskane zostały od jednego z ostatnich przedstawicieli starej dynastii miejscowych tchinneti, tj. rzemieślników trudniących się wyrobem łańcuchów. Praca ta, prawie pozbawiona dociekań genetycznych i historycznych, ma głównie charakter materiałowy. Interesująca rubryka Nasze Ankiety (Nos Enquetes, s. 105-127), daje H �282 283 pojęcie o kontaktach czasopisma ze zbieraczami i informatorami w terenie. Są tu publikowane wzmianki podsumowujące pewien etap badań nad jakimś zagadnieniem. Wskazują one problematykę i zwracają się do informatorów w terenie z prośbą o wypełnienie dostrzeżonych luk w materiale źródłowym. Każda ze wzmianek, podobnie jak i artykuły, zaszeregowana jest wyraźnie do jakiegoś działu kultury. Ciekawa jest zwłaszcza wzmianka o kiju z kolcem, służącym do poganiania wołów, który w niektórych okolicach zaopatrzony bywa na <lrugim końcu w łopatkę do oczyszczania odkładnicy z oblepiającej ją ziemi, spełniając funkcje tzw. w niektórych okolicach Polski istyka. Zeszyt kończy się apelem do informatorów o nadsyłanie opisów wszelkich zaginionych lub ginących zjawisk kulturowych, zwłaszcza znanych im beZipośrednio. Krzysztof Kwaśniewski PAUL RIVET et GEORGES DE CREQUI-MONTFORT, B i b li o g r ap h ie de s l a ng ue s a ym a r a et ki c ua, \Col. 2 (1876-1915), ipublie avec Ie concours du Centre National de la Recherche Scientifique. Paris. 1952, s. 656. - VoL 3 (1916-1940), publie avec Ie concours du centre National de la Recllerche Scientifique et avec l'aide de l'Unesco, sous les auspices de l'Union Internationale des Sciences Anthropologiques et Ethnologiques. Ouvrage honore par l'Academie des Inscriptions et Belles-Lettres (Prix Loubat), Paris. 1953. s. 783. - Universite de Paris. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie, LI. - PaTis Institut d'Ethnologie, Musee de I'Homme, Palais de Chaillot, Place du Trocadero (l6e). Pierwszy tom monumentalnej bibliografii druków i rękopisów dotyczących języków aymara i kicua (kiczua) omówiłem już w t. XLI "Ludu" (1954, s. 961-965). Tam scharakteryzowałem również znakomitą metodę naukową autorów, która na tym samym poziomie utrzymana jest w dwóch następnych tomach dzieła, obejmujących bibliografę z lat 1876-1940. W -okresie tym uderza gwałtowny wzrost ilości pozycji bibliograficznych w porównaniu z okresem poprzednim, co uwydatnia następujące zestawienie: Okres 1540-1800 180.1-1875 1876-1900 1901-1925 1926-1940 Ilość pozycji bibliograficznych 190 296 523 903 1090 Postęp ten jednak jest raczej ilościowy niż jakościowy, prace bowiem z lat 1876 do 1940 mają na ogół ten sam charakter co druki z lat poprzed- ,'I' ł ," nic~ .. ~amy tu więc teksty wydawane w języku kićua lub aymara, w lwiej CZ~SCIJednak są to tylko przekłady różnych opracowań ka'tolickiego katech~zmu. oraz .kat.olickie pieśni i poezje religijne. Od początku XX w. zaczynaJą Slę pOJawlać w większej ilości przekłady Ewangelii i innych części Nowego Testamentu, wydawane przez Sociedad Biblica Americana (NewYork). W 1901 r. ukazał się w Buenos Aires przekład na język kicua Ewangelii św. Jana i św. Łukasza oraz List św. PawIa do Rzymian, w 1904 r. wydano Ewangelię św. Mateusza, a w 1917 r. Ewangelię św. Marka. W 1923 r. uk~~ał! się wszystkie cztery Ewangelie razem w języku kicua. Pojawiły się dose llczU1e nowe wydania i przekłady na różne dialekty kićua. Gorzej przedstawm Slę sprawa przekladów na język aymara, którego znaczenie W. XX, w~ coraz bardziej się zmniejsza wskutek ekspansji kićua i języka hlszp~nsklego. Tłumaczenie Ewangelii św. Łukasza z 1829 r. zostało ponaWDle wydane 'W latach 1898, 1910 i 1921 a w 1929 r. wychodzi przekład aymara Ewangelii św. Marka. Inne teksty to broszury polityczne (np. przekład kicua przemówienia prezydenta Republiki Peru Leguia z 18 styczniu 1930 r.) oraz broszury i powiastki antyalkoholowe. Ważniejsze od nich są ~eksty ludowe (pieśni, bajki, legendy) spisane w języku kicua i aymara I wydane przez etnografów. Drugą wielką grupę stanowią prace naukowe pisane głównie po hiszpań~ku a ~otyczące języków kićua iaymara. Są to liczne gramatyki, słowniki l rozmowki o celach praktyczno-dydaktycznych. Przedstawiają one różne dialekty tych języków, do dziś dnia bowiem nie wytworzył się ogólny (literacki) język kicua, nie mówiąc już o aymara. Wspomnieć trzeba o cennych pracach. poświęconych naze\\1Jlictwu Ekwadoru, Peru i Boliwii, wywodzącemu Slę w ogromnej części z kićua i aymara, o pracach omawiających wpływ tych języków na słownictwo języka hiszpańskiego Ameryki Polud.niowej, o Hcznych pracach bibliograficznych oraz o rozprawach filologIcznych dyskutujących głównie problem powstania dra,matu Ollantay. ~aton:iast .~a ogół bez wartości są prace poświęcone problemowi powstania Językow kIcua i aymara. Na .po~st~wie ~ej niezmiernie sumiennej, wszechstronnej, pełnej i precyzYJneJ blb~lOgraf1i zestawionej przez P. Rivet i G. de Crequi-Montfort (cenne są zwłaszcza krótkie streszczenia i omówienia prac podawane przy ~ażdej niemal pozycji) możemy stwierdzić, że do 194'0 r. nie było właściwej ~Iteratury kicua iaymara, ani też opartego na nowoczesnych podstawach Językoznawstwa badającego te języki. Tadeusz Milewski "PAPERS OF THE MICHIGAN ACADEMY OF SCIENCE ARTS AND LETTERS" L. A. WHITE, E t h n o g r a p h i c n o t e s o n S ~ n d i a p u eb l o, 'N e w M e x i c o, vol. 31: 1945, Published 1947, s. 215-222. Jest to garść luźnych informacji etnograficznych dotyczących puebla Sandia znad Rio Grande. Osada ta, która w 1930 r. liczyła 115 mieszkań- �284 285 ców, zamieszkana jest przez Indian Tigua. Obok Sandia tylko puebla Isleta, Taos i Picuris mówią jeszcze obecnie językiem Tigua. Sandia już w XVI w. weszła w styczność z Europejczykami - obok niej założył w 1540 r. swój obóz zimowy Coronado, w 1598 r. stała się kolonią hiszpańską, następnie wraz z Nowym Meksykiem włączona została w obręb USA. Obecnie niedaleko osady przebiega linia kolejowa i szosa automobilowa. Mimo tych starych i bliskich kontaktów z białymi, Sandia jest naj zupełniej nieznana etnograficznie. Powodem tego jest w dużej mierze tajemniczość, z jaką Indianie znad Rio Grande, a szczególnie mieszkańcy Sandia, otaczają swoje obyczaje i wierzenia. Autor prowadził badania etnograficzne w pueblach Keresanv i tam zebrał nieco danych odnoszących się do Sandia - sam w niej zresztą nigdy ni.e był. Ponieważ jednak. jak dotąd, nie ma żadnych wzmianek w literaturze na temat kultury tego pueblo, zdecydował, że nawet te wyrywkowe informacje mogą stać się pożyteczne dla nauki. Zebrane przez White'a dane etnograficzne dotyczą organizacji społecznej wsi oraz częściowo jej obyczaj owości. Najciekawsza może jest dwoistość władzy w Sandia. Właściwe bowiem rządy spełnia tu kacyk władający dożywotnio wiejską społecznością. Spełnia on wszelkie funkcje zarówno religijne, jak i świeckie, łączące się ze starą organizacją indiańską. Obok niego, urzęduje zarządca wyznaczony przez kacyka na okres roczny, który zajmuje się sprawami, jakie wynikły dla Indian w związku z przybyciem białych. Jest on niejako ambasadorem swego pueblo w kontaktach z białymi (władzą administracyjną. kościołem, handlarzami itd.), równocześnie zaś reprezentuje władzę białych na terenie wsi. Zarówno kacyk, jak i rządca mają swych pomocników, wśród których największym znaczeniem cieszy się wódz wojenny, główny pomocnik kacyka wyznaczany przez niego również na rok. Wśród ceremonii, o których pisze White, naj obszerniej omówione jest organizowane przez wodza wojennego zimowe uroczyste polowanie na króli1d, w którym bierze udział cała osada, bez względu na płeć i wiek. CH. S. BRANT, P r e l i m i n a r y da t a o n T e s u q u e N e w M e x i c o, vol. 34: 1948, Published 1950, s. 253-259. puebl 0, Artykuł Branta jest przygotowaniem do dalszych studiów nad pueblem Tesuque. Autor stwierdza, że jakkolwiek znajomość etnografii południowozachodnich Stanów Zjednoczonych znacznie postąpiła, to jednak są tam jeszcze spore luki. Do najmniej znanych należy region Rio Grande, gdzie dotąd żyje wiele jeszcze zupełnie nie badanych szczepów i istnieje wiele przez etnografa nie odwiedzanych osiedli. Jednym z nich jest pueblo Tesuque, którego mieszkańcy mówią językiem tewa, używanym prócz tego jeszcze w 4 pueblach: San Juan, Santa Clara, San Ildefonso i Nambe. Tesuque leży na wschodnim brzegu Rio Granda, 9 mil na północ od miasta Santa Fe. Zostało ono zupełnie zniszczone w 1680 r. w czasie powstania Indian przeciw Hiszpanom i następnie odbudowane w odległości 3 mil od poprzedniego położenia. Autor zadał sobie trud zebrania wszelkich wzmianek w literaturze i archiwach, jakie dotyczą tego pueblo. Na ich podstawie udało mu się z grubsza naszkicować dzieje Tesuque, zmiany populacyjne od 1790 r. i przyczyny wahań (epidemie), główne zarysy struktury gospodarczej i społecznej, kontakty z białymi. Podstawą gospodarki jest tu uprawa roślin, głównie kukurydzy. Rozwinęło się tu również garncarstwo, które z czasem uległo skomercjalizowaniu (Indianie dostarczają na wielką skalę swych naczyń do Santa Fe i turystom zwiedzającym Nowy Meksyk). Mimo tych przemian gospodarczych wszyscy autorzy podkreślają ogromną zachowawczość tej grupy. Opierając się na dotychczasowych wiadomościach autor wyznacza niejako problematykę dla przyszłych badań. Twierdzi on, że ciekawe rezultaty powinny dać szczegółowe badania terenowe nad komercjalizacją garncarstwa w Tesuque, wkraczaniem pieniądza, nabywaniem i przyswajaniem różnych przedmiotów wyrabianych fabrycznie oraz nad wpływem tych czynników na strukturę społeczno-religijną, obyczajowość i ogólny system wartości u Indian. R. N. ADAMUS, Half house: a pithouse in n yon, vol. 35: 1949, Published 1951, s. 273-295, tabl. X. Chaco Ca- W 1947 r. autor prowadził wykopaliska archeologiczne w kanionie Chaco. VI urwisku podmytym przez wody, na głębokości ponad 5 m pod dzisiejszą powierzchnią odkryto w połowie zniszcz.on':! ziemiankę. Na podstawie badania radioaktywności węgla wiek został określony na '100-740 r. n. e. Po ustaleniu stratygrafii autor przeprowadz.a analizę ZJl1alezionego wewnątrz ziemianki materiału; ceramiki, artefaktów z kamienia, muszli i kości, wreszcie polepy ze ścian i dachu chaty. Niestety, omawiając ceramikę podaje tylko jej typy wedle nazw i symboli ustalonych w nie znanej nam nomenklaturze archeologicznej amerykańskiej. Opis materiału, z wyjątkiem ceramiki, uszeregowuje autor nie wedle typów, lecz wedle poziomów, na których go znaleziono, przy czym poziom najn!ższy stanowi podłoga ziemianki. Obszernie an.alizuje on również polepę z odcisków drzewa, wnosząc, z jakich bierwion zbudowana była chata (opisywane bowiem pomieszczenie było półziemianką). Pracę zamyka podsumowanie wyników i analiza znalez;ska z punktu widzenia jego nawiązań do innych osad i ziemianek z tego samego kanionu. �287 286 B. J. ]\lliGGERS, The Beal-Steere f l' o m M a raj ó i s l a n d, B r a z i l, s. 193-213 + tab!. IV. collection vol. 31: 1945, of pottery Published 1947, Gdy archeologiczna przeszłość Andów i wybrzeży Pacyfiku jest stosunkowo dokładnie opracowana, atlantycka część Ameryki Południowej stanowi teren niemal nie tknięty przez archeologa. Głównym powodem tego zaniedbania jest dziewicza wilgotna puszcza, pokrywająca nieprzerwanie ziem:e od stoków Andów po wybrzeże Atlantyku puszcza, która zakrywa wszelkie pozostałości dawnych osiedli czy cmentarzysk, uniemożliwiając jakiekolwiek badania powierzchniowe, a tym samym natrafienie na stanowiska kulturowe. Tu i ówdzie podróżnicy i etnografowie natknęli się na dawne naczynia i przedmioty kamienne, najczęściej wymyte z brzegu rzeki. Są to jednak z zasady znaleziska pojedyncze o nie dającej się uchwycić chronologii czy przynależności etnicznej. Nieliczne prace wykopaliskowe prowadzone były na terenach bezleśnych, ale i te poza kolekcjami, najczęściej ceramiki, nie przyniosły szczegółowych danych o życiu miejscowej ludności, nie pozwoliły ustalić chronologii (z wyjątkiem tych stanowisk, gdzie znaleziono przedmioty europejskiego pochodzenia - a więc wiadomo, że są to czasy po konkwiście) ani powiązań dawnych kultur z dziś żyjącymi szczepami. Wykopaliska te prowadzili bowiem niefachowcy, bez znajomości nowoczesnych metod archeolo-· gicznych. Najbardziej znane. głównie z ceriuniki, dwa centra kulturowe dorzecza Amazonki to Santarem u zlewu Amazonki i Tapajoz oraz wyspa Marajó u samego ujścia Amazonki do Atlantyku. Marajó leży prawie na samym równiku, ma 14000 mil kw. powierzchni a w porze suchej wzniesiona jest zaledwie ok. 1 m nad poziom wody. Dlatego też w porze deszczowej bywa niemal w całości zalana, w porze zaś suchej wysychają tam wszystkie strumienie i tylko większe rzeki i jezio·ra zachowują swe wody. Jej północnocentralna część to bagna; na zachodzie pokrywają ją lasy, resztę porasta step parkowy, tu i ówdzie poprzerywany wzniesionymi pagórkami. Te właśnie, długie nieraz na paręset a wysokie na kilka metrów pagórki, stanowią przedmiot zainteresowania archeologów. Ich budowniczym był lud, który tutaj wznosił swe osiedla i umieszczał cmentarze, chroniąc je w ten sposób przed zalewem. Do dziś nie udało się ustalić ani jego chronologii, ani przynależności etnicznej, ani wreszcie powiązań z innymi ludami przeszłości. Brak znalezisk europejskich świadczy, że kultura Marajó kwitła przed przybyciem białych. Próbowano wiązać ją zrazu z Karaibami, potem z Arawakami. ale obie koncepcje pozostały w sferze hipotez. Wreszcie porównanie ceramiki tutejszej z innymi znaleziskami dorzecza Amazonki wskazuje wprawdzie na silne wpływy czy pokrewiel'Jstwa, ale nie daje jasnego obrazu tych kontaktów. Porównanie kultury Marajó z kulturą San- tarem wykazuje jednak duże rozmce między nimi. Marajó charakteryzują: sztuczne pagórki, pochówek w urnach, naczynia bogato zdobione, figurki gliniane, których nos i brwi mają kształt T lub Y, oraz tzw. tangas. Te ostatnie to gliniane malowane trójkąty noszone przez kobiety jako odzież spełniające rolę "listków figowych". Natomiast Santarem nie ma sztucznych pagórków ani pochówku w urnach, różni się też znacznie kształtem i sposobem zdobienia ceramiki. W artykule swym Meggers, najlepsza dziś znawczyni tej kultury, daje szczegółowe opracowanie bogatej kolekcji ceramiki z Marajó, zebranej jeszcze w 1871 r. przez uczonego Steere. Kolekcja licząca 50 całych naczyń, 60 skorup i fragmentów naczyń, 12 części figurek i 5 tanga s zebrana została na Pacaval, w jednym z najsławniejszych sztucznych pagórków znad jeziora Arary (dziś już przeszło 100 pagórków jest znanych, na żadnym jednak dotąd nie przeprowadzano systematycznych prac wykopaliskowych). Po wstępie, w którym jest mowa o miejscu i sposobie znalezienia kolekcji, następuje jej opracowanie, wresz.cie próba powiązania z innymi znaleziskami ze wschodniej części Ameryki południowej. Ponieważ kolekcja została zebrana bez uwzględnienia stratygrafii, autorka ogranicza się wyłącznie do jej opisu i klasyfikacji, przy czym określa je wedle sposobu wykończenia i zdobienia powierzchni naczyń. Ceramika Marajó odznacza się bogactwem technik zdobniczych. Obok naczyń malowanych występuje ryt, którego linie są albo jednakie, albo głębsze i płytsze, szersze i węższe, co daje ciekawe efekty artystyczne, ozasem tło ornamentu bywa usuwane, przez co sam rysunek wychodzi plastycznie i robi wrażenie reliefu. Stosuje się również żłobkowanie tła, a w rowki rytu wciera się barwne glinki. W ceramice Marajó spotyka się kombinowanie różnych technik zdobniczych na tym samym naczyniu lub inną techniką zdobienie powierzchni zewnętrznej, inną wewnętrznej. Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym motywem jest spirala okrągła lub łamana, zamknięta w kwadracie, trójkącie, kole lub eHpsie. Relief i modelowanie antropomorficznych i zoomorficznych głów spotyka się w zdobieniu kraJwędzi otworu naczynia lub jako aplikację na jego powierzchni. Natomiast elementów roślinnych nie spotyka się zupełnie ani w Marajó, ani w pozostałym rejonie Amazonki. Niestety, kolekcje Steerego, jak i inne kolekcje przechowywane w muzeach Europy i Ameryki, ograniczają się prawie wyłącznie do ceramiki, tak że o życiu i zajęciach ludności kultury Marajó dotąd nic pewnego powiedzieć nie można. L. A. WHITE, M i s c e 11 a n e o u s n o t e s o n p u e b los, vol. 32: 1946. Published 1948, s. 365-373. the Ker esan Autor, który szczegółowo i w ciągu wielu lat pracy terenowej badał Pueblo. Keresan, publikuje tu luźne materiały, jakie nie znalazły miejsca �288 289 w dotychczas przez niego wy{}anych monografiach i artykułach. Zebrane one zostały w pueblo Sant.a Ana. Są to częściowo materiały językowe, nazwy liczb, nazwy miejscowe, terminy związane z chronologią (pory dnia, roku itd.), terminy związane z wiekiem i płcią - częściowo językowo-etnograficzne. Do tych ostatnich należy najobszerniejszy dział obejmujący wykaz minerałów rozróżnianych przez Indian wraz z ich nazwami w języku Keresan oraz danymi co do ich zastosowania w kulturze Indian, a więc np. nazwa minerału, jego przeznaczenie - dajmy na to do wyrobu farby, którą maluje się ciało wczasie pewnych uroczystości, sposób spoTządzania tej farby itd. Artykuł uzupełnia obszerny wykaz literatury przedmiotu. Anna Kowalska-Lewic/en FUNK & WAGNALLS, Standard Dictionary Of Folklore, M y t h o log y, & L e g e n d, v. 1, 1949, v. 2, 1951, New York. Ogromny rozwój wiedzy i daleko posunięta specjalizacja w zakresie poszczególnych jej dziedzin stworzyły w ostatnich dziesiątkach lat konieczność rozbudowy apara,tu informacyjnego. \V warunkach stale wzmagającej się produkcji naukowej i z roku na rok rosnącej ilości publikacji pojawiła .się potrzeba systematycznego i możliwie wszechstronnego informowania uczonych o stanie i wynikach badań na całym świecie z dziedziny ich specjalności. Powstały specjalne czasopisma referatowe, coraz częściej zaczęły się pojawiać drukowane bibliografie, encyklopedie, słowniki - już nie tylko .obejmujące swoim zakresem daną wiedzę, ale poszcz.ególne jej gałęzi. Gdy w 1846 r. antykwariusz angielski William John T h o m a s użył po raz pierwszy terminu Folklore, by zastąpić nim niezbyt udaną nazwę starożytności ludowe (popular antiquities), ówczesny stan ludoznawstwa nie wskazywał na to, że 100 lat później nauka o wiedzy ludu rozwinie się do tego stopnia, że w 1949 r. ukażą się w dwu różnych krajach na kuli ziemskiej dzieła encyklopedyczne o identycznym niemal tytule. W Holandii K. Ter L a a n, Folkloristische Woordenboek, w U. S. A. - F u n k & Wag n a II's Standard Dictionary Of Folklore, Mythology, & Legend. Liczne archiwa i muzea etnograficzne na całym świecie gromadzą dzisiaj w swoich zbiorach przebogate materiały, setki towarzystw naukowych zajmuje się badaniami folkloru. W samych Stanach Zjednoczonych istnieje 25· towarzystw folklorystycznych, a wydaje się około dwadzieścia periodyków, w pewnych zaś ośrodkach uniwersyteckich, np. przy Uniwersytecie w stanie Indiana, dyskutuje się nad ułożeniem programu studiów obowiązującego do uzyskania dyplomu doktorskiego z zakresu folklorystyki. Słownik folkloru, mitologii i legend - F u n k & Wag n a II's Standard Dictionary wydany pod redakcją Marii Leach - jest ostatnim słowem amerykańskiej wiedzy o folklorze. Prace przygotowawcze nad słownikiem trwały 12 lat. Wśród współpracowników, którzy weszli w skład zespołu redaktorskiego znajdują się najwybi\.niejsi etnografowie i folkloryści Stanów Zjednoczonych. W liczbie tej na czoło wysuwa się kilku uczonych o rozgłosie światowym; dwaj z nich Stith Thompson i Archer Taylor są dobrze znani w Europie dzięki pracom, których przedmiotem jest literatura ludowa i folklor krajów europejskich. Nad badaniami obydwu uczonych zaciążyła tradycja szkoły fińsk:ej z jej formalistyczną metodą badawczą. Stith T h o m p s o n, autor artykułów: Fairy tale (baśnie), Finnish Folklore, Folktale (opowiadania ludowe) Motij, type - jest kontynuatorem badań Antti-Aarnego nad systematyką zasadniczych typów literatury ludowej. Przetłumaczył i rozszerzył oryginalną pr'8cę fińskiego badacza (S. T h o m p s o n: The Types of the Folktale. A CLassification and Bibliography. Antti Aarnes, Verzeichnis der Miirchentypen translated and enlarged, Helsinki 1928), a cztery lata później opracował indeks wątków literatury ludowej (S. T h o m p s o n: Motif-Index of Folk-Litemture, a classification of narrative element in folk-tales, ballads, myths etc., Helsinki 1932). Obecnie można jnź mówić nawet o szkole T h o m p s a n a. Uczniowie jego skupiają się w ośrodku uniwersyteckim w Bloomington (Indiana University). Prace, jakie wydali, interesują nie tylko folkorystów, lecz również historyków literatury: 'wystarczy wspomnieć: Motif-Index of The Italian Novella in Prose (Indiana University PubHcations, Folklore Ser'es, nr 2 Bloomington 1942), opracowany przez D. P. R o t u n d a, oraz pracę Thomasa E. S eb o e k nad zestawieniem wątków literatury irlandzkiej wczesnego okresu (Motif-Index of Early Irish Literature, Indiana University Publications Folkloro Series, nr 7. Bloomington). Artykuły opracowane przez S. T h o m p_. s o n a w pełni odzwierciedlają formalizm tkwiący w metodzie badawczej szkoły fińskiej Karla Krohna i A. Aarnego. Opierając się na swoich oryginalnych badaniach nad motywami ustnej twórczości ludowej autor traktuje opowiadania ludu w oderwaniu od ich życiowego i historycznego kontekstu, poddając bogatą w swoich przejawach emocjonalnych twórczość sztucznej klasyfikacji. Swoją systematyką szufladkującą bogaty i różnorodny materiał w cyfrowo oznaczone działy, poddziały, grupy i podgrupy, autor nie tylko oddala nas od ideowego rozumienia utworu, ale często uniemożliwia zorientowanie się w. tym arytmetycznym labiryncie. Klasyfikacja T h o m p s o n a została przyjęta w słowniku jako podstawa przy oznaczeniu wątków prozaicznej literatury ludowej. Archer T a y lor, profesor Uniwersytetu w Berkeley (California University) jest obok S. Thompsona drugim wybitnym badaczem znanym również w Europie. Badania jego nad zagadkami i przysłowiami zyskały mu szeroki rozgłos, szczególnie Bibliography of Riddles, Helsinki 1939; The Literary Riddle before 1600, Berkeley 1949; The Proverb, Cambridge, Mass. 1931 (Index F. F. Communication nr 113). Jako współautor słownika Taylor zamieścił w nim artykuły: Germanie 19 "Lud" t. XLIII �290 291 o dużej wartości ze względu na przejrzyste opracowanie i bogatą bibliografię do poszczególnych zagadnień, oraz Proverb (przysłowie). Do przysłów autor włącza: cliches (zwroty utarte),priameL, blason populaire (terminy i zwroty symbolizujące lub charakteryzujące narody, kraje i ich przedstawicieli - np. Merry England, La belle France, Bache, John Bull, Marianne itp.), oraz bardzo ciekawą odmianę, tak zwane welleryzmy. Termin wywodzi się od nazwiska jednego z bohaterów powieści Dickensa _ Sama Wellera. Ci, którzy czytali Klub Pickwicka, przypominają sobie pełn<:'1 humoru Wellerowskie ,powiedzenia w rodzaju: "Wszystko jest dobre, co się dobrze kończy" - rzekł paw spoglądając na swój ogon: "Karzę ją dobrymi słowami' - jak powiedział mąż ciskając Biblię w swoją małżonkę. Cechą tej odmiany welleryzmu (autor odróżnia kilka typów) jest ich dwuczłonowy układ, przy którym całość wywołuje efekt komiczny przez niestosowne zestawienie poważnej sentencji z jakimś nie oczekiwanym zgoła obrazem lub czynem. Na wzmiankę zasługuje rzadki i bardzo ciekawy typ przysłowia, tzw. priamel, o którym Taylor wspomina w kilku zdaniach. Gatunek ten był szczególnie popularny w piętnastowiecznej Norymberdze. Specjalną monografię poświęcił mu Karl E u l i n g, Das Priamel bis Hans RosenpZiit, Breslau 1905. Najprostszym przykładem priamelu jest powiedzenie hiszpańskie: "Italia para nacer, Franci'a para vivir, Espania para morir" _ Urodzić się we Włoszech, żyć we Francji, umrzeć w Hiszpanii!). Przesłanką, z jakiej wywodzą się te trzy odrębne frazy, są optymalne warunki, jwkie stwarzają wymienione kraje w trzech kolejnych okresach ludzkiego życia: w dzieciństwie, w okresie dojrzałości i starości. Zakłada się tutaj łagodny klimat Włoch, wesołość Francji i pobożność Hiszpanii. Innym przykładem priamelu jest powiedzenie: "Anglia jest rajem kobiet, piekłem koni i czyśćcem służących". folklore słownika pochodzenia nieamerykańskiego. Przebywał na Litwie do ostatnich lat drugiej wojny światowej. W 1941 r. został wybrany na członka przybranego do Litewskiej Akademii Nauk, w 1942 r. był docentem folklorystyki przy Uniwersytecie Wileńskim. W 1944 r. przeniósł się do Niemiec, gdzie pracował między innymi (w 1946-1947 r.), jako profesor etnologii i folklorystyki przy Bałtyckim Uniwersytecie dla "Dipisów" w Hamburgu. Od roku 1948 Balys przebywa w Stanach Zjednoczonych. Z bardziej znanych w Europie autorów można by wymienić: Melvilla H e r s k o v i t s a, znanego afrykanistę; Boggs'a Ralpha specjalistę folkloru iberyjskiego i lahno-amerykańskiego (artykuły: Materia.ls, Science & art of folklore, Types and Classification of folklore); E s p i n osa A u r e l i o,badacza folkloru hiszpańskiego i historyka literatury (artykuły: Spanish ballad, Spanish foLklore). O folklorze i mitologii słowiańskiej pisze Jak o b s o n S vat a v a P irk ova. Od 1942 r. jej badania koncentrowały się nad zagadnieniami folkloru czesko-słowackich imigrantów w USA. Owocem tej pracy było założenie przez nią Archiwum Folkloru Amerykańsko-Słowiańskiego i przygotowanie publikacji o folklorze czechosłowackim na terenie Nowego Jorku i okolic. Dłuższy artykuł o tańcu zamieściła Gertruda Kurath, o grach i zabawach Jerome Fried, o zagadkach Charles Francis Potter. Oprócz wspomnianych 5·0 "survey articles" na zawartość obu tomów składa się około 8 ty_ sięcy drobniejszych artykułów. One to głównie stanowią o wartości Słownika. W jakim stopniu spełnia on zadania encyklopedii? Czy wyczerpuje w dwu tomach (1200 ss.) materiał, jaki od lat nagromadziła historia kultury, etnografia, religioznawstwo? Czy wreszcie ujmuje w sposób wyczerpujący całokszta,łt samej tylko wiedzy o folklorze? Odpowiedź stanie się jasna, skoro zważy się trudności innych tego rodzaju encyklopedycznych publikacji, które ukazały się w przeszłości. Jerzy i Alicja Gomme'owie musieli zrezygnować z ambitnych planów wydania powszechnego słownika folkloru. Po czterech latach uciążliwej pracy ich wysiłek został uwieńczony wydaniem dwutomowego dzieła wypełnione.go tylko wiadomościami o zabawach dzieci w Angli:i i Irlandii (Alice B. G o m m e, Traditional Games of England, ScotLand ·and Ireland, London 1844-1898). Czterotomowy słownik wierzeń, obyczajów i folkloru ludów germańskich zajął H. F. Fei1bergowi 28 lat (M. F. F e i l b e r g, Biodrag til en Ordbog over Jyske Almuesmal, Copenhagen 1886-1914), a świetny, lO-tomowy słownik Hanns B a c h t o l dS t a u b l i und Eduard von H o f f m a n n - Kra y e r, Hand1Vorterbuch des deutschen Aberglaubens ogranicza się tylko do zabobonów niemieckich. W przedmowie do Standard Dictionary główny redaktor, Maria Leach. zaznacza wyraźnie. że wydawcy nie stawiali sobie za cel danie wyczerpuJącego przeglądu zagadnie.t1. Przy wyborze przedmiotów kierowano się _ z jednej strony ich znaczeniem, popularnoŚCią, rozpowszechnieniem _. z drugiej zaś starano się dobrać rzeczy mniej znane, jedyne w swoim ro- Artykuł A. T a y lora zaopatrzony jest w bibliografię zbioru przysłów. Na pochwałę zasługuje fakt, iż nie pominął w niej Katalogu Ignacego B e r n s t e i n a wydanego w Warszawie w 1900 r. Specjalną bibliografi,ę dołączył Taylor do osobnego artykułu o welleryzmach; _ można by do niej obecnie dodać jeszcze jedną ważną pozycję: pracę Karola Speroni o welleryzmach włoskich do końca XVII w., która się ukaz'ala dwa lata po wydaniu 22 t. słownika. (Charles S p e r o ni: The Italian Wellerism to the end of the Seventeenth Century, University of California PubliClations. FolklOl"e Studies, nr l, Berkeley & Los Angeles-London 1953). Ogółem w obu tomach słownika zamieszczono 50 większych artykułów kluczowych (Survey articles), których autorami jest 34 naj wybitniej szych w swojej specjalności badaczy. Największą ilość artykułów napisał etnograf i folklorysta litewski Jones B a l y s (Cheremissian folklore, Estonian folklore, Estonian mythology, Finnish folklore wspólnie z Thompsonem, Finno folk _ .. Ugric peopLes, Latvian song and mythology). folklore and mythology, Balys jest bodajże Lithua11ian jedynym folklore, , ze współautorów II �293 292 dzaju i niejasne. Źródłami, na h.-tórych si~ oparto, były naukowe periodyki, monografie, pamiętniki, antykwaryczne książki, rękopisy, zapisy etnografów i relacje ustne. Zawarte w przedmowie credo metodologiczne wyraźnie zakłada eklektyzm, który będzie nadawał ton całemu słownikowi. "Książka ta nie nawiązuje do żadnej folklorystycznej szkoły, nie wypowiada się za żadną metodą i nie zaleca żadnej teorii. Stara się reprezentować wszystkie szkoły, wszystkie metody, wszystkie teorie przedstawiając ich osiągnięcia i dylematy". Artykułem węzłowym, ilustrującym poniekąd eklektyczne stanowisko wydawców, jest zbiorowy artykuł o folklorze. Pisany przez dwudziestu autorów, podaje dwadzieścia różnych definkji. Wyraźnie zaznacza się tutaj rozbieżność zdań w sprecyzowaniu priedmiotu badań, i zakresu, jaki powinien on obejmować. Rozpiętość w określeniu folkloru rozciąga się od definicji szerokich, włączających również wytwory kultury materialnej (Barbeau, Taylor, Thompson), do folkloru rozumianego sensu stricto jako ustnej twór·czości ludu ("przez folklor rozumie się różne formy artystycznego wyrazu, którego środkiem jest mówione słowo" Bascom). Przy podobnym określeniu pozostają 'również G. Foster, G. Herzog, G. Kurath, R. Waterman. Smith Marian wyłącza z folkloru muzykę i tańce. Stanowisko "maksymalistów" najlepiej wyrażają słowa M. Barbeau, który twierdzi, że o folklorze również można mówić, "gdy matka pokazuje córce, jak szyć, tkać, haftować [... J piec starodawny gatunek placka, [... J gdy wieśniak idąc w ślady swoich ojców uczy syna, jak ma rozumieć znaki na księżycu. orientować się w kierunkach wiatru, jak przepowiedzieć pogodę w okresie zasiewów lub żniw [... J, gdy rzemieślnik na wsi pol{azuje czeladnikowi sposób budowania stodoły, podkuwania koni [... J". Możemy mówić o folklorze, twierdzi Barbeau, ,.kiedykolwiek wi·edza, doświadczenie, umiejętność, mądrość, zwyczaje i praktyki czerpane z przeszłości są przekazywane młodszemu pokoleniu przez starsze, bez odwoływania się do drukowanego słowa lub wskazówek wiejskiego nauczyciela". Inny zwolennik tak szeroko pojętej definicji folkloru, A. Taylor, włącza również ubiory, formy domów, kształt narzędzi itp. Przy określeniu z<adań folklorystyki najwyraźniej na stanowisku formalistycznym stoją A. T a y lor i T h o m s o n. Do zadań folklorystyki wg Taylora należy zbieranie, klasyfikowanie i interpretacja przekazanego przez tradycje materiału. Już klasyfikacja materiałów częściowo zawiera - jak utrzymuje Taylor - ich interpretację. Celem interpretacji bowiem "jest wykrycie źródeł pochodzenia, sposób używama i historia tych materiałów, aby następnie określić i wyjaśnić drogi ich rozprzestrzeniania się i opisać ich stylistyczne odrębności". Jest rzeczą charakterystyczną, że większość autorów zwęża pojęcie ludu i odnosi je tylko do ludności wiejskiej. Typowym przykładem jest wspomniany Barbeau. Niektórzy z nich uważają folklor za forma inferior w stosunku do sztuki i tradycji uczonej. ·.is,' 11 ... E s P i n o sa widzi w folklorze przejawy mentalności człowieka pierwotnego (primitive). P o t t e r podkreślając inacjonalne cechy folkloru umieszcza go w sferze intuicji i instynktu. Artykuł o folklorze jest znamiennym przykładem trudności. jakie n2ipotyka folklorystyka amerykańska w określeniu swoich czołowych pojęć. Mimo niewątpliwych osiągnięć na drodze gromadzenia i klasyfikowania materiałów rozmaitość często sprzecznych z sobą i błędnych zaJożel1 uniemożliw;.a badaczom przedstawienie syntetycznego ujęcia zagadnień, nie mówiąc już o ich jednolitej interpretacji. Dlatego też artykuły metodyczne i zawierające interpretacje są słabą stroną słownika. W przeważającej części artykułów autorzy ograniczyli się jedynie do opisu. Można by tu na przykład wysunąć zarzut, że a,rtykuł o micie jest zbyt słabo opracowany i za krótki jak na słownik folkloru, mitologii i legend. Spośród wielu. uczonych, którzy przyczynili się do badań nad teorią mitu, cytowani są jedynie Gemme i Lang. Ze zdziwieni·em stwierdzamy brak niewielkiego choćby artykułu informacyjnego o etnografii i religii. Szczególne niedociągnięcia Standard Dictionary objawiają się przy ocenie jego wartości ja.ko źródła informacyjnego o stanie folklorystycznych badań. Wykazy ważniejszych pozycji bibliograficznych są w wielu wypadkach niekompletne, a najczęściej, zwłaszcza w drobniejszych artykułach, wcale ich nie ma. W artykule o folklorze estońskim Balys pominął ważnq pozycję: Oskar L o o r i t s, VoLkslieder der Liven. Verhandlungen der GeLehrten Estischen Gesellschaft, 28, 1936. Gertruda Kur a t h w długim 19-stronicowym artykule o tańcach nie zamieściła ani jednej notatki bibliograficznej. W FoLkLorze Slowian, stosunkowo dobrze zaopatrzonym w bibliografię, ni·e zauważyłem monumentalnego, blisko 4Q-tomowego zbioru O. K o l b e r g a, Lud, jego zwyczaje ... Jest zaledwie podany pierwszy tom: Pieśni Ludu polskiego. Również nie włączono do bibliografii Pieśni ludu Z. G log e r a (Kraków 1912), jednego z największych zbiorów pieśni polsldch. Wydawcy podnieśliby wartość Słownika, gdyby poświęcili osobny, większy artykuł folklorystyce, ilustrujący stan badań w poszczególnych krajach, w którym umieściliby spis ważniejszych periodyków. podali wykaz ośrodków folklorystycznych, zbiorów i bibliotek specjalnych. Jest wprawdzie specjalny artykuł o muzeach, ale o dużych brakach i problematycznej aktualności (Odnosi się to do stanu z 1951 L, w którym został wydany t. 2). Stan polskiego muzealnictwa ludoznawczego jest oparty na danych z 1935 r. Do wiadomości o muzeach w ZSRR wdarła się pewna nieścisłość. W a.rtykule jest wzmianka o Muzeum Ludów ZSRR w Moskwie. W 1948 r. zbiory wspomnianego Muzeum zostały przeniesione do Leningradu, a Muzeum, wzbogacone o zbiory leningradzkie, ot.rzymało nazwę: Państwowe Muzeum Etnograficzne Ludów ZSRR. Przeglądając dane o muzealnictwie inrtych krajów napotykamy luki nieraz ba·rdzo poważne. W jedena~~ostr~nicl>wym artykule obejmującym w porządku alfabetycznym 58 kraJow me �294 295 znajdujemy ani jednej wzmianki Należało by wSDomniec' przy , o, muzeach ludoznawczych we Włoszech < naJmmeJ o dl. 'h " . w Palermo, założonym przez Giuse ,~oc n~Jw~ększych: o muzeum sycylijskie), i o muzeum we FI ,~pe Plt~e (zaWIerającym bogate zbiory , orenCJl W spISIe zb" , me Uwzględnił Museum fur V"lk k' 1Orow szwajcarskich autor unde Volkskunde w BaZYlei, które o k U~d Schweizerisches Museum Oceanii i Indonezji iest na 'd ę l specJalme rozbudowanemu działowi Wydawcy nie p;winni z oczo:O;V"'.ICh miejsc w Europie. wych ośrodków, jak archiwa B kP mlJac tak waznych dla badań naukosię jaskrawo w porównaniu' ra kosobnego artykułu o archiwach odbija Można by VI takim artykul z ,sz:ro o opracowanym artykułem o muzeach, , e uJąc wykaz ważnie' h b' . ml,ędzy innymi archiwa pieśni ludow'ch' ,Jszyc Z 1Orow specjalnych, ChlV we FryburO"u czy M' d ), Jak np. Deutsches Volksliederarlę zynalrodowe A h' Muzeum Etnograficznym w G ' rc l\Vum Muzyki Ludowej przy enevlle Wybór szkków biograficznych 'bl' ' rystach jest daleki od reprez,entat o .I~ko ~tu najwybitniejszych folklołalności obejmują w przewa' , y~nOSCl, WIadomości o ich życiu i dziu-k' zaJąceJ wlekszośc' bad k' . t; Ich, skandynawskich Nj.e~; F .. ,,I aczy raJow anglosa, ".."ec, rancJl Kraje ł " k' wane bardzo ubogo ~ . ' s OWIans Ie są reprezentoz naZWIsk wybitn" h spotykamy ani jednego Nie 'd' leJszyC folklorystów polskich nie ' ' ,ma za neJ wzmIank' O K lb sk lm, A. Fischerze i innych. Z b d ' : o , o ergu, S. Ciszewzamieścić notatki o Mikłucho Ma~ł:~ZY rOSYJskIch wydawcy ~owinni byli czonym w badaniach nad C k JU, Bogoraz-Tame (szczegolnie odznazu czami) o ba' l rosyjskich A. N, AfanasJ'ewie' k<, '. ,aaczu udowych bajek i legend , , z u ramslnch o W H t' WIelotomowych Materiałów .d t " . ,na lUku ,redaktorze o e nagrafIl Ukramy k' Bogactwo materiału zgromad - z czes Ich o J, Polivce. zwala na jego dokładne prze l~onego ,w obu tomach słownika nie poana lZowame Nie " przeglądnięciu nasuwają się p ,", mmeJ nawet po pobieżnym że autor artykułu o legendaerWnynehu~atgtlnatury krytycznej, Wydaje się, c IS o ach ludzki h ' (J. Balys), Dogheaded people ' t '. ,c o pSIch głowach miocie - lokalizuJ'e baWI' 'Jdes , l1ledos~atecznle zorientowany w przedem po ame o pS1OO"łow h" Łotwie (częściowo również na Litwie) " . '" , cac, wyłącznie w Estonii, rów, gdy tymczasem już Hez' d ' p~rownuJąc Ich do greckich centa u, , JO wspomma o hemik mIenIa kynokephaloi Starożyt ' G ' , , ynes, a Hekateus wyKtesias dał nawet d~kładn' n: r:cy umIejscowili ich w Afryce i Indiach, loi (P a u l y S _ nr ' y OpIS połnocno-zachodnioindyjskich kynokephaV> I S S O w a Real Enc l ..d' wissenschaft t. l : 1924 art 17. k' yc ~pa Ie der Classischen Altertums- d:t ~:e;:C: WI' b , q , , .•.. yno ephalOI) Przeglądając artykuły związane tem'a . " o Fauście, IzoldZie, Królu Lirze Ri ,tyczme z hIstOrIą literatury: len~Pieglu i o wielu innych po~tacfa;:n k~~nkle'U' Rob~n .~oodzie, Till EuweJ, możemy żywić do autoró t'" e weszły do llteratury światahatera ludowego, jak Garo"an~U~reN~nsJe, ze pon:i~ęli tak popularnego bo'" ,le ma rOW111ezwzm' k' '., Iegen d arnego Ossjana, Z rodzajó 1't k' , Jan I o plesl1lach w I era c tch nalezałoby umieścić artykuł ( (} eposie (tym bardziej że poswlęcono osobne mIejSCe bylinom, balladzie, noweli), a do artykułów o baśniach fabliau czy moralizing tales dodać osobną, chociażby krótką notatkę o średniowiecznych exempla, Można by uczynić jeszcze szereg innych, mniej lub więcej istotnych uwag, jak np, że w porównaniu z tańcami gry i zabawy potraktowane są mniej dokładnie, że wśród licznych artykułów o tańcach nie dostrzegamy kankana ani gavotte, że w mitologii babilońskiej pominięto takie postacie, jak Enkadu i Etanu, itd" itd, O wiele istotniejszym zarzutem, jaki nasuwa się przy ogólnej ocenie Standard Dictionary, jest nierówność i często rażąca dysproporcja, z jaką lautorzy potraktowali folklor poszczególnych krajów i ludów, W przedmowie Maria Leach nadmienia, że mitologia i religia grecka i rzymska zostały potraktowane bardziej powierzchownie z uwagi na to, że są ogólnie znane, Nie dziwimy się też zbytnio, gdy w Słowniku nie spotkamy Hekuby czy innych postaci mitologi'cznych, Natomiast ze słów zamieszczonych przez redaktora na samym początku wstępu wynikałoby, że jakkolwiek słownik nie wyczerpuje ogromu zagadnień, to jednak jest reprezentatywny i w tym znaczeniu uniwersalny, Niestety, nawet po pobieżnym przejrzeniu zawalrtości obu tomów musimy stwierdzić niedokładności i luki. Folklor niektórych ludów potraktowano bardzo powierzchownie, innych zaś opuszczono, Poważny brak stanowi pominięcie kultury ludowej narodów kaukaskich, folkloru ludów zamieszkujących Syberię, rejony podbiegunowe i obs~ary środkowej Azji. Gdy o Baskach Maria Leach napisała dłuższy artykuł, nie ma w ogóle wzmianki o Ainosach - ludzie niemniej ciekawym z punktu widzenia etnografii i antropologii. Najdokładniej i najwszechstronniej jest opracowany folklor Ameryki Północnej, zarówno ludności białej, jak i Murzynów oraz Indian. W sz,eregu artykułów zaznacza się jednostronność, z jaką traktowany jest dany przedmiot - np, artykuł o rymowanych kołysankach (nursery rhymes) obejmuje tylko materiał Stanów Zjednoczonych, a zbiorowi bajek murzyńskich, Wuj Remus (Uncle Remus), poświęca się trzykroć więcej miejsca aniżeli Baśniom z tysiąca i jednej nocy, Folklor słowiański potraktowany jest mniej dokładnie od germańskiego, nie mówiąc już o tym, że nie zamieszczono osobnych artykułów dla poszczególnych krajów, Ciekawa jest proporcja pod względem ilości miejsca poświęconego artykułom syntetycznym: folklor hiszpański zajmuje 11 s,, francuski 9 s,, fiński 7 s" litewski 2, germański 6, słowiański 3112 s, plus 21/2 s, bibliografii. W Folklorze słowiańskim autor nie wspomina ani słowa o folklorystyce radzieck;ej, której podstawy stworzyła materialistyczna konc,epcja Gorskiego t, a wg której twórczość ludowa powstaje w ścisłym związku z pracą i jest w swej istocie realistyczna, g \ Maksym G o r k i, O titieraturie, Moskwa 1935, s. 366; patrz k t, Etnografia radziecka, Lud t. 39 : 1952, s. 10. te~ E. F r a n k o w- �296 , \ . 297 W obu tomach poloników jest tak niewiele, że można wyliczyć wszystkie według kolejnych haseł słownika: Bogarodzica, Chelm ("miasto w pobliżu Lublina, którego mieszkańcy - W folklorze żydów europejskich _ cieszą się tradycyjną sławą głupców, por. Gotham"), Kujawiak, Mead (miód : legenda o Piaście) Mazurka, Polka, Szopka, Turoń. Niektóre wiadomości o tańcach polskich są błędne, np. w artykule Dance w spisie narodowych tańców polskich figuruje kamari1iskaja jeden z najbardziej popularnych tańców rosyjskich. Zbójnicki 'albo tzw. drobny, tańczony przez górali na Podhalu, został zaliczony do tańców ukraińskich. Obok tak dobrze znanych i popuhrnych tańców, jak kujawiak, oberek. krakowiak, mazurek, znalazł s:ę również tajemniczy rejdovak. Mazurek potraktowany jest na szerokim tle porównawczym - według autora wpływ jego wyraźnie zaznacza się w niektórych tańcach meksykańskich (!). Mimo licznych większych lub mniejszych niedociągnięć i braków Standard Dictionary jest użytecznym źródłem informacji nie tylko dla etnografów, ale również i dla historyków kultury w ogóle. Bogactwem swoim obejmuje szeroki zakres wiadomości o rozmaitych wierzeniach i podaniach, o bóstwach, demona'ch i istotach nadprzyrodzonych, o pieśniach ludowych, balladach, rymach, uroczystościach, obrzędach, czarach itd. Wiadomości a folklorze różnych ludów obejmują swym zasięgiem 'przedmioty codziennego użytku, części ciała, zwierzęta, rośliny, minerały, gwiazdy itd., itd. Dla mieszkańca Europy słownik może przedstawiać dużą wartość jako kopalnia wiedzy o folklorze Ameryki Północnej. Szczególnie interesujące i cenne są wiadomości o folklorze klasy pracującej w USA (zwłaszcza artykuł ,.industrial lore"), lud!1Ości m'ejskiej i Murzynów. Artykuły napisane są jasno, interesująco, często w tonie gawędz.iarskim, a bogata treść zawarta w Słowniku sprawia, że wypełnia on warunki utile cum dolce. Szkoda tylko, że nie posiadamy indeksu, który ukazał się osobno jako uzupełnienie do 1 i 2 t. Standard stać na pierwszy plan. Według Brahmanów jest on początkiem wszechrzeczy; stał się ofiarą i z ciała jego powstał wszechświat. Kim jest Pradżapati, jakie jest jego pochodzenie? Tymi problemami zajął się w ,powyższej rozprawie Macdonald. Punktem wyjścia dla niego było stwierdzenie przez Paul Musa w dziele Borobudm, Hanoi 1935, że Pradżapati wywodzi się z niearyjskich warstw Indii i początku mitu należy szukać w obrzędach agrarnych. Macdonald zajął się tym problemem. oparł się na bogatej literaturze porównawczej, wykazując, jak głęboko w kręgu austro-azjatyckim tkwi mit, że z ofiary ludzkiej bierze początek nowe życie. Przytacza mity z Indonezji, Nowej Gwinei i Polinezji, według których z ofiary ludzkiej powstalo życie roślinne. Według mitu birmańskiego ród ludzki powstał z zab'cia i poćwiartowania dziecka, jedynej pary ludzkiej, jaka pozostała po potopie, brata i siostry. U lVIiao mamy również podanie, że z jednej pary' ludzkiej pozosta,łej po potopie, brata i siostry, rodzi się dziecko w postaci jaja. Z cząstek pokrajanego jaja powstały dzieci w liczbie nieskończonej. W ten sposób ziemia s:ę znowu zaludniła. W Chinach nie mamy mitu łączącego powstanie świata z ofiarą jakiejś istoty ludzkiej, ale późniejszy tekst anty taoistyczny z 570 r. n. e. opisuje, jak Lao-tseu wzmocnił świat przemieniając swoje ciało. Oko prawe stało się księżycem, lewe słońcem, głowa górą, broda planetami, kOŚci smokami, c:ało czworonogami itd. Na obszarze himalajskim w Sikkhimie spotykamy się z legendą o zamordowaniu demona, który prześladował ludzi. Z ludzi, którzy brali udział w zabiciu jego i ćwiartowaniu jego ciała, powstały rodziny szlacheck~e. Z kawałków ciała i kości rÓŻnego rodzaju muchy, osy i moskity. W Tybecie zachodnim mamy legendę o demonie, po zabiciu którego z części ciała jego powstały zamki, góry, ziemie itd. Stwierdzen:e więc Musa, że początków mitu o Pradżapatim trzeba szukać poza obrębem aryjskim, znajduje peIne potwierdzenie. Przekonanie, że ofiara ludzka przynosi z sobą nowe życie, istniało nie tylko w sferze wiary, ale realizowano je w praktyce. Jeszcze sto lat temu wśród niektórych pierwotnych szczepów Indii Centralnych istniała ofiara meriah. We wsi na placu ofiarniczym przywiązywano do słupa człowieka i każdy z mieszkańców wyszarpawszy kawał jego ciała, biegł z nim szybko na swoje pole i zakopywał tam. Celem ofiary było połączenie z.iemi, która jest pierwiastk:em żeńskim, z ciałem mężczyzny i wzmożenie w ten sposób jej urodzajności. Jedn3k Macdonald kwestionuje twierdzenie, że obrzędy agrarne mogą nam wyjaśnić ten mit. Według niego należy sięgnąć o wiele głębiej niż w obrzędy agrarne, mianowicie do obrzędów związanych z polowaniem. W nich główną rolę gra akt poćwiartowania ofiary (ofiarą jest też Pradżapati w Indiach). Istota obrzędu polega na tym, że ofiarę dzieli się międzY' członków wspólnoty według pewnej hierarchii. Mamy szczegółowe studia dotyczące tego zwyczaju z terenu Afryki i Birmy. Przez spożycie ofiary dochodzi się do identyczności z nią. Pradżapati jest ofiarą, z którego Dictionary. Ryszard Szczepański A. W. MACDONALD, A p r o p o s d e P l' a j a p a t i, .,Journal Asiałique", t. 240 : 1952, s. 323-338. Najstarszym dokumentem historycznym dotyczącym religii indyjskiej jest Rig Veda. Obejmuje ona okres indoeuropejskich Ariów. Jednak w ciągu kilkuwiekowego pobytu Ariów w Indiach religia ich uległa ewolucji, współżycie z masą ludno,ści autochtonicznej nie mogło pozostać bez śladów. W ostatnich księgach Rig Vedy spotykamy się z ewolucją pewnych pojęĆ' relig:jnych i nowymi bóstwami, Wśró1 nich główne miejsce zajmuje P l' ad ż a p a t i. Zjawia się on w okresie przejściowym między Rig Vedq, a Brahmanami (literatura religijna pcwedycka). Występuje on już wprawdzie w naj młodszych częściach Rig Vedy, ale nie jako jedyny bóg, lecz jeden wśród wielu. We wspomnianym okresie przp.jściowym wybija się jego po.~. �298 299 substancji powstały wszystkie stworzenia. W Vpaniszadach i Brahmanach figuruje on jako pożywienie najwyższe, pokarm kosmiczny. Jest on kosmosem jako pożywienie, a uczestniczą w nim wszystkie stworzenia według ich zasług. Praca Macdonalda jest nie tylko cenna dlatego, że rozwiązuje mit o Pradżapatim, ale też i z tego powodu, że jest przyczynkiem do badań nad pochodzeniem cywilizacji indyjskiej. Problemem jest,' ile w niej autochtonizmu, a ile aryjskości. Rozprawa oświetla wprawdzie tylko jeden punkt, ale ważny tym bardziej że były zakusy anektowania koncepcji Pradżapatiego na rzecz "potężnej myśli aryjskiej" (J. H a u e r, Glaubensgeschichte der IndoGe1'manen, Stuttgart 1937). Szczegółowa analiza jednego tylko mitu wyka.zuje, w jakim kierunku powinno iść badanie nad genezą cywilizacji indyjskiej. Najgłębszymi swymi korzeniami tkwi ona w kręgu azjatyckim, M'yjskość w niej jest tylko epizodem. Ludwik Skurzak G. F. ILIN, Szudry.i raby w drew.nieindijski'ch sbo·rnik a c h z a k o n o w, "Westnik Drewniej Istorii", 1950, nr 2, s. 94-107. Nim przystąpimy do omówienia rozprawy lUna, należy podać znaczenie słowa śudra. Śudrowie stanowią czwartą klasę społeczeństwa staroindyjskiego po braminach, kszatrijach i vaiśyach. Indianiści przyjmują, że śudrowi e są to autochtoniczne plemiona indyjskie podbite przez Ariów wedyckich i sprowadzone przez nich do stanu niewolnictwa, chociaż niektórzy, najpoważ,niejsi, jak Senart, wykluczają, istnienie klasy śudrów niewolników. Ich stosunek prawny w społeczeństwie był płynny. Raz występują oni jako pełnoprawni obywatele, zajmujący się rzemiosłem, rolnictwem i kupiectwem, kiedy indziej uważa się ich za stojących niżej od zwierząt. Po dzień dzisiejszy brak wyczerpującej pracy o niewolnictwie w Indiach. W dziedzinie tej, jak zresztą w wielu innych dziedzinach indianistyki, trzeba zacząć od studiów szczegółowych, od opracowania poszczególnych problemów. Charakter taki nosi rozprawa !lina, przemyślana i silnie udokumentowana. !lin zakwestionował twierdzenie niektórych histo'ryków, że śudrowie byli to niewolnicy. Historycy opierają się na dwóch sutrach (paragrafach), kodeksu prawa Manu (redakcja jego w okresie n. e.), w których mamy przeciwstawienie śudrów trzem klasom wyższym. Manu VIII, 413, wyrażnie mówi, że "śudra kupiony lub nie kupiony ni,ech spełnia pracę niewolniczą". Manu VIII, 414, "śudra, nawet wyzwolony przez swego pana, nie jest wolny od stanu niewolnika, bo stan ten jest jemu przyrodzony". Dwa te paragrafy są odosobnione. bo we wszystkich innych jest wprawdzie mowa o obowiązku służenia śudrów innym klasom, ale nigdy jako niewolnicy. Tym dwom sutrom autor przeciwstawia szereg innych z tego samego kodeksu, w których śudra jest określony jako wolny człowiek, który może zajmować się rzemiosłem, rolnictwem i kupiectwem. Dla udowodnienia, że ~ówią one o śudrze jako o wolnym człowieku, podstawia w nich autor 1 I. słowo niewolnik pod śudra i wykazuje przy takiej zmianie całą absurdalność tekstu. Np. Manu VII, 138, mówi: "król może nakazać pracować na siebie jeden <:lzień w miesiącu rzemieślnikom i śudrom, którzy żyją ze swego zawodu". Gdy zmienimy słowo niewolnik na śudra, tekst wtedy nie ma sensu. M·anu IX, 79: "Syn śudry i niewolnicy mogą za zgodą ojca dziedziczyć na równi z innymi jego dziećmi urodzonymi z żony należącej do tej samej klasy co on". Wyraźne rozróżnienie między śudrą jako wolnym a niewolnikiem. Zmiana znowu słowa śudra na niewolnik pokazałaby cały nonsens tego paraigrafu, tak samo jak i Manu VIII, 416, który mówi: "Wszystko, co zarobi niewolnik, jest własnością pana", Kautilya 11, 13 - "postanawia: krewny sprzedający do niewoli śudrę wolno urodzonego podlega następującej korze". Znowu dowód, że śudra był człowiekiem wolnym. Wobec tych tekstów, które wykluczają równanie niewolnik-śudra, maJmy dwie sutry Manu wyżej wspomniane, które postana-wiają, że śudra jest od urodzenia niewolnikiem. Autor chce wybrnąć z tych przeciwności i tłumaczy oryginał tych sutr inaczej niż Buhler (klasyczny tłumacz kodeksu Manu). Problem cały opiera się na interpretacji terminu 'dasya'. Znaczenie zasadnicze tego słowa to 'niewolnictwo', choć może mieć i pokrewne znaczenie, jak 'stan służebny', 'służba', 'pokorne poczucie zależności'. !lin tłumaczy sutrę VII, 413 w następujący sposób. "Śudra kupiony lub nie kupiony (zamiast tłumaczenia Buhlera: 'niech spełnia pracę niewolniczą') niech będzie zmuszony do spełniania niskiej posługi". A Manu VIII, 414, śudra (niewolnik) w tłumaczeniu Buhlera: "nie jest wolny od niewolnictwa", w tłumaczeniu !lina "nie jest wolny od obowiązku służenia". Na upartego tłumaczenie to można przyjąć, ale czy to konieczne, czy nie mamy innego, bardziej logicznego rozwiązania problemu? Dla mnie, jak dla wielu indianistów tłumaczenie Buhlera nie podlega kwestii. Sprzeczność paragrafów w tym samym kodeksie staje się zrozumiała przy uwzględnieniu historii tworzenia się poszczególnych kodeksów. Datowanie poszczególnych kodeksów jako pochodzących z tego lub owego, jak to czynią niektórzy historycy literatury indyjskiej, nie odpowiada rzeczywistości. Kodeks staroindyjski nie jest dziełem jednej ręki. Jest to zbiór sutr, które powstały na wiele wieków przed redakcją i rozpowszechnieniem danego kodeksu, jak i ze sutr z okresu jego redakcji. Mamy tylko prawo mówić, że ta a ta redakcja ukazała się w danym wieku. Ale chcąc rzeczywiście określić wiek danego kodeksu, musimy każdy paragraf osobno przeanalizować i umiejscowić w odpowiednim czasie. Gdy ktoś zada sob'.e trud wyłowienia poszczególnych sutr, które wędrują po różnych kodeksach i zawierają nie tylko te same pOjtanowienia, ale i te same słowa, i złoży je, będziemy wówczas mieć pra~dziwy obraz rozwoju prawa w Indiach starożytnych. Kodeks Manu jest również zbiorem sutr z najróżniejszych epok. Wśród przepisów dotyczących śudrów znajdujemy przepisy starsze i nowsze. Dwi.e sutry: VIII, 413 i 414. są przepisami, które w pewnym okresie odpowiadały rzeczywistości, �300 301 czasowi, w którym śudrowie rzeczywiście byli niewolnikami. Zagadnienie śudrów po dzień dz'siejszy nie jest rozwiązane, ale coraz częściej badacze widzą w nich plemię lub frakcję jakiegoś plemienia autochton:<cznego podbitego przez indoeuropejskich Ariów. Wtedy zostali oni rzeczywiście sprowadzeni do stanu niewolnictwa. Ślady tego mamy w wym'.enionych sutrach. W miarę posuwania się Ariów na wschód plemiona ich zostały zmajoryzowane przez ludność autochtoniczną. Wtedy oczywiście nie mogło być mowy, by ludność tę sprowadzić do roli niewolników. Odbiło się to i na ustawodawstwie, gdz'e śudrowie występują już jako ludzie wolni, ale nie należący do świata aryjskiego. Prócz tego jednego zastrzeżenia rozprawa IEana oświetla w pełni jedno z zagadnień w problematyce niewolnictwa indyjskiego. Ludwik Skurzak UWAGI DOTYCZĄCE MAKIETY I TOMU HISTORII POLSKI opracowanej przez Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk pod redakcją profesora dra Henryka Łowmi.ańskiego. W listopadzie ubiegłego roku otrzymałem pierwszy tom Historii Polski: ż wkładką o następującym brzmieniu: .,Do Czytelników Makiety Historia Polski. Opracowana zespołowo publikacja, którą Instytut Historii PAN oddaja do rak czytelnika, stanOwi pierwszą obszerną marksistowską syntezę naszych dziejów. Historia Polski nie jest podręcznikiem uniwersyteckim w ścisłym tego słowa znaczeniu, gdyż rozmiary jej przekrac'lają ramy przewidziane dla tego rodzaju pomocy naukowych. Mimo to może służyć za tymczasowy odpowiednik tego typu podręczn'ka. Niniejsze wydanie ukazuje s'ę w ograniczonym nakładzie, jako makieta przeznaczona do dyskusji. Na skutek tego jest ona wyłączona ze sprzedaży księe:arskieji rozsyłana jedynie adresatom przez Dział Rozpowszechniania Wydawnictw PAN. Instytut Historii PAN publikując makietę pierwszego tomu Historii Polski oczekuje od czytelników krytyki i uwag niezbędnych dla udoskonalenia całości przed udostępnieniem jej szerszemu ogółowi. Przewidziana na przełom stycznia i lutego 1956 r. konferencja robocza miała podsumować uwagi i wpr~wadzić popr.~wki do tekstu ostatecznego wydania Historii Polski. Pon'eważ jednak zaproszenie na powyższą konferencję wszystkich czytelników makiety jest rzeczą niemożliw~, Dyrekcja Instytutu Historii PAN zwrócih sie o organizowanie zebrań dyskusyjnych na temat przestudiowanej publika'cji i o nadsyłanie przed styczniem 1956 r. ocen i uwag zarówno zesDołowych, jak indywidualnych pod adresem Instytutu Historii PAN w Warszawie (Dyrekcja Instytutu Historii PAN .. Warszawa, dnia 3 października 1955 r.)". Oczywiście zastosowałem się do tego wezwania. stanowiącego dla mnie zaszczytne wyróżnienie, i w dniu 19 grudnia 1955 r. wysłałem żądaną ocenę· Ponieważ mi na tej sprawie zależało, nie otrzymawszy poświadczenia 00- bioru mojego rękopisu sprawdziłem osobiście w Instytucie, że poczta W')'wiązała się poprawnie ze swoich obowiązków i rękopis doszedł do rąk właściwego adresata. Wobec tego, że nie należałem do liczby zaproszonych na konferencję roboczą, która się odbywała w dniach 6-9 lutego 1956 r., a chciałbym uniknąć zarzutu zaniedbania, po porozumieniu się z najbardziej zainteresowanym oddaję moje uwagi do druku. Jest to zresztą dosyć poważny wkład pracy, który chcę w ten sposób udostępnić przede wszystkim najbliższym kolegom. Moje uwagi ześrodkowują się na części pierwszej, napisanej przez prof. Aleksandra G i e y s z t o r a, gdyż jedynie w tym dziale uważam się za kompetentnego. Dotyczą one jednak przede wszystkim map opracowanych przez J. Humnickiego. Niestety, jestem zmuszony do nadania moim uwagom następującej postaci krytycznej: 1. Nieliczenie s·ię z wynikami badań językowych, przede wszystkim polsk;ch. 2. Nieuwzględnienie wyników badań antropologicznych, również przede wszystkim polskich. 3. Podawanie przypuszcze!'l, jak gdyby były wynikami pewnymi, co musi w krytycznym czyteln'ku budzić uczucie niepewności, a nawet i nieufności w stosunku do tekstu. Dotyczy to przede wszystkim etnograficznych ekskursów reprezentujących poziom wiedzy drugiej połowy zeszłego stulecia. 4. Jednostronne ograniczenie się do archeologii, jakkolwiek jej uwzględnienie stanowi wielki postęp. Rekonstrukcja dawnej przeszłości winna się opierać na możliwie równorzędnym uwzględnieniu wszystkich tu wyliczonych działów. Bardzo cenne uzupełnienie tekstu stanowią załączone mapy zasięgów plemiennych. Upra'szczają one uzasadnienie krytycznej oceny całości. Mapa dotycząca końca III tysiąclecia p. n. e. budzi następujące zastrzeżenia: O ile mi wi,adomo, kultura fatjanowska jest datowana obecn.ie dopiero na pierwszą połowę II tysiąclecia, anie na koniec III, jak to czyniono pierwotnie co do grupy moskiewskiej. Grupa jarosławska przypadałaby na koniec pierwszej ćwierci II tysiąclecia, czuwaska zaś nawet na jego połowę. Wyn;k badań 3ntropologi,cznych przemawia za tym późniejszym datowaniem archeologów radzieckich. Przypuszczalnie stanowi ona rezultat nawarstwienia się ekspansji aryjskiej (indoira~ski.ej) ~a po.dł~że ugryjskie, co prawdopodobnie spowodowało wyodrębn:eme SIę Fmow. W każdym zaś razie obszar kultury fatjanowskiej odpowiada domniemanej praojczyźnie Finów, jak na to wskazują wyniki badań nad nazwami zwierząt i roślin. Obce temu obszarowi nazwy są reprezentowane w językach Finów nadbałtyckich przez pożyczki późniejsze. Reliktem antropologicznym ludnOści o kulturze fatjanowskiej byli poturczeni Bułga:rzy nadwołżańscy, obecnie zaś są nim zapewne Czuwasze. Resztę "plemion północnych leśnych" f,1 " <, �303 302 tej mapy stanowili niewątpliwie Lapończycy i szczepy ugryjskie. Owcześni Lapończycy musieli mówić jeszcze jakimś zapewne samojedzkim narzeczem, gdyż z tymi szczepami zespalają się dotychczas ściślej pod względem antropologicznym, swoje zaś teraźniejsze narzecze przyjęli dopiero stosunkowo późno od Finów. Przypuszcza się, że Finoi, lokalizowani przez P t o l em e u s z!a gdzieś na wschód od dolnej Wisły, byli Lapończykami, a nie Finami. Moim zdaniem wchodzi tu w rachubę skupienie ,elementu laponoidalnego w średni'owiecznej części dorzecza Niemna, jak to wykazały badania Jana M y d la r s k i e g o (1928) oraz Ekspedycji Bałtyckiej zorganizowanej przez Akademię Nauk ZSRR. Drugie zastrzeżenie dotyczy obszaru plemion jutlandzko-skandynawskich i zasięgu ich rz,ekomej ekspansji na kontynencie. otóż o poglądzie reprezentowanym przez autora mapy dowiedziałem się przed kilku laty od Konrada Ja ż d ż e w s k i e g o. Liczył się on z ewentualnością, że do kultury ceramiki sznurowej nawiązują tylko plemiona grupy północnoindoeuropejskiej, korekturę zaś dawnego poglądu, polegającą na przypuszczeniu, że resztę szcze.pówindoeuropejskich należy łączyć z kulturą ceramiki wstęgowej, traktował wtedy jaJko możliwość wiele obiecującą. Było to przeciwstawienie się dawnemu poglądowi, opierającemu się na założeniu, że ekspansja ceramiki sznurowej stanowiła archeologiczne odzwierciedlenie ekspansji indoeuropejskiej. Ten nowy pogląd jest zapewne słuszny, lecz przypuszczalnie dopiero co do II tysiąclecia p. n. e., i to - być może nawet nie samego jego początku. Wobec tego jednak, że do grupy północnoindoeuropejskiej, prócz Germanów, tu na mapi,e wyodrębnionych, należeli jeszcze Bałtowie i Słowianie, zasięg rzekomej ekspansji plemion jutlandzkoskandynawskich na kontynencie wyznaczałby po prostu strefę zajętą przez szczepy później wyodrębnione z grupy północnoindoeuropejskiej jako bałtosłowiańskie. Tak wczesne wyodrębnienie Germanów z grupy północnoindoeuropejskiej jest chyba lingwistycznie nieuzas'adnione. Mogą za nim przemawiać względy archeologiczne, Właściwsze wydaje mi się wyodrębnienie wspólną sygnaturą obszaru szczepów jutlandzko-skandynawskich łącznie ze strefa ich rzekomej kontynentalnej ekspansji jako obszaru grupy północnoindoe~ropejskiej, oddzielając te dwie części składowe tylko hipotetyczną linią graniczną, wyodrębniającą późniejs,zych Germanów. Obszar plemion nie przynależnych do grupy północnoindoeuropejskiej został rozbity na dwie części - jedna obejmuje resztę szczepów indoeuropejskich Europy środkoweJ', druga zaś plemiona trypolskie i dolnodunajskie. Należałoby zatem wnioskować, że plemiona aryjskie (indoirańskie) zostały tu już umieszczone w kategorii plemion stepowych, które tu nie graniczą z obszarem kultury fatjanowskiej. Ta lokalizacja szczepów aryjskich przemawiałaby raczej za II tysiącleciem p. n. e. niż za końcem III. Jednakże pierwotni Indoirańczycy musieli sięgnąć w głąb stepów jeszcze przed wyodrębnieniem się kultury fatjanowskiej i ta zapewne będzie stanowiła l ,.J l podstawę umożliwiającą datowanie ekspansji aryjskiej (indoirańskiej). Licząc się z tym powiązaniem wydaje mi się wskazane zwrócenie uwagi na to, że pozostawienie smugi plemion leśnych na rubieży oddzielającej obszar kultury fatjanowskiej od strefy ludów stepowych najprawdopodobniej tłumaczy się przypuszczeniem, iż tam przetrwali lapońscy autochtoni. Badania antropologiczne stwierdziły bowiem, że Lapończycy wykazują zupełnie nieoczekiwaną domieszkę elementu armenoidalnego, a tę mogli wchłonąć tylko w strefie promieniowania Kaukazu, zatem na dalekim południu, gdzieś na rubieży lasów i stepów. Obsz,alTplemion południowo-wschodnioeuropejskich wyznacza niewątpli-wie zasiąg ekspansji ludów azjanickich. Stan podany na mapie dotyczy zatem okresu, gdy nie sięgnęła ona jeszcze obszaru zajmowanego przez Basków, lecz objęła już część obszaru zajmowanego przez Ligurów. Wchodziłby tu zatem w rachubę jakiś wczesny okres III tysiąclecła p. n. e., w żadnym zaś razie nie jego koniec, jak to podaje mapa. Ze względów antropologicznych wydaje się wskazane wyłączenie ze strefy ekspansji azjanickiej dawnego obszaru trackiego (obecnie bułgarskiego i wschodniorumuńskiego) i dołączenie go do obszaru plemion trypolskich i dolnodunajskich, jakk?lwiek w okresie eneolitycznym wykazuje ślady nawarstwienia azjanickiego. Swiadczyo--tym poważna domieszka elementu armenoidalnego, stwierdzona na czaszkach z Bilcza Złotego nad Seretem, reprezentujących niewątpliwie ludność o kulturze ceramiki malowanej (trypolsklej). Pierwotna antrop.ologiczna przynależność wschodniej części Półwyspu Bałkańskiego do obszaru kultury trypolskiej nie zostałazata!rta ani przez przesunięcia Traków, ani nawet przez ekspansję Słowian, powodującą tak głębokie przeobrażenia stosunków etnicznych Półwyspu Bałkańskiego. Dokonany tu przegląd mapy, ujmującej syntetycznie bardzo wczesną fazę ekspansji indoeuropejskiej, przemawia z,a tym, że należy ją odnieść do II, a nie do III tysiąclecia .p. n. e., zaznaczywszy oczywiście, że dla Azj-anitów zrobiono wyjątek przez uwzględnienie stanu z III tysiąclecia, gdy znajdowali się w fazie swojej pierwszej, jeszcze nie zakończonej ekspansji. Za bezwzględnie konieczne uważam wprowadzenie poprawki wyodrębniającej grupę północnoindoeuropejską, to znaczy zespolenie graficzne ter~~ torium plemion jutlandzko-skandynarwskich ze strefą ich rzekomej ekspanSJI, oczywiście przy zaznaczeniu granicy oddzielającej te dwie zespolone części. W mapie dotycz\cej połowy I tysiąclecia p. n, e. bardzo poważne zastrzeżenia musi budzić jej część dotycząca Słowian i Bałtów. Resztę można uważać za uzasadnione uzupełnienie mapy Hermana H i r t a (1907), którą zmodyfikowałem co do Słowian (J. C z e k a n o w s k i, 1927, s. 91) i co tu zostało, moim zdaniem, dosyć nieszczęśliwie przedobrzone. Przede wszystkim nie są mi znane podstawy, które upoważniałyby do twierdzenia, że Słowianie już Yo.' tak wczesnym okresie sięgali do górnych części dorzeczy Wołgi i Oki z górnej części dorzecza Dniepru, dotarłszy do �304 niego dwoma szlakami: bliższym, lewym brzegiem Prypeci - i dalszy!Il. obchodzącym bagna Polesia od południa. Dotychczas uważano, że do kontaktu Słowian z Finami doszło dopiero w okresie praruskim, a zatem o cał,~ tysiąc lat później. Mapa przeciwstawia się bardzo kategorycznie solidnemu dorobkowi nauki fińskiej w dziedzinie badań nad chronologizacją pożyczek w językach fino-ugryjskich. Przypuszczam, że szlakiem wzdłuż Prypeci przesunęli się do dorzecza górnego Dniepru dopiero Radymicze j Wiatycze w wędrówce do swoich późniejszych historycznych siedzib, przy czym na nadprypeckim szlaku pozostali, według A. A. S z a c h m a t o w a (1916, s. 677), im językowo naj bliżsi Dregowicze. Nastąpiło to zaś zapewne dopiero w okresie zagospodarowywania północnych rubieży obszaru opanowanego przez Chazarów, którzy widocznie ściągnęli tam ostJatnią falę Słowian wschodnich, ustępujących z dorzecza Wisły zapewne wskutek naporu JadŹwingów. Byłoby to ściągnięcie ro.lników (rąk roboczych) na urodzajne pustki. Przemawia za tym wzmianka Latopisu (964), że Wiatycze płacili Chazarom daninę od radła. Być może, analogicznym ściągn:ęciem rąk roboczych była ekspansja Słowian na Ukrainę, przypadająca na drugą połowę I tysiąclecia p. n. e. Mogli ją zainicjować Scytowie, którzy rolnikami nie byli, a przecież niewątpliwie zbożem płacili za artykuły luksusowe sprowadzane z Grecji. Ta ekspansja przodków późniejszych Ukraińców nie została na mapie zaznaczona, 'choć rozpoczęła się przypuszczalnie o wiele wieków wcześniej od ekspansji przodków Słowi,enów Nowogrodzkich i Krywiczów, przodków Wielkorusów Północnych. Wzdłuż Prypeci przesunęli się przypuszczalnie dopiero przodkowie późniejszych Wielkorusów Południowych i Białorusinów - Radymicze i Wiatycze. Przemawia za tym powtarzanie się nazw grodów wiatyckich na Podlasiu i na prawobrzeżnym Mazowszu, na co już dawno (1927, s. 114) zwróciłem uwagę. To stwierdzenie poparł Franciszek B u jak (1948) wykazaniem powtarzania się nazw wiatyckich osiedli na całym prawobrzeżnym Mazowszu, łącznie z Ziemią Chełmińską, aż po Torul1 nawet. To było chyba głównym uzasadnieniem włączenia przez profesora G j e y s z t o r a (s. 114) Ziemi Dobrzyńskiej do Mazowsza. Drugie zastrzeżenie dotyczy Bałtów. O ile mi wiadomo, nic nie wskazuje na to, by Bałtowie Zachodni, to znaczy Prusowie lub Jadźwingowie, dochodzili do Bałtyku między Niemnem a Dźwiną i nawet przekraczali ją w średniej części jej biegu. Na tej północy do Bałtyku doszli jedynie Bałtowie Wschodni - to znaczy Łotysze i Litwini (Żmudzini), i to stos1.mkowo bardzo późno, gdyż ponoć nie przed VIII w. n. e. (K. B u g a, 1924, s. 25). Dochodzimy zatem do drażliwego zagadnienia Neurów. Hipotetyczne siedziby Neurów zlokalizowano zgodnie z wzmiankami rr El r o d o t a. Przedmiotem sporu może być tylko, czy słusznie zostali objęci sygnaturą oznaczającą Słowian. Większość dawniejszych uczonych, a te;' i wielu teraźniejszych uważało i uważa Neurów za Bałtów. Za Słowian uznał ich natomiast S z a f a T z y k, tego poglądu bronił później N i e d er 1e, 305 u nas zaś ostatnio reprezp.ntowali go Tadew';: L e h r - S p ł a .... v i ń s k j (1946) T y.m i e n i e c k i (1951). Ja zaś przeciwstawiłem się czeskim autorytetom i ich polskim zwolennikom, zwracając uwagę na to. że zachowanie w nazwie Neurów indoeuropejskiego eu wskazuje na to, że wchodzi tu w rachubę szczep mówiący jeszcze nie zróżnicowanym bałto-słowiańskim narzeczem (1927, s. 90). Podtrzymał mnie w tym sporze znakomity znawca języków Europy północno-wschodniej Valentin K i P a r s k y (1939, s. 52), obecnie profesor uniwersytetu w Birmingham. Dalszy nie zakłócony rozwój językowy musiał zatem przeistoczyć Neurów w Bałtów, oczywiście wschodnich. Ten wniosek popieraj ą świadectwa pisarzy starożytnych. H e r o d o t podaje, iż po uderzeniu Dariusz,a na Scytów (513-512) Neurowie odeszli w puszcze północne. Gdzie się zaś znajdowały te puszcze, podają natomiast w I w. n. e. P l i n i u s z ("Neurae, apud quos Borysthenes oritur", Natur. HisI/;. IV, 12, 8H) i w IV w. n.e. Amrnianus M a T c e 11i n u s ("Borysthenes a montibus oriens Neuriorum", XXII, 8, 40; "Neuri mediterranea inc01unt Ioca, uieini uertibus celsis, quos prearuptos gelunque tir;pentes aquilones adstringunt", XXXI, 2, 14). Oczywiście tymi górami u źródeł Dniepru mofe być tylko Wyżyna Wałdajska, z której wypływają tak wielkie rzeki, jak: Wołga, Dniepr i Dźwina, a zatem wyżyna, która z tego właśnie powodu musiała się starożytnym wydawać baI1dzo wyniosłą, jakkolwiek Marian P l ,ez i a (1952) utożsamiał górny bieg Dniepru z Prypecią. Jeśli się jednak doda że znakomity bałtysta Kazimierz B u ga (1924) lokalizuje siedziby Litwi~ów w połowie I tysiąclecia n, e. w górnej części dorzecza Dniepru aż po górny b~eg Dźwiny na podstawie wyników badań toponomastycznych, zupełnie nic blOrąc w rachubę świadectw pisarzy starożytnych, to mamy tu wprost wyjątkową ciągłość źródeł historycznych, obejmującą całe tysiąclecie. Wykazuje ona, iż nie ma podstaw do kwestionowania bezpośredniej łączności Bałtów Wschodnich z Neurami, tak samo jak nie ma powodu do podawania w wątpliwość późnego ich przesunięcia się ku wybrzeżom Bałtyku. Wobec tego umieszczanie Bałtów na obszarze między Niemnem a Dźwiną w połowie I tysiąclecia p. n. e. należy uznać za niefortunną modYfikację mapy Hermana H i r t a (1907). i Kazimierz Sumiennego sprawdzenia wymaga część mapy, która sugeruje, że już w połowie I tYSiącleCi, p. n. e. Celtowie zajmowali Czechy aż po Dunaj. Dotychczas uważano, że Czechy zostały przez nich zajęte dopier.o w wieku IV p. n. e. Ze względów antropologicznych jest natomiast wielce prawdopodobne, że przed tym najazdem był to jeszcze obszar szczepów ilirskich. Znacznie prawdopodobniejsze wydaje się zaś zaznaczone na mapie sięgnięcie Słowian na północne rubieże Czech i na Morawy. Znajduje ono bowiem uzasadnienie w zasięgu kultury łużyckiej. Byłoby to odzwierciedlenie..l'Jl slawizacji pierwotnie zapewne iliryjskich Lugiów, jak na to wskazują stosunki antropologiczne strefy sudeckiej, a też i przez źródła historyczne po26 "Lud" t. XLIII �306 307 świadczone ich przesunięcia do dorzecza Dunaju, niewątpliwie przez Bramę Morawską. .. .._ Wreszcie należy jeszcze podkreślić, iż jest zupełme me~rawdopodobne, by Finowie osiągnęli wybrzeża Bałtyku w połoWi~ I tysiąclec.la. p. n ..e. P:ZY~ puszczalnie w tym wczesnym okresie, tak samo Jak I dawnIeJ, docIeralI .~( morza tylko Lalpończycy, i ,to zapewne nie mówiący jes~cze narzeczem fmskim. Natomiast FinowLe dotarli do niego zapewne dopIero około poc~tku I tysiąclecia n. e., jeszcze przed z.różnkowaniem się .Fin~w ~adbałtyckIch .. Jednym z dwu głównych niedociągnięć mapy UjmuJącej systemat~czme stosunki etniczne na przełomie I w. p. n. e. i początk~ n .. e. je~t. to, ze me bierze w rachubę obszaru Bałtów Wschodnich w g.or~eJ CZęSC.Idorze~z~ Dniepru, od Prypeci na południu aż po górny bieg Dz,:my na połnoc.y, Jth. to wykazały ba.daJIlia toponomastyczne Kazimierza Bugl (1924). DalekIe s ęgnięcie tego obszaru ku wschodowi, stwierdzone przez Maksa Vas m e T.a (1932-1936), a tak pięknie zadokumentowane przez to, że~r~ez Tułę płyme Upa, co po litewsku znaczy - rzeka, przypada niewąt~lIwle ~a czasy p~ . . .się Finów Nadbałtyckich na pół:nocny-zachod. MUSIałor o. przesumęcIU . , .. " . ktnoBzas łnastąpić w czasach poprzedzających ekspansję słowlanską, skoro re I :ci tów przetrwał aż do czasów historycznych w. dorzecz~ por?t:vy w post. Golędzinów póżniej wchłoniętych przez Słowilan, a nlla~OWICle prze~ Wlatyczów. Ni~ ulega wątpliwości, że przesuwanie się Bałtow. WschodnICh. ku wybrzeżom Bałtyku było spowodowane przez napór Sło:"lan Wsch~dm~~ wypieranych zapewne przez Awarów z żyznego połudma l, ustęPUJąCY. wzdłuż osi Dniepru ku północy. Zapewne w analogiczn~ ~posob ~ą~zYło SIę, o przypuszczalnie pół tysiąclecia wcześniejsze, przesumęcle .prafmow. Nadbałtyckich ku wybrzeżom Bałtyku z ekspansją Bałtów, sięgaJącą w głąb dorzecza Wołgi. Powyżej omówione fakty i ich hipotetyczne pOWIązania unaoczniają, iż drugie wielkie niedociągnięcie mapy polega na włączeniu c~łego obs~ar~ Bałtów Wschodnich do terytorium Słowian Wschodmch, ktore przy .y sięga poza jego granice na północy, i to w okresie ~koło po~zątku n. e~ ~ n~l~l: prawdopodobniejsze wydaje mi się przypuszczeme FrancI~zka D v. _ (1949) że migracja Krywiczów i Słowienów NowogrodzkIch nas~ą~)lła do . ' w IV w ...,n e być może - jak to on mniema .. - w łącznoscI z podplero d oy bojami Hermanaryka, króla Gotów. Jeśli się zwazy, ze te wa ~zcze.. złożyły się na Wielkorusów Północnych i zac~owały ~ewne nawlązan: lingwistyczne do Słowian Połabskich, przesuwaJ~c~c~ SIę. w t~n: samy o k . ku zachodowi a ponadto jeśli się uwzglęam, ze pOZYCZkIJęzykow~ o reSle, . d' a wczeświadcza o kontakcie słowiańsko-fińskim, przypadającym ople~o n . sny okr~s praruski (V. K i p a r s k y, 1952), to mam~ fakty dosyc wymown~~ mawiające na korzyść przypuszczenia FrancIszka D v o r n I k a .. Je przel dopodobne że Krywicze i Słowienie Nowogrodzcy przeszlI na wIe ce praw, . h d . h d północny wschód pustką rubieżną, oddzielającą Bałtow Wsc o mc o Zachodnich, dalej zaś na północy obeszli Finów Nadbałtyckich od wschodu. K i p a r s k y przypuszcza, iż na północ od Dźwiny Słowianie przeszli na wschód od rzeki Wielikaja, południowego dopływu jeziora Pejpus, na zachód zaś od rzek Łowati, wpadającej do jeziora Ilmeń, i Wołchowa, łączącej je z jeziorem Onegą. Poświadczają tę wędrówkę kurhany okolic Wielkiego Nowogrodu (Nowgorodskije sopki), datowane na wielki VI i VII, i ślady osadnictwa słowiańskiego w Starej Ładodze, datowane na wieki VII i VIII (W. W. M a w r o d i n, 1945, s. 81-82). Rzecz znamienna, na mapie właściwie nie została uwzględniona bardzo wczesna w głąb stepów Ukrainy sięgająca ekspansja przodków późniejszych Ukraińców. Nie wzięto w rachubę też i drugiej ewentualności, polegającej na włączeniu obszaru między Dniestrem a Dnieprem do terytorium Traków. Uznano ten obszar za przynależny do strefy alano-scyto-sarmackiej. Niewątpliwie była to warstwa panująca, i ,to nie tylko nad rolnikami tego obszaru. Tymi rolnikami mogli być zaś tylko Trakowie lub Słowianie _ ich następcy. Jak się przedstawiał proces zastąpienia Traków przez Słowian, o tym nie wiemy. Wiemy jedynie, że Słowianie musieli poz.ostawać w ścisłym kontakcie z Trakami, skoro od nich przejęli nazwy wielkich rzek Ukrainy, na przykład Donu, Dniestru i Dniepru. Przecież później Traków tam nie było. Byli rumi zapewne wspomniani przez H e r o d o t a Scytowie-oracze. Scytyjskie nazwy rzek ukraińskich przejęli natomiast Grecy, pozostający w stosunkach handlowych ze Scytami. Kończąc te rozważania należy jeszcze zwrócić uwagę na fantastyczne granice terytorium słowiańskiego na wschodzie i południu. Tak na przykład nie zaznaczono, że w tym wczesnym okresie Kal'paty, nie tylko wschodnie, zajmowali jeszcze Trakowie, zaś Celtowie (Kotmi) sięgali chyba do górnej części dorzecza Wisły. Bardzo zagadkowy jest też klin sięgający daleko ku południowi zachodnim brzegiem Dniepru. Zawiera on nader wątpliwe twierdzenie, że w stepach na zachód od niego Słowian nie było, wzdłuż Dniepru zaś wdarli się w głąb stepów od Polesia. Po tak 'wyczerpującym krytycznym przedyskutowaniu map ograniczę się do zaledwie kilku uwag dotyczących tekstu. Nieomal wszystkie najistotniejsze zagadnienia, dotyczące poprzednich tysiącoleci, a uwzględnione w omawianych rozdziałacA, zostały już poruszone w tej dyskusji poświęconej trzem mapom. Pozostają jedynie uzupeŁnienia, jednakże dosyć ważne przez wzgląd na ich dalsze nawiązania. Profesor G i e y s z t o r wspomina (s. 46): "w VI-VII w. plemiona słowiańskie ze związku Antów, najwybitniejszego zjednoczenia wschodniosłowiańskiego". O ile mi wiadomo, pierwsza wi·adomość o tym szczepie dotyczy roku 376. Wówczas Vinithar, następca Hermanaryka, króla Gotów, zmógł kroI a Antów Boza i zamordował go łącznie z synami i 70 władykami słowiańskimi. Antowie są przy tym związani z Wołyniem, gdyż znikają ze żródeł bizantyjskich po roku 602, jakoby po wyprawie Awarów na Wołyń 2.· �308 prze<:iwko Dulebom. W łączności z tym należy nadmienić, że A l - M a s u d i pisząc o Słowianach podaje: "Oni tworzą liczne narody. Otóż między nimi jest jeden, przy którym od początku była władza; jego król nazywał się (był zwany czyli nosił tytuł?) Magak (Madżak). Ten naród zwie się Walinjana i temu narodowi zwykły się były podporządkowywać pozostałe plemiona słowiańskie, ponieważ u niech była władza i inni królowie ich jej ulegali". Zawarte w nawiasach przypuszczenie Gerarda L a b u d Y (1948, s. 101), że wyraz Magak nie jest imieniem własnym pewnego władcy, lecz jego tytułem, jest bezspornie słuszne. Świadczy o tym fakt nie znany nie tylko naszym historykom, lecz też i Franciszkowi D v o l' n i k o w i (1949), jakkolwiek bardzo poważnie uzasadni'ałby jego hipotezę, że Antowie byli szczepem alańskim, panującym nad Słowianami. Otóż Rene G l' o U S s e t podaje (1939, s. 173), że sogdyjski wyraz modżak oznaczał u Ujgurów głowę "kościoła" manichejskiego. Moim zdaniem fakt, że Słowianie wołyńscy mieli władcę o tytule irańskim (sogdyjskim), upoważnia do wniosku, że Antowic byli alańską (irańską) formacją polityczną, jednoczącą południowych Słowian Wschodnich jak to przypuszcza Franciszek D v o l' n i k (1949). Uważam natomiast za pomysł chybiony włączanie przez niego do tej formacji politycznej Radymiczów i Wiatyczów, gdyż ich wtedy w dorzeczach Dniepru i Oki jeszcze nie było, zaś ich domniemane macierzyste siedziby w dorzeczu Wisły leżą poza granicami hipotetycznego państwa Antów. D v o r n i k włącza do państwa Antów Białą Chorwację (Chrobację podka.rpacką i podsudecką), obejmującą też i południowe stoki Sudetów objęte później państwem Slavnikoviców, natomiast Białą Serbię (łużycką) uważa za równorzędną, jakkolwiek również alańską formację polityczną. Miała ona przylegać do Białej Chorwaicji od zachodu, sięgała bowiem po Nysą Łużycką. Czyżby, ta sugestia miała spowodować u profesora G i e y s z t o r a (s. 137) wzmiankę: "Państwo polskie nie stykało się bezpośrednio, jak wiadomo, z granicami Niemiec, mając za sąsiadów wzdłuż Odry i Nysy Łu·· życkiej Słowian połabskich". Czyżby istniały jakieś względy umożliwiające uważ'anie Łużyczan Górnych za szczep połabski? Powinowactwa językowe nie pozwalają na to w sposób kategoryczny. Jest nim jedynie wzgląd antropologiczny, a mianowicie przypuszczenie dosyć zresztą prawdopodobne, że przez Łużyce Górne się.gnęła ku południowi ekspansja połabska, której przypisywać należy wytworzenie się państwowości Przemyślidów w Czecha,ch. Jeśli się zważy, że Levy Hradec był pierwotnie ważniejszym ośrodkiem niż Praga, gdyż Przemyślida Borzivoj tam właśnie wybudował pierwszy kościół w Czechach, to szczególną wymowę musi posiadać fakt, że czaszki w tym grodzie wydobyte a datowane na wieki VIII-XII posiadaj C! identyczny skład antropologiczny z teraźniejszymi pomorskimi poborowymi powiatu Starogard (J. M y d l a l' s k i, 1928) i z czaszkami z Ostrowia Lednickiego, datowanymi na wiek XlV, ponadto zaś są bardzo podobne do czaszek połabskich, datowanych na wieki VI-XII (R. A s m u s, 1902). Są to 309 l" fakty nader ważne i tak wymowne, że pozwalają na obstawanie przy połabskiej czy też pomorskiej, w każdym zaś razie lechickiej genezie państwowości Przemyślidów (J. C z e k a n o ws k i, 1951). Zresztą ten wniosek antropologiczny został już potwierdzony przez wyniki czeskich badań archeologicznych. Zdenko Van a (1952) stwierdził bowiem połabski, brandenburski czy też pomorski, a zatem lechicki charakter czeskiej ceramiki grodziskowej z okresu 800 do 950. Podkreślił przy tym, że nie nawiązuje ona do dawniejszej autochtonicznej ceramiki czeskiej i w ten sposób poświadczył archeologicznie le<:hickie nawarstwienie. Mogło ono dotrzeć przez Łużyce, gdyż mniej pra1wdopodobny wydaje się bardziej wschodni szlak, skoro zachował się na nim hipotetyczny relikt dawnej Białej Chorwacji w postaci państwa Slavnikoviców. Co prawda, należy się też i liczyć z tym, że ekspansja lechicka ogarnęła cały obszar polski, a jej dotychczas żywy ślad stanowi niezawodnie nazywanie Polaków Lachami, Lęchami przez ich południowych, wschodnich i północno-wschodnich sąsi'adów. ]=>Y0fesorG i e y s z t o l' (s. 141) oddziela Włślan od Lędz.ian i tych lokalizuje na Wyżynie Sandomierskiej, "nad Wisłą opodal Sandomierza, Zawichostu i Zmigrodu (Opatowa)", jak to zaznacza w innym miejscu (s. 115). W łączności z tym pozwolę sobie przy,pomnieć, że przy przeliczeniu materiału dotyczącego geografii wyrazów, ogłoszonego przez Kazimierza N it s c h a (J. C z e k a n o w s k i, 1927, s. 151-153), zwróciłem uwagę na ko:nieczność wyodrębnienia podówczas jesz,cze nie uwzględnianego narzecza sandomierskiego. Zaznaczyłem wtedy, że nawiązuje ono szeregiem wyrazów raczej do narzecza wielkopolskiego niż do małopolskiego. Przemawiałoby to na korzyść przypuszczenia, że narzecze sandomierskie stanowi dialektologiczny ślad ekspansji pallstwa wielkopolskich Piastów, rozpoczynającej się w drugiej połowie X w. Państwo WillIan mogło być reliktem jakiejś dawniejszej organizacji politycznej obszaru małopc.lskiego. Tadeusz L e w i c k i (1950, s. :32) komentując A l - M a s u d i e g o bierze w rachubę państwo "Wiślan-Chorwatów". Byłby to zatem analogiczny szczątek, jak państwo Slavnikoviców w Czechach. Oddzielenie Wiślan od Lędzian miałoby bardzo wymowne uzasadnienie, gdyby się okazało, że Lędzianie stanowili ongi analogiczny relikt politycz,y, jak państwo Przemyślidów w Czechach, to znaczy że są osadem pozostałym po hipotetycznej ekspansji lechickiej (połabskiej, pomorskiej, a nie wielkopolskiej-piastowskiej), przypadającej przypuszczalnie na pierwszą połowę VII w., gdyż łączyłbym z nią exodus Serbów i Chorwatów na Półwysep Bałkański. W dyskusji po ostatnim odczycie Zygmunta Woj c i e c h o w s k i e g o, poświęconym Zapisce Karolińskiej, czyli tzw. G e o g l' a f o w i B a w a rs k i e m u, Tadeusz L e h r - S p ł a w i ń s k i zwrócił uwagę na to, że nazwa szczepu Lendzaninoi, wspomnianego przez P o r f i l' o g e n e t ę, jest normalnym greckim pluralem wyrazu Lędzianin. Wobec tego, że P o l' f i l' 0g e n e t a zmarł \V roku 959, nie ulega wątpliwości, że wzmianki pochodzą �310 z okresu poprzedzającego ekspansję wielkopolskich Piastów, włączającą do Polski Grody Czerwieńskie, utracone w roku 981. Lechickiego, to znaczy polskiego charakteru etnicznego Lędzian-Lachów oczywiście nie sposób kwestionować; zresztą bardzo ostrożny Teofil M o d e l s k i (1920, s. 26) zaznacza, że Lendzaninoi "odpowiadają nazwie wschodniej i południowowschodniej Polaków", tzn. Lachom. Czy można Lędzian utożsamiać z Sandomierzanami, jak to czyni Henryk Ł o w m i a ń s k i (1954, s. 97-116), to inna sprawa. Nasuwać się tu muszą pewne zastrzeżenia. Otóż Lędzianie (Lendzaninoi) reprezentowali formację dawniejszą od Sandomierzan późniejszych, tak przeobrażonych przez ekspansję wielkopolskich Pi,astów, że odzwierciedliła się ona w ich narzecz.u. Ponadto, jeśli nawet pierwotnie nie było różnicy szczepowej między Lendzaninoi a Sandomierzanami, to przecież ich obszar musiał sięgać daleko w kierunku południowo-wschodnim, skoro przez Porfirogenetę zostali wymienieni łącznie ze szczepami ruskimi. Co najmniej musieli oni stanowić pierwotną ludność Grodów Czerwieńskich. Zdają się za tym przemawiać wyniki badań antropologicznych. Wykazują one bowiem ostro zarysowaną gra!nicę, sięgającą od zachodu i północy po dawny powiat lwowski, który do tego obszaru (lechickiego) nie należy. Są to co prawda wyniki badań nad ludnością teraźniejszą i wymagają sprawdzenia na dawnym materiale kraniologicznym, którym niestety nie rozporządzamy jeszcze. Jest wielce prawdopodobne, że historyczna polsko-ruska granica etnograficzna ustaliła się dopiero w ciągu X w. na całe tysiąclecie na linii przesuniętej ku zachodowi pod naporem mas ukraińskiej ludności rolniczej, która uchodziła ze stepów czarnomorskich przed Pieczyngami. Antropologicznie odzwierciedliło się to w charakterystycznej domieszce właściwej ludom fino-ugryjskim, a obcej Słowianom pierwotnym. Nie stwierdzamy jej bowiem u Słowian Zachodnich i u Litwinów. Nieuwzględnieniem tego przesunięcia, wyraźnie zasygnalizowanego przez brak przejściowych gwar polsko-ruskich, tłumaiczy się poniższy ustęp pióra profesora G i e y s z t o l' a (s. 140-141): "W pierwszej połowie X w., po upadku państwa wielkomorawskiego, Grody Czerwieńskie przeszły zapewne pod zwierzchnictwo Rusi, jakkolwiek utrzymywały się w nich załogi złożone z Lachów-Lędzian, którzy według przekazu Konstantyna P a l' f i r o g e n e t y płacili dań książętom kijowskim. Jednakże osłabienie ośrodka kijowskiego po śmierci Światosława (973) spowodowało odpadnięcie tego obszaru od Kijowa. Stojący tam załogami sandomierscy Lędzianie uznali, jak się wydaje, nad sobą zwierzchnictwo czeskie lub też osiągnęli na krótko samodzielność". Ze wzmianki w Zywocie św. Metodego dowiladujemy się o podboju państwa Wiślan przez państwo wielkomorawskie (w drugiej połowie wieku IX), które wtedy opanowało zapewne cały szlak podkaxpacki i podsudecki, jeśli nie całą dawną Białą Chorwację (Chrobację). Po katastrofie państwa wielkomorawskiego szlak podkarpacki musiał się znaleźć w sferze wpływów Rusi Kijowskiej, 311 skoro Chorwaci uczestniczyli w wyprawie Olega na Bizacjum, jak podaje Latopis, wzmiankę zaś A 1- M a s u d i e g o, który miał pisać w roku 943, można interpretować w ten sposób, że Ruś Kijowska graniczyła z Czechami w Karkonoszach (F. D v o l' n i k, 1949, s. 300). Jednakże pisze on dalej (303): "one cannot at any rate use it as evidence in favour of a Russian occupation of White Croatia after the Moravian catastrophe". Krytyczną dyskusję tego zagadnienia zamyka (s. 304) następujące sformułowanie: "After the fall of Moravia only the Croats of Bohemia and of the upper Dniester definitely rema~ned outside Whithe Croatia. It carried on a more or less independent existence round Cracow as its capital and other important centres lmown us as Przemyśl and Czervien until it was again subjugated by the Czechs who looked upon themselvesas the trustees of Great Moravia and by the Poles who under Mieszko were bent on gathering all the Polish tribes into one State. The Poles secured for themselves the lands round Sandomierz and the Red Cities, and it was this part of White Croatia which became the object of the contest between the Poles and the Russians of Kiev". Nastąpiło to zaś zapewne po klęsce Węgrów nad Lechem w roku 955, gdy Światosław kijowski był uwikłany w walki z Chazarami, których pańs,two zniszczył w roku 965. W tym bardzo krytycznym ujęciu czeskiego historyka nie ma zupełnie miejsca na braną przez. profesora G i e y s z t o l' a w rachubę supremację czeską na obszarze sandomierSikich Lędzian. Jest tylko mowa o pretensjach czeskich, wynikających z tego, że Bolesław I uważał się za dziedzica państwa wielkomorawskiego, czego wyrazem był akt fundacyjny biskupstwa praskiego, któremu Otton I, ze względu na Bolesława II, nakreślił granicl:; sięgającą po Bug i Styr (F. D v o l' n i k, 1949, s. 89). Był to piewątpliwie zasiąg dawnego państwa wielkomorawskiego. Wspomniani przez profesora G 1 e y s z t o l' a "stojący załogami sandomierscy Lędzianie" byli zapewne wczesnymi odpowiednikami polskich folwarków na Rusi, które po rozbiorach płaciły dań do rosyjskich urzędów skarbowych. Wreszcie należy zazna:czyć, że w tekście profesora G i e y s z t o l' a nie ma wzmianki o tym, jak i kiedy znalazły się Grody Czerwieńskie w granicach państwa wielkopolskich Piastów, jakkolwiek na mapie w wyjaśnieniu zostało podane: Grody Czerwieński.e, bełlkie i przemyskie w składzie państwa polskiego do roku 981 oraz od 1018 do 1030 i 1031 r. i' -, :.;' I --I Dla mnie największą satysfakcję stanowi stwierdzenie, że nowy podręcznik Historii PoLski, opracowany przez miarodajną instytucję Polskiej Akademii Nauk, opiera się na lokalizacji praojczyzny Słowian w dorzeczach Wisły i Odry. Uzasadniłem ją w książce Wstęp do historii Słowian (1927), dobrze znanej slawistom, gdyż została bardzo pozytywnie oceniona przez podówczas najbardziej autorytatywnego Lubora N i e d e l' l e g o, jakkolwiek przeciwstawiłem się niektórym jego poglądom. Została ona w Hi- I i :~ �313 312 całkowicie pominięta, choć w niej po raz pierwszy na mapie umieszczono praojczyznę Słowian w dorzeczach Wisły i Odry. Była to zaś zasadnicza modyfikacja cieszącej się największym uznaniem mapy Hermana H i r t a (1907), jednego z ówczesnych czołowych indoeuropeistów. Nie mniej dziwi mnie, że wśród dzieł wymienionych w przeglądzie źródeł nie znalazł się Tadeusza M i l e w s k i e g o Zarys językoznawstwa: ogólnego (1948), choćby przez wzgląd na jego liczne mapy zasięgów językowych, bardzo życzHwie przyjęty przez naukę obcą. Gdyby uwzględniono te dwa dzieła, zaoszczędzono by sobie tu z.estawionych uwag kry.tycznych. Są one wyrazem troski a to, aby dzieło wydawane przez tak poważną instytucję nie spotkało się z zupełnie zbytecznymi zarzutami, zwłaszcza że w kwestiach dotyczących I tysiąclecia n. e. zajmuje punkt widzenia tak bliski zajmowanemu przeze mnie od lat przeszło trzydziestu (T. Lehr-Spławiński, 1924). Nasuwą się tu pytanie, czyżby naszym historykom nie było wiadome, że reprez.entowane przeze mnie, razem z Józefem K a s t r z e w s k im i Leonem K a z ł a w s k i m, stanowisko było początkowo przeciwstawieniem się podówczas miarodajnym, czołowym przedstawicielom nauki polskiej, jak na przykład Jan Michał R o z wad a w s k i, prezes Polskiej Akademi,i Umiejętności? Lokowali oni bowiem praojczyznę Słowian na jakimś ściślej nie sprecyzowanym wschodzie, ustosunkowując się do całego zagadnienia bardzo sceptycznie. Podręcznik Historii Polski stwierdza, iż z biegiem lat, po mozolnych wysiłkach Dsiągnęliśmy pełne zwycięstwo. Stało się to zaś nie tak dawno, skoro nasz teraźniejszy czołowy slawista - Tadeusz L e h r S p ł a w i ń s k'i - zdeklarował się jako autochtonista dopiero w roku 1946. O całym dorobku mojej trzydziestoletniej pracy slawistycznej - gdyż dawniej byłem afrykanistą - w Historii Polski znajduje się tylko taki passus (s. 22): "Na ogół poglądy burżuazyjnej, a potem faszystowskiej nauki niemieckiej napotykały uargumentowany sprzeciw, choć sprawa pobytu Gotów na naszych ziemiach bywa'1a ujmowana z błędnych pozycji, uznających jakąś domniemaną szczególną ich rolę w rozwoju kulturowym, a nawet politycznym (W. Antoniewicz, J. Czekanowski)". Nauka obca oceniła znacznie życzliwiej mój dorobek, nie tylko afrykanistyczny, lecz też i slawistyczny. Co zaś do zagadnienia Gotów, to mogę powiedzieć z pełnym poczuciem odpowiedzialności, że badałem je sumiennie i bez' uprzedzeń. Za wielkie zaniedbanie redakcyjne uważam niezaopatrzenie makiety w skorowidze. Przecież sumienny luytyk musi je sam zrobić lub też nauczyć się omawianego działu na pamięć. Niestety, nie jest to wypadek wyjątkowy w nader ważnych publikacjach polskich historyków. Tak na przykład nie posiada skorowidzów tak dla nas ważne dzieło Gerarda L a b u d y o państwie Samona. Przypuszczam, że nie zostanie mi wzięte za złe, jeśli wyrażę nadzieję, iż najważ·niejsze pozycje podane w poniższym spisie bibliograficznym zostaną uwzględnione w zapowiedzianym wydaniu Historii Polski. storii BIBLIOGRAFIA Polski Jan Czekanowski A S m u s R.: Die Schadelformen der altwendischen "Archiv flir Anthropologie", t. 27: 1902, s. 1-36. Bevolkerung Mecklenburgs. B U g a K.: Die Vorgeschichte der aistischen (baltisChen) Stamme Ortsnamenforschung: \V. Streitberg, Festgabe 1924, s. 22-35. 13u jak F.: Skąd 1948, s. 59--114. Cze k a n o w przybyli kiJ.: S Radymicze Wstęp i do historii Wjatycze Slowian. na Ruś? Lwowska im Lichte "Światowit", Biblioteka der t. 20: Slawistyczna, 1927, t. 3, s. XII, 1-327. _ Różnicowanie się dialektów praslowiańskich w świetle kryterium ilościowego [w:] I Sjezd Slovanskych Filologóv w Praze 1929, t. 2, Praha 1931, s. 1-20. _ Polska synteza slawistyczna w perspektywie ilościowej. Rozpra\vy Wydz. II PAU. 1947, Seria 2, t. 46, s. 105-154. Konsekwencje syntetyczne czeskich _ badań antropologicznych, pOlogiczny", t. 17: 1951, s. 320-338. D v o r n i k F: The Making of Central & Eastern G I' H i o U S s e t R.: L'Empire I' t H.: des steppes, Die Indogermanen, K i p a r S k Y V.: s, 48~59. _ The Earliest Die Strassburg Baltische Contact of the Russians Księgarnia A!,ademicka. L e h r - S P ł a w i 11 s k i T.: Kilka T.: Państwo und with w.: M i l e w s k i T.: Zarys + 1949, ss. IV 1-350. Volker. the Baltische Finns and Balts, Lande, 1939, t. "Oxford l, Slavonic słowiańskiej Vi świetle żródeł i tradycji histo-1948, s. 181-227. Państwo Samona. poznań 1949, ss. VIII .•. 357. uwag o praojczyżni0 Wiślan-Chorwatów wozdania PAU 1950, t. 49, s. 32. L o w m i a ń s k i H.: Lędzianie, "Slavia M a w r o d i n W. Londyn 1939. Naukowego we Lwowie 1924, Nr 2, s. 62-65. O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian. Poznań L e w i c k i ]I{ Europe, Antro- 1905, t. 1, 1907, t. 2. Sprachen Papers", t. 3: 1952, s. 67-79. L a b u d a G.: Okres "wspólnoty" rycznej, "Słavia Antiqua" t. l: _ Pierwsze państwo słowiańskie. _ Paryż "Przegląd Obrazowanije w Antiqua", 4: "Spra- 1954, S. 97-116. gosudarstwa, Prace Tow. Zachodni. A l - M a s u d i e g o. t. ogólnego, Tow. Ludoznawcze, Lublin-Kraków 1947-1948. O d e l s kiT. E.: Z onomastyki i tcrminologii sprawozdania 1946. Instytut opisie drewnierusskogo językoznawstwa Słowian. Leningrad Etnologiczne, średniowiecznej, t. 1945. 1. polskie "Kwartalnik Hi-- storyczny", t, 34: 1920, S. 26. M Y d l a r S kiJ.: przyczynek do poznania struktury antropologicznej Polski i za·· gadnień doboru wojs!ł>wego, "Kosmos", t. 53: 1928, s. 195-210. )1 i e d e r l e L.: Manuel de I' Antiqiute Slave, Paryż 1923, t, l, t. 2, 1926. R. Champion. N i t s c h K.: Z geografii wyrazów polskich, .•Rocznik Slawistyczny", t. 8: 1918. p I e z i a M.: Greckie i łacińskie żródła do naj starszych dZiejÓW Słowian. Prace Etnologiczne, 1952, t. 3, s. 1-202. T Y m i e n i e c k i K.: Ziemie polskie Poznańsl,ie Van a Zdz.: Tow. Przyjaciół Nauk. Ze soucasne problematiky w starożytności. evropskeho poznań 1951, ss. XXIV praveku ..• Archeologicke -'- 834, Roz- hledy". t. 2: 1952, s. 436-442. Vas m e l' M.: Beitrage zur historischen Volkerkunde Ostem'opas, l-IV, iw:] Sitzungs-Berichte der Preussischen Ąkademie der Wissenschaften, phil. hist. Klasse. 1932, 1934-1936, [rec.] J. J. M i kko I a Baltico-Slavica 1936, s. 356-368. �315 314 E. KARWOT, K a t a log m a g i i R u d o l f a. Ź ród ł o e t n o g r at i c z n e XIII w i e k u, z przedmową Józefa Gajka (polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Prace Etnologiczne, tom IV), Wrocław 1955. 191 s. i 8 rycin. W 1906 r. ogłosił prałat śląski A. F r a n z studium pt. Das Aberglaubenverzeichnis des Frater Rudolfus ("Theol. Quartalschrift" t. 88, s. 411-436) z rękopisu lipskiej Biblioteki Uniwersyteckiej z początku XIV w. , fol. 1-18V, stanowiącego w XV w. własność dominikanina Konrada z Nysy. Franz dał przedruk spisu wierzeń i czarów i w przypisach do nich cenne objaśnienia i materiały ludoznawcze, które byłyby się przydały autorowi, gdyby był łaskaw zajrzeć do tego studium. Autora szukał Franz wśród minorytów, np. Rudolfa z Bibrach ok. 1360 r., który jednak już przez datę rękopisu jest wykluczony. Dnia 5 marca 1915 r. wygłosił wrocławianin dr Józef K l a p p e r w Śląskim Towarzystwie Ludoznawczym odczyt pt. Das i:ilteste Denkmal schlesischer Volkskunde, wydany w czasopiśmie "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", 17: 191 5, s. 17-57, pt. Deutscher Volksglaube in Schlesien in altester Zeit. Rozprawa kończy się słowami: "In Rudolfs Werk besitzen wir das alteste DenkmaI deutschen Volksglaubens in Schlesien". Studium to niezmiernie pracowite, oparte na rozległych badaniach rękopisów śląski/ch, daje łaciński tekst wykazu zabo-bonów Rudolfa, oparty na odkrytym przez Klappera rękopisie wrocławskim I Q 160 i lipskim; poza tym stwierdził Klapper istnienie księgi I dziełka Rudolfa w hanowerskiej Bibliotece Miejskiej, nr 7, fol. 148-157v, będącej widocznie kopią rękopisu wrocławskiego. Już po wydaniu odkrył on dalszy rękopis w BibHotece Miejskiej w Elblągu. Wydanie swe opatrzył Klapper apaJratem krytycznym, niemieckim przekładem i bardzo cennymi objaśnieniami wierzeń i czarów z rękopisów śląskich. Obszerne i wyczerpujące wywody o dziele, autorze, rękopisie, miejscu i czasie powstania dzieła, o źródłach i wiarogodności brata Rudolfa itd. uzupełniają całość. Karwot twierdząc, że ta praca względnie dziełko Rudolfa jest nieznane (twierdzenie dziwne choćby dlatego, że praca Klappera ukazała się w fachowym piśmie), 'podjął się tego samego zadania, ale w części podstawowej swej książki podaje właściwie tylko paraf'razę lub przekład pracy Klappera niezawsze wymieniając swego dobrodzieja. Jedyna różnica to zastąpienie tezy a niemieckim ,charakterze tych zabobonów przez tezę głoszącą ich polski 'cha-rakter. T e k s t ł a c i ń s k i jest prostym przedrukiem tekstu podanego przez Klappera, niestety, bez jego aparatu krytycznego. Zauważyłem nieuzasadnione opuszczenie, s. 20 po w. 5: Ait namque sibi diabolus: Eritis sicut dij scientes bonum et malwm, przenoszenie końca rozdziału X na s. 60, potem dowolne zmiany pisowni i błędy drukarskie, jak: 20,2 circumeunt zamiast ·circueunt, 21,7 crudi zamiast crudo, 25,28 scapulis z-amiast scapulas. Ale tekst podany przez Klappera-Karwota, tj. rękopis wrocławski, nie jest 'wolny od błędów, np. czytamy s. 22,15: ori eius i m p o n u n t, manum eius gdzie autor na pierwszym mIeJscu zapewne napisał: apponul',t (kładą na usta), a nie imponunt (kładą do ust). - 22,17 gaHinam nigram sub caLdario ponunt, c o n t r a q u a m. '. coream faciunt: czytać należy circa (tak ma rkp. lipski) quod, gdyż tańczą dokoła kotła - 22,18 trufant, ut omne, quod a m i t t i t, i n v e n i a t poniewa'żkobiety, a nie dziecko, robią te czary, czytać należy z rękopisem wrocławskim amittitur i z lipskim inveniant "aby wszystko, co się gubi, one znalazły", - 23,21 mulierem siluestrem, q u o d taunam dicimus: czytać należy quam Faurwm dicimus. - F a u n i: czytać z rękopisem lipskim Faune. -24, 26 (lapides) incendunt et postmodum f r i g i d a t o s iniciunt aque: nie studzone, lecz rozżarzone kamienie rzucano do wody, a b y je ostudzić, więc frigidandos. - 26,37 Alie sapientiores, u t p u t a n t in hQ;earte -diabolica - powinno być: Alie sapientiores, utputa in hac arte d. "Inne bieglejsze, mianowicie w tej sztuce diabelskiej". _ 26,38 ponunt sub se a l i q u o s digitos - czytać należy aliquot digitos, gdyż kładą pod siebie nie jakieś palce, lecz kilka palców. - 27-41 b: c o nt raillam materiam invenies tu contra (przeciw) jest bez sensu, autor pisał circa (por. nr 17). - 28,43 koniec: Q u i d hoc non ydolatriam appeIlemus? quid w wykrzyknikach lub zdaniach pytajnych ma często znaczenie quam (jak), więc ostatecznie jest tu możliwe. Staranniejsi pisarze i takim jest może brat Rudolf - używają jednak qui (=qui jakim sposobem, jak), i to byłoby tu odpowiedniejsze. - 48,46 puerum die d o m i n i c a natiuitatis super vaccarn ponunt wydawca tłumaJczy to za Klapperem: "W niedzielę po urodzeniu sadzają dziecko na krowę". Chodzi tu o przejęty z kultury rycerskiej zwyczaj sadzania dwuletniego chłopca w dzieJ', jego urodzin na rumaka. W sielskich warunkach sadzano chłopca na krowę, jako przyszłego pastucha i gospodarza. Ale oseska dopiero co urodz,onego chyba nie posadzono tak (chociaż rękopis lipski pisze: n a t u m, tj. "dziecko urodzone w niedzielę"). Poza tym - i to wydaje mi się ważniejsze - die dominica natiuitatis, znaczy "w niedzielę urodzenia", zwrot to nie tylko niejasny, ale właściwie nic nie znaczący. Sądzę więc, że autor napisał dom~nice "w dzień Bożego Narodzenia", kiedy to różne zwyczaje i obrzędy były w użyciu. Karwot dodał do te~o przedruku, tak jak Klapper, p r z e kła d p o Is k i. Wyznaję, że przeklaidem tym się nie zachwycam, gdyż w znaczniejszej mierze jest to przekład niemieckiego tekstu Klappera niż oryginału łacińskiego, więc par-afrazą, a to pa'rafrazą już interpretującą i dlatego mniej obiektywną. Ale poza tym są w tym przekładzie (jak też u Klappera) nieścisłości, np. (podaję tylko moje sprostowania) s. 20 "Już Ewa przekazała jad bałwochwalstwa. wsączony przez ... węża, mianowicie więcej wiedzieć niż trzeba, przede wszystkim swoim córom, głupim kobietom" a -nie znaj ac siebie samych w wielu próżnościach, przez nie uprawianych, ~obią sobie bogów obcych" .:....."przez mądre badanie przekopaj ścianę, a ty zobaczysz wiele gadów i największe obrzydliwości" - 20,2 "Chodzą z dzieimponunt, 1 l, �316 317 ckiem d~ko~a og~ia". - "Rysia i lisa i zająca śpiącego." Także komentarz s. 104 o wilku zamiast o lisie, s. 106 o lisie, wiI:ku i zającu. _ 21,4 "aby dZiecI odpoczywały" - "pilnie też o słowa" . - 215 , . " P oza t ym g d y pro:adzone są z. miejsca porodu do łóżka". - 21,8 "soli, z których 'liżą;'. ~1,1? ,:odgryzaJ~ zębami trzy kawałeczki, które sproszkowawszy dają". _ 21,13 :,z.~z~łem węzlastym". - 22,15 "obrusem ołtarza (bo ołtarz jest w kulcie chrzescIJansklm mensa, stołem) pocieraj a jego twarz" - 2917 Wł" kł d . h" . . -'" aznl w , a aJą po. c rzcle, ... zelastwa, czarną kurę pod kocioł, dokoła którego tan~zą zapahwszy swiatła". Klapper i za nim Karwat tłumacza' Do kąpieli po c~rzcie", co jest możli\ve, ale tu nieprawdopodobne, po~ie~aż ma~y tYIl~OJedno.orzeczenie kładą, odnoszące się do ziaren, żelastwa, kury. -. _2,20. ,.1 w~zelk~ch chorób'.'. - 23,21 "aby dziecko Fauny płakało, a ich milczało, l. wiele mnych lekow pełnych nierozsądku robią dla dzieci aby był! .spokoJne lub uczone". - 23,IX "Poza tym dziewczęta, przez n.iegodziwe mysh zbyt oddalone od Boga, które wyobraża dziewczyna, umarła w domu wskrze~zona p~zez Jezusa, ... napisane (Ps. 52,6): "Którzy się IUdzio~ po~obaJą, pohanbl~m są, bo je Bóg wzgardził". - Powiedzenie Augustyna WZięte z Enarrat, m Ps. 21 Migne. PL XXXVII .p 1631 _ A F ) 23 22 P t· . . ' , . . ranz., ". o o Więc wy.m.awlaJą nad wodą kąpieli pewne słówka". _ 23,23 .,Nad. zlOłaml . :. mawiają pewne nie, jak twierdzą, błog,osławieństwa lecz :acze:1 przeklenstwa". - 24,24 "Jakimiś słowami zwracają się do ksi~życa I gWiazd" . - 2424 " l'Iczne I". rozne czary" - 24 25 ,." .b' up ra,WlaJą k" . ,,,w nocy. pas I ... , mczego tej. nocy". - 24.26 "imiona i rozżarzą je w ogniu i potem w c~lu Ich s~udzem~ wrzucają dó wody, i który wtedy wyda jakiś syk" (nawiasem .m~wląc, Jest to świadectwo dla gotowania za pomocą rozgrzanyc,h kamlem, tzw. stone-boilers). 25,28 "Aby były kochane robia mezom z• wy d Zk '''1'III wspo ·'1' ne] swej , chuci krzyż na pleca'ch". _ 2531 ' . d . pokarmu 'n'" apoJu. _. 25,32 "Podobme" usmlercając . ' "o .' ~ serce kury w pochwie n:0':1 I pr~szkUJąc dodawają mężom do pokarmu". Nonsens swego przekładu przeJał Karwot od Klappera 2534 P , ".': , "oza tym pokrzywę ochrzczoną wł~snym moczem (wlęcspozywano pokrzywy). - 2637 b: Te obrzydliwosci w tym d"·' . '" , , ,prze' mlOCle I Wiele Innych znajdziesz, o cherubinie, je.~li ostrozme badaJąc przekop as z ścianę przy spowiedzi" _ 27 42 dla 'kr 'l .' . b kt· . . '" o owe] me a, orą gmm nazywa pania ~ Holda"~ . - 2843 . "~ domowych ,okt·ry c h gmln nazywa. stetewaldiu . " a czasem za domem, garnki ... nigdy za dom niczego me wylewać" . " "Jak tego nie mamy nazwać bałwochwalstwem?"28,45 ."drz~wka. tak że słusznie można by powiedzieć takiemu kościołowi, co,. megdys powiedziano bałwochwalczej bóżnicy (.Jeremiasz 2,20): "Pod kaZdYn:,drzev:em gałęzl~tym. pokładałaś się ty, nierządnico". - 29,52 "Poza :ym ,~toz wyhczy zaklęCIa merządnic, bluźniercze błogosławieństwa starych b~b? - 29,53 ",Poza ty~ chcą~ jak Bóg znać przyszłość uważają na sny, wlerzą w znakI, o.gląda~ą ogme. leją kipiący ołów". _ Także przekład l11nych mIeJsc proSI o wIększą ścisłość, np, s. 60: "wie bowiem, że (l Cor. , ' 5,6=Gal. 5,9) "trocha kwasu wszystko ciasto zakwasza". - 61 (Psalm. 24,4:) "Niechaj będą zawstydzeni wszyscy, którzy nieprawość czynią bez przyczyny, podobnie też oszukujący przy pomocy sztuki magicznej". - ,,0 nich mówi Augustinus: Ta płochość sztuk magicznych panowała. " w przeciągu bardzo wielu wieków na całym świecie: i dzięki ich wynalazczości są haruspi6a, to jest obserwowanie ołtarzy, auguria, to jest zgadywalllie przyszłości z głosów ptaków, 'Pyromancja, to jest obserwoW1anie ognia, aeromancja - powietrza, hydromancja - wód, od hydor, co znaczy woda, nigromancja, i wiele innych". - s. 63 "ten niech wie, że wykroczył przeciw wierze chrześcijańskiej i chrztowi i jako poganin, i odstępca, i wstecznik, i wróg ściągnął na siebie ciężki gniew Boży .na wieki, chyba że przez pokutę poprawiwszy się 'z Bogiem pojedna". Tekst ten nasuwa cały szereg pyta'ń, na które u autora daremnie szu'kamy odpowiedzi. Położenie bowiem jest takie, że tekst brata Rudolfa, jak każdy pomnik literacki, - pod względem formalnym podlega kompetencji filologa, który go odczytuje z rękopisów, ustala jego brzmienie. określa rodzaj literacki, czas powstania, źródła hterackie itd. Dopiero tak przygotowany tekst może służyć za .podkład pod dalsze badania naukowe, Sumarycznie z wkładem znacznego trudu zrobił to Klapper i dla przygodnej rozprawy to mogło wystarczyć. Ale z chwilą, gdy temu tekstowi nadaje się wyjątkowe znaczenie, podbudowa dokumentarna musi być odpowiedlllio solidniejsza i daleko staranniejsza. Dla ,krytyki tekstu wchodzi w Tachubę w pierws7.ym rzędzie rękopis rudzki (=wrocławski I Q 160), ponieważ jest najstaTszy: ale sumienność naukowa naka;z,uje uwzględnienie wszystkich znanych rękopisów i okre,ślen:ie wzajemnego ich stosunku, wynotowanie ich różnic. naj starszym rękopisie, datowanym według pisma na rok 1275, wiadomo nam, źe nie jest oryginałem (autografem) dzieła brata Rudolfa, ponieważ zawiera znaczną ilość błędów tekstowych: p07JW1alato na dalszy wniosek, że obok tego rękopisu nie było w Rudach drugiego rękopisu tej Summa de confessionis discretione, w szczególności, nie autografu, gdyż zwyczajem klasztornym popraJwiono by kopię tę według oryginału. Klapper (s. 57) s'kłonny jest p.rzyjąć, że kopia ta powstała w samych Rudach, ale przyznaje: "Dass łIer Codex im Klaster selbst abgeschrieben ist, kann nicht erwiesen werden". KalI'wot wie więcej (s. 11): "Rękopis ten ... został bezsprzecznie napi,sany w Rudach" - 'bezsprzecznie' dlatego, że nie ma na to cienia dowodu. Zostaje jedynie możliwość, że go napisano, tzn, z pożyczonego z innego klasztoru egzemplarza, wtdocznie też już wadliwego, przepisano w Rudach. W każdym razie praca nad rękopisami jest palącym dezyderatem, tym bardziej że rozmieszczenie rękopisów zdaje się wskazywać na popularność dzieł brata Rudolfa w środkowych Niemczech. ° ° a u t o r z e i c za s i e p o w s t a 11 i a dzieła mówi Karwot szczegółowo. Autor przedstawi,a siebie sam w wierszowanym dystychu rękopisu lipskiego (Franz s. 413): �318 319 Oro Rudolf1ls ego, ut pro mercede labarum Quod sedile rago michi se des in arce polorum. Ze był cystersem, wnioskujemy z faktu, że z predylekcją w kazaniach cytuje Bernarda (Klapper s. 28 = Karwot s. 8 z przyp. 18, bez wymienienia ~lappera) .. Ch~~ Karwot przyznaje (s. 8), że "o jego osobie, poza imieniem l przynaleznoSClą do zakonu cystersów, nie wiemy prawie nic" twierdzi ni stąd, ni zowąd: "Jednym z przedstawicieli pierwszej generacji ~ystersów ~udzkll:h był brat Rudolf". Dowodzeniem tej tezy jednak się nie trudzi _ l słuszme, bo to tylko postulat w jego systemie magii polskiej. Otóż twierdzenie, że Rud.Olf był w Rudach, jest nie tylko wysslane z palca, ale i sprzeczne z f~ktaml. Autorowi zależy oczywiście na tym, aby wydrukowany spis zabobonow udokumentować jako materiał etnograficzny, zebrany w samych Rudach, i dlatego mu potrzebny Rudolf w tym klasztorze. Ponieważ klasztor ~owstał 1252 r. (z przywilejem 1258 r.), Rudolf musiałby tam być ~ drugieJ połowIe XIII W. i tam napisać swoją Summa; ale wskazaliśmy JUŻ na to, iż nie może być mowy o tym, że w Rudach był autograf. Skoro tam nie było autografu, nie było i brata Rudolfa. Nawelt nie pomaga komPli:kowanie sobie chronologii, żeby polską magię zrobić starszą o kilkadZI.esląt lat. Na podsItawie bowiem zupełnie innych założeń (że brat Rudolf to :ysters w środk:owy,ch Niemczech, który swe kazania pisał jeszcze za zyCla cesarza Fryderyka II) Klapper (s. 24-26) datował powstanie dziełka m~ędzy 1236-1250 r. - dla Karwota założenia ,te są bez znaczenia, ale mImo to przejmuje jego wnioski (s. 12 z przyp. 4,1 z Klappera ale nie wymieniając go), lecz równocześnie przenosi Rudolfa z Niemiec 'do Rud gdzie wtedy jeszcze nie było klasztoru, i ewentualnie do Jędrzejowa. ' Wszystko to są pomysły wiszące zupełnie w powietrzu, albowiem teoretyczna możliwość jeszcze nie jest argumentum, nawet nie cieniem faktu. Przeto zwracamy się znów do tekstu tych zabobonów. J ę z y k i e m tego zabytku jest lacina kościelna, będąca w XIII wieku sztucznym językiem Hterackim, na którego ukształtowanie, prócz nieprzerwanej tradycji szkolnej, wywierały przemożny wpływ dwa czynniki: łacina Pisma świętego i liturgii oraz języki narodowe, zwłaszcza romańskie, ponieważ główne ośrodki oświaty mieściły .się we Francji i Włoszech. Poza tym wykład, mający za przedmiot spowiedż, przesiąknięty jest terminologią kanonistyczną, gdyż od wczesnego średniowiecza prowadzono upartą walkę z zabobonem, i to w dwóch kierunkach: tępiono tradycyjne resztki pogaństwa (nazywano je paganiae) oraz nowotwory, krzewiące się szczególnie silnie na gruncie sakramentaliów (np. święcona woda, święcone, krzyż, błogosławienie), ale i sakramentów (woda do chrztu, chryzma, eucharystia itd.). Spowiednikom, którzy w pierwszym rzędzie prowadzili tę walkę z racji swego urzędu, ułatwiono to zadanie przez sporządzenie zestawienia ZJakazanych wierzeń i praktyk. Najstarsze to frankoński lndiculus superstitionum et paganiarum synodu w Liftinae (r. 743 lub 745): tę inicjatywę kościelną '!' " I podjęła potem też administracja państwowa, jak o tym świądczą Capitularia Karola W. (r. 769-771). Takie zestawienia wespół z polemiczną homiletyką (jak Cesariusa z Arelate: "praedicationes contra sacrilegos et aruspices,. contraque augures, lignicolas, fonti,colas fecit", zachowane jako ps.-augustyńskie Sermo 198 De calendis lanuariis, Sermo 278 De auguriis itd. Martinus de B r a c a r a Correctorium rusticorum, potem Homilia de sacrilegiis itd.) weszły jako żelazny trzon do podręczników kanonicznych (libri penitentiales) i spowiedniczych (tzw. confessionalia), ułożonych w części praktycznej według dekalogu: więc przy pierwszym punkcie włączono egzemplifikację wziętą z literatury i rozszerzoną dowolnie nowymi przykładami życia. Brak nam dotąd corpus dokumentów tej walki, które dla etnografii europejskiej zawierają hardzo cenny materiał. W późniejszym średniowieczu, w miarę mnożenia się podręczników dla księży, było tych wykazów coraz więcej: z chwilą objęcia przez inkwizycję dominikańską kierownictwa w prześladowaniu czarownic weszły te spisy zarówno do podręczników inkwizytorów kościelnych, jak i świeckich, gdyż im powierzono egzekutywę w tej akcj,j. Jest to więc osobna i niezwykle obszerna gałąź tradycji literackiej, której przedstawicielem jest Summa brata Rudolfa. Etnograf przypadkowo. natrafiwszy na taki tekst, skłonny jest do wyolbrzymienia jego znaczenia. bo nie zna morza tej liter,a\tury i jej charaikteru międzyczasowego i międzynarodowego. Tu Ryszard Berwi'ński już sto lat temu lepiej widział i ocenił, sytuację, przypisując klerowi i w ogóle elementowi niepolskiemu doniosłą rolę w imporcie cz.a,rów, zabobonu, lecznictwa ludowego itd. Ten moment wiekowej tradycji literackiej dlatego jest tak ważny, ponieważ w średniowieczu rodzaj literacki stanowił nie tylko normę i wzór, ale równocześnie też był źródłem materialnym nowych utworów, mało różniących się od swoich poprzedników. Nie mamy powodu przypisać Rudolfowi więksrej oryginalności niż innym: porównać to można z naszymi gramatykami szkolnymi, różniącymi się objętością, rzadko nowym układem, jeszcze rzadziej nowymi paradygmatami. Oryginalność najwybttniejszych, jak np. Alberta W., Tomasza z Akwinu, jest bardzo względna, u maluczkich jak brat Rudolf ceniono zdrowy sąd w kompilowaniu. To nas prowadzi do zagadnienia ź ród ł a i a u t e n t y c z n o ś c i spisu zabobonów brata RuJolfa. Jest to zagadnienie centralne, bo ono rozstrzyga o wartości spisu dla ludoznawstwa. Dlatego też Klapper (s. 52-55 Quellen und Glaubwiirdigkeit des Frater Rudolfus) i Karwot (s. 57-66 Rozdział V, Oryginalność i wiarogodność Katalogu magii w bardzo ścisłej zależności od Klappera) omawiają je szeroko. Klapper stwierdziwszy. że tematowe styczności z Dekretem Burcharda (Holda, Fauna, trzy rybki) z powodu istotnych różnic o niczym nie świadczą: tylko ofiara dla trzech sióstr (nr 47) jest możliwym, choć mało pra'wdopodobnym zapożyczeniem z Burcharda. W ogóle .,ma się wrażenie, że cały spis zabobonów jest opo- ii, i �321 .320 wieścią człowieka, który doskonale znał i sam praktykował zabobon ludowy. Za tym przemawia porządek wierzeń i czarów odnoszących się do urodzenia, chrztu, małych dzieci, urody kobiecej, małżeństwa i miłości, niepłodności, szczęścia w domu, do nierządnic i starych bab. otóż autor podaje, że spotkał taką kobietę i z nią mówił. Rozmowa musiała być szczegółowa: kobieta twierdzi, że anioł uczył ją wszystkiego. Zatem spis zabobonów Rudolfa jest prawdopodobnie ska;rbcem wiedzy tajemnej, wypytanym w spowiedzi od Niemki z ludu, wiedzy jeszcze żywej przed połową :X;In wieku". Ludowość tych czarów potwierdza Klapperowi fakt, że Rudolf od rozdziału X zupełnie odrębnie przedstawia uczoną, romańską tradycję magiczną na podstawie Dekretu Gratian.a. Nietrudno wykazać zwodniczość subiektywnego wrażenia ludowości itd., ,~tóremu uległ Klapper. Karwot przedstawia to samo obszerniej i wymowniej. Jak Klapperautor nie przyjmuje źródeł literackich dla tego -spisu, lecz twierdzi, "że u Rudolfa występują rzeczywiście konkretne fakty, praktyki ,ludowe bez przeróbki literackiej. Tu ma swoje uzasadnienie autentyczność i wiarogodność przekazów Rudolfa. Owo bezpośred~ie czerpanie danych materiałowych z otaczającego środowiska stanowi o wartości źródłowej Katalogu magii dla kultury polskiej Xln wieku" (s. 60). Ta obrona auto'chtonizmu polskiego wymienionych przez Rudolfa wierzeń i praktyk jest bardzo wymowna, ale i goło.słowna. Twierdzenie to stoi anegdotą podaną przez Rudolfa w rozdz. X (vidi feminam doctricem huius fanta,sie itd. - widziałem nauczycielkę tego urojenia, którą diabeł pod postacią anioła stróża ucżył tego zabobonu), mówią'cą o spotkaniu Rudolfa z taką czarow:n<icą. Anegdot tego typu mamy kilkanaście w Dialogu CeslaTiusa, Jak u b az V i t r y i in. - XIII wiek bowiem to jeszcze nie era prześladowań czarownic, które nie musiały się ukrywać i w najlepszej kOi1'Il~tywie'z klerem popisywały się swą umiejętnością, bo kler podzielał ich wiarę, jak widać z Antipocras dominikanina M i koł a j a z Polski. Jakim prawem wolno wnioskować z tego spotkania, że Rudolf o wszystkich zabobonach przezeń wypi'sanych dowiedział się dopiero z ust kobiet rud.1Jkich, jemu się przyznających? Pewnie, nie wykluczam, że stary spowiednik jak Rudolf, który teraz poucza młodego, o co .i:jak ma pytać kobiety w konfesjonale, mógł to i owo podać ze SIWejpraktyki - ale zasadniczy zrąb tego spisu ma źródło swe w tradycji literackiej; źródło formalne i materialne, a to - ponieważ nic nam nie wiadomo o takiej tradycji rodzimej - w tradycji niepolskiej. Zresztą spróbujmy określić, na jakie ośrodki kultury wierzenia i czary wskazują - ograniczamy się do ośrodka polskiego, niemieckiego, romańskiego. Taka wstępna analiza treści jest pouczająca, bo orientuje badacza. Bezspornie niepolska jest glosa s. 23.21 (mulierem siluestrem quam Faunam dicimus): oczywiście Fauna nie odnosi się do żadnego ludowego języka, lecz jest dotąd nie spotykanym femininum do Faunus, zjawiającego się w wiekach średnich tylko w uczonych spisach bóstw starożytnych. Tak i Fauna jest terminem :' , .. .\\, , I.'" wybitnie uczonym - ludowym więc jest mulier siluestris. W dicimus brzmi jakoby przeciwstawienie: .,którą my, mianowicie uczeni i inteligenci mówiący po łacinie, nazywamy Faunę". Dlatego też nie ma co wspomnieć o Faunigenae poetów rzymskich (Ovidius, Statius) mogących potwierdzić wierzenie w dzieci Fauna. - Bezspornie niemieckie jest s. 27,42 (regine celi quam dominam holdam vulgus appellat, ut eas ipsa adiuuet): autor (s. 59) daje nam dialektyczną dyskusję o różnicy Holdy Burcharda od HoJdy Rudolfa zamiast rzeczowego komentarza. Regina celi jest właściwie liturgicznym przydomkiem Matki Boskiej: i że o niej myślał Rudolf, jest pewne. Ale pierwotny zwyczaj ludowy tu opisany odnosi się w rzeczywistości do słońca, którego równanie przypada według pierwotnego kalendarza na dzień Bożego Narodzenia i które odtąd zbliża si.ę ku ziemi. Że wśród ludu rola słońca wyrażała się w formach kultu, widzimy chociażby z traktatu De superstitionibus M i koł a j a z J a w o r a (z r. 1407, Franz s. 170): "Sic noui unam vetulam que credidit solem esse quasi deam vocans e'am slanctam dominam et alloquendo solem benedixit per cum sub crehs verbis cum obseruancia quadam supersticiosa: que dixit se plus quam 40 annos credidisse hoc et multas infirmitates curasse" (tak znałem jedną staruszkę, która wierzyła, że SłOlke jest jakoby boginią, a nazywała je "świętą Panią" i wzywając Słońce błogosławiła jego imieniem pewnymi słowami wymawianymi z jakąś czcią zabobonną: twierdziła ona, że w to wierzyła ponad 40 lat i wiele chorób tak leczyła). Zapewne nie ona jedna tak wierzyła. I zabobon analogiczny o księżycu (na widok nowiu czczą go klerycy i nawet m8Jgistri na kolanach i mówią: Bis got wilkom newer mon holder her, mach mir myns geltes mer, tj. Bądź pozdrowion, miły panie Nowiu, pomnażaj moje pieniądze): panuje prawie do dziś dnia -: z tego wynika, że holda jest pierwotnie przymiotnikiem (do żeńskiego sonne, tak jak holder do męskiego mond), który stał się przydomkiem Słońca. Ow gmin (vulgus prosty lud), który gościa nocnego nazywał Holda, mógł być tylko niemiecki: bo nic nie stało na przeszkodzie, skoro już Rudolf uważał za wskazane przytoczyć terminy gminu powiedzmy polskiego, pisać np. Swietlana. Bezspornie ni,emieckie jest wreszcie s. 27,43 (diis penatibus, quos stetewaldiu vulgus appellat): Rudolf d,je tu obok siebie dwa teTminy oznaczające bogów domowych, klasyczny i uczony di penates i ludowy stetewaldiu, niewątpliwie niemiecki; na polski termin nie natrafił. To są jedyne oczywiste dane. Anailiza treści daje podobny rezultat. W przedmowach czytamy mądre słowa o metodzie retrogresywnej: stosowana do tego tekstu wskazuje na zwyczaje południowe, np. s. 20,1 oseski w workach do dziś, aby je chronić od much i komarów, 2 okrążenie ognia z dzieckiem na rękach - amphidromia, jako przyjęcie dziecka do grona rodziny, 5 prowadzenie rodzicielki z podłogi, na której rodziła, do łóżka, 6 dotyk żelaza jako ochrona przed demonami, 7 ligarnentum, zwykle czerwonego koloru itd. To wszystko praktyki południowe, sięgające do staro21 "Lud" t. XLIII �322 żytności klasycznej. Specyficznie polskiego lub chociażby słowiańskiego wierzenia lub praktyki nie znalazłem w tym spisie. Zostało jeszcze zagadnienie n a r o d o w o Ś c i brata Rudolfa, które oczywiście wszystkich najbardziej pasjonuje. Mamy przed sobą trzy umotywowane wypowiedzi. Pierwsza to A. Franza (s. 413): "Seine deutsche Nationalitiit bekunden die in dem Traktate stehenden deutschen Worte: holda und stetewalden". Drugą wypowiedź zawdzięczamy Klapperowi (s. 27): "Bewiesen wi1rd seine Herkunft auch durch die deutschen Glossen", więc tak jak Franz. Ale Klapper pomnożył liczbę glos o jedną z kazań: brat Rudolf zarzuca księżom, że dbają o modne loki, zwane erol, ale nie o tonsurę (s. 27). Glosa ta jest dlatego ważna, ponieważ w spisie zabobonów mógłby ktoś uważać glosy niemieckie za przejęte ze starszego źródła, w kazaniu zaś wyszydzającym modne przywary kleru takie twierdzenie jest niemożliwe. A ponieważ autorem kazań i spisu jest jeden i ten sam brat Rudolf, to i glosy niemieckie pochodz.ą z jego pióra i świadczą o niemieckości autora. - Trzecia wypowiedź, Karwota (s. 9), opiera się na świadectwie Długosza (um. 1480), że cystersi ,.z Jędrzejowa (ufundowane'go 1140 r.) byli pochodzenia francuskiego i włoskiego", jak Długosz dodaje, "bez wszelkiej domieszki Polaków". W pierwszym okresie klasztoru tak zapewne było, ale już w początku XIII wieku Polak Wincenty Kadłubek jest tam zakonnikiem: że już dość dawno przed Długoszem Polacy wolny mieli dostęp, wynika ze słów Długosza: .,prawie do naszego czasu". Karwot jest zdania, że "naj słuszniej będzi.e uznać Rudolfa za potomka ziemi francuskiej, z wykluczeniem niemieckiej... Zresztą dla strony merytorycznej przeka~anych przez Rudolfa materiałów etnograf'cznych sprawa jego narodowości nie posiada znaczenia istotnego. Jędrzejów pomimo francuskich i włoski.ch zakonników był polski i niemniej polskie były Rudy i brat Rudolf". Nie bardzo się wyznaję w tym rozumowaniu ale to ostatecznie też "nie posiada znaczenia istotnego": bo już wiemy, że brata Rudolfa nie było w Jędrzejowie ani też w Rudach i poza tym glosy niemieckie w jego pismach świadczą, że jednak był Niemcem. O tych glosach mówi Karwot s. 161 n. i stwierdz.a, że Rudolf "wobec braku rodzimej nazwy dla demonów domowych wybrał dla nich określenie [stetewaldiuJ, które nie jest imieniem własnym, lecz nazwą ogólną, gatunkową". Analog::cznie "połączenie wiadomości [nr 42 ;laJstawiania stolu dla królowej niebios] z terminem holda jest przypadkowe i nieistotne" itd.: że tak nie jest, pokazalem w swej uwadze o numerze 42. Natomiast nie zdradza Karwot ani słówkiem. dla'czego Rudolf używa dla określenia tych istot właśnie n i e m i e ck i.c h nazw i za autentyczność' ich brzmienia poręcza mu vulgus, prosty lud. Nie mówi Karwot o tym, bo możliwy jest tu wniosek tylko jeden: ten prosty lud, którego praktyki Rudolf opisuje, to lud niemiecki; i Rudolf sam jest Niemcem, jak o tym świadczy glosa ero!. Nic nie wskazuje na to, że ci Niemcy byli kolonistami na gruncie polskim lub że brat Rudolf był zakonnikiem w polskim ldasz- 323 torze. Działał on zai)ewne w rodzimych Niemczech i tylko kopia jego dzieł zawędrowała na Górny Śląsk w drugiel łJo1()wie XIII wieku. Tak okazuje się cała konstrukcja tu omówiona "u.ornkiem z kart". Ograniczam się do uwag tych o samym tekści.e, o samym więc obrazIe· reszta książki daje do tego obrazu tylko ramę. Tekst zapewne zasługuje na dobry komentarz, bo jeszcze nie jest dostatecznie rozszyfrowany cenne uwagi dali Franz i Klapper, niejedno też Karwot. "Analiza etnograficzna Katalogu magii Rudolfa" (s. 61-168) jest przy obecnym stanie naszej wiedzy o dziele Rudolfa tylko dowolną glosą polonistyczną do utworu z pewnością niemieckiego. Glosa to zresztą ba!'dzo ogólnikowa, bastianowsko szerokoświ'atowa: dziwię się temu odrodzeńiu prądów, przezwyciężonych w mojej młodości. Ryszard J. BURSZTA, Szk ic e Wydawnicza 1955, ss. 239. z d ziej ów w s i, Ludowa Gansiniec SpóŁdz.telnia Wymieniona publikacja obejmuje plęC szkiców, będących samodzielnymi rozpI'1awkami, poświęconymi dziejom wsi - i to właśnie stanowi pewną spójnię wewnętrzną, pozwalającą na uzasadnione złączenie ich w jedną całość, pod wspólnym ty,tułem. Są to istotnie tylko s~klice, gdyż autor rozpatruje w nich poruszone zagadni.enia tylko pod pewnymi aspektami i przeważnie tylko na podstawie fragmentarycznego, niejako przygodnego materiału źródłowego. Ponadto prawie wS'zys·1lkie te rozprawki (a zwłaszcza dwie ostatnie) noszą jeszcz.e pewien szczególniejszy charakter, mianowicie są nacechowane naturalnym, zdrowym regionalizmem, biorącym swe źródło w tym fakcie, że omawiane w nich stosunki odnoszą się w większej lub mniejszej mierze do wsi ojczystej autora (Grodzisko, pow. Łańcut). Pierwsza rozprawka omawia ciężary feudalne chłopów związane z dawnym spławem wiślanym. Jest to zagadnienie bardzo doniosłe, a w dotychczasowej literaturze naukowej w małej tylko mierze zbadane i omówione 1. By unaoczmić ważność tego zagadnienia, wystarczy wskazać na wielką rolę, jaką spław wiślany odgrywał - począwszy od XV w. w życiu gospodarczym Polski a której to sprawie już znacznie więcej uwagi poświęcano w badania;t naukowych. Flisactwem natomiast zajmowano się raczej od strony obyczajowo-technicznej i z tego powodu było ono glównie przedmiotem zain.teresowań etnografów, a także innych pisarzy, nie wyłączając poetów, których pociągał pewien - jak autor trafnie określa - "romantyzm" tego zawodu. Na te okoliczności zwraca autor uwagę we wstępnej części swej rozprawki, a następnie przechodzi do omówienia samego spławu wiślanego, zaznajamiając czytelnika z różnymi techni'cznymi stronami tego transportu, 1 Należałoby tu uwzględnić także pracę: Studium 21· z historii prawa polskiego, PAU. P. D ą b k o w s k i, Przewóz S. 2, t. 32, s. 196 i n. wodny. �324 325 jak przystanie ("pale"), tratwy, spław dr cwa, statki, ich budowa i obsługa itp. Następnie przedstawiono cit:zary spławne feudalnego chłopstwa, zwracając zwłaS71>2auwagę na ich wielką różnorodność. Obejmowały one główHl~ trzy kategorie posług: udział flisaków w spławie, prace związane z przygotowaniem przedmiotów, potrzebnych do spławu i obowiązek dowozu do rzeki zboża i innych towarów, które miały być spławiane. W dalszym ciągu omawia autor sprawę najmu do flisu, który bywał bądź przymusowy (z własnych poddanych) bądź też wolny. Ten ostatni był nawet dość szeroko stosowany (także z własnych poddanych), zapewne ze względu na szczególną "fachowość", jakiej flis wymagał. Jako główny teren obserwacyjny służy autorowi z jednej strony latyfundium sieniawskie, obejmujące dobra Sieniawskich położone w dawnym województwie ruskim, na wschód od Sieniawy, nad Sanem, gdzie też znajdował się główny port rzeczny tych dóbr, z drugiej zaś latyfundium arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, obejmujące różne kompleksy dóbr położonych zarówno w Wielkopolsce, jak na Mazowszu i w Małopolsce. W końcu (s. 44 i n.) autor zwraca trafnie uwagę na okoliczność, że te ciężary spławne mogły być i były swobodnie przez feudałów zwiększane, gdyż zazwyczaj nie były one w inwentarzach tak szczegółowo opisane, jak inne powinności poddańcze. Drugi szkic dotyczy dziejów własności gromadzkiej, wśród której autor wyróżnia trzy rodzaje: lasy, pastwiska i tzw. "gminne". Tu bierze się pod uwagę głównie ten ostatni rodzaj, tj. "gminne", które obejmowało różne wspólne grunty gromadzkie, leżące bądź wewnątrz osady, bądź też obok zabudowań wiejskich. Najczęściej stosowaną naZiwą - szczególnie na terenie Polski południowej - na określenie "gminnego" był termin nawsie. Nawsie występuje już od naj dawniejszych czasów we wsiach polskich, gdyż było ono związane z dawnymi sposobami gospodarowania wiejskiego. Głównie bowiem było ono reprezentowane przez wolny plac, położony w środku wsi, na którym znajdowały się zbiorniki wody do pojenia bydła i.tp. i na którym ponadto wykonywano wiele różnych czynności gospodarczych. Autora interesuje szczególnie sprawa własności "nawsia", zarówno w czasach średniowiecznych, jak i w dobie póżniejszej, oraz wpływ folwarku pańszczyźnianego na tę własność gromadzką. Kończą tę interesującą rozprawkę uwagi o gospodarowaniu "nawsiem" w Małopolsce, gdzie niejednokrotnie na "nawsiach" wyrastały miasteczka (np. we wspomnianym wyżej Grodzisku) 2. W inne okolice a mianowicie w górzysty teren Zywiecczyzny, przenosi nas autor w trzeciej rozprawce, poświęconej rozpatrzeniu zagadnienia we2 'Na s. 59 znajdujemy wzmiankę o sądzie grodzkim w Przeworsku. Zaszła tu omyłka, gdyż w Przeworsku grodu sądowego nie bylo, tylko odbywały się tu sądy ziemskie 1 z akt tego sądu informacja odnośna została zaczerpnięta (Zob. A., G. Z. XIII, s. 215). wnętrznego rozrostu wsi. Jest to niewątpliwie bardzo interesujący problem, w literaturze dotychczasowej tylko mimochodem poruszany. Chodzi tu o zorientowanie się, jakie czynniki decydują o rozroście wsi, o jego formie (zagęszczaniu, rozszerzaniu lub przedłużaniu się wsi, powstawaniu nowych osiedli obok głównej osady itd.). Sprawy te śledzi autor na dwu głównie przykładach - najpierw na wsiach Zywiecczyzny w okresie od XVII do końca XVIIIw. - a następnie (w sZikicu czwartym) na wspomnianej już wyżej wsi Grodzisku, gdzie ten proces jest rozpatrywany w okresie późniejszym (od ok. 1850 do 1940 r.). Odnośnie do wsi żywieckich autor stwierdza (s. 128), ż'e roz,rost tych wsi jest "wyrazem [... J rozdrobnienia, pauperyzacji i przeludnienia w warunkach schyłkowego feudalizmu". Inaczej układały się stosunki w Grodzisku (które autor uważa za typową "wieś łanów leśnych"), gdzie rozwój wsi poszedł głównie w kierunku powstawania przysiółków, położonych w z'asadzie na peryferiach terenu właściwej wsi. Ostatni szkic zajmuje się wychodźstwem - i to znowuż z Grodziska, w ramach czasowych od końca XVIII w. do 1940 r. Najdawniejszą formą wychodźstwa było zbiegostwo poddanych, które i w Grodzisku musiało przybierać pokaźne rozmiary, jeżeli wolno wyciągać wnioski z tego, co działo się w pobliskiej okolicy. Po rozbiorach rozwija się tu wychodźstwo sezonowe za pracą, a to bądź pod postacią tzw. bandochów czy na flis, bądź teź na tzw. balarkę. Później rozwija się tu wychodźstwo sezonowe do krajów (przewaźnie) sąsiednich (Saksonia, Prusy, Czechy, Rosja), a następnie do Ameryki. Poważnie przedstawia się także emigracja osadnicza z Grodziska na inne tereny Polski. Końcowe uwagi zostały poświęcone omówieniu in., nych jeszcze kierunków wychodźstwa z tej wsi w okresie międzywojennym. Trzeba tu jeszcz,e nadmienić, źe te dwa ostatnie szkice zostały przeważnie opracowane metodą etnograficzną, na podstawie ankiety terenowej. W z,akończeniu zaznaczymy, że te bardzo pobieżne uwagi mają na celu raczej tylko zwrócenie uwagi na tę ze wszech miar interesującą pracę niż jej dokładniejsze omówienie. A trzeba nadto dodać, że tekst tej publikacji jest wzbogacony wielu pracowicie zestawionymi tabelami oraz kilkudziesięciu pouczającymi ilustracjami. , STANISŁAW CZERNIK, Chłopskie 1954 Państwowy Instytut Wydawniczy. Wojciech Hejnosz il:, ~' , I ::, i~i J"I','I' ,II!, I i,,',Ii,I';" I 'II' I "I!ii' :'I:!I'Ij, ":'1'" I" ,!I dl I ;i i; I' " i:I,' 'I' pisarstwo samorodne, Na półkach księgarskich pojawiła się ciekawa książka, która stanowi pierwszą u nas próbę ujęcia historii literatury ludowej czy - jak to inaczej nazywa autor - historię twórczości samorodnej chlopa polskiego. Czemik podjął się bowiem w swoim opracowaniu pierwszej re\vizjonistycznej próby nowego spojrzenia na literacką twórczość chłopską z pozycji materializmu historycznego, omawiając samorodną literaturę ludową nie w oderwaniu, ale w powiązaniu z rozwojem stosunków społecznych w Polsce. W dotych- I . ',I'1'1": ,I " ":1 II I, I! III " �326 czasowych bowiem sporadycznie spotykanych opracowaniach przygodni badacze pisarstwa ludowego, wychodząc z błędnych założeń metodologicznych, dawali spaczony obraz jego rozwoju. Tak bowiem Koniński (pisarze ludowi), jak i Pigoń (Główne probLemy Literatury Ludowej, Zarys nowoczesnej literatury Ludowej, Wybór pisarzy Ludowych) omawiając samorodne pisarstwo chłopskie traktowali je jako coś egzotycznego i oryginalnego, wciągając je do "schowka curiosów". Czernik po raz pierwszy traktując ten problem w związku z histO'I'ycznym rozwojem stosunków społecznych, omawiając społeczne podłoże jego rozwoju i jego funkcję ideową, doszedł w swej pracy do przekonania, że tego rodzaju twórczość mogła istnieć u nas tylko w ustroju przeciwieństw klasowych (oczywiście w różnej formie) i tezę tę stara się w swojej książce w sposób przykładowy udowodnić i przeprowc.'· dzić. Udało się to autorowi tym bardziej, że jest niczłym znawcą tego zagadnienia i dysponuje niemałą wiedzą w tym zakresh:. Chłopskie pisarstwo samorodne Czernika, jest w praktyce próbą nowej oceny samorodnej twórczości chłopskiej w zakresie literatury z czasów dwóch formacji ustrojowych, feudalnej i kapitalistycznej, oraz jego sytuacji w Polsce Ludowej, tj. od początku jego rozwoju aż do zaniku w ustroju Polski Ludowej. Cztery ogromne rozdziiały Chłopskiego samorodnego pisarstwa, z których składa się !I:siążka Czernika, to omówienie literatury ludowej na poszczególnych 'etapach jej rozwoju, począwszy od epoki polskiego feudalizmu, poprzez formację kapitalistyczną, okres międzywojenny (będący w zasadzie jeszcze kontynuacją kapitalistycznego) do jego funkcji w Polsce Ludowej. Patrzenie i ujmowanie literatury chłopskiej nie jako jakiejś efemerydy, lecz ukazywanie jej zawartości poznawczo-ideowej i artystycznej, włączanie go w nurt rozwoju literatury ogólnonarodowej cechuje nie tylko założenie, ale też i wykonanie pracy Czernika. Czernik stara się w swej książce pokazać, że samorodna twórczość chłopska nie była wytworem dopiero (jak twierd~ili dotychczasowi badacze) ustroju kapitalistycznego, wytwoil'em wieku XIX, lecz istniała od samego początku państwa polskiego, ale na tle tej formacji feudalnej przybierała zupełnie inną formę i charakter - formę twórczości ustnej, anonimowej, przekazywanej zbiorową pamięcią z pokolenia na pokolenie, związanej z ówczesną obrzędowością, zwyczajami i praktykami religijnymi itd. Ze taka twórczość w okresie feudalizmu istniała w Polsce, stara si.ę Czernik pokazać, cytując różne źródła historyczne, jak Długosza, Bielskiego, Reja, Górnickiego czy naj cenniejszą pozycję w zakresie badań tego problemu Pieśń świętojańską o sobótce Kochanowskiego. Jest winą naszej historii literaitury, że nie zajęła się szerzej opracowaniem tego typu twórczości ludowej, poprzestając jedynie na próbie jej częściowej inwentaryzacji w postaci olbrzymich zbiorów Kolberga. Owa kolekcja pieśni ludowej czeka dopiero na swego historyka i badacza, który wydobyłby z niej nawarstwienia ró;i;nych wieków i napisał na jej podstawie .pierwszy rozdział historii 327 literatury polskiej, jakiego dotychczas brakuje. Według 'autora samorodna twórcz.ość ludowa chłopa polskiego, jego pieśń ludowa, a nie mało znani nam poeci wierszokleci polscy, rozpoczynają rozwój naszej poezji narodowej. Czernik nie próbuje wprawdzie udowodnić w sposób należyty postawionej przez sieb'e tezy, ale wychodząc z analizy Sobótki dochodzi do wniosku, że "nie Ładysław z Gielniowa i inni wierszopisarze piętnastowieczni przygotowali grunt pod poezję Jana Kochanowskiego. Instrument językowy dla mistrza z Czarnolasu przygotowała polska poezja ludowa. Toteż od niej powinny się zaczynać dZ1eje literatury polskiej". Twierdzenie to nie jest już dla nas nowością, 2lwłaszcza po studiach Rymarkiewicza, Dobrzyckiego, Ziomka i Krzyżanowskiego - ale za to faktem bardziej przekonywającym. Omawiając na podstawie dzieł Kolberga pochodzącą z okresu feudalizmu chłopską twórczość pieśniową i streszczając swoje wywody ze swej poprzedniej pracy (Poezja chłopów poLskich), ukazuje Czernik jej przemiany w dziedzinie ideowo-artystycznej, zachodzące w związku z dokonywającymi się w Polsce procesami społecznymi. W obrębie literatury ludowej chłopa pańszczyźnianego widzi Czernik dwa nurty formalnie odrębne, ale oba zaliczające się do poezji: realistyczną pieśń i fantastyczną baśńklechdę. z których pierwsza jednak stanowiła nurt główny i zasadniczy, powodując stopniowy zanik drugiej. Ta realistyczna pieśń ludowa okresu feudalnego wypracowała swój bogaty zasób środków artystycznych, swój system wersyfikacyjny, od podjęcia których w przyszłości zależeć będzie wartość nie tylko samorodnej twórczości literackiej chłopa polskiego w późniejszej formacji ustrojowej, ale także i poezji narodowej. Rozumowanie Czernika w zasadzie słuszne. oparte jest na 2lbiorach pieśni ludowej Kolberga, zinwentalI'yzowanej dopiero w pierwszej połowie XIX w., a odbijającej stan o dwa lub trzy wieki wcześniejszy. Trzeba jednak zaznaczyć, że te pieśni były zbierane przez szlachecko-mieszczańskich kolekcjonerów, co nie bez echa odbiło się na jej zawartości poznawczo-ideowej. Czy nie należałoby w tym wypadku sięgnąć także do bogatej liryki lit€il'atury mieszczańskiej XVII w., owych pieśni, tańców i padwanów odwarstwionych przedtem z konwencji i naleciałości poezji szlacheckiej, w których obok pieśni weselnych i miłosnych znajdują się równocześnie Lamenty chłopskie na pany? , Ale niestety, samorodna twórczość następnej formacji kapitalistycznej nie przejęła tego bogatego zasobu konwencji realistycznej pieśni ludowej i to stało się jej klęską, zadecydowało o niewielkiej i błahej wartości ideowo-artystycznej. W tym okresie literatura ludowa przybrała już form~ nową, bo stała się literaturą pisaną. ale literaturą małowartościową, marginesową, usiłującą naśladować wzory czwarto- i pięciorzędnych pisarzy klas panujących. Pierwsi pisarze chłopscy, pojawiający się jeszcze w okresie pańszczyźnianym w pierwszej połowie XIX w., musieli sami w ciężkich warunkach materialnych nauczyć się czytać i pisać, by w ten sposób wejść �328 329 do literatury. Świadczą o tym - jak stara się udowodnić Czernik _ pamiętniki samych pisarzy chłopskich, Magrysia, Szarka i in., albowiem "dojście chłopa do literatury było w XVIII wieku wielekroć trudniejsze nii; dwieście lat przedtem, w czasie Klemensa Janickiego". Ale twórczość (Janickiego, czy Karola Skopa, chłopskiego poety) osiemnastowieczna była rezultatem nie samodzielnej pracy, lecz wynikiem opieki mecenasów, z czego wynikała w ich pisarstwie rezygnacja z reprezentowania interesów klasy chłopskiej. Nie zaliczymy także do przedstawicieli twórczości chłopa polskiego takich synów chłopskich, jak Kazimierz Deczyński czy Piotr Ściegienny, którzy w swojej twórczości wyrażali ideologię swojej klasy, ale byli przecież chłopami już częściowo wykształconymi. Prawie wszyscy pisarze ludowi tego okresu tworzyli w sposób oderwan)' ulegając wpływom literatury szlacheckiej. Stąd wartość ich poezji (z nielicznymi tylko wyjątkami) na tle literatury ogólnonarodowej jest minimalna. Ci tylko, którzy nie ulegli konwencjom i wpływom oficjalnej literatury klas panujących i nie dali się wodzić na pasku ideologii swoich protektorów, byli poetami ·chłopskimi. Pierwszorzędne miejsce wśród nich zajmuje Jan Rak z Rusowa, którego wiersze dzięki zawartemu W nich reaJizmowi i pójściu w ślady kanonów bogatej poetyki ludowej, dzięki humorowi, stały się rzadkim zjawiskiem na tle całego okresu i mogą dzięki tym zaletom być zaliczone do literatury narodowej. Gorzej jednak było z twórczością takich utalentowanych poetów chłopskich, jak Szarek czy Kuraś, których poezja była wyrazem narzuconej im przez ich opiekunów ideologii klas panujących, od której usiłowali się z czasem uwolnić i stać się wyrazicielami interesów klasy chłopskiej. i partyzancki, Cały rejestr poetów tego okresu, więcej lub mniej zdolnych, którego jednak nie sposób za Czernikiem przytaczać, jest świadectwem, że poezja ich redukowała się do rymowanej publicystyki, nabrała charakteru wierszowanych listów, odezw, przemówień, co stało się przyczyną jej degeneracji. Brak opieki nad chłopskimi pisarzami, brak centralnego pisma chłopskiego, zmuszał pisarzy chłopskich do partyzantki literackiej, do umieszczania swoich utworów w pismach oficjalnych, za cenę ich kompromisów ideowych. Większą wartość posiadają pochodzące z tego okresu pamiętniki chłopskie. Wynikało to z braku gotowych do naśladowania w tej dziedzinie konwencji literackich i w nich na plan pierwszy wybijała się autentyczna rzeczywistość. Dotyczy to całej twórczości publicystycznej Bojki, pamiętn~.ków Magrysia i Słomki. Donioślejszą także rolę spełnili chłopscy pisarze tego okresu działający na terenach Śląska i Mawrów, jak Ligoń i Kajka, którzy stali się przez swoją twórczość literacką głównymi obrońcami zagrożonej i prześladowanej na tych ziemiach polskości. Odzyskanie niepodległości przez Polskę i okres powojenny niewiele zmieniły w tym zakresie. Jeżeli "do czasu pierwszej wojny światowej chłopska twórczość pisarska mimo różnych odchyleń nosiła charakter nurtu wy- II ) ••• I raźnie kierunkowego", bo w niej zawierała się walka z reliktami pofeudalnymi, nie zawsze świadoma i pełna, w części partyzancka i przygodna", to w okresie powojennym sytuacja jej jeszcze bardziej się pogorszyła. Przedtem przynajmniej znajdowali pisarze chłopscy opiekę w pismach klerykalnomieszczańskich, teraz zaś podejmowane kilkakrotnie próby zjednoczenia pisarzy chopskich w odrębnym Związku Literackim Pisarzy Ludowych spaliły na panewce. Upadł projekt J. Kapuścińskiego założenia Towarzystwa Przyjaciół Ludowej Literatury, referowany w "Twórczości Młodej Polski", czy krótkotrwałe efemerydy w rodzaju "Siewu Woln.ości", "Tajfunu" itd. NajdłuŻ5zy stosunkowo żywot miała z nich wszystkich "Wieś - jej Pieśń", która będąc organem literatów ludowych, stanęła na stanowisku wspólnego frontu chłopsko-robotniczego, wprowadziła do literatury ludowej czynnik klasowy, społeczno-kulturalny, z uwzględnieniem ideałów państwowo-narodowych. Ale i ten organ musiał upaść w wyniku walki i starć ideowych. W okresie dwudziestolecia międzywojennego zaznaczyły się próby wtargnięcia pisarzy chłopskich do literatury narodowej, zdobycia sobie nowego, inteligencko-mieszczańskiego odbiorcy. Oczywiście - jak zaznacza Czernik - nie chodzi tutaj o pisarzy pochodzenia chłopskiego, którzy mając wykształcenie opuścili wieś i przeszli do pracy zawodowej w mieście, wchodząc równocześnie do klas intel1gencko-mieszczańskich, bo "ci przestali być chłopami, chociaż często manifestowali swą łączność uczuciową ze wsią", lecz o pisarzy, "którzy nie tylko pochodzą z chłopów, ale łączą rzeczywiście pióro z pługiem". Postawienie takiego kryterium przynależności pisarza do samorc.dnej literatury chłopskiej sprawia, że nie będzie należeć do niej twórczość Kasprowi,cza, Orkana, Wiktora, Dunarowskiego, Gożdzildewicza czy Kowalskiego, podobnie jak przedtem Deczyńskiegoczy Ściegiennego, bo ci przestali już być chłopami. Pracującemu i łącz.ącemu swoje pisarstwo z pracą na roli chłopu trzeba było wielkiej cierpliwości i nie lada wysiłku, aby pokonać napotykane trudności i wedrzeć się do literatury narodowej. Tylko niektórym to się udało (np. Nędza Kubiniec). Najlepsze osiągnięcia samorodnej twórczości chłopskiej w okresie dwudziestolecia jak i w czasach przedwojennych osiągnęło pamiętnikarstwo chłopskie, spopularyzowane zwłaszcza przez konkurs Instytutu GospodalI's-twa Krajowego, reprezentowane seriami pamiętników chłopów czy pamiętników emigrantów, które - mimo że prawdopodobnie zostały okrojone, zawierają najwięcej materiału poznawczo-dokumentarnego o sytuacji tej klasy społecznej w danym okresie. Stanowią one niejako wielką powieść chłopską, pisaną zbiorowo przez autentycznych chłopów. Mniej~~e ~aczenie mają pod tym względem, opracowane przez Józefa Chałasmsklego, również zainicjowane przez Instytut, Pamiętniki młodego pokolenia chłopó~, pisane przez ludzi młodych i mniej doświadczonych. Widoczne w okresIe mied~ywojennym tendencje wdzierania się pisarzy chłopskich do literatuI")' �330 narodowej nie dały rezultatów, gdyż pisarstwo to nie stało się pisarstwem chłopów dla chłopów. Okres powojenny, okres kształtowania się w Polsce nowego ustroju, w którym ulegają likwidacji resztki nierówności klasowej, przyczynia się również do zaniku samorodnej twórczości chłopskiej w literaturze. Dawniej pisarz chłopski, nie uznawany przez naród, w którym głos miały klasy panujące, miał ciężkie warunki startu literackiego i rozwoju. Dzisiaj warunki egzystencji pisarstwa ludowego zmieniły się zupełnie, gdyż talenty chłopskie mają wszystkie szanse do pełnego rozwoju. W Polsce Ludowej nie ma miejsca na egzotyczną twórczość chłopską. Ci pisarze chłopscy, którzy jeszcze tu i tam piszą i dzialają w sposób partyzancki, są już tylko reliktami dawnego ustroju. Dotyczy to zwłaszcza pisarzy pokolenia starszego, gdyż młodsze, dzięki Siprzyjającym warunkom w formie opieki nad młodymi pisarzami chłopskimi, ma otwartą drogę do normalnego kształtowania swego talentu i rozwoju. Błędem i anachronizmem były podejmowane w pierwszych latach powojennych próby utworzenia Związku Zawodowego Literatów Polskich, który.ch twórczość związana i poświęcona była zagadnieniom chłopa i wsi, czy Oddziału Wiejskiego Związku Literatów Polskich, gdyż grUIPował on nie tyle literatów chłopskich, ile raczej "chłopów z miasta", tj. pierwsze pokolenie inteligentów pochodzenia chłopskiego. Ci ostatni oraz błąkający się jeszcze tu i ówdzie samorodni pisarze chłopscy, działający w nowych warunkach, to niejako ostatni Mohikanie dawnego ustroju kapitalistycznego. Ze inaczej być nie może, stara się Czernik wykazać na przykładzie J. Aleksandra Króla, który był ostatnią przystanią samorodnych literatóW chłopsl{j'ch, i który otwierał im wrota do literatury narodowej. Nawiązując do tego, cośmy już na początku powiedzieli, pokazał Czernik na rozwoju pisarstwa ludowego, że "talent samorodny - to specyfika krajów zaniedbanych pod względem' gospodarczym i kulturalnym", to człowiek odtrącony przez ustrój, gubiący się w chaosie iJdeologicznym; w pełnym ustroju socjalistycznym nie może być miejsca na samorodne pisarstwo chłopskie, jakie istniało w ustroju feudalnym i kapitalistycznym. W naszym ustroju może rozwijać się "tylko świadome pisarstwo robotników i chłopów. często również twórcze, jak pisarstwo zawodowych literatów". Książka Czernika poruszająca i rozwiązująca problem samorodnej twórczości chłopskiej stanowi próbę rewizji samorodnego pisarSJtwa ludowego. Jest ona książką ciekawą, zapładniającą, zmuszającą do myślenia nie tylko badacza twórczości chłopskiej, ale i historyka polskiej literatury narodowej, historia bowiem literatury polskiej bez samorodnej twórczości literackiej chłopa polskiego byłaby niekompletna. W literaturze ludowej odbija się przecież jego walka o prawa i sprawiedliwość społeczną na tle różnych okresów historycznych. Z książki Czernika wynika jasno postulat wyciągnięcia chłopskiej twórczości literackiej ze "schowka curiosów" i zaprezentowanie jej w ramach literatury narodowej. 331 Może to nastąpić dopiero po nowym opracowaniu twórczości samorodnej chłopa polskiego. Ze udział pisarstwa chłopskiego w rozwoju literatury ogólnonarodowej nie będzie w;elki, to sprawa inna, ważne jest jednak to, że chłop polski był jednym z jej współtwórców. Chłopskie pisarstwo samorodne Czernika wyjaśnia bezpłodną a tak częstą w latach powojennych dyskusję nad literaturą ludową i stawi'a jej problem w sposób zdecydowany. Aleksander Zyga W. CICHOWICZ i J. ORAŃSKA, Wielkopolska w grafice K. W. K i e l i s i ń s k i e g o. S t r o j e l u d o w e, kra j o b raz. Kórnik 1952. Nakładem Biblioteki Kórnickiej, s. 19, w tym 7 rycin + 16 rycin na papierze kredowym. Wydawnictwo popularne, zaznajamia czytelników nie tylko ze strojami ludowymi i krajobrazami, utrwalonymi przez Kielisińskiego przed przeszło stu laty;, ale również przypomina szlachetną postać Kajetana Wincentego K i e l i s i ń s k i e g o (1808-1849), który już przeszło sto lat temu godnie reprezentował postępowy nurt w ówczesnym społeczeństwie polskim. Wypowiedzi j(>go: "Nie zegnę karku przed możnym ani go podle pochwalę", "Musi przyjść sprawiedliwość i my jej doczekamy", "Z takim ludem naród upaść nie może, choćby się większe nań zwaliły nieszczęścia", dobrze charakteryzują Kielisińskiego jako społecznika i dobrze świadczą o autorce, Józefie Orańskiej, która w krótkim żYdo~ysie jasno i wyraźnie, przedstawia jego bliskie nam cechy charakteru i równocześnie wprowa.dza nas w okres walki i wiary ludu wielkopolskiego w ostateczne zwycięstwo uzyskania wyzwolenia narodowego i społecznego. Wiesława Cichowicz, w oparciu o dane zawarte w opisach K o l b e r g a, w przystępny sposób opisuje akwaforty Kielisińskiego, które dla łatwiejszego uchwycenia kształtów i szczegółów zostały kilkakrotnie powiększone. Ryciny te odbite są z klisz siatkowych. Wydaje mi się, że powiększenia te są trochę za wielkie i lepiej by niektóre z nich wypadły, gdyby klisze wykonano kreskowe. Akwaforta się o to prosi. Wykonane w ten spoSób klisze byłyby wyraźniejsze, mniej miękkie i mniej zamazane. Przeglądając reprodukowane ryciny widzimy poważne zmiany, jakie zaszły w okresie stu lat. Wiele charakterystycznych typów dla dawnych czasów zanikło już bezpowrotnie. Szczególnie dobrze ilustrują to ryciny zatytułowane: Z okolicy Trzemeszna, Iskanie głowy, Kobieta z podmiejskich wsi Poznania, Mala.rz obrazów, Izraelita w Poznaniu i in. Szkoda, że autorki nie uwzględniły w swym zbiorku przedstawień Kielisińskiego znajdujących się w Gabinecie Rycin PAU w Krakowie i innych opublikowanych w Albumie wydanym przez Zupańskiego, a niewątpliwie dotyczących Wielkopolski. Wydawnictwo skromne, opracowane jednak estetycznie, sądzę, że będzie' i: " , i l I I, ,I: i , �332 333 nie tylko reprezentować działalność Biblioteki Kórnickiej, ale przyda się wielu zespołom świetlicowym i teatralnym do odtwarzania scen z okresu Wiosny Ludów w Wielkopolsce. Adam Glapa jedna z ciekawszych pozycji muzyki instrumentailnej (nr 61 Do ślubu). Jest to rzadko spotykany przykład beztaktowej melodii instrumentalnej. Wspomniana melodia odznacza się piękną, majestatyczną linią, bogactwem rytmiki i ozdobników. J. i M. SOBIESCY, S z l a k i e m k o z ł a l u b u s k i e g o. Pieśni zyka instrumentalna Ziemi Lubuskiej, Kraków 1954. Nowością zbioru jest umieszczenie przed każdą grupą pieśni tanecznych krótkiego opisu choreograficznego z objaśnieniem i charakterystyką tańca. W omówieniach niektórych tańców pominięto istotniejsze różnice. Chodzi tu o tańce "okrągłe" i "walcerki". Zróżnicowanie tych tańców tylko na podstawie rozmieszczenia akcentów nie jest wystarczające. Różnica między nimi polega przede wszystkim na odmiennym układzie rytmicznymi raczej to należało podkreślić. Na marginesie zaznaczam, że prawdopodobnie przez przeoczenie w grupie "walcerki" umieszczono pieśń należącą do "okrągłych" (nr 46 - "A ty, dziewulo, coś tak z:bladła"). O ile omówienie poszczególnych tańców ogranicza się do ogólnikowego podania sposobu tańczenia, o tyle "zabawy taneczne" zostały opracowane szczegółowo. Opisany jest przebieg zabaw z uwzględnieniem ruchów i kroków tanecznych w obrębie całej melodii. Strona graficzna śpiewnika opracowana przez A. Darkowa stanowi prawdziwą ozdobę zbiorku. Wykonane piórkiem rysunki są trafne i oddają wiernie treść i nastrój tekstu, uwydatniając stronę humorystyczną śpiewek. i mu- Pod powyższym tytułem ukazał się w 1954 r. nakładem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie zbiór pieśni i melodii instrumentalnych z pogranicza Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, zawierający 54 pieśni i 16 melodii "kozłowych" oraz bardzo starannie opracowany wstęP. Jest to jedyna obszerniejsza publikacja pieśni z tego regionu, tym cenniejsza, że traktująca o sztuce ludowej regionu pozostającego pod silnym naporem germanizacji do roku 1945. Tym samym publikacja ta stanowi jeszcze jeden dokument świadczący o polskości i polskiej kulturze tych okolic. Materiał zawarty w śpiewniku zosta,ł zebrany i nagrany na płytach przez autorów po II wojnie światowej, w latach 1946-1948. Nagrania te pozwoliły na dokonanie precyzyjnych transkrypcji, uwypuklających z dużą dokładnością elementy wykonawstwa ludowego, jak tempo, akcenty, ornamentyka. Sposób odczytywania zapisów melodii wokalnych i instrumentalnych, publikowanych w śpiewniku, został omówiony szczegółowo we wstępie, który podaje również wzmianki historyczne o koźle oraz cechy charakterystyczne folkloru lubuskiego. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że publikacja ta zawiera pierwsze zapisy melodyczne kozła, podane w formie zbioru przeznaczonego do celów użytkowych, kompozytorów, ruchu amatorskiego. Sobiescy w wyborze pieśni i melodii instrumentalnych kierowali się cechą charakteryzującą muzykę Ziemi Lubuskiej, jaką jest wpływ kozła i oddziaływania skali tegoż instrumentu na melodykę wokalną. Ten punkt widzenia zadecydował o zakresie tematycznym i układzie zbiorku. Należy tutaj podkreślić oryginalność układu melodii w śpiewniku, gdzie zamiast najczęściej spotykanego podziału według incipitów lub treści tekstowej zastosowano podział muzyczno-taneczny. W ramach takiego układu melodie wokalne i instrumentalne jednego typu tanecznego zestawiono obok s,iebie w ten sposób, że tańce "chodzone" umieszczone są w jednej grupie, "wiwaty" tworzą drugą grupę, "szocze" trzecią itd. Słusznie więc podkreślają autorzy we wstępie, że "taki układ uchroni od stosowania nieodpowiednich melodii jako podkładu do tańców i zapewni stylistyczną czystość wykorzystania melodii". . Oddzielną grupę stanowią pieśni weselne. Wyodrębnienie ich i ułożenie w kolejności, w jakiej wykonywane są w czasie wesela, może służyć za wzór do inscenizowania wesel. Oczywiście układ melodii potraktowany jest przykładowo i nie wyczerpuje wszystkich znanych pieśni śpiewanych podczas tego obrzędu. Nawiasem dodam, że w grupie "weselne" zamieszczona jest ,., to I i Pisownia tekstów słownych opracowana kreśla najistotniejsze cechy gwary regionu i nie utrudnia odczytania tekstu. Śpiewnik ukazały się w cyficzne cechy starannością i Sobieskich należy bezsprzecznie do najlepszych, jakie dotąd druku. Wybrane pieśni w całej pełni ukazują piękno i spemuzyki Ziemi Lubuskiej. Zbiorek opracowany został z wielką stanowi cenną pozycję w literaturze muzycznej. I I : I i ·1 I przez dr Sobierajskiego pod"kozła". Jest ona przejrzysta Aleksander Pawlak "WIERCHY", rocznik 24, Kraków 1955. Dwudziesty czwarty tom "Wierchów" przynosi bogatą tematykę bądź ściśle etnograficzną, bądź z nią bliżej czy dalej związaną. Wśród licznych artykułów i notatek da się wy_ różnić kilka grup tematycznych. Jedną z nich będą dane dotyczące dziewiętnastowiecznych badaczy, którzy między innymi interesowali się ludem podhalańskim. Pierwszym, jest artykuł Walerego (s. 7-18). Z okazji rocznicy urodzin Staszica autor, jak sam to zapowiada, pragnie sylwetkę jako taternika, posługując się cytatami z Ziem'iorodztwa". artykuł składa się w większości z dosłownych cytatów, z których wiera wiadomości natury etnograficznej, jednakże bez omówienia wydawcy. Stanislaw wedle Staszic - układu pierwszy czasopisma, polski taternik Goe t la dwusetnej "dać jego Istotnie, wiele zaze strony �334 335 Nadmienić należy, że Walery Goetel wydał w 1955 r. reedycję dzieh Staszica Ziemiorodztwo Karpatów, zaopatrując ją w komentarze. Ciekawy przyczynek do historii etnografii polskiej zawiera rozprawa Juliusza Z b o r o w s k i e g o Swiętopełk i jego podróż do Tatr (s. 7~3). Dowiadujemy się stamtąd, że Żegota Pauli przekazał testamentem rękopisy, jakie znajdowały się w jego posiadaniu, W. Wisłockiemu, kustoszowi Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie do dziś pozostają pod nr. 5373. Wisłocki wyodrębnił ze zbioru dwa rękopisy pisane tą samą ręką: Moja podróż do Karpat i Dziennik podróży podkarpackiej odbytej do Krakowa i jego okolicy przeze mnie. Autor ich ukrywał się pod pseudonimem Świętopełk. Zrazu przypisywano je bratu Żegoty, Józefowi Pauli, dopiero po przestudiowaniu pamiętników Jana Kantego Andrusikiewicza, Świętopełka zidentyfikowano z ks. Michałem Głowackim wikarym z Poronina, jednym z przywódców powstaniachochołowskie.go (ur. 1804, zmarł w więzieniu w 1846 r.). Michał Głowacki należał do tych ludzi swej epoki, u których zainteresowania ludoznawcze, zwłaszcza folklorystyczne, miały swe podłoże polityczno-społeczne Jeszcze jako student uniwersytetu przewędrował Podole zbierając pieśni ludowe; w roku 1830 młody kleryk odbył swą pierwszą podróż do Tatr. Z tego czasu pochodzą wspomniane rękopisy, które obok opisu podróży zawierają zapis gwarowy kilku piosenek góralskich. Drugi zapis folklorystyczny Głowack'ego to zebrane w 1843 r. opowiadania górala Makucha, spisane gwarą, o śpiących w Tatrach Bolesławowych rycerzach. OpubliJkował je w 1851 r. W. A. Maciejowski. Mało stosunkowo znana bohaterska postać młodego wikarego nabiera w świetle rozprawy Zborowskiego żywych barw, a historia etnografii zyskuje w nim nowego przedstawiciela epoki kolbergowskiej. Do tejże grupy da się zaliczyć zamieszczona w Kronice krótka notatka A. K o wal s k i ej - L e w i c k i e j, Podhale w tekach Oskara Kolberga (s. 160-161), gdzie autorka stara się zestawić tematycznie i poddać ocenie zawartość teki Kolberga, która nosi tytuł: Górale, Nowy Targ, Nowy Sqcz, Jasło, Spisz. Zarówno z archaicznym typem gospodarki, jak i walką klasową pów pańszczyźnianych łączy się artykuł Józe:a B l' o d y, Chłopskie czunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki chłokar- folwarcznej (s. 19-42). Jest to skrót studIUm, jakie ukazało się kilka lat temu w "Slavia Antiqua" (Józef B l' o d a, Gospodarka zrębowo-wypaleniskowa w Beskidzie Zywieckim, "Slavia Antiqua", t. 3 : 195111952.s. 209-288), a którego recenzja pióra Tadeusza Lalika znajduje się w "Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", Warszawa 1953, s. 236-237. Dlatego też omawiać go tu bliżej nie będziemy. Przyczynki do dziejów turystyki w Sudetach (s. 116-122) pióra Tadeusza S t e c i a, znanego etnografom z interesującego odczytu na zjeździe PTL w Jeleniej Górze (czerwiec 1954), wśród licznych wiadomości historycznych, krajoznawczych i turystycznych zawierają również ciekawe dane o początkach osadnictwa Karkonoszy i Gór Izerskkh. Początek osadnictwa łączy sit; tu z odkryciem i eksploatacją rud kruszcowych. Autor mówi też o środkach transportu i komunikacji używanych zimą przez górali, wreszcie o przekształceniu się charakterystycznych sanek transportowych w sanki sportowe i tym samym o początku sportów zimowych na tych terenach w XIX w. Niewątpliwie najbardziej interesujący dla etnografa jest artykuł Wandy J o s t o w e j, Wędrówki górali podhalańskich (s. 141-153). Autorka porusza tu zupełnie nowe zagadnienie. Zajmuje się ona sezonowymi wędrówkami chłopów na roboty rolne, w czasie od ok. 1875 r. do pierwszej wojny światowej. Istniały dwa zasadnicze szlaki wędrówek, jeden z nich wiódł na południe, na Węgry, drugi na północ, do Królestwa i Galicji. Specjalnością górali była kośba. Często do robót żniwnych zabierano kobiety, które podbierały zboże. Dzięki żywości opowiadania i stosowaniu licznych dosłownych cytatów wyjętych z relacji informatorów M'tykuł Jostowej przy niewą1Jpliwych naukowych walora.ch nabiera świeżości reportażu dziennikarskiego. Na tym wyczerpałyby się artykuły o treści związanej z etnografią. Wiele ciekawych wzmianek zawiera jeszcze Kronika. Trudno uszeregować je wedle jednolitego kryterium. Postaram się jednak połączyć je w pewne grupy. Kilka notatek dotyczy Śląska. Są to: podpisane inicjałami W. K. Przysłowia ludu Slqska Cieszyńskiego (s. 165-166), gdzie mowa o dotychczasowych publikacjach i zbiorach rękopiśmiennych przysłów oraz o współczesnym zbieraczu przysłów Józefie Ondruszu. W artykuliku podpisanym W. O., Czy Istebna doczeka się monografii? (s. 179-180), znajdujemy dane o licznych, głównie rękopiśmiennych pracach dotyczących Istebnej i o potrzebie zebrania ich w jedną, pełną monografię tej niezwykle ciekawej wsi Beskidu Sląskiego. Wreszcie Władysław O s t w Slqskich zespołach pieśni i tańca (s. 173-176) omawia historię powstania, repertuar i walory artystyczne trzech zespołów: jabłonkowskiego "Górala", powstałego niedawno Zespołu Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej, oraz naj młodszego, lecz najlepiej znanego Państwowego Zespołu Ludowego Pieśni i Tańca "Śląsk". Dzięki M. Cz. C h o l e w i e znajdujemy szereg wiadomości z terenu Sącza i ziemi sądeckiej: Wystawa Sztuki Ludowej Zi,emi Sądeckiej (s. 176) została otwarta w Nowym Sączu w kwietniu 1955. Znalazły się tam obrazki na szkle, rzeźba, ceramika i haft. Na wystawLe tej po raz pierwszy zaprodukowała swe obrazki o tematyce ludowo-choreograficznej, malowane temperą na szkle, Jadwiga Kosalowa, która dotąd znana była ze swych pisanek i lalek (Obrazki na szkle Jadwigi Kosalowej, s. 176). Dowiadujemy się następnie o zgonie wiejskiego krawca i hafciarza i jego wybitnym talencie twórczym (Zgon Jana Bulandy z Zabrzeży, s. 176177), jak również o zgonie prof. Józefa Zbozienia. Pochodził on z chłopskiej rodziny również z Zabrzeży. Zasługą jego było odtworzenie wielu zapomnia- !I i: j: I, i:i ,I I I ,I �336 337 nych melodii ludowych. Zajmował się produkcją skrzypiec i basów, rzeźbą i malarstwem. (Gęśliki nowosqdeckie, s .177-178). Dzięki artykułowi Hanny P i e ń k o w s k i e j pt. Z aktualnych zagadnień i prac konserwatorskich (s. 157-160) dowiadujemy się o dalszym postępie prac w terenach podgórskich. Niestety, dalsze roboty zmierzające do realizacji parku etnograficznego przy ul. Kościeliskiej w Zakopanem wstrzymano z braku funduszów. Natomiast ukończono remont dworku Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie. Oddany pod opiekę PTTK dworek zostanie zamh:miony na muzeum wnętrza orawskiego i sztuki regionalnej. Autorka nawołuje do współpracy między krajoznawstwem i turystyką a ochroną zabytków. Wysuwa szereg postulatów tej współpracy. O uroczystym otwarciu dworku Moniaków 11 wrzesma 1955 pisze M. G o t k i e w i c z: Dworek Moniaków - Krajoznawczym Ośrodkiem KuL·· tury Orawskiej (s. 170-171), zaś Wanda J o s t o w a (Z dzialalności Podhalańskiej Komisji Opieki nad Zabytkami, s. 172-173) przedstawia postulowaną przez Pieńkowską współpracę konserwatora ze społeczeństwem od strony organizacji społecznej, jaką jest powstała w 1951 r. w Zakopanem omawiana Komisja. Szczególne znaczenie dla badań nad architekturą ludową będzie mieć założona przy tej Komisji kartoteka zabytków powiatu nowotarskiego zaopatrzona w fotografie' i opisy. Ze sprawozdania Jostowej dowiadujemy się również o przeprowadzeniu przez Komisję szczegółowej inwentaryzacji 4 wsi orawskich i 2 nowotarskich. Jeśli już jesteśmy na Podhalu, wspomnieć należy o sprawozdaniu z Uroczystości Sabalowych w Zakopanem (s. 178-179, podpis W. K.) w czerwcu 1955, które zgromadziły ponad 100 zespołów muzycznych i tanecznych z całego Podhala. Notatka o powstaniu Muzeum regionalnego w Krośnie (s. 180), gdzie między innymi znajduje się również dział kultury ludowej, jest ostatnią z serii związanych z etnografią. Z nauk etnogralfii pokrewnych mamy tu E. M o s kał y Przyczynki do nazewnictwa ludowego w Beskidzie Wyspowym (s. 166-169); autor podaje toponomastykę trzech głównych szczytów tego pasma: Łopienia, Śnież nicy i Cwilina, starając się, gdzie to możliwe, dojść drogą historycznych rozważań do początków danej nazwy. Drugi artykuł z dyscypliny nam bliskiej to Andrzeja Żak i e g o Początki osadnictwa w Karpatach Polskich (s. 99-116). Jest to skrót większej pracy pt. Karpaty polskie w starożytności i wczesnym średniowieczu, jaka ukaże się w niedalekiej przyszłości. Na podstawie głównie własnych badań archeologicznych kreśli autor historię osadnictwa północnych stoków Karpat od paleolitu do mniej więcej XIIIw. n. e. Stwierdza on zgodność rozwoju osadnictwa tych terenów z resztą ziem polskich; łańcuch Karpat nie dzielił - jego zdaniem - grup ludzkich żyjących po obu jego stronach i ni.e był przeszkodą w kontaktach jak na ogół mniemano. Materiałowym uzupełnieniem artykułu Żakiego są w Kronice notatki Wacława S t a d n i k a Dalsze badania grodziska Wietrzno-Bóbrka (s. 161-162) i Heleny Z 011 Ó '1/ i'l Y -Jeszcze o grodzisku w Brzezówce (s. 162). Biorąc ogólnie, "Wierchy" z 1955 r. przynoszą szereg artykułów, przyczynków i notatek z dziedzin interesujących etnografa oraz są i to przede wszystkim - kroniką wydarzeń, prac i wydawnictw związanych z życiem ludności góralskiej. Nadmienić tu jeszcze należy, że w omawianym tomie "Wierchów" znalazła się obszerna recenzja "Ludu" t. 41 (s. 230-232). Anna ATLAS POLSKICH Ludoznawcze. STROJ6W LUDOWYCH Kowalska-Lewicka * Polskie Towarzystwo Atlas Polskich St.rojów Ludowych, którego pierwszy zeszyt ukazał się w 1949 r., jes,t jednym z ważniejszych wydarz.eń na polskim rynku wydawniczym w pierwszym dziesięcioleciu istnienia PRL. Do chwili obecnej ukazało się 20 zeszytów, a więc przeciętnie dwa rocznie. Stanowią one dopiero cząstkę wielkiego zamierzenia, które w swoim czasie podjęł~ i nadal realizuje Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zważywszy, że w ciągu pięćdziesięciolecia kilkakrotnie próbowano wydawać różne seryjne opracowania i niemal z reguły po pierwszych dwu lub trzech zeszytach wydawnictwa te zamierały, zasługa PTL oraz Komitetu Redakcyjnego, z J. G aj k i e ID na czele, jest tym znaczniejsza. Wagę podnosi okoliczność, że decyzja wydawania Atlasu zapadła w okresie, kiedy etnografia polska, podobnie zresztą jak i inne działy kultury polskiej, dotknięta została dotkliwymi zniszczeniami tak w zakresie materiału źródłowego, jak i kadry pracowników naukowych. Wyjście każdego zeszytu jest w pewnym sensie rewelacją, gdyż ukazują one coraz to nowe możliwości perspektywy badawczej - z drugiej strony dają pole do żywej dyskusji. Właściwie jest paradoksem, że Atlas dotąd nie doczekał się rozleglejszego omówienia w prasie naukowej 1 lub że nie podjęto dyskusji na szerszym forum. Opublikowanie materiału dyskusyjnego mogłoby dać interesujące wytyczne do dalszych zeszytów 2. • Recenzja została napisana po ukazaniu się 10 zeszytów i nie obejmuje dalszych zeszytów (Przyp. Red.). I J. R o s e n - P r Ze w o r s k a, J. Swiqtkowskiej Strój łowicki, [rec. w:) •.Kwartalnik Historii Kultury Materialnej PAN"; J. R o s e n - P r z e w o r ska. A. Clapa. Strój dzierżacki [rec. w:), tamże. , W momencie, kiedy prof. J. Cajek zaproponował mi omówienie Atlasu jako całości, ogarnęło mnie zakłopotanie. Temat bowiem, jakkolwiek trudny, był jednak niewątpliwie pociągający. Zaczęłam ponownie przeglądać wielokrotnie widziane zeszyty Atlasu, co stało się sprawdZianem reakcji, jaką odczuwam każdorazowo, gdy biorę 22 "Lud" ,. t. XLIII �~38 Należy podkreślić fakt, iż plan wydawniczy Atlasu Polskich strojów Ludowych, jest zakrojony na nie spotykaną dotąd skalę. Obejmuje on ziemie rdzennie polskie i dzieli się na V części: I - Pomorze, II - Wielkopolskę, III - Śląsk, IV Mazowsze i Sieradzkie, V - Małopolskę. Zmusza też do intensywnych badań terenowych. Grupy badawcze bądź też pojedynczy pracownicy naukowi nie trzymają się utartych szlaków w poszukiwaniu materiałów, ale odkrywają zupełnie nowe lub zapomniane regiony. Często ratowane są od zupełnej zagłady ostatnie niemal ślady oryginalnych ubiorów, nawet miejscowej tradycji, która zanika wraz ze śmiercią starszych ludzi. Względnie szybkie (jak na nasze stosunki) publikowanie wyników badań czyni ten materiał dostępnym tak dla naukowców, jak i szerszych kręgów ludzi zainteresowanych ojczystą kulturą. Atlas spełnia bowiem niewątpliwie podwójną rolę. Chodzi o to, czy wypełni ją właściwie. Atlas powinien być podstawowym kompendium materiału źródłowego z terenu w zakresie zachowanych oryginalnych ubiorów (które poznajemy z opisu, fotografii i rysunku dokumentalnego), zebranej ustnej tradycji (relacje starszego pokolenia), wszelkich dostępnych źródeł ikonograficznych i pisanych (archiwalia) i wreszcie możliwie pełnej literatury. Ale w tym wypadku zeszyty Atlasu wypełniają tylko częściowo to zadanie. W każdym zeszycie mamy wybór materiału dokonywany do pewnego stopnia pod kątem zainteresowań poszczególny<:h autorów Nie daje to jednak gwar.ancji, że możemy tu spotkać się z możliwie najbardziej kompletnym materiałem. Oczywiście nie będzie on nigdy pełny, luki spowodowane działaniem czasu, zniszczeniami wojennymi itp. niekiedy są bardzo znaczne. Atlas spełnia również zadania wydawnidwa w pewnym sensie popularyzującego wyniki badań. Jeśli chodzi o drugą grupę odbiorców, posiadających słabe przygotowanle, dla których Atlas spełniać powinien rolę podręcznika, doradcy fachowego, a nawet żurnala, jest on zbyt trudny i zbyt szczegółowy. Operuje terminologią nie zawsze zrozumiałą dla laika, jak to niżej wykażę. Nie zawiera wskazówek praktycznych, według których można by było sporządzać stroje nie tylko dla świetlic, zespołów amato.rskich. ale i dla teatru zawodowego. Rozmiary poszczególnych form i wykrojów, zwłaszcza w pierwszych sześciu zeszytach nie przekraczają często 1 cm2 i są stłoczone na jednej lub dwu tablicach. Są one trudne do wyzyskania nawet przez zawodowych krawców. Inaczej, znacznie bardziej realnie, nowy zeszyt do ręki. Obok radości, że znowu wyszło z druku coś z bliskiej ml dziedziny, że ocalone zostały od niepamięci takie czy inne materiały żródłowe, miesza się pewna doza zawodu, iż nowa publikacja nie odbiega wiele od pierwszych zesz:,tów. One bowiem posiadały zalety, które zatarły się \V następnych, oraz wady, które nie zostały całkiem zlikwidowane. Nie znaczy to, aby wydawnictwa nie cecho-o wało wyraźne dążenie do udoskonalania tak treści, jak i szaty zewnętrznej poszczególnych zeszytów. 339 s~rawy te zostały rozwiązane w czeskiej publikacji B. S o t k o w ej: Ltdove Kroje, Wysehrad 1951, której praktyczne cele są wyraźnie kreślone na niekorzyść problematyki naukowej. N ase pod- A przecie~ w li~raturze radzieckiej i zachodnioeuropejskiej istnieją prace zawIeraJące naJnowszy dorobek - materiały źródłowe tez . . . , t k d t . .. , Y l uJęcIa pIsane a os ępme, ze mogą służyć zarówno naukowcom jak i laikom. , Zbyt duży fo~mat :Vyda:vnict:va wymaga specjalnej półki bibliotecznej; b~łb! ~~ usprawled~lwlOny Jedyme wtedy, gdyby zawierało ono znaczniejszą llosc powlększen ,~ragmentów odzieży, podobnie jak w zagranicznych wydawmctwach (Marn Wel e w e j Bułgarski Narodni Nosii i Szewicii, Wy~. Nauk~ l Is~ustvo, SofIa 1950; Blażeny S o t k o ve j. Nasze Lidove Kro)e :' zblOroweJ pracy pod redakcją J. P a l a k a i T. S n a j d r a L'art pop~latre slovaque, Wyd. Tatran, Bratislava 1951, i wreszcie O. S r o n k 0v eJ Dte Modo. der gotischen Frau, Artia, Praha 1954. ytuł: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zawęża jego istotną treść; :r wybIega ~na poza tę nazwę, zwłaszcza w nowszych zeszytach. Omówiona .lest. w mch także odzież codzienna, robocza męska i kobieca, zimowa, let.ma, z~wodowa. BYł.o to jednym z podstawowych dezyderatów nowej Instrukc)t, opracowaneJ przez J. G a j k a i wydanej po ukazaniu się pierwszych sześciu zeszytów, w 1952 r. ,. , ':.'."",' I, li ;:1 I ,I ,I , 'I :1 ,~ .,, r' l ;; Jas~a okład~a układ~ Młodzianowskiego jest ni'epraktycznJa przyczęstym uz.ytkowamu zeszytowo Zastrzeżenie budzi motyw dekoracyjny, który Ją zdobI. Jes~ ~n każdorazowo wybrany z regionalnych haftów i wyszyć. Ale w ~łasklceJ, plakatowej technice gubi się charakter motywów, ich funkCJa Jako ozdoby stroju, wreszcie surowiec i technika wykonania. Ta sama plakatowość razi w większości tablic barwnych. Wprawdzie wykonanie ich powierzane jest plastykom (,J. Karol:tko'Wi, M. Koch, W. Manteuffel" A. Mieszkowskiej, Cz. Lewandowskiej, M. Orłowskiej i A. SzymcZakOwI), ale nadal nie są one .postawione ilia właś-ciwym poziomie. Tablice barwne obok fotografii i poprawnych rysunków spełniają bardzo ważną r~lę. wzoru. W sy.nt~ty.zującej formie podawać mają drugiej grupie czytelmkow obraz mozhwle Jak najbardziej odpowiadający rzeczywistości. Tablice są bowiem ważne dla tego licznego odłamu czytelników, który nie ma możności oglądać autentycznych ubiorów w terenie bądź też w muzeach etnogra~icznych. Czy te postaci o tępawych rysach twarzy i to.pornych ruchach, odZIane w kiecki przypominające papieroplastykę, i w sukmany wycięte z blachy oddają rzeczywistość? Myślę, że nie. Ta upraszczająca manieryCZ~OŚć,która - niestety - jest modna obecnie w świecie plastyków, ma l1lewlele wspólnego z realizmem malarskim, a jest często spodowana brakiem rzetelnej umiejętności rysunku j operowania kolorem. Na dobitkę brak odpowiednich farb i niedociągnięcia techniczne naszych poligrafików Pogłębia jesz,cze bardziej te trudności. Nie są także dość wyraźnie uplastycznione kroje oraz gatunki t.kanin (samodziały, wełny i kretony fa22· �340 341 bryczne, skóra, tiul, aksamit, atłas itp.). A jednak w wydawnictwach. czeskich, słowackich i bułgarskich efekty takie są wydobywane. WYdawructw~ te operują ponadto wspaniałymi fotografiami .czarnymi or.az barwnym!. Fotografia kolorowa jest wprawdzie słabsza od Jednobarwnej, ale prawdopodobnie w latach najbliższych technika ta zostanie u~oskot'llaIon.a. Wte~y będzie mogła zastąpić grafikę w tych wypadkach, kIedy ta me będzIe stała na wysokości zadania. który to układ dawałby nam już na pierwszy rzut oka pewne perspektywy rozwojowe. Wraz z niedostatkiem materiału historycznego w tekście (o czym będzie niżej mowa) jest to jeden z większych niedomogów wydawnictwa jako całości, nie zaś poszczególnych zeszytów. Rozkład ilustracji na stronie jest nieco tradycjonalny. Tu może bardziej nowoczesnym wzorem mogłaby być wspomniana L'Art populaire slovaque. Układ, treściowy zeszytów na ogół trzyma się instrukcji, które były wydane dla współpracowników Atlasu. Zważywszy, że jest ich spora liczba, a każdy reprezentuje inny typ umysłowoŚci oraz różne metody pracy, instrukcje te były niezbędne. Szczegółowy plan instrukcji był niewątpliwie pomocą dla jednych autorów, ale hamulcem dla innych. Zeszyty nie mają równej wartości, mimo niewątpliwie znacznych wysiłków ze strony Redakcji, by je zestroić w harmonijną całość. Posiadamy przecież nie najgorsze wzory w zakresie ilustracji dokumentalnej, począwszy od J. P. Norblina poprzez F. Preka, W. C:rs~na. K. W. Kielisińskiego, K. Kietlicz-Rayskiego, J. pieniążka,. w,. Borat~ns~lego i in. Jakkolwiek mamy tam pewne echa klasycyzmu, secesji I impresJomzm~, posiadają one względnie dużą dozę wierności i umożli",:,iają odtworz~rue dróg rozwojowych, jakimi szły poszczególne typy regIOnalnego ublO'ru w Polsce. Są one częściowo, lecz może niedostatecznie 'wyzyskane, szczególnie w zeszytach A. Glapy, M. Mikułowskiej, R. Reinfussa, T. Se~e~yna. Jedni autorzy, jak A. Glapa, F. Kotula, T. Seweryn, H. Mikułowska, dają retrospektywny zarys rozwoju ubioru na danym terenie, uwzględniając tak materiał ikonograficzny, jak i źródła pisane. Inni, jak np. J. Świątkowska, Dekowski, E. Starek, wzmiankują o nkh tylko ubocznie. Przy tym A. Glapa sięga aż do starszego okresu żelaza, wspominając o znaleziskach kultury łużyckiej, T. Seweryn podaje materiał z XIV w. (Kodeks ostrowski św. Jadwigi z 1353 r.) i późniejszy, F. K o t u l a w Stroju rzeszowskim wzmiankuje źródła osiemnastowieczne (obraz z kościoła Bernardynów w Rzeszowie oraz akta sądowe), podobnie jak i Reinfuss; H. M i k uł o w s k a w Stroju kujawskim daje starannie zestawione źródła ikonograficzne z XIX w. Natomiast E. Starek wspomina wprawdz.ie o istnieniu tryptyku w kościele św. Katarzyny w Sromowcach Niżnych z XV w., na którym są wy,obrażeni górale w miejscowej odzieży, ale nie podaje jego siedemnastowiecznych fresków na chórze drewnianego kościoła w Orawce w pow. nowotarskim, gdzie mamy przedstawionych górali w charakterystycznych dla nich strojach. J. Świeży przytacza wypis z akt sądowych z 1'. 1617, ale wypis ten nie wnosi w treść zeszytu hie istotnego, podobnie jak w Stl'oju dzierżackim A. G l a p y materiał archeologiczny, dla którego brak powiązań ze współczesnością. Większość zdjęć we wszystkich zeszytach jest wartościowa. Odblt~1 z~pewne były bardziej kontrastowe, czyste i ostr~. ~eśll zaś ~WYdawmctw~~ wypadły blaido, szaro, częściowo zamazane, to me Jest .to wmą tak dosko~ łych fotografików, jak Bułhak, Photo Plat,. Franko",:,skl, KamYk~wskl~ Re~n~ fuss, lecz niezbyt odpowiedniego papieru IlustraCYjnego ora; m~ocl~~lęC poligrafii. Niestety, niewiele jest takich, któ~e by mogły do~ownac zdJęCIOm spotykanym w wymienionych już wydawructwach zagralll,lcznych. stos.unkowo najlepsze znajdują się w pierwszych zeszytach (np. Go~ale szczawmccy R. R e i n f u s s a). Pewien procent fotografii, wręcz fatalme. WYko~anY?h, gdzie sylwetka ludzka niemal wcale nie wycina się z tła, me moze WIęc spełni'ać roll dokumentu. Takie zdjęcia mamy w pracy E. Starek. Co gorsza, między fotografiami dającymi gwaranc.ję a~tentyzmu, do których można zaliczyć i dZiewiętna,stowieczne fotogra~le Kr,legera z. Kr:kowa (a także i Bayera z Warszawy), plą,c.zą się i. takle, ktore. ~adaJą ~ ~ . d . do albumów rodzinnych jako mIła pamIątka. Do tailnch zdJę Je yme . ł . k' zaliczyć trzeba ryc. 37, ryc. 56 na s. 41 i ryc. 59 na :s. 42 v: Stro!u OWIC Im J. Ś w i ą t k o w s k i e j. Autentyzm tych fotografIi moze, .byc tak sam? kwestionowany, jak fot. 2 w pracy J. Ś w i e ż e g o: StroJ krzczon~wskl. Przedstawia oną artystów-amatorów, grających w Weselu Lubelsktn: na początku bieżącego wieku. Grupka upoz~wana ~o fotografii n~si k~stlllI~): częściowo projektowane przez autora. NIe negując g~~towneJ znaJomosc zagadnień terenowych J. Świeżego, nie jestem całk?wlcle przekonana,. czy jest to materiał dokumentalny, jakiego Atlas wlmen nam dostar~z~c . h b . podobne ilustracje byłyby opatrzone wyjaśnieniem w tekscle, ze. c y a ze . t .. taka '<>A praw·dziwą chłopską odzieżą a kostiumem teatralnym IS meJe . ml'iUzy .,. k' któ '" ,. 'ca , J'ak między budownictwem WiejskIm .a de oracJą, ra J~ sama rozm przedstawia, nawet jeśli ta jest najbardziej naturalIstyczna. ., W żadnym niemal zeszycie fotografie nie są ułożone chronologicznie, 1 . Powoduje to pewne niejasności. Brak definitywnie ustalonej daty, do której powinni byli sięgać autorzy opierając się na znanym ma'tel"iale. /' Rozumiem, że ustalenie takiej daty nie było rzeczą łatwą, byłaby ona oczywiście tymczasowa, jednakże przyczyniłaby się do przejrzystości tekstu. W treści niemal wszystkich zeszytów spotykamy niejednokrotnie nawiązania do dawnych źródeł, do prymitywnych, dawno już zarzuconych form i krojów, np. koszul, płótnianek i guni typu p o n c h o podłużnego (F. K ot u l a, Strój rzeszowski, R. R e i n f u s s, Górale szczawniccy), jest mowa o dwu zapaskach, które zostały zastąpione przez spódnicę, o pierwotnej formie portek nie krojonych, lecz dartych (F. K o t u l a), o rańtuchach, łoktuszach, rąbkach, zapaskach, pstruchach (A. Glapa, F. Kotula, R. Rein- �343 342 tuss, J. Swieży), pierwotnym obyczaju noszenia koszuli na portkach (F. Kotula, J. Swieży), ale nigdzie nie ma wzmianki, jak dawne są te formy, kiedy i dlaczego zostały zastąpione przez inne, bardziej skomplikowane. Gdzieniegdzie zagadnienie to samo dobrze uplastycznia się w cytowanym materiale. Np. w Rzeszowskiem darte portki, płótni'anki o kroju kimonO'Wyrn i takież kożuchy baranie poprzedzały w czasie sukmany, o bardziej skomplikowanym kroju, oraz spodnie sukienne szyte przez zawodowych krawców. Na Lubelszczyźnie, zwłaszcza w Biłgorajskiem i koło Włodawy, roi się po prostu od prasta.rych, neolitu niemal sięgających form odzieży tak kobiecej, jak męskiej. Niektóre z nich są na nowo odkryte dopiero w okresie powojennym i dałyby piękny retrospektywny materiał, ciekawszy od dziewiętnostowiecznego, raczej nietypowego stroju kszczonowskiego, a są w tym zeszycie wspomniane ubocznie. Wyczuwa się także brak wyraźnej definicji, co rozumiemy pod terminem "strój ludowy", skoro w treści zeszytów mowa jest także a odzieży codziennej roboczej. Czy nie prościej byłoby dać tytuł: Atlas Odzieży Chłopskiej. tj. tej, która wytwarzana była na użytek ludności wsi i przez nią tylko noszona w różnych okolicznościach specyficznych dla życia wiejskiego. Nie·· kiedy używała jej" cała społeczność wiejska. Innym razem ograniczona byla tylko do jednej warstwy ludności wiejskiej. Ale czy pod tę definicję możemy także podciągnąć ubiory teatralne, komponowane bądź to przez jednostkę, bądź teź przez zespół, tam gdzie z góry mamy założenie kostiumu, rekwizytu widowiskowego? Czy dokumentem jest zdjęcie mieszkanki dużego miasta, inteligentki, która dla zabawy przebrała się za chłopkę? Wydaje mi się, że nie. Czyż zdanie, iż "twórcą rzeszowskiego stroju był bliski krewny Bomby urodzony w 1868 r." (F. K o t u l a "Strój rzeszowski", s. 38), przyczyni'a się do rozjaśnienia problemu ubioru rzesz.owskiego. Jak z tekstu wynika, istnieje tam dużo starych oj prymitywnych form. .' Podobnie płynna jest granica między odzieżą codzienną a strojem, który podniszczony staje się nią właśnie. Niemal każdy zeszyt Atlasu daje ciekawy materiał do rozważań genetycznych. W szeregi genetyczne i typologiczne dałyby się ująć także i najbardziej typowe motywy ornamentalne. związane najczęściej z pewnymi określonymi technikami Zidobniczymi (tkackimi, hafciarskimi itp.). Jedne z nich sięgają niewątpliwie zamierzchłej przeszłości (motywy geometryczne przewlekane, tkane, a nawet haftowan~l krzyżykami). Inne są naleciałościami ostatniej doby, jak roślinny haft barwnymi koralikami. Zagadnienie to ustawił w pewnym sensie S. B r o n i c z w Stroju PszczY71skim, powołując się zresztą na dawniejsze prace A. i T. Dobrowolskich. Problemy te są może łatwo uchwytne dla naukowca obeznanego z materiałem, ale wcale nie takie proste dla niefachowca, zwłaszcza gdy brak odpowiednich objaśnień. To tak bardzo różnorodne ujęcie wprowadza pewien 4· :',1" chaos do Atlasu jako całości i utrudnia korzystanie z niego drugiej kategorii czytelników, znacznie liczniejszej od poprzedniej. Dobrze, że w późniejszych zeszytach Atlasu została zmieniona kolejność omawiania poszczególnych części odzieży. W pierwszych bowiem zaczynała się od uczesania i nakryć głowy, które składają się na końcowe momenty w czynności ubierania. Nie ustalone zostały wytyczne odnośnie do nazewnictwa - a tym samym terminologia, jaką posługują się poszczególni autorzy, jest nieco płynna. Tak np. w Stroju rzeszowskim F. K ot u l i mamy w tekście wspomnianą katankę, z powołaniem się na fotografię z 1902 r., podpisaną jako lejbik. Tamże podaną mamy nazwę ki klik bez wyjaśnienia, iż jest to prawdopodobnie nazwa pochodna od kitla. E. Starek cytuje nazwę kartun bez podania icnteresującej wiadomości, iż nazwa ta jest podana przez J. S. Bandtkiego (J. S. B a n d t k i e, Wiadomości a języktt polskim w Sląsku i o polskich Slązakach 1821, Reedycja, Wrocław 1945, s. 41), a korzeniami sięga XII w., kiedy al kattun al rumi, bawełna, zaczęła napływać do Polski. Nie są należycie objaśnione wyrazy wyszłe z mowy potocznej i znane tylko specjalistom. Nie wyodrębnione są dostatecznie staropolskie i prasłowiańskie terminy, jak: kiecka, portki, gacie, part, parcianka, duchenka, czechlo, gunia, łoktusza (mylnie chyba przez Bri.icknera uważana za pochodną od Lacktuch). Brak wyjaśnienia słów cudzoziemskich, jak np. dybet od tybetu, batys od batystu, kaźmirkowe od kaszmiru, mulinowe od muślinu. Wiele z nich można zupełnie łatwo związać z ustalonym okresem historii, z rozwojem stosunków handlowych, zwłaszcza ze Wschodem we wczesnym średniowieczu. Innym razem są one odbiciem wpływów i oddziaływań z Z.a'Chodu. Oczywiście są i takie, których pochodzenie trudno dziś ustalić, jak np. (półsukno, me zza lana) ząany nam już w piętnastowiecznych źródłach, jak podaje A. Mączak. Cytuje ją S. Bronicz jako używaną po dziś dzień w Pszczyńskiem w potocznej mowie, gdy natomi'ast w języku literackim nazwy te wyszły już prawie zupełnie z obiegu. Nowsze pochodzenie posiadają nazwy: jakla, bruszlak itp. Są one zrozumiałe tylko dla tych czytelników, którzy znają język niemiecki. Płynna jest także granica górna występowania ubiorów ludowych w róż- '\ nych regionach. W Rzeszowskiem chłopska odzież zatraciła dziś swą żywotność, jest raczej w stanie zaroi.erani·a. Użytkuje się dawne ubiory na uroczystości państwowe, ale nowych młodsze pokolenie już nie sporządza. Są one za kosztowne, brak odpowiednich surowców, brak krawców i hafciarzy. Podobny stan rzeczy widzimy w Szamotulskiem. Są tereny, gdzie ubiór ludowy przeobraził się w rodzaj munduru zawodowego, jak np. u górali szczawnickich. Posiadanie jego było w okresie międzywojennym warunkiem przyjęcia do Bractwa Flisaków Pienińskich (R. R e i n f u s s, Strój górali szczawnickich). Do pewnego stopnia zjawisko to występuje także u górali zakopiańskich (fiakrów), ale już tylko sporadycznie. Są także regiony, gdzie nie tylko jest ten strój żywotny w swoich �,< 344 345 tradycyjnych formach, ale powstają nowe jego formy, przystosowane do nowej rzeczywistości - do reprezentacyjnej, poniekąd narodowej już funkcji społecznej. Proces ten widzimy w pełni w Łowickiem, na Kurpiowszczyźnie, do pewnego stopnia na Podhalu, w Wielkopolsce (Biskupizna). , I tu jest problem, który nie dość wyraźnie został uplastyczniony w Atlasie. Mam wrażenie, że tu właśnie, a nie gdzie indziej naukowcy mają możność wypowiedzieć się, czy mamy tu zjawiska regeneracji, czyli odradzania się dawnych form, czy też tu i ówdzie nie zachodzi w niektórych ubiorach zjawisko, które określić możemy jako degenerację, wynikłą z nieprzemyślenia, z nie dość dokładnej znajomości istotnych regionalnych ubiorów, tradycji miejscowej. Tak np. strój łowicki, jak wynika z opracowania J. Swiątkowskiej, odbiegł daleko od tego ubioru, jaki znany był na początku XIX w. sztucznie poszerzone sylwety kobiece, przeładowanie w linii, barwie oraz wyszyciach, widoczne także i w męskim ubiorze, uczyniły z tego steatralizowanego kostiumu - formę bogatą, która jednak zatracila niemal zupełnie dawne, może surowe, piękno ubioru mazowieckiego. Podobne zbarokizowanie stroju kurpiowskiego uwidacznia się w zeszycie M. Z y w i r s k i e j, Strój kurpiowski. W obu tych zeszytach, zwłaszcza u Swiątkowskiej, brak rozgraniczenia między odzieżą noszoną istotnie na wsi a tymi elementami, które są wynikiem nowej roli, narzuconej przez życie, zmienione warunki bytu ludności chłopskiej. Elementy te niekiedy oparte są na miejscowej tradycji, niekiedy jednak są obcą naleciałością. . Strój dzierżacki w Wielkopolsce jest stosunkowo może najskromniejszy, jeśli chodzi o efekty zewnętrzne, ale i tu w najnowszej formie występuje nylon i kolorovv)' haft atlasowy. Te najnowsze formy "ludowe" stroju są niewątpliwie ciekawe, jeśli chodzi o historię ogólną ubioru, ale w Atlasie, moim zdaniem, winny stanowić jeden z rozdziałów w poszczególnych zeszytach, względnie powinny być opracowane w oddzi:elnym zeszycie, natomiast nie powinny wypełniać całej treści monografii. Ponadto dla nieetnografów winny być jaJkieś kryteria, wyznaczniki, gdzie i kiedy można mówić o regeneracji ubioru ludowego, a gdzie jesteśmy świadkami procesu degeneracji. Dlatego te zjawiska uwidaczniają się w jednych regionach słabiej, w innych silniej. Pozwoliłoby to uniknąć tandety kostiumowej czy kostiumologicznej, która teraz tak bujnie się pleni. Mimo tych zastrzeżeń, jakie się nasuwają, trzeba przyznać, że w sumie Atlas przewyższa pod wieloma względami tak nasze przedwojenne publi·· kacje, jak i współczesne zagraniczne, któreśmy wymieniali. Górują one szatą zewnętrzną, natomiast zawierają znacznie mniej materiału dokumentarnego względnie materiał ten jest bardziej jednostronnie potraktowany. Atlas, będący owocem zbiorowego wysiłku, dlugo będzie stanowił podstawowe dzieło w swoim zakresie, którego nie będzie można pomijać w badaniu kultury nie tylko ludowej, ale narodowej. Janina Rosen-Przeworska "POLSKA SZTUKA LUDOWA", dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki, R. 8: 1954 W'a'fSzawa, numery 1, 2, 3, 4, 5, 6. . ··,~~·; '" I , •.'t .J ! • I ') .. '1 Sztuka ludowa jako przedmiot badań przechodziła różne koleje. Od czasu ogloszenia artykułu B. S t e l m a c h o w s k i ej ("Lud", t. 36), omawiającego dawne poglądy na sztukę ludową, upłynęło prawie lat dziesięć. Była to bodaj pierwsza wypowiedź powojenna z tego zakresu. Artykuł streścił dawne poglądy i w ~akończeniu zwrócił uwagę na potrzebę odnowienia badań w tej dziedzinie. W Polsce Ludowej sztuka ta znalazła się w nowych warunkach rozwojowych; sztukę ludową uznano za wartość narodową i jako taką potraktOWlano prav,lie równorzędnie ze sztuką warstw wykształconych. Naukowe i społeczne zainteresowania sztuką ludową znalazły swe odbicie i w ruchu wydawniczym. Powstalo czasopismo całkiem nowego typU "Polska Sztuka Ludowa" (PSzL"), które obecnie wchodzi w dwunasty rok wydawniczy. Dotychczas jest ono pozycją o największym ciężarze gatunkowym w tym zakresie. Poza tym w dorobku jest i kilka osobnych pozycji problemowych, że wymienię: T. S e w e r y n a Rozdroża, sztuki ludowej (Warszawa 1948), K. P i w O'C k i e g a a historycznej genezie polskiej sztuki ludowej (Wrocław 1953), A. Woj c i e c h o w s k i e g o - Elementy sztuki ludowej w polskim przemyśle artystycznym, (Wrocław 1953). Z poszczególnych zagadnień ogłoszono nieco więcej prac. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze jest przodującą instytucją również i w zakresie wydawnictw z dziedziny sztuki ludowej. W "Ludzie" opublikowano: M. C h o l e w y Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej (t. 36) i wspomnianą pracę B. S t e l m a c h o ws k i e j, Na drodze do teorii sztuki ludowej (tamże), T. S e w e r y n a Ikonografię etnograficzą (t. 37, 38, 39, 41), J. K r z y ż a n o w s k i e g o Morfologię bajki (t. 37), A. C h ę t n i k a Przemysł i sztukę bursztynia1'ską nad Narwią (t. 39), L. M a l i c k i e g o Drukowanie pŁócien na Śląsku (t. 41); F. K ot u l i Z muzeum miasta Rzeszowa (Prace i Materiały Etnograficzne, t. 6), A. D o b r o w o l s k i e j Strój Jacków Jabłonkowskich (t. 7), M. Ż y w i rskiej Garncarstwo Puszczy Białej (tamże), G o t k i e w i c z a Pieśni śląskich gÓ1'ali [ ... J na Bukowinie (tamże), J. D e k o w s k i e g o Z Muzeum Regionalnego w Tomas.zowie Mazowieckim (tamże), J. C h e ł m i ńs k i e j - Ś w i ą t k o w s k i e.i - Wycinanka łowicka (t. 8) i in., a przede wszystkim: Atlas Polsldch Skvjów Ludowych, którego dotychczas ukazalo się 19 zeszytów monograficznych poświęconych regionalnym strojom ludowym. Jest nieco monografii specjalnych, wyszlych z różnych pracowni. m. in. B. S t e l m a c h o w s k i e j Zdobnictwo ludowe Ziemi Pyrzycki •.;j (Poznań 1946). Z Zakladu Badania Plastyki Ludowej wymienić należy prace ruchliwego badacza R. R e i n f u s s a: Polskie druki ludowe na płótnie (Warszawa 1953), Ludowe skrzynie malowane (Warszawa 1953), Garncarstwa ludowe (Warszawa 1954). Ostatnio ukazaly się: J. G r a b o w s k i e g o Wycinanka ludowa (Warszawa 1955) i wydawnictwo zbiorowe - Haft i zdo- �347 346 "l bienie stroju ludowego (Warszawa 1955). Do tego dodajmy nieco wydawnictw popularyzatorskich o stroju ludowym, o wykorzystaniu plastyki ludowej do celów artystycznych itp., szereg przewodników, katalogów wystaw cz..' wreszcie artykułów skupiających się głównie w "PSzL" i rozprószonych po różnych periodykach - oto niepełny obraz wysiłków publikacyjnych ostatniego okresu. Zostały one częściowo unaocznione w retrospektywnej Bibtiografii Ludowej plastyki, opracowanej przez G l' Ze g o l' CZ y k a, i uzupełnione przez A. R y s z k i e w i c z a i J. C h m i e l i ń s k ą ("PSzL" 195U. 1951 i 1952). W dorobku tym ma poważny udział i "Polska Sztuka Ludowa", co starałem się przedstawiać w moich poprzednich recenzjach. Tu podkreślam żywotność tego czasopisma. W innych warunkach podzieliłoby los wielu wydawnictw z okresu przedwojennego i uwiędło z braku poparcia. W obecnych warunkach "PSzL" rozwija się dalej, utrwalając swą pozycję naukową i popularyzatorską. W czasopiśmie zaznacza się daLsze rozwinięcie poglądów na problematykę sztuki ludowej. Zauważamy tu usiłowania przeprowadzenia prób i doświadczeń metodologicznych. Można je ująć i przedstawić w trzech fazach rozwojowych, akcentowanych w dyskusji: w nawiązaniu do przedwojennych sformułowań w świetle idealistycznych poglądów, uznających autonomiczność sztuki ludowej; w przejęciu przez "PSzL" ideologii marksistowskiej i we wprowadzeniu do metod badawczych sztuki ludowej perspektyw historycznych. Pierwsze powojenne wysiłki nawiązują do poprzedniego okresu dwudziestolecia, wiążąc sztukę ludową ze sztuką tradycyjną wsi, samorodną i prymitywną. Głównie zajęto się cechami sztuki ludowej, pojętej statycznie. Poglądy z tego okresu sprowadzały się do stosowania kryteriów formalnych i uwzględnianiu psychologii procesu twórczego. Główne zainteresowania skierowano na aspekty stylowe sztuki ludowej. Stąd dzieło artysty ludowego określano pierwszoplanowo. Próbowano zestawić cechy stylu ludowego, a istotę sztuki ludowej starano się ująć za pomocą definicji. Definicja P iw o c k i e g o była zbyt jednostronna. Nie zdołano odpowiedzieć na pytanie: czym jest, a czym nie jest sztuka ludowa, oraz jaki jej zakres? SkOlICZyło się na początkowych prawie wypowiedziach dyskutantów: J. Grabowskiego, W. Dynowskiego i K. Piwockiego. Dyskusja wkrótce urwała się z braku właściwego podłoża ideologicznego, miała jednak tę dodatnią stronę, że rozpoczęła okres poważnego podejścia do problematyki sztuki ludowej, unikając .powierzchowności i wulgaryzacji propagatorskiej czy też popularyzatorskiej. Druga faza rozwoju dyskusji - to wejście czasopisma na tory materializmu dialektycznego. Dyskusję zainicjował ówczesny redaktor "PSzL" R. R e i n f u s s, podkreślając, że w ujmowaniu problematyki sztuki ludowej jedynie słuszna jest metoda historyczna. Czy istnieje odrębna sztuka lu- ')r I .. '~ 'I I dowa? Nowa rzeczywistość nie uznaje podziału na sztukę ludową i nieludową. Jednak w praktyce istnieje osobne traktowanie sztuki ludowej mimo wspólnych ze sztuką ogólną założeń. Sztukę ludową rozumie się historycznie i objaśnia w powiązaniu ekonomicznym i społecznym. Ma ona oblicza klasowe. Reinfuss dostrzega przejawy świadomości klasowej w twórczości ludowej. Stąd sztuka ta nie może być tylko obiektem muzealneg:J zainteresowania, lecz winna przejść do walki w służbie o socjalizm. Występuje tu zatem współzależność zjawisk artystycznych i historycz-· nych, zarówno w sztuce ogólnej jak i w ludowej. W sztuce tej zmienność formy i treści jest zależna od w'arunków historycznych i społecznego zapotrz.ebowania. Sztuka ludowa szerzej pojęta obejmuje także tzw. pogranicza, a więc poza twórczością artystyczną wsi występuje również miejska i mało'miasteczkowa sztuka amatorska i rzemieślnicza. Sama nazwa 'sz.tuka ludowa' nie jest określona terminologicznie i nosi piętno wieloznacznoŚcl. Podstawowymi zagadnieniami są: pojęcie sztuki ludowej, jej zasięgi geograficzne i h~storyczne, jej zakresy przedmiotowe i jakościowe. U Piwockiego sztuka ludowa obejmuje z'a'równo dzieła o formie prymitywnej, jak i techni,cznie rozwiniętej. Decyduje tu światopogląd twórcy ludowego w stosunku do otaczającego świata i rzeczywistości społecznej poprzez treści zawarte w jego dziele. Jest to niejasne kryterium oceny. J a c k o wski i Woj c i e c h o w s k i starali się o interpretację sztuki ludowej ze stanowiska marksilstowskiego. Jackowski uważa, że sztuka ludowa swo,im zasięgiem winna objąć sztukę robotniczą, rzemieślniczą peryferyjną. Ale jaJ< tego dokonać i jakimi środkami, pozostaje na razie w sferze teoretycznej. Ogólnie trzeba podkreślić, że dotychczasowa dyskusja zamierzała ukazać nowe oblicze sztuki ludowej. Miała charakter raczej jednokierunkowy. choć mimo dużych niejasności rozwinęła i pogłębiła samą problematykę· sztuki ludowej. Faza trzecia i ostatnia obejmuje okres wydawniczy ósmego rocznika "PSzL" i jest przedmiotem niniejszej recenzji. W teorii sztuki ludowej ambicje historycznego podejścia znalazły nasilenie u niektórych badaczy. Zapoczątkowana dyskusja dookoła książki p i w o c k i e go rozwinęła problem genezy polskiej sztuki ludowej. Piwocki ulokował ją w cechowym warsztacie renesansowym. Tezy Piwockiego wywołały dyskusję. S e w e r y n, A b r a m ow i c z i inni unaocznili szereg faktów historycznych, pozwalających na przesunięcie genezy sztuki ludowej XIX w. do czasów poprzedzających epokę Odrodzenia. T. Seweryn w ostatnich czasach zajął się etnografią i sztuką ludową w aspektach historycznych. Penetracje archiwalne za zabytkową ikonografią etnograficzną zwróciły jego uwagę na grafikę ludową i pół1udową z wieku XVI-XVII, w wyniku czego ogłosił w siódmym roczniku "PSzL" cenna studium z tego zakresu, ("Lud", t. 42). Artykuł S e w e r y n a pt. Kultura Ludowa Odrodzenia ("PSzL" 1954, nr 4) stanowi bazę wyjściową do badań sztuki ludowej powiązanej z folklorem. Autor na początku stwier- �349 348 dza, że imprezy naukowe, poświęcone Odrodzeniu, tj. Sesja PAN i Wystawił w Muzeum Narodowym, popełniły zasadniczy błąd, gdyż nie zobrazowały wkładu dolnych warstw społecznych w kulturę Odrodzenia. Zadaniem najbliższych badań prowadzonych w zespołach naukowych winno być wykrycie historycznej roli chłopa i rzemieślnika w zakresie sztuki. W związku z tym autor nakreślił plan prac; pokazał możność utworzenia nowej faktografii systematycznej. Na czoło wysuwają się przekazy zawarte w źródłach ikonograficznych, mało dotychczas wyzyskanych do celów etnografii. Autor postuluje konieczność tworzenia archiwów historycznych z uwzględnieniem inwentaryzacji fotografi.cznej zabytków XVI-XVII w., jak również i samych przedmiotów zabytkowych. Oficjalna opieka konserwatorska pomija często relikty ludowe. Seweryn wysuwa potrzebę szerokiej akcji konserwowania wybranych dzieł prowincjonalnej sztuki· kośdelnej i ze zbiorów muzealnych na potrzeby sztuki ludowej i w ogóle kultury. Niemniej cenne są poszukiwania penetracyjne samych zabytków rodzimego rzemiosła i sz.tuki ludowej we wsiach i miasteczkach. W dalszym ,rozwinięciu planu badań Seweryn zwraca uwagę na ważność poszukiwań pisanych dokumentów. Należą tu druki, szczególnie literatura rybałtowska, dawne dzieła o charakterze encyklopedycznym czy rękopiśmienne przekazy źródłowe. Autor naświetla wybrane zagadnienia świetnie dobranymi przykładami z zakresu zabytkowego rzemiosła ,i sztuki ludowej, podkreślającymi dobitnie istnienie własnego nuritu ówczesnej twórczości ludowej. Niez:wykle interesujący jest przegląd osiągnięć z zakresu .pogranicza rzemiosła i sztuki ludowej z tego okresu, ukazujący ówczesny podział klasowy. Warto go przytoczyć: "obok architektury drewnianej, której szczytowym osiągnięciem są kościoły z wieżami i sobotami, także zdobnictwo ciesielskie, wykonywane toporem oraz dłutem prostym i wklęsłym, rytowane i snycerskie zdobnictwo sprzętów, wypla:tanie kobiałek, tac i sakw z korzeni, garncarstwo łącznie z ceramiką zdobioną, tkanie kolorowych pasiaków wełnianych, kobi,ernictwo, wyrób mat słomiany'ch, połyskujących jedwabiście, haftowanie koszul, kołnierzy, rańtuchów, zapasek, toczenie drobnych przedmiotów z bursztynu, tr=ieliny, rogu i racic, malowanie sprzętów i narzędzi, rzeźbienie figur i malowanie obrazów do kaplic przyd.rożnych, zdobienie skóry nabijanką metalową, wyciskanie i haftowanie, kunsztowne wiąz~nie drutu mosiężnego w łańcuszki, rytowanie obrazów na ołowiu, wyrób pierścionków metalowych, kowalskie ornamentowanie żelaznych szczypców do opłatków, kowalskie, okucia skrzyń i sepetów, kratki do okien, zapadki do zamków itp., trybowanie blachy do bąków (u dud), do obijania rzeźbionej głowy kbzy u dud, zalewanie ołowiem i cyną ornamentów wyciętych w drzewie, drzeworytnictwo, szpalernictwo, wyrób form do odciskania pierników i papierowych kwiatów sztucznych, wyrób marionetek do obnośnego teatrzyku kukiełek, rozlicznych przedmiotów obrzędowych, np. masek zwierzęcych. - turoni, wilków, jeleni, koni ,. ,.~, i bocianów, wicie rózg weselnych, wieńców dożynkowych itp.' (tamże, s. 207-208). Z. wytyczonego zakresu przedmiotowego wynikają wnioski autora: "l. wąskie było pojęcie sztuki ludowej lokalizujące ją na peryferiach z działalnością cechów;2. nie obejmowała ona jedynie architektury, rzeźby i malarstwa; 3. w czasach feudalnych nie służy główn~e po~zebo~ Kościoła lecz świeckim potrzebom mas ludowych; 4. ludowosCi teJ sztukl nie moż~a utożsamiać' z chłopskością". Artykuł ten jest poważniejszym wkładem do badań kultury .j sztuki ludowej epoki Odrodzenia, wyjaśnia, poszerza i wZJbogaca zakres badań nad sztuką ludową w oparciu o met.od,ę dokumentacji, a jednocześnie jest punktem wYjścia do dalszych roz:wazan: Poza tym unaocznia fakty konkretnie poszerzające zakres genezy sz~kl ludowej. Jest to nowy głos w dotychczasowej dyskusji, charakterYZUJący pogranicze zabytkowego rzemiosła i sztuki ludowej. Drugi teoretyczny artykuł T. S e w e r y n a pt. Zakres przedmiotowy sztuki ludowej (nr 5, s. 259), będący jakby podsumowaniem dotychczaso~ wych spostrzeżeń autora, jest ,pracą, która wnosi nowe materiały ~o dotychczasowej dyskusji nad istotą sztuki łudowej. Przy ro~patr~wa~lU ~~jęcia sztuki ludowej wysuwaÓą się pro~le~y zakresu i .zaSl~gu,J:J zJawls •.; Tu wraca się do podstawowego pytama: Jak daleko SIęgaJą zrodła sztuk ludowej dziewiętnastowiecznej? Należy przypuszczać, że odpowiedzi wyczerpująco wszechstronnej nieprędko się doczekamy. Na to trz·eba lat, p~anowej zespołowej pracy. Tymczasem sam pro?lem ~maga.nowe~o OSWletlenia, Seweryn wraca do znanych tez Piwocklego, ktore - Jak wladomo -ograniczały się do pokazania wpływów uboczn.ych na sztukę lud~wą, do wskazania właściwych jej źródeł w warsztacle cechowym epokl O~rodzenia. Seweryn uważa, że pogląDY te opierają się na słabym matenale faktograficznym - żąda więc dokumentów. , Seweryn sygnalizuje również istnienie własnego nurtu sztuki ludowej, a to na podstawie faktów występowania samych zabytków różnorodnych i ich przekazów. Genezę sztuki ludowej przesuwa wstecz, poza XVI w. Autor swoje dowodzenie opiera na ostatnich zdobyczach metody J. Krzy±anowskiego tz)w. "głębokkh wierceń" wykopalisk zabytków ze średnio,: wiecza oraz na własnych spo'strzeżeniach badawczych, dotyczących :P~ki Odrodzenia. A materiały faktograficzne Seweryna są o nie byle Jaklm ciężarze gatunkowym. Z ich próbkami mogliśmy się już zaznajomić w poprzednich artykułach. . Sformułowania Seweryna dotyczą głównie zasięgu i zakresu sztukl ludowej. Wyznaczenie zas·ięgu geograficznego tej sztuki ma ~~Pital~e. zn~czenie w pracach teoretycznych. Seweryn radzi przeprowadzlc dell11utacJę zespołów dla osiągnięcia lepszych wyników teoretycznych i pr.aktycznych. Celem rozważań autora, jak głosi tytuł artykułu, jest rozwiązame ?robl~U zakresu przedmiotowego sztuki ludowej. W dotychczas?wej d'yskus~l zbytmo operowano mało skonkretyzowanymi ogólnikami, me maJącyml oparcia �351 w wynikach badawczych. Zdaniem autora sprecyzowany zakres sztuki ludowej pod względem jakościowym pozwoli w dalszym etapie na klasyfikowanie jej jakościowe. Celowi temu służyć ma zestawienie inwentarza z pogranicza sztuki ludowej i rzemiosła. W artykule autor przedstawia go sposobem asortymentowym. Obejmuje takie działy jak człowiek, kultura społeczna i sztuka kultowa. W każdym dziale autor podaje szereg przedmiotów unaoczniających powiązanie artystyczne z historycznym. Jest to pierwszy tego rodzaju zestaw bardzo ważny dla dalszej dyskusji nad pojęciem sztuki ludowej. Dotychczas nie mieliśmy podobnych wyraźnie określonych ujęć. Do zespołu pierwszego należy bogactwo stroju regionalnego, na który składa się odzież z płótna, sukna, skóry i futer, ozdoby z plecionek i słomy, wycinaki ze skóry, aplikacje, hafty, koronki, pasy skórzane i metalowe, biżuteria ludowa, spinki, pierścionki, haczyki do gorsetów, guziki, krzyże do korali, sprzączki do pasów itp. Piękno mieszkania określają typy regiona1lne chat, sprzęty rytowane, malowane lub intarsjowane, wyroby ceramiczne, tkaniny do nakrywania łóżek, ław lub stołów, obrazy, malowanki, ozdoby ścienne z naszywanych łusel{ szyszkowych, skrawków kolorowego sukna: i prasowanych kłączy piór, wycinanki z kolorowych papierów (a więc dopiero po pojawieniu się tego tworzywa w handlu, tj. po r. 1870), firanki z wystrzyganych bibułek, dzbanuszki z wydmuszek itp. Zespół o charakterze społecznym obejmuje przeważnie sztukę obrzędową, a więc palmy wieLkanocne zdobione plecionkami, kwiatami i wstęgami, rózgi weselne z orzechów laskowych, wydmuszek z jaj, piór i kwiatów, jabłek, kolorowych papierów, korony i czepce weselne, .pogrzebowe, wieńce dożynkowe koliste, stożkowate, koronowate lub płaskie, podłaźniki, pająki wieszane u powały, światy z opłatków, pisanki, przedmioty związane z zalążkowymi formami teatru, maski, słomiane nakrycia głowy, poczwarne turonie, bociany, koniki i inne maszkary o charakterze magicznym, wieńce dożynkowe, wózki dyngusowe z żywym kogutem >ifigurkami par weselnych, drewniane tarcze zginające się za pociągnięciem sznurka, podkoziołek, gwiazdy kolędnicze, szopki jako teat.rzyki marionetek oraz wi.ększoŚć zabawek. Zespół czwarty obejmuje sztukę kultową, a więc kościoły, kapliczki, dzwonnice, bóżnice, rzeźby, obrazy na szkle, drzewie, blasze, płótnie i papierze, drzeworyty oraz służące kultowi feretrony i paramenty haftowane, aplikowane lub malowane, na tkaninach, albo też wykonywane z metalu lub drzewa. Bogaty ten zestaw udowadnia istnienie własnego nurtu sztuki ludowej, izolowanej w masie od sztuki zawodowej, a częściowo tylko jej podporządkowanej. Ustalenie cech jakościowych sztuki ludowej daje możność określenia jej walorów rodzimych, plastycznych i dziedzin przodujących. Niestety, artykuł zatrzymuje się na tym stwierdzeniu i nie podaje dalszych rozwiązań w tym kierunku. Bez odpowiedzi zostaje intrygujące pytanie: jak z masy wartości rzeczy wyłowić te, które należą do sztuki ludowej? Oczywiście nie można • '.1 i . ,. ' mieć pretensji z tego powodu do autora. Niewątpliwie problem ten wymaga osobnego rozwiązania. I tego będziemy oczekiwać od autora, jak również i naświetleń ze strony innych autorów. W zakończeniu swoich 'wywodów Seweryn słusznie przestrzega: "nie zrobimy w poznawaniu sztuki ludowej ani kroku naprzód, jeżeli charakterystyczne dla niej przetwarzanie form narzuconych przez stulecia wyjaśniać będziemy wynaturzeniem lub zwyrodnieniem, rustyfikacją czy barbaryzacją [... J zatem trzeba zerwać z przestarzałą zasadą klasyfikowania dzieł sztuki wedle stopnia odchylenia od z góry przyjętych wzorów zachodnioeuropejskiej sztuki". Artykuł Seweryna odróżnia się swą konkretnością rzeczową i dobrym tonem polemicznym w podejściu do problematyki sztuki ludowej. Jego metoda posługiwania się materia:łem HU'stracyjnym jako współrzędnym kompozycyjnie w wykładzie jest interesująca, instruktywna, miejscami wymagająca zmiany poglądów, korekty, np. w odniesieniu do wycinanki papierowej. Seweryn w wywodach swoich umie połączyć metodę etnograficzną z uczuleniem na zjawiska formy sztuki ludowej. Artykułem nawiązującym do osiągnięć Seweryna jest R o s e n - P r z ew o r s k i e j Ubiór na ziemiach polskich w okresie średniowiecza (nr .1, s. 14-35). W poprzednim roczniku "PSzL" autorka opublikowała ar,tykuł o ubiorze ludowym w okresie Renesansu. W pracy obecnej autorka cofnęła się w czasy odleglejsze. Pierwszym celem artykułu jest pokazanie zbieżności ubiorów pierwszych wieków n. e. z ubiommi polskimi, jakie podają wczesno-średniowieczne dokumenty ikonograficzne. Drugim celem artykułu jest przeprowadzenie paraleJ.i związków odzieży słowiańskiej ze współczesną odzieżą ludową polską. Naświetlenie zagadnień w odniesieniu do celu pierwszego wypadło prawie zadowalająco, cel drugi nie znalazł rozwinięcia. Do pracy swojej Rosen-Przeworska wykorzystaŁa wykopaliska archeologiczne różnej proweniencji, źródła ikonograficzne oraz nieliczne pisane i zestawiła je w kilku grupach. W grupie pierwszej ('Wieki I-V n. e.) autorka rozpatrzyła porównawczo z przekazami ikonograficznymi z rzymskich pomników nieliczne zabytki wykopaliskowe odzieżowe obce i miejscowe. Autorka 'spostrzegła, że istniejące wizerunki Słowian, szczególnie południowych, nie odbiegają od przedstawień odzieży chłopów w polskim malarstwie odzieżowym. Jest to tylko spostrzeżenie adnotacyjne. W grupie drugiej (wieki VI-X) autorka zgromadziła dalsze materiały, doszukując się powiązań z przekazami ikonograficznymi wczesnego średniowiecza. Tkaniny wykopaliskowe z Wolina, Santoka, Gdańska, Opola i innych, pasiaki wełniane i kraty rodzimego pochodzenia nie odbiegają zbyt od znanych jeszcze z połowy XIX w. W grupie trzeciej (wieki XI-XII) autorka podaje nieco więcej materiału ikonograficznego, występującego częściej na przekazach, jak np. na miniaturach, iluminacjach sakramentariów i ewangeliarzów, na patenach, kielichach, czarach liturgicznych or8.Z na płaskorzeźbach. rzeżb·~.~h �.352 i ostatnio na odkrytych freskach ze Strzelna i Czerwińska. W .przekazach tych m. in. występują i wizerunki ludności wiejskiej. W tymże roczniku "PSzL" jest <irugi artykuł tejże autorki pt. O ubiorze chłopskim od XIII w. do Renesansu, będący dalszym ciągiem poprzedniego. W koncepcji nie różni się od poprzedniego. Autorka podała obfity materiał ilustracyjny <io artykułu jako uzupełnienie tekstu. Opieranie się jednak prawie wyłącznie na źródłach ikonograficznych wytworzyło jednokierunkowe spojrzenie na odzież ludową. Zgodnie z zamierzeniami Rosen-Przeworska usiłowała przedstawić odzież ludową w rozwoju dziejowym. Jednak stan wiedzy faktograficznej w pokrewnych dyscyplinach tego zakresu nie pozwolił na należyte opracowanie tematu. Usiłowania Rosen-Przeworskiej należy uważać za ambitną próbę, wymagającą pogłębienia metody. Mimo tego niedomagania oba artykułyspełniły swoją .rolę i ·wskazały na perspektywy genetyczne polskiej sZJtuki ludowej. A. A b r a m o w i c z, Uwagi o problematyce nad sztuką ludową Polski średniowiecznej (nr 4, s. 209-213) - to nowy głos, tym razem archeologa, naw.iązujący do dyskusji nad genezą sztuki ludowej. Artykuł ten w części pierwszej porusza problem dwóch nurtów w sztuce wczesnośredniowiecznej: pierwszy - to importowana sztuka preromańska i romańska w służbie dworu książęcego i Kościoła; drugi - to miejscowa i tradycyjna sztuka ludowa będąca wyrazicielem ,szerokiego ogółu. Abramowicz lokuje zaczątkowe istnienie tych nurtów w okresie pojawienia się klas antagonistycznych, a więc w zaraniIU feudalizmu. Uważa, że w tym czasie należy liczyć się z tzw. odskokiem sztuki tradycyjnej miejscowej, a więc ludowej, od -sztuki oficjalnej (importowanej). Jaki jest z'akres sztuki nurtu rodzimego? Autor wyodrębnia z niej dwie warstwy kulturowe w zależności od jej przeznaczenia. Pierwsza wiąże się z osobą człowieka iz jego domem: przedmioty wyrabiane przez niego i ozdabiane. Jest to sztuka zupełnie samorodna. Drugato zdobnictwo Z1wiązane z wydzielającym się rzemiosłem. Należą tu: zdobnictwo ceramiczne, przedmiotów z rogu, z<iobnictwo zwiąZJane z szewstwem, zdobnictwo prostych wyrobów kowalskich, później może i tkactwo. Z warstwy <irugiej autor wydziela grupę specj.alną - zdobnictwo podnoszące świetność człowieka, jak broń, cz·ęści rzędu, złotni'Ctwo. To ostatnie, zdaniem autora, najbardziej Z1wiązanejest z miejscowymi tradycjami. Mimo rO:ljdziału tych dwóch nurtów autor widzi w nich zazębianie się ze sobą w dialektyczną całość. Abramowicz uzbroił się w te spostrzeżenia w związku z przystąpieniem do dyskusji na temat genezy sztuki ludowej, a w szczególności w odniesieniu do tez Piwockiego. Autor również prezentuje poważne przekazy wykopaHskowe, zawarte w artykule pt. Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI-XIII w. (nr 6, s. 323-353). Artykuł ten poparty licznymi materiałami opisowymi i ilustracyjnymi, tak potrzebnymi w tym przedmiocie, 353 ~ ,I, .:' co prawda ogranicza zasięg do środowiska Gdańska, jednak wystarczająco unaocznia możliwości przesunięcia genezy sztuki ludowej wstecz poza Odrodzenie. Podane tu fakty są znamienne. Autor dzieli swoją pracę na kilka części. Omawia w nich rozwój badań archeologicznych w Gdańsku i jego specyfikę, bogaty materiał wykopaliskowy wyrobów z drzewa (łyżki, czerpaki, trzonki bogato zdobione), zdobnictwo w rogu i kości (grzebienie i pochewki do nich), zdobnictwo na metalach (z ołowiu, cyny, brązu, srebra), po czym ten obszerny materiał dokumentacyjny kończy w sposób następujący: "Czymże jest [... J sztuka rybaków gdańskich? Cechuje ją przecież powszechność wśród szerokich mas ludowych, tradycyjność, tak zwane zrośnięcie się z dziejami społeczeństwa, które ją tworzyło, bliskość codziennemu życiu człowieka oraz odrębność w s,tosunku do bardziej kosmopolitycznej sztuki romańskiej, służącej Kościołowi i 'Wielkim feudałom. Archeolog jest skłonny przeciwsta'wić się sformułowaniu Piwock.iego i widzieć w sztuce rybaków i rzemieślników gdańskich sztukę ludową - sztukę ludu pracującego". Wypowiedź ta ma swoją wymowę - jaskrawo przeciwstawia się statycznemu ujmowaniu sztuki ludowej. Artykuł Stanisławy M T o z i ń s k i e j pt. Na marginesie badań n.ad kostiumem scenicznym w teatrze Odrodzenia (nr 3, s. 131-147) jest pracą, którą zaliczyć należy do grupy związanej z genetycznymi perspektywami sztuki ludowej. Tendencjami wiąże się on z artykułami omówionymi wyżej, tematycznie jest pokrewny pracom Rosen-Przeworskiej, natomiast w metodzie nieco się różni od poprzednich. Praca ta należy do pogranicza badań literacktch, ikonografij kostiumologicznej i obyczajowości plebejsldej z okresu Renesansu. Od czasu o<ikrywczych prac Badeckiego i .innych tzw. literatura plebejska stała się przedmiotem badań z punktu widzenia zabytkowej kultury ludowej. Różne relikty ludowe z tego zakresu w powiązaniu z zabytkami ikonograficznymi stały się nowymi obiektami badawczymi do poznania ówczesnej kultury plebejskiej. Przedmiotem zainteresowań autorki jest kostium sceniczny w teatrze renesansowym, ze szczególnym uwzględnieniem ubioru mieszczańsko-plebej'skiego i z pogranicza wiejskiego. Autorka badając rolę i zasięg oddziaływania renesansowego teatru posługuje się metodą wiązania zabytków literackich z zabytkami sztuk plastycznych. Na tle tekstów dramatycznych i innych Mrozińska przeprowa<iziła analizę kostiumologiczną wyobrażeń scenicznych popularnych bohaterów. Przed wyobraźnią czytelnika przesuwa się tłum Albertusów klechów, dziadów, chudych kantorów, ciurów, szołtySÓW czy wyobrażeń' Marchołta, ożywionych piórem poetów i rozsławionych słowem powszechności. Należy przypuszczać, że tradycje te sięgały daleko wstecz w nurt ludowy tej sztuki. Wydaje się zatem słuszne umieszczenie ich w grupie artykułów pro blemowych. Oto prace publikowane w "PSzL", zaliczone do grupy skupiających się wokół genezy sztuki ludowej. Poglądy Piwockiego, ujmujące wąsko pro- ';:- 2~ "Lud" t. XLIII �354 355 blemy genetyczne sztuki ludowej, stały się tym rzadkim. zjawisk~em, które wpłynęło zapładniająco na dalszy rozwój myśli w tym kl,erunku I przyczyniło się do poważniejszych osiągnięć u niektórych autorow: . Pozostałe dwadzieścia jeden artykułów drukowanych w osmym roczmku . c:~asoplsma m oz'na uJ'ąć w kilka grup. . Artykuły z. zakresu . stroju ludowego, . . poza omówionymi wyżej, dotyczą czasów .ostatlllch. Stamsław P lOt r o w ~ s k i omówił Współczesne zagadnienia stroJu ludowego (nr 1, s. 3-13). Je~ to fragment większej całości, która ukaże si~ o~o~no. Autor przed~tawlł zagadnienie stroju ludowego w nowej rzeczywIstoscl, str.oJu. o~gry:",aJąceg.~ nową rolę artystyczną, społeczną i polityczną. Z dawnej ~leJsk:e~. funkcji użytkowej, już zanikłej, strój odrodzony przeszedł do nowej ~~nkcJI o charakterze świąteczno-widowiskowym i stał się ogólną własnosclą narodową· Strój ludowy służy teatrowi amatorskiemu i zawodowem.u, .towarz~szy zlo~ tom, manifestacjom narodowym i politycznym. PodkreslaJ.ąc zml~nę roll stroju, autor omówił jego rozwojowy charakt~r poprzez ~dmlany. reglOnalne~ .. od I poczucia estetycz. w za l·eznoscl ' warunko'w ekonomiczno-polltycznvch . . nego ludu. Odradzający się strój powoduje wzrastanie jego zapotr~ebowallla. Wykonuje się rozmaicie. Obserwacje z różnych. impr~z wYk~zUJą :'" stro~ jach różne ni.edomagania,. dowolności, ,anachrolllzmy I w og?le d~lw.olągl. Pisano na ten temat niejednokrotnie. Autor występuje pr~e:lw tej lllef~asobliwej dowolności, podkreśla niesolidno~ć i br~k wł~sclwych efekt~w scenicznych. Żąda sięgania do źródeł i wzorow, st~dlOwama Atlas~ PolsklC~ str . 'w Ludowych. Autentyczność dokumentacYjna stroJu pOWIllna, zda OJOautora, występować tam, gdzie chodzi o po dk res'l'eme ~p.oki Wywody. niem swoje Piotrowski zilustro'wał złymi i dobrymi przykładami zastosowama stroju . . ( 3 w opracowaniu E. F r a n k o w ski e g o .nr , 148-161) jest interesującą pracą ze stanowiska inwent~cry.zacYJnego ~. technologicznego. Haftowane czepce kaszubskie wyszły z. uzycla od połowy wieku; znane są one częściowo z publikacji Gulgowsklego, Sewecryn.a, Stelmachowskiej i innych. Autocr, wytcrawny znawca artyst~c~nych tech~lk ludowych i pokcrewnych, doskonale zobcrazował dokum~ntacYJme l~ cz.ep~~~ haftowanych popie·rając szczegółowe opisy wzocrowyml repcrod~kc.Jarrl1 f . graficznymi. ' Inwentacryzację samych ok'azow pop a crł autor omOWlelllem .. . hlstorU zł;tej nici zabytkowej i współczesnej złotej przędzy hafcla~skleJ, ~arzedzi pracy zobrazowaniem technik złotego haftu błyskotkami, kładzlOne~o, wypukiego i haftu przekłuwaneg~. Artykuł. j~st dob~ym .prZYkłade~ analizy rzeczowej wybranego zagadniellla plastyki 1 zdoblllctwa artystycz nego na wpół ludowego. . . ,. . Z mik' prymitywnej i rozwiniętej wymlelllc nalezy trzy artykuły. pcraca Zcerca. I e s; l' I - R e i n f u s s o w e j pt . Siwaki z Białej Podlaskiej f' (ncr 5, s. 273-295) jest obszerniejszym artykułem o charakterze monogra Icznym, o prastarych tradycjach garncarstwa podlaskiego z lewego brzegu Bugu. I ~ ludowego. Złotogłowie kaszubskie Autorka omawia poszczególne warsztaty garncarskie w tym ośrodku, wyliczając nazwiska garncarzy dziewiętnastowiecznych oraz ich rzemiosło tradycyjne. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej, produkujący ceramikę siwą, reprezentują dwie pracownie: braci Kazimierza i Ludwika Rogowskich oraz Jakuba Czeczelewskiego w Sielczyku pod Białą. Autorka podaje też życiorysy garncarzy i opis warsztatów. Warsztat Rogowskich wyrabia przede wszyst.kim garnki przeznaczone na lokalny rynek zbytu. Jest to produkcja oparta na starych formach profilowych z zast.osowaniem tradycyjnego zdobnictwa. Wyrabia też i ce·ramikę z przeznaczeniem na zbyt do miasta. Rodzaj ten opiera s:ę na starych kształtach naczyń, lecz użyte zdobnictwo razi uczoną kompozycją jakiegoś przygodnego poprawiacza. Szczególnie razi tu nadużywanie elementu zdobniczego drzewka, jakby żywcem przeniesionego z hafciarstwa lub pisankarstwa. Pracownia Czeczelewskiego, mało dotychczas znana, przedstawia się szczególnie interesująco dla badacza ceramiki ludowej. Czeczelewski wyrabia garnki na rynek lokalny i nie potrzebuje kokietować klienta miejskiego zdobnictwem. Jego naczynia odznaczają się szlachetnością form, czerepu i powiązania celowego zdobiny z całością. Patrząc na jego dzieła odczuwa się powagę i szlachetność nawiązujące do prastarych tradycji. Artykuł uzupełn'ono licznymi przykładami ornamentacyjnymi w rysunku i fotografiach przeważnie dobrych. Leszek D z i ę g i e l w artykule Malowane kafle z Rybnej (nr 2, s. 109118) omówił niedawno odkryte dzieło Jana Oksitowicza, garncarza i kaflarza krakowskiego z drugiej połowy XIX w., przedstawiające piec kaflowy z bogatymi Scenami obyczajowymi, z motywami zwierząt i roślin. Drugi artykuł z tego zakresu, w op.raCOWaniu Marii Przeździeckiej, pt. CeramikfL pomorska (nr 4, s. 214-232), zobrazował stylową ceramikę kaflarską, fa.rfurową i in. Artykuł umieszczono jako przykład możliwości powiązania kaflarstwa ludowego ze stylowym. Z dziedziny , I i I I •• I I >} tkanin opubl'kowano Z. C i e ś l i - R e i n f u s s o we j, Dy- wany dwuosnowowe braci Składanowskich Kurpiach (nr 1, s. 36-49). Bracia Stanisław z Wyszkowa na południowych i Władysław wykonują dywany sposobem rzemieślniczym, nie stosują nowych wzorów, lecz ciągle posługują się starymi, odziedziczonymi po ojcu. Autorka n:e podaje samej techniki wykonania, lecz zajęła się wędrówką motywÓW dywanowych i ich przetwarzaniem w zasięgu dość pokaźnym. Wyszków, Węgrów, Sokołów Podlaski, Bielsk Podlaski, Augustów i inne, a przede wszystkim prawie cały obszar Mazurów północnych - to drogi rozwoju tej wspaniałej techniki dywanowej. Autorka reprodukuje szereg dywanów i fragmentów z motywami ornamentalnymi z tych zasięgów. Rok 1954 przyniósł w "PSzL" zaledwie jeden artykuł z zakresu rzeźby, nie licząc opracowań twórców-rzeźbiarzy ludowych, o których będzie mowa na innym miejscu. Artykuł Michała W a l i c k i e g o, O nową interpretację Chrystusa Frasobliwego (nr 2, s. 100-103), omawia popularną postać w pol23" �356 skiej rzeźbie ludowej Chrystusa siedzącego i wspartego na ręku. Autor poszukuje analogii w plastyce wieków ubiegłych. Walicki zwraca uwagę na drzeworyt A. Di.irera zamieszczony na karcie tytułowej Małej Pasji z lat 1509-1511. Autor znajduje paralele koncepcji diirerowskiej do dzieła rzeźbiarskiego Andrea Brosco, przedstawiającego strudzonego robotnika z 1490r. Malarstwo i grafikę omawiają dwa artykuły. Praca M. Wal i c k i e g o pt. Ludowy refleks sztuki CaUota (nr 3, s. 178-188) omawia związki sztuki tego artysty z XVII w. z grupą obrazów i grafik ludowych, m. in. i z płytą ołowianą Jana Golisiewicza z 1678 r., przedstawiającą Świętą Rodzinę przy stole. Artykuł Romana R e i n f u s s a, Malowanki ścienne z Chotyziów (nr 1, s. 50-54), odnosi się do zdobnktwa z okolic Starachowic w Kieleckiem. 'Są to malowanki na papierze wykonane farbami akwarelowymi. Jest to sztuka młoda, rozpowszechniona przez starsze dziewczęta szkolne. Sztuka ta jest przykładem samorodnych talentów, niekoniecznie zmanierowanych przez szkołę. Pokrewne malowankom są wycinanki. Młoda ta sztuka ma za sobą sporo tradycyjnych odmian regionalnych. Zofia G ł Q W a w artykule pt. a tak zwanych wycinankach miechowskich (nr 4, s. 251-252) sygnalizuje nieznane odmiany wycinanek z powiatu miechowskiego. Są to naklejanki prezentujące się dość oryginalnie. Zbiór wycinanek znajdujących się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pochodzi ze Śladowa, z 1926 ·r. Naklejanki te były wykonane przez dziewcz.ęta z inspiracji miejscowej nauczycielki. Wiązanie sztuki ludowej z zapotrzebowaniem społeczno-gospodarczym znalazły oddźwięk w artykule R. R e i n f u s s a pt. Aktualne zagadnienia przemysłu pa;miątkarskiego (nr 2, s. 67-78). Zapotrzebowanie to stwarza różnokierunkową podaż - dodatnią i ujemną. Zalew tandety pamiątkarskiej w Zakopanem, Warszawie i innych miastach szerzy zły gust i krzywdzące wyobrażenia o naszej sztuce ludowej. Autor usiłuje wybrnąć z tego impasu organizacyjnego i społecznego, podając przykłady szcz·ęśliwszego rozwiązywania formy przez kolektyw artystów i twórców ludowych. Robią to szkoły artystyczne, zespoły plastyków i twórców ludowych w spółdzielniach, pracowniach, powstają impulsy konkursowe, wystawowe itp. Sporo wytwarzają, lecz dalej tandeta panoszy się zwycięsko, pozostawiając nas w tyle w stosunku do zagranicy. Przykłady ilustracyjne w artykule nie zawsze są szczęśliwie dobrane, jak np. ilustracja nr 14. Artykuł jest ważną wskazówką do artystycznego i gospodarczego uporządkowania przemysłu pamiątkarskiego. Dział folklorystyczny jest również reprezentowany w czasopiśmie. Artur W y c i s k w artykule pt. Niemieccy zbieracze górnośląskich pieśni ludowych (nr 4, s. 242-250) opowiada o prześladowaniu polskich świeckich pieśni ludowych na Śląsku. Znaleźli się jednak Niemcy, jak Augustyn Henryk Hoffman, poeta niemiecki z pierwszej połowy XIX w., i Juliusz Roger, lekarz, którzy odczuli poezję śląskiej pieśni, zajęli się jej zbieraniem i pu- 357 blikowaniem. ż a n o w s k i opracował tym razem Nasz najpieśń o szewczyku (nr 5, s. 296-300), a z obcych mamy w tymże numerze "PSzL" A. L. L l o i d a a angielskiej pieśni ludowej w tłumaczeniu A. Morawskiej (s. 103-205). Z innych: Stanisława Wall i s a Slownik górnośląskich wyrażeń ludowych (nr 2, s. 104108), zawierający wybór wyrażeń gwarowych dotyczących sztuki ludowej i folkloru śląskiego. Juliusz Z b o r o w s k i w artykule W poszukiwaniu czorsztyńskiej legendy (nr 3, s. 174-177) zastanawia się, dlaczego Kostka Napiers·ki i Stanisław Łętowski, dwukrotny przywódca górali, zaginęli w pamięci góralskiej? Zborowski na podstawie spostrzeżeń i badań u innych autorów zestawia różne zaby,tki tekstowe, mówiące o wędrówkach elementów legendowych bohaterstwa w obronie uciśnionego ludu podhalańskiego. a twórcach ludowych są trzy artykuly. Relacja Anny L e w i c k i e j o Józefie Janosie, rzeźbiarzu ludowym z Dębna (nr 3, s. 162-173) podaje w opisie postać prawie tragiczną żyjącego w samotności rzeźbiarza i poety prymitywnego umysłowością i środkami wypowiadania się. Autorka wzmiankuje, że Janos nie korzysta z przysyłanego ml,! czasopisma "Polska Sztuka Ludowa". Wypowiedź w tym kierunku samego twórcy ludowego wydaje się nie zupełnie wystarczająca. Adam G l a p ,a przedstawił Antodawniejszy niego Julian taniec Krzy mieszczański, Twardowskiego, wielkopolskiego rzeźbiarza ludowego z Piasków pod Grodziskiem (nr 4, s. 252-253). Marta Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a przedstawiła Prillową, artystykę ludową z Pałuk, powiat Szubin (nr 6, s. 354--374), mającą za sobą studia w Ognisku Kultury Plastycznej w Bydgoszczy, irzeźbiarkę figurek ludzkich lepionych w glinie. Prillowa jest również i wycinankarką. Brak miejsca nie pozwala na omówienie osiemnastu sprawozdań z kon:kursów sztuki ludowej, z wystaw, recenzji. Cza'sopismo zwraca uwagę na ten dział, odbijający życie sztuki ludowej w jej różnych aspektach. Z dokumentacji, jest ważna nota Zofii G ł o w y o zbiorach archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej w Krakowie (nr 5, s. 315).Trudno też nie wspomnieć o doskonałej recenzji książki W. Borudzkiej - Malowane domy, dowcipnie i wnikliwie ujętej przez T. S e we r y n a (nr 3, s. 190-192). Podobnych pozycji jest więcej. Strona zewnętrzna czasopisma wygląda dodatniu. Poprawiły się okładkl. Zniknęły z nich nalepki ilustracyjne, niepraktyczne i żle związane z całością typograficzną; wprowadzono okładki wielObarwne wpływające na atrakcyjność wydawnictwa. Treść poszczególnych numerów pod względem graficznym przedstawia się jednoliciej niż w latach ubiegłych. Ilustracje na ogół są dobre. Szycie poszczególnych składów jest czasem fatalne. Na sześć wydanych zeszytów dwa są szyte drutem. Drut niszczy poszczególne składy i przyczynia się do szybkiego rozkładu i rozpadu kart drukowanych. Drukarni nie zmieniano ani razu w ciągu roku. �358 u M z E A*) W. podsumowaniu całości należy przede wszystkim podkreślić wyd~W~ICZY sukces redakcji - wydanie sześciu zeszytów oddzielnych, dwu~leslęcznych, ~godnie z obietnicą w podtytule czasopisma. Rozumie się, że me zawsze moma dotrzymać tej obietnicy; jest czasem koniecznością wydan.le. numer~. podwójnego. Zdaje się, że ,.PSzL" w tym kierunku przezwyclęzyła sWOJ kryzys. Natomiast, nie przezwyciężono trudności regularnego wydawania czasopisma. Oczywiście odgrywają rolę i przyczyny niezależne od redakcji. Publikowane artykuły i sprawozdania w ósmym roczniku PSzL" mieszczą się zasadniczo w dwóch grupach: I - sztuka ludowa, "II - folklor, nadto III - kultura ludowa w powiązaniu ze sztuką ludową i folklorem. Artykuły ze sztuki ludowej występują - podobnie jak i w roku ubiegłym przeważająco, zarówno ilościowo, jak również pod względem rozpatrywawanych problemów. Na czoło wysunęły się problemy teoretyczne ze szczególnym zwróceniem uwagi na genezę sztuki ludowej. Daje się zauważyć stopnio:ve przesunięcie zainteresowań w kierunku historycznym, wstecz poza WIek XIX. Artykuły w tym nachyleniu odznaczały się pasją wnikliwszego wejścia watomosferę badanej epoki. Czasem dociekania te wybiegały naprzód poza możliwości poparcia ich dokumentami. W dalszym ciągu daje się odczuwać zbyt mała ilość osobnych prac roz,wijających zag'adnienia dokumentacji historycznej i bieżącej. Bardzo mało j,est artykułów wprowadza~ąc~ch :v zasoby dokumentacyjne zbiorów publicznych. Nie wiemy, CI) znaJduJe SIę w zbiorach Państwowego Instytutu Sztuki w Zakładach Uniwersyteckich dyscyplin pokrewnych, w muzeach itp. ~ zasoby dokumentacyjne są bardzo poważne, że wymienię choćby środowisko krakowskie. Występuje dalsze milczenie w zakresie bibliografii. Z folkloru jest niewiele prac, brak zupełnie z zakresu tańca. Wytrwały w przyczynkach literaturoznawczych jest J. Krzyżanowski. Natomiast wystąpił nowy dział kultury ludowej, dobrze zainagurowany przez T. Seweryna. Należy podkreślić że większo'ść artykułów w "PSzL" odznacza się podniesieniem poziomu na~kowego. Widoczne są tu wysiłki redakcji. Woj. MUZEUM PAŃSTWOWE ,. Czasopismo ,.Polska Sztuka Ludowa" jest wa(Żnym czynnikiem w rozwoju myśli naukowej. Jest jednocześnie jedynym pismem poświęconym Wył~cznie sprawie sztuki ludowej, przodującym w Europie. Zyczyć mu nalezy dalszego rozwoju, przy równoczesnym ugruntowaniu dotychczasowych zd.obyczy. Henryk katowickie Zwolakiewicz ""l ~ " W BIELSKU-BIAŁEJ Muzeum Państwowe w Bielsku mieści się w zamku, w obrębie "sta~ego miasta", położonego mniej więcej w centrum miasta. Gmach zamkowy był wielokrotnie przebudowywany, nie posiada jednolitego stylu i nie jest chroniony jako zabytek. W gmachu tym mieści się kilka instytucji. Muzeum zajmuje pomieszczenia o powierzchni za~edwie 418 m2, co stanowi ok. 1/6 ogólnej powierzchni pomieszczeniowej gmachu. Na wystawę jest przeznaczonych 5 sal, o łącznej powierzchni 295 m2• Ta zbyt mała przestrzeń wystawowa jest głównym czynnikiem hamującym należytą działalność i rozwój Muzeum. Stąd też wysiłek kierownictwa skierowany jest na uzyskanie korzystniejszych warunków lokalowych. Drugą trudnością hamującą pracę Muzeum jest nie odpowiedni rodzaj zbiorów. Dorobek dwu przedwojennych muzeów miejscowych, o treści historyczno-regionalnej, na skutek działań ostatniej wojny został prawie całkowicie zniszczony. Po ostatniej wojnie sta1'aniem i znacznym wkładem pracy organizatora Muzeum mgr Stanisława Oczki stan z,biorów został wprawdzie uzupełniony do ok. 2000 okazów obejmujących przede wszystkim dzieła sztuki oraz wytwory rzemiosła artystycznego, lecz okazy te, pochodzące głównie z opuszczonego mienia miejscowej burżuazji, na ogół większej wartości ekspozycyjnej nie posiadają. Zbiory z zakresu etnografii obejmują zaledwie 60 pozycji własnych oraz 18 depozytów. Zbiory prawie w całości są zinwentaryzowane. Zakresowi i jakości zbiorów odpowiada biblioteczka naukowa Muzeum, obejmująca prawie tysiąc pozycji zakatalogowanych. Poza dorywczymi badaniami z zakresu historii i kultury regionu, prowadzonymi w związku z przygotowywanymi wystawami, Muzeum badań systematycznych nie przeprowadzało ani prac nie ogłaszało. * Pod redakcją prof. dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. Zob. Część pierwsza sprawozdań "Lud", t. 42: 1956, s. 801_79. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Prufferowej, syntetyzujący je i poruszający naj pilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego, ukażą się w "Ludzie", t. 44. Sprawozdania te obejmują okres do 1956 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b0b9cac84542791b7b8240fe84fc1549.pdf c3271b01fc90241a0af23006bb711e59 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:155 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:135 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1956 t.43 Description An account of the resource LUD 1956 t.43, s.359-423 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 358 u M z E A*) W. podsumowaniu całości należy przede wszystkim podkreślić wyd~W~ICZY sukces redakcji - wydanie sześciu zeszytów oddzielnych, dwu~leslęcznych, ~godnie z obietnicą w podtytule czasopisma. Rozumie się, że me zawsze moma dotrzymać tej obietnicy; jest czasem koniecznością wydan.le. numer~. podwójnego. Zdaje się, że ,.PSzL" w tym kierunku przezwyclęzyła sWOJ kryzys. Natomiast, nie przezwyciężono trudności regularnego wydawania czasopisma. Oczywiście odgrywają rolę i przyczyny niezależne od redakcji. Publikowane artykuły i sprawozdania w ósmym roczniku PSzL" mieszczą się zasadniczo w dwóch grupach: I - sztuka ludowa, "II - folklor, nadto III - kultura ludowa w powiązaniu ze sztuką ludową i folklorem. Artykuły ze sztuki ludowej występują - podobnie jak i w roku ubiegłym przeważająco, zarówno ilościowo, jak również pod względem rozpatrywawanych problemów. Na czoło wysunęły się problemy teoretyczne ze szczególnym zwróceniem uwagi na genezę sztuki ludowej. Daje się zauważyć stopnio:ve przesunięcie zainteresowań w kierunku historycznym, wstecz poza WIek XIX. Artykuły w tym nachyleniu odznaczały się pasją wnikliwszego wejścia watomosferę badanej epoki. Czasem dociekania te wybiegały naprzód poza możliwości poparcia ich dokumentami. W dalszym ciągu daje się odczuwać zbyt mała ilość osobnych prac roz,wijających zag'adnienia dokumentacji historycznej i bieżącej. Bardzo mało j,est artykułów wprowadza~ąc~ch :v zasoby dokumentacyjne zbiorów publicznych. Nie wiemy, CI) znaJduJe SIę w zbiorach Państwowego Instytutu Sztuki w Zakładach Uniwersyteckich dyscyplin pokrewnych, w muzeach itp. ~ zasoby dokumentacyjne są bardzo poważne, że wymienię choćby środowisko krakowskie. Występuje dalsze milczenie w zakresie bibliografii. Z folkloru jest niewiele prac, brak zupełnie z zakresu tańca. Wytrwały w przyczynkach literaturoznawczych jest J. Krzyżanowski. Natomiast wystąpił nowy dział kultury ludowej, dobrze zainagurowany przez T. Seweryna. Należy podkreślić że większo'ść artykułów w "PSzL" odznacza się podniesieniem poziomu na~kowego. Widoczne są tu wysiłki redakcji. Woj. MUZEUM PAŃSTWOWE ,. Czasopismo ,.Polska Sztuka Ludowa" jest wa(Żnym czynnikiem w rozwoju myśli naukowej. Jest jednocześnie jedynym pismem poświęconym Wył~cznie sprawie sztuki ludowej, przodującym w Europie. Zyczyć mu nalezy dalszego rozwoju, przy równoczesnym ugruntowaniu dotychczasowych zd.obyczy. Henryk katowickie Zwolakiewicz ""l ~ " W BIELSKU-BIAŁEJ Muzeum Państwowe w Bielsku mieści się w zamku, w obrębie "sta~ego miasta", położonego mniej więcej w centrum miasta. Gmach zamkowy był wielokrotnie przebudowywany, nie posiada jednolitego stylu i nie jest chroniony jako zabytek. W gmachu tym mieści się kilka instytucji. Muzeum zajmuje pomieszczenia o powierzchni za~edwie 418 m2, co stanowi ok. 1/6 ogólnej powierzchni pomieszczeniowej gmachu. Na wystawę jest przeznaczonych 5 sal, o łącznej powierzchni 295 m2• Ta zbyt mała przestrzeń wystawowa jest głównym czynnikiem hamującym należytą działalność i rozwój Muzeum. Stąd też wysiłek kierownictwa skierowany jest na uzyskanie korzystniejszych warunków lokalowych. Drugą trudnością hamującą pracę Muzeum jest nie odpowiedni rodzaj zbiorów. Dorobek dwu przedwojennych muzeów miejscowych, o treści historyczno-regionalnej, na skutek działań ostatniej wojny został prawie całkowicie zniszczony. Po ostatniej wojnie sta1'aniem i znacznym wkładem pracy organizatora Muzeum mgr Stanisława Oczki stan z,biorów został wprawdzie uzupełniony do ok. 2000 okazów obejmujących przede wszystkim dzieła sztuki oraz wytwory rzemiosła artystycznego, lecz okazy te, pochodzące głównie z opuszczonego mienia miejscowej burżuazji, na ogół większej wartości ekspozycyjnej nie posiadają. Zbiory z zakresu etnografii obejmują zaledwie 60 pozycji własnych oraz 18 depozytów. Zbiory prawie w całości są zinwentaryzowane. Zakresowi i jakości zbiorów odpowiada biblioteczka naukowa Muzeum, obejmująca prawie tysiąc pozycji zakatalogowanych. Poza dorywczymi badaniami z zakresu historii i kultury regionu, prowadzonymi w związku z przygotowywanymi wystawami, Muzeum badań systematycznych nie przeprowadzało ani prac nie ogłaszało. * Pod redakcją prof. dr Marii Znamierowskiej-Prtifferowej. Zob. Część pierwsza sprawozdań "Lud", t. 42: 1956, s. 801_79. Reszta sprawozdań oraz artykuł Marii Znamierowskiej-Prufferowej, syntetyzujący je i poruszający naj pilniejsze problemy muzealnictwa etnograficznego, ukażą się w "Ludzie", t. 44. Sprawozdania te obejmują okres do 1956 r. �360 warunki lokalowe połączone ze szczupłym stanem personalnym (kierownik, siła biurowa i dwu wożnych) nie pozwoliły na owocniejszą działalność tej placówki w zakresie wystaw i pracy dydaktyczno-społecznej. W latach 1935-1954 działalność Muzeum ogra,niczała się do częstego ZImieniania wystaw (własnych i obcych, objazdowych), przy czym stale korzystano z depozytów muzeów górnośląskich. Z uwagi na wyżej wspomniane trudności już w roku 1950 wytyczono Muzeum zadanie przeobrażania się w muzeum rzemiosł. W pierwszym rzędzie, dopóki korzystniejsze warunki lokaliowe nie pozwolą na realizację tego zadania w szerszym zakresie, będzie urządzony dział włókiennictwa. Postulat ten wypłynął ze specyfiki tutejszego terenu, znanego ze swej produkcji włókienniczej. Głównie ze względu na ograniczone środki realizacja tego z.adania dopiero obecnie dobiega końca; lecz już od początku 1955 r. Muzeum w Bielsku posiada pierwszą tego rodzaju wystawę włókiennictwa w naszym kraju - wystawę zrealizowaną według współczesnych, postępowych metod wystawiennictwa. ZalCianiem wystawy jest pokazanie zasadniczych etapów rozwoju prymitywniejszych form produkcji włókienniczej, od surowego włókna do tkaniny, przy możliwie wyłącznym ograniczeniu się do przykładów polskich oraz podkreśleniu lokalnych stosunków produkcyjnych. Zakreślony kierunek rozwoju Muzeum wydaje się być słuszny; w miarę spodziewanego polepszania się sytuacji lokalowej rozbudowa działów pójdzie po linii możliwie szerokiego uwzględniania specyfiki regionu. Właściwym bowiem terenem działania Muzeum jest samo mias,to oraz żywo z nim związane najbliższe zaplecze wiejskie. Kulturę tego regionu wybitnie determinują tradycje tkackie. Z pobliskim regionem górskim Bielsko związane jest właściwie tylko jako dogodny punkt wyjściowy dla ruchu turystyczno-wczasowego. Tradycje kultury Górali beskidowych w samym mieście jak i jego najbliższej okolicy nie są popularne. Nadto, dzięki właśnie dopiero co wspomnianemu tradycyjnemu ruchowi turystycznemu pierwotna kultura ludowa najbliższych Bielska partii regionu górskiego jest już prawie zupełnie zatarta. Odwrotnie sytuacja ta przedstawia się w odleglejszych od Bielska strefach Beskidu, mianowicie w okolicy miejscowości wczasowej Wisła. stosunkowo młody ruch wczasowy tego punktu nie Zidążył jeszcze przeobrazić tradycyjnej kultury regionu w takim stopniu, jak we wspomnianych juź partiach położonych bliżej Bielska. Wypływa stąd wniosek, że właśnie Wisła winna stać się środowi,skiem nowego muzeum etnograficznego, którego zadaniem byłoby gromadzenie okazów kultury ludowej Beskidu. Zadanie to jest tym pilniejsze, że i w okręgu wiślańskim tradycyjna kultura wałaska ginie w szybkim tempie; resztki tej ciekawej kultury z łatwością dałoby się uzupełnić okazami rozproszonymi po różnych muzeach kraju, przede wszystkim Śląska, gdzie zbiory te nie odgrywają prawie żadnej roli. Zebrane 361 w jednym, i to najbardziej właściwym punkcie - za jaki należy uznać wspomnianą Wisłę - złożyłyby się te zbiory na ekspozycję, która nie tylko odegrałaby poważną rolę naukową i popularyzacyjną, ale nadto stanowiącą znaczną atrakcję wiślańskiego ośrodka wczasowego. Zadanie utworzenia danego ,muzeum regionalnego ułatwione jest tym, że powstaniem jego żywo zainte·resowany jest cały aktyw polityczno-kulturalny Wisły, z PRN na czele, czego dowodem jest odpowiedni wniosek danych władz skierowany do Centralnego Zarządu Muzeum. Władze terenowe Wisły są skłonne oddać na cele tego muzeum dość znaczne zbiory własne, odpowiedni budynek położony korzystnie w centrum i oferują współudział w kosztach adaptacji budynku do omawianego celu. Wskazane i możlliwe byłoby załoźenie w tej samej miejscowości choCoiażbyniedużego muzeum na wolnym powietrzu, gdzie skupiano by ginące z dnia na dzień ostatnie okazy pięknego budownictwa beskidzkiego. I na to jest już czas najwyższy. Już np. bezpowrotnie przepadły istniejące jeszcze kilka lat temu foluszarnie wałaskie; jesZicze może .rokczy dwa, a przepadnie tak samo raz na za'wsze ostatnia z kilku już zaledwie jeszcze istniejących chalt kurlawych Beskidu. Stanislaw DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM GORNOŚLĄSKIEGO (plac ThiHmanna 2) Bronicz W BYTOMIU Muzeum Górnośląskie w Bytomiu posiada Dział Etnograficzny. Wystawa stała tego działu mieści się na pierwszym piętrze części wystawowej Muzeum łącznie z działem archeologii stanowiącym podbudowę stałej wystawy pt. Etnografia Śląska. LokaJ, w którym mieści się wystawa stała, posiada 420 m2 powierzchni i stanowi duże pomieszczenie biegnące wokół wewnętrznej klatki schodowej. Przeważna część zbiorów Działu Etnogralfii to zbiory pochodzące z dawnego Muzeum w Katowicach, Ziliwidowanego przez hitlerowców w czasie okupacji, reszta zbiorów pochodzi z zakupów po 1945 r. Niewielka część zbiorów pochodzi z dawnego niemieckiego Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Ogólna liczba eksponatów w dziale wynosi 4500. Trzon zbiorów etnograficznych stanowią okazy ze Śląska, przede wszystkim Górnego, Cieszyńskiego i Opolskiego. W zespole tych eksponatów na szczególne wyróżnienie zasługują okazy ze Śląska Cieszyńskiego, obrazujące pasterstwo, rolnictwo oraz sprzęt ludowy. Eksponaty górnośląskie obejmują starsze narzędzia rolnicze, sprzęt domowy oraz strój. Słabo reprezentowana w zbiorach jest kultura materialna grup zawodowych, np. górników. Poważnym zespołem są zbiory pochodzące zwłaszcza z terenów zachodniej Ukrainy i Białorusi ZSRR; wchodziły one do zbiorów dawnego Muzeum Śląskiego w Katowicach. Z prac wykonywanych przez Dział w latach 1953-1954 wymienić należy �362 363 ,własne badania muzealne terenowe w 1953 r. przeprowadzone przez 6 tygodni w południowej części Śląska (Pszczyńskie, Cieszyńskie, Raciborskie) nad budownictwem, strojem i folklorem przy pomocy studentów uniwersytetów w Krakowie, Warszawie i Poznaniu, odbywających tutaj praktyki wakacyjne. Ponadto w 1954 r. w ciągu dwu tygodni przebadano i zebrano materiały do opracowania monografii wsi S:ołkowice Stare w pow. opolskim. W badaniach w 1953 r. wzięło udział 26 osób, w 1954 r. zaś 12 osób. Te ostatnie badania przeprowadzono przy poparciu Zakładu Etnografii PAN w Krakowie i przy współpracy Komitetu Badań Naukowych w Opolu. W omawianym okresie uporządkowano zbiory w magazynach, przeprowadzono resztę inwentaryzacji i rozpoczęto pracę nad katalogiem naukowym. Wykonano konieczne prace konserwatorskie w ilości 168. Uzupełniono planszami dział sztuki ludowej na wystawie stałej i sporządzono wystawę objazdową pt. Od ściegu do haftu. W b:.bliotece muzealnej jest 450 pozycji treści etnograficznej. Z prac naukowych i popularnych wydano w 1954 r. Spiewnik opolski (J. Ligęza i A. Dygacz). Przygotowano do druku prace: Slqska sztuka ludowa (M. Głady,sz), Odzież ludowa na Slqsku w opisach z pierwszej l)ołowy XIX w. (J. Ligęza), Materiały do wnętrza domu chłopskiego w Beskidzie Slqskim (L. Dubiel) oraz 26 artykułów popularnych z zakresu kultury ludowej umieszczonych w prasie śląskiej. Część tych artykułów opracowali pracownicy Działu Oświatowego. Wymienić należy współpracę Działu z Zespołem Pieśni i Tańca "Śląsk" w przygotowaniu dla niego wzorów strojów ludowych oraz repertuaru; poza tym kontynuowano współpracę z Polskim Radiem w Katowicach przy organizowaniu konkursów tzw. Czelodki Radiowej pt. Zbieramy stare i nowe pieśni ludowe oraz Zbieramy bery, bojki i godki ślqskie. Ponadto podkreślić należy współpracę z PIS-em w zakresie zbierani'a folkloru muzycznego oraz współpracę z CPLiA przez udzielanie konsultacji (70) głównie w zakresie pomocy zespołom artystycznym z terenu województw (katowickiego, opols'kiego i wrocławskiego), wreszc:e pomoc w opracowaniu odczytów wygłaszanych przez pracowników Działu Naukowo-Oświatowego. Dział współpracuje z muzeami we Wrocławiu, Opolu i Raciborzu, zwłaszcza w zakresie organizowania wystaw. Trudność zasadnicza w pracy to brak należytej obsady Działu. Do 1 XII 1954 r. Dział nie posiadał ani jednego stałego pracownika, a pracami Działu dorywczo zajmowali się dyrektor Gładysz i wicedyrektor Ligęza. Dopiero od 1 XII 1954 r. obowiązki kustosza Działu Etnograficznego objął mgr L. Dubiel, dotychczasowy kierownik Muzeum w Gliwicach, który obecnie jest jedynym pracownikiem stale zatructniowym w tym Dziale. W okresie powojennym Muzeum zmieniło w Dziale Etnograficznym swoją pierwotną koncepcję w eksponowaniu kultury ludowej Śląska na tle syntezy ogólnopolskiej (co było programowym założeniem dawnego Muzeum Antologia :j,' I~ j' folkloru opolskiego Śląskiego), ograniczając się do gromadzenia wytworów kultury ludo-wej śląskiej i jej sąsiednich regionów. Zmierza natomiast Muzeum do objęcia zasięgiem swych zainteresowań Śląska Opolskiego oraz kultury grup zawodowych, a w szczególności górni'ków. Kierownictwo Działu uważa, iż należałoby poważnie rozszerzyć akcję zbierania i skupowania eksponatów na terenie województw katowickiego i opolskiego. Potrzebne były by na ten cel poważniejsze kredyty umożliwiające nie tylko zakupy, ale i opłacanie honorariów dla kolekcjonerów. Tylko przez przeprowadzenie takiej systematycznej akcji zakupów można będzie w przeciągu krótkiego czasu istniejące jeszcze a coraz bardziej ginące wytwory kultury ludowej zakupić, a tym samym uzupełnić luki w posiadanych zasobach muzealnych. Jeśli chodzi o muzea typu skansenowskiego, to na terenie województwa katowickiego projektuje si-ę urządzenie go w woj. Parku Kultury i Wypoczynku, położonym między Katowicami, Chorzowem a Siemianowicami. Ponadto w mniejszym zakresie skansen ma -być urządzony w parku pszczyńskim. Ludwik Dubiel MUZEUM GORNOŚLĄSKIE ODDZIAŁ (ul. Lwowska 34) W CHORZOWIE Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Oddział w Chorzowie mleSCl się poza centrum miasta w nieodpowiednim budynku porestauracyjnym. Eksponaty działu etnograficznego znajdują s.ię w sali ze sceną i balkonami. W tak trudnych warunkach pomieszczeniowych jedynym wyjściem było urządzenie magazynów na balkonach, salę zaś ze sceną przeznaczono na wystawy. W 1954 r. Muzeum eksponowało w wymienionej sali wystawę kultury materialnej i duchowej ludu śląskiego, obrazującą tkactwo, strój, gospodarstwo domowe, rzemiosło, rolnictwo, sztukę oraz obrzędy i zwyczaje ludowe śląskie. Ogółem na wystawie zgromadzono 1400 eksponatów, co stanowi około 2,5% ogółu zbiorów etnograficznych. Przy urządzaniu wystawy brano pod uwagę istotne możliwości eskpozycyjne, dlatego zasto-sowano układ zbiorów według zasad porządku topograficznego, lecz nie w ścisłym tego słowa znaczeniu. W ujęciu topograficznym wystawa obejmuje obszar hig,torycznej ziemi bytomskiej. Realizując wytyczne II Zjazdu PZPR na odcinku zagadnienia rolnictwa przystąpiono do przebudowy i uzupełnienia wystawy działu rolnictwa, zwiększając przez to stopień zainteresowania widza. Wystawę uzupełniono szkicami rysunkowymi, wykresami i eksponatami. Tematycznie przedstawiono cykl pracy przy uprawie ziemi. W miarę posiadanych środków finansowych Muzeum zakupuje różne przedmioty zabytkowe w celu powiększania zbiorów, stara się również o powiększanie ich przez darowizny i zapisy. Zbieranie materiału do przysłów, pieśni, opowiadań ludowych - oto �364 365 warsztat pracy naukowej. Opracowano wytyczne z za!{resu strojów ludowych dla Zespołu Pieśni i Tańca "Śląsk". Placówka muzealna ma fachowy nadzór nad wytwórczością strojów ludowych CPLiA. Przedstawiciel Muzeum brał udział w jury konkursowym na temat stroju, pieśni i opowiadań ludowych śląskich. Współpracowano też nad utrzymaniem tradycji obchodu tzw. marzanny. Zbiory muzealne były udostępnione zwiedzającym codziennie, również w niedzielę i święta, przez 6 godzin. W okresie zimy 1954-1955 na zarządzenie Ministerstwa Kultury i Sztuki Muzeum było zamknięte ze względu na niemożność ogrzania pomie,szczeń. Do wiosny 1958 r. Kierownictwo Muzeum zamierza przebudowę całej wystawy etnograficznej. W nowej wystawie mają znaleźć się eksponaty z okręgu ziemi bytomskiej znajdujące się obecnie w innych placówkach oraz dużo szerzej mają być uwzględnione fotografie i napisy objaśniające zbiory. Szczególna uwaga ma być zwrócona na przejrzystość ekspozycji i kompozycję w celu podniesienia estetyki wystawy. Wystawa etnograficzna zostanie uszczuplona pod względem przestrzeni z racji organizowania wystawy historycznej. Janusz Modrzyński MUZEUM W CIESZYNIE (u1. Regera 6) Muzeum w Cieszynie należy do starszych placówek muz,ealnych w naszym kraju. Dzisiejsze jego zbiory s.kładają się z kilku zespołów, oddzielnie tworzonych, z których zespołem naj starszym są zbiory tzw. szersznikowskie, datujące się. z przełomu wieków XVIII i XIX. Twórca tych zbiorów, cieszyni'ak Jan Leopold Szersznik (1747-1814), obok dużej biblioteki założył również muzeum, będące według ówczesnych upodobań rodzajem gabinetu pamiątek i osobHwości. Do tworzenia zbiorów obrazujących kulturę i historię Cieszyna i Ziemi Cieszyńskiej przystąpiono dopie,ro z końcem XIX w. Pracę tę podjęły prawie równocześnie dwie pla~cówki: miasto, które zaczęło gromadzić pamiątki miejskie i zabytki kultury mieszczańskiej, główną uwagę zwracając na niemieckość, a raczej austriackość tej kultury, oraz Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Cieszynie, które uwagę swoją zwróciło na lu.dową kulturę Śląska i dzieje jego polskości. Zasługi około tworzenia zbiorów polskich przypisać należy przede wszystkim ks. Józefowi Londzinowi (1864-1929). Obydwie placówki rozwijały się oddzielnie jako Muzeum Miejskie i Muzeum Śląskie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie, kierując się wspomnianymi wyżej wytycznymi. Dopiero w 1930 r. staraniem ówczesnego zarządu miasta Cieszyna doszło do połączenia zbiorów, do których w 1934 r. dołączono też zbiory Szersznikows'kie, do tej pory umieszczone w osobnym budynku, zakupionym na pomieszczenie zbiorów przez Szersznika. '1 Na pomieszczenie scalonych zbiorów przeznaczyło miasto dwupiętrową zabytkową kamienicę. położoną w śródmieściu. (u1. Regera 6), w której obok zbiorów muzealnych znalazły też pomieszczenie zabytkowe księgozbiory cieszyńskie: Szersznikowski, Czytelni Ludowej (1847-1922) i J. I. Kraszewskiego (przekazany przez rodzinę pisarza cieszyńskiej Macierzy Szkolnej, która z kolei umieścHa go w Muzeum). Biblioteka Muzeum w Cieszynie obejmuje łącznie około 50000 dzieł z różnych dziedzin wiedzy, z przewagą jednakże dzieł dawniejszych, głównie z zakresu humanistyki. Budynek mieszczący w sobie zbiory cieszyńskie pochodzi z końca XVIII w. i stanowi typ prowincjonalnej siedziby wielkopańskiej. Gmach. dziś już w stanie nieszczególnym, zachował cały szereg elementów architektonicznych i malarskich, stawiający go w rzędzie ciekawszych zabytków na terenie miasta. Dzisiejsze Z'biory Muzeum w Cieszynie ujęte są w 4 działy: prehistorii, etnografii, historii i sztuki. Muzeum ma charakter regionalny, poszczególne więc jego działy dotyczą tylko kultury regionu cieszyńskiego. Dział prehistoryczny obrazuje w dużym skrócie pradzieje ziemi cieszyńskiej od czasów naj dawniejszych po okres wczesnośredniowieczny, przy czym głównym zrębem wysta~y prehistorycznej stały się znaleziska z Góry Zamkowej w Cieszynie, badanej w latach 1948-1951 w ramach prac nad tysiącleciem państwa polskiego. Najciekawsze wykopaliska cieszyńskie na razie nie pozostały w Cieszynie, zabrało je bowiem kierownictwo placówki cieszyńskiej do Warszawy. Na zbiory ludoznawcze, zajmujące korytarz i trzy duże sale, składa się kilkaset eksponatów z zakresu ludowej kultury mater,ialnej. Zbiory umieszczone w korytarzu ilustrują budownictwo ludowe, posługując się fragmentami tego budownictwa (nalepa, rzeźbione tragarze itp.), obrazami i modelami. Tu też mieszczą się najbardziej charakterystyczne narzędzia pracy. W trzech salach tego działu przedstawiono kolejno: w pierwszej stroje ludowe, w drugiej meblarstwo i ceramikę, w trzeciej sztukę ludową· Dział historyczny, najobszerniejszy, otwiera pokój tzw. chiński, w którym zachowały się charakterystyczne dla dawnej rezydencji magnackiej malowidła ścienne. W salce tej, mieszczącej część najdawniejszego muzeum cieszyńskiego (zbiór medali, miniatur itp.), zwraca się uwagę zwiedzających na dzieje budynku, jego dawniejszą funkcję oraz na dzieje zbiorów cieszyńskich. Następnie sale tego działu poświęcono dawnym cechom cieszyńskim (godła cechowe, skrzynie, 'puchary, niektóre wytwory dawnego rzemiosła), dziejom Cieszyna (najdawniejsze plany miasta, dawne widoki, pieczęcie, ważniejsze zabytki itp.), kulturze mieszczańskiej (stylowe meble, zegary, portrety, ceramika, szkło) i Piastom cieszyńskim (model zamku, portrety, mapy dawnego Księstwa Cieszyńskiego, monety cieszyńskie, medale itp.). Dzi,ał ten zamyka salka, mieszcząca w sobie część wybranych militariów. �367 366 Na dział sztuki składa się skromny pokaz kilku zabytków gotyckich, z których na wymienienie zasługują "Assumpta" z Lesznej i tryptyki z Puńcowa i Kamienicy oraz nieco większy zespół ilustrujący sztukę renesansową (duży tryptyk z Ogrodzonej, obrazy i epitafia pochodzenia cieszyńskiego). Jedną salkę poświęcono nowszej sztuce cieszyńskiej, w której na plan pierwszy wysuwa się twórczość Edwarda Świerkiewicza, malarza cieszyńskiego z drugiej połowy XIX w. Zbiory sztuki barokowej oraz zbiory geologiczne są działami zamkniętymi. Duża biblioteka, o której była już mowa, jest w miarę możliwości udostępniana, a także wykorzystywana do celów wystawowych. Zbiory biblioteczne umożliwiły Muzeum urządzenie takich wystaw, jak mickiewiczowska, kopernikowska, ku czci Kraszewskiego, książki polskiego Odrodzenia i kilku innych. Do charakterystycznych i najbardziej wartościowych zespołów wystawowych należy kolekcja ozdób metalowych do stroju cieszyńskiego, niektóre obrazy działu etnograficznego, jak np. obrazy o tematyce zbójnickiej i kostiumologicznej oraz niektóre rękopisy, z których szczególniejszą wartość posiada pergaminowy graduał średniowieczny ze zbiorów Szersznika. Muzeum cieszyńskie jako regionalne muzeum podopieczne (podległe okręgowemu Muzeum Górnośląskiemu w Bytomiu) nie jest placówką naukową w ścisłym tego słowa znaczeniu, a charakter jego określa się raczej jako oświatowy. Z tego też względu nie zatrudnia kadry naukowf'j i nie planuje pracy naukowej w terenie, a personel jego (kierownik, oświatowiec, kancelista, wożny i dwie sprzątaczki) zajmuje etaty administracyjne. Zasięgiem swej działalności obejmuje jedynie powiat cieszyński, sąsiednie bowiem miasta powiatowe (Bielsko-Biała, Psżczyna) mają swoje odrębne placówki muzealne. W miarę potrzeby Muzeum nawiązywało i nawiązuje współpracę z innymi instytucjami, takimi jak dawny Instytut Śląski w Katowicach, Biblioteka Śląs'ka w Katowicach, Zakład Etnograhii Uniwersytetu Łódzkiego, Kierownictwo Badań Wykopaliskowych nad Początkami Państwa Polskiego, Slezsky Studijni Ustaw w Opawie i in., pozostaje też w kontaktach z sąsiednimi placówkami muzealnymi. Ludwik Brożek DZIAŁ ETNOGRAFICZNY MUZEUM REGIONALNEGO W CZĘSTOCHOWIE (Park Staszica) Muzeum Regionalne w Częstochowie zajmuje niewielki budynek położony w Parku Staszica koło Jasnej Góry; mieszczą się w nim trzy stałe działy, toteż na dział etnograficzny przypada tylko jedna salka o wymiarach 73,5 m2• Podczas działań wojennych zbiory Muzeum zostały zniszczone przez okupanta i z działu etnograficznego zostały tylko szczątki. W organizacji muzeum po wOJnIe wydatnej pomocy udzieliło Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. urządzając tu z własnych eksponatów dział pt. Kultura Ludowa. Ekspozycja tego działu ogranicza się do stroju i sztuki ludowej Polski; ogólna liczba eksponatów wynosi 222, w tym stroju i ozdób 93, sztuki ludowej (ceramika, wycinanki) 117. Założeniem wystawy jest szkicowy pokaz stroju i sztuki ludowej wszystkich regionów Polski, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień regionu częstochowskiego. Przewidziano jednak w ekspozycji rozszerzanie działu w miarę przybywania eksponatów regionalnych. W ten sposób dział ten z czasem stanie się regionalnym, a eksponaty ogólnopolskie stanowić będą tylko tło, na którym zagadnienia regionalne wystąpią bardziej plastycznie. W magazynach muzeum przechowywane są eksponaty z zakresu częstochowskiego pamiątkarstwa ludowego, między innymi dzieła obraźników częstochowskich wraz z ciekawym pokazem miejscowej techniki nakładania ozdób plastycznych na deskę. Wszystkie eksponaty etnograficzne są skatalogowane. Muzeum posiada niewielką biblioteczkę podręczną, w której na dział etnograficzny przypada 16 egzemplarzy książek i 23 egzemplarze czasopism. Muze~m Regionalne w Częstochowie pozostaje jako muzeum podopieczne w ścisłym związku z Muzeum Górnośląskim w Bytomiu; nie traci jednak stałego kontaktu z Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, które w dalszym ciągu otacza opieką założony przez siebie dział etnograficzny w Częstochowie. Muzeum częstochowskie nawiązało także kontakt z Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Tematyka dotycząca kultury ludowej zajmuje ważną pozycję w akcji oświatowej Muzeum częstochowskiego i stanowi więź łączącą je ze społeczeństwem. Świetlice i zakłady pracy zwracają się do Muzeum z zapytaniami z zakresu stroju ludowego w organ'zacji zespołów tanecznych. którym Muzeum w miarę możności udziela konsultacji. pogadanki na temat sztuki ludowej ułatwiają pracownikom Muzeum zbieranie wiadomości o zanikających formach kultury ludowej regionu - drogą wymiany zdań ze słuchaczami. Trzeba zaznaczyć, że w z,dobywaniu wiadomości dotyczących stroju i sztuki regionalnej Muzeum częstochowskie przełamywać musi wiele trudności. W regionie częstochowskim nie były bowiem prowadzone żadne badania, na których oprzeć by można rozbudowę działu; teren ten nie posiada w tym zakresie żadnego dorobku naukowego, który by wskazywał kierunek dalszych badań i ułatwiał ich podjęcie. Kultura ludowa przedstawia się tu niejednolicie, wykazuje daleko idące odmiany w różnych kręgach terytorialnych i skomplikowane nawarstwienia. Pracownicy Muzuem zdobywają potrzebne wiadomości poprzez kontakty ze społeczeństwem, głównie z młodzieżą szkolną, jak również ze świetlicami wiejskimi. W ten sposób drogą indywidualnych rozmów, powolnych dociekań ustala �368 369 się zasięg poszczególnych form i ich chronologię. Wiadomości o sztuce ludowej zbiera też Kółko Wiedzy o Sztuce przy Państwowym Liceum Technik Plastycznych w Częstochowie na użytek Muzeum i pod jego kierownictwem. Dzięki tym kontaktom zostały skompletowane w 1954 r. dwa stroje kobiece zupełnie już zanikające, rozpoczęto też kompletowanie następnych. W pracy tej, do pewnego stopnia pionierskiej, Muzeum ma związane ręce brakiem kredytów na wyjazdy w teren i na bliższe kontakty z działami etnograficznymi i wystawami, a także bibliotekami większych ośrodków. Z drugiej strony in&tytucje naukowo-badawcze lub osoby finansowane w tym celu przez państwo prowadzą na tym terenie akcję dorywczą lub powierzchowną, nie powiadamiając Muzeum o swoich zamierzeniach, a tym bardziej o wynikach prac; w najlepszym wypadku zgłaszają się w celu zaczerpnięcia z Muzeum zebranych wiadomości na swój wyłączny użytek. Muzeum Regionalne w Częstochowie, jedynie na terenie kilku powiatów okolicznych i przyszłego województwa, powinno stać się ośrodkiem skupiającym wszelkie wyniki badań regionalnych - tutaj powinny znaleźć miejsce zanikające fonny regionalnej kutlury w postaci eksponatów. Dopiero w ten sposób można będzie w całej pełni poznać i scharakteryzować całokształt kultury ludowej regionu częstochowskiego, jednego z najmniej zbadanych w Polsce. Należy przede wszystkim gruntownie i wnikliwie przebadać powiat częstochowski i kłobucki, a także część radomszczańskiego aż po GidIe. W dalszym ciągu należy dążyć do stworzenia w Częstochowie większego muzeum, które odpowiadałoby potrzebom rosnącego z dnia na dzień wielkiego ośrodka przemysłowego, jakim się staje dzisiejsza Częstochowa. W takim muzeum etnograficzny dział regionalny miałby odpowiednie warunki, aby rozwinąć się do właściwego poziomu. h Helena Ho enSlee MUZEUM GORNOŚLĄSKIE (ODDZIAŁ W GLIWICACH) (ul. Dolnych Wałów Sa) Muzeum Górnośląskie, Oddział w Gliwicach mieści się w odnowionym dwupiętrowym budynku willowym w śródmieściu Gliwic. Budynek posiada ogółem 30 sal o przeciętnej powierzchni 20 m2• Dział etnografii zajmuje II piętro łącznie z archeologią, której ekspozycja pomyślana jest jako podbudowa wystawy etnograficznej. Razem 7 sal wystawowych i 4 sale ze zbiorami. W odróżnieniu od pozostałych muzeów górnośląskich specjalizacją Oddziału Gliwickiego jest rzemiosło artystyczne - Dział etnografii prowadzony jest jako trzeci zasadniczy dział obok działu zabytków miejskich. Zbiory etnograficzne wynoszą 1414 eksponatów i pochodzą w większości z Górnego, Opolskiego i Cieszyńskiego Śląska. W zbiorach tych poważną grupę stanowią narzędzia rolnicze, rzemiosło ludowe i sprzęt ludowy. Na podkreślenie zasługuje również bogaty zbiór sztuki ludowej Śląska, głównie rzeźba i stroje ludowe. Zbiorami i wystawą oraz rejestracją i zbieraniem zabytków etnograficznych w terenie opiekuje się kustosz Działu Etnograficznego Okręgcwego Muzeum w Bytomiu mgr L. Dubiel. W ostatnich latach do akcji l'Jbierackiej zostały włączone szkoły. UcznIowie dostarczają informacji o zabytkach etnograficznych z terenu (ze swoich rodzinnych miejscowości). Biblioteka naukowa liczy ponad 2000 tomów. Z zakresu etnografii jest ponad 500 tomów literatury polskiej i obcej. Do biblioteki dołączone będzie również bogate archiwum zdjęć i klisz dotyczących zabytków etnograficznych terenu gliwickiego. W zakresie pra:c techniczno-konserwatorskich prowadzi się obecnie prawie wyłącznie restaurację i konserwację zabytków kultury ludowej. W okresie ostatnich dwóch lat pracownia konserwatorska odrestaurowała i zakonserwowała 6 szad: ludowych, 7 skrzyń, SO starych narzędzi użytkowych i 160 rzeźb ludowych (świątków). Poważną pozycję w pracach o tematyce dydaktyczno-społecznej zajmują zagadnienia etnograficzne. Ostatnio opracowano odczyt pt. Śląska kultura ludowa, który został wygłoszony w szkołach i świetlicach pow. gliwickiego. W opracowaniu jest obecnie temat: Obyczaje i zwyczaje Śląsk.a. Muzeum w Gliwicach nie prowadzi własnych badań muzealnych - badania te organizuje Muzeum Okręgowe. W ubiegłych latach i obecnie czynny udział biorą w nich pracownicy tutejszego Muzeum. Andrzej Duma ZWIĄZKOWE MUZEUM GORNICZE W SOSNOWCU (ul. Zytnia 10) Związkowe Muzeum Górnicze zostało założone decyzją Prezydium Zarządu Głównego Związku Zawodowego Górników na skutek 'mojego pisma z grudnia 1947 r. Myśl zebrania i zachowania rozproszonych pamiątek przeszłości górnictwa narzucała się w czasie zapoczątkowanych badań nad kulturą górni'czą, której specyficzna odrębność zarysowała się już w pierwszych penetracjach terenowych prowadzonych wiosną 1947 r. Muzeum miało więc udokumentować tę odrębność, miało podkreślić głęboko w dzieje sięgającą przeszłość górnictwa, naświetlić ją od strony pracującego w kopalni człowieka, jednocześnie uzasadniając dumę i poczucie tej odrębności tkwiącej w każdym rodowitym górniku. Na lokal muzealny przeznaczyło Prezydium całe trzecie piętro Domu Górnika w Sosnowcu, składające się z 15 niedużych pokojów. Zbieranie zabytków rozpoczęto poprzez organy związkowe w terenie; zwłaszcza zain24 "Lud" t. XLIII �370 371 teresowano akcją zbieracką koła emerytów, istniejące przy każdym Okręgu Związku na terenie całej Polski, przez instruktorów -kulturalno-oświatowych, wreszcie przez własną prasę. Rezultaty nie dały na siebie długo czekać. Już po pierwszych apelach zaczęli górnicy nadsyłać bądź przynosić swoje stare narzędzia, niekiedy przechowywane po ojcu czy dziadku-górniku, jak laski do wiertania otworów strzelniczych, niecki, żelazne graJbie do zgrabiania urobku, puszki na źdźbła, pyrliki, czyli żelazka, wszelkiego typu lampki górnicze. Poza tym w 1948 r. udało się nabyć poważniejszą kolekcję zabytków od inż. S. Majewskiego, część zaś zabytków wpłynęła z Technikum Górniczego w Katowicach, a część oddał w depozyt Zarząd Miejski Tarnowskich Gór. Kilka modeli kopalń ofiarował Centralny Zarząd Przemysłu Węglowego, a kolekcję okazów geologicznych Zjednoczenie Kopalń Rud Zelaznych w Częstochowie. Z kolei likwidują'ce się w 1950 r. Kasy Brackie w Tarnowskich Górach i Wałbrzychu przekazały materiały statystyczne, roczniki-kalendarze, stare brackie sztandary i tarcze z emblematami górniczymi. Ilość zabytków Muz,eum wynosi około 4000 eksponatów. Wszystkie pozyskane zabytki poddano gruntownej konserwacji i inwenta,ryzacji przygotowując pierwszy rzut ekspozycji już na czerwiec 1950 r., kiedy w Domu Górnika odbyło się posiedzenie Zarządu Międzynarodowej Federacji Górników z udziałem gOści ze wszystkich niemal części świata. Na ekspozycję przeznaczono wtedy 13 pokoi; z pozostałych jeden obrócono na magazyn, drugi na pracownię i biuro. Długi korytarz biegnący środkiem całego piętra wyzyskano na rozmieszczenie tam kutych w żelazie herbów miast górniczych, stwarzając w ten sposób jak gdyby rys topograficzny polskiego górnictwa. Pierwsza ekspozycja nie była w stanie zarysować nawet zasadniczej linii historycznej, rozbijając się o szczupłość zasobów z.abytkowych. Na razie więc cztery pokoje poświęcono dziejom i działalności Związku Górników, a dwa ich amato,rskiej twórczości plastycznej. Okazy w pozostałych siedmiu pokojach obrazowały przeszłość kopalnictwa rud ołowianych i srebrnych, zwłasz'cza z okolic Tarnowskich Gór, początki i rozwój kopalnictwa węgla oraz kopalń w Wieliczce i Bochni. Jednocześnie czyniono usilne starania, aby zebrać i zabezpieczyć rozproszony w terenie materiał z'a1bytkowy i dokumentarny, w końcu gromadzono materiał informacyjny dotyczący przeszłości grupy zawodowej górniczej drogą kwestionariuszy oraz ogłoszonego w lecie 1947 r. konkursu na życiorys górnika. Nadspodziewanie obfity i ciekawy plon konkursu opracowany przeze mnie, opatrzony przedmową Gustawa Marcinka i szkicem socjologicznym pióra Józefa Chałasińskiego, wy_ szedł drukiem jako oddzielny tom wydany nakładem Związku Zawodowego Górników w lecie 1949 r. W tym samym roku udało się pozyskać do archiwum muzealnego niezmiernie cenny zbiór rysunków technicznych, składający się z ponad trzech , ~. tysięcy plansz, będący pozostałością wielkiego archiwum Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu, :które spłonęło w 194511". Wśród nich znalazły się niezwykle cenne i rzadkie sztychy Wi1helma Honl(:liusaz 1645 r. obrazujące pracę górników Wieliczki or<lz komplet (taJkże cztery) pl<lnów BiO'rlacha z XVI:IiI w. Tutaj także natrafiliśmy [la niezmiernie ciekawe litografie z polowy XIX w. dające obraz pracy w kopa:}ni węg1<l w Zabrzu (Królowa Luiza) w '1850 r. Całość zbioru o wiełki'ej wartości dokumentarnej pozostanie niewyczerpanym żródłem do poznania 'POstępu tecbnie<mego w gónnictwie Śląska, zacząwszy od planów pierwszej na kontynencie maszyny parowej stosowanej w górnictwie, sprowadzonej do TannowSlkioh Gór w 1'7818 r. Zinwentai'YZiOwaJny zbió'r stał !Się zaląż:kiem praCDwni naukowej przy Muzeum, iktórą 'uruchomiono w 19'5:1 r. Składają się nań, .oprócz wyżej podanego zbioru rysunków, m.aJPy, niewielkla, podręczna biblioteka, archiwum fotograficzne (około 2QOO slzt.) oraz zaJpoczątkowan-e w 1952 r. archiwum i,konograficzne, wreszcie dział wycinków z prasy poLskiej, dotyczących współczesnych zagadnień górnictwa, u'łożonych według najbardziej typowych i aktualnych zagadnień. Archiwum ikonog,raficlZJ1e j'est zbiorem fotokopii z zakresu górnic,twa, uzyskanych z ma ter,iałów bibliotecZll1ych. Dotychczas molano przeszulkać bibliotekę Głównego linstytUltu Gómictwa i Bi'bliotekę Śląska w Katowicach oraz Bibliotekę Jagiellońską i BibHotekę ArChiwum Główll1ego w Krakowie. Archiwum liczy obecnie już <ponad 'Sześćset rpozycji. Vvoparciu o te.n niewiel'kJ. na razie zbiór opracowano i przygotowano na Święto Górnika w 19\512 r. wystawę pt. Osadnictwo górnicze w Polsce, dając w niej obraz rozwoju nasilenia ruchu ludnościowego w górnictwie od końca XVlmr w. aż po rok 1949. Wystawę Uzupełniały współczesne ilustracjom teksty oraz zestawienia statys:tyc'zne zobrazowal!le przez m,apy. Prowadzone w ciągu dwóch lat penetracje terenowe, w lecie 1952 i 1953 r., mające za zadanie wyszukanie z:abytków muzealnych na z~emiach polskich, pozvVOiliływ najba,rdziej luźnych ramach dotk:nąć :najważniejszych terenów kQpa'1nianych w PDłudniowo-lzachodniej i śTodkowej Polsce. Tak więc zapoznano się z naj ciekawszymi ośrodkami przeszłości górniczej na Domym Śląsku (Złoty Stok, Złotory,i-a, Gi,erczyln, Kowary, Wałbrzych), Wieliczki i Bochni, S~ropolskiego Zagłębia .(akoHce Starachowic, Kiek i Częstocho_ wy), dokładniej na Górnym Śląsku, 'wreszcie 'w Zaglębiu Dą.browskim. W ten sposób przebadano ponad 60 kopalni, zbierając poza zabytkami materiał info'rmacyjny. W rez,ulta:cie zgromadzony mater.ial zarówno zabytkowy, jak i ikonograficzny pozwolil Muzeum przygotować ekspozycję dla uczczenia dziesięciolecia iPań'stwa Ludowego, a jednocześnie Hl Kongresu Zw,iązków Zawodowych, którego otwarcie I!las,tąpiło 5 maj.a 1954 r. W nowejekslpozycji zarysowały się -następujące działy: a) Hhstoria ruchów społecznych wśród górn~ków, b) Wkład poLskiej myśli naukowej w po_ stęp techniczny górnictwa, c) Kopalnictwo zło,ta, Kopalnictwo srebra �373 372 i ołowiu, d) KopalnktWlO żelaza, e) Kopalnictwo f) Kopalnictwo soli. węgla i jego przerabka, Wśród materiału ek'sponowanego 'Przewaroją narzędzia pracy 'ręcznej, okołiO :200 pozycji inwentarzowych, następnie środki tra!1lSlPortu ręcznego, modele maSiZYJI1 górniczyah, zacząwszy od wykonanJ"ch jeszcze pnzy końcu XVUlIIw. /kieratów z Ta.mowslkich Gór aż ;po modcle kopalń węgła zOIkresu PTzedwojel1IleglO.Okazy geologi'cZlne raczej objaśniają typ narzędzi używanych do ich ek'SiPloata,cji. Materiał opisowy lomz ilUlStracyjny został ujęty w "-'Zere.gplansz uzu,pełniającyClh całość wystawową. Starania o dalszy materiał zabytkowy ujęte zosltały obe.onie w ramy p1aalowej wSlpó~pracy .zlVrinisterstwem Górnictwa i Hutnictwa poprzez wydane zarządzenia ministrów do WlszystJkichpodległych im instytucji wraz z ins'trulkcjami opracowanymi przez kierownictwo Muzeum w sprawie pla1liOwego i .sySotematycmego gromadZJell1,iazabytków orazzabeZJI)ieczenia ich i kierowania do Związkowego Muzeum Górniczego. Wspó@raca zaczyna dawać pozytywne reZiUHaty, czego dowodem jest wydobycIe pompy kopalnianej z XVII w. w jednej z /kOipalń Dolnego Śląska', !plO uprzednim dokonaniu lpomiarów i rysunIków terenu, gdzie została znaleziona. Przejdzie ona z czasem do skansenu górniczego,' zaprojektowanego przy nowym gmachu Muz'eum, który Zlostał z8IP'lanowa'ny w kompleksie budowli WJelkiego Wojewód2Jkiego Parku Kultury i Wypoczyku, ·rozciągającego !Się;pomiędzy Chor,zowem a Katowicami. Wtedy ZwiązkJowe MUlZeum Górni'cze przekształci się w Centralne Muzeum Gó,rnilcze. Muzeum współpTacuje bądż uitrzymude kontakt z następującymi placów_ kami naukowymi: Kierownictwo Badań nad Początkami Pań,stwa Bolf:Jkiego (przejęte przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), GŁówny Instytut Górnictwa w Katowic'ach, Instytut Mechanizacji w Katowicach, Muzeum Ziemi w Warszawie, Muzeum Salinarne w Wieliczce, Muzeum Wojewódzkie w Kielcach, Muzeum A1"cheologic:z.new Warszawie, Muzeum Ś1ą5lkie we Wrocławiu, Akademia Górniczo-Hutnkza w KT<ikowie, poza 'tym z instytucjami kuLturalno-oświatowymi, jak Departament Sz,.1;:olenia ZWIOdowego przy Ministerstwie GÓ'rnictrwa i Pałac Młodzieży IWKatowicach. Maria Zywirska Woj. opolskie MUZEUM W BRZEGU (Plac Zamkowy nr 1) MU1zeUJm w Br.zegu mieści :Się w oores·taurowaiIlych przez; Rząd Bolslki Ludowej czterech salach jednego z trzech skrzydeł będącego w odbudowie !Zamku piastJowslkiego. Na Wys;tawie HiS'torycz.nej Epoki Odrodzenia w 1954 T.znajdowało się 3SO eksp<matów; w magazynaoh ok. 1200 własnych okazów przeznaczonych na ekJpozycję !pOdalszej rozbudowie zamku . Ze IW olmzów etnograficznych wymienić warto: s·ochę i stopę do karcwwania z XViI w. U); odzież (28 'Sizt.):Czepce, kołnierze, chUJstki, tkaniny, haf'ty; 'ceramikę pOI1celanową i glinianą: 'talerze, kufle (46 isztuk), kafle (:15 szt.); sprzęty domowe: szafy, skrzynie, Ikrzesła, kołyska (l4 szt.); z dziedziny tkactwa: wa~'\Slztat,kołowrotki, wrzeciona, krosna, przęśIiaz:ki (2:1 !sZlt.). Przedmioty te pochodzą przeważnie z dawneglO miejskIego Heimatmuseum w Brzegu i są ściśl,e lokalnego pochod.zenia. Kolekcj.a azja1tycklo-afrykańska oddana została do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach. Muzeum oddało kilkanaście przedmiotów na wystawę etnograficzną w Muz,eum Śląskim we Wrocławiu. Bierze także udział w wystawach czas'owY'ch w Domu Kultury. Wł'8JSrIlychwystaw urządzać mie może z bralk:ulokalu. Badań etnograficznych Muzeum nie prowi8dzi. Inwentarz z 194'9· r. obejmuje ówczesny Istan. Nowy kartkowy katalog jest w przygotowaniu. Biblioteka obejmuje tylko podręczne pralce historyczne. Na cza·sqpisma nie ma kredytów. Archiwum posiada tylko akta. Publikacji włas.rtych Muzeum nie wydaje. W związku 'z ak'cją oświatową Izorga'niwwaJne przez Muzeum odczyty wy.głaszane są w szkołach i fabrykaoh (miesięcznie 3 odczyty). Muzeum w Brzegu podleg'a Dyrekcji Muzeum Śląskiego we vVrocławiu. W związku z zabezpieczeniem zbiorów prowadzona jest walka z szerzącym Isię w Siala-=hgrzybem. Zyczeniem ludności jest udostępnienie 'ekspozycji całej historii Brzegu poczynając od prehistorii aż dio osią.gnięć w dziesięciole:ciu wolności. Mają być też zilu6'trowane zbiory świeżo założonego Towarzys,twa Przyj.aciół Muzeów. Leon Polczyński MUZEUlVl W NYSIE (ul. M.arcin:kowslkiego 1) Muzeum w Nysie istniejące od 18<97 ,r. posiadało w 1945 r. w 'swoiCh zhi<Offichokoło 25'0 okazów etl11ograficznych, z czego połowa znajdowała Soię w ekSlpozy'cji. Pożar Muzeum w 1945 r. spowodował z,niszczenie tej części zbiorów, na którą składały -się całkowite urządzenie izby crhłopskiej z ki~kudziesięciu ludowymi obrazami ma1ow.anymi na -szjkle oraz liczne stroJe lud·owe głównie kobiece. Druga c.zęść zbiorów, ewakuowana do !poblis:.1<iego prZYłę~u, na szczęście ocalała. Przeprowadzona w latach 1945-1948 akcja zabezpieczając,a umoż1iwiła Muzeum w Nysie ZJdobycie Slzeregu cennych przedmiotów z działu etnografii. Między il1Ilymi rzabez,pieczone zostały. pozostałości tego działu z Muzeum w Paczkowie, poza tym uzyskano kJlkadziesiąt obrazów na SlZkle,górno- i dolnośląskicth, stanowiących Tes~tIki naj.większej na Ślą'slku kolekcji obrazów na S2kle, należącej do dr Radlga z Ll- �374 375 powej w p?w. g~odkO'Wskim. Akcja ta, ogranicwnaniestety 'brakiem śmdków na !pokrycIe zWIązanych z nią /kosztów, umożliwiła powiększenie zbiorów elnogrtahcznych ~uz~um w Nysie do 32'9 przedmiotów, z czego 274 ślskich res'zta poza,euTope]sklch. ą , wSlkazywać na to, że na tym terenie używana byłl3 JI'aC';rej<konstrukcj,a szkieletowa drewniana, 'wypełniana, prawdopodobnie zastępująca w XVIIDI w. konstrukcję wcześni'ejszą wieńoową, do której 'wykonania pot,rzebna jest większa ilość drzewa, Pozostałe 'w terenie res21tJkizabytkówruchomj"ch i nieruC'homyoh 5ZJtuiki ludowej Ziemi Nyskiej, których dalsze istnienie jest zag,rożone ll1a skutek bmlku zrozumiienia ich wartości przez ludrność - w więk:sZJOścinapływową - należałoby zabeZ1Pieczyć p1'Zez ;prze,prowadzenie odpowiedniej akcji, obejmującej całą Opolszczyznę. Wskazanym przy tym byłoby rozbudowanie dr,r:iał6wetnograficzny.ch muzeów śląskioh oraz &tworzenie muzeum bUJdownictwa dl'ew'l'liianegJona wolnym IpOwietrzu, w którym ma,Deźć się powinny obiekty naj:bardziej charaikterYJstyczne, IPOZJbawiJoneobecmie opieki. Wydaje się, że najbardziej wskazanym miejscem d[a tego rodz'aju muzeum był.abYOlPoIsika Pa,sieka, ikitórej ~eren wykopaUsikowy włączyć by można do projlektowanego muzeum. Zor~a,~izlQwaJnYw 1948 r. dział etnograficzny E!kspozycji obejmuje 207 przedmlOtow z zaJkr,esu Isztuki [udowej śląsIkiej, -rozmieszczony,ch w 'trzech salach muzealnyClh o łączne' . h' .. ' ] pOWlerzc ni 77,5 m2• Na ekspozycję skła,da się ~zereg stna]ow ludowych oraz CZE:lpców, w~kazującYl\h :na silny wpływ stnaju l enesansoweg,o na <ks,taltowanie :się stroju ludowego w'si ny;skiej 'Dra,zakcen_ ~Ją~ych jego od.rębn~ć w :stosu,niku do ,stroju ludowego opolskie.go, pn.tdmckl:giO .'cz~ I-aCII~~llSkle.g.o. 'Znajdują,ce Isię w ekspozycji s:krzY'nie z motywamI pe]zazu .a~n.ltektonicznego, tYlpowego dla ,skrzyń 'ludowych śląskioh W~<łZ~]~ na sll.m.eJsze tu'taj niż gdzieindziej oddziaływaniesztUiki miesz~ czanSkIe] na WIes. Wi~oczne jest to również w podobnej dekoracji listwy ~a tal.~rze, pochodzącej ~ po:",. kozielskiego, wykonanej w formie swoistej In~rS]I ze sł'~~y o,d;powI'edmo przyciętej i rnaklejonej na malowarne farbą oJ.e}l1ą.,tło d:skl.Forma ula figur<łlnego z Trzebos:i'JOw.ickolo Nysy 'w którym. fIgu:ra sw. F1loriana związarnl3 jlest archi'tektoni'cznie LZ'eSlkrzy,~lką ula tWOIZąlCJa1kby formę sa rkofa,gową, jest różna od swobodnie postawionej w !przestrzem fOl'my uli ś'!ą'skich. ,Pra'wdlOlPodobrny'mwyda' . . ", , Je lSJ.ęrowmez, ze hardzo wcześnie bo już z koń cem X~']III~w., n.a.st~.ft)iłiO wYJpiemnie wyrobów garncarskich 'T;'awsi nYSkiej Pl'Z~Z ISllme ro:z'Wll}aJąCą,Się IPmdUJkcjębo'1esławi,eckich gauncarzy, dos,ta'rc~aJą:cy~ 's:V'01'Chwy,robów także ,i Wisi dolnośląskiej. Ciekawym również z.JaW!:s:kIemJest fakt importowania do 'wsi nyskJich malowideł na szkle z 'Qlkohc Kłodzka wz,ględnie z GÓrme~oŚląSlka. Stanislaw DZIAŁ ETNOGRAFICZNY ? ZachoWlane obiekty budownictwa wiej'Slkiego Ziemi Nyskiej zdają 'się OPOLSKJI,EGO W OBOLU (·ul.Św. Wiojdecha 7) W.e~s~oz:c.ji ,~ziału,.e:n~gl'aficznego Muzeum w Nysie pdkazano również fot.og.Iafle !koscł'ołow wleJ'sklCh, -kapliczek przydrożnych oraz zabudowań. Nalez.y przy 'tym 1P0dkreślić charakter)'lstyczny dla w,si nyslki1ej moment praWIe (Zupełnego b'I'aku drewniane,gobu!do"ViThiatwa klościelnego które ba'rdzo wcz.eś.nie z?stało wyparte przez liczne kościoły murowane. Są one tylko sytuacY]'nIe zwIązane ze wsią, !POdabn1e ja1k i 'bardzo :Hcme k<ł{Pliczki murowane, pochodzące p'rzeważnie z XVIII w. Ich fonna architektoniczna świadczy t~m: że s.ą 'to dzieła człornków cechu murarzy w Nysi,e, wykonane ll1a zam,owleUle 'WISI. Bar~zo nieliczne są także relikty dr,ewnianego budownictwa mieszkalnego, ktore w drugiej p,ołowie XViIlII w. zastąpione zostało budynkami murowalnymi, . na'wiązującymi a-a1czej do form architektury mieszczańskiej, a zachOWUjących t~lko pierwotny układ zabudowy gospodarstwa, skupionego woko~o po~worza oWYJdłużonej furmie prostokąta, z 'charakterystyczn~m Iroz~Iązamem bramy wejściowej ;postawionej asymetrycznie obok wJa.zdoweJ Ibromy, !MUlZEUM śLĄSKA Krwmarczyk ;. ••••• Muzeum w Opolu zostało założone w 1900 r. Mi,eści się ono w zabytkowym jedn!O!piętrowym gma'chu da,wniejsrzego Kolegium 1P0jezuickiego. Budynek nie jest .przy,stosowany ido lPotrzeb ffi'uzea'lnictwa. SaLki, 'Zwł<liSzcza na par'terlie są ciasne, nieustawne i żle ośw,ietlonę. Krążenie 'pUibliczności po wystawach jest utrudnione. Zbiory, składające się z okazów archeologicznych, etnograHcznyoh, przemysłu artYJstycznego, miej,sikich i przyrodniczych, pomieszczono w 10 salkach. Z tego etnografia zajmuje 3 sale parterowe. Dawniejsze zbiory etnograficzne zmalały wskutek wypadków wojennych Iprawie do zera. Dzięki ener'gii i 1l:oIekcjonerski'emu zamiłowaniu w zakresie etnog,r.a.iii b. dyrektora MUlZeum Opolskiego Józefa Obuchowskiego (zmarłego w stycmiu 1955 il'.) eikiSIPonaty'Zzakresu etnografii wzrosły w kilku la1tadl 1P0wojenny.ch do :li,cz:by mo oryginaJnych IOkazów (stan ze stycznia 1953 r.). P[,2ieważająca Hość 2ibiorów pochodzi z ró:ilnych stro.n ŚląSIka <)polskiego, a tylko nieliczne z Śląska Górnego, przy czym godne uwagi są liczne darowiz'ny mieJscowych roln~ków, składane za pośrednictwem ich dzieci, uczniów opolsikich szkół średnich, w których h. dyrektor Muzeum J.' Obuchowski był profesorem. Wyliczając poszczególne działy, zbtory etnograficzne ,przedstawiają się następują'co: rzbi'eradwo jest 'reprezentowane pr,zez grzebieniowate czerpaki, jagodniiki, w tym 2 hardzo !Jadne oIkazy Cli drewnianych zębach (z Jełiowej i Nowych Siolkowic, !pow. opolski). Narzędzia te wyst~ują jeszcze dość często, zwłaszcza w lPóŁnocnej, za:1,esionej części WIOjewództwa. Łowieckie narzędzia przedstawiają drewniane slapki i paści na szkodEwe gryzonie oraz żelaza na kuny i tchórze. �376 Z zakresu rybołówstwa poSliad,a MUZJeUm'PI'7JeSzło20 OSCl l oryginalny drewniany nawijak, owijanek, do wędek. Kolekcja ości jest sz'czególnie wartościowlCl, zawiera 'bowiem dawniej,stze i nows'ze. Plszczelarstwo reprezentują: dQbrze U'trzymaJIly ul kłodowy z To 1828, ul słomiany i liczne przybory, IW tym 4 ró:żme podkurzacze gUnial!1e, dziurkowany garnek gliniany, cedzitko do miodu, 5 odmian prymitywnych klatek na matki pszczele, korytko do podkarmiania pszczół, dawne noże do wyrlZynania woszczyzny. Z zakresu rolnictwa Muzeum posiada niemal wszystkie ważniejsze narzędzia: kołlkoware i łOlp;atlkiO'watesadzo ki do .sadzenia roślin, radła drewniane (~ sz't.), bronę 'beleczkową, sierpy, kosy {2 \Szt.), c€IPY (.3 szt.), babkę stołeczkową do 'klepania kosy, oryginalne duże widły dwuzębne z łukowa_ tym kolcem do łUJbinu, widły trójzębne do nawozu, młot drewniany do of{lIZbijania grud (Narok, pow. Niemodlin), kołek do wiąZ!ania snopów, kolekcję dreWillianyoh i rogowych baniek n(l. usolki, czyli lOSe1nikÓ'W,kłodę zbożową, kosz be'c2kowatyna 'zboże i miavki zbożowe, tz.w. wirteliki (w tym okaz dłubany z pnia). . Równie liczną grupę stanowią przybory do przygotowania pokarmów, jak 'cha'rak;terystyczne kolis,t.e łyżki do ma'sła, chochelki, mątewtki, łopaty do chrleba i koloców, grzebla drewniane, niecki na ciasto (używane także do kąpania niemowląt), koliste i podłużne koszyki; plećki chlebowe wykonane ze słomy lub korzeni sosnowyCih (ŻYlTkQwice, pow. opolski), czerpaki na mąikę (w tym Ib. ciekawy duży okaz o łódJlwwatym :k,ształcie E GrUJdzic, !pow. opolski), drabinkowe IPra'sy na ser, maselndca, dziew, stępy do tłuczenia kaszy, poganki, żaDna i liczn.e zdobione furmy na masŁo (!prostoikątne i okrągłe), tzw. pólfontki. Narzędzia do obróbki drzewa reprezentuje kobylnica, kilka różnych strugów i aiosła, dlubouk, jeszcze dość powszechne na Opolszczyźnie. Z zakresu obróbki włókna i tkactwa istnieje komplet narzędzi, a więc' I:omka (międ,lica), ciel'lice (3), !Szczeci, przęśłJ;ce przysadkowe i stolecilwwe (także malcrwane), iSlPOra kooekcja wrzecion z ,plTzęślikami (m. iln. glinianymi - wrz,eciona były do niedawna używane na .Śląsku Opolskim), moto'widła (jedno z 1778 .r.), koło'\\llrotki, kołowroty do nawijania cewelk (2 ,szt.), snowadło iZ 17,9'9 r., wreszcie warsztat tkaoki poiZiomy. Żywotne na O!polSiZ'czyźnie!plecionkarstwo jes,t r€ipreilentowane przez pLećki, miaJ'ki oraz beczkowate kosze na zboże i pierze. Naj'bardziej wa'rtośiCiowym i Irzadkim jest 2Jbiór strojów, obejmujący pięć kompletów kobiecego stroju opolskiego, ze starymi SIP'Odnicamiraskami lub mazeLonkami i haftowanymi ba,rv\i'll1ielajbikami, opLeckami lub zwierilchnią jupką, szpencerem lub kabocikiem. Poza tym uwa,gi ,godne są osobne częśd stroju, jak stary kabocik kobiecy (kaftan), rzadka czeJ'wona kamizelka męska itp. Do celów porównawczych posiada Muzeum komplet męskI i ,kobiecy stroju Górzan z okolic Tarnowskich Gór, sąsiedniego terenu gór- '377 nośląskiego. Tę nader rzadką, unikatową wprost kolekcję uzupełnia piękny zbiór dobrze utrzymany'ch 7 ,barwnych CZ€ipCówopoLskich z kwadratowym denkiem poty.li;cowym, 3 tiulowe CZ€lPcez białym haftem i 1 płócienny haftowany (te oS'tatnie z pow. Istrzeleckiego), dalej ,wianki weseLne druhny i panny młodej oraz koffiiPlet bal"WllYoh'wstążek do czepców opolskich. Ze sprzętów domowych Muzeum posiada łyżniki, 2 listwy na tulenze i 5 polichromowych 51klT'zyń wianowych. Środki ik'Omunillmcyjnle iLustruje jedynie uprząż, mianowicie jal'zmo podwójne zdobione, jarzmi'ce pojedyncze na kirowy i jarzmiO POdusZlkowe nowslZego typu dla wołu. Przoomioty lObrzędowe są reprezentowane przez 4 'koirony żni1wne, cha_ ralkiteryls1tYCZ1l1·e dla Slą:sika OpoLs1kiego, i Siporą kolekcję kraszanek, następnie pierników (w odlewach) oraz zdobnych form .piernikarskich. Więlks'zośćokazów wysta'wiono, j.alk już ws!pomniano na początku, w3 salach, stosując ,zwylkly układ sysremaiJ"CZI!1Y.W pie,r'wszej :salce pokaz.ano n:,a,rzędzia zbiera1ckde, łowieckie, rybackie, IpSlZczelarsikie, rolnicze, u(prząż, przybory do przygotowywania pokarmów i Tlarzędzia do obróbki drz€IWu. Druga zlawiera narzędzia do obróbki włókien i ,tkactwa, a 'w nawiązamu do tego :trzy kom!plety strojów Ikobiec)"lch oiP'oIskich, jeden GÓ~'zanUd if·ragmenty O'cizi€żyopolskiej. Sala trzecia obejmuje Ireslztę stI'ojów (w tym 2 kompUety kobiecych strojów opcd&kioh, .a J męskiego stroju GÓ1~zralna z okolicy TarnowS'kich Gór), dallej azepce, wstążki i 's,troikii weseLne, z Iko:lei następują obrzędowe korony i:ni'W'ne i acroslZlOnki.ca~oś.ci do'pełni<óljąmaliO'wane skrzynie wianowe, a na ścianach Hstowice :z taler,zami (fabrY'cznego w)"lrobu) używanymi przez lud. Na wYis1:a:wachbrak ma terialtt ilttstracyj;negQ, który by orientował mI!1iej świadomY'ch .zwiedzającY'ch w f'UJn:k'cj,ach lu:b rozwoju narzędzi, sprzętów Hp. Zmagazynowano tylko nieliczną i10ść eikJSIPOnra.tów, bowiem Muzeum nie posiaida od[JIowiedniego pomies.zczenia na magazyny. Jak wynika z opisu, kultura, zwłaszcza materialna, Opolszczyzny jest w okazach dość wszechstronnie TepreZJ€'ntowana. Uderza jednak brak ceram1iki, !która na tych teren'ach jest, nie9tety, już bardzo rvwdko spotykana; z dziedzinys.ztuki ludowej braik okazów rzeźby i malarstwa, które jeszcze znajdują się w terenie. Talk samo nie 'vv'szystkie 'I'elikity dawniejszych obrzędów ludowy,ch, występujące ,na ŚląSIku Op-olskim, są przedstawione w Muzeum. ,Muzeum powdn<no zalożyć all'ohiwum fotograficzne, rysunków i ilI'1l1ych mater'iałów etnografi.cznych, które są 'potrz'ebne przy urzą'dzaniu w)'lsibaw, nie mówiąc już o wartości naukowej jaką przedstawiają. Na iPodstawie istniejącyeh już 'zbiorów moima by urządzić 'bardzo interesującą 'wY'S,tawę tka'Ctwa i odzieży w rozwoju historycznym na terena'ch .O,polszC'zyzny, a dużą 'pomoc w tym względzie mogą stanowić znajdujące się w Opolu ekspona ty archeologiczne, dające świetną IPIOdbudO\vętakiej ekpozycj i. N'ader �379 378 ciekawa była'by także w.l'stawa rozwoju narzędzi rolniczych, budownictwa drewnianego istniejącego jeszcze na tej ziemi itp. Nadmii.enić wreszcie wypa,da, że wiele okazów kuJ.tury ludowej Śląska OprolislkJego Thawiązuje ,tak fonnami użytkowymi, jaik też artystyoznymi do kll!ltUlfYMałopols1kiczy Wielkopolski, a także do kulturyogólnQpolskiej lUl':J słowiańskiej. 'I1ezwiązJkii uwypulklone iIlia odpowiedniej wystawie ujawniły naocZJnie odwieczną łącmloŚĆ kultulI'a1ną 'śląska OpoLskiego z Macierzą. Aby dział etnogmfiocz:ny mógł wy!koTIlać te zadania, musi 0iI1 otrzymać znJacz:nie obszernliejStZe i dogodniej!sze IPOmieszczenia, a opiekę nad nim 'winien objąć fachowiec etnograf. Dobrze prosperujący dzil<łł et,rrografLczmy :spełniałby wówczas także wiele innych ZJadań kulturaLnych oświatowych na terenie woj. o~()lsk'iego. Longin MaLicki MUZEUM W RACIBORZU (uL Gimnazja1nla MUlzeum w iRaciborz u :posiada dwa d,rugie !piętlro () (pQw,ierzchni ,221 m2 jest etn;ograJ'i'cmlą !pt. Kultuna Ludowa Ziemi Ogólna :limba e:kiSIPonatów własnych 1) budynki. W jednym z nich całe przeznaiczone na stałą wystawę Raciborskiej. wynosi 5'(31, w tym wgzagadni.eń: Obróbka surowców P.roly-gotowanie pdkarmu i przechowywanie Sipr:zęty domowe Pszczelnictwo i bartnictWlO Łowiectwo i ry1bołówlSitwo Uprawa roślin TransIPort i komuniamcja Ubiory ludowe . Sztulka ludowa . 9'5 żywności 1212 58 33 23 43 14 91 :J2 Więlksizość elkSIPonatów etnogra:fiiaznyah ZI!1ajdujących się w Mu.ze~m w Raciborzu została zakupiona w latach 1949-1955. Pochodzą one z powIatów: .radborskiego, głuJbczyClkiego, rybnickieglO, kozieLsiki,ego. Wł~snyC1h badańetnog1rafi'C'lXlych Muzeum 'IlIie prowadziło, jedy;n~e brano udzi'ał w ekspedycjach etnograficznych organizowanych na tereme powiatu l'adOOl1sildego pr.zez prof. Mieczysława Głady'5iZ<a. . Z racji urocrzystoś'ci dzieslięciolecila wyzwolenia Raciborza uruchomIOno w maI'CU 19'515r. w glównym budynku Muzeum c,zęść wystawy pt. Kultura Ludowa Ziemi Racibor,skiej, a mianowicie: rolnictwo, fragmenty izby raciborskiej, ubiory ludow,e i sztukę ludową. W kwietniu 1955 r. został opracOVv;anyprzeze mnie s'cenariuscz wystawy czasowej pt. Budownictwo lAA.. dowe na Sląsku celem eksponowania jej, najpiervi w Muzeum w RaCiborzu, później jako wystawy objazdowej. Inwental'yza,cja zbioró\v zostdła za,kończona w 1954 r. Biibltioteka Muzeum posiada 5-6 t. z zakresu etnografii i sztulki ludowej. Archiwum Muzeum nie pos,iada. Publikacji nauikowych również nie wydaw<J.ło. Między 19'53-1954 r. w Muzeum ro2Jpoczęto organizować wystawę stałą Kultura Luidowa Ziemi Raciborskiej, do Iktór,ej Iscenariusz został opra:~owany przez pI'of. Gładysza. Organizowanie wystawy zostało .przerwane na skutek prze(plrowadzonego kapitalnego remontu MuzeUm. Wystawa obejmujie następujące Z/agadnJenia: a) Izbieractwo, łowiectwo i ry.lbołówstwo, b) ipSiZCzela<rs,tWD,c) 1'1()1!l1ictwo, d) przygobowywalIlie pokarmów, e) hodowla zwiel'ząt, f) ,obróbika SU'f<O'wców;kowalstwo, obróbka <ireWlna, obróbka lnu i wełny, przędzenie i tka'nie, g) buodoWlnictwo, h) ubiór radborski i sprzęty, i) scztulka ludowa. Prace techJllicz:no-k1onserwatOl'rs/kie IProwadrrono we wlalSnym zakresie: nalPrawiano 32 eksponaty or,a2 przeprowadzono Ikonlserwację 11 eksponatów sztuk,i ludowej. Dwa obr,a:zy otl1zymaly ikonserwację w PKZZ w Warszawie. Prac dydaktyćzno.,s'lJiołecznycrh Muzeum nie prowadziło ze względu na brak pracowników. Praktyki muzea~ne również nie odbywały się. WS(półpraca z innymi muzeamI! obejmDwaba Muzeum Górnośląrs/kie w Bytomiu oraz MUZJeum w Gliwicach. Muzeum ma: duże trudności w pracy z powodu małej Hood iproacOWJlików. Brak pracowników naukowych. Brak kredytów na wyjazdy w teren oraz na zakup 'eksponatów. Wadliwe jest przyłączenie Muzeum w Raciborzu do Muzeum Okręgo'wego we WrocłaVv1iu, gdzie iostn'ieją olUipełJniehl!ne zagadnienia, choci,aŻlby ,pod względem składu ludności. Na ,terenie powiatu lI'acibarskiego ~ są;sliadujących z nim powiatów znajduje się ludnQŚĆ autochtoniczna. Historycz,ne !Ciążenie Ido ziemi Ikrakowslkiej 'i połącze!l1ie ha rdZ!o ścisł,e z GÓlrnym ,Śląls'k'iem decyduje o <charakterze ,tego ,regionu. Muzeum w Radbor~u 'Winno !przede wszy.lstikim <dążyć do grUiIltownego zapoznanJia 'się ze EIPOSOloomżyda i pracy obecnych i dawnych mieszkańc6w tuiej'szego powiatu; wil11iIli() jak najlszybcjej :znależć fundu:SiZe na zaku_ pienie ginących okazów cha~'akterystj'1cznych dla kuiltu.ry luJdności miejscowej. Halina Urbanowicz Woj. poznańskie MUZEUM W KALISZU «ul. KościUlszJk:Ii. 12) Muzeum w Kaliszu było 'w lipcu .195'3'r. pl'zeniesJOiI1e rz;,gmachu Ratu:sza do nowego budynku dwupiętrowego przy ul. T, Kościuszki 12, który został pl1zez Prezydium MRN w Kali'sZ!u 'Przyznany na wła'sn'ość MuzeU!IIl. W budynku tym Muzeum w Kl<łlis'zu obecnie zajmuje część parteru i I piętro, gdzie zm~gazynowane są wStZystk;e jego zbiory. Od 'l maja 1954 r. Muzeum �380 w Kaliszu w nowym budynku uruchomiło na parterze jedną dużą salę wystaw czasowych (ok. 100 m2), w której co pewien czas są urządzane wystawy czaSCJlWe100 poka,zywane wystawy objazdowe. lVIuzeum w Kaliszu ,posilada następujące ,zbiory etnograficzme: Cerami'ka - ok. 2i5 ISizt.różny,cih naczyń glinianych z cr'óżnych stron Polski (Sie_ radzkie, Małopol'siki illp.). Odzież - kompletny ubiór dziewczęcy i kobiecy z Dobrzeca pod Kaliszem (rekonstrukcj:a niezbyt udana) i 4 czepce z wsi Kościelnej i Dobrzleca /pod KaJliszem. Inne - ok. 15 ,szt. pi\Sanek z \Podola (ZSRR), 1 skrzynia wyprawna z Sieradzkiego, 2 obrazy olejne na płótnie w ramaoh, przedistawiające ch~a z Dobrzeca pod Kaliszem w stroju ludowym :zimą i wnęwze 'chaty sieradz!kiej oraz dz;iewczynkę l~iec!Jzącąprzy koło-wro1lku. Bada!nia muzealne w zakresie etnografii nie były dotychczas prowadz'One. Wystawy. Od 1 czerwca do '3'0 lilPca llł5:4 T. gościła w Muzeum wystawa objalzJd:owa państwowego Muzeum EtnograficzJnego w Łodzi, pt. NlaczynJi>a w kultu,rach Ludowy,ch. Wysta'wa ta była C1Zynnaw Kaliszu '53 dni. Ogólna ilość zwiedzający,ch wyno:slila 1B'95 osób. Po,siadane zbiory etnograftczne 'zas,1Jały zinwa'1,tary:zowane !prowizorycznie jesz,cze przed kilkoma laty i nie posiadają kart katalogowych. W ibibiliotece muzealJ.nej 'zmajduje się 2!aledrwie kil'kanaście pozycji' publikacji z !Zlakresu etnografii. Archiwum zzakITesU' etnogra:llii Muzeum nie posiada, żadnych publikacji z tej dziedZ'iny MUlzeum :nie wydawało. Prace o~'ganizacyjne, Mu'zeum w Ka1ilszu n-awiąmłio kOTlitakt z Zespołem Pieśn i Tańca Ziemi Kaliskiej, który czyni poważne badania na razie w najbliższejokohcy Kall's,za i 'poszukuj!e 'strojów, pieś'ni i tańców regionalnyah. Gd)'!by tutejsze Mueeum mogło otreymać chociażby ibardzo sk,romny fundws:z na zalkup prze!dmi'otów etnoga-aficznych oraz niewielkie kredyty na '\vyjazdy w ,teren, byłoby je3'zcze mOŻJliwe zehranie resztek zani'kające.go stroju ludowego w !powiecie kalJiskim, jak również p.ewnych sprzętów czy narzędzi pracy. Sprawa ta jest pa1ląca i wymaga niez:włoezmego działania, ponie'\vl<lżocałałe relikty etnQgraficzne giną obecnie w bardzo szybikim tempie. Sytuacja na tutej'Szym terenie, jak i w sąsiednich powiatach jest biardrzo poważna i bard'Ziej ,g,roŹillaallliŻieliw innych ciroliaach Polski, ~dzie jeszcze w większej mierze występ.ują śl:ady kultury ludowej. Prac techniczno-konserwatorskich w, Muzeum nie wykonywano, W zakresie prac dydaktyczno - społecznych zorganizowano jeden publiczny odczyt dla mieszkańców K'alisza o ochronie zabytków kultury ludowej, który Ibył wygłoszony w 'lipcu. 1954 r. przez ob. D. Mikołaj:czyka, instruk1oraspołeczno-oświatowego Muzeum Etnografioznego w Łodzi. Praktyki muzealne w 1utejszym Muzeum nieorlbywały się. Muzeum w Kaliszu wSlpółpracuje z Muzeum EtnograficZ:l1ym w Łodzi, które udz'iela pomocy w organizowaniu skromnego działu etnograficznego i stałej ekspozycji Muzeum w Kaliszu, 381 Obecnie Muzeum rw Ka'liszu zasięgiem 'swoim obejmuje 9 iPOwiatów: :kaHs1k'i,turecki, kolski, konińSki, jamcińlski, ostrowski, krotoszyń'9ki, ostr:zeszowslki i kępiń'Ski. Muzeum w Kaliszu jest 1J<Tojektowane jalko muzeum regio:nalne w najszerszym tego :s~owa [pOjęciu, czyli iPOsiadać ma działy: archeologiczny, e1mograj1jcZll1Y, hJistorY!czny i przYiTodil1~ozy. Wacław Klepandy MUZEUM W LESZiN1IIE (R)"nek 1) , o' Muzeum w Lesznie zajmuje za'bytkowy IbudyneJk dawnego RatUlSza lesznia'ńsikiego. Nie posiada 0:110jeszcze otw~rtego dzi:ału etnograficznego lecz !POukończeniu remontu budynIku jedno !piętro '(B:id:użych 'Sial)ma być 'przeZIlaozone dJ1a działu etnog,rafic:znego nalszego r,egionu. Ch'Wlilowo kierownictwo lVIuZ!eumjest zajęte gromadzeniem eJksponatów, gdyż zebrane dotąd zamyikają 'się w skI10mnej Hc:zbi.enieoo ,ponad 2'(}O sztuk, (pochodzących z województ!\v!a poznańskiego i zielonogól~Sikiego, oraz 2: IsztuM z krajów pozaeuropejskich. Eksponaty polskie dlatego pochodzą z dwóch województw, gdyż tel1ein dlZiałalno.ś'ci na'S'zeg1OMuzeum obejmuje w województwie po_ mańs:kim powiaty: leszniań'Siki, l'aWlic!k'i,,gostyń'Slki, koociański i wolsztyń~i, a rw woj. zieloonogól'skim /PO'Wia;twS'CIho\~i1SJki. Muzeum :nasze prowadzi na małą '9k'a1lęzakrojone etnograficzne bada-, uia terenowe na obsza,rze wyżej wymienionych powiatów. Prace inwentaryzacyjoo-,kataIogowe działu etnografioznego jeszcze nie są rOZJI)oczęte.Bibioteki etnografioznej I<lniteż archiWUJlIl Muz'€um nie posiada. W kO!I1!pletowan'iu il1a'sz)"chzbiorów etnograficZllY'ch j'ednąz najwięmszych trudności stanowią zJbyt małe fundusze na zakup emslPOTIatóworaz ,na wyjazd w teren, I tak na przY'kład powinnJiŚilTIymieć chociaż po j1ednym komplecie strojów lUJdowychz !pięciu odmian występujących nJa nalS'zym terenie, latle nato :brak środków - podobnie ma się nzecz z Za;KUi.0eminnyoh [POwa:im:iejlS'zych eJmąoonatów. Sprawa rwyjaZldów w teren źle się 'Przedstawia, g!dyż suma na nie przeZllllaczo:na stanowczo jest zbyt mała. Muzeum nasze jest muzeum regionalnym i powinno reprezentować swój region, a więc w n8JSzych '2Jbiorach etnografia na:s1zego terenu winna być ~ecjalnie :liczmie ,reprezentowana. Gro.madze:nie zabytków !kultUlry ludowej na ·całym naszym tereni'e należy do 'spraw bardzo. pilnyoh, gdyż i,lość 'ich gwałtownie maleje, tak że na przykład w niektórych miejscowościach są już 1yl1oowspomnienia, że kilka lat temu parę osób nasilo jeszeze dawne stI"oje ludowe. Stanislaw Chmielowski �382 383 się <:la}szem<lgazyny etnografkzne wierzchni 106 m". DZIAŁ KULTURY I SZTUKI LUDOWEJ MUZEUM NARODOWEGO W POZNANIU oraz . k 'pracowl1la ustasza, dkaz~biory e.tnolgraficzne Działu K-ultury 'i Sztuki Ludowej ow orygma nych i 40 modeli, razem 0061 przedmiotów. (Rogalin, pow. Śrem) Dział Kultury i Sztuki Ludowej, jako jeden z działów naukowych Muzeum Narodowego w Poznaniu, mieści isię w Oddziale Muzeum Narodowego w RogaIinlie, !pOW.Śrem. Oddzi:ał w Rogali<I1ie:pod:lega Dy,rekcji MUizeum Narodoweg'o w Poznaniu, Al. Marci;n!kows;kiego 9. P o d z i a ł r z e c z o w y z ,b i {)rów Zbieractwo Lowiectwo Ry;oołówstwo Ho<:lowla :zwierząt • . Ba'rtnidwo li PSzczelarstwo Rol<11ictwo Dział Kultury i Sztuki Liudowej iPosiada w RogaHnie magaz~ny i ekspozycję etnograficzną (Sprawozdanie 'Za 1953, 1954 r.). Ekspozycja ta mieści się w wybudowanym w'1910 r. osobnym pawilonie (ryc. l), pr.zeznaczonym Przygotowywanie pokarmów i przechowywanie Obróbka drewna, kory, wici, sromy, trzciny itp. ,... ObróllYka włókna (l<11u,!kmJopi, wełny itp.) Obróbka SiU.rowców';zwierzęcyah (kości .rogu, skór, włosia itp.) Ohróbka gliny, !kamieni, Ikruszców Fa nbiJa r stW1Q Odzil€Ż, strój i ozdoby Bu down ilctwo Sprzęty doanowe (meble, ,przyrządy i-flp.) Transport i ikomunika.cja . Sztuka Iudowa {w tym hafty, koronki, tkactwo, ganl1Cal1stwO}. Instrumenty muzyczne Zabawk<arstwo Pnzedmi'oty obnzędowe Miary li zn<alki Razem Ryc. 1. Muzeum Narodowe w Poznaniu. Oddział w Rogalinie. nowanie wsi w WIelkopolsce. Fot. L. Perz o łą.ezneJ· po_ Budownictwo rozpla- oa pomiesZC'zenie dla galerii obrazów Edw<H·da Raczyńskiego. Pawilon ekspozycyjny obejmuje5 sal z oświetleniem górnym, o łącznej poWlierzchll1i 440 m", jedno -pomieszczenie magazy'nowe o powierzchni 14 m~ i prz-edsionek o powierz-chni 48 m~.Pawilon ten iPołączony jest osobnym .k·oryiarzem z p.alacern, w którym mieśCi się ekspozycja rzemiosła artystycznego i dokumentów myśli Ipostępowej. W skI1zydle pałacu Dd strony dawnej galerii wajdują P'odział z WOjewództwa zbiorów poznańskiego zielonogórskiego wrocławskiego opolskiego katowickiego krakowskiego kieleckiego łódzkiego z'e względu obejmują l 2 62 11 13 90 87 53 54 16 318 7 430 18 64 14 1392 26 1312 60 11 2861 n>a IPo.chodzenie 1036 114 5 3 41 78 13 18 2821. �384 385 bydgoskiego warszawskiego białiostookiego luJbeLskiego . rzeszowskiego z miejscowości 18 114 8 8 2 81 bliżej ;nie znanych Razem z Polski z linny>ohkJrajów słowiańskich . z niesłowiańS!kioh krajów europejoSkicll z krajów pozaeuropejS'kich Razem zbiorami, znajduje się artykuł o kapliczce noga, należącej do .z·biorów rogalińskiah. I św. Rozalii z Grabo- Jednoosobowa obsada Działu inie 'sprzyj,a więlkszemurozros'towi ZJbiorów ,czy 'rozbudowaniu ekJsiPozycjlLCały wysiłek idzie w tej chwili w kierunku ujęcia izbiorów 'w katalogach i kartotekaich, żeby je uQJrzystępnić nauce. 1i539 17!8 21 '1120 2858 Dział Ku1tury i Sztuki Ludowej IProwadzi włais:ne badania n:ad rzeżbą ludową w Wielkopolsce. :IDIDS<pOzy,cja rogaliń'sika obrailuje Ikulturę i 'Sztulkę ludową WieHmpoliski i Ziemi Lubuskiej. W 1953 r. Dział zorganizował wystawę czasową "Wsp6ł'Cilesna Wycinanka Kurpiowska" dla muzeów podopiecznych woj. poznańskii'ego i zielonogóI1S1kieg,o. Wszystikie eiksrponaty ujęte :są w rejestmch, a częściowo 'WlPilSanezostały już do kata·logu ,głównego. W kartotece rzeczowej zabytków ujęto dotąd 500 obie/któw. Praoo nad lkataU,ogQwaniem jest utrudniona z powodu brakru wielu metryk do .z;biorów, rewindykowan)"Ch i przejętych. Dział nie (pOsiad!3 własnej biblioteki, a tylko wydzielony z biblioteki głÓwnej !kLS'ięgozlbiórpoda:ęozny. KlsiąiJki I() treś·ci etnograficznej stanowią w IbilbJiotece głóv.mej nikłą cząstkę {ok. ;200), gdyż bi'blioteka nastawiona była na kompiletowanie wydaWlIlictw zzaIkresu sztuki. Wobec faktu powsiania w 194'9 r. działu Ikuliwry i Isztuki ludowej b'rblioteka na1stawiła się na uzupełnianie również Iksię~o2!bioru etnograficznego. Dąży :się do zebrania przede wszy;stikim publikacji odnoSlZą;cych się do etnografii Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej. Z wydawnictw ciągłych kompletuje się ,,Lud", "Polską Sztukę Ludową" i "Atlas Polskich Strojów Ludowych". Bieżących czasopism zagrankzmy·ch Dzii3ł nie posiada. Osobnego arohiwum Dział na 'razie nie prowadzi. Zgromadoono pewną ilość Jotografi;i, głównie doty.azących ubiorów, ale ntie są one jeszcze ujęte w rejestr. Negatywy lPl'zechowuje 'się 'oentrailnie w archiwum fotogra.ficznym Mu,zeum Na,rodowego ,w Poznaniu, gdzie <prowadzi się ich rejestr 'Pozycji €tnografi,cZitly;ch jest około lOO. W 1952 r. Muzeum Narodowe w Boznaniu w IserH przewodników po Jego Działaich wydało ilUlstrowany przewodnik, iktóry Opr!3,oował ikus,tosz DZJiału Kultury i Sztuki L'Uldowej, mgr Stanisław Bła1sLczyik.RozslPrzed,aż prowadzona była w 1953 i 1954 r. Nakład w 1955 r. nie był jeszcze wyczerpany. W Studiaoh Muzeałn)"Ch w t. 2, IW wydaw<nictwie Muzeum Narodowego w POIZrla.niu,zamie.szczającym QpraooWlania nauikowe związane ;z jego słupowej , i: '. " .:). Stałą troską Działu jest konserwacja zbiorów. Dział nie posi'ada wła's[)ej rpmco\\lJli konserwaronskiej, korzysta j'€dnak w sposób wydatny z usług zes<połu IPra'co\vni konserwatorsklich, mieSizczących ,się w gma'chu centrali 'W Poznaniu. W IPra·oowniach tyoh i na miejscu w Rogalinie, ,systemem ,zespołowy.ch wyjazdów konserwa torów różnych :5IPecjalności, dokon,ano konser<wacji niektórych rzeźb prawie wszystkich obrazów i zmacznych ilości <przedmiotów Ikultury materialnej. Z powodu trudnoś'ci teahniczny;ch ni'e została jeszcze należyoie pr:zeprowlaidzo<nakonserwacja tkanin. W ,pa:a,~y'srpolec:zno-dydaktycznej stosu,je się oprowadza.nie po zbiorach or8.lZodczyty i prelekcje, 'W tym względzie współpracuje ,się także z PTTK w ramach 'slzkolenia <przewodników terenowych i w ramach ochrony zabytków. W Rogalinie odbywają praktyki studenci HKM Uniwersytetu PoznańsIkiego. Poikoje nocleg·owe umożliw/łają dłuż'szy 'Pobyt na miejscu. Dział Kultury i Sztuki Ludowej utrzymuje !kontakt naukowy z Zakładem Etnografii UP i z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Kustosz działu ,bienze udział w badaniaoh terenowych, IProwadzonych celem gromadiZeIlliamateriałów dla P'o1skiego AUas.u Etnograf,jJcznego. Praca Działu jes,t ograniczona nie tylko z powodu jednoosobowej obsa,dy. Hamująao na roz'wój dzi!3łu 'W[pływa też faikt, że Zlbiory mieszczą się w Rogalinie, a nie w POZ1naniu.Utr'udnia to heZlpośredni kontakt z zainteresowanymi instytucjami naukowymi i IkulturaLnymi, które chciałyby rruieć dostęp do [zbiorów dla celów naukowych czy dydaktycznych. Brak iZJbiorów w P,oznaIlliu vdczuwają ,szczególnie studenci etnografia, kierownicy świetlic, czy wreszcie CPLiA. Przeniesienia zbiorów do Poznania domagają się już glosy SlPołe-czeństwa i znalaJZło to m. in. swój wyraz n-a przedwyborczym zabraniu dyskusyjnym K'omitetu Frontu Narodowego w lis{opad'Ziie 1964 r. Sprawa ta będzie mogła ,być rOZJWiązaiIlajedynie przez wybudowanie lub adaptowanie odrpo\\riedniego ,gmaahu w Poznaniu. ZbJo.ry etnograficzne rpoznańSlkdegoMuzeum Narodowego winny obrawwać kul:urę ludową całego poLskie.go obszaru e Lni'Cznego, ze szczeg61nym uwzględnieniem regionu wie}kopoLs,kiego i lubuskiego. Zbiory o takim zakres,ie są w Po:zna:niu potrzebne choćby z uwargJ na tuteJsze środowisko uniweI1syteckie, które posiaJda znacZlIli'erozbudowane Zakłady Historii Kul_ tury Materialnej. Poznań ,posiaida jedynie z;biory archeolog1iczme, odpowiadające wymogom poważnego środowi'ska naukowego. Zbiory etnograficzne 2, "Lud" t. XLIII �386 387 o 'charaGl:terze !regionalnym n,ie byłyby właściwym odpowied.nikiem zJbiorów archeologicznyoh. Poza Poznaniem zbiory etnograficzne, i to o charakterze regionalnym, winny posiadać muzea w Kaliszu i Les2Jnie, gdzie powstały już zaczątki takich 2Jbiorów. Należałoby umożl~wić powstanie ple'cówek muzealnych typu regionalnego również w Gostyniu, Szamotułach i Koninie 1ub Kole, zwłas'zc:za że w tych miejscowościach występowano już z inicjatywą w tym kierunku. Muzeum !swego nie ,pos:eda GnieZiIlo. Zorganizowano tam tyLko ek'spozycję ilustrującą wyniki badań wykopali.skO'Wych Stacji Archeologicznej Instytutu Hi$t<JrJ~ Kultury Materialnej PAN, prowadzony,ch w GnieŹJnie iLednogórze, Rezr{)zumiały jest fakt, że miasto {) bogatej tradycji, leżące ne licznie uczęszceanym szlaku turystyczmym, nie wbiega się o posiadanie muz,ea,lnegoz,tlioru, który by odzrwierciedlał problematykę ,hi;storyczną i etniC'zną reg'onu. Dział Kultmy i Sl2ltuki L.udowej pozlIla:1isikiego Muzeum Narodowego, który nastawiony jest na gromadzenie przede wseystkim e.>ksponatów z terenu Wielkopolski i ziemi Lwbll'skiej, W:lIlien posi:adeć zbiory z całego obszaru obu tych ziem i w miarę możności w ,różnych ilośdaoh ze wszystkich powiatów. Dotychcza1sowe zb:ory nie odpowoiadają temu postulatowi, większość o'biektów r;Gchodzi z ,połudlIliowych i zachodnich powiatów województwa pomańskiego o'raz z pogranicznego ob=ru ziemi Lubuskiej (pow. M-iędzyn.e'c:z, Sulechów, Głogów i Ws'chowa), Na taki LSIkładek:::IPonatów złożyły się warunki pracy kolekcjonerskiej roku 1949, roku powstania zbiorów, tego roku, w którym dysponowano odpowiednią kwotą na zgromadzenie eksponatów. Późniejsze lata nie wyrównały dysproporcji. Na terenie wojewóÓJztwa zielonogórsk.ego ma cenne :zbiory etnograficzne Muzeum w Międzyrze,czu, ale tylko z ter'enu swego powiatu. Bralk zbiorów etnograficznych w Muzeum w Zielonej Górze jest poważnym manlkamentem. Muzeum tamtejosze powinno posiadać zbiór ilu:strujący cało.k'slztałt etnicznej problematyki województv,<l, ze Is:zczególnym uwzględnien'em obszarów, zamiesZtkanych w zwartej mas'ie ,przez autoohton60w, którzy znani są z przywiąza1nia do polskdej kultu,ry ludowej. Postula't przebadania etnograficznego Ziem Odzyskanych podkreślano, jak wiadomo, na zjeździe poznańSikm PoLskiego Tow. Ludoznawczego w roku 1950 i wydaje się, że rezultatem takkh ba.dań winny być nie tyLko poważne ilości notatek terenowyoh bada'czy, ,gromadzone przez redakcję Pol'skiego Atl<lJSUE)tnograficznego, ale również zbiory okazów, któ,re powstawać winny w muzeach równolegle z rejestrami wi'adomości o nich i o faktach. .Test to problem, który domagIa się QJSobnegQ,wyczeI1Pującego omówienia. Tu tylko chcę podkreślić, że nigdy nie będrziemy mieli dobrych wiadomości n rpgionie, jeżeli ich nie będziemy mogli kOlnt1'101owaćza pomocą materiałów rzeczowych, zg1'1omadzonych w muzeach. Muzea Ziem Odzy,skanych winny gromadzić poza tym przedmioty kultury materialnej, ;Pl~zywiezione prz.ez pnzesliedIeńców, nieraz bardzo teriały te Iskazame ISą na zagrodę. cenn,e. W POdobnych ' warunKach ma- Społecz.eństwo :poznańskie żywo interesuje IS'ę nie tyLko spraw stępnienia z/bLorów reg,ionalnych lecz ' ", . ą uprzyzeum n l . ,rowmez siPrawą prOjektowanego mua wo nym powIetrzu (muzeum skansenowskiego) Wiado . " wotnie mówiło ' . •..... . . mo, ze pler. SIę o UiLWorzen:u skans'enu w1ielkopolskiego w R g l' . Pf1Zocrw!ko budowO k o a, tnIe . . ' . ' Ie iS ansenu w Rogalinie :przemawiają: trudny dojalZd ~ew~rUlnlkI tereno~e .(,zabytkowy chara,kter obj'ektów ,przyrodniczyoh, podgiaJąc.~ch ochJrome, l częste zal~wy terenu przez wody Wa,rty). Z olecen'a dyrekcjI M~zeur.n Narodowego kustosz Działu zwrócił się w spr:wie w;bor~ o~po~Iedmego_ terenu pod skansem, z konkretnymi propozycjami, ~o w,oJewod;zk,ego kon",'erwatora zalbyt"ów i d k ;, ~k' h W . '" A. ,o . ompe.en;.nych władz miej_ .~.'.c. Cz.aSlleWIZJI lokalnej w dniu l lipca 19,53 r. zwoł:aneJ' . ". serwato . 'd .1,' , . przez ••.. on. . I'a wOJewo. z••.. Iego, na której byly reprezentowane wład' . wodzkie i m' '<k' . ze wOJe, . leJ" Ie or,az :zamteresowane instytucje ja1k Zaklad E' f" Um.wersytetu Poznańskiego, Polskie Towarzystwo L~doznawcze i ~;~~~:J': Mu,,-eum Narodowego stw"e d . K 'tu . , . ., . l 1'1zono, ze propono\vane przez kustosza Dz:ału UlI. ry : SZLu'kl LUldo'weJ tereny 'nad Cybiną, w granicach pa'I'ku kultury pr,z~ JeZlOl';Ce M,altań,skim, na 'ocs'ZaHe prawobrzeżnego Po; i _, , m'Cle nnd" l I l' _.nan.a, ZJnaKoQ,. 'a aJą SIę.na 'C!(a Iza,cję :sk.a1l'~,enu Tereny te Iro-"~no.w· , t '.. o !.d' lOno za rezer wov:ac na ,en :e1. Publiczna dyskusja na temat skansenu rozwinęła si~ w llstopa.dZ:l'e 19;)4 r. Społeczeństwo pozmańsk'e dom~O'a się real'-" . k' to' n 1 ' ''''''' ll.aCJl prOle ,:'anego S.IK.an:senllW rama,ch ,r;Janu zagoóip'odarowania pI'zestrzenneO'.o budUJącego SIę p,rawQbrzez,nego PO'znania. Dyrek,cJ'a Muzeu N dO w Pozna ' t· t I m aro' 'oweO'o mu w ej sy uacji zwróciła się w grudniu 1954 l' do C t l o Z, d M . .' . ' en ra nego arzą~. uzeow z Wl1w:::klem o przyznanie kre'dytu na opracowanie dokumentacJI przyszłego !skans'enu w,jelkopo.JosJdego. StaniSław MUZEUM NARODOWE W POZNANIU. MUZEUM MUZYCZNYCH Blaszczyk INSTRUMENTÓW . Muz~~m Instru~entów Muzycznych w Poznaniu posi'ada okazów iJnform.acJ'I z DyrekC]'I Muzeum Narodowego 'w Poznaniu): Instrumentów Jl,ohkich ok. 50 " 'słowiańskich ok. 3D " IZ innych krajó"'- ~uropej'5kjch ok. 25 " z krajów i!'ozaeuropejs'kioh ok. . 120 Razem ok, Do instrumentów ludow"'ch za:liczo,n·o tk' " wlS'ZySIIe instrumenty kirajów poeaeurOtpejskich. Przemysław 25' (wg. 2~5 okazów. egzotycene MIChałowski �388 389 Woj. rzeszowskie jarosła'wsikich, .strojów mies2Jczań·skich i pl1zedmiotów odnos'zących s'ię do dawnego życ'ia mieszc'zańJslkiego. Muzeum zatrudniało wówczas dwóch pracowników: kilerawnika Jana Harlendera oj a!SYlSJte~lta Kazimierza Gottfr.ieda. Obok Mu:zeum utworzono 'W 193'8 r. Bibliotekę Miejską, jako placówkę związaną z Mu:zeum. Ukazały się takŻe w tym oza'si,e wydawnictwa w 1P00staci ;monogiTafii z zakresu dziejów Jarosławia. W tym stanie przetrwało Muzeum Miejskie do czasów drugiej wojny świaltowej, :po czym nastąpiły duże zmiany. Zmarł we wrz€ŚJlJiu 1939 r. twórca MUZ'ęum dyr. Jan Ha rleIllder, a Qpiekę nad zbiorami ,pl'zejął w trudnych w<Xrunlka'ch dotj"chceasowy poracOWlItik Kalzimierz Gottfried. Zbiory mUiZealne zostaly na dawnym miejscu. MUZEUM W JAROSŁAWIU Poclzątki zbLorów muzealnych w Jarosławiu ,sięgają roku 19@, tzn. C2Jasu od którego Iza!częto gromadzić w biurze sekretarza óWCIZ€SIIlego Magist~tu, Papary, przygcdD(; prz'edmioty zabytkow:e i mi~jls:cOlwepamdą~i prz·eszloś'oi, dotyczące miasta i powiatu jarosławskIego. Wsrod owych ZI~I~rów początkowych zna1lazly się t~kie przedmioty, jak da'wne ~'~l:ęgl ffil.eJskie dWIl miec:z·e 'katoVl'sikie, m<l[ly mia:Sta JarOlSławia iOlklohcy z konca XVI:Ii w., nłl,ctawcze dokumenty pergaminowe. Przypad'kowe to zhieractwo nie miało poazątikowo celu tworz'€lIllia muzeum i nie było 2Jnane ,szerszemu ogóŁowi. . . ., . Zbiory wymienione przeszły po ukończeniu pierwsze] 'WoJny swwtowe,] pod opiekę ówczes1nego sekretarza Zarządu Mliejlsikiego Ja~a I:Ia.rlend€'~a, zamilowanego :lIb'era:cza !pamiątek przeszłości, który uznał l:StmeJące meliczne zbiory, 'w Hości nie przekra·czającej H02Jbystu, Iza :ZJa,czątEJk przyszłego Muzeum Miej'sikiego i nadał 'swej pracy ZJbierad~iej ściśle okreśLony ,cel utJworzen:'a Muzeum. Dzięki popularyza:cji swej akcji wśród jarosławs'~iego społeczeńs,twa !ZidołałsekiTetarz Harlender w ciągu zaledwie ki.lku ~at IPO'\:oj·ennych zebrać tyle ekiSlp:onatów muzealnych IZ miasta j okohcy, ze mozna bylo już !przystaJPić do otwarcia Muzeum Miej~l~iego. Na'stąlPu,o t~ w r: ~925 z okazji obchodu 550 rooznicy nadania m:'astu prawa magd€lburskIe~o, kIedy ówczesna rada miejska uchwaliła otwaraie Muzeum Miejskiego. Z:hlOry muzealne, slkladające ·się 'Wtenczas z :nielicznego ze.sp'Ołu obTazów. i. rzeźb o~arz drobnych pI1zedmi'otów zabytkowych odnoszą'cycJh s:'ę przewazme do dlzae'ów miasta Jarosławia, umieszczono w C'zterecih niewielkich salkach dru~iegO piętra gmachu ratuszowego. Frekwencja zwiedzających ,?yta niedu~a. Z bieg1iem ·czasu Muzeul1TIzyskiwało dz'ęki umiejętnej rekl'amIe .coraz .WIękiszą popuJarność wśród jarosławian ci zamiejscowych i propor'cJon~'lme do tego rosły darowilzny porwięk'szając ilość eksponatóv:. OSOlb~eg~ d~a:łuetnogr.aficme,go Mwzeum nie pos.'ada. LicZlba eksponatow z 'teJ dZQedzmy w.ynosi 77. Dotyczą one: rolnictwa, odzieży (gun.ie, lS'1eraki, kc,pelusz:e s:lomIa~ ne), budownictwa (mo<iele chat), 'SiPrzętów gQSlPodarsadch, sz:tukl ,1UJdow~J (rzeiby, ob.razy malowane na Slzkle, garncarstwo, !kafla.l~two). Wszys'tlcie eks[:onaty 'I:0chodzą z najbliŻJSlzej okol'cy Jarosławia. . Władze miejskie doceniając znaczenie Ipla·cóWlk,imu'ze.a1ne] dla ku[tury mi:a's'ta Ipr1zyznały Muzeum, kierowaJllemu przez Isekretarza Ha~'l'en~era, sk1romną dota,cję, która umożliwiła sprawienie potrzebnych S;~I'ZętOWl zakup małej bibl:'ote'cziki podręcmej , uzupeł,n:ianej darami. N:~ba,:e.m,. bo w 1938 r. oddano na pcmie.szczenie zbiorów muzealnychozęsc mIeJskIego pudyn'ku (Rynek nr 5), gdzie ad tego czasu znajdowała się stał~ wysta~a zbiorów, licząca w s'ześdu ,salaoh 350 eksponatów odno5'zących SIę ~o mlasta i okol::cy. Zebrano niezna'czną ilość ,strojów regionalnych z okohc pad- ',~,: .~ ..it., Po 'od:z)'l.5ka'D'iu niepodleglośei Muzeum jarosławsiki'e zostało pOlnoWl!lie otwarte już w.sierpniu 1944 r. Władze Polski Ludowej, w tros'ce o upowszechnienie kultury w:śród 'sZJerokkh m-as miejs'cowego i zam'ejscowego społeezeńs1twa, przekaz,ały Muzeum, celem lepszego i obszerniejszego IPOmieslz,czen,ja z:bio:rów mu:z,ealnych, dUlży, zabytkowy, renesansowy budynek w Rynku z dirugli,ej połowy XVI w., 'zwany l:popu,l8Jrniekamienicą Orsett'clJ.. Opiekę nad Mu:zeum przejęło lVIinoilsterstwo Kultury i Sztuki przy równoczesnym siPrawowaniu kierownktw,a przez m,j'ej::>cowąRadę Narodową. Odnowiono p:,erw's'Z'epiętro 'ws:pomlniall1'egogmachu. W grudniu 1946 r. odn.owienie zostało wkońcwne i :zlbiory muzealne 20l S taly lPrzeni€si'One do nowego J:JOmies1wzenia.Składafo się 'ono z :sze3ciu sal, dużego haUu, kan<:elarii li małego magazynu. Powięk1Szony został także personel do 'Czterech iPracowników; :kierowniotIwoobjął dr Kazimierz GotL fried. Także ZJbio,ry muzealne zostały wYldatnie powQększone przez liczne da1rowizny i zakupy ek'slPonatów z m'aslta i 'okolicy, piTzy czym zwracaino uwalgę na (przedmioty zabytkowe, dotyczące da,wnej kultury miejskiej. W związiku z tym wzmogła s·:ę wydatnie w lata'ch powojennych frekwencja szczególnie młodzieży szkolnej, dla której eklSipozycja muzealna s<tała się żywą ilUlsltracją materiału historycznego - stąd Izna'ozn'e w:zrosła ilość wyciecz·ek sz,ko1nj"ch, ·uważających zwiedzanJie muzeum za dalszy 'Ciąg szkolnego nauczania. Pracownicy Muz·eum· r~oczęli także pracę popularyzatOI1ską II)II'Ze:z ooozyty, ur1ządzanie spe.cjałnych wY'5itaw oświa1towych oraz pra'cę naukową i w ten .sposób Mu:zeum .stało się coraz żywszą 'Placówką nauko'W"O-badawczą, przeją'\Mszy rÓW1n'eżczynnoki pomocnicze przy ochro_ nie zabytków na terenie miasta i okolicy. Z początkiem 1950 r. za,równosamo pomieszczenie, jak i zbiory 'z01sltały caŁkowicie 'przejęte !przez MinisteI1s,two Kultury :i Sztuki, a Mu:zeum włączono do siec'i muzeów pańs,twowych o chaTiakterze regionalnym, podopiecznym Muzeum okręgowego rzeszowskiego. Muzeum jarOlsławs'kie otrzymało wówczas zdec)~dowany kierunek ze s~cjalnym zadaniem p.rzes1tawie_ nia dawnej kultury m:'ejskiej na pe:dlstawie :posiadanych eks'P0natów. Zbiory Muzeum zOSitałyrułożone w ten :S!POsób,aby zwiedzają'cym dać obraz kul- �391 390 tury mie3zczańJskiej w jej hi'storycznym rozwoju regionah1ym od czasów naj dawniejszych aż po dni dz'siejsze na tle miejscowego krajobrazu i otaczającej mia'sio przyrody. Muzeum jarosławsk,:e jest dlatego muzeum hi,stol'yc,znyrn z I:0dbudową ,przyrcdniczą i archeologiczną oraz ze sz'czególnym uwzględni'eniem etnografii. Rozpoczęta w r. 1955 dalsza przebudowa i rozbudowa gmachu muzealnego włączyła do całości muzealnej gmach zabytkowy z piętrowymi oficynami, przez co pomieszczenie zostało wydatnie powiększone do 16 sal, przy czym zbiory muzealne otrzymały estetyczną Z'abytkową oprawę. Kazimierz Czerwiec 1957 Gottfried if. MUZEUM W PRZEMYŚLU (Plac Cz,a'ck:'ego 3) l\II'uzeum od 'l I 195,0 r. n013!oficjalną nazwę Muzeum w Przemyś,1u (Ipojprzed,nio Muzeum Narodowe Ziemi PrzemysJkiej). Muzeum mieści się w du,żym, d!W'ulpiętr'owyrn, wła,snym budynku, po'siada odipowiednio urządzo_'1e magazyny, lecz obecn"e już zbyt cia'sne, gdyż z trudem mi€l3zczą posiadane eksponaty. Kuba,tura bu'oynków muzealnych wynosi 4,~00 m3, w tym sal wystawowych 27,57 m3• Z 15 .,al wysta'V\"Owy'chzajęto .na ek'spozycję działów: historycznego - 4, ,a:fcheoIIDgicznego- 3, etnograficznego - 6; 2 sal'e przezna'czone są na wY'stawy zmienne, w 'których 'ZJnajduje IPomieslzczenie przeciętll1ie 7 wY's,taw czasowych rocZJnie. Roczna frekwencja wynosi Okola 16 000 'oc,ób. Eksl]Ccnaty d:ziału archeolog'cznego pochodzą ·Z terenów całego dorzecza Sanu, historycznego z p.flzemyśla i najbliższej okolicy; w dziale etnografk'znym zgromadzono przeróż,ne ekiSlponaty 'Po'chodzące z terenów średniego dorzecz,a Sanu (aż po obszary zajęte dawniej przez Puszezę Leżajlską) i górnego S'trwląża. Dział elnografic ZUlY, który 'CIbecn;e najsilniej\ się rozrasta, jest 'l1a'stawiony gł,6wnie na kulturę materiaLną regionu pogórza IPlfzemyskor7.es'Zow3kiego, choć ,są też dw:esale poświęcone sztuc,e Ludowej okolic Przemyśla. Kulturę materialną reprezentują: rybolówslrwo, pszczelnktwo, a w mn:'ejszej mierze uprawa rro,li, przechowywa'l1·ie ziemiopłodów i 'Przygotowywanie posiłków. Na zagadnienie ubioru poświęcono jedną dużą salę, opierając 'się ,na bo,gatych zbiorach drU'ków ludowY'ch z terenu pogórza i n:izinny.ch częśC'i pcw'atu. Posiadane deski drzeworytnicze .pozwalają przY's'tę:pniej PQ-zed:sitawićdaiwną technikę i produkcję druków ludowych na płótnie. W kUku gabllJitach przed-stawi<ono 'Zastosowanie tkanin drukowanych W regionalnym stroju ludowym ze szczególnym uwzględnieniem rozwarstwienia :]{,lasc'wego. Muzeum w Przemyślu posiada też piękny z:biór .pisanek z regionu. " t Muzeum przerp["owadza .,pec}alJne badania naid ku1turą ma'terialną pogórza przemY'sko-rzeszows'kiego, głównie naJd rpszczelnictwem, rybołówstwem i uprawą roll:i, jak i nad architekturą drewnianą (tak gm,podarczą, mieszkalną, j,aJkisa'k:ralną), ma'teriały 'z tyah :badań są g'lromaJdzone w archiwUlm etnograficznym Muzeum. Rówll100zeŚlniez badaniami prowadzona jes1tw ter€'Ilie akcja kulturalnoodczytowa, w której jedno z ,poCZJeśni ej szych miejlscrojmuje tematyka ochrony zabytków zanikającej kultury ludowej. , Archiwum muzealne nie jest zbyt wielkie, składają s,ię na nie materiały z badań i ZJbi6r fotografii za'bytik6w terenu. iPra'ce inwentaQ"}'za'cyjno.katalogowe !prowadzone są stale, jednak na ich tempoWlDływa 'poważnie Ibrak 'Ciostateczlnej ilośdetatów pracowniczych. , Publikacji naukowych i pOIpularnych właSll1y<:lh'Placówka .n,a razie 'nie posiada - planuje się je na najbliższą przyszłość. Praktykantórw Muzeum nie miało, jednak korzystając stale z pomocy mrod'Z,ieży miejscowych 'SZJkółśrednich, ma z Iniej prawie taką sarną ,pomoc, jak z praktykantów. Muz,eum w Przemyślu wspóbpracujez innymi muzeam'i woj,ewództwa rzeszowskiego w dziedzinie organi'zowania wys>taw, w szczególności etnograficznych, a mgr K. Wolski brał czynny udział w organizacji ekspozycji etnogra.fkznej w m'U'zea'oh'w Łańoude, Sanoku :i w Hzeszowi,e ("Rozwój Na: rzędzi Roll!1ic:zych"). Muzeum w Przemyślu przeprowadZJa działaLność naulkowo-badawczą oraz akcję ku:Uuralno.odczytową na terenie ,powiatów: Przemyśl, Ra,dymno, Brzozów 'i Ustrzyki Dolne, s,pecjalizując :się w gl'omadzeniu eksponatów arcl1eologicZll1Y'0h,hi,storyoznych, agłówn-ie etnograficznych z ter-enów dorzecza średniego biegu Sanu z tym nas'tawieniem, Iby 'Ci,aćw lS'Wejekspozycji obraz kultury re,gionu. Krzysztof Wolski MUZEUM W RZESZOWIE 1 (Rynek 6) 'I ',A Muzeum w Rzeszowie na terenie województwa rz.eszowskioego jest Muzeum Okręgowym. W tej chwili mieści się w kamienicy zabytkowej z XVIII w. w Rynku, jednak w najbliższym cZJas:e, po dokonaniu remontu przeniesienie się do większego budynku z XVII w. (dawnego klasztoru pijarskiego), przy głównej ulicy miasta, tj. Trzeciego Maj'a 19. Powierzchnia tegoż budynku po remoncie będzie wynosiła około 160'0 m2• Muzeum w Rzeszowie w założeniu swym jest muzeum wielodziałowym, jednakowoż dotychczas :z ·braku pomies'Zczenia i odpowied,nich pracowników eks'Ponaty są podzielone tylko na 3 'działy, a to: kultura materia,lna, sztuka ludowa, historia i sztuka ze szczególnym u\VzglGdnieniem regionu. W trze- �," 392 393 cim dziale znajduje się pewna ilość ekl;1pona'tów :po.chodzenia obcego, nieiPO~k.lego, jedcr1a'kzwiązanych z regiocr1eIn. Liczba eksponatów 31 XIiI 1954r. wynoslila 11 5'93, bi,bboveka rpodręozna obejmuje 422,7 tomów, w tym 30'1l tomów dzieł faohowych. Czołowym działem w Muzeum w Rzeszowie j,est Dział Sztuki Ludowej dotyczący kilku dziedzin, a to: garncarstwa, kowalstwa, sprzętarstwa, tkactwa - w dziedzinie którego specjalną uwagę zwrócono na hafty, stroje lu- wiaków w widłach Wisły i Sanu (powiaty: kolbuszowski, tarnobrzeski, niski, część rzeszowSikiego, łańcuckiego i mieledkiego). W najbliższym czasie, przy Isrpmyjających w8'run kach, Muzeum ma zamiar zająć się regionem na połu<inie od Rzes.z'Owskiego, tj. Pogór:z;em. I,lość eks'Ponatów w Dziale Etnografkznym i SZltuk'i Ludowej wynosi łączmie ·ok. 16·00 ek'srponató'W. Muzeum w Rzeszowie w 195,5 r. posiadało jedyn:e dwu pracowników naukowych, z tego j-eden zajmuje 'się Działem Historii i Sz1uki. Z powod'll małej Hośei ,pr8'CO'Wl11ików badania muzeaLne w teren'e z konieczności są ograniczone; dotyczą one kilku za.gadnień, a to: strojów ludowych, haftów, kowa~stwa aI1tystycznego Ora'Z,garncarstwa. Jeśli 'Chodzi o81troj.e i hafty, ogram.i'C!Zono'się głównie do Rzeszow:a,ków i Lasowiaków; badan·iami nad ga'rnc:lJrstwean i 'kowalstwem objęto wi~k'szą 'część województwa rzeszowskiego, a to dzięki współpracy z Prezydium Wojewódzkiej Rady Namdowej, która umożliwia korzyst.a'nie ze środków lokomocj'i. 1 Do 'Ciekawych wystaw uI'ządzony'ch prz,ez Muzreum w Rzeszorwie w lata'Oh 1905G-19054na,leżą wystawy: Pochodzenie 'stroju Rz,eszowiaków, aDO-lecie Miasta Rzeszowa oraz Rozwój N.arzęd.zi Roln:czych. W r. 1954 przY1padły w Rzesz'O'Wiedwie 'rooznice: nadania Rzeszowowi praw miejislkkh oraz. 'ci'zies'ięc:olercia Polsiki Ludowej. W związlku z powyższymi rocznicami, wciągając do współpracy kilkanaście instytucji na terenie mia1s'ta, Muz'erum w nowym .gma'oou (:przy ul. 3 M.aja 19) urządziło wielką wys'tawę, 600-lecie Miasta Rzeszo'wa. Jednym 'Ze środków 'l:>I1opagandowych było urządzenie na dziedzińcu biudY1ll'kukHiku kOll'c'ertów. Wystawa obejm.owała eklslPonaty oraz Clpra'clQ'wanioagrafiCZJne ilUlstrujące dzieje mia:s,ta i n:ajbNższej okubcy od czasów przedhistorycznych a,ż do oS'ta'tniej chwili. Przez pozyS'kainie nowego rpomies'zczeniaMuzeum po NZ rpienMszy mogło wystawić Iswoje 'eksponartyz działu ikiultury materialnej (ś'ciśle określonej części), dając pogląd na rozwój rnarzędzi roln~:czych (ryc. 2) począwszy ad neoN:tu aż po dZlień dzisi,ejls'Zy (nowoczeSin.a zmechanizowana technika rolna). iIl11wentarze ·zbiorów :prowadzone 'są na ibieżąco, ika'talag ogólny jest w opracowaniu. Prowadzony jest również na bieżąco katalog specjalny strojów ludowych. Ryc. 2. Muzeum w Rzeszowie. Wystawa pt. Rozwój narzędzi rolniczych, 1954 r. .", Muzeum :posiada· ,ar,chiwum etnogr.aficzne, iSpoleczne i foIklorystyczne, które j03't stale uzupełniane. \VyniikJi'emprac badoawc'Zych pl'owa·dzo.nyc:h przez praoowników muzealnych jest \Szereg publikacji, a m':anowicie: w ,slpecjalnym ll'Ulmerze odrodzeniowym "Polskiej Sztulki Ludowej" znalazł się ~rtY'kuł F. K o t u l i pt. _ Rzeszowska majolika ludowa; z okazji roku odrodzeniowego w "Biuletynie Historii Sztuki" ukazał się drugi artykuł tego autora, pt. Głogów _ renesansowe miasteczko, w L 1954 nakładem Muz'eum w Rzeszowie wy'szh odrębna publiokacjapracy F. K o t 'li l i pt. Poszukiwanie metryk dla stroju ludowego. �395 394 Cały szereg prac organizacyjnych, a przede wszystkim wysiłki w celu z<!obyda nowego budynku szły w ki,erunku podniesienia frekwencji, która w 1953 r. '<Vynosiła (2740:8,a w 19M r. 37095 osób. W tym czasie, 'ij. 19'5\319'54, Muzeum urząd2!iło 13 wy.ól~aw 'czasowY'cih i oświatowych a pmcownicy muzealni wyglCIsili 216 odczytów. Mimo najleps'Zych chęci, m'mo zna,cznych wys'irków Muzeum w Rzeszow:e dotychcz,as nie mQgło 'stanąć na wloaśc<iwym poziomie, realizować swoich .t:.J.a.nów,'rozszerzać działaLności, a to z powodu obiektywnych tt'udnoś,ci. Dotychczalsov..y budynek jeslt bardzo ci,asny, na Muzeum zu~ełn':e nieodipowiedni, s'zereg rpomiesz'cz,eń nie ma światła naturalnego, budynek w dolnej partU jest zawiJ,gO'cony - po'za biu,rami w częśCJiadm':niJStmcyjnej nie ma zU'reLrde pra'cowni, dlatego też nie mogły być dokonywane ża'dne zabiegi kCil1'serwat'orslkie, ni,e mQżna przyjmować ludzi na praktyki muzealne, a co najgorsze, Muzeum nie' ma odpowiednich etatów. Konieczne tedy są pra:cownie, jak: 'stolar:sika, fotografkzna, ikoIlJserwatQDSika- w dziale pel1solI1alnym kQnieczne :są daty dla dwu ku:stoszów, konserwatora zabY'tków etnogr.aficz1nY'ch, 'sto1ar'za, fotQg,rafa. PrzYIPUJsz,czalnie ,sy!Jua'cja polepszyS"ę po dokonaniu remontu nowego gmachu, na ICO już są przewidziane kredyty. Mu:zeum w Rz,eszowie zamierza slpecjaIi'zować się w sztuce ludowej w s'zerokimujęciu, a więc i5ztUlkiwS'i i mia:stecZJka. Toteż w nowym budynlku większość pomieszczeń przeznaczona jest na wystawę sztuki ludowej. Zas':Ę,g dz:ałalnQlŚci Muz.eum :powinien być roz's'Zerzony zwłaszcza na obszalry, 'które 'są zl:lp,eł:niezaniedbane - chO'd'zlitu 'o tereny na zachód od Rzes'zowa, w powiatach mieleckim i dębiakim. Tereny te posiadają s.tarą kUI1>turę,a dotychcz.as nikt się nimi nie interesował. Na terenie dużej grupy etnicznej, tj. Pogórzan, w ostatnim czasie powSltały trzy muzea PTTK, a mianowicie: w Gorlicach, Bieczu i Kroonie. Ws'Zystk'e te muzea posiadające własne lokale, ni eS1tety, na 'skutek warunków materialny'oh z,amarly i nie :przejawiają żadnej żywotności. Ażeby je uaktywnić, n,alleżałoby je wZiąć :pod opi€lkę państwa lub oddać nad nimi opie1kę n.ajbliższym muzeom pańsItwowym, udzielić ,pewnej subwencji, aby mogły grcmadzić ek's'J:onaty, przede wszystkim dotY'czące historii danych miejiS<:ow()ścii najbliż:szej oikolicy oraz Is'Ztuki ludowej. EksIPQnaty dla tych muzeów mogą być zakupyv,'ane za pieniądze pań'5twowe i oddawane do tY'ch mU2eów w f'ormie depozytów. Fodkreślić należy, że Pogórze jest bardz.o c:€'kawym 'terenem i powi'nlllo być intensywn'e €Ik!s!plo.atowane. Zupełnie poz'ba'wiona jest jakieg,oikolwiek muzeum półlI1Qcna ,część woje'\v6dziwa rzes,zow'sikiego, a więc widły Wisły .j Sanu. na którym to terenie m'eszkabard'Zo ciekawa grulpa e'tnkzna Lals'Olwia'ków.Na tym terenie powinno pow:stać Muzeum Etnogra,fiC'zne zwni.ązane Is:pecjain'ie Z la's'em, bo to dawny teren Puszczy Sandomierskiej. Szybka urbanizacja tych terenów budzi obawę, że w ni'edługim czasie pewne zabY'tki zupeŁnie zaginą. Po- nieważ na tych terenach rozwija slię przemysł, oddal1'ie kla,sie :robotniC'ZJej ta'kiej placówki jak Muzeum jest konieczne. Na teTelni'e województwa nie ma Muzeum na wolnym powietrzu i dotychcmls nie było takiego muz.eum w planie. Ponieważ do nowego gma,chu M,u'zeum w Rzeszowie należy dooć duży o~ród, ,i to w dobrym połQżeniu, można by w olgrodzie ustawić aJewne obiekty, j.aik nip.. stary domek mieszczańJsiki, chałupę wiejslką o s,tarej Jimnstruk'cji,a, nawet kośdółek drewni,any i w nioh p<Jmicidć odlpQ'Vv'iednie ek'sponaty. Byłoby to małe, ale ciekawe muzeum na wolnym ipowietrzu. Franciszek Kotula MUZEUM W SANOKU (Zamkowa " , J 2-4-4ta) Muzeum w Sanoku powstało w roku 1934. Od pięrws'ZJej chwili zbiory muzealne 'ZJoSitiClły pomieszcz·one w częś'Ci zamlku Isa:nocklieg,owzniesi'onego w połQlWie wieku XVI. W lata/ch 1953-1954 'Przeprowadzono w zam'k,u sa'll'o'ckim ,pierwszy ,etap prac Iremontowo-ikonserwa,torsikich. 2lb:'ory muzealne są pomiesz>czone w 15 isalaoh wys;tawowych, o ogólnej lpowiel'z'chni 47!2m2• Oprócz 'zamku Muzeum lPO'siada jeszcze jeden budytn€lk piętrowy admilI1ljstracyjny, w ~tórym m. in. znajdują się3 sale magazynowe, oraz budY1nek g;Q.srpodiClrC'zy. OgóLna powierzchnia maga,zynów wynosi 206 m2• W Muzeum IsanCJ'Clkim przeważają Zibiory etnogra:fkzne. Eksponatów tego rodzaju jeElt 4\32 i [prawie 'wlszystkie iSąek'sIPonowalI1e. W rloiku 19'54 uzys'kan'O dla 'z'biorów kompletne wY'Posażenie ludowej olejarni z Baryczy, !pow. brzoZ'OwtSlki.2lbio'ry etnograficzll'e ;poclz:elone są lila, następujące grupy rzeczowe: zbieractwo, rybołówstwo, bartnictwo, uprawa ziemi, ludowe warsztaty (np. tkacki, garncarski, powrożniczy), olejarnia, dalej meble i sprzęty domo'we i ,gD>spodars;k>ie, stroje ludowe i harty, 'cera'mi'ka ludowa oraz zdo'bnictwo chat (pająki, :serca), wyroby artys>tów ludowych (obrazki na s'z!kle, drze'w'Oryty ludowe, dru'kowa:ne płótna). W Dziale Etnograficznym Muzeum depozytów lI1ie:posiada - wlszysllkie ek SiPOnaty s'tatrlowią własność Muzeum. Ek"ponaty 'Pochodzą 'z dawnej histQ['ycznej zi'emi Isanockiej, tj. z obecnych powiatów: sanoCl.1{i€Jgo, brzQzowskiego, laskiego i części krośnieńskiego. W roilm 1954 Muzeum mZJPOCzęłoba:dania nad :strojem DoliJllian Sanoclkich, pragnąc tym ,samym zebrać materiał do Atla'su Polski'Oh SItrojów Ludowych. W tym celu xo'Z'poczęto ,badania w terenie i kons'll'lta'cje ze starymi ludżmi 'oraz 'skopiowano w Gabinecie Ryoin PAN 11 akwarel <10tycząlcyC'h iS,trojów ludowych z oko,lic Sanoka, znajdujących się w tece KieliJs'iński,ego. W roku 1954 uik'Oń'czono inwenl.aryzację ogóLną z;biorów i rozpoczęto s:porządzanie kartoteki. Bib[ioteika Muz'eum liczyła z koń'cem 19M r. 6872 pozycje. Przeważają dzieła hist'Cryczne. Muzeum stara się kompletować wydawniotwa z zakresu ludoznaws,twa. �396 397 Archiwum Muzeum nie posiada. Ils1.niejące dawniej przy Muzeum zbiory archiwalne wstały [przeika'zane Ido Wojewódz;J{1iego Archiwum Państwowe,go w Przemyślu. W roku 1954 Muzeum we własnym 'zakresie przeprowadzałiO prace zmierzające do konserwacji .eiksponatów, zwłas2Jcza etnograHcZinych. Eksponaty drewniane 'wstały nalprawione, brakujące 'częś'oi eksponatów Ziostały U'zupełin:o,ne. Pod koniec 19:>4r. MuzeUil11uzysikeło jeden etat dlapracownilka OSWlatoweg'o. J€lSt nim aI1ty.sta-IP1alstyk.,przy jego pomocy 2Jmieniono rw Muzeum wszystkie napi,sy i obj.aśnienia, urząd2Jono 1 gablotę propagandową oraz wykonano 5 af'i:szów prOlpagandO\",ych. Brak aparatu projekcyjnego nie pozwala na rozwnięcie szerokiej akcj i odczytowej. DUJŻą(przeszikodą w 'Pracy jest hrak w salach muzealnych (pieców lub innej insia1ta'cji ogrzewalnej. Po'Wodujetoco roku ikonieczność Zi8my:kania Muzeum dla zwiedzających w okresie zimy. Muzeum w Sanoku powinno roz,wijać :srwą dzi.ałalność kierunku zdobywan'aekiE~onaltów etnografiocznyoh i dawnego rzemi05ła. Muzeum podlega ·orga,nizacyjnie ,Muzeum Okręgowemu w Rzeszowie, Skąd otrzymuje dużą pomoc ta'k w :S'Pr,awa·chorganizacyjnych, jak i przy zmianie ekSlpc'zycji oraz jej dal'szej rozbudowie. Nowe mu'z'eum powinno ,powstać w Krośon'ie i to muzeum o 1:y,pi;emuzeum przyrod[lim:o-geolog:czJlo-[laf'towego, 'oraz z osobnym działem reprezentującym etnografię powietu krośnień's;kiego. Zaczątek takiego muzeum już jest w pOIs'tad zbiorów ,g.romadzonych z dużym entuzjazmem 1PI1Z6Z członków m;.ejlscorwoegoPTTK. Konieczne był'oby wysłanie gflllPY etnografów w (pOWiat leski celem zebrania w opusz'czonych wsjac'h eksponatów etnograficznych i dawnego rzemiosła Iudowego. w stefan Wojew. Stefański szczec';ńskie DZ,IAŁ ETNOGRAFLI W MUZEUM POMORZA W SZCZECINIE ZAoGHODNliEGO (ul. Janilslawy 2ft) Dział Etnograofii w Muzeum PornoI'm Zaohodniego powstal jako kontynuacja Działu Kulturoznawczego Muzeum M'oJ"skiego (pO włączeniu go do Muzeum Pomorz.a Zachodniego w 1951 r. 'i był czynny do ikońc.a 19152r. Od koń'ca 19512r. Dział Etnograiicmy z.o:steł zamknięty a zbiory, nie używane do wy,stawy, zmagazynowane. Z ,b i or y. Na zbiory Działu składają się okazy stanowiące spaidek po dzialekuolturoznawczym Muzeum Morskiego, a obejmujące głównie przedmjoty z zakr.esu rybo!ów:stvva mors,kiego i rzecznego w liczbie ok. 500 oraz 'zabytki :zgromadtwne w okresie IPrzedwoj-ennym prze.z b. Muzeum Miejskie w Szczecinie, zabezpieczone przez Muzeum Pomorza Zachodniego, aczęściorwo odzyskane z rąkprYV\'atnych. ZJbiór ten, liczący również około 50,0 obiektów, zawiera IPrzedm'joty ;z zak1'esu całej niernaJ. kultury materi.alnej regionu o lekko zaznaczejącej się przewadze :sprzętu domowego i naczyń or,az (pewną, drobną ilość przedmiotów lZZi8ikreSIUkultury społecznej. Zbiory U'zupełnia kolekcja etnografkzna 'zdeponowana po likwidacjli muzeum regionalnego w Białogardzie, o charakterze podobnym do kolekcji po b. muzeum niemieckim. Zbiory pozaeuropejskie prof. Buschana, liczące ok.9'OOobiektów, przejęło Muzeum K,u:ItUirLudowy'ch w WaI'szawie w 19:i'1r. B a d a n i a. W związku ile zniszczeniem kJsiąg 'inwentarwwych i ika'tal<Jgów zhiory przedwojenne ,posiedają w ohwUi obecnej znikomą wartość naukową. Próby przywróc€n'ia im tej wartości 'za !pomocą zalOhowanego częściowo archiwum fobograficZJnego, publikowanego materiału ikonograficz.nego oraz analizy forma1nej !stanowiły }edną z naczelJnych akcji hadawczy'ch Działu. Nie doprowadziŁa ona do 'zadowalających rezultatów, m. iln. dla'tego, że wstała wcześnie przerwana. Orprócz badań nad przejętą k,o'leikcją zabyVk6w, pozbawioną dokumenta'cji naukowej, prowadził Dział 'badan:e zmierzająee do o'pra,cowania rejestru reliJktów etnograficznych na obszarze Pomorza Zachoolniego, ,posłiUg.u;jącsię lZ<l'równo metodą ankietowania, jak i badaniami w terenie. Akcja ankietowania. okazała się zawodna; badania terenowe przyniosły materiał ciekawy, ale ilościowo skromny. Liczby badań prowadZJonych iPI1zezdział dOlpełinialy prac.e nad prowiz<Jrycznym wydzieleniem dawny,ch grulP etnograii'c.znych reg:onru 'i określeniem ich zarsięgów oraz [lad z.agadnieniami S'z.c:z·egółowymi (,s,trojezachodniokaszubs'kie, wodne środki komunika,cji i transportu na wybrzeżu, techniki połowu). B<lJd.alniete, z wyjątrkiem badań nad środkami k'OmUinikacji wodnej, nie wyszły rpoza fazę wstęp'ną. W y s t a w y. Krótki o'kr;8S' i:stn;'€onia, zadania organi:zacyjne, wres2!cie prz·ewlekający się Temo'ilOtkapitalny budynku muzealnego nie pozwoliły ,na ul'ządzenieekJslPO'zycji własnej Działu. Pra·ce w zaQnes·:·eekspozycji ogr,aniczyły się QO wmowienia i drobnej reorganizacji wystawy marynistycznej, powstałej jes'zcze w Muz.eum Morskim, do urd:ziałJuw ol'g<lJnizacji wystawy h;rstorii rozwoju ~,poł€lCzeństw pierwotny.oh :n.aziemiaoh naszych, w ramach której dział etnografii :zajął :slię opracow.aniem w je'CLnejsali ekspozycji przedstawiają'cej 'kulturę ludową Pomorza Zachodniego jako dziedzioZ!kę tradycji kulturalnych dawno milnionych wjeków, oraz do uporządkowania wystaw et.nograficznyoh w muz'each [podopiecznych (Słupsk, Darlowo, Koszalin). P r a ce i n wen t a r y z a c y j n o - k a t a log o w e. Dział posiada prowizoryczny inwentarz ·i Iprowi~orY'czny katalog ZJbiorów, nje obejmujący jednak depozytu białoga·l'dzki'ego. V,"Y1siłkiemlPer,sonelu dztiałJu zostały opra- �398 399 cowa<Il:e także iJI1Iwentarze Z1biorów Z1Dajdujących iSię w muzea'ch lPodop:ecznych. B i b l i o teka. Księgozbiór etnQgraficzrny liczy kiIika:set pozycjizinweritaryzowanych i ,skatalog:owanych (katalog autorski). Słabą lstroną Zibioru j-est niemal zu,I:ełny braik prac z zakresu podstwowej etnograficznej literatu:ry [k,rajowej i światowej. A r 'c h i w u m. Do najcenniejszych pozycji archiwum działu należy ocalała część IprzedVv'Ojennego zbi'Oru rycin, wzbogacona i:l'USltr,a,cjamiIU'ZY_ skanymi w OlSiatn:ah latach, oraz zbiór ankiet na temat prawa zwyczajowego, I'(J'Z:Eyłanych w okresie [j,1'Zedwojennym. UW!I:ełnia to Archiwum dość bogaty zbiór diapozytywów oraz negatywy, klocki drukarskie, wycinki z prasy itp. oPu b l i k a c j 'e. Pracowni'cy działu przygotowali i 'zamieścili w prasie miejscowej kilka artykułów popularnych. P r a c e lk<O in s e r wat ,o l' S ki e. Dział ,sios'Ował ty1ko kOllls'erwację. zalPobiegawczą. Ilstnieje obawa, że brak opieki nad zbiorami przez dwa lata mógł wyrządzić duże szkody. s,z'cz,ec:,nnie posiada walorów punktu, w którym muzealnictwo etnograf<iczne miałoby !SzaJlse ,poważniejszego rozwoju. Posiada je Muzeum. w SłUlpsku, niezbyt ·oddalone od obszaru zamies'zikiwaneg'o przez Słowińców i Kabat,ków i odzna'czającego się najlepszym na Pomorzu Zachodnim zachowaniem resztek kultury tradycyjnej. Tadeusz Woj. pl~ zbiory po~aeuropejskie (ok. 12000 obiektów). Przeważają wśród nich Zbl'OfY z AfrytkI 7Jnad Zatoikri ,gwinejskeJ' Sudanu (ryc ") O" , ' ." oraz ceann ( ł"own.le Melanez] ",l). NaJl1czniejszy ,g jest zbiór afrykań'"kl' 'kt' . d • , . '"~, ory Je 'ila'h: u-s,ępu]e podw'zględem wartości ZJbiorowi oce<:micznemu zwłao' ,' z obsr M l ., ( , ''''liC'za zas . . ""pu e anezJl ryc, 4). O wi,eIe słabiej są 'W Muzeum r""'"""reze'.t., '>, zbIory a . t k' .. d' . -,tJ n ow",ne . . zJa' ye Ie l 111'Janstkie. Pod względem przedmiotowym lb . prz'ewagę (oik. 9/10 całości zbiorów ~ozaeu:poiI:ejskich) mają zabY~'k·pZymIą tkrei"u l Z za~ 'kult , ury :SpD ł'eczneJ (ozdoby ciala , mai-kl' "ln1s·t'l'umenty -" . muzyczne, Delimat warszawskie MUZEUM KULTUR LUDOWYCH W WARSZAWlIE ,8/pra'WO'zdanieMurzeUimKultur Ludowych, umiesz,czone w t. 41 "Lwdu", objęło okres od PO"wlstania Muzeum do 195Q r. włącznie. W spra'wozdaniu tym zOrstała omówiona m. in. ogólna sytuacja placówki, jej warunki pomies:z'czeniowe i budżetow€. W bieżącym okresie sprawozdawczym (1953~ 1954) sytuacja ta n:e ulegla poprawie, w związku z czym Muzeum nie może zanotować w tym 'ckre'sie osiągnięć o ,p<;wa:imiejszym znaczeniu. Mu'zeu-m mieści się na,dal w nie wyremontowanym palacyku pobriih_ lowElkim w Młocinach (w północnej części obszaru wie'lkiej Wj;ll'Szawy), za małym na potmeby muzeum reg:Qnalnego i przystosowanym tylko prowizoryoznie do c-elów eksp(l'Zycji. W dalszym ciągu więc instytucja posiłkuje się tymczasowymi, tanimi pawilonami wystawowymi oraz również n:e wyremontowanym ipałacykiem (niegdyś Ossolińlskkh) w Tarchominie nad W:słą, na wprorst Młocin, ale bez dog{)dnego z nimi połączenia (brak mostu); Lokale te nie dają należytych możliwości ekspozycyjnych, ani też nie rozwiąozrują zagadnienia magazynowania zbi<Jrów, których liczba dochodzi obecnie do 20 000, w czym przeważa materiał wartościowy. Rod względem liiczebnym w <ial:&zymdągu wysuwają 'się na pierwszy Ryc. 3. Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Mlociny). Afryka rzeźba 's~kralna itd.). Zabytki 'z zaikresu egzotycznej kultury techniczne' (narzędzla pra,cy, sprzęty domowe, broń', odzież) stanowią re"ztę J O~b.r~ymi"ąwi~kszość abecnychZJb:orów polskich w Mu~eu~ Kultur Lu~c~ych rsta~I()WInadal kolekcJa .strojów},u:dowych, trakt'owana jako po2Y:Ja ~ zalsa~l1lCZ~m znaczeniu. Na tę ,stosunkowo bogatą kolekcję skla~aJą ,SJę st,ro~e memal wszystkich regionów polski,ch z okresu pom'ęj7Y oomym dZIeSIątkiem lat ub' ł . ,. ' l_ wi, " ,eg ego wlefCU a 'ChWIlą obeoną (ryc. 5). Ma ę~ ~uzeum '~troJe s.ro~:kowomaz'cwieckie (wilanowskie, mińJ,tkie, opoczynskle, rawsilue, łowJckle,sanniC'kie, kurpiowskie, 'Podlaski'e w różnych �400 odmianach loij{alnych), bardzo zróżnicowane stroje lubelskie, strole rzeszo'v,,13ikie, świętokrzyskie, radomsko-kozienickie, krakowskie, sądeckie, podhalańskie, wałaskie, do!lno- i górnoś'ląSJkie oraz !SJtrójz obszaru ziemi lubuskiej. Oprócz 'tego posiada Muz'eum ,pewną ilość egz'emplarzy rokokowego stroju żywieckiego (mieJskiego). Najubożej, jak dotąd prZiedstawia Isię kolek,cja Istrojów śląskich i wielkopoLskich. Z pozlQlstałych regionów Muzeum jeszlC'ze nie zdołało zgromadzić ludowych strojów reprezentatywnych. Brak również wielu lokalnych odmian (ryc. 6). Oprócz strojów posilada Muzeum stosunkowo sporą liczbę tkanin (dywanów), zwłaszclza podlaiskich 1Jkamin dwuosobowych. Interesujący jest Zibiór rzeżby 'ludowej, zwłas:zcza kolekcja rzeźb Chrystusa Frasobliwego, oraz zbiór wycinanek kurpio'wlskLch, łowiCkich isannidkich. TrudnośiC'i lokalowe opóźniają również powięks'zenie dotychczasowych zasobów ceramiki ludowej. Zbiory z zakresu ~ultury technicznej !są na razie o wi'ele uboższe od zbiorów z zakresu sztuki ludowej, liczą za,ledwie ok. 1000 obiektów. Wśród nich przeważają ISJprzę,tydomowe (oik. 5,00/0 całości :lJbiorów tego działu) z pOPudniO'wej i południowo-zachodniej Polski. Zbiory te w IIJHSJkiejprzyszłoślCi zlna'czln:iesię w:lJboga'cą. Nieliczne zbiory słO'wiań:sij{iei europejskie - pomyślane jako zadatek przy,szłego działu zbiorowego - uzulpełniają kolekcję z;najdującą się pod opieką pracowni działów polskich, a liczącą ok. 8 000 obiektów własnych. Depozyty, na które w działach polskich składają się głównie stroje, tkaniny i rzeźby, a w działach pozaeuropejlskich broń i ozdoby, liczą łącznie ok. 2 000 obiektów. Zbiory pozaeuropejskie, które nadają warszawskiemu Muzeum Kultur Ludowych charakter specjalny powstały w olbrzymiej większości w wyniku realizacji uchwały ogólnopolskiej konferencji etnografów odbytej w roku 1947, a zalecającej skoncentrowanie zabytków egzotycznych w Młocinach. Zgromadzone zbiory polskie pochodzą prawie w całości z własnej akcji kolekcjonerskiej Muzeum. Akcja ta łączyła sięśdśle z badaniami w terenie. Badania objęły stokHIk.adziesiąt miejscowośd ,naobszarze 'c.a1ego kraju i przyniosły materiał ~,rawdzie nie imponujący Hościowo, ale cenny ize wz,g'lędu na genezę i histor'ię zgromadzonych ,okazów ora'z ogólne wiaidomości o stanie zaicho_ wania s'ę kultury tradycyjnej w poszczególnyoh regionach kraj!u. Specjalnych badań tematycznych - ze względu na Iszczupłość personelu naukowego i przeciążenie go bieżącymi praeami us1ugowymi jeszcze nie podjęto. Niezm'iernie Is:zczupłe środki pien;ęzne, a przede wszystkim ciasnota lokaLowa nie pozwoliły w 'okresie sprawozdawczym Ina znaczniejszy wzrost liczlby wystaw. W okresie tym czynne były cztery stałe wystawy w Młodnach: !polsLkichstrojów ludowych, sztuki ludów pierwotnych 401 Oceanii, POllELkichbadaczy 'i obrońców :'ud' J. l .. /k' w ow "'-'oorowych 'n,"", ta ta WlejE ICh wnętrz mies:zkalmyoh T h " ' "JS wa s ta rc l'UJdowejw bUdynku muzeum y,egio:a1n: om~me, ,wys~wa ISU:ła sztuki stawa obj:azdowa pływaJ'ąca" n b go w CzęstochowIe oraz Jedna wy" a arce służącej do '" z tema:tem zzakreE'll 'S'ztulkiludow . Z ' ," , , przewozema plasku J nie udostępniono) czasową wysta: · k ~lrtg.a:mzlow~no~leczdo 1955 r. jeszcze W ę u ury udow pIerwotnych ystawy te są pomyślane i urządzone 'ak .. przeznaczone do przero'bek l' ł " J o wystawy prOWIZOrYCZne, ' uzupe men w miar k" n~ch środków rzeczowych. W latach 1953-19 ę ~zy~ Iwau,la pot.rzebkIlkakrotnie, zmieniały w pewny t . 54 przerabkI te mIały mIejsce wadziły jeszcze do zadaWalający~ ~e~~~:Ut.wygląd wystaw, ale nie doproa ow. Ryc. 4. Muzeum Kultur Ludowych W WarszawI'e (Młociny). Oceania Najwięk.szy wysiłek włożono w wyt-taw . charakter ,nowators,ki pod wz l dem ~"ę !pływaJ~cą ze ~vz.ględu na Jej ją zadań. Wys'ta' b ł g.ę , wysc.aWTllczym l rodzaj ocz1ekUjących wienniczej, ~r:z::ac;o;e ~o:nySlana J~ko .z~czątek ruchomej akcji wystaszych centrów c ''1' '~oo ohsługI mle}scowoś,ci od1da,lonych od więk'. h YWI l'ZacYJnych, a !położonyoh nad rz Elk.am i z dala o'd . llleJszyesz1akĆiw lado h . .._ . . . ," ,waz. wyc, tJ. mleJ'~C()lWOSCI, .gdzIe obsroga kuJtur,alna 26 "Lud" t. XLIII �402 403 jest jeszcze niedv,state{;zna. Wystawa ta była jednocześnie eksperymentem jako nawa forma wylstawnictwa, 'stanowiąca coś pośredni·ego pomiędzy wystawami stałymi a wYJstawami objazdowymi, ekonomicz:na i rprakt}"ozma przez to zwłaszcza, że zmiana m;ejsca pobytu wystawy nie wywoływała konieczncści ustawicznego ;składania i rozkładania eks!pozycji, której w zwią2Jku z tym można było nadać na .stałe wygląd estetycZlI1y, możliwie najbardziej stalranny. WYJstawa ta, mieszcząca się w n'edużym pawi'lonie zhudo:wanym na barce, odbyła pierwszy rejs w rOku 1952. W tym rejsie: e'kS[Jeryment8.Lnym chodziło m. in. o stwierdzenie celowości pomysłu oraz o :zdobycie potrzebny·ch doświadczeń technicznych. EJksperyment ów przyniósł j'Uż w ,p;'erwszym rckusukcEls pr:zeralstającyoczeikilwania, co dało bodziec ido wzn.awiania wys.tawy w lata.ah następnych. W la:tach ty'ch ('19!531954) tematyka wystawy, która początkowo obejmowała tylko s'ztukę Iludową Mazowsza, uległa ,ZII1aczmemuwzbogaceniu. Objęła ona wszeLkie możliwe do eJk:spcnowania w warun/kach tej wYJstawy dziedziny Is'z:tuki wi1ejskiej całoślCi z!em polskich. W związku z tym musiała także ulec zmiaJnie iS'toso_ wana dvtąd teohniJka wystawiania. Po niezJbyt ·udanej iprólbie z roku 19'53 wystawa pływająca w roku 1954 roztoczyła przed widzem całe bogactwo sztuki ludowej. Jak wykazują uwagi zamieszczane w księg3ch frekwencji, zasadnicze intencje wystawy zostały na ogół dobrze zrozumiane i należycie ocenia'me. Uzyskanie ujednoliconych druków ksiąg inwentarzowych i kart kata·~ lo.gowyc'h umożliwiło [przySltąpienie do naukvwej inwentaryza1cji 'i kata[ogawa.nia zbilol'ów. W działach polski,ch, posiadających inwentarz 'prowizo~, ryczny i zb'ory o wiadomej proweniencji, IPra'ce te posuwają się Il1aprzód szy!bciej niż w działach po:zaeuropejskich,któI1e dysponują materiałem liczniejlszym 'i przeważnie nie ozmaCzonym. Akcja zinwentaryzowania i Iskatalogawen'" zbiorów zajmie kilka lat. Księgozbiór Muzeum liczy ok. 9000 woluminów. Tworzony po wOJme•. głównie w oparciu (pozycje 'przejęte ze zlbiorni1c,a więc w 'sposób raezej przYJPadkowy i przygodny niż systematyc2jny i planowy, s't8Jnowion jednak już olbe'cn'e dość poważną jednos'1lkę ibibilio1JecZII1ą, zawierającą wiele wa'żniejszyc'h pozycj'i z zak'I'€su etnograficznej literatury 'kl'ajowej i ogólno~ świato'we'j. Oczywiś'cie luki, zwłaszcza w 'zakrelsie takich lPoidsltawowy,ah. czasopism, jak "Zei'tsehri,{t f. EthtnolQg'e" czy "Anthropos", dają się jesz:cze dotkliwie cdczuć. W kS'ięgO'zbiorz€ wydzielony jest dział opracowań odnoszących 'się do hils,torii polskich podróży i badań crlaukowych. Biblio;ielka posiada katalogautoró1ki i część katalogu 'I1zeczowe.go. Szczupłość personelu nie ,pozwala jes:zlczeMuze'um na .stworzenie Q'sobnego działu archiwalinego. Zbiory archiwalne nie są jeszcze zbyt liczne i zawierają ma,teriał 'przewaimie nowej daty (głównie iIlUstralcje i nega·tywy zdjęć fotograficznych WYJkonywany.chido kata'}ogów). Część archiwaQiówje1stón"';entaTyzowacrl.a i skatalogowacrla, opracowanie reszty trwa. ° Ryc. 5. Muzeum 26' Kultur Ludowych W Warszawie (Młociny) �404 405 zaabsoI'lbowanie nieliczmego Ij:€:rsonelu naukowego wdaniami usługowymi, a w ,Slpecyficzmietrudnych warullkaah ;pracy naszej in~tytucji ta'kże sprawami administra.cyjllymi, n:e stwarz.ało warunków >do przy,g,otowania w dkresi'e 'SlPrawozdawczym IOpra'cowań naukowych i popularny oh w ramach zajęć słuzbowych. W ramach pra'c wewnętrzmoorgalnizacyjnych Muzeum w okresie sprawozdawczym, stworzyło dział ~<lipularyza:cji, uruchomiło pracownię,graficzną, fotograficzną, modelarską '(modele i restauracja zabytków drewnia- ~. , uszkodzeniem. Do momentu uruchomienia tej pora,cowni stosuje Muz'eu'm k'Onserwa'cję zaJPcbiega'wczą. Zmganizowan'e działu pc,pularyzacjipozwol'ilo MUl'eum na rozwinięcie planow'ej ak'cji oświatowej. Dział ten, obsługiwany rp'rzez jedną, a obecnie ,przez dwie c:;:-e,by,:posiada już pewne osiągnięcia ('pc'ważna 1'ioC'Ziba 'PreleA:cji w lokalu własnym i w teren'e, org,ani'zacja frek;wencji i oprowadzania). Do ważniejszych osiągnięć Muzeum w zakresie prac dydaktyczno-społecznych na.Joeżą również lic,zne, ahsorbując'e konsultacje udzielane pracownikom szturki, o,raz ~'wi.adcz€'nia na rzecz ruchu wydawniczego. Od dwu lat odbywają w Muzeum prarktykę 'Wakacyjną studenci Un'iwersytetu Warszawskiego (Studium Historii Kultury Materialnej). Ilość praktY'k {)ochcdzi do trzech w rok'Ll. Mwzreum K,ultur Ludowych, ~owołane 'Clożycia w miejs,ce zni,s'2iC'zonergo doszC'zętnie Wansz.olw:;:kiego Muzeum Etnograficznego, z zadan',em .na'wiązania do tradycji warszawskiego ruchu naukowego w zakresie etnografii i zgromadzenia zbiorów godnych hcgact.rwa wiejsikiego dorobiku kulturalnego w :naszym :kraju, winno rPl"zek.ształdć się w przyszłości w Narodowe Muz,eum Etnograficzne. Do teeo zalC!ania przygoto'Wu,je rsię Muz·eum od począt:kus'wrego ils'1;ni€.nia:obejmuje ·swoim działaniem ohszar :całego k'raju i 'Ulsiłuje c'krz€l[nąćna tyle, aby możliwie naj rychlej pI'zyjąć na siebie rozsrerzoną rolę. W wy,sił'ka'ch tych natrafia jednak Muzeum na poważne trudno~ci, rgłó\Vnie Tatury fir:a:n:scwej (kredyty na fundus'zosoboiwy i na za'kuIPY) oraz uo'kalcwej. Od powcdzenia prób przełamania tych trwdno'ści zależy, czy Muzeum będzie mogło uczynić 'Pi'erwsz,e krolki na drodze do objęcia zapl.arnowancj :roli. Na ra'zie u8karżasię Muzeum na braki, od j.akicrh wolne !są r:myet małe mUlzea terenowe. Braki te rutrudniają wykonywanie zadań rbieżących i uniemożliwiają śm'els'ze ;pla.nowani.a na 'Przyszłość, a 'k<mieczność !]:~zezwyC'iężenia ich clPóźnia reaHzację dawno już podjętych zamierzeń. Tadeusz DeHmat Wa}. wTodawskie Ryc. 6. Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie (Młociny) MUZEUM REGIONALNE nych), zapCiczątkow,a~o organizację pracowni, :konsel'WatoI'sikiej oraz ma'gazYJnu strojów, ,tka,nin i rzeźby polskiej. Uruchomione prac'ownie technicZine nie posiadają jeszcze należytego wyposażenia ani pod względem 'lokalowym, an( technk'z:nym, nie po'siadają też dostatecznie licznej obsady fa,chowej, ale stanowią dużą IPOmoc, 7:włas;z,cza na odcinku zad,ań usługowych. Szczególnie dużą wag. przY'kłada Muz,eum do urządzenia pracowni kOI1s!ffi'watorslk:ej, którą czekają 'zadania tym ipuważniej'sze, Źle.większoŚć posiadanych zbiorów, to znaczy zhiory pozaeuropej,sikie, pochodzące głównie ze 'Zbiornic i muzeów na zachodzie kraju, uległy w lata,oh wojny znacznym W JELENIEJ GORZE (ul. Matejki 28) Muzeum Regionalne ,w Jeleniej Górze mieści ,się we własnym bUldynku przy uu. Matejki 28 i jest jednodz:iałowe, mimo iż ,gromadzi 'Ws:?Jelkiego tYPuz<::'J::ytlki kuH.ury rr.aterial:nej. Właściwym regionem zainteresowań jest zasięg Kotliny Jeleniogór>s'kiej i zamylk:ające ją pasma górs.'kie: Karki():Dc,s'ze,Góry lz~mskie 'i Kaczaw·s·kie. Ogółem etnógrafia reprezentowana jest w Muzeum liczbą ok. 2 000 eksponatów. W zakresie ekspozycyjnym (wysta,wy s:ałej) podporządkowane zestały układo,wi Ikryteriów his,toryczrnosocjaLnych. �407 40() Główny ich zrąb lwcn:y kclc,kcja ok. 1300 malowanych na s,z'kle obrazów lu'dewych z XVIlII-XIX \'v'. zd.aje się jedyny tego typu tak obfity zbićr na ŚIE.sku. Twórczość ta 'W -wielu 'wyp<'d(,.ach nc·si cechy warsztatowej,choć nie brak O'kazów o silnie zaz'naczcnym 'indywidualizm'e anystycznym. Mat.eriał pod wz,ględEm ikoncgr.aficznym o.bejmuje tematykę sakralną. Pochcidz€niE.m wią.z.ał .się pr;:'Eważnie z pasmem Sudetów Dd Kłodzka po póry :Ilzer's'k:e, często z terenów\vys,u,n:"ętych na ,północ. Zbiór daje dO~,ry przeglE,d rćżr:crc,c;r.cEci wyr.azu .c:rtystyczneg'o, ~ec'hnik malarslkich (częste eg!cmizacje), 's:pE'cyfi.ki delne'śląs:kiej i wpływ'ów p'estronnych (Słowacji, CZEch, Górnego Ślącika i Bawarii). KclE.okcja la zasługuje na .szczegółe'we .przobada:nie pcd w:·elu 'Względ<O.mi. Dru.gą co ,do ilości}:ozy.cją ;:'biorów (1~0 oka,zÓ'w)są regional'J1oe cwp,ce kobiece. Występują wśród nich znane z literatury ze względu na odmiany kroju trzy zasadnicze typy: czepca jedno-, dwu- i trzyczęściowego. Prze·waż.a CZEp'E1C odświętny 'z m,ai'er'ałów jedvvahnych, z '\V'Z'CrzystegobrCi:,atu, "idobiony [Cajetami i kolmowym haf1.em, z powtarzającą się najczęściej orm:men'tyką' ,drzewka życi.a". Szereg egze.rr.:plarzy ze złotej i sreb m·ej lamety j-est typem raczej właEciwym Fcgórzu TzeEi'<iemu. W za'kresie 's-lrQju kobi'ecego :posLa.da Mu·z'eum szereg katanek i pojedyr:ocze s'Zluiki z,c;pas'Ek oraz :nnegoprzycdziewlku. Sporą grUipę s'tar'('wią E'ks,ponaty wiążące się z dziedziną le.cmic!iwa ludewego, Iktór,e 'c.d wieków kwitnęŁo w gór.ach, mając 'owe oś-rodki w Karpacz'u i Miłkowi·e. Przedmi,o!y pozOistałe ,po owy·ch wiej'okioh "lahora,ntach" - jak ich zwano - są przeważnie nowszej daty, z wieku ubiegłego. dTe'W'niane p;!del'ka na !-Eiki,n.aczyn'a ka'mi("'n:kowe i gliniane, 'szklane flakony, moździ'erze 'Zielaroikie Hp., .a naleciałości kultury miejo,kiej i madnictwa 'obc'E@e(Tyro·l) widoczne .~ą tutaj w 'pc's'!aci ła'c:ń'skiej i niemieckiej term[nolcgii elykie,t. Wśród wytwo'rów~tC').ar:::kich (£IP rzę ta r-s'tw,o) znajdują się O'kazy ,szaf (typow.a ,r-tp. dla Sudetów ~:zaf.irs;piżarniana), zydle, :pcdnóżki, ,pojedyncze sztuki innego sprzętu chaty wiejskiej, szerg skrzyń - wszystkie te przedmic>~yISą malowane, a w części :zdobione architektcnieznym pwfilun'kiem (n,p. :s'krzynie), rz.a,dziej 'snyc€Dką o motywa'oh geometryoznych. Zabytki poohodzą z XX, XIX, a .nawet z XVJ.1I st,ulecia. Jedna 'ze -s:k>rzyńn.osi datę 16,86 r. Wśród narzędzi pracy przewazaJą przedmioty związane z tkactwem i I'flZf;dzalrniC'~wEm.Zaję.cia lie stćlinowily naprzoe:,trz'eni wiekó,w główne źródło zapctikowe na wsi i wśród d['c>bne~o mi,e·,'zczańs·!>wa.Kl'OtSlna,kol'owl'oi'ki, ,kE,dz'elnice, wrzeciona, międlice, przewijarki,' maglownice i drobniej,ozy rE'k'v.;lizyt tego gatunku zd'ebione ·~ą .prz'€'ważnie lu.dową '~nycerką o typie architektonicznym, ozas'em s,ą tyLko malowane, I tutaj pojawiają się nieTaz ·v,.'Pływy drC'!:;,ncmie:,zczańs-·kich ś.roodowi:sk .kulturalnych. Zb'ory etnograficzne uzupełniają pojedynoze Clkazy kowalstwa (figurk'i .~ zwierzęce ,kute w żelazie), ceramika, wyroby ko'!>zykars'kie i drobniejsze przybory czy narzędzia gospodarki domowej i hodowlanej, formy do pieczywa, wygn'iatania iserów, robienia masła, ,k8Jbłąciki na owee, .strzemiona - te osta1Jnie zdobione piękną snycerką o 'ornamentyce geometrycznej typowej dl.a miej1scowej 'Wsi. CałO'Ść·zbiorów etnografioznyoh zamykają ins'trumenty muzyczne, głównie trombity pa'S'tersikie różnego tYJPu i rzadk.i okaz tzw. tromptJa maria (od "tr,omba marina"?), powszechny w góra'ch od XVI w. instrument jE,dnostrundwy pochodzący prawdopodobnie z dalekich stron iIladmo.I'\Skich Zachodu (Anglii?); wpesz,c'iekj,likanaśO'ie Iswoistych wycinanek ludowego i ni€lPo1skieg'O artysty z połlowy ub. wiew - czarne .sylwetki przedstawia_ jące obrazki z codziennego życia wsi. typy s,poł,eczne mieszkańców wsi bądź też fan't.astyczne oobra,Z'kileg€'l1darny'ah Kallkeonos'zy, np. ilwrowody duchów z Rzepiorem na czele. Z omólWiO'nych '2JbJoró'w wekl9po-zycji 'znajduje się ok. 15%; z czego większość m'eści się w IdW60chiSa,la'cho prz.6strZleni 70 m2• History,cmo-s,po1eczny układ problematyki ogólnej wystawy kazał etnografię umiejscowić turż po archeologii, dla zobrazowania ciągłoś'ci osaldnictwa .stowi.ańsikiego [la ,rF'od,sudeciu i pI,zodują,cej rOIli WISi regio.nalnej w dziele zachowania '5ł'O,wiańlskiej i polos'kiej 'kultury. Poszczególne ddc.iniki ty'ch za,gadni'eńUlgru,po;wanesą w działy:. ulbioru, sztulki i 'Z1dobniC'twa, ~'eo;mictwa - nawią7Jując każdorazowo do prastarych tradycji słowieńskich i polskich w kulturze ~·egionu. Pewną część ek~lPonatów e1Jn'ografi>czmyehiPodlPorządikowa'no odrębn,ej problematyce IS~lQłec'Zno-gclSpodapczej,ty\powej dla Sutdetó'W', ja1ką stan<Jlwiło ,tlkaotwo ch ał'UJpni'C'ze.Są ro IPI'zewa:ilnie środik'i produkcji, a więc narzędzia, 'warsztaty i porzY'b"ry !pomoonicze, rOl2l1.akow.anena in:nym mieJscu 10 powierzchni ok. 50 m2• Stała wY'sta'Vva:ogólna IMuZ€Uiffi,obejmując.a opisanąek"IPozy,cję et,nografii,otwaI't.a została w marcu 1953 r. UZlUlpełnierriem jej jest, jako przykład łużycko-słowiańskiego budownictwa, model ohaty góraLskiej z kcmpletll1ym wY~()Isażeni'em wnętrza, oldtJworzony wedŁug oryginalne.go obielktu 'Z Kanpaoza. Materiały etnograficzne, jak dotąd tylko zewidencjonowane z ogólniJkowym opisem rQ'zpoznawczym. Nies'tety w Ucznych ,przypaldka,ch zaginęły metryki 'I::ocl1Qdzen"a za!bytlków. Do lpomocy 'W 'swych cZY'J1!nościach znajdzie w tej chwili e1Jnogra,fok. tysiąctomową :bi,blri'otekę podręczną il dziełami 'Z i'óżny'ch dziedzin, iW ezym ~oro regionaHstyki 'i ki'l:k.a!I1aŚ>CIie programowych wydalWil1iotw pc['s'kich i llliem,i'e,Cikichz zakresu etnografii. Liczyć ,się należy ze macznym zwiększeniem !Sta.nu posiadania dzi~kJi wYmianie depozytów i ikua>nu. Duże zalsobyet.nogra:fii wYmagałyby maczniejlS'lego IIXlwi«,;ik'szern>i.a licZlby Qpraco'wań IElPecjalistyCZll1ych, :zwłasZICza w dziedzinach najobficiej reprezentowanych przez zabytki, jak np. malarstwo na szkle. Region podsuldecki, >który dochowa1 tak lic2Jne świadectwa prastarej �408 409' iPols1kieji1mltury wsi, bybby wdzięc:?JIJ.ymterenem Id!la częstego tu lokowalIl.ia czasowych, obja ZJdo'WJ' ch wystaw etnografii rÓWiIlież innych terenów PoLski. Po·rÓwnawoze unaocznienie mie}Sioowemu 'orpołeczeństwu jednorlQdności kultu'ry wilejs'kiej Pol'olki centralnej z 'zabybkawą ku~turą ludu w zachodnich Sudetach byłeby najbardziej wymownym i przekonującym argumentem pols.koś'Ci tych terenów. Ale tego materialu wciąż brak. Wydaje 'się, że Cen_ traLne Biuro Wy'staw Adys,tycznych i Muzea Okręgowe cenkalnej PoLski w pierwszym rz·ędzie powinny te lulki wy:pełnić, wysyłając w t'eren przy,sudecki dobrze }:omyślane i zmontowa:ne w)'!stawy o tematyce 'z kręgu polslkiego ludo"'na'wJSo1wa,2wła's'zC'Zaże Jelenia Góra, jatko 'centrum :kulturalne w 'PJl:zY'Szłości,a o·becnie żywotny ośrodek tury,stytki WlC'za,sów,posia1dająca jw; ipOważne zasoby 'etno.graficzne regionu, nadawała,by się Ido d.a1s<zejrozbudoIwy w tym kierunku. Uzulpelnień powaŻlIliejLSz)'!ahwyma,gatby również dział tkactwa na wsi w zakresie zabytków wytwórczości, jak chałupniczo drukowane płótna, drewniane klocki drukarskie, próbki płócień białych i wzorzy:stych. Pow!nno Isię to staćchodażby kosztem in:nych muzeów, w dJrodlze wymiany łub pJl:zekazania w długotrwały depozyt. Zbislaw Michniewicz DZMŁ ETNOGRAE1!CZNY MUZEUM W KAMIENNEJ GORZE (Plac W'O!:ności24) Muzeum w Kam'ienlIlej Górze jest l'egiona,Lne, o zasięgu działalności na miasto i powiat kamiennogóDslki. Zbiory muzeaJ.ne jeid:na'k mąjązas,jęg 'szerszy, wy:ohodzą,cy poza za's:ęg działal1noś'Ci Muzel1m, gldyż (po.chodzą CZęśc'iOiWO' i z sąlsiadujących [P owi a·tów. Muzeum mieśd Isię 'we własnym trzypiętrowym budynku znajdującym się w śródmieściu, wybudowanym w 1650 r. OgóLna przybliżona Hość okazów oryginalnych i modeli etnog1raficznych wł<l.lsnych wynO'si <Jkolo l()(}!. Katalogów dział'O'wyah Muzeum ,nie pmia,da. Podział rzeczowy zbiorów ,PI1Z€,Q,s'tawia&ię na,stępująco: z:bieractwo - 6 okazów; . łowiectwo (myśl:ls'two) -5l2; h'OdowIa zwi'€rząt 1; ba,rńniotwo i pszczelarstwo - 3; rolnictwo - 3; przygotowywanie i przechowywanie 'pokarmu - 19; I().bfró,b:kadrewma, kory, wici, ,słomy; trzoiny i.tp. - 51; obró,bka włókna lIIlu, konopi, wełny Hd. -.lM; obróbka SUlrDiWICÓW zwierzę.cych (lkości, rO,gu, 'slkór, 'włolS'ia,'Szczeciny, wosku) - 13; obróbka gliny, ikamieni, kruszców - 20; farbiarstwo - 2; odzież, strój, ozdobny - 189; budownictwo (w tym obrazy Htogr. z d'ziejów rozwoju mi aista) - 74; Isprzęty domowe - 214; sL!tulka ludC'Wa (dJrzeworyty, obrazy malowane na ISlzkle, zdOlbniC'two w zakresie tkactwa, garmcaretwo, kaflarstwo, hafty, \koronki itd.) - 148; instrumenty muzyczne - 10; zabawkarstwo _ 7; przedmioty !Związane z obrzędami i zwyczajami - 46; ;prze<imi<Jtymagiczne _ 2; miary J cznaiki !pochcdzące z twoj. wrocławsikiego - 14; cz niesłowiańskich ikrajów europejskich (zegar i garnczek drewniany) ,(,pudełka drew[J'iane, Isz,tuc'ery myśUw,sil<::ie'i eskimosa) - 5; obu'wie śląskie - 7; 'stemple ,tkackie - 44; wytwory rzemios'm ślusaI1skiego cbrazy tłoczlQne w blasze - 18. .1 2; z krajów pozaeuropejskich 'skórzane chłopięce ubranie cechowe i 'stemple znakowe (zamki, kłódki, :!clucze) - 27; Wła'mych badań Muzeum w teren'le nie prowadzd - na przeszlk,od1zie 'stoi 'szczupłość Iperosone,lumuzealnego 'i brak p["a'co'wniil<::a do spraw oświatoIWYch.B<:ldania 'W terenie spełniałY1by don.iosłą rolę z uwagi na to, iż Dolny Sląl:;:1kzachował 'w tSpadku 'z ubiegłych stuleci po minionych ipokolen:ach wiele zabytków etnograficznych, które obecnie gwałtownie n:kną na skutek rÓŻlIlY'Chza.szłyClhIzmian, m . .In. lJUdnościowych, O'I"azc\:ldawa'nia 'wielu cennych zabytlków przez ni-euśvv"iadomioną ludność do z;bi,or,rricodpadków wtó'rnyc'h, zubożając IW ten sa;:clsób.kuilt'UIę. llegionu. Akcja :badaWcza miała':)y tu duże znaczenie ze względu na dalszy r02Jwój kultury regionu, ze względu na wymi(i:;:zall1ie 1l:ldnoś1cli,iSiPowoddwane aik'c'ją osiedleńczą. Ludno'ść na,pływowa iP·rzyn'osła tu ze Isobą na,rzęd'zia pracy, 'zwyczaJe i trarlycje i zetl'-mręła .się 'z ludulOŚiCiątu oLSiadłą aut'o'chtonkzmą i lZ jej kulturą i odwrotnie, ludność au'tochtoniczna zet:knęł.a ó1ię'z fkUlltuJl:ąludnośd przybYll€j, co w wy:n'iku .zrcdziĆ mUiSi ina gruncie wiSpółJpra,cy i w:;:p6łżycia nową lkuJturę regiQlllu. PO'znani(e tych przemian .stanowić będz'ie do'kumentację his,torycZlIlą ży\cia obe1cnego jpokoJenia. W roku 1952 była jedna stała wystawa. Posiadała ona działy: etnograficzny wraz z zabytkami tkactwa, przyrodniczo-geologiczny, historyczno,wojskowy i ,plrehlilstoQryc'Zill'Y. Ostatnie dwa zostałyzamiknięte w drugim półroczu 195:2 r. Od 17 sierpnia .do 30 wI1Ześnia 19512 r. urządzono wystawę czasową Wła'sną pt. Czepce Śląskie li strój Wa:;:ellny. Na w)"s'1awie tej polkazano 60 eksponatów. Wys'tawa .stała w :poku 195,3 pozostała bez zmian. Z:nw1entaryzowano 4546, azlewidencjQlllo'WalllO 4007 ,przedmiotów (ze W1szyst'ki.ctlrdz'iałów). E·widencjli ka'talogowej Muzeum .nie prow<lJd'zi z po_ wodu licznych innych prac bieżąc)'!ch, jalk\ie mają do wy'konani.a pra.cawni'cy muzealni. Biibl!oteil<::amuzealna ma ct!arakt'er [pOdręozny i ,p:rzem,aczOl11ajest do prac samokształceniowych i dydaktycznych, w pierwszym rzędzie dla praOC'wInilkówmuzealnych. Możliwoś'ci rozwojowe całkowi<clie U'z.ależmione są od przyzna'wania kredytów lub darów Mini.siJerlstwa Kul'tury i :Sztuki. Ilość pozycji wynosi 1026, ilość bieżących czasopism polskich 4, zagranicznych ,brak. Archiwum ·zawiera akta 'z ilat po rozp-c·częciu polls'k'lej 'Organizacji Muzeum, od 1947 r., a wśród nich zapisy przekazania budynku Muzeum przez Prezyidlium PRN, odbitkę planu zabudc'wy i plan isytuacyjny obJiektu Muzeum. Akt dawnych w archiwum brak. Wła'sne pubUkacje p{)lpularnonau~kowe, do'tyczące zagadnień muzeal- �410 411 'I1Y1ch,zamieszozQno 'w "Kwarta1n;ku Muzeall11ym", w zeszycie 3 z 1949 r" .s. 'lZ3; w "Wiadomościa<lh Muzeum Zi1emi", oz 1948 r., tom 4, ·S. 3:28, or,az oplI'aCQwano EiPrawozdanie z dZliałalności MU'zeum do ,wydanego Idruikiem Sprawozdania z działalności Muzeum Slqskiego we Wrocławiu l za lata 1948-1953. Muzeum w Kam:elliI1'ej Górze podlega oI1ga,nizacyjnie Muzeum Ś'ląs<kiemu. Prace o'rganizacyjneM'uzeum planowa,ne są po przeprowadzeniu remotU-tJuk3!J)italIllego w budynku głównym i po opróżnieniu sal II piętra w budynku, który obecn.ie 'zaJjmują Bibliot€lka Miejoska i Biblioteka Powia1dwa. Muzeum nie .podsiada żadnY'ch 'Pomocy do 'prac teohniczno-ikolns~atOI1ólkich.Prace kons'erwatoI'ók,i'e ,są prLlepI10wadizane mechanicznie [przez odlk'llrzanie, 'czyszczenie z ibrudu, rdzy oraz przez nadl~I·anj.e wa'zeliną części żelaZiI1ych, 'także przez opylalnie PrQisikiem . A!zotox zbiorów 1d'rewniany.ch przeciw kołatkO'Wi i Iprzez zakłada,nie dQZibi'orów odzieżowych gałek [przeciWIITIolowY'ch. Z za1kJne9U pra,c dyda'ktY'0zno-s-połecznych ii'nJstrUJktorzyBi'llra Społec'moOświatowego MUlL1eumSlą's!k:'ego z Wrocławia przy Ipomocy organizacyjnej Muzieum wygłosili w ,latach '19~2 i 19'53 w ,różnychzalkłada'ch pra1cy, ilnl::;tytucjach i szkołach 58 odczytów popularnonaukowych. W tym okresie w różnych Z!skladach pracy, instytucjach i szkołach pracownicy Muzeum wygłosili 29 odczytów z tekstów nadesłanych przez powyższ,e Biuro i 25 odciytów własnego opracowania. Przy współpracy Muzeum został wygłoszony w miejscowej szkole ogólnokształcącej 1 odczyt o ochronie zabytków przez inspektora rzeczoznawcę z Urzędu Konserwatorskiego z Wrocławia. Ponadto przy opracowaniu wycieczek i większych grup zwiedzających Muzeum w powyższym .okresie kierownik Muzeum wygłosił 228 pogadanek w czasie oprowadzania po Muzeum. Praktyki muzealne dotychczas nLe odbywały się w Muzeum z powodu trudności loka'lowej, jak i niedostatecznej licZJby personelu. N.awiązana z'Clstała 'Wlspó~p'ra'caz miejlscowymi fabrykami, dzi,ę'kd cZJemu Muze.um uzy,skało w iamian za a~cję oowia'tową pe'Wne 'uslłUigi i daliy. ,W"IPółlPraca z innymi ino:;tytucjamii, jak Sana'tori'llm, Wydz!a'ł O~wialty, Od,dział Kultury i SzikQły była mni'ej owocna. Trudności, ja1kie ma do chWlili obecnej, tutejls'ze Muzeum, to 'szczu[plość ~ulka,lu Ispowodowana zajmowaniem 'salI 'L piętra Iprzez wS[pOmnian1ebi'bl~ot€'ki. Sku/tJkiem tegu nieo:dwwna reorga'Dizacja wy,staw i lPOWięk'szenie dJ.ości ,eksponatów na 'Wytstawalch ,z jednej strony or,az orgalnizowande liczniejszych wysta'w objazdciwy'ch i 'cza'sowych z drugiej 'strony uległy z'koniecL';nO\Ści odraczaniu, 00 'W następ.stw,ie powoduje zmniejls'Z!eni1efrek'wencji w Muzeum. Trudność ta w najbliższym czasie winna ustąpić, gdyż Wojewódzki Wydzdał Kultury i WojewódZJk;i Zarząd Bibliotek przeznaczyły już (pewien kredyt na remont lokalu przewidzianego na pomieszczenie bibliotek. Jako dotkliwe braki należy wymienić brak odpowiedniego sprzętu do ekspozycji :i niedClsta1tec:zną obsa.dę p2rsonelu umy;słowE\go w Muzeum, co w na's'1;ępst:wie I=C'wcduje Iprzeciążenie ;ró~norodnymi pracami aidmi'nistr8Jcyjnymi, goó~odarC'zymi i oś1wiatowymi 'kierow[]jika Muzeum. Dążeniem ..Mulzeum na najl:::,liż'szą Iprzysz'ło\Ść jE1st prze:prowaidzeni1e ·remontu kapitalnego w zabudowani'ach muzealnych i dostosowanie rozkładu wewnętrznego Muzeum do jego potrzeb i wymagań. Wśród zbiorów muzealnych na czoło ma 'srię wYlslUnąć dział etnog:raf'<czny, a w sz'czególności zabytki Vkact'Wa któr'e ma na tutejszym 'terenie d€lkawą pl'zes'Złość hi,storycmą, obecnie Q'.a~ rozwija Isię l tętl11i życiEm w l'icmych -za1kł.ada'chprzemylsłowylch tkackich w mieście i pQlWliecie. Geograficzny zasięg działalności tutejsz.ego Muzeum w najbliższej przy&złości winien objąć prócz powiatu Kamienna Góra także i powiat Bolków, gdyż w ubiegłym stuleciu oba powiaty stanowiły jeden obwód administracyjny iZ Isiedzibą w Bolkowie. W Bolko'wi'e obecnie znaljduje się w zamku ,oddział hilsto:ry'czny Muzeum Sląl~lkiego i pełni tam okrteś1one zad8Jnia, na'tomiast zb:ory €'tnograficene 'Z,grcmadzone w tymże zamiku zOl3'tały z pole,cenia Dyrd~c:ji Mu<.\eul!TISlą.ólkiego przekaza'D€ tutejtszemu MUZIeum. Wy,daje :slię,slłus'zne, aby t'er'en powi.atu ho.l'kowlsikiego należał do Iza5iięgu działa,lnO'ś'ci tuitejls'L'eg'OMuzeum. Przemawiają za tym wzg,lędy 'etnografic~ne, .1~Jrizyrodnjcze,a także \dogcdna kcmuni'ka'cj.a. Stanisław DZIAŁ ETNOGRARliCZNY MUZEUM Sabak SLĄSK.lIEGO WE WROCŁAWilU (ul. KazLmierza Wiel1ki'ego 33) i .j Muzeum S'lą~INie 'W·e WrQI(Aawiu jalko muzeum wielodziałowe oi po.czątku .s'wego istniEnia Iprze'widywał·o w programie utJworzienie' działu etno(~rafi,C'znegoi w tym celu IPrzYlstąpiło już w 1948 r. do gmmadzenia odpo.wiedrniclJ. Zibiorów . Dział E,\tn'Olgmf'icmyorganizuje się w Ilatach 1953-54 j.a1koOddział MuzeumŚ1ą,skiego Iwe Wr'ocl:.arwiuz s:edzibą w budYln'ku przy ul. Kazimlierza Wielkiego 33, II p., gdzie zajmuje powierzchni około 340 m2• . W !ptCIsiadan1uDziału znajduje Isię '204!5zabytków p'o,chodzący,ch z terenu Sląs'ka Dolnego, OpOliSkrie:gio i Gómego, ,reprezentujących następująoe działy .kultury ludowej: zbieractwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowlę zwierząt i tps'Zczelar.".'two,ulPrawę [oślin, obróbkę drewna, włÓik.n.ai m1eialu (:lloarzędZlia i wyt~ory), :sprzęty dcmowe i ,gJo'ólP,oda:fóik'ie, od'zież i .szt'ukę 'ludową. Dział Etnograficzny prowadził w latach 1953-1954 prace inwentaryzacyjne i ka·ta'logowe orazzorgan:zował w Mwzeum Śląd-cim 'wY'stawę czaso'wą(,12 vm - 7' X -1953, ryc. 7) pt. Kuffitura Wsi Do,Lnośląlsljdej.W rama·ch ",'ólpó-liPr.acyz irunym i działami Muzeum 'Śląski/ego - Iprzy :reopgalliizacji ekslPozy,cji w pod'cpieC'zny'ch mU(2)eac'hnegiona1nych - Dział przygotował stałą ekó<pozycję wybrany'ch przedm:<Jtów z zakresu :sztuki ludowej 'w Mu- �-----------------_. "... 1\ 413 412 !: zeum w BolElgławcu (VU Hl'53) omz wytgtawę !Stałą J)t. Kultura Ludowa Ślą,s'ka Opols'kdego IW Muzeum w Opolu (15 X 19'54). W 'traJkcie organizacji zll1ajduje się 'WY's'tawastała Działu w gmachu wł3Jsll1ym. powięk,szać swoje zbiory. W o,t'OOnlejchw]i jeclnalkże ZVJlra·caon szczególną uwagę na gromadzenie i zabezpieczanie zabytków z Dolnego Śląska, z uwagi na silne pI'lZemiany kulturowe Wlsi dolnośląs!k1ej. Leszek Itma-n Dotychcza'EOwy zasiĘg działa,nia Działu ograniczał się przede WgzytgtMm Ido teTenu Dolnego Ślą:slka ora'z w pewnej mierze Ido Opolszc<yz:ny. Specjal'eacja natcmia"t winna c.cejmować j€lS-lC'z'ew większym ndż dotychczas zakresie nie tylko wspomniane tutaj regiony, lecz również i region górnośląE'ki. Tym. ,s'P0sobem umożli'\\ńłC'by 's,ię Ipows'tall1ie we Wrocławiu Muzeum Etnograficznego, reprezentującego możHwie najpełniej bogactwo polskiej kultury ludclwej Ziemi Ślą'skiej. Za :powstaniem silll1'ego, muzealll1ego Woj. zieLonogórskie MUZEUM W MIĘDZYRZECZU ~ldzamC'Ze WllIELKOPOLSiKI'M 1--{3.) M'Uizeumw Międzyrzeczu Wlik,p.,woj. zielonogórski'e, z.najdU'j-eIs'ię w d'wu budyrrkach ,podwol13'ki'ch,w sąsiedztWlie ruin zamku pia'stoW1S1kiegoz XIV rwo ,Jest to Muzeum regionalne obejmujące działy: areheologi.czny, etinograjjkz:ny, slZtuU\:d i his'1ory=y. Za,bytki gromadzone od 1945 r. liczą obeclIlie 3110 przedmiotów, w tym clGl:zów etll1lQgrafi.cznych 4'30:z pszczelarstwa - 6, łowiectwa i ry,bołóWlstrwa - 17, obróbki drlc'wna - .ID, rolnidwa - 812, s:przę'tu domowego - JOD, odzieży i o,brÓiblkiwłókna - '122, fa:rbiarl3twa - 134,zwyczajów i obrzędów - 1]5, ,sZ'tt;lki- 4. Z lPowyżs,zy:ch przedmi'otów eksponowa'nych }€I3t 2:29. Mies1z'czą się one w 4 ,salach i ułożo.ne ,są wg !powyższego porządku. Reszta zabytlków jest zmagazynowana. Omawiane eksponaty pochodzą z pow. międzyrzeckiego, głównie z Dąbró\\ki W1Ik[p.Zebrane wó'tały od ludll10ści :ro1dzimej. Księgozbiór ~z zalkresu etnografii ~kzy o:~oło :50 pozy'cj i. Kol'€.k1cjazabytków fa robiar'ski oh została O'P:ra'cowana ,przez prof. dr Romana R e i n f ill S 's a w pracy pt. PoLskie druki Ludd,we na płótnie (195'3). A. KowaLski MUZEUM W Z'IELONEJ GORZE '\'Ul. S'z!koIna 3) Ryc. 7. Muzeum Sląskie we Wrocławiu_ Wystawa czasowa Mwzeum w Ziel1c'nej Górze jest jednostką na1leżącą ido Muzeum Naro,dowego w Poznaniu. Znalazło ono pomieszczenie w budynku poniemieckiego muz'eum, nie nadają'cym lsię na ten cel. P,o dcikonaniu poważniejszych remontów rw la'tach 1953-1954 d (pa zreorganizowaniu -zostało ono otwarte 2.2 li'Pca 19'54 r. Równocz,eśndle ,podjęto Ista'rania o przyd1zielende innego, odp'cwiedniego gmachu ,do celów muzeaLnych w Zielonej Górze. W dzi'6Sięciu salach e'klsponowano :2 wystawy stale: Bi.stJorię Ziemi Luibu.9k iej i Dzi'eje winiarstwa. Dział etnografi'C'zll1y włączony został Ido Działu BiG1torH Ziemi LUlbuS1ktiej,a ekJ£llCcll1aty z€'brane 'iw rerg:o.llJieBabimo}sz,czyzny umieszczono w s.ali s'PecjalThie do tego celu pl'Ziezn-a1cz'onej. N:'ewi'elką ilo,ść 14 ekspona'tów, w tym: sprzęt, narzędzia, fragment architektoniczny oraz tkaniny, wyło.żono w ,sali o powierzchni dwło 24 m2• Są to zbiory wlaJsne, [przed otwar1 ośrodka 'etnognlficznego Iprzemawaag 'tak względy 'natu:ry po~HycZ'l1ej, jaik NaLeży bowiem tutaj '\\ols'POmnieć,że jedyny ośrodElk uniwer/gytec'ki na teren'e Śląska, lkS'ztałlcący IkadryprzyszłYJCIh etnografów. znajdU'je E!ię we W-rocławiu. Dział Etnograficzny mimo lS'zczu:płej obsady (dwóch IPraooW'rlilków naukowY'Ch) o'raz ogra,r;.kzonych środków finanlS<Jwych sitara się systematy-cZll1ie i na'll'ko'v,o-dYdaktycznej. �414 415· ZBIORY ETNOGRAGICZNE oiem zgromadzone z terenu uajbb.1o'Zego rel51ionu,które stano'Wią zaczątek działu etr.ografic.znego naszego Muzeum. Na p.rzestrze'rlJi 5 ,sal 'o łącznej powierzchni 280 m2 wYlSta'Wicnoekioponaty 'z d2iedziny hodo'wli winorośli i prz:emysłu· w~.n:ar"ikiego. Przedrn:ioty o wartości zabY'tlkowej (lzę,ściowo' własne, częściowo zdeponowane, jak i plansze oraz fotografie w układzie chronologicznym i.lu:strują rozwój tej gałęzi !przetwórst'Wa 'o,raz; hodowli winoroś,li od pradZJiejów lud'L'kcŚJCipo 'dzień d21il;~ie}s>zy, ze ,sz;czegółnym u wzglE;\dl11ioeniem ,opecyfi'ki roz'woju na terenie Ziemi LubulOlkiej i~ielon'ej Góry z jej tradyojami 'W zakl"el;tie 'W<inj.arntwa doskonale zalChlowanymi. Zaznaczyć naJeży, że więklSZOŚĆeksponatów jest pochodzenia miej.;:lcoweg'O, nieznaczna zaś część to zabytki sztuki starożytnej lub eksponaty z innych kJ'ajów e'uQ'ctpe)sikich,pnewaŻJnie w de'pozycioe. Wys'ta1wa w obecnej ,formie nie jest o'stah:czna, a elk",ploatacja terenu i ochrona zabytlków w za'kres<ie winiarstwa nadal trwa. ·Plan €1~pO·zycyj.ny chu WylstalWje/siŁ'ta'k cpra,C'owany, ażeby mógł spełnić zadania dydaktyczno-społeczne Muzeum. W GDYNI * ,is'tniał już zawiązek muzeum w Gdyni, pc.d kierownictwem dr J. K raj e WiSk i e j. Obydwa więc 'z!biO'I'ymiano (połączyć, aby stworzyć regionaLne mu'z'eum kultury kaszubiSlkiej nraz regionów 'są/siadujących. Planowande' muzealne, crg.alIliz.a'oja ,i kontrola Z1najdO'Wałysię w rękach nacze'lnilka Wydziału Kultu·ry dra ZawiJstoiwtsk:eg'O,J3 realiJzacją zajmowała się dr J",idwig.a PTlzewon,lka, Tadea Mini.ste'l;'s'twa. Okazy 'Zi€brane ,przez dr KJ]':aje'W/s~ą.sJ1w<Jrzyłyll1iebawem 'nśrodek muzea,llny 'W Orłowi'e pod Gdynią, zbiory prof. dlr Stelmachows'kiej roz'I"ais'ta1y S1ię'W Szikole MOloskiej w Gdyni, za![:.'ełniając ~artero'We 'sa,le lszikoły. Alozkolwiek ,nie stworzyły one mU'Let;m, Ibyły jednak odwied'za'11e ;przez 'wyciecz\ki ora,z stanO'V\i1y pomoc naukową dla nauczycieli szkół podstawowych w czasie zj'azdów dorocznych i 1Wll1SÓWdcikó'lztałcają'Cych 'w I~cu ,i S'~el'P'11iukażdego roku, O'rtganizo'Wanych prz€cz Min'lste:nstwo Oświalty. W sa-laoh l.'e ,zlbiorami .odbywały lsię ćwjlc:zenia ora'z wy'kła!dy na 'temat sztuki ludowej, wygłaszane przez ~prof. ;dr B. Stelmachowl:iką. Tym.sposobem nauczyciele z całej Polski (300 do 400 osób) zaznajamiali się z kulturą IudowąPcmorza. Ministerstwu Oświaty zależało ogromnie na pośpiechu w zbiellaniu okazów,etnografi1cznych z tego'lPo'Wodu, że Mu'zeum we Wdzydzach - je1jyne wÓW1c~alS muzeum 'etnograficzne na całym Pomorzu -olP.łon:ło clko~o,1925 r. Ni€lk,tóre zabytiki uratowano, lecz LSiPa1lila się ,chata podcl<emowa ml€l:>zC'ząc:a muzeum, czyli fak1tycznie IPflze,gtałoOIno~stnieć. Ka1szubi, balld'zo przywiązan.i do :swoioh zbiorów, domagali 'Się stwo1"Zenia nowego ośrodka muze3Jlnego ioh ik'u1tury, toteż na liC'z'11ewnioski kierowane do Minjstellstwa w 'tej Isprawie odpowiedzią miało być tlworzące SIę nroiwe o'ka'zai'e muzeum w Gdyni. G u l g O'WS Ik i, niez:a.·lJeŻln:e od aikJcji MinJiste;"itwa, ulSHował z-rekorns'trudwać d,'wny slwój zbiór, pl1zenió1sł jedną z chat ,podcieniowych 'Z dkoHcy Wdizydz na dawne miej'Sice w wiO/SJCei rozpoczął <nalIlOWO,gr'omadzić cikazy. Wśród tych 'jJwG z:a.:kończ~ł życie, a j~o zbiory, zde'kcrnpleto'Wane, nie ,dds!Zły'już ,nd:gdy do p0iplrzedmego znaczenra. Tym bardziej urastała /wartość obydwu :zb.iorów gdyńskich. Prof. dr B. 8t:lm,a'chc'wls'ka, ówC'ze:my 'dYl'€'ktor Muzleum Historycznego mias'1a Pozmama" od!woływana była 'przez Min~ster,ghV'o Oś'Wiaty lki,lika ra'zy do ł'o\kU ocaz ha każde wakacje do prac dodatkowych w Gdyni i realizacja dużego muzeum., PC'zy'cji bihliOtgra,ficzmych 'z dzJia~u etnog.rafij w bibliotece muzea,linej jest 8. Liczba ta powinna wzrosnąć. Kredyty na zamówienie odpowiednich cZC:ISCl[JilSm o.biecało Mu,zeum Nar'O'Ciowe'W lPC'~nanJiJu. Oprócz wy,staw :stały'ch iw sali iopecja,lnie przeznaczonej na wystawy cza'sowe w sienpniu i 'W~'7:eś:niuHł54 r.€Jkspon'owlCltno wylstawę pit. Naczynia w Kultura,ch Lud'Owych, zorga.nizowaną i nadesłaną przez PańJstwowe Muzeum Etnografic.zne 'W Łotdz'i. Muzeum nals'ze je's't poza tym w Ista1ym kontalkc:'e.z MU'zeamJi ,re.giorualnymi wojew<'~dztwa zielonogóriOlkri.egow Międ.zyrzeczu, Nowej Soli i Gorzowie Wlklp. Grcmadzemie 'zabY'tków w Inaj,bliż.szym pół,r1oczu powinno m~eć miejsce pl'Zed'e v.:s'zys-t1kim w następuj~cych miej,s'cowoŚic:ach pC'WiatlU sulechowsIkiego: Bab:mdst, Kramsk 8ta'ry, Kraml3k Nowy, Podmd-(,le W:iellkie i Małe. Zabytkli 'z te,go regionuczęścio'Wo już znajd'Owały opiekunów w olkresie powojelllnym, jednakże 'zabeZipieC'ZJen:ePozQs'tałY'ch na,leży do najbardZJiej; palących za'dań naszego zespołu. I Przybyl.ska MORSKIEJ W 1933 !l'. Wydział KuJ:tury ówczesnego Minilsterstwa Oświaty wraz z Departamentem Nauki i Sztuki pod kierownictwem prof. dr J. S. Bystronia przystąpił do 'orglanizowania Muzeum Kaszuibok"iego w Gdyni. PieriWls1zym zadaniem było zebranie pewnej ilości okazów etnograficznych, którą to' pracę rpowi'el'mno prof. dr B. 8 ,t e l m a c h ow s k i e j. Ki'erowniJCtiwo tutejslzej pla'ców:ki, ~która ma 'charakter wybi1tnie regio'llalll1y, <Jrbo'k€lkil"!p{;'11cwania wystawy ilUlst.rując'ej roz:wój hod~w1i i przemy'słu wi'11iars!kie:gopostawiło ,sobie ,za ·cel 'l"ozszerzlenie i 'Szczegółowe opr.acowanie działu etnograficznego i, co zatem idzie. grom3dzenie i uzupeł-. 'ni,\nie z'biorów :kurHu,ry mat'er'ial\nrej, ,w~'zy,s.tlk\:ego,co ma 'Wartość zabytkową Hustrującą :opecyfilkę follkiloru Ziemi Lurbu:skiej, 'Ią,z'czególnie potblis[{iej Babimojszczyzny. Sekcja ta łączy się ściśle z powstaniem Oddziału Polskiego To'war'zy'srtiwa Ludoz:nlClwlczegc, Ko1a P'rzyjaciół M,u'zleum i z pra1cą 'Zes,połu 'oświatowego przy Mu'zeum. W związku :z tym podjęto sta'rania o odpo'wie'dnie kredyty w MUl.'eum Narodowym 'W Poznaniu, rk'tóre jest jedndst'ką budżetową, finan-sują'cą naisze Ipoc:zynania, mają'ce na celu umożUw~en:e Ikon·taktów z terenem i 'zalku,!>eko~pC'nató'W. Maria W SZKOLE i • Nie istniejące muzeum sprzed 1939 r. (1933-1939). i I ,j I I I 'i 'I .1' Ii Ii I I,·Ii.i ,,'Il; �416 417 które miało oibraeować całość iku!l:tury ludowej Pomorza, a sz,czególJniej Kaszub, była już bUska, gdy w)'1buchła wojna. Po ,zajęciu Gdyni ,przez Niemców hitle[1ov,iski 'zarząd mias'ta opróżnił SzJkołę MOI1Skąw GdJ'1Uiz zaby1Jków muzealnych, przezna·ozając gmach na inme cele. EIUlogra:f!iczny zbiór w Szkole Morskiej w Gdyni oibejmdwał całd:~ształt kultury materialnej i rZlem:osła ludowego z przełomu XVIII i XJiX w., m. in. zabytki :z :zakresu rolnictwa, ,rybołów,sltwa, paJst,ers1:lwai .in. Duży na6sik: porożono 'wówczas na sztukę ludewą, którą r€lP'r'ezentowała najwięlkJsza ilość e'kJsPOl11Jatów. [nwentarz za,bytków, prowadzony pI1Zez prof. "dr Stelma,chowSKą nie ·zachował się, gidyż na IskU'telkprzymusowego wy,Sliedlenia j'ej 'z Poznania lpJ:1Zezhitlerówlców w lS39 r. 'te dokumenty l'W[1azz i=ymi :l)ot,tały mi.s>rozolllew jej mies'2.lkaniu w Poznaniu. To co podaję obecnie, rekonstruuję z pamięci oraz na podstawie mojej .pra'Cy Sztuka Ludowa na Kaszubach (Poznań 1007). R o l n i c t w o. Dział ten obejmował narzędzia rolnicze, np. radła i !pługi, lI'ocihod:zące z lI'ołudnic'VVe.go regionu Kaszub. Były rto radła (ok. 10 szt.) typu rarnow.atego, pmstQgrządzielow~ z 'rClsochatą rękojeścią, drewniane, jed)'1nie 'z metalowym ['ylcem. Płu,gi miały również konstrukcję drewni'aną, a tylko okładnicę żelazną. Tak pługi, jak i radła umieszczone były piętrowo na stojaku, tJa.k aby ich wszystkie części konstrukcyjne były dla zwiedzają'oego 'czytelne. Duża iwytsokość sal pozwalała na takie ekJSlPery.mellltowanJe, które iProwadziło downio~Jft:ów I£yntetyczuych w kultu:rze ma· teri.a,lnej. Z ilnnych na'I"zędlLlido u'prawy roU wymienię jeS'zcze brony drewniane belH'likel\o\e, wał dre'wl!1:zny or:az kul!tywatory ozęściowo drewniarn'e, a częściowo żelazne. Spośród :na'rzędzi 'Słiuż~cych do obrÓił:lki cSurc.'wca byiło w 'z,biorze kJlka stęp drew!rli.anych 'ze ,stęr:oramJ, ręc~a isieczkar'nia, ża·rna kami·enne 'ze Śmieclhcl\o\a trcd 'Wejherowem {cGlda,ne 'z zalstI"Z'eżeniem, ż'e "mogą je:s,z'cze być potrzebne") oraz drewniany młynek z Kościerskiego o prymitywnej ikonlstn.:U{cj.i. Z 'zakresu ISIP'l'Zętów.go:spDdarstwa domo'wego było tam 'koryto drew· niane IWydłubane 'z :pnia dTzewne:go; kolekcja Ib'ezmiall1ÓWi innych wag; żela~tne, Ikute dreblink,i, czyli trójnóżki, .na iktórychstalWda ,się garnek w czas:ego·towa'llia; duży, sta'ry IlvultyIsi-er:p!Z TU!jJadeł ora'z wiele innych 'drab· nych przoe:dmiotów, jak prymitywne żela'zka do rpralsC'w81nia,[,U1sztydo pi·eczenia i ~p. P a ISt e r ISt w 'o repr'ezentowalo ni€'wiele ekJs;pol!1altów,gdyż hodowla zwierząt była unowocześniona (hcldowla owiec była w 'za,n.i\k'u),'Za,Clhowały się jedl!1a1k bazuny, czyli trąby pa'ster:sk:e, 'ko!.atki d'rewniane dla krów oraz plaskie dzwor.lki metalowe. D z i a ł r y b o łów s t w a w zbiorach gdyńskich nastawiony był przede ./ " Wsz)'1s~m 'na warunki morSki€. Jedm.a z!Sail.o dużej kubaturze ('Ok. 30XI0 m) 7~rpeł'lllOI!1abyła mOIlslkim sprzętem rybackim. Mieściły się tu olbrzymie m€wo~:: (ek\S~crn~~ne w części), pięcia obręczowe mO'l"::.kieżalki :na węgorze oraz r.o~orakI~, SIeCI za~tawne, j.ak sieci do połowów fląder, śledzi i innych ryb: SleCl rpotroJne, ozyli drygubtce, -na drobniejszą rybę ora,z !stare sieci na ~Ol{l,które ,IPTzypływają niekiedy z Ar1ktyku w oikoHC'ePółwyspu He~s'kiego Jako do "cJepłego K,ra'ju", podczaIS 'szc'zegó1nJe !dotkliwyJch mrozólW na Pół~ n~cy. ~o.l'ek:ja pon:ocnic.zych narzędzi ż·eiaznych dOlpełniała całości. Były Wuęc .oSiCJel1le,.czy1J bo~ory,v,1S'zy:s1Jkich ty!pĆJlwi wielkości, prymitY'wnie, ręc,zme wyr~ibJćlJle, set~J haczytków, wędki, lkotwioce duże J małe o rÓŻll1ym p::ze~a~zellllU:, .narzędzJa do wyrobu ;sZIlluróiW,kleszcz-ki i bierce do wiąza~a ISleCdoraz Jln:ne dTobrne narzędzia. Do komplletu Inależały Ikołowroty sru;;ą'Ce do wciągania ło'dzi na ibrzeg ora,z 'kołowoo'tiki do ,przędzenia malIlili czyli przęd'ly :S!p!l"o'wa!dza1nej z wyJSlpyManiU, którą rybacy uważaJi za 'bard'Z~ sJlną d <:hętnie używaU do wyrClbu żalkó1w i matn.i niewodu. P:r7Jedsta1wlone b.Ył~ rÓWi!1,ieżw ISWym ewolucyj'nym rozwoju róiilnorakie odmiany obsady SIecl, a więc !Ciężarlki i 'Pływaki - od 'Woreczków 'z pi.aslkiem i rpływalków 1io{Polowy'choraz z !k'OrydT2:ewnej po Ibutl€ Iszlk'1aneOtPlecJone i k'Orek. iD~iał ['ybołówstlWa mon.<lkiego ,btudził zaddwolenie u zwiedzających go ry,bakow Ika'szu'bisikich.Woźali S2ikoły Mor:sikiej - 'starz,y Ka,szubi '- na 'temalt tych ekspornatów Is.nuli opowieści oparte Ina da'WlIlyC'hmorskich baś.niach. W Gai1i tej reprzentow~!lJ€ ibyło również rybołówlS'two jeziorne śródlądowe, m. in. łódź-dłubanlka z p'OW. Ikościel'skiego, dałej więcierz'e' wilkolinO'VV1e J Ipomniej.sze ~ied. ·Sa'd,ze i Ifóżne inne rezeI"WIua['y dOlpełniały 'całoś.c,i. T.k a 'c t w o. W Zlbi()!fach gdyńs!kich mieścił się kOffi!P,let:ny wansztat tkackl z kro~nami, wijadłem, szpularzem i innymi części'ami oraz narzędzia do obróbki lnu, jak cierlice, Is'zczotki i,tp. W ostatnich latach przed wojną kobiety same przędły wełnę na małych kołowlfotlkach pi C1D:OW}1C'h, lIla Ik'tór·e Kals'zubki mówią piesko Ob()lk małych kołowrotków pionowych znajdowały się wśród zbiorów także kółka z siodełkiem, więklsze w 'rozmiara,ch, do przędzenia l/nu. Trz·eeim 'tY!PemkaoSZiubSlkic'h kołowrotlków były wSIpomniane wyżej Ikotew,pollki rY'bac'kie do przędzenia manili. Tkactwo Il!a Kaszubach było bardzo rozpowszechnione, przy czym 't1imno talk materdały hieliżn.iaonSkie, jaiko też wełniane. G a r iD 'Ca r s t Iw O. Dużą uwagę Zlwróoon,o n.a wyroby cerami'ozne. Obok warsztatów Neclów. Meissnera, Adamczyka były jeszcze na K'aszubach inne, ale mniej znane, nastawione tylko na wytwórczość użytkową. W zbiorach (przeszło 100 okazów ceramicznych) znajdowała się rekonstrukcja pracowni Necla z kołem garncarskim bezsponowym oraz przejściowymi fazami ,produk'Cji cerami'c7JI1ej, po<lząwszy odd bryły gliinian'ej poprzez slurowe, ni€'\vypal(jne naczynia do Ik'ompletnych, malowanych wyrobów, 'któ're możemy już zaliczyć do sztu'ki ludowej. p l e c i a n Ika r s t w o było bardzo 'ważną gałęzią wytwórczości w ka. �418 419 ,szUlbskich oS<l.dach leśnych. Mężczyżni, !kobietyi dzieci zajmowali L')ięwyrywaniem małych, miękikich pędów kor,zenia w resie iz tego l5urOW'CawyJllatali nie ,tyliko Ikoszyki, ale ,taikŻ'enaczynia, jak d~bany, misy, o~brzymie naczynia w kształcie wazonów, filiżanki i podstawki. Przez gęste zaplatanie 'tworzyły się ścianJki 'naczyń tak szcza1Jne, że można je było używać dQ .płynów, Większe wyroby tego typu Isłużyły za rezerwuary 'Ciopnzechowywania ziarna, mąki, krup itp.mniejsze, odpowiednio plecione, za m,i:ary 'na odisylpki, infl1'e, talerzykowate, do skła'dania pi,elniędzy, S z otu ik a 1u d <>wa na Kas'zuba,chdo tej pory nie wyga'sła w niekW'rych ,gałęziach, np. w hafcia'I'stwi-e, ceramke i rzeźbie. JednaUde' w miarę ulrlbanizowalni.a ISięIwsi kaszuibs'kiej za,ginęły meble ,ludowe, Zbiory w Szkole M()l1olkiej w Gdyni zawierały ki~kadziesiąt Qlkazów pięknego meblans,tw.a Ikas'z,wboiki'ego,tj. dwad:uieŚ'c.ia :ki,lika 'SIkrzyń, ta'kąż il<>śćs,zaI, iStołki., ławy, łóżlka, k<>łyski itd, Nielktóre 'z ty/ch ek:s!ponatów zag'nęły 'co pr<llwda w zam'ęcile wojny, ale o,stały si,ę w ilUIS'tra,cjach 'zamieszczonych jako obiekty 'S'ztulkiw lkis-iążceSztuka ludowa na Kaszubach. Meb1le te nie są rekonstrukcją, jak to ma miejsce przy hafcie kolorowym i przy ,ceramice, l'€oz :są prawd:ziwym'i, orylginalnymi wytworami ludowym'. Z tego względu meblalis'two 'za,s'ługuje na żY'wą uwagę 'do d'z,iś dnia, Okazy, które istniały w zbiorach w Gdyni, 'były już unikatami i żaden nie powtarz,ał się. Reprezentowane były tam talkże rzeźby, przeważn1ie lkultelW1e,ale ,po,nieważ Kaszru.bi zdobni te'ż pr,zedmioty codzi'eIIllIl'ego użytlku, więc m. in. znajdowała Isię w IZbiorach pięlIma drewn'i<lJnas<>1n'icz'ka,z gołąbikami ora'z formy do wyrobu masła i sera. W dużych ilościach zgromadzono eksponaty z z:a.kresu ha.fcia!I"st1wa.OIbolk ory,gjnalnych !starych czepców, tzw. zlotogłowi, zbiór zawierał kolekcję ha.ftów kolorowych, przeważnie rodziny Lewandowsikich z Koś\cierzYlny, Miejlsce pośre,dlnie między działlem slztuki i rzemiosła lt.oIctowego,zajmował zibwrta,baiki'erak lS-iarY'Chi <nowych WY'raJbianych z rogu oraz z drzewa wiŚJlJowego. Nie!k'tór'edkazy ,cer.amic21ne 'Zaliczało 'się do S'ztuki, ~)'l'zede wSlZyistkim :stare oka.zy ceramiczne 'Oraz dekorowane naczynia F'I'alIllciszKai Leona Neclólw oraz M'e'isSlllera. Wls:zYlL5tlkiclh l€'klSip<>natów zebranych p'rzez prof. :dr StelmachowlS'lką ,przy pomocy mauiCzyciela Lewandow~kiego oraz innych osób było razem około 600 sztuk. Oprócz lZb.ielra'Cttwateren'O'wego 1P'I'z'epro'wadzono !.a!kże przy pomocy, stoiar,za S'zlkoły llVIorskJej kon:sel'wację '2Jbio-rów, Do ekJspozycji zoS'tały zaprojektowane i wy!kOlllilłine sprzęty IPomocnicze, .niP.w 'S<l.1'i dla rybołćJv.1stwa, dzięki czemu przedmioty nabiJerały postawy funlkcyjnej. Zapoczątkowano wówdza's ,prace na,U1kowe'z dziedziny Ikultury 'kalszubtskiej, których wYlnikiem była publikacja Sztuka ludowa na Kaszubach, oraz rozesłano kilka ankiet terenowych, których część przed wybuchem wojny zdołała powrócić wyDełniona. Bożena PRZEDWOJENNE MUZEUM W GOLUBIU , W 'zamku ,golLLbs'kim,'w pow. wąbrz~;s.kim, urząld~ili Niemc' , XłX w. mUzeum z eaikrelS'llh~stOT.ii i 'etnografii. y przy 'koncu •• , " MU1z,eum'w, GolulbJu POiSi~dało OkOło 1400 €łksponatów Klllka pok L b azajmowalo , . 'Ol. JCLIa przedmiotów etnC'grafic21nYlChdochodziła ',} , tam, do 150. Z zabytków etnograficznych wysuwały się na ,~l' e iP<łmlędo cbróblki lnu. BYły 'tam Cier<lice, 'SZiCZOtlki do 'C'z'eS<l.nia. ln:z~o przyrządy mocowaną do niej S-Z<:tOl!ką,k1JelPadła i kolekcja ,tZJW k ~. wa z ~rzytam j.ako ochlice. Poza tym ibyły t ' , ,ra.q ow, c(Kres!ona s'€ik-wallko'Wnic kijaiIllk.a taba/kle 1k~~ ~~epce l,.J'~dno złotogłOWie, kUka, de,,' l I Z 'hory w'lsnwwej killka k " lych s!krzynek z malaturą miar d' ,IS rzyn ol ma, ,. . y. reWllllalne Ido zboża i płynó Rb' reprezell'tował bębenek. ' ,w. yo OłlY\'v1S'trwo ~ Z iPOWia1ó:, ,pamiętam Iła'W'kęi Morąg, PJ'zerY'sowale ppzechowywa1lJa zboża, 'wy1dłubaną z pnIa lipy. m .. . ~:' ..•. ł~ '.•. '.'. .... .1: :~~ .~ . rup. kadź Władysław ZBIORY ZARZĄDU 1. ", Stehnachowska. t ..•.. \ ,1 , do Prz E'dmlOt y etnogTaf,iCizln€ 'były ,zebrane nie t 11k"' , .!le talkże 'z innyoh okolic w d '" . y o z okollCy Golub'la, , , , , ." uzeJ mlerz'e z oU'v\'1I1y.ch Prus Wschodnich , Dla ,nauikl I:olISline,J'zlbJOoryte nie przedlstalV:.i,ały wielki ' , " .endencJ ą Ich. było Z'obrazować kult'ilrę nd'emieciką 'ter''e'no'w eJ v.:artkos,cl.-. pl" 'N' . . zamle5Z' anych , z~z l€mCOW. Znaceenie Inau!kow'e 'tYC'hzbiorów hn;' ł ~'," . l1leJ€dnoikrolnie brak :było metTyk .po:s.;zJtIzególny.c-h :b~~~~w~lYv.mez to, ze Łęga WSPOŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ CENTRALNEGO SZTUK PLASTYCZNYCH I WYSTAW MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI (Wallszawa, Kl'ako\\~~rń:ie Prz.edm. 15-17) Zbiory isztu1ki lUdowej CZSP i W ' , '" , rów muzealnych zarówno sw m h ,~Kl,S Io~mą S,lę od 'Wszystkich 'z.b'iodeeni€m. Puza nielicznymi ,;. ' .•~. al~'K'telem, Jak przeZiIlIaczeniem i pachoYJąó...alml 'są ,tu pl"z'€lważll"e I t l Udowej 'W~iPćłic,ze~lil1ej Tenrez .t . ' l e{l3pona y S'Z'tuki , ~ en uJace dorobe'k art y-t I ' , . Z O~{J'€ISU dziesięciolecia POlISki'L d " ' , "yczny WlS:lrpolskleJ u' o'wleJ Do wYJą tlkó ("" ' h wyt1worćw) na.leżą niekt', t.' '.. w Jez'e"! c o'Cl'zi'O okres , are 51 oJe 'pochodzące z okr'€J-u 'd . J w(:?f'.~lI'1ieiiSzeg" "r"',z '''yt·wo ry S'2Jt u'k'l iktó . v u <." k t ~, mię zywoJennego rozwoju twórczości ludowe' mo ł, ' ,r~ w p na' ycznym współcz€is'nym wujące realktywizację 'i 'Od~'odze~;e ~:~łuz;c za ,WYbitne wzorce, podbudopomnianych przez lud W' 'd t hJn.~ zamkaJącyrch lub zupełnile za. z Zi'€m Odzyls'kany'Ch ~t .,sro l ych ~stat~lch ,znajdują się rÓwnież zabytki wyjścila do n~"'" " ore s uzyly 'lisłuzą m€lktórym ośroldkom 'za pU'll'kt G~lązanla zerwanej pl' e ; , , twórczej (np Mazur O' l ,z z n.e ISlprzYJaJące warunki c'iągłOŚCi , y, po szczyzna) Większość b" t w OikTesie IdzielsJęciolec' ',z lOrow zos ala zakupiona la na wYS!.awa'ch I IkoJ1lSJUI"S<l.lCh, org<lJn'izowanych nla �421 420 terenie całej Polls'ki, ozęść w \drodze z:amówień i akcji styipendialnej lub w drddze ISlPecjałnyIChposzukiwań w celach ocltwórc·zyoh. Z'e względu na 'to, że niektóre tereny kraju n'ie były 'w okresie międzywojennym przebadane, a i po wojnie do tych terenów nauka dopiero dociera, illi€lh1tóre e\k,sponaty sztuki t1ucio'Wejz 'iy'ch .regionów są materiałem odkrywczym (np. wydnlanki sa'11JIlilClkie, tkaniny k'oł!b'ielS'kie, 0pobSlkie oj podlaskie, część strojów mazurskich i opolskich, wycin'anki z okolic Mińska Marz.). Na ogół ełkJsipona1tylPosiadają najwyżSizy poz'iom arty,£lty<.łzmy,ZJnajidlUj'etny jednalk wśród :nich i t1akie, Ik'tóre \Są IPrzytkła1dami błądzenia artysty.cznego, poszulkiwań illowych form i IUfeści lUib ~kisperymentowania tWÓI1czego. W zbiorach znajdują się tkaniny, stroje, części strojów, zbiory próbek 1Jkadkilch, hafty i k,oronki, ceramika, wycinanlki i lI1alklejanki, malowanlki i IPrzedmi'C'ty ma1cM'ane, rzeŹiba 1ligurelna, 'wy,roby snyceI1Skie, za1ba'Wiki,pi's;anlki, wY~'oby \kowal!silde i biżuteria metalowa, sik'r·zyni·e i lSIpl'zęty i1udowe, wyroby .pIlecionlkaI1::lkie,c1kazy pamiętnikarlS'twa regioruallinego, drobne przedmioty 'zza'kresuZJdolblll'ic'twa (pająk!i,Slprzącz:ki itp.). Ogólna liczba eksponatów osiąga ponad 5000 pozycji " z czego (według ,podrziału rzeczowego) l ! w IPrzy<bUżeniu: .Tkactwo (tkaniny i ,strój ludOwy) Cenimika (naczynia, fig.urki ii rprzeidm'ioty) Wyoinanki i Illalldejlanki . :Hafty .j Ikoronlki (cz€IPce, serwetki, próbki ;eksperymentalne it;p.) Snyc.er:stwo (główn'ie lPodhaiLań!S'klile) Pleci(jn'kars,t:wo za1bawikarlstwo Wzol'ce ipamiątlkaI1Skie (Podhale i wybrzeże morskie) Mlalowanki zailmpiaMk!ie Drobne .przedmioty (pająki, lkoTlce,miniatury Islkrzyń, ISiprząc:zJki,mlamry, Jajiki I~tp.) Rzeźba i lPłaiS'korz'eŹlba MalarS'two na ;s1z'kle. 600 ,1000 2000 500 50 50 100 t I 400 200 /' I' • W 1957 r. liczy już ponad 10000 obiektów. Kazimierz Pietkiewicz WZOR.c0WNlIA KRAJOWEGO ZWJĄZKU SPOŁDZElJLN1! PRZEMYSŁU LUDOWEGO I ARTYSTYCZNEGO CPLiA W WARSZA WIE (ul. RU'tkowlsikiego 6) 100 150 60 Co najmniej 50% zb'orów znajiduje !się w depozytach w MUlZe'ach etnografic-z:nych, gdzie ląpełnia wlaśdwą rolę, łu'b na wystawach objazłdowych krajowych i zagranicznych. Pozostała ilość zabezpieczona jest w magazymach Miinisterstwa Kulitu'Ty i Szltulki. Ponadto niektóre lZ€lS'tawy lub posZiCZ€.gólnee'kiSiponaty !są "'-"'YIPOżycZOine do deilmra'cji instytucji lub do celów \SIP'eCjalnych. Ek'Sjponaty ze zJbiorów znaijdują !Się w depozytach nlalS'tę- pujących muzeów: w Młocinach, Białymstoku, Krakowie, Zakopanem, Lublinie, Kielcach, Sieradzu, Opo1u, Tor'l~niu, RogaHn1ie, O~sztynie. Główny cel zbiorów to wystawy krajowe i zaigrlaniczne. Elkspo!f1aty Ize Zibiorów Centralnego Zarządu SPiW od 1945 ido 1953 'l'. włącznie były elksponewall1e na 115 \wy:S'tawach 'krajowJlch i 16 zagrall1i'czlllyc11.Wz\,:łiązku z wysta'wiami zdslało 'w ,tym clk'resie wY'ldanych 20 katalogów. Ze względu na \SIWąfUcbJiwość i niedost,a'Uec'Lne przy'S'tciscowanie 'zbiory dla Ibadaczy ISą udostępnione w magazynach jedynie w wypadkach wyjątkowych. Dodać jednla1k należy, że są one prawie 'W całości sfotografowane i dostępne w odb~ltkach w arch~wum FIS. Zb'iory te Istanowią zatem z jednej Istrony (niejako wa,rst'1tat I'Ioiboczy organu, który IS/I:lfa;v\iujecipie'kęIflad Ipla1stycZJną'twó't"czością lU1dową, z drugiej strony są odzwierciedleniem tej opieki i obrazują drogi rozwoju nasz,ej wSlPółlcze:snej 'twórc'zości Iludowej. Wolbec tego, że Ipod 'W'Lględem liiiościowym zbiory z 'Toku Iflla roik WlZI1astają, :powstaje Iproblem da1Js'zego 'iCthlo"u. Utrzymanie lIbiorów pI'lZYi'l1lstytucji centralnej Ministerstwa Kultury i Sztuki, jakkolwiek posiada swoje dobre s1rony, w};daje się Iw 'najbliżs'zej pl1ZYlszłości'TIliedo utrzymania. Ze wz,g,lędrunla Iswód charakter 'zbiory te nLe pOWinny ut1ec ró'Wni~ż w iadnym wypadku ro'zll='rcl::lzeniupo iróż1nych muzeach etnograficznych. Wydaje 'się., że Inaj.wła.ś'Cilwl"zym'WyjŚCiem byłoby s'iworzenie z ty.cih 7.biorćlw iSip€cja.Jnego id1Jiału ISIZJtu!ki 1udowej w. Cenitral1nym Muzeum Et:nogra.ficznym IW Warl~:lzawie l'Ulb nawet olwbnego Muz'€um Sztuki Ludowej. Odrębność :pu/aiCów'kiuwarulllikdwana jest s'Pecjaunym cha-ra,'kterem 'ZJbiorÓ'W i ich pl'zeznac::ueniem. Krajowy ZJwiązek CPLiA pcsiwda w Waf1s'za.Wie,przy ul. RutkowSIkiego g, W1zoTlcc'V.mię Prz'emylsłru Ludowego i Ar1y1stycZJnego. Sztulka ludowa stanowi ,lIwią część zbio·rów, liczących 4000 pozycji, obUczonych dość slkromnie, gdyż au,bumy próbe'k uważane 'są 2la jedną pozy,cję. Wzory gromadzone pieczołowicie przez Dział Nadzoru Artystycznego w ciągu pięciO'lt'lll1iej dtz1ałaJnO'ścl Ce'ntrau'i PreemJlsłu Ludc1węgo i Al'tY'stycznego stanowią dziś dość bogaty zbiór autentyków sztuki ludowej z zakrelsu s1rojć ••.•... regi.o!flI8JlI1ych,tkan:n ludowych, ceramilki, wycinall1e1k, meta,lu Hp. Jakkolwiek Wzorcownia mieści się przy Dziale Nadzoru Artystycznego w lo'kalu nie nadającym się do eksipozycji t)'1ch zbiorów, odwiedzana jest �422 423 często IPl1zez p1aS'tyików iS'zU1kająlCychiJnlspiracjido projektów przemysIu alJ1.ySly,cznego Lub nawet przezcudzoziemc~w. M'Ulzeum Kultur Ludowych n:i'eści ~ię w dość on'da,lonyiClłlMłoC'inach i WaIisza'wa {środm1ieście) dotąd nIe IP():slad~ Mruzeum Etnog'ra;fic'znego. Kcmitet WS'Pó~pra'cy z ZaJgranicą pI"zysyla nIekiedy miłc~\ników IsztUlkliIU1dc\wej,aby Isię ZJazrnajomHi'z Wzo'rcQwnią i telkiem Ipracy w CPLiA opartej na IZlbioracJ'l\Vzorcowni. Zwiedzali ją CZEis,i,NiEmcy, FranICU2łi,Wietlnamczycy i inni. PrOiPalgam:la jeldnakże nie je~~t celem Wzc'wowni, będącej nacz'ej lalbora'torium !pOdręcznym CPLiA, bez Iktórego 'raicjon.alna praca w takiej inlstytucji jest nie .do pomyślE.'!1ia. Weźmy 'na, pr.zykł1ad dlzia! s'trojÓ'W regiIQll1.alnych. Strojl€ w IkcmJPIletacJ1lulb częś(.'iach wynclszą razem 437 Ipozycji. Odnajdziemy w nich ,nie ,ty1'ko 'stroje QPoc:zyńs'kJie,'kul1piowski'e, ,północne i po'łudnicMe I)·.al\\~lkie,IPj,otrIkO\\6kie, sa'r:ln'lekie, Isi€lr~dzłkie, 'K!ra:kovi'Slkie,rzeszowskie, podhalra'ńskie, cieszyńskie, nowosądeckie, spiskie, górali istebn~ańslkich, a']<e i rzad'kie IS1trojeolPollskie i Iwilamowi'c'kie. UZiulpełniają ten zbiór plla'nlsze loor\wne ISltrojów i rich frargmentów w lilClzb'ierpona1d 121l. DZliałowi temu :s!użą a'Lbumy próbek fkan1i'n oc!zieżOlwych samodziałowych, a nawet 'tkanin faibrycZl11yc,huŻY'\~ialnychw tradycyjnych :skojach. Dzi,aJ:t€1n do'sta'I1Cza rÓiWn,ież d Cikrumen.tacj'i :slpółdzie1niom CPLiA wytwarzającym :stroje świetlilcO'\\e. Wpnl'wd'zie ,~póld'Zielrnie 'te /wSlpó!pra,cują rbH~lko z odpowiedJnimi mlUfZe.ami,lalI€'żadnl€ IZ muzeów oHdemoże wytPożyczyć au:t€lntyików S'trojów, Ihaftów. wstążek, a'damal.5LJków- 'co jes,t zadaniem Wzor,cowlni. Ha1f'ty 'i iklQl'OnkiwaU'tentY'cmych czepca'ch, 'k,oszuilach itrp. służą TÓWillież jako d()kumen~a'cja do produlkcji :s,trojów reg.ionalnych, częściowo zal5 'Cloaktuaillnej prcd,dkcjoiha!ftów i koronek wykonywaną na potrzeby iw'spói/ozeslI1e(r,a'zem ,2:09 IPozycj:i). DcJlkumem'ta!cjado Istrojów regionalnych Isłu:ży 'za /pomno naulk'olwą nla '1Ii'cIZJnych Ikursaloh rprzywars'zta'towych dla! pralcownic konfekcji, Tkaniny ludowe w całOści liczą 437 pozycji. Do tego dochodzą ,O!Prawne allbumy z prÓrJJka'ffiii,tkanin liczącymi o'kolo 1500 pozyiCjri,'Zaopa,tl'lzonyeh Iw met'rylki, jalk v.iSlZY's,tk:ie 'zreSlztą ek.SlPonaty W'ZOf.C'owrii.ObOOne wyd;:;.wnic'W'/ao ,tkan'ina'Ch polsiłikują :s,ięg;lównie 'tymi zlbiorami. Ten bogaty dział służy przede wszystkim naszym spółdzielniom terenowym. Wiele zapomll1ianych teohni1k r€lgJianalnych zrekonlstr.uowano na ;podstawie tych wzorów 'za pcmocą szkoloenńa pI1zylwal'5zta'towego przez twórczynie ludowe (ki'limy na cięciwach, kuloski, koziołki itp.). Zaopatrzenie oril€n'tuje iS'ię w lpotrzebaC'h prrJdukcji na [)IQdJstalwietych wzorów. Z In'ieh ,rówa'l,ieżikor'zys'lają domy mody Ista'Ilając się 'WlPro'wadzić 'Pollslką tkantinę ,do ;stroju 'wS'półczElSlnego. Na rpods'tawie tych wIzorów opracowuje 'Się Tównież palsiam,ki w Skali IJ'la Jalek regiona[nyc'h, a raez'ej dlJa figurek etll1Q1grafiocznych,reprezEtntującj'lChnalsr.': ."trój 'za granicą. I'nne działy są reprezellto'Wane mniej !bogato. ,Ceramilka liczy 400 sztuik, jakkol:wiek liczba ta jest płynna, RePIJ·ezentowane są różne formy ceramiki regional'nej ki'e1eC'kiej, rzeszowskiej, lbiałostOClkiej, 1l... .. ". ~1 I ·1 ~'" biellslkiej,LubeilJslkfej, ka,szu.bskiej, 'kujawskiej,sc{d€'okiej itp. Według mej Re,gicma1Jne Bim"a ,S;przed.a,ży (Izy też organiJZatorzy WY'staw uI1ien1tują się, co [llależy zamawiać u 't/wórCÓ'wludowych Iw terenie. Nadto zebraJne 'są wyroby z metaJ.u, j.alk: filigrany cie5"ZyńJski.e,iSlpinJki pooihaJ.ań:skie itp. (ra'zem85 slZtuk). Wc'dług tych wzorów zamawia ,się wyroby do celów reprezentacyjnych. Zg'l'cmadz\lno wzory wycinaJne'k róiJny;ch lautorek z Kur;pi północnych i !południowych, Łcwicza, Sannik, Podlasia, Rawy, OpO'Czna nurem ok. 200 s'Zt:uk Ws:zy'stkie te WZOTy służą do pmdu!kICji, do hand1u, jalko 'POmoce do organi2()v..,II1·ia \\yts':IaW,ClalS€m jalklQdekoracje ojjalJw pomoce do s7Jkolenia prac'owlI1'i'ków CPLiA. S.łowem, iSpe:miaJją za'dania. rOlbocze s'ta.!e będąc :w ruc'hu - w pl'zeciwstawien'iu do .zbiorów m:uzea'lnych. Jak'kOllwiek s'ta'n ,Wzo'l'cQlwni jest [l'ł)1nny i wiele 'wzorów jelst w wy:pożyczeniu, niemniej !'potykamy w .niej stJale studiujących '1:kaJniny,~stroje czy ilnne 'Wzory sz'tuki ludowej. Janina Orynżyna � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b097bcc5d9b753a7cb7fb6a56ea97e2d.pdf 91534f6aadbef76e852262e8ac485f7f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4788 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4445 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s. 231-232 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O QUARTERLY PUBLISHED BY THE A R T INSTITUTE No 4 OF L K THE POLISH YEAR BOOK X V I I I A ACADEMY OF R T SCIENCES 1964 SUMMARY OF ARTICLES This issue is devoted to the situation i n research on Polish folk a r t i n the t w e n t y post-war years. R. Reinfuss, i n an article "Contemporary Research on Folk A r t and Prospects for the Near F u t u r e " gives a brief review of the research done i n the i n t e r - w a r period. A t that t i m e , there was no i n s t i t ­ u t i o n engaged i n research on a large scale, the material base was insufficient, the decisive factor being the i n d i v i d u a l interests of the authors, and this accounts for the fact that certain areas of this country and certain fields of folk art were elabor­ ated extensively and i n great detail w h i l e others were overlooked. The ethnographers dealt, above all, w i t h the eastern regions, several monographs on ornamentation appeared and art historians focussed t h e i r interest on wood-cuts, paintings and sculpture. The post-war period brought the setting u p of the State Institute for Research on Folk A r t i n 1946, w h i c h was later taken over by the A r t Institute of the Polish Academy of Sciences. Under the guidance of Professor Reinfuss, research was undertaken a l l over the country. I t is envisaged that this w o r k w i l l be completed about 1970. Museums and universities (Warsaw, Cracow, Poznari, Wroclaw, Lublin, Torun) have enlivened their scientific and publishing activity. A t present, the inventories being made i n various localities by the Folk A r t Laboratory of the A r t Institute alone have covered t w o thirds of the whole area of the country (see map p. 191) a n d comprise 63,000 items and 32,000 photographs. A l l this has created a material base w h i c h can be used for m a k i n g detailed elabo­ rations and later monographs and synthetic works. Closer ties have been established with other disciplines, such as history and archeology, the a i m being to reconstruct and give a picture of the deve­ lopment of folk art. Most of these works appear i n "Polish Folk A r t " . There is only one popular-synthetic item, namely: R. Reinfuss, J. Swiderski, Folk A r t i n Poland, Cracow 1960. The most important articles and books in various fields are critically reviewed b y the authors of further articles. They are: W. K a l i n o w s k i , Research on R u r a l B u i l d i n g K . Piwocki, Research on Sculpture and Painting K . Pietkiewicz, Research on Paper-Cuts and Painted Ornamentation A. Kutrzeba-Pojnarowa, Research on Regional Costumes and Fabrics E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Research on Pottery J. Olędzki, Remarks A b o u t Research on Blacksmithery and Carving i n Poland. I n comparison w i t h the pre-war period, relatively less interest is n o w being shown i n handicrafts and ornamentation techniques. On the other hand, a lot of attention is being p a i d to sculpture and the most comprehensive elaborations on a national scale have been prepared on wood-cuts (pre-war publications of Ł a z a r s k i , Skoczylas and, particularly, P i w o c k i — see p. 205 i t e m 2—5, 7—9), on paper-cuts, (p. 209 i t e m 1—19), pottery (p. 223 i t e m 1—58), regional costumes (p. 219 item 24—64 — p a r t i c u l a r l y the Atlas of Regional Costumes, w h i c h appears regul­ arly), on folk toys (work by T. Seweryn), on furniture making (particularly folk coffers, p . 229 i t e m 1, 2, 8—11) a n d on folk b u i l d i n g (p. 192—200). Studies of folk painting are concentrated on analysis of historical relics, their iconographie o r i g i n and of archive materials concerning handicraft guilds. Special attention is devoted to the w o r k of i n d i v ­ i d u a l artists, p a r t i c u l a r l y i n fields where an i m p o r t ­ ant role is played by the artist's o w n inventiveness, thus i n sculpture a n d paper-cuts. Most of the art­ icles on these disciplines are published i n "Polish Folk A r t " . As regards the various regions of the country, f u l l monographic w o r k s have already been w r i t t e n on the folk culture of the Wielkopolska (Poznań) region, Silesia ( i n p r i n t ) and the K u r p i e region. Works are being prepared on the K u j a w y region, Pomorze G d a ń s k i e and the Rzeszów region. A lot of material has been collected concerning the Podhale region and the voivodships of Łódź, Kielce and Lublin. The second part of the issue brings pen-portraits of outstanding contemporary folk artists. �n O J l b C K O E KBAPTAJIbHBIH 3KyPHAJI H A P O f l H O E M37JABAEMBIH MHCTHTyTOM MCKyCCTBA AKAflEMHtt H A y K rofl JNTa 4 H C K Y C C T B O M3/J;AHIIH nOJIBCKOH 1964 XVIII PE3I0ME B BbmycKe flaerca oueHa nccceflOBaHMHM B 0 6 jiacTH n o J i B C K o r o n a p o f l H o r o MCKyccTBa a a MCTeKmee flBaflLtaTujienie. B CTarbe CcmpeMeHHbie MCCJieflOBaHMH HapoflHoro MCKyccTBa M MX 6jiw»caiiuiiie nepcneKTMBbi P . P e i ł H c p y o c K p a n c o xapaKTepn3MpyeT McejieflOBaHMa, n p o o o f l j i B i i M i e c H B MestBoeHHBiM nepnofl. B TO BpeMH He Gbijio ynpejKfleHMH, 3aHMMaBiiieroca wocjiefflOBaHUHMM B mnpoKOM MaciiiTaBe, He 6buio TaiUKe Hafljieacameii MaTepwajibHOM 6a3ti; TBKMM o 6 p a 3 0 M o c e 3aBWcejio OT MHffMBMflyajibHoro nHTepeca aBTopos, noflpo&HO H0CJieflOBaBUIMX OAHM pailOHbl CTpaHbl, M ooBepuieHHO npeHeCperaa flpyrMMH. BHHMaHwe 3THorpad>OB w i a B HWM o f i p a a o M npuBjieKaJiM BocTOHHbie p a i ł o H b i . BWJIO onySjiMKOBaHO HecKOJibKO MOHorpacpi™, nocBaiueHHbix npwKnaflHOMy MCKyccTBy. HcKyccTBOBeflbi oco6eHHO MHTepecoBajiMCb rpaBiopoft Ha flepeBe, jKWBomicbio, CKyjibnTypoił. IlOCJie BTOPOM MMPOBOM BOMHbl, B 1946 T. 6bIJI OTKpbrr r o c y f l a p c T B e H H b u ł MHCTłrryT no MccjieflOBaHMio HapoAHoro TBopnecTBa, KOTopbiń 3 a T e M nepeHaji M H C T i r r y T M c K y c c T B IIoJibCKOfł AKaflesiMM H a y K . Ilofl pyKOBOflCTBOM npocjpeccopa PeMHCpycca cTajiM BCCTHCb WCCJieflOBaHMH nO BCeił TeppUTOpUM CTpaHbL 3aBepmeHMe MCCJieflOBaTeJibCKMX pa6or npeflycMaTpwBaerca npuMepHO B 1970 r. HayHHO-M3flaTejib€Kaa fleaTejibHocTb My3eeB M. yHMBepcuTeTOB ( B a p m a s a , K p a KOB, Oo3HaHb, BpoiiJiaB, JIHJÓJIKH, TopyHb) TaKHte 3HaHHTejibH0 pacuiMpnjiacb. B HacToamee B p e M a OrflejieHwe HapązrHoro TBop^ecTBa XyflOJKecTBeHHoro H H CTMTyTa irpoBOflMT MHBeHTapn3au,MK>, K o r o p a a OXBaTbmaer #Be T p e r i ł p c e i ł TeppMTopMM crpaHbi (CM. K a p Tiiiići Ha CTp. 191). ' B HacToamee apeiia HacHWTbiBaeTca yace 63.000 MHBeHTapHbIX p03łmHM M 32.000 CpOTOCHMMKOB. 3TO co3flaer MaTepwajibHyio 6a3y Ha ocHOBe KOTOPOM MOJKHO npoBOflHTb flOTajibHbio MccjieflOBaHMa fljia flajibHeMiinoc MOHorpacpMM M CMHTeniHecioix Tpy^OB. 3 H a 'IMTejIbHO yKpenMJiaCb CBH3Ł C pOflCTBeHHbIMM #WClłunjiMHaiMiM — MCTopHefi, apxeojiorneM — B u,ejiax oToopajKeHMa npou,eoca pa3BMTna HapoAHoro TBopHecrBa. r 'i Pe3yjibTaTbi MccjieflOBaHMM n y 6 j i m c y i O T c a rjiaBHbiM oSpasoM H a CTpaHMuax s c y p n a n a „ P o l s k a S z t u k a L u ­ dowa". EflHHCTBeHHbiM n o K a n o n y j i a p H O - C K H T e m H e c KMM Tpy^OM BBJiaeTca K H M r a P . PeiiHCpycca M K ) . CBMflepcKoro „ H a p o f l H o e TBopnecTBo B I l o j i b i i i e " ( K p a i c o s 1960 r.). BajKHeHLUwe flejIbHblM CTaTbw M KHMTM, nocBameHHbie OT- BOnpOCaM H a p O f l H O r O T B O p n e C T B a KpMTMHeCKM oocyac^aiOTca c^eflyiomMMM asropaMu: B. KajiMHOBCHM — MccjieflOBaHMa B o6jiacni flepeBeH- Kc. IIMBOUKIÍ K. I l e T K e B M i C K o r o CTpoKTejibCTBa; C K y j i b r r r y p a M HCMBonwcb; — Bbipe3KM M3 SyMaiM u uBeroaa paspucoBKa; — A. KyTineÓaIIoiłHapoBa E. ^pbicb- — Oflescfla u T K an H J IleTpaiuKOBa H. OjieHfl3KM — ToHMapnoe peMecjio; — XyflOHcecTBeHHaa ROBKa n pe3b6a. IIo c p a B H e H M K ) c flOBoeHHbiM nepwoftOM MHTepec K xyfloacecTBeHHbiM peMecjiaM M TexHMKe c e í í H a c 3HaHWTejIbHO yTWeHbUTHJICa, HO 3aTO MHOrO BHUMaHHH y ^ e j i a e r c a CKynbType, a B o5merocyflapcTBeHHOM MacuiTaSe cpaBHMTejibHO Haii5ojiee noflpo6HO n3yHeHbi flepeBaHHaa r p a B w p a (flOBoeHHbie n y ć j i M K a u m i JIa3ap- CKoro, CKOHMJiaca M ocoSenao IIuBouKoro — cp.c. 205 no3. 2—5, 7—9), BbipeaKw H3 ^yMarK (c. 209 no3. 1—19), roHHapcTBo (c. 223 no3. 1—58), HapoflHbie KocTioMbi (c. 219 no3. 24—64) — B ocofienHocTO cucTeMaTMHecKM M3flaBaeMbrił ATJiac HapoflHbix HOCTIOMOB), HapoflHwe MrpyuiKH (TpyAw T. CeeepuHa), MeSeab (B ocoSeHHocrM cyHflyKM c. 229 H03. 1, 2, 8—11) M HapoflHoe CTpon- TejibCTBO (c. 192—198). B HacToamee Bpeina HccjieflOBaHMa HapoflHoñ JKMBOIIHCH cocpeflOTOneHbi H a a H a j i n 3 e naMaTHMKOB C T a PMHbl, MX MKOHOrpaCpIlHeCKMX MCTOHHMKOB, a p X M B H b l X MaTepMajioB, K a c a i o m i i x c a peMecjieHHbix uexoB. Oco6oe BHMMaHMe y f l e j i a e i c a TBopnecTBy oTflejibHbix xyflOJKHMKOB, B nepByio onepe^b npeflCTaBHTejiefi T e x o r p a c j i e i ł MCKyccTBa, r ^ e Sojibiuyio pojib MrpaeT T B o p n e c K a a cbairraaMa, cjieflOBaTejibHO B CKyjibType (pe3b6e) M Bbipe3Kax. BojibiHMHCTBO CTaTeíi H a o r y TeMy n e n a i a j í acypnaji „Poiska Satuka Ludowa". Ha ceroflHHuiHMM fleiu» ooflroTOBJieHbi y a t e noflpoSHbie MOHorpacpMM, nocBameHHbie HapoflHoü K y j i b T y p e BejiMKonojibCKoro p a w o H a , C5MJie3MM (HaxoffMTca B nenarM), KypneBiuMHbi. r o T O B a r c a K nenaTM MOHOrpacpMM o K y a a B a x , r^aHbCKOM HoMopbe, X e m o B C K O ü 3eMJie. CodpaHo TaKsce MHoro MaTepMajioB, KacaiomMXc a Hoflrajiba, JIofl3HHCKOro, Kejieuicoro M JIIOSJTMHCKOnO BOeBOffiCTB. Bo BTopoił nacTM HacToaiuero H O M e p a noMemęHbi noprpeTbi Bbi^aiomMXca poflHoro TBopnecTBa. coBpeMeHHbix MacrepoB e a - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6d3acbcb6be3deaa2c4842e44571abf.pdf fcf024443a372af509c09265608948e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4787 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4444 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s. 231-232 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A za okres V I I - I X 1964 Konferencje, zjazdy dowych (z zakresu rzeźby 22, tkactw a — 8, kowalstwa — 2, plecionVII Międzynarodowy Kongres karstwa — 15, wycinankarstwa i Nauk Antropologicznych i Etnolo- w y r o b ó w ze s ł o m y — 29). Nagrody gicznych o b r a d o w a ł w Moskwie w przyznano 42 t w ó r c o m . Wszystkie dniach od 3 do 10 sierpnia. Zgroma- bardziej wartościowe eksponaty dził on 'Około 1000 n a u k o w c ó w konkursowe pokazano na wystawie. p r z y b y ł y c h z 53 k r a j ó w oraz około Ogólnie z a r ó w n o konkurs, l a k i 2000 n a u k o w c ó w radzieckich. Pol- wystawa, reprezentowały wysoki s k ę r e p r e z e n t o w a ł o ok. 60 osób. poziom artystyczny. Obok rzeźby, W czasie obrad Kongresu praco- najbardziej dla współczesnej t w ó r w a ł o 27 sekcji, wygłoszono 812 re- czości ludowej tego o ś r o d k a chaf e r a t ó w — w t y m 357 etnograficz- rakterystycznej — szczególnie intenych, 221 z zakresu etnografii re- r e s u j ą c o p r z e d s t a w i a ł o się tkactwo, gionalnej, 24 muzeologicznych. W y - reaktywowane w ostatnich latach ś w i e t l o n o r ó w n i e ż k i l k a d z i e s i ą t f i l - dzięki pracy w terenie pracownimów. k ó w Muzeum w Łęczycy. Tkaniny W sekcji sztuki ludowej w y g ł o - pokazane na wystawie n a w i ą z y w a szono 28 r e f e r a t ó w o charakterze ły do tradycyjnych p a s i a k ó w ł ę informacyjno-sprawozdawczym, do- czyckich, a w n i e k t ó r y c h w y p a d tyczących przede wszystkim zagad- kach (prace M a r i i Plichy ze Świnic n i e ń etnografii regionalnej poszczę- i Franciszki P a b i a ń c z y k z Krzepogólnych k r a j ó w . W czasie dyskusji cina) wykonane b y ł y z p r z ę d z y w y n i k ł e j pod koniec obrad zaryso- farbowanej b a r w n i k a m i r o ś l i n n y m i , w a ł y s i ę w y r a ź n i e rozbieżności zaWszystkie eksponaty z wystawy równo w pojmowaniu definicji zostały zakupione do kolekcji M u sztuki ludowej, j a k i metod jej o- zeum w Ł ę c z y c y oraz przez muzea chrony i opieki nad nią, w rezulta- etnograficzne w Łodzi i Warszawie, cie czego uchwalono wnioski, z Komisarzem wystawy b y ł a mgr k t ó r y c h najistotniejsze to: decyzja Jadwiga Grodzka, autorem oprawy o z w o ł a n i u m i ę d z y n a r o d o w e g o sym- plastycznej art. piast. W a c ł a w K o n pozjum, p o ś w i ę c o n e g o zagadnieniom dek. Wystawa posiada bardzo stateoretycznym w zakresie sztuki l u - rannie wydany katalog, z a w i e r a j ą dowej oraz projekt stałego, m i ę d z y - y d o k ł a d n y spis e k s p o n a t ó w , u ł o narodowego organu naukowego, żony w g d z i a ł ó w rzeczowych, z k t ó r y by p u b l i k o w a ł opracowania k t ó r y c h k a ż d y opatrzony jest k r ó t ogólne dotyczące sztuki i r ę k o d z i e - k i m w s t ę p e m (teksty J. Grodzkiej). ła ludowego. „Współczesna łęczycka sztuka l u Obradom sekcji sztuki ludowej dowa", m a j — w r z e s i e ń 1964 r. M u p r z e w o d n i c z y ł częściowo d r K a z i - zeum w Łęczycy, s. 28, ilustr. 25. mierz Pietkiewicz, a sekcji muze' ' ologii prof. d r M a r i a Priifferowa. * W sierpniu zorganizowana zostaMuzea la w Muzeum Z i e m i Suwalskiej w W lipcu otwarte zostało w Wiśle S u w a ł k a c h wystawa pt. „OsadnfctMuzeum Beskidzkie m i e s z c z ą c e sie > budownictwo, tkanina i strój C w o ostatnich k i l k u lat oraz rysunki ołówkiem. Katalog wystawy zawiera w s t ę p Ignacego Witza i spis prac malarskich: ^ N i k i f o r , X V I I Festiwal Sztuk Plastycznych w Sopocie", s i e r p i e ń 1964 (katalog) ZPAP, B W A , Sopot, s. 12, ilustr. 14 + l u ź n a w k ł a d k a barwna. * Regionalne B i u r o Skupu C P L i A w Katowicach z o r g a n i z o w a ł o w sierpniu w Pawilonie P l a s t y k ó w w Bielsku w y s t a w ę beskidzkiej sztuki ludowej i r z e m i o s ł a artystycznego, A u t o r a m i pokazanych prac byli t w ó r c y l u d o w i zrzeszeni w s p ó ł dzielniach C P L i A . Pokazano m . i n . koronki z Istebnej i Koniakowa, kopie g ó r a l s k i c h tradycyjnych mefoli ludowych wykonane przez s p ó ł dzielnie „ C z a n t o r i a " ze Skoczowa, czerpaki Józefa Bocka i maski ob­ rzędowe Ludwika Kubaszczyka z Istebnej oraz filigrany Franciszka Horaka z Cieszyna, * . w a z d a b m c w a ^ ^? f metalowego ° d n a l u zorganizowana z o s t a ł a Przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem w okazji 75-lecia Muzeum o b c h o d ó w 20-lecia P R L . W y "WC u r z ą d z o n o w oparciu o k o ^ m u z e a l n ą , u z u p e ł n i o n ą w ostatnich latach, w w y n i k u poprzec z a j ą c y c h j ą penetracji terenu ponowotarskiego przeprowadzonych przez m g r H e l e n ę S r e d n i a w ę . Tematyka w y s t a w y o b e j m o w a ł a w y roby ludowe metalowe, ozdobnie k s z t a ł t o w a n e l u b zdobione ornamentem, u w z g l ę d n i a ł a też przedmioty zdobione metalem. Pokazano n a o r p a z k c sta l w e i a t u S K ^ ^ W ^ ^ H ^l* ™*™ * do 1939 r., j a k współczesne. Całość ^ ™ , Wisły. Od 1965 r. par g a n i z o - wystawy ujęto w 2 o d r ę b n y c h dziatronat nad nowo u t w o r z o n y m m u . £ _ ^ L o p o k a z u j ą c ze w z g l ę w . t ^ ^ P l a c ó w k i muzealne . „ s i e r a d z k i e rze- du na m a t e r i a ł , t e c h n i k ę w y k o n a - W f* miosło ludowe". Pokazano tkaniny nia i odmienne w a r u n k i powsta«K 5f, " kolekcji tkanek kowalskie w y r o b y z ż e l a z a ty^ S o d T r s k e f n s S u m e n ł y ^ m u " P l u j ą c y c h w Monieach pod kie- i przedmioty z i n n y c h metali, s ł u zyczn^ ^ t r o i e tóralŚtóe Prledmlo" m Józefy C h a ł a d a j , wyroby ż ą c e p r z e w a ż n i e do ozdoby stroju. I T ^ r Z i i ? Przedmio- i k i i n i a r s k i e (m. i n . tradycyjne k o - Przeszło 300 e k s p o n a t ó w zgromanvch w s i " »°P " " " do toyma- dzonych na wystawie po starannie nia ż y w y c h ryb, kosze do g ą s i o r ó w przeprowadzonej selekcji m a t e r i a ł u szklanych), w y r o b y drewniano-bed- pod k ą t e m jego w a r t o ś c i artystyczWystawy narskie i d ł u b a n e naczynia oraz nych i etnograficznych s t a n o w i ł o W y s t a w a „Współczesna łęczycka garncarstwo i c e r a m i k ę figuralną c a ł k o w i c i e reprezentatywny przesztuka l u d o w a " o t w a r t a b y ł a w g i G r a l i z Burzenina. gląd sztuki zdobienia w metalu teMuzeum w Łęczycy o d maja do * ?° f wszystkich jej przewrześnia. Wystawę poprzedził konjawach. kurs na w s p ó ł c z e s n ą łęczycką sztuWystawa malarstwa Nikifora Komisarzem w y s t a w y była H . k ę l u d o w ą ogłoszony z okazji 20- otwarta b y ł a w sierpniu w Sopocie Sredniawa, opracowame architeklecia P R L przez Wydz. K u l t . PRN w pawilonie B W A j a k o jedna z toniczne mz. arch. A n n y G ó r s k i e j , w Łęczycy, W R N w Łodzi, Ł ó d z k ą w y s t a w wchodzących w zakres o p r a ć , plastyczne art. piast. BarbaRozgłośnię Polskiego Radia i M u - X V I I Festiwalu Sztuk Plastycznych. y Brzozowskiej, zeum w Łęczycy. Na konkurs ten Pokazano 111 prac malarskich N i Ł a d n i e w y d a n y katalog, opracozgłosilo swe prace 75 t w ó r c ó w l u - kifora pochodzących p r z e w a ż n i e z wany przez H . S r e d n i a w ę , zawiera 0 o w M u z e u m w s i e r a d u c z c z u ZO s w m a ł o w l ; d l a z e n i a 2 0 l e c i a ł a h 3 p 1 r u z e L w y s t a w e p t ł a d C i e s z y m e m R m w y r u k n o k n i a n e p r z e z z e s p ó ł w a n i a e w 1 C Z s z e : a ł k i 1 s a d z e J a d w i t e r n u w e r 231 �obszerny a r t y k u ł w s t ę p n y i szcze­ gółowy spis e k s p o n a t ó w z poda­ niem nr inwentarza Muzeum. „ W y ­ stawa zdobnictwa metalowego na Podhalu", w r z e s i e ń 1964 r. (katalog) Muzeum Tatrzańskie w Zakopa­ nem, s. 48, ilustr. 14. Wystawa sztuki ludowej p ó ł n o c ­ nego Mazowsza o t w a r t a b y ł a w Ratuszu w P u ł t u s k u od 5 do 27 września. Wystawę organizował Wydz. K u l t . P W R N przy w s p ó ł ­ udziale spółdzielni C P L i A w P u ł ­ tusku i w Kadzidle. Pokazano prze­ szło 300 e k s p o n a t ó w r e p r e z e n t u j ą ­ cych regiony: Mazowsze, P ł o c k i e i Sanniekie oraz K u r p i e (tereny Pusz­ czy Białej i Zielonej). G ł ó w n i e pra­ ce współczesne, wykonane w cią­ gu ostatnich lat. Reprezentowane były następujące działy: rzeźba w drzewie, tkanina, s t r ó j i haft, meb­ larstwo, zdobnictwo w n ę t r z a , pla­ styka o b r z ę d o w a , ceramika, plecion­ karstwo. Do najbardziej interesujących n a l e ż a ł y r z e ź b y z okolic Sierpca — S t a n i s ł a w a D u ż y ń s k i e g o i Henryka Wierzchowskiego z Zawidza K o ś ­ cielnego, Wincentego Krajewskiego z Zawidza, W a c ł a w a S k i r z y ń s k i e g o z Rumunki-Chwały, wycinanki wielobarwne M a r i i Swiadkowskiej z W y p y c h ó w oraz M a r i i Siedlarek i Z o f i i Żytnickiej z Sannik, zabyt­ kowe buronki kurpiowskie oraz w s p ó ł c z e s n e chodniki „szmaciaki" o d o s k o n a ł e j koloryzacji (wykona­ ne przez tkaczki ze w s i Surowe, pow. Ostrołęka). P i ę k n e kierce i bukiety sztucznych k w i a t ó w z p i ó r i bibuły wykonała Czesława Konopkówna z wsi Tatary, pow. Ostrołęka. Ekspozycję w y s t a w y opracowali art. piast. Janina i W i k t o r Stankiewiczowie. Komisarzem i scenarzy­ s t ą wystawy b y ł m g r A n t o n i Sledzdewski, k t ó r y o p r a c o w a ł r ó w n i e ż w s t ę p do katalogu. Katalog zawie­ ra poza w s t ę p e m w p r o w a d z a j ą c y m spis e k s p o n a t ó w (niestety n i e z u p e ł ­ nie p o k r y w a j ą c y się z rzeczywi­ s t y m ich stanem na wystawie). „Sztuka ludowa północnego Mazow­ sza". Katalog w y s t a w y . Pułtusk, w r z e s i e ń 1964 r., s. 12, ilustr. 8. * Wystawa „ S z t u k a ludowa powia­ t u monieckiego" otwarta b y ł a we w r z e ś n i u w Szkole Podst. N r 1 w M o ń k a c h . Organizatorami w y s t a w y b y l i Wydz. K u l t . P W R N w B i a ł y m ­ stoku, Prez. PRN w M o ń k a c h oraz Muzeum O k r ę g o w e w B i a ł y m s t o k u . Poprzedziły w y s t a w ę — pierwsze na tych terenach — penetracyjne badania terenowe, prowadzone przez etnografki mgr mgr Magda­ l e n ę Keller, Bożenę K r a s n o d ę b s k ą i K r y s t y n ę S z a ł a ś n ą . Do najciekaw­ szych w y n i k ó w tych b a d a ń n a l e ż y odnalezienie drzeworytu ludowego p r z e d s t a w i a j ą c e g o M a d o n n ę z Dzie­ c i ą t k i e m we w s i D o b r z y n i ó w k a oraz prac w ę d r o w n e g o r z e ź b i a r z a Rad­ kiewicza z O k o p ó w , z n a j d u j ą c y c h się w Zabielu. Jedyny czynny ośro­ dek garncarski znajduje się w Ponintlicy. Wyrabiane tam naczynia zgrzebne, niekiedy glazurowane, sprzedawane są na targach w K n y ­ szynie i G o n i ą d z u . W p o ł u d n . - w s c h . części powiatu (szczególnie we wsi Zabielę) z a c h o w a ł y się i n t e r e s u j ą ­ ce zabytki budownictwa drewnia­ nego. Na wystawie pokazano ogółem 130 e k s p o n a t ó w z zakresu tkactwa (tkaniny dekoracyjne: dwuosnowowe, i wielonicielnicowe wełniane, b a w e ł n i a n e i lniane, r ę c z n i k i zdo­ bione haftem), stroju (fragmenty strojów kobiecych), garncarstwa, plecionkarstwa oraz snycerki w drzewie (półeczki na ręczniki), p l a ­ styki o b r z ę d o w e j (pisanki, gwiaz­ dy) oraz rzeźby i drzeworytu. Wystawa posiada opracowany przez Aleksandra Garbusiewicza katalog-składankę, zawierający krót­ kie noty informacyjne o poszcze­ gólnych d z i a ł a c h twórczości ludo­ wej reprezentowanych na wystawie. „ S z t u k a ludowa p o w i a t u moniec­ kiego". Wydz. K u l t . Prez. W o j . Ra­ dy ,Nar. w B i a ł y m s t o k u . * We wrześniu i październiku czynna była w o l s z t y ń s k i m salonie w y s t a w o w y m B W A wystawa sztu­ k i ludowej W a r m i i i Mazur. Poka­ zano z a r ó w n o eksponaty zabytkowe (kafle, meble, plecionki z rogożyny i trzciny, fragmenty strojów), j a k też w s p ó ł c z e s n e (rekonstruowane przez spółdzielnie C P L i A w W i e l ­ barku i Mikołajkach tradycyjne t k a n i n y i szmaciaki K a r o l i n y B ę ­ benkowej, hafty na czepkach J ó z e ­ finy Izdebskiej z J o d ł o w n i k a ) . W y ­ stawę opracował dr Franciszek Klonowski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55a349461c0a8408cedd2253d7d2dd6d.pdf 2e712bfa946cf8234a26e294df05de80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Subject The topic of the resource spis treści Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4448 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TR ESC Vera Hasalova. Praha „Grupa żywiecka" a obrazy na szkle z po­ granicza morawsko-polskiego 3 Aleksander Jackowski Współczesna sztuka ludowa (Uwagi po wysta­ wie łódzkiej) 1SJ Maria Przeździecka Wystawa ikon w Krakowie . 39 Anna Dobrzan ska-Pawlicka Malarskie zdobienie chałup we wsi Samoklęski, pow. Jasło 49 Maria Gutkowska-Rychlewska Wzorzyste polskie i XVIII w 54 Barbara Kołodziejska Wystawa wycinanek łowickich Zofii Foks w Muzeum Okręgowym w Zielonej Górze . . 57 Ewa Fryś-Pietraszkowa X X I i X X I I konkurs szopek w Krakowie 60 WSPOMNIENIE pasy . . . siatkowe . w XVII . POŚMIERTNE Anna Świątkowska Franciszka Burzyńska 1880—1964 . . KRONIKA SUMMARY . . . 63 61 OF ARTICLES 65 PE3K3ME 67 OJŁ/Jf Na okładce i stronie tytułowej: Jan Lamęcki. Władysław Jagiełło, wys. 42,5 cm. Wyk. 1964 r. Dąbrowa Zielona, pow. Radomsko. Fot. Jan Swiderski. �1 KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ polska sztuka ludowa AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, d r Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, iprof. d r Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, d r Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : mgr Jadwiga Jarnuszkiewicz, współpracownicy: mgr Anna Kunczyńska, mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , redak­ t o r techniczny: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graficzny: Jadwiga Jarnuszkiewicz. T ł u m . : D . Ronowicz (ang.), Natalia Stasińska (ros.). RED.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26, tel. 31-32-71/4, w . 28 i 20. W Y D . i A D M I N I S T R . : P.P W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf8a0506788ed619b26024d3534856e0.pdf 95e9b563f00ff46844b8072efc532308 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2148 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1995 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.3-14 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L LJ D Of{GAN POI-SKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXX ZA ROK 1996 WCZEGO ��L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH Oł{GANE DE LA SOCIETlt POLONAISE D'ETHNOLOGIF: ET Dl! COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZALOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXX ZA ROK 1996 PIT 1895 I' O I, S K I E KOMITET T O W A R Z Y S T W O L U D O Z N A W C Z E NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 1996 NAUK �KOMIT!":T RI-:I)AKCYJ Y Maria Rićrnacka, Zhignić\\' Ja~ićll iCl ,- pr/ć\\'odniCl'le\. 13ronislawa Kopczyńska-Jaworska, Anna KOllalska-l.clI ieb, Antoni Kuczyński - sćkrćlar/. ZESPÓL REDAKCYJNY Rćdaktor naczćln)' -Zhignlć\\' Jaslc\\'iCl Zastępca redaktora naczclncgo ,.lacd: Ikdnarski Sckretarz rcdakcji -, Monika l,cono\\'iCl TIumaczenie streszCldl Marek Wilu) angićlskieh liski ISSN 0076-14:1) Puhlikacja dolinanso\\'an:1 prl.('/. Komitet Bad:1I1 N:lllkollyeh i Ministerstwo Kultury i Sl.tuki POI,SKIE TOWARZYSTWO 1.l!DO/'J\A ADMINISTRACJA: :'0-13') WROCU\ RU);\KClA 61-80') PO/,N/\N,IIJ DRUK Z/\I\.I./\D POUGRAFIC/,NO-WY[);\WNIC/Y WC/I' W, III SW .. W({Ol'I:\ \\ 1')1)(, S/L\\·SK.·\ ;(, \'1;\({II'.j 7X M-lm!·I-.. w \\/\l,({l )\\(1; �Tum 80. ..Luciu" zawiera referaty prezentowane na uroczystości juhilells/O\\cj i konferencji .,Przeszłość i teraźniejszość etnologii polskiej. W srulcc ie Pnisk icgn Towarzystwa Ludoznawczego", zorgan izowanych we \\mc!<miu nli 9 lin I I września 1995 roku oraz materialy z teki redakcyjnej I Cleść rclCral\'l\·\ /.Oslala zamieszczona w tomie 78. "Ludu"). Red. ��SPIS TREŚCI '.[\ II!< 1\1 \ I ,,(JNIII(I·Nl".II.I'IUIS/IOSC I lL:J{iVNII',1S/0S(' ElNOIO(;[1 l'OI.S"ILI I'()IS,,!I(;I) II JWAIUYSlW/\ I.UllOI.NAWCZU;()," \V Sll JII.LII: ll:'lni';/«\\a K o p c z Y 1'1~ k « -.I a IV o I' S k a. i'bignicw.l a s i c w i c z. Perspektyw) 1\ l1>kiegP rO\\ arz: ~I\\'a l.udoz.nall'Cz.ego u progu drugiego slUlccia jego dzialalności /hi~nle\\ .1;1 s i c \\ i c /" Kilka u\\ag o prz.esLlości i teraźniejszości etnologii polskiej. \\ 'iuiL'cie Pulskiqw TOIl'arz.yslll-a l,udoznawczcgo !~"Ill«n l', I r c z. i II. i'wi'Vki uczonych ukraillskieh z Polskim Towarzystwel11 1.1Idp/na\\C/.: III "Iep;ln l' « \\ I u k. Oks;lna S a p c I a k. i:tnogralia II' Galicji w k()/leu X I X i na pocz'ltku \,\ \I ieku \\ lklUl' I .. (, u s i c 11'. i-:tnulogia a badania nad 1'0lklorcl11II' naucc polskiej i rosyiskicj [)1I~a:1 J) I' I I a ć a. KUlllakt: etniC/nc galicyjsko-bośniackie w roku 18')S ! !Ia ./ h ;1 n s c n. i-:tnulugiC/ne badania nad arlcl~1ktal11i w k()/icu XX wieku ()iL'h II r \ n i \I. Ksz.laitOlvanie siy nowoczesnego narodu ukrair'lskiego. Aspekt historyez.n\ i etnologiC/ny R,)der: k l. ,I n g c. Roz.\\(·lj chorcologii w Polsce. .!allles I l' c a c o c k. t\lllerykmiskic Towarzystwo Antropologicznc i antropologia ;nner: kalisk<! I Ian I·. \. l' I' III C u I c n. Stowarzysz.enia antropologicznc. ctnologicznc i elnograliczne. Slh'jrz.I'nil' por(lIIna\\C/c. (l I:' 21 .' I 19 47 S) 67 77 8S ') I 99 II. STUDIAI I\1AlERI.-\I,Y \mlrzcl /;1 p u r o w ski. (lito Wittgcnstr:ln religia. ILIIlll;! II u r ~ z l a. WUIr:leeh !l u r s z t a, Wzglydność i univ,ersainość. Rz"C! o uwiklaniu \ larein \l I' o c k i. .I<;Z.\kicialo. () \\·za.l"l11nylll zwiąl.ku dwóeh systCJllÓW S"Jlliolycznych /bi~nic'" I. i h" I' a. !\dal11 I' a lu c h, Ślina - "sok" ciala /: !,'Illunl K I o d n i c k i. lachodni" wpływy kulturowc a ctnograliezne zróżnicowanie ohvaru Polski \\"'icie'cll I \ i a k. Stanislawa Witkiewicza myśl i realizacjr: przetworzenia kultury Itldo\\".i. PIOlr K (i h I c r. lir:lnik Seweryna lldz.ir:li - dokuJllr:ntaeja pracy Rośliny", wier::eniacli /1Ii/1I /,l'IIk())),.I'kicgo \dall1 II <l r t" s z. Problelllatyka cygaiiska \I' Jlluzealnietwic polskim !\.;lro! !l u r d u n. I Jpad"k Jllr:tl:orytu "I,owiez" IV roku 19l) IV r"lacjach zdmmych ponad plll" i"ku pl·Ji.nir:.i \nn;1 11;1 I' s k a. (irobowc" Ś\\i<;lych l11arahutów jako ośrodki kultu II' Tunez,; i i i\lgieri i K'!llI;ld (J ,'l I' n y. Wd)r,1I1e elelllr:nly sZ.alllaóskich rytualów inicjacyjnych !\ltajczykólV. ./O;lnn;1 I, c " i c k ,I. Indialiski światopogląd ckologiczny a kSZlaltowanie Sly p;1llil1di;ln iZ.lllll 1"<11111«11;1 r. ()rgal1iz;lcJ'! r:ksp"d\'cji hadawczcj na kontynencie alj'ykaJiskim u progu XX "idu n« pmbl«" ie rr:l;leji .lana Czckallllllskicgo. IOl II') 129 14S 1)7 1(,9 179 I X7 I')) 20 I 21 I 22l 237 �III. 1'0(jl.l\l))' Rod/.ime i obce diabły Diabel III kulIlIce PWN. Warszawa IV dziejach kultury polskiej. {Jolskiej. I OJ'I JI- Na margin..:si..: praC' :VI i..:hala I{".ikd. W\'llal\llirll\o Ndllkol\c' S::kice:: d::iejrl\l' IlIOIY\l"l/ i {Joslaci. - Kraków 1991 (I\r::F.~::lof!JrtlcI/ll) . 2·1- IV. RECEN/.I1 Carlo Ginzburg, Hexensabha/. /:'nl::il];'rllng ell/er niiclilliclwn (;".\citlcli/e. l'isrl1cI Taschenbuch Vnlag. Frankfurt am Main 1991 (A:r::.I'.cl()jS::kllrla/(}\l'sl,ll. Mi..:czysław Trojan, 11'IJrOlmd::enle do elnologii 1:·um/IF. Orlcn/ac/e. /Imh/ellll'. ::(fI(o'lI/U hadawce. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocl:l\\ski..:go. AUd Ilni\..:rsit:lli.' Wr,lti"LIvi..:nsis No 1634. J:thnologica 1. Wrocław 1')')4 (.Iacl!k !Jedllarski) MIlologil! poplllal'l1e, S::klcl! :: alltropologii \I!sl)(ilcesll().i-ci. red. I)drlllS/ C/:I.id ... I :nl\LTsitas". Kraków J9')4 (Malgor::a/([ Afacie/ell'ska: .·/llcja It'ascitla) Andrzej Mirga, Lech Mró/. Cvganie. OdmieI1l1o.i-i' I III('/()Iel'llmja. W\ d:1\\ nlcll\o N:IlIkol\": PWN. Warszawa 1994 (Wojciech ()/s::ewski) Lva Davidov{j, Cesty ROllu/. Romano Dro/1/ 19-15-1C,)<){).Ololllour 1995 (Idalll I/onoc) .Ioseph and Yehlldit Shadur. jewish {JapaclIts .. ·1 hislor\' and gIlide . .Ill,l;,h I.. Magn..:s Museum. Berkeley. California. GelCn Publishing Ilous..: 1Jd ... krllsdklll I'J'J·) (()I\!,a Goldberg- Nadia Mulkiell'lc). Zlatanova-Strenk. !?odo\l!odv. Idea lI'.\jJÓII/Oll' w pr::C'ka::ach rod(}\1'()d(IItTcit Inil /1/aleriale slowiańskim), Wydawnicl\\o lJnilVersyletll Warv;l\\skicgo. \\'<lIszawa 1994 (Dorola ,':;wilala) /'olacy w -".fa/dowie mówią o sobie. wybór i wsti;P ks. Ld\\ard Wak\\ ,uHkr. I.uhl in I')')" wybranv/1/ (Rvs::ard Teresa (Ryszard Barbara KanIol') Kulorowv Lcwiilska. KanIol') . Obyca/e Jedynak. (Rys::ard .I-wial ::abawe/i. domu polskiego /.aball'ki w e::asach Iwloll'e II' Ki..:lrc I'J')5 ni('ll'oli l -1)5- l 9 l 8. I.uhlin I'J'J(, I'ulsce. . l30gulllila S/,urowa. Pr::emiany osadniclwa wiejskiego na l\ieh'cc::.I'~lIle ceniowej. 7.miallY uk/adu przestr::ennego wsi. Kielce 1 ')')5 (l?)·.cortl Elżbieta -,-- Kaniol') Kolarska. /Irty.~cl spod (/c\va I··ry,~-/)ielras::kowo) Jer/y Litwin, Polskie szkulnictwo Materio/v do etnograjii miasla. slrzechv, Wydawnictwo I'TIK \1' duhie Ilu/llr/os::A:olI/or) "Kraj". W;lr'/<l\\;1 ludowe ):X wieklI. Cidalisk I')'J5 (!?l',CUrt/ "011/(11'1 red. A. Stawarz. Ośrodek Badanl<l Kultury Miast,1 II'! im. I'. Hulki-Laskowskiego, Żyrardów 1992-1 ')'J4 (Mimslmm /-ulll'l/uII'Ic::). Jacek Kolbuszewski. Talry. Uleracka lradycjo molywlI ,~(jr, Krak,)\\ 1 ')'J5: Witold PikSil. SIJO/cenle na ralry popr::e:: wieki Od pierws::ych w::miallek do (Ji·\tlt'ccllia. Kr,lk,ill Wroclaw 199) (Ryszard KanIol') IVeih/wchtsgeschichlen allS Oberschlesien, HI'S!!,. Gundel Paulsen. IluSUllI I)nlc"-und \'crlagsgcsellschatl, Husum 1988 (Doro la .Ś·wil;;la) Krystyna Kossakowska-Jarosz, Polskie ka/endar::e gumo,i-llIskie S::kic lIullwgmjiC::1I1'. Opok 1994 (Joanna Świtala-Maslalerz) 7i'adycyjne ::wycza/e i obr::ędy śląskie. Wypisy. wybór. oprac .. wst,,:p i uwagi wprowad.ć. T. SllloJiilska, Opole 19')4 (Krystyna KossllkOltlska-Jaros::) . Dziennik Józefa opracowali Kopcia brygadiera wojsk polskich. /. n:.kopisll Uihlio{ekl i wydali Antoni I\lIczyński I /.biglliew Jrlijcik. Polskie L,udol.nawcze, "Biblioteka Zesłailca·'. Stowarzyszenie .. Wspólnola Polska". Wrocław 199) (Roman Karc::marcuk) Bronislaw Piłsudski ... Dorogoj I,el' Jakol'/el'ic' .... (Usil' do I .. JS::/el'llher,\!,II. red. W.M. Latyszew . .Iużno-Sachalinsk 1996 (.Joanlla nllr) ~XIJ I')'n ('::ar{()rnkich Towarl.: stl\ o W'lrSla\\,\-· 1893- l I) l -i. ~(J() �9 \/ięd:.l· H:I"c!wdelll a /.ac/iodem, (j~stochowic. Częstochowa red. Piotr StawiJiski, Wyższa Szkoła Pedagogio:na 1995; "Rocznik MozułmaJiski" R.4, t.3, 1995, r/yszenic .kdność MuzułmaJiska, Instytut iuk. WarS/awa 1995 (/.h(gniew Wójcik) MuzulmaJiski, red. immam w Stowa- Mahmud Taha 299 V KRO tKA Sprali o/danić l. działalności Zarządu Glównego la okrćs od wrzćśnia 1993 roku do września \\Tześnia I <J9'i (Magdalena Rostworowska) 7(1 Walne /gromadzenie Dclegatów Polskiego Polskiego Towarzystwa 1994 oraz Ludoznawczego od września 1994 roku ~ do :H)3 Towarzystwa Ludoznawćzego, Lódź, 29 \\TZćśnia 1994 (Maria Niewiadomska. Jo/anta Koście/ska) -:i. Walnć Zgromadzcnie Dekgatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wrocław, <) \\T/.eśnia 199'i (.lo/anta Koście/ska, Maria Niewiadomska-Rudnicka) . 'ipra\\ o/danić I dzialalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnogralicznej Polskiego TO\\'arzysl wa Ludo/.nawC/.cgo za okres od września 1993 roku do września 1994 oraz mi \\Tl:eśnia 1994 roku do września 1995 (Bronis/awa Kopc::yńska-Jaworska) 'ipnl\\ll/danie l. prac Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolbcrga za okres od września I 9(J4 roku do sierpnia J 995 (Hogus/aw Linette) l'roC/\stośei jubikusl.OWć 100-lccia Polskicgo Towarzystwa Ludoznawczcgo, Wrocław, 9- 311 314 315 318 I' \\T/.ćśnia 199'i (Magda/ella !?ostlvol'Owska, Paulina Suchecka, Zygmunt Kłodnicki) i-"olll\;rcncp .. Pr/ćs/!oŚĆ i tćraźnićjslOść ctnologii polskiej. W stulecic Polskiego Towa1'1:\ stila LudoznawC/.cgo". Wrocław. I O-II września 1995 (Władysław' Baranowski. /.higlll('l,. Jasiell-'ic. Hrunisława Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowa/ska-Lewicka . . I/eklllllder /Josel'll-/.ieliński) 323 \1ięd/)'narodowe Scminarium ,,0 wdrożcniu »ZaleccJi ochrony II c.l« IV krajach Europy Ccntralnej i Wschodniej". Strażnice 19'J'i (//I'IJ11isła\lla f.:0fJc:y/1ska-Jaworska). 327 ..Fkologia i folklor". Druga Miyd/ynarodowa l.uk01l'ska. Uo/ella I'I':eremhska) . Konferencja, Lódź, 320 kultury tradycyjnej i ludo(Morawy), 18-24 czcrwca 3-6 czerwca 1994 (Maria 330 Sćsja popularnonaukowa - "On;downiczko nasza. Kult Matki Bożej w polskicj kulturze ludo\\'l:j". Kraków, 24 paidziernika 1995 (A/ma Spiss) \\yslalla .. Polskic opisanie świata" w Muzcum Etnogralicznym we Wrocławiu, wrzesicJi ! 995 \IT/.esicłl 1996: Konferencja naukowa - "Polskie opisywanie ś\viata. Od lilscvnacji eglOtyką do badail antropologicznych", Wrocław, 4-'i października 1996 (/lUlUlU (iolla) . Seminarium polsko-slowackic dotycz'lce etnologii miasta - .,Etniczne i społeczne zróżnico\\anie miasta na prlykład/ic Warszawy i Bratysławy (do 1939 roku)", Warszawa. 8-10 paidzicrnika 19'J() (.lo/al/ta Wiśniewska) . 331 335 337 ..Etnologia i antropologia kulturowa a badania kultur regionalnych i regionalizmu w społcezeilstwacl1 nowoczcsnych" konrcrencja Uniwersytetu Śląskiego - Filia w Cieszynie. Cics/yn, :n-25 października 1996 (Gr:egorz Odoj, Andrzej Peć). \ Kongrćs ;\!-,Er'vl;\M i II Konfcrencja EURAMES. Aix-cn-Provence, 4-7 lipca 1996 (.'/1/110 !/arska) . 341 D/ialalność okresie 343 Kola Zaintcresowałl Kulturą Asyryjską przy PoznaJiskim Oddziale od paźd/icrnika J 993 roku do maja 1996 (Michae/ Abdalla) . PTL 339 w VI IN MEMORtAM Krzysztof .Iamslaw Bro/i 19'i2-1996 (Zbigniew Jasiewicz) Hemyk IlurzYllski 1912-199'i (Ma/gorzata Wilbik) 347 349 �10 Maria FrankcJWska 1906-1996 (Maria f'af"lldo1l!ska) Ernest Gellner 1925-1995 (lvIichał Bllchowslii) Tadeusz Korzinek 1918-1996 (Kłemens J Kr:::ys:::/o{owic:.) Anna Kunczyńska-Iracka 1934-1994 (Ewa F/y.f-f'ielra.ck()\l'(/) Bożena Kural 1938-1995 (Ałicja Małew). orbert Lippóczy 1902-1996 (Maria Jalllro::ik) ~(I �CONTENTS [ I'I~()(1I IJIN( is (II'TIII' (,ONI'I.:I(I'NCF ..Till:: PAST AND I'RE5FNT OF 1'0[,1511FTIINOLOGY (II" 1111:CINTENNIAL OF POLlSII ETIINOLOGICAL SOCJETY" 13roni,Ia\\a I\. u p c z)' 1'1 S k a - J a \V o I' ska. Zbigniew J a s i e w i c z, Thc Prospects of the Polish J-:lhnological Socicty at the Beginning ofthe Second Century of its Activity /hl~ni..:\\ .I a s i ..: IV i c / .. Some Rcmarks on the Past and Present of Polish Ethnology on Ihc' OCC<lsion of the ('entennial of Polish Ethnological Society R<'m;m I\. \ I C / i \\, The Contacts of Ukrainian Scholars With the Polish Ethnological :-'tlCl..:I\ "lep:ll] I' <I\\ I u k, l Jksan;1 S a p c I a k. Ethnology in Galicia in the I.ate 19th and Eally 20lh Cenllll'i..:s \\'iklOl I:, (i u s i c IV. The Relationship Lklween Ethnology and Folklore Studies in Poland :md RlhSi;; [)u';ln IJ Iii ;1l' a. (ialician-lIosnian J-:lhnlc Contacts in 1895 I 11<1.I o h a II s c' n. lćthnological Studies ol' Altefacts atthe End ofthe 20th Century ()kh II r \ n i \\. The Shaping of the Modern Ukrainian Nation. Historical and Ethnologie:i1 ,\speels uf the Proe\;ss , Rl)lkl\ k I. a n g e. Thc Ikv..:lopment ol' Choreology in Poland 1;lIl1c'SI.. I' e ;1c o c k. Amelican Anthropological Society and American Anthlopology. I Lin l, V c I In c u I C 11. /\nthropologicaL Ethnological. and Ethnographical Associations . .\ ('o!llpar;i1i\ c Vic\\ 15 21 ] I )CJ 47 55 Cl7 77 85 0I 99 II. STlJl)II':S AND MATERIALS \!ldr/..:.I / a p o 10\\ S k i. Otto Witlgenstein - Religion 1h1l1l1:113 II r s z I a. Wojciech II u r ,s / t a. The Relative and the Universal or. on Invol\eIllcni \l<llcin 1\ r o c k i. I,anguage and Body On a MUlual Relationship ol' Iwo Semiotic Systems /hignle\\ I i h era. :\dam I' a lu c h. Saliva - Juice ofthe f30dy 1\ !,'I11Ulil I\. I II li 11I C k i. Western Cultural lntluenccs and EthnographicJI Dilkrences of thc lellil'li'\' ol'Pobnli, \\ ')Icicch I ) , i ;I k. The Idca ol' Trans!())'Illation of Folk Culture and its Implementation \ccolcliI1!:l lO St:tl11SlaIV Witkie\\iel !'[llli' I, li h l c r. The Ilcrhariulll ol' Seweryn Udziela, Documentation of the Study "llcrhs In Ih,~ llelielS lIf Ihc ('r'lww Peasants". .\cI,tlll B a I' t o s z. l ivpsy Culture in Polish Museums I\.drol Il u I' li U II. Thc 1-';111or the Meteorite "Lowicz" in 19]5 According to Accounts C'lIlkckd 11:111'd ('enIul') Later. \nn:1 Il a I' s k a, Th..: Tomhs of 11(1)' rvtarabouls as the Centres of Worship in Tunisia Jnd ,\ Igeri:l [-.:"I]I;lcI II") r 11). Some Uements ofShamanlnitiation Riles ofthe Altaians Il):lnn,l I c \\ i c k .1. Indian l':cological Worlliview and the Rise ol' Panindianism 1,);lnI1:1 ll:l r. (lrgani/;llion of an l':;.;pedition to Ali'ica in the Early 20th Century on the IlaslS l)f an !\ccounl of .Ian CzekanolVski 10] 119 120 145 1"7 169 170 187 19" 20 I 211 223 2.17 �12 III. VIEWS AND DISCUSSIONS Rodzime i obce diabły w dziejach kultury polskiej. Na marginesie pracy M ichala Rożka. and Foreign hy Michal Rozek). Diabe/ w kulturze polskiej. Szkice z dziejów mo(vwu i postaci (Indigenous Devils in the History ofPolish Culture. On the Margins ofthe Study Wydawnictwo Naukowe PWN, WarszawaKraków 1991 (KrzvsztoflJraclw) 2-+7 IV REVIEWS Carlo Ginzburg, Taschenhuch Hexensabbat. Verlag, Entzifferung Frankfurt am Main einer ndchtlichen Geschich/e. Fischer 1991 (KrzysztofSzkllrla/()\l'ski). Trajan, Wprowadzenie do etnologii Ellro!JY OrientacJe. jJrohlem\' zalozem" badawcze (Introduction to the Ethnology of Europe. Orientations, Prohlcms, Research Mieczyslaw Assumptions), Wydawnictwo Uniwersytetu slaviensis No 1614, Ethnologica l, Wrocław Mitologie popularne. Szkice z antropologii on the Anthropology (Ala!gocata of the Present), Wroclawskiego, Acta IlniversitaIis 1994 (.facek Hedllarski) WraII- wspólc::esnw'ci (Popular eel. Dariusz Mythologies. hsays ,,\ Jniversitas", Krak(m ! 99-+ Czaja, Maciejewska; Alicja Werschler) , Andrzej Mirga, Lech Mróz, Cyganie. Odmienność i nietoleranCja (The ('ypsies. Di ITerencl' and Intolerance), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994 (Wojciech UrD'lIsj,,) Eva Davidova, Cesty Romll. Romano Drom 1945-1990, Olomouc 11)1)5 (.Idam nor/osz) Joseph and Yehudit Shadur. Jewish papercu/s. il historyand gIlide, Judah Museum, Berkeley, California, Gefen Publishing House Ltd., Jerusalem I. Magncs 191M (()/:<a Go/dberg- Mulkiewicz), Nadia Zlatanova-Strenk, wybranym materiale Rodowody !dea wspólnoty w przekazach slowiańskim) (Genealogies. The Ielea rodowodowrch ol' ('ommunity lila In Genealogical Uniwersytetu Polacy Materials lA Study Based on Selected Slavic DoeumentsJ), Wyel,l\\nict\\o Warszawskiego, Warszawa 1994 (l)orota ,\'wi/alo) w Mo/dowie mówią o sohie (Poles in MoiciclVa Speak ahoul Themselves), eel Edward Walewander, Lublin 1995 (Ryszard Kantor) . Teresa Lewii1ska, Kolorowy świat zabawek Zahawki lud()\l'(, 11' Polsce (('olol'!'ul Worlel ol' Toys. Fołk Toys in Poland), Kielce 1995 (Ryszard Kantor) Barhara Jedynak, Obyczaje domu polskiego w czasach mewoli F'J5-/'J/S (Mores ol the Polish Household in the Age of Partitions 1975-19 l X), Luhlin 19% (/(l',IZard Kall/Ol') Szurowa, Przemially osadnictwa wiejskiego na Kielecc::v::llie \1' do/ue pO{I\I'!as::czeniowej. Zmiany układu przestrzennego wsi (Changes in Village ('olonization in the Bogumiła Region of Arrangement Kielce after of Villages), the Land Kielce Grant Reform. Trans!()J']llations of the Spati,ti 1995 (Ryszard Kan/or), Elżbieta Kotarska, Artyści spod strzechy (Artists f1'om Village Iluts), Wydawnictwo !'TTK "Kraj", Warszawa 1993 (£wa Fryś-Pietraszkowa) Jerzy Litwin, Polskie szkutnictwo ludowe X)( wieku (Polish Folk noatbllilliillg in the 20th Century), Gdallsk 1995 (Ryszard Kalltor) . Alloteria/y do etnografii miasta (Materials on the Ethnology of the ('ity), eel. /\ Stall,\lI Ośrodek Badania Kultury Miasta TPŻ im. l'. lIulki-Laskowskiego, lyr,\lell\IV 1')'J2- 1994 (i'v!iroslawa FoltYllowicz) Tatry. Literacka tradycja motywu gór (I he Tatra Jacek Kolbuszewski, Literary Tradition of the Motif of Mountains), no Tatrv poprzez wieki, Od pierwszych thn).lghout - Wroclaw Centuries, From the Earliest 1995 (Rys::ard Kantor) Krak(m 1995/ Witold w::mionek dlJ (h'wiecenia (Ihe Accounts through 2~1 2i\.~ Mountains. The !'iksa, ,)j)()JI'~('lIie Tatra Mountallls the !:nlightenll1ent), KraK(m �13 11l'I!I//IIchlsgeschichlen aus Oherschlesien. lagsgesellschafi. Husum 1988 ({Jorala Hrsg. Gundel ,,>'wilała) . Kr; styna kalendarze Kossakowska-.IarosL Polskie Paulsen. górnoślqskie. Husum Druck-und Ver288 Szkic monograficzny (Polish Calendars in lhe Upper Si lesia. A Monografie Essay), Opole 1994 (Joanna .~H'ilii/O-"/oslo/erz). li"(/(/\(\jne ZWVCZilil' i ohrzędv .i'/ąskie. Wypisy (Traditional Silesian Customs and Rituals). cd. T. Sllloliliska. Opole 1994 (Krystyna Kossakowska-Jarosz) Ozirllnd .I(izl'/iI A:opeia hrvgildirrcl wojsk flO/skich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich o/)/"{/("()w{l!i i wydafi ,Imoni Kuczyński i Zhigniew Wójcik (Diary of .Iózef Kopeć. I~rigadier-(Jeneral of the Polish Anny. On the Basis of the Manuscript in the Czartol'; ,ki Library. !-:llited by Antoni KUCZyl'lSki and Zbigniew Wójcik). Polskie TowarzystII o Ludoznawcze ... Biblioteka Zcsłaliea". Stowarzyszenie" Wspólnota Polska". Warszalla Wrociaw 1')')5 (Homan Karczmarczuk) . Hronislall Pi Isudski ... f)orogoj /,l'V Jakovlevii' ..... (/,etters to L J. Szternberg, /893-/9/7). cd. W.M. LatysIew . .Il1i.no-Sachalinsk 1996 (Joanna Bar) .\1Ię<lz.\ WH-!lOdl'1II {[ /.achodel11 (l3etween East and West), cd. Piotr Stawiliski. Wyi.sza Szkola Pedagogiczna w c.:zystochowie. Czystochowa 1995; "Rocznik Muzulmaliski" 4. lO!. 3. I (),)5. Stowarryszenie .Iedność Muzułmaliska, Instytut Muzllłmal;ski. ed. immarn VlahtllUd Taba Żuk. Warszawa 1')95 (/.higllll'w Wójcik) 290 293 296 297 299 V. CRONIC!.F Report on the activity of the Executive Board of the Polish Ethnological Society from September 1')')3 lo Septembcr 1994 and from September 1994 to September 1995 i.1/agda/ellO Hos{Il"{I/'(}\l"ska) -Oth (jeneral /\ssclllhly of the lklegates of the Polish Ethnological Society, Lódź. Septembn 29. 1994 (Maria Ninviadamska, Jo/anta Koście/ska) . Assembly of the Delegates of the Polish Ethnological Society. Wroelaw. Septembcr '). 1')')5 (Jo/anta Ko.i'cie/ska, Maria Niewiadomska-Rudnicka) Repon 011 the activity of the Ethnological Doculllentation and Information Center of the Polish Llhnoiogical Society li'om September 1993 to September 1994 and fi'om "qllcmber I 994 to September 1995 (IJronislawa Kopczyńska-Jaworska) Report lIn the II'ork of the Editional Board of Collected Writings of Oskar Kolberg from Seplemb\.'r 1')')4 to August 19')5 (lJoguslaw Unelle) rhe Centennial Celabrations of the Polish Ethnological Society, Wrocław, September 9-1 L 1')<)5 (Magda/ella !?o.l·twoI"OIl.'ska, Paufina Suchecka, Zygmunt Kłodnicki) 303 31 I -I [11 (jeneral Conference on ..The Past and Present Ftllnological Society". Wrocław, /.hi,!!,lIie\l' ./osiewicz, Hrollis/awa .I/cksalldcl" /'osL'm-/.ieliliski) .Oh. Dut Intel"Cessor' The Cull nI' Iloly Mary in Polish Folk Culture" - a Session Open to the (jeneral Public. ('racow. Octoher 24. 1995 (Anna Spiss) ł.:\hibition .. Polish Description of the World" in the Ethnological Museum in Wrocław. September 1')<)5 .- September 1996: ConlCrence on "Polish Describing of the World. From f:xotic Fascinations to Anthropological Studies". Wrocław, October 4-5, 1996 (,'0//0) 3 I5 318 320 of Polish Ethnology. On the Centennial of Polish Seplember 10-11, 1995 (Wladyslaw Baranowski. 1I."upc::yńska-Jaworska, Anna Kuwa/ska-/,ewicka, lntetllational Seminar ..On the Implementation of 'Directives Concerning the Protection of Traditional and Folk Culture' in the Countries of Central and Eastern Europe". Strażnice (f\10ravia) . .Iune 18-24. 1995 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska) . ..Ecology and Folklore". the 2nd International Conference. Łódź. June 3-6. 1994 (.Haria LukOll"Ska. I'io/ella IJr:('I"embska) . (/1011110 314 323 327 DO 33 I »5 �14 Polish - Slovak Seminar on the Ethnology oflh.: City ,Jcthnic and Social DilTercntialion or the City on the Examples of Warsaw and Bratislava (unlil 1'rw)"". Warsa\\. Oclober x10, 199(, (Jolanta Wi.~niewska) .. Ethnology and Cultural Anthropology in the Study of r.:gional CuIIUI'CS and Regionalism in Modern Societies" - a Confercnce at tht: University or Silcsia Campus in (·ie\/.\ n. Cieszyn. Octoher 23-25, 1996 (Gr=e~or= Oc/oj. Al1dr=ej I'ei:). 10th Congress orthe AFEMAM ancl2ncl ElJRAMES C:onlCn;nce. I\i:\-\:n-Pwvcncc . .luh ../- 7. 1996 (Anna Barska).;-1 AClivity of the Circle of Intercst in Assyrian Cultun: al thc PO/l1,Ul Di\'ision Ethnological Society fi'om October 19')) to May 19% (Mic/iael.·lhdal/a) .l.l ~~\) J of Ihe Polish 3../; VI. IN MEMORIAM Krzysztof Jarosław Bro7.i 1952-1996 (Lbigniew Jasiell'ic::) Ilclll'yk Burzyriski 1912-1995 (Malgor=ata Wilbik) Maria frankowska 1906-1996 (Alana l'aradol1lska) I:rncst Gellner 1925-1995 (Michal Huchowski) Tadcusz Korzinek 1918-1996 (Klemens J Kr=ys=tojiIlFlc) Anna Kunczyńska-Iracka 1934-1994 (Ewa Frv.I'-I'ietros=kli\l'a) Boż.:na Norb.:rt Kural 1938-1995 (Alicja Maleta) . Lippóczy 1902-1 ')96 (Maria JOl1lro::ik) -l·1'1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aea53c875117a4b9434a5223850c7426.pdf a2452475782bd2695151397e0ed291ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5442 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5060 Title A name given to the resource Contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.266-267 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY +CULTURAL ANTHROPOLOGY + ETHNOGRAPHY • ART+ 2004 rok LVIII nr 1-2 (264-265). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 30 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, CULTURE FUNDATION Contents 3/4 2004 Roman Triptych. Meditations - Excerpts Mernory and Identity Grzegorz Pawłowski My Home, Jerusalem Wojciech Brojer The Establishment of the House of Gad Anthony Vidler Unhomely Houses Maria Rogińska The Road Home. Certain Aspects of the Model of the World in Russian Orthodox Narratżon from the End of the century Jan Gondowicz Collector of Fissures Zygmunt Krzyżanowski Quadraturite Tomasz Rodowicz Home, or Wandering in Time Andrzej Coryell Drawing of a Home John Paulll Jerzy S. Wasilewski Maciej Rożalski Jacek Olędzki Jacek Olędzki Tomasz Wit-Szerszeń Julia Hartwig Wojciech Z. Dąbrowski Magdalena Prosińska Jadwiga Strzelecka Jan Strzelecki Jadwiga Strzelecka Jan Strzelecki Jan Strzelecki Etnologia w podróży On the Trail of an Imaginary Escape Candomble Poetic Diaries. Peru, the Iconosphere of the Most Extraordinary Petroglyphs Quiet and Loud BRISEES or Traces of Africa. On the African Journal of Michel Leiris Negra Famiły Verandah Feeding a Dead Recollection of Janek- A Conversation between Andrzej Wilczkowski and Jan Strzelecki "The Stars Shine Above and Sugar Flakes Float from the Sky". A Conversation between Andrzej Wilczkowski and Jan Strzelecki The "Mountain" Biography of Jan Strzelecki Vittakivi - My Love From Records, Notebooks and Letters 266 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/055f9040e0088abdf392e0f33dcde0f8.pdf 1e654fc192527091a5cecf87ff437017 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5444 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5061 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego / Publikacje zbiorowe (ksiązki) Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziedzictwo kulturowe Kulturní dědictví �BIBLIOTHECA ETHNOLOGIAE EUROPAE CENTRALIS REDAKTORZY SERII: ZYGMUNT KŁODNICKI I JÍŘÍ LANGER VOL. I Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim Kulturní dědictví jako klíč k identitě česko-polského pohraničí na Těšínském Slezsku �Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim Kulturní dědictví jako klíč k identitě česko-polského pohraničí na Těšínském Slezsku Pod redakcją Haliny Rusek, Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego Cieszyn – Katowice – Brno 2010 �Redaktorzy tomu: Halina Rusek, Agnieszka Pieńczak, Jacek Szczyrbowski Recenzent: Zygmunt Kłodnicki Tłumaczenia na język czeski: Jan Kubiczek, Jan Kajfosz Tłumaczenie na język angielski: Agata Cienciała Projekt okładki: Zygmunt Kłodnicki, Agnieszka Pieńczak Na okładce wykorzystano zdjęcie kołowrotka wykonane przez Dariusza Łyżbickiego Koordynatorzy projektu: prof. dr hab. Halina Rusek (Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie), Bogdan Jakubek (Kongres Polaków w Republice Czeskiej) Publikacja współfinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) za pośrednictwem Euroregionu Śląsk Cieszyński - Těšínské Slezsko / Projekt je spolufinancován z prostředků Evropského fondu pro regionální rozvoj (ERDF) prostřednictvím Euroregionu Těšínské Slezsko – Śląsk Cieszyński ISBN 978-83-60431-52-8 Wydawca Offsetdruk i media sp z o.o. 43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48 Druk i oprawa: Offsetdruk i media sp z o.o. 43-400 Cieszyn, ul. Frysztacka 48, tel. 33 857 70 90, e-mail: biuro@om5.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de7b9e1e9098e1620395df66a0246c37.pdf c494da680f52876dcff954b536cb6ff9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1294 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1194 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.3-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text LUD TO~l LVI ��u L ORGAN OBGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD OZNA WCZ EGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY W D'ETHNOLOGIE ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGOLNEGO ZBIORU TOM LVI WYDANO POLSKIE Z ZASIŁKU POLSKIEJ TOWARZYSTWO W R O C Ł A W - AKADEMII NAUK LUDOZNAWCZE P O Z N A Ill" 1972 �RADA WYDAWNICZA JÓZEF BURSZTA (PRZEWODNICZĄCY RADY), MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KOWALSKA-LEWICKA, CZESŁAW HERNAS, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JA WORSKA, KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA REDAKTOR JÓZEF BURSZTA Sekretarz Redakcji Konrad Wypych i Maria Iżewska Okładkę projektował Zbigniew Klimczyk POLSKIE Papier TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1972 REDAKCJA, WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36 REDAKTOR, POZNAŃ, UL. KANTAKA 4 Nakład ilu5lr. 800 egz. Ark. wyd. 28.47. Ark. druk. 25. Format B5. kI. III, 70 X 100, 70 g. Oddano do składania 22 lutego 1972 r. Druk ukończono w grudniu 1972 r. Zam. 90/72 - F-lO - Cena zł 50,- WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA �Spis treści I. STUDIA ,I ROZPRAWY Andl?ej W a l i gór IS k i, Początki etnografii 'W epoce Oświecenia Zbigniew J a s i e w i c z, Rodzina wiejska na ziemiach zachodnich i ,północnych jako przedmiot badań etnograficznYIch . Jerzy H e y m a 'n n, Kultura tradytyjwa i jej [proces roz;padu a polska etnografia . Józef B u T S z t a, Współczesny folklor widowiskowy. Maria P a radowsk a, Niektóre elementy kultury Bambrów i ich (pozostałości w folklorze miejskim Poznania . Janusz B o h d a n o w i c z, Skrzynie do przechowywania ziarna w polskiej kultu!"'&' ludowej . Antoni K u c z y ń s k i, Pneumatologia pluralizm dusz w wierzeniach ludów paleoazjatyckich . II. ARTYKULY, OMOWIENIA, PRZEGLĄDY Millerowa) . 57 83 103 123 145 161 189 198 213 221 235 251 264 276 WYDAWNICTW I CZASOPISM Ziemie Zachodnie w polskiej literaturze socjologicznej. Wybór tekstów. Poznań ,1970 (Andrzej Brencz) Między dawnymi a nowymi laty... Wr()ICław~Warszawa-Kra'ków 1970 (Elżbieta 35 MATERIAŁY Krzysztof W o l s k i, Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu KazimiErz J a g i e ł a, Kilka uwag o szerokofrontowym domu ze ślepym pseudO!poclC'ieniemszczytowym Edward P e r cz a k, Polski wątek folklorystyczny o św Jerzym na księżycu Adam P r a n d a, 25 lat Instytutu Etnograficznego Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie Kole S i m i c z i .i e w, Z dziejów zbieralCtwa macedońsl,"ich ludowych pieśni bohatel~kich Kole S i m i c z i j e w, Konstanty i Dymitr Miladinowowie - entuzjaści i zbieracze macedoński,ch pieśni ludowych . Edward Ozgowicz, Józef Lurka - do:Lnośląskirzeźbiarz ludowy AndrL:ej P a r t y k a, Księga sądowa wsi J'aworsko . Jerzy B u r c h a r d t, Kiedy powstała nazwa Hazacy? . UL RECENZJE, 9 279 282 �6 Prace i materiały z badań etnograficznych Ośrodka Mokrzyszowsko-Grębowskiego w powiecie Tarnobrzeskim. Rzeszów 1968 (Kl'Zysztof Ruszel) Jacek O ł ę d z k i, Kultura al'ty~ty-ezna ludności kurpiowskiej. Wrocław 1971 (Edward Boguslaw Ozgowicz) G a l ę s ki, lesław 286 Innowa<:je a społeczność 'wiejska. Warszawa 1971 (Bo- Januszkiewicz) 288 Religie wczoraj 'i dziś. Warszawa 1971 (Jacek Lapott) . Theodor-Wilhelm D an z e l, Ethnologische Kulturkunde. Hamburg deusz 291 1967 (Ta292 Wróblewski) Rasy i narody. Sovremennyje (Aleksander Vesillja. ~iiv Rostisław W. ksander etniceskije rasovyje problemy. Moskwa 1971 295 Posern-Zieliński) 1970 (Agata Skrukwa) K i n ż a lo w, Kultura 300 drewnich Maija. Leningrad 1971 (Ale- Posern-Zieliński) 301 Nowaja żizń naTooow siewiera. Moskwa 1967 (Antoni Kuczyński) . K. Cerbulenas, F. Bielinskis, K. Seselgis, Lietuviu liaudie'i menas. Maźoji architektura. Vilnius 1970 (Edward Ozgowicz) Arts et Traditions Populaires. Pari,s ,1968 (Bogusław Linette) Ethnology. Pittsburgh 1970 (Mirosława Posern-Zieli1/'ska) Folk-Liv. Ada Ethnologica Europaea. Stockholm-Lund 1970 (Bernard Piotrowski) Folklor 'j Tarko) 305 308 309 312 316 folklorystyka, 'tom 9-12 "Russkogo Folklora" (1964-----1971)(Medard . Glas'nik na etnoloskiot muzei. Skopje 1965 (Kole Simiczijew) . Kulturen 1970, 1971. Lund 1970, 1971 (Bernard Piotrowski) . bsterreichische Zeitschrift fik VOlkskunde. Wiedeń 1971 (Walerian Sobisiak) Marek Al'pad K o wal s k i, Śladami świątkĆ1W. War5zawa 1971 (Edwa.rd Ozgowicz) Anna 284 317 325 328 330 332 . C z e k a n ow s k a, Etnografia muzyczna. Warszawa 1971 (Krystyna Tubaja) 333 IV. KRONIKA Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego PTL za okres od 20.lX.19703'O.VI.1971 (A. Nasz) . XLVI Walne Zgromadzenie i Sesja Naukowa PTL w Gdańsku (K. Wypych) Amel'ykanistY'=Tla Konferencja Historyków (Aleksander Posern-Zieliński) Festiwal i Sympozjum Folkloru Bałkańskiego (Kole Simiczijew) . Folklor a współczesność (Adam Pranda) Konferencja redakcji 'czasopisma "Demos" (A. Kutrzeba-Pojnarowa i S. Bias> czyk) 357 Międzynarodowe (Mal'ia Sympozjum - Ochrona Zabytków Architektury Ludowe! Znamierowska-Priiffe1'Owa) Ogólnopolska (A. 337 343 345 350 355 Konferencja Kuczyński) Muzeów 360 Parków Etnograficznych w Opolu 363 Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji Informacji Etno,£;l'afic7.nej (K. Selmowicz, B. Jaworska) . 364 Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1971 r. (Elżbieta. Putyńska) 365 Krajowe sesje, seminaria i konferencje etnogmficzne w 1971 r. (Elżbieta Putyńska) . 367 �..M".. 7 Festiwale, ..dni" i konkursy w latach 1970 i 1971 Etnograficzne wystawy czasowe e'ksponowane 'VI! i Krystyna Muzeum Selmowiczowa) (Zofia 197'1 PiO(1'ou;ska) r. (Elżbieta , 368 Puty/iska 369 . rel:rionalne w Bl"Zezinach (Elżbieta PutYJiska) 374 V. IN MEMORIAM Prof. dr Bolesław Olszewicz Dr Władysław Bogatyński Kazimiera Maślanka . Prof. dr Adam Wanke Czesław Witkowski (Kom'ad Wypych) 377 378 378 378 378 VI. VARIA Najważniejsze nabytki zagranicrzne Biblioteki Indeks LVI tomu (J. Gerlach-Klodnicka) Spis ilustracji i map , Spis treści w języku angielskim . PTL (J. Gerlach-KlodniCka) 379 384 397 399 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0945dd10cc5156931a989ff6ac9189f.pdf 94b20880dcf83cbe296d7cdce48d9dfc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1291 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1192 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.227-233 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L ISSN 0071-1861 A N N A Ż A R N O W S K A , Robotnicy Warszawy na przełomie XIX i XX wieku. Warszawa 1985, P I W , ss. 295. Kultura robotnicza jest od dawna przedmiotem szczególnie często poruszany jest w ostatnim dociekań XX-leciu, gdyż 1 wielu badaczy . Temat ten frapuje swoją problemową r ó ż n o r o d n o ś c i ą z a r ó w n o historyków, s o c j o l o g ó w , jak i etnografów. „Rekonstrukcja robotni­ czych z a c h o w a ń i postaw, które występują masowo, wymaga odczytania na nowo wielu źródeł już znanych, ale d o t ą d w pełni nie wykorzystanych (jak na przykład korespondencja robotnicza w prasie socjalistycznej). Zmusza ona również historyka do wyjścia poza źródła pisane, do pełniejszego wykorzystania źródeł ikonograficznych, reliktów kultury materialnej o d n o s z ą c y c h się do życia codziennego, relacji ustnych r o b o t n i k ó w . Wymaga b a d a ń interdyscypli­ 2 narnych" . Takiego „wyjścia" poza kanony przyjęte przez historyków s p r ó b o w a ł a w recenzowanej pracy Anna a zarazem oparła względu którzy Żarnowska. Wykorzystała się na kategoriach źródeł, książka ta m o ż e zainteresować podejmują badania nad polską o których szerszy krąg kulturą w pełni wyżej swój była humanistów, dokonać warsztat historyka, mowa. Z tego też w szczególności robotniczą, jej powstawaniem tych, i rozwojem. Anna Ż a r n o w s k a prezentuje r o b o t n i k ó w Warszawy na tle całej społeczności zamieszku­ jącej ó w c z e s n ą stolicę (będącą wtedy jeszcze pod zaborem rosyjskim). Skoncentrowała się na pokazaniu cech wyodrębniających r o b o t n i k ó w z innych grup i ich rozwój przez okres jednego stulecia. Zagadnienie, które — moim zdaniem — najbardziej m o g ł o b y zainteresować etnografów, to zarysowanie przez autorkę obyczajowości robotniczej i jej przemian na prze­ ł o m i e X I X i X X w. Ż a r n o w s k a postawiła sobie za zadanie o d p o w i e d z i e ć na pytanie, jak s p o ł e c z n o ś ć robotnicza kształtowała portret zbiorowy m i e s z k a ń c ó w Warszawy, co nowego wniosła do życia codzien­ nego i jakie nowe cechy nadała życiu miasta. Aby zamierzenie to osiągnąć, autorka objęła wielostronną obserwacją życie r o b o t n i k ó w warszawskich, tak w sferze prywatnej, jak i zawo­ dowej. Oparła się na rękopiśmiennych materiałach biograficznych, znajdujących się w Archiwum G ł ó w n y m A k t Dawnych, Archiwum P a ń s t w o w y m miasta Warszawy, a także w Centralnym Archiwum К С P Z P R oraz bibliografiach publikowanych i wspomnieniach r o b o t n i k ó w zawartych w prasie i wydawnictwach książkowych. W ten s p o s ó b praca ta nabrała charakteru źródło­ wego, umożliwiając zarazem rzetelne poznanie „Przedmiotem warunków życia warszawskiego proletariatu. rozważań stały się nie tylko warunki tego życia, ale również kultura war­ szawskiej społeczności robotniczej, jej tradycje, obyczaje, aspiracje o ś w i a t o w e , doświadczenia polityczne" (s. 5). 1 V. G r o s s , Proletariat i kultura, Kraków Warszawa 1923: A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , 1938; S. Rudniański, Walka o i obyczaj rok obrzędowy. Tradycje kultury ro­ botniczej w Polsce. A . Żarnowska (red.). Warszawa 1985: A. S t a w a r z , Żyrardów. Narodziny społeczności 2 XIX na przełomie {1ХЗП-1ХЩ. A. Ż a r n o w s k a , XIX i XX wieku. Żyrardowski w kulturę. Tradycja robotników A. W o ź n i a k , kulturze Warszawa 1985. Kultura robotnicza i XX wieku. Warszawa 1984. i jej historyczne tradycje w Polsce na przełomie �228 RECENZJE W książce tej autorka pokazała r o b o t n i k ó w Warszawy przełomu X I X i X X w. jako grupę mocno zróżnicowaną z a r ó w n o pod względem zawodowym (drobny przemysł, handel, rzemiosło, fabryki, transport konny, kolej), n a r o d o w o ś c i o w y m (Polacy, Żydzi, Niemcy, Rosjanie), wyznaniowym (katolicy, prawosławni, wyznania M o j ż e s z o w e g o , ewangelicy), a także społecznym (przybysze ze wsi, rzemieślnicy z długim warszawskim rodowodem). Zróżnicowanie to miało duży w p ł y w na obraz kultury tego środowiska. Wielu r o b o t n i k ó w tego okresu to przybysze ze wsi i małych miasteczek, szukający w Warszawie godziwego w a r u n k ó w życia. Oni to właśnie na grunt robotniczej społeczności zarobku i polepszenia warszawskiej przenieśli swoje tradycje i zwyczaje. Anna Żarnowska wskazała tu na wzajemne przenikanie się różnych e l e m e n t ó w kultury — z a r ó w n o miejskiej, jak i wiejskiej — podkreślając fakt stopniowego rodzenia się kultury wielkomiejskiej. W książce zaprezentowane zostały dzielnice robotnicze. Były nimi: Powiśle z ulicą Czerniakowską, Wola, Praga i M u r a n ó w . Znajdowały się tam skupiska mniejszych i większych fabryk stolicy, g r o m a d z ą c w niedrogich c z y n s z ó w k a c h rodziny robotnicze. kowska, jej mieszkańcy, j a k również pracownicy decydowali o charakterze całej dzielnicy obyczajów. Był to jednocześnie rejon miasta, skupionych będącej kolebką w którym „Ulica Czernia­ tu fabryk i przedsiębiorstw specyficznego ludność folkloru, robotnicza języka, ocierała się 0 lumpenproletariat" (s. 61). Autorka tej interesującej pozycji pokazała warszawskie dzielnice 1 jej m i e s z k a ń c ó w opisując warunki życia, w jakich bytowali na niewysokie, przełomie X I X i X X w. były bardzo długi (przekraczał często uciążliwe: płace 12 godzin). „Praktycznie i pracowali. Warunki czas pracy dnia roboczego był aż do końca lat 90-tych dzień pracy ciągnął się od świtu do zmroku. Praca trwała jak wszędzie, od 7 rano do 9 wie­ czór" (s. 138). Warszawa jako ośrodek przemysłowy wyróżniała się jednak stosunkowo korzystnie spośród innych, j a k c h o ć b y Ł ó d ź czy Żyrardów, pod względem przestrzegania niektórych pracy. Z a przykład m o ż e tu posłużyć fakt, iż w znacznej części większych nakazów i mniejszych warsztatów upowszechniła się praktyka stosowania regularnych przerw na posiłki. „ustawodawstwo pracy w Królestwie o p ó ź n i o n e i zacofane nawet Polskim, j a k i w całym w porównaniu Robotnik warszawski pozbawiony z państwami Jednakże imperium rosyjskim, było o ś c i e n n y m i : Niemcami i Austrią. był na o g ó ł ubezpieczenia nie tylko na wypadek utraty pracy, ale również utraty zdolności do pracy, i j a k ustawowego zabezpieczenia na starość" (s. 151). Trudne jednak były nie tylko warunki pracy, ale także bytowania. Przeludnienie, drożyzna mieszkaniowa, brak podstawowych urządzeń zapewniających higienę. N a tym tle autorka zaprezentowała rodzinę robotniczą, z jej o b r z ę d o w o ś c i ą i tradycją. Ówcześnie domi­ nował model rodziny patriarchalnej. „Popularność wśród zasiedziałych w Warszawie robot­ n i k ó w tradycyjnego modelu rodziny, skupionej w o k ó ł jednego g ł ó w n e g o żywiciela, najczęściej ojca, wiązała się z brakiem tradycji zarobkowania żony i dzieci. T a k i model rodziny prze­ ważał wśród ale również W robotników wśród takiej rodzinie z podstawowych, tradycyjnych dla Warszawy gałęzi proletariatu zatrudnionego podtrzymywano w rzemiośle, handlu, tradycje, ze względu jednak przemysłu, transporcie" na braki (s. 97). finansowe nie praktykowano k o n t a k t ó w towarzyskich. W swej książce Anna Ż a r n o w s k a poświęciła nieco uwagi wzorom estetycznym cym w ówczesnej rodzinie robotniczej. „ W y s t ę p o w a ł y robotnika wykwalifikowanego, o nie ustabilizowanym dziedzicznego różnice mieszkańca z reguły miejscu pracy [...] w umeblowaniu Warszawy i Według panują­ mieszkania niewykwalifikowanego świadectwa byłego warszaw­ skiego metalowca, Wincentego Jastrzębskiego, dla mieszkania dobrze zarabiającego, wykwali­ fikowanego metalowca, pracującego i mieszkającego w centrum przemysłu metalowego w ó w ­ czesnej Warszawie, to jest w dzielnicy zachodniej, charakterystycznym elementem wyróżnia­ jącym, symbolem wysokiego standardu były meble wyściełane i przede wszystkim otomana (często zastępująca ł ó ż k o ) , miękkie krzesła itp." (s. 111). Ciekawym rozdziałem książki wydaje się — moim zdaniem — „Święto i zabawa". O m ó w i o n e tam zostały robotnicze. formy świętowania i spędzania czasu wolnego przez warszawskie W X I X w. wypoczynek, kontakty towarzyskie oraz czynny środowisko udział w życiu �229 RECENZJE kulturalnym ograniczony byl nieco przez długi dzień pracy i brak urlopów. S p o s ó b spędza­ nia czasu wolnego uzależniano w dużym stopniu od tradycji rodzinnych. W społeczności robotniczej duży wpływ wywierała na to tradycja rzemieślnicza i chłopska. ..Czynny stosunek do i religii większości mojżeszowego rodzin miał zarówno istotny wpływ wyznania na rzymskokatolickiego, sposób spędzania czasu ewangelickiego, jak wolnego, na zwyczaje związane ze świętami rodzinnymi i formami k o n t a k t ó w towarzyskich (np. zjazdy rodzinne z okazji świąt religijnych, zaślubin, narodzin nowych c z ł o n k ó w rodziny, p o g r z e b ó w ) . Znaczną część cotygodniowego dnia wolnego od pracy wypełniały w kościele (przeważająca większość r o b o t n i k ó w więc na ogół praktyki religijne w Warszawie była praktykującymi katoli­ kami) lub w innej świątyni" (s. 178). Anna Ż a r n o w s k a skoncentrowała także swoją uwagę roli w rodzinie robotniczej. na obrzędowości „ D u ż ą rolę w życiu rodziny robotniczej święta religijne (w rodzinach katolickich głównie Boże Narodzenie, w rodzinach proletariatu ż y d o w s k i e g o — Jom Kipur, Purim dorocznej odgrywały i jej doroczne Wielkanoc, Boże C i a ł o ; i inne), ale przede wszystkim uroczystości rodzinne związane z narodzinami, weselami, pogrzebami. Gromadziły one szerszy krąg rodzinny, również tych jej c z ł o n k ó w , którzy mieszkali w innych, często odległych miastach czy osadach" (s. 180). Podejmując tę kwestię autorka p o k a z a ł a stopniowe kształto­ wanie się tradycji obrzędowością święta te coraz to przede albo wielkomiejskiej, a więc łączenie zwyczajów ludowych z nowo powstającą miejską, wszystkim na przykład: powszechniej z ozdobną też „dla większości „ciasto również choinką pieczono również na B o ż e w rodzinach robotniczych i ewentualnymi warszawskich r o b o t n i k ó w podarkami doroczne Narodzenie, zaczynały dla się dzieci" święta wiązały ale łączyć (s. 181); się nie tylko ze świętami religijnymi, z odpustami, procesjami (przede wszystkim w związku z katolickim świętem Bożego karnawałem, Ciała), nocą z Bożym świętojańską Narodzeniem czy itp.. obchodzonymi Wielkanocą, na ogół ale także zgodnie z z zapustami, tradycją ludową. Trzeba dodać, że większość tych o b r z ę d ó w dorocznych, jak np. » w i a n k i « na Wiśle w noc świętojańską, już w końcu X I X w. kształtowała nie tylko tradycja ludowa, ale i wielko­ miejska. Do typowo wielkomiejskich o b y c z a j ó w należały w warszawskiej społeczności robot­ niczej również wyjazdy poza miasto na majówki, w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim" (s. 181). Anna Ż a r n o w s k a na podstawie wykorzystanych materiałów archiwalnych p o k a z a ł a powsta­ wanie nowych form świętowania i świąt. z okazji rodzinnych, ale także z racji Były one nie tylko obchodzone dorocznie uroczystości rodzaju rocznicami czy jubileuszami, p r z y k ł a d o w o : fabrycznych powiązanych „ W niektórych wielkich z bądź różnego warszawskich fabrykach kształtowały się nowe modele świąt i uroczystości fabrycznych, głównie z inicja­ tywy przedsiębiorców, którzy starali się wesprzeć swój autorytet wśród r o b o t n i k ó w wykorzy­ stując wzory tradycyjnego patriarchalizmu. Tak na przykład w garbarni Szlenkiera z okazji jubileuszu 25-lecia fabryki u r z ą d z o n o w 1883 roku bal p r a c o w n i k ó w , a w fabryce » L i l p o p , Rau i Loewenstein« zwyczajem stały się uroczyste jubileusze urządzane robotnikom po 30-tu latach pracy w fabryce. Częściej zdarzały się jubileusze fabrykantów, z okazji których urządzano zabawy dla załogi robotniczej" (s. 1X5). Autorka wspomniała także, c h o ć w nie­ wielkim zakresie, o tradycjach cechowych, które dotyczyły b o t n i k ó w niektórych z a w o d ó w (m. in. drukarzy, kładów wymieniając choćby ufundowanie głównie wykwalifikowanych ro­ metalowców, garbarzy). Podała kilka przy­ przez robotników przemysłowych figury świętej Barbary, którą uważali za swoją patronkę. Przedstawiła również formy wypoczynku środowi­ ska robotniczego, organizowane Należały do nich majówki (nie przez organizacje tylko na przedmieścia bądź do podmiejskich wpływ na ukształtowanie w czasie lasów. Anna się takich zwyczajów i ślusarzy, miały tradycje cechowe" (s. 196). i stowarzyszenia Zielonych Żarnowska kultywowanych D o cechowych taneczne, wyjazdy na podmiejskie dzień Zielonych Świątek Stowarzyszenie wycieczki że „niemały szczególnie przez drukarzy wzorców odpusty. N a przykład Robotników Warszawy. niedzielne podkreśliła, wśród ludności proletariackiej miasta zaliczały się głównie zbiorowe zabawy robotnicze Świątek), życia towarzyskiego wycieczki, „ w roku Chrześcijańskich wieczornice, 1907 urządziło w drugi wycieczkę z orkiestrą do Jeziorny, gdzie miało się o d b y ć poświęcenie kamienia węgielnego pod kościół �230 RECENZJE wznoszony między innymi ze składek miejscowych robotników. Przed wyruszeniem z War­ szawy uczestnicy wysłuchali Mszy świętej w kościele na Starym Mieście. Pozostałe programu wycieczki miały charakter często rekreacyjny, składały punkty się nań gry i tańce na polanie leśnej, śpiewy chóralne, popisy sprawności, organizowane specjalne zabawy dla dzieci" (s. 197). W pracy tej poruszone b o t n i k ó w (w szczególności zostały również kwestie dotyczące powstawanie rozwoju oświaty wśród uniwersytetów robotniczych) oraz awansu ro­ kultural­ nego tego środowiska. W oddzielnym rozdziale Anna Żarnowska podjęła zagadnienie związane z powstawaniem partii politycznych wśród proletariatu, jak i formowania się świadomości narodowej i patriotyzmu. „Dążenie do awansu kulturalnego budzące się jednak niewątpliwie wśród warszawskich r o b o t n i k ó w p o w s t a w a ł o w ścisłej łączności z rozwijającą się świadomością n a r o d o w ą i potrzebą walki z uciskiem narodowym, szczególnie boleśnie odczuwanym w szkole. D r o g ę do wiedzy t o r o w a ł o dziecku robotniczemu przecież nie tylko istnienie większej liczby szkół, ale co najmniej w r ó w n y m stopniu — eliminowanie rusyfikatorskich funkcji szkoły i nauczanie w języku ojczystym" (s. 215). Cechy wyróżniające, zdaniem autorki, środowisko cych na przełomie X I X i X X w. robotnicze spośród wszystkich będą­ w Warszawie, wiązały się głównie z warunkami życia i pracy. „Pewne cechy wyróżniające pozycję społeczną i kulturę warszawskiej społeczności robotniczej wiązały się pośrednio ze specyficznymi warunkami życia i pracy ludności prole­ tariackiej w Warszawie. Należały do nich przede wszystkim fatalne warunki mieszkaniowe: wielkie przeludnienie mieszkań robotniczych, zepchnięcie znacznej części m i e s z k a ń c ó w prole­ tariackich do piwnic drożyzna spośród mieszkań innych i suteren, [...] itp. brak przyfabrycznego Wszystko to na o g ó ł miejskich skupisk proletariatu" (s. budownictwa wyróżniało 256). Ź r ó d ł o wynikało z silnego powiązania z d r o b n o m i e s z c z a ń s t w e m , domów Warszawę tych robotniczych, na niekorzyść specyficznych w szczególności cech z rzemieślnikami. Autorka zauważyła również, że szybko p o s t ę p o w a ł o rozluźnianie więzi proletariatu z wsią, co miało daleko idące konsekwencje nie tylko dla sytuacji rodzinnej, ale i obyczajowości oraz kultury życia codziennego. Przekształcanie się przybysza ze wsi w robotnika miejskiego sprzyjało rozwijaniu się jego zainteresowań i aktywności politycznej, kulturalnej i oświatowej. Anna Ż a r n o w s k a podkreśliła fakt wzajemnego co stwarzało nowy jej model, przenikania się różnych e l e m e n t ó w kultury, tak zwany wielkomiejski. Te odrębne cechy warszawskiego proletariatu wynikały, zdaniem autorki, z dużego zróżnicowania społecznych r o d o w o d ó w war­ szawskich r o b o t n i k ó w i służby domowej, jak i wysokiej mobilności. Stolica stwarzała większe możliwości awansu poza klasę robotniczą niż inne ośrodki przemysłowe, takie jak np. Ł ó d ź czy Żyrardów. Elementem wyróżniającym r o b o t n i k ó w Warszawy był ich wyższy poziom kultury i bardziej rozbudowane aspiracje oświatowe. Mieli oni także większe możliwości awansu kulturalnego. Książka ta m o ż e zaciekawić etnografów ze względu na dokładne zarysowanie środowiska s p o ł e c z n e g o z jego obyczajowością, dążeniami, nowo rodzącą się tradycją. Anna położyła w niej nacisk na pokazanie człowieka w jego środowisku pracy Żarnowska i w domu, koncentrując się w szczególności na tej ostatniej stronie życia. Podział taki (praca — dom) wynika z układu książki, gdzie w rozdziale pierwszym prezentuje społeczność robotniczą („Prezentacja bohatera — robotnicy w społeczeństwie miasta"), w drugim „ R o d o w o d y i aspi­ racje", w trzecim „Dzielnice robotnicze", w czwartym omawia ich sytuację rodzinną („Rodzinni czy samotni?"), piąty i szósty p o ś w i ę c a warunkom pracy („W hali fabrycznej i w warsztacie rzemieślniczym", „Ruble, kopiejki i chleb"), w s i ó d m y m podejmuje kwestię święta, zabawy i spędzania przez r o b o t n i k ó w czasu wolnego („Święto i zabawa"), ó s m y i dziewiąty rozwoju oświaty i kształtowania się świadomości narodowej („Robotnicze dotyczą uniwersytety" i „Przez partie, związki, więzienia i Sybir"). Ostatni rozdział stanowi podsumowanie o war­ szawskim robotniku u progu X X w. Autorka umożliwiła poznanie środowiska robotniczego dzięki wykorzystaniu materiałów archiwalnych, zamieszczeniu do k a ż d e g o rozdziału szerokich przypisów z bogactwem literatury dotyczącej środowiska robotniczego, indeksu nazwisk autorów robotniczych biografii. 53 fotografie przedstawiające warunki życia robotników. 9 tablic. �231 RECENZJE obrazujących: 1. Proletariat Warszawy według działu pracy, 1869-1897; 2. Zmiany w podziale r o b o t n i k ó w Warszawy według gałęzi przemysłu w latach 1869-1913: 3. Robotnicy i służba domowa według wieku. 1897: 4. Wzrost liczby robotnic Warszawy i zmiany w ich podziale zawodowym: 1897; 5. Sytuacja rodzinna r o b o t n i k ó w . 7. Rodziny robotnicze i służba elementarnych w Warszawie w latach 1897; domowa 6. Liczebność w Warszawie, rodzin 1897; 8. robotniczych. Uczniowie szkół 1882-1911: 9. Stan oświaty wśród r o b o t n i k ó w War­ szawy w 1897 r. Anna Ż a r n o w s k a poprzez dokładną analizę historyczną pokazała r o b o t n i k ó w Warszawy, wychwytując te zjawiska, które stanowiły o jej odrębności ekonomicznej, społecznej, obycza­ jowej, o odmienności robotniczych rodzin i ich r o d o w o d ó w , a także możliwości awansu s p o ł e c z n e g o oraz kulturalnego. Stefan Czarnowski w swoim artykule o Powstawaniu nowej kultury 1 zastanawiał się. czy mechanizacja produkcji wyjaławia proletariat z wszelkiej zdolności do tworzenia duchowych wartości, tych właśnie, które są potocznie uważane za stanowiące istotę kultury. otwarcie przyznać, iż książka Żarnowskiej daje w pełni o d p o w i e d ź na tę kwestię, wieloma przykładami duże możliwości twórcze w zakresie kultury środowiska Trzeba obrazując robotniczego. Dlatego też między innymi praca ta godna jest polecenia. Maria ANNA świąt ZADROŻYŃSKA, w Polsce, Powtarzać czas początku. Część Idżkowska I : O świętowaniu dorocznych Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, ss. 168. Często dyskutowanym problemem w środowisku etnograficznym była znikoma liczba wydawnictw, które w godny uwagi s p o s ó b popularyzowałyby wiedzę na temat polskiej kultury ludowej. Wreszcie, dzięki Wydawnictwu Spółdzielczemu w serii „ze smokiem" ukazał się pierwszy tomik p o ś w i ę c o n y temu zagadnieniu. Seria ta postawiła wydawane pozycje sobie za cel dotyczyć będą zaprezentowanie zwyczajów tradycji ludowych ludowej w Polsce. Kolejno polskiej, zarówno i obrzędowości tych dawnych, zanikających, jak i tych, które w żywej formie przetrwały do dziś. Zadaniem tych publikacji jest zapoznanie czytelnika z rodowodem historycznym zwyczajów, jak i ich współczesną interpretację zawartą w bogatej symbolice. Autorami poszczególnych książek są głównie etnografowie i folkloryści. Dotyczyć one będą m. in. zwyczajów związanych z ludowym budownictwem, ubiorem, wróżbą, formą świę­ towania, a także literatury ludowej (legendy, przekazy ustne, bajki). Pierwszy, otwierający serię tomik to Powtarzać jest obchodzeniu czas początku. Publikacja dorocznych świąt w Polsce. Autorka stara się wyjaśnić, ludowej wzięło się oczekiwanie na nadejście nieokreślonych, ta p o ś w i ę c o n a skąd w tradycji tajemniczych wydarzeń związa­ nych ze świętowaniem, w y c h o d z ą c z założenia, że święto jest szczególnym rodzajem czasu, przy czym czas święta i czas codzienności stanowią dla niej podstawową klasyfikację kulturową. Biorąc to pod u w a g ę Anna Zadrożyńska ujmuje swoją relację w pięciu szkicach: 1. O czasie niezwykłym i jego rekwizytach: kalendarzach, roślinach, bonach; 2. O zimowym wkraczaniu czasu niezwykłego: Bożym zwierzętach Narodzeniu i zabo­ i zapustach, duchach, darze i ofiarach, wróżbach, kolędnikach, szopkach i maszkarach; 3. O wiosennym trwaniu czasu niezwykłego: Wielkim Poście i Wielkanocy, palmach, pisankach i micie odrodzenia; 4. O letnim żegnaniu czasu n i e z w y k ł e g o : Zielonych Świętach, św. Janie i B o ż y m Ciele, duchach wody, ogniu i wiankach; 5. O kreacji czasu c o d z i e n n o ś c i : pracy, konkursach i d o ż y n k a c h , p o r ó w n a n i a c h z innymi ludami. S. Czarnowski, Powstanie nowej kultury, [w:] Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79. �232 RECENZJE Książka zawiera również literaturę przeznaczoną g ł ó w n i e dla czytelnika nie-etnografa, a także ciekawe ilustracje. Zasługuje ona na uwagę k a ż d e g o , zainteresowanego polską kulturą ludową. Mówi o niej w przystępny dla wszystkich s p o s ó b . Maria POEZJA GRUZIŃSKA. Ł ó d ź 1985, ss. ANTOLOGIA, Idżkowska Wybór Igora Sikiryckiego, Wydawnictwo Ł ó d z k i e , 630. Kolejny tom z serii Poezja N a r o d ó w Związku Radzieckiego to najobszerniejsza z wyda­ nych dotychczas w języku polskim antologii poezji gruzińskiej. Wyboru kilkuset zawartych w niej u t w o r ó w d o k o n a ł nieżyjący j u ż znany poeta i tłumacz poezji gruzińskiej na język polski, autor jednego z pierwszych polskich przekładów Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli (Warszawa 1961), Igor Sikirycki. Zwiastunem tego obszernego tomu byt redagowany przez Andrzeja Tchorzewskiego wrześ­ niowy numer miesięcznika „Poezja" (nr 9, R. 20: 1985) w całości poświęcony a przede wszystkim poezji gruzińskiej ostatniego półwiecza. Jest tam Gruzji, wprawdzie fragment ze wstępu do poematu Szoty Rustaweli w pięknym tłumaczeniu Juliana Tuwima (wielokrotnie już zresztą publikowany), jest wiersz Michaiła Lermontowa o królowej Tamar, kilka próbek XIX-wiecznej poezji gruzińskiej - liii Czawczawadze i Waży Pszaweli, a także szkic Sargisa Caiszwili Gruzja — kraina poezji, artykuł Dawida M . Langa (profesora Uniwersytetu L o n d y ń ­ skiego) o poezji Rustaweli, interesujące wspomnienie Romualda Karasia z p o d r ó ż y Waży Pszaweli i krótka nota Bohdana Drozdowskiego — Gruzja, Gruzja, zeszytu wypełnia poezja gruzińska kilku Są to już Paolo Jaszwili, ostatnich dziesięcioleci. Galaktiona Tabidze czy Ilo Mosaszwili, p o e t ó w śladami ale ponad p o ł o w ę utwory nieżyjących starszego i średniego pokolenia, takich jak Grigol i Irakli Abaszidze, Otar Czelidze, Giorgi Leonidze, A n a K a - landadze oraz Mamuka Ciklauri, Tamaz Cziladze i L i a Sturua. Przekładów dokonali Andrzej Tchorzewski, Tadeusz Chróścielewski, b. d. (Bohdan Drozdowski?), Jerzy Duniec, Władysław Łado-Klępka, Bohdan Urbankowski, Andrzej Bień i Aldona Borowicz. Kilka tłumaczeń zostało u d o s t ę p n i o n y c h „Poezji" przez redakcję będącej przedmiotem tego o m ó w i e n i a antologii. Wspomnieć należy również reprodukcje (niestety czarno-białe) o licznych w tym obrazów numerze Niko ilustracjach: Pirosmanaszwili większość z nich to (1862-1918), genialnego gruzińskiego malarza — samouka (twórcy szyldów reklamowych, scen obyczajowych i portre­ tów) oraz ilustracje z XVII-wiecznych ale nie brak rękopisów Witezia w tygrysiej skórze również zdjęć zabytków architektury i dzieł współczesnej Szoty Rustaweli, sztuki gruzińskiej. R ó w n i e ż w tomie przygotowanym przez Igora Sikiryckiego zdecydowanie przeważa nowa i najnowsza poezja gruzińska, zajmując ponad dwie trzecie jego objętości. Otwiera antologię ponad 40-stronicowy zarys dziejów poezji gruzińskiej Floriana N i e u w a ż n e g o — najobszerniej­ sze tego rodzaju opracowanie w języku polskim. Po nim umieszczono wybór kilkudziesięciu u t w o r ó w gruzińskiej poezji ludowej, a następnie poezję X I I w. — gruzińskiego odę Czachruchadze z cyklu poematu Szoty Rustaweli Tamariani i fragmenty Wepchis tkaosani reprezentuje poezję X V I I - X V I I I najwspanialszego dzieła (Rycerz w tygrysiej skórze). w.; jest to fragment m a d ż a m y Odrodzenia: tamtej epoki, Kilka utworów króla — poety Tejmuraza I (1589-1663), wiersz innego władcy obdarzonego rozlicznymi talentami, Wachtanga V I (1675-1737) oraz parę u t w o r ó w Dawida Guramiszwili (1705-1792) i Bessariona Gabaszwjli-Besiki Nawet obfitujący w wybitnych p o e t ó w wiek X I X jest w antologii (1750-1791). reprezentowany dość skromnie. Utwory najwybitniejszych p o e t ó w tego stulecia — Aleksandrę Czawczawadze, Grigola Orbeliani, mieszczą Nikoloza Barataszwili, się na paru liii Czawczawadze, zaledwie dziesiątkach stron Akaki (s. zajmuje poezja dawna we wcześniejszej Antologii poezji Lewina (Warszawa 1961). W całości dawnej poezji Cereteli i Waży 156-200). Znacznie gruzińskiej gruzińskiej pod Pszaweli — więcej redakcją poświęcony miejsca Leopolda został tomik �233 RECENZJE z PlW-owskiej serii Biblioteki P o e t ó w pod wspólną redakcją L . Lewina i Michy Kwliwidze pod takim właśnie tytułem (Dawna poezja gruzińska. że zawartość obu Warszawa tych poprzednich antologii brał pod 1974). Nie ulega wątpliwości, uwagę I. Sikirycki poświęcając swój wybór przede wszystkim poezji X X w., dziś jednak są to już książki dostępne tylko w więk­ szych bibliotekach. Z liczącego kilkadziesiąt nazwisk grona poetów gruzińskich XX w., których utwory znalazły się na kartkach Antologii Sikiryckiego, większość znana jest już polskiemu czytelni­ kowi z wcześniejszej Antologii Lewina, osobno wydawanych t o m i k ó w poezji, wierszy druko­ wanych w czasopismach it p. Należą do nich m. in. Joseb Griszaszwili. Paolo Jaszwili. Tycjan Tabidze. Giorgi i Grigol Abaszidze. Lado Asatiani. Leonidze. Simon Czikowani. Joseb Noneszwili, Micha Galaktion Tabidze. Karlo Kaladze. Kwliwidze i wielu Irakli innych. Są jednak w Antologii malo dotychczas w Polsce znane nazwiska p o e t ó w średniego i młod­ szego pokolenia; jak np. Otar Cziladze, Rezo Amaszukeli, Dilar Iwardawa czy Wano Czchikwadze. Poezję gruzińską tłumaczyło na język polski wielu wybitnych p o e t ó w . Nie brak znanych nazwisk również i w omawianym tomie: obok Juliana Tuwima jest Jan Brzechwa, Leopold Lewin, Stern, Artur Międzyrzecki. Stanisław Strumph-Wojtkiewicz, Jarosław Iwaszkiewicz, Igor Sikirycki. Kazimiera Iłłakowiczówna czy niedawno zmarła Anna Anatol Kamieńska. Wszystkich wymienić tu nie s p o s ó b . Nieco uwagi chciałbym poświęcić jeszcze poezji ludowej, której wybór stanowi nieodłączną część wszystkich wydawanych w Polsce antologii poezji gruzińskiej. Parę zdań o związkach ustnej twórczości ludowej z gruzińską literaturą pisaną znajdujemy w noszącym tytuł „1500 lat gruzińskiej poezji" wstępie do to zagadnienie L . Lewin Antologii pióra we „Wstępie" do F. Nieuważnego. Nieco szerzej tomiku Damia poezja gruzińska, potraktował pisząc m. in.: „w poezji gruzińskiej pieśń ludowa zajmuje — czy to na skutek poetyckich uzdolnień Gru­ zinów, czy dzięki wielowiekowej tradycji ich poezji — osobliwe miejsce. Są to bowiem utwory w dużej mierze artystycznie w y k o ń c z o n e i wycyzelowane, które prawie wcale nie utworom podpisanym nazwiskami znakomitych twórców. Dlatego pieśni ustępują ludowe stanowią integralną część każdej antologii poezji gruzińskiej" (s. 5). Najtrafniej, Szkicach nie jak z Gruzji się wydaje, tylko liryczna, zagadnienie w wydanych Artur Leist ludowa i te znaczna część są w chatach kulturze ludowej i (przede wszystkim zaś literatura) była wspólna. Jego spostrzeżenia znalazły potwierdzenie w późniejszych badaniach, a ich wytłumaczenie treści w wiejskich" raz społecz­ któremu znane same poezje, które po Wyjaśnienia tego stanu rzeczy szukał Leist w specyficznym układzie s t o s u n k ó w dzięki dziś j u ż łaty poezja 99-100). Gruzji, salonie, przeszło (s. w w przed stu (1852-1927) pisząc: „ W Gruzji [...] lecz i epiczna jest poniekąd pierwszy deklamowano nych ujął to (Warszawa 1885) szlacheckiej w historii s t o s u n k ó w gospodarczo-społecz­ nych Gruzji w X V I - X V I I 1 w. Całkowity niemal upadek miast w tym okresie s p o w o d o w a ł , że przynajmniej przez trzy stulecia gruzińska kultura elitarna była niemal wyłącznie kulturą feudalnego dworu. Napływ zatem nowych treści do kultury stosunkowo słabego w tym okresie oddziaływania cerkwi chłopskiej, jeśli nie liczyć prawosławnej i w p ł y w ó w obcych, byl jednokierunkowy. Konsekwencje takiego układu autorytetów były głębokie, a jego ślady w kulturze ludowej Gruzji X I X w. bardzo wyraźne. Antologia opatrzona została notami o autorach zamieszczonych w tomie wierszy, sta­ nowiącymi cenne uzupełnienie szkicu wstępnego F. Nieuważnego oraz bardzo zwięzłymi, niekiedy wręcz zbyt lakonicznymi przypisami Eleonory Karpuk. E . Karpuk jest także tłumaczką wierszy Tamaza i Otara Cziladze, Irakli Abaszidze, L i i Sturua, Dilara Iwardawy i paru innych p o e t ó w współczesnych oraz redaktorką tomu. Wyjątkowo staranną konsultację filo­ logiczną zawdzięcza Poezja gruzińska jedynemu polskiemu kartwelologowi prof. Janowi Braunowi. Autorem ilustracji, okładki i całej oprawy graficznej tej bardzo starannie wydanej książki jest Andrzej Strumiłło. Andrzej Wożniak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36af1abdef38d3592f5a53b4516ff0bd.pdf 394023c922b7e02a3bbf651e6fd6a716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1290 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1191 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.219-226 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 W ROCZNICĘ ŚMIERCI PROF. 5 marca 1986 DR. T A D E U S Z A r. minęło dwadzieścia lat od MILEWSKIEGO dnia śmierci prof. Tadeusza Milewskiego 1 (1906-1966), wybitnego j ę z y k o z n a w c y , w okresie powojennym silnie z w i ą z a n e g o ze środowi­ skiem etnograficznym. Te związki, poniekąd naturalne — jeśli zważyć, jak wiele łączy j ę z y k o z n a w ­ stwo ogólne i etnografię p o w s z e c h n ą 2 — miały jednak charakter bardziej osobisty, co znalazło wyraz m. in. w pełnieniu w latach 1963-1966 funkcji prezesa krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Miały one ponadto swój specjalny, dodatkowy wymiar, którym było zainteresowanie już nie tylko j ę z y k a m i , ale także kulturą i dziejami Indian, przede 3 wszystkim z obszaru Mezoameryki, szczególnie intensywne w kilkunastu ostatnich latach ż y c i a . Wiele prac z tego zakresu opublikowanych zostało w czasopismach etnograficznych. Nie był to więc przypadek, że o k o l i c z n o ś c i o w a sesja p o ś w i ę c o n a osobie i dziełu Tadeusza Milewskiego zorganizowana została przez ś r o d o w i s k o etnograficzne. Odbyła się ona w Krakowie 5 marca 1986 r. podczas w s p ó l n e g o posiedzenia Komisji Etnograficznej pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa, oraz Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, którego prezesem jest mgr Aleksandra Tyszkowa. Prócz etnografów w sesji uczestni­ czyli j ę z y k o z n a w c y i oriehtaliści. D o udziału w sesji zaproszono r ó w n i e ż osoby spoza K r a ­ kowa zajmujące się problematyką zbliżoną do tej, którą p o d e j m o w a ł prof. Tadeusz Milewski. Uroczyste posiedzenie rozpoczęło w Krakowie przy ul. Sławkowskiej się 17, o godz. 17 w sali gmachu gdzie zebrani mieli też Polskiej okazję Akademii obejrzeć wystawę wybranych publikacji Tadeusza Milewskiego, obrazującą główne nurty jego prac badawczych. Otwarcia sesji d o k o n a ł a prof, dr Jadwiga Klimaszewska (w zastępstwie prof. dr. R . Rein­ fussa, który z przyczyn obiektywnych przybył nieco później). Następnie mgr Aleksandra Tyszkowa przypominała związki prof. Т. Milewskiego z krakowskim Oddziałem P T L . Poinfor­ mowała też zgromadzonych, że uczonego, a w dniu 6 marca 4 marca specjalna w kościele Św. delegacja Anny złożyła kwiaty odprawiona będzie na grobie msza w intencji zmarłego. Naukowy program posiedzenia przewidywał dwa referaty. Oba przygotowane zotały przez ludzi, którzy i mieli m o ż n o ś ć seminariach, 1 znać współpracować Por. J . K u r y ł o w i c z , z Tadeusza nim Milewski Tadeusz Milewski, Prace prof. Т. Milewskiego Pierwszym ogólnego (w tym Etnologiczne śladem uczestniczyć w jego zaineresowania. [w:] Polski „Lud", t. 51: 1966 (1967), cz. słownik referat, biograficzny, Kuraszkiewicz, 1, s. 222-225; J . indoeuropejskiego wykładach Pierwszy 1976, t. X X I / 2 , 89, s. 214-216; W. z zakresu językoznawstwa Posnaniensis", t. 12/13: 1968, 2 podobne Tadeusz (¡906-1966), Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Prof. dr Milewskiego, i dzielić Safarewicz, i ogólnego, „Lingua s. 223-227. tych z w i ą z k ó w jest fakt Atlasu lingwistycznego języków wydawanej przez P T L pod opublikowania świata) red. E. Zarysu językoznawstwa jako pierwszego tomu serii Frankowskiego i J. Gajka (w Prace latach 1947-1948). 3 Por. A . K o w a l s k a - L e w i c k a , światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. Zainteresowania amerykanistyczne 434-437; A. w Polsce po II wojnie Kowalska-Lewicka, 1906-1966, „Etnografia Polska", t. X I I : 1968, s. 359-361. Tadeusz Milewski �220 KRONIKA pt. „ D o r o b e k językoznawczy prof. dr. Tadeusza Milewskiego", wygłosi) doc. dr hab. Leszek Bednarczuk. j ę z y k o z n a w c a . Przedstawił on pokrótce życiorys i drogę naukową uczonego, a następnie wyczerpująco scharakteryzował kolejne etapy rozwoju jego zainteresowań naukowych. M ó w c a podkreślił, iż prof. Milewski wniósł wkład do wszystkich niemal dziedzin j ę z y k o z n a w ­ stwa, zwłaszcza indoeuropejskiego oraz indoamerykańskiego. Wskazał rosnące zainteresowanie wieloma pracami uczonego, głównie dotyczącymi typologii j ę z y k ó w , przejawiające się m. in. 4 w tłumaczeniu ich na języki obce . językoznawstwa ogólnego, W kręgu nauki polskiej takie opracowania, jak Zarys były i pozostały pracami pionierskimi. Kolejny referat, pt. „Azjatyckie paralele niektórych zjawisk kulturowych i j ę z y k o w y c h przedkolumbijskiego Meksyku w oświetleniu prof. Tadeusza Milewskiego", przedstawił doc. dr hab. Tadeusz Marszewski, orientalista. Autor przypomniał, że zainteresowanie cywilizacją Mezoameryki i specjalnie kulturą aztecką rodziło się w latach pięćdziesiątych w konsekwencji badań nad językami Indian p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i c h . M i a ł o ono jednak charakter trwały i dogłębny. M ó w c a skoncentrował się na prezentacji oryginalnych badań Tadeusza Milewskiego nad antro­ ponimią aztecką i indoeuropejską. których wyniki stanowiły podstawę do ogólniejszych w n i o s k ó w dotyczących ewentualnych kontaktów między Nowym i Starym Światem, a także pochodzenia ludności Po obu Ameryki'. referatach glos zabrał były dwie sfery działalności Przedmiotem krótkiego prof. Tadeusza Milewskiego: przekłady piszący te słowa. z języka wystąpienia náhuatl na polski oraz działalność organizatorska. Podkreślona została pionierska rola uczonego w bada­ niach nad kulturą Tadeusz i dziejami l u d ó w Milewski był pierwszym Nahua w Polsce, tym litera­ został w „Biuletynie Dwie najważniejsze systémes anthroponimiąues tenże, Pochodzenie Polska", t. prace z tego zakresu to: azteąues ludności et indoeuropeéns, Ameryki 10: 1966, s. 253-279. uwzględnione zostały Polskiego T o ­ t. 26: 1968, s. 219-232. Nie jest to wykaz kompletny, szereg prac zostało wznowionych lub wydanych w przekładach 5 był Przypomniano ponadto, że dzięki inicjatywie prof. Milew- Wykaz publikacji T . Milewskiego zamieszczony warzystwa J ę z y k o z n a w c z e g o " , który iż tłumaczyć z oryginału źródłowe teksty azteckie, nie pozbawione przy tym w a l o r ó w 4 badaczem, pamięci, stanie 6 jedynym bardziej godna w ckich i o g ó l n o h u m a n i s t y c z n y c h . i jak dotąd T. gdyż w latach późniejszych. M i l e w s k i , La comparaison des „Onomastica", t. 5: 1959, z. 1, s. 119-176; przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, „Etnografia Wszystkie publikacje T . Milewskiego dotyczące Meksyku w Bibliografii polskiej literatury latynoameryk-anistycznej opracowanej przez R . Schnepfa i K . Smolanę i wydanej staraniem Biblioteki Narodowej w Warszawie w 1978 r. 6 Por. A z t e k - A n o n im, Zdobycie Wrocław—Kraków tłumaczenie X I I księgi franciszkanina (t. 46: 1960 Meksyku, przetłumaczył i opracował Tadeusz Milewski, 1959 (Biblioteka Narodowa, Seria tzw. Kodeksu Florentyńskiego, Bernardino de Sahagún (1961), s. 437-440) II, Nr 116). Praca ta, zawierająca tj. materiałów zgromadzonych przez w 2 poł. X V I w., recenzowana była przez R . H . Noconia. Nie spotkała w z większym zainteresowaniem środowiska etnograficznego, jak m o ż n a uwagi K . M o s z y ń s k i e g o , w trakcie tłumaczenia, dzięki kontaktom pracy Człowiek. 1958. s. który treść dzieła jeszcze z T . Milewskim. Otóż Wstęp dzieło ciekawy pod względem omawiając do etnografii powszechnej 138) K . Moszyński m. in. ogromne znał wymienia wśród B. de Sahagúna sądzić na dzieje etnografii i etnologii etnograficznym, tłumaczy z. historiografii w poznanie dziejów podboju „Fragment z oryginału Ameryki, zapewne w swej (Wrocław— Kraków— Warszawa wiedzy tegoż dzieła, prof. Т. „Etnografia w X V I w. niestety mało Milewski". Pewną zmianę p o g l ą d ó w na ten temat sygnalizował artykuł M . P o s e r n - Z i e l i ń s k i e j , skiej podstawie i etnologii zdobyczy etnograficznej i dodaje: „Ludzie" się chyba jednak Wkład Polska", t. indiań­ 13: 1969, 1, s. 243-263. Niewątpliwie, ocena zawartości przetłumaczonej przez T . Milewskiego re­ lacji indiańskiej antropologii). zależy od sposobu rozumienia przedmiotu Znacznie mniej kontrowersyjny, jeśli chodzi i celów o „aspekt etnografii (etnologii, etnograficzny", jest �221 KRONIKA skiego w 1963 r. o d b y ł o się w Krakowie I O g ó l n o p o l s k i e kontynuowane w latach późniejszych Seminarium Amerykanistyczne, w Poznaniu pod nazwą Etnograficznych Seminariów Amerykanistycznych. Odegrał on także aktywną rolę w p o w o ł a n i u w 1965 r. sekcji amerykanistycznej przy Zarządzie G ł ó w n y m Sesję z a k o ń c z y ł o parę 7 PTL . osobistych wspomnień, w których mówiono o zafascynowaniu Tadeusza Milewskiego kulturą aztecką i z a a n g a ż o w a n i u w pracy translatorskiej. przypomniano wykorzystanie jego przekładów w przedstawieniach Teatru Rapsodycznego, wskazywano na aktyw­ ność naukową funkcji prezesa. przez środowisko naukowe nie od rzeczy będzie wspomnieć, iż rocznica śmierci prof. Tadeusza Milewskiego uczczona została Na krakowskiego także przez grupę studentów Ameryki ta Oddziału P T L w czasie zakończenie tej notatki z sesji zorganizowanej Uniwersytetu sesję przezeń Warszawskiego, skupioną przy Katedrze Etnologii i Antropologii /organizowała pełnienia popularnonaukową pod Kultury. nazwą W dniu ..Kultura w Kole Antropologii 15 marca 1986 r. grupa indiańskich społeczności Meksyku", d e d y k o w a n ą pamięci Tadeusza Milewskiego — meksykanisty. Podczas sesji wygło­ szony został referat omawiający wkład uczonego w poznanie i przybliżenie Polakom kultury azteckiej. Ryszard PIENIĘŻNIEŃSKIE SPOTKANIA Z R E L I G I A M I - Tomicki DNI J U D A I S T Y C Z N E W ramach Pieniężnieriskich Spotkań z Religiami odbyły się w dniach 16 i 17 kwietnia 1 1986 r. w Misyjnym Seminarium Duchownym Księży Werbistów Dni Judaistyczne . kowość tego spotkania polegała na tym, że korzenie Kościoła katolickiego tkwią Wyjąt­ głęboko w religii judaistycznej. G ł ó w n y m i organizatorami D n i Judaistycznych byli: z ramienia Seminarium w Pieniężnie ks. E . Śliwka, dyrektor Muzeum, oraz ze strony żydowskiej — państwo M . i S. Krajewscy z Warszawy. Już długo przed sympozjum napływały zgłoszenia osób chętnych do udziału w nim i zainteresowanych tą problematyką. Ostatecznie w spotkaniu, poza mieszkańcami seminarium, wzięło udział blisko 140 osób, c h o ć zgłoszeń było o wiele więcej. Dni Judaistyczne rozpoczęła msza św. koncelebrowana, którą odprawił ks. bp E . Piszcz, przewodniczący Komisji Misyjnej Episkopatu Polski, administrator apostolski diecezji warmiń­ skiej. K s . biskup d o k o n a ł także otwarcia okolicznościowej wystawy obrazującej życie religijne w y z n a w c ó w mozaizmu. zorganizowanej dzięki pomocy Muzeum Ż y d o w s k i e g o storycznego Instytutu Hi­ w Warszawie i Muzeum Synagogi w Tykocinie. Zebrano na niej m. in. przed­ mioty używane w czasie świąt żydowskich, takich j a k : szabat. Nowy Rok, D z i e ń Pojednania, Pascha oraz przedmioty kultu używane w synagogach. Obok tego zaprezentowano malarstwo. drugi fragment ckich, por. T. M i l e w s k i , Kodeksu Florentyńskiego przełożony Wyprawy kupców na polski, azteckich a dotyczący na przełomie XV czenie tekstu ź r ó d ł o w e g o . Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska). kupców i XVI azte­ w. (Tłuma­ „Etnografia Polska", t. X I I : 1968. s. 362-395. 7 Por. T . Oddział Milewski, / Polskiego Seminarium amerykanistyczne Towarzystwa Ludoznawczego, M . P a r a d o w s k a , / / Etnograficzne Seminarium zorganizowane przez Krakowski „Lud", t. 50: 1964-65 (1966). cz. 2, s. 772-773: Amerykanistyczne, Poznań 2-4 IV 1965, „Etno­ grafia Polska", t. X : 1966, s. 492-493. 1 W roku 1985 miało miejsce pierwsze tego typu spotkanie z religiami niechrześcijań­ skimi, p o ś w i ę c o n e wyznawcom islamu. Informację o tym spotkaniu zamieściliśmy w „Etnografii Polskiej", t. X X X I : 1987. г. I. �222 KRONIKA Fot. 1. W czasie obrad Fol. J. Roszyński SVD Po krótkiej przerwie r o z p o c z ę t o obrady. Licznie zebranych gości i gospodarzy, nich braci i W Żydów, przedstawicieli kleryków z kilku swym wystąpieniu charakter dialogu diecezji środowisk i seminariów zachęcił i odbywało wszystkich naukowych, zakonnych, uczestników się w atmosferze studentów, powitał do tego, wzajemnego wśród dziennikarzy, ks. dr aby to księży E . Śliwka SVD. spotkanie miało zrozumienia i poszanowania przekonań innych. Nawiązując do uchwał Soboru Watykańskiego I I stwierdził on wyjątkowość tego spotkania na drodze poszukiwania właściwych rozwiązań problemów współczesnego człowieka. Pierwszym prelegentem był ks. mgr lic. M. Magda S V D , wykładowca Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów w Pieniężnie. „ W kierunku dialogu judeo-chrześcijańskiego", to tytuł jego wystąpienia. Ukazując szansę dialogu między religiami mówca przedstawił w i e l o w i e k o w ą historię s t o s u n k ó w , jakie p a n o w a ł y między wyznawcami chrześcijań­ stwa i judaizmu. Stwierdził, że dialog powinien być środkiem apostolstwa, narzędziem jed­ nania u m y s ł ó w i nie m o ż e być w żadnym wypadku taktyczną grą p r o w a d z ą c ą w k o ń c o w e j fazie do konwersji. Na tej bazie przedstawiona została problematyka antysemityzmu, która wzbudziła d o ś ć burzliwą dyskusję. W dalszej części wystąpienia m ó w c a przedstawił elementy łączące chrześcijan i Ż y d ó w , wśród nich: wiara w jednego Boga, modlitwa, nadzieja, moral­ ność. Dowodem na zbliżenie są rozliczne komisje mieszane chrześcijańsko-żydowskie, spotkania Jana Pawła I I podczas jego podróży apostolskich z wyznawcami mozaizmu. a ostatnio 13 I V 1986 r. pierwsza od d w ó c h tysięcy lat wizyta głowy K o ś c i o ł a katolickiego w synagodze żydowskiej w Rzymie (i w świecie w ogóle). Kolejny wykład przedstawił ks. dr B. Wodecki S V D , w y k ł a d o w c a Katolickiej w Warszawie i Seminarium Duchownego w Pieniężnie. Akademii Teologii Mówił o poglądach religijnych judaizmu, jego genezie, etapach kształtowania się, doktrynie i jej zasadniczym zrębie. i literatury sapiencjalnej. Podkreślił znaczenie etyki, a w niej rolę czasu poświęcił założeniom doktrynalnym Talmudu. Tory Sporo �223 KRONIKA T e n sam problem, ale od strony judaistycznej, przedstawi) dr S. Krajewski z Warszawy, w referacie pt. „Trzy filary judaizmu". Te filary to: Tora, służba Boża, dawniej ofiarnicza, dzisiaj ofiara serc, czyli modlitwa, oraz dobre uczynki, czyli etyka. Są to zarazem środki do osiągnięcia trzech c e l ó w : sprawiedliwości, prawdy i pokoju. Sesję przedpołudniową prowadził imam mgr Taha Zuk z Warszawy, jeden z głównych organizatorów ubiegłorocznej sesji muzułmańskiej w Pieniężnie. W części p o p o ł u d n i o w e j , którą r o z p o c z ę t o modlitwą, przedstawicieli obu religii — zostały wygłoszone trzy referaty: Z . Targielski z Żydowskiego Instytutu Historycznego w War­ szawie o m ó w i ł elementy s k ł a d o w e żydowskiej modlitwy porannej, mgr K . Gebert z Warszawy zaprezentował liturgię d o m o w ą szabatu, dnia, na który czeka się cały tydzień, dnia, który — jak powiedział — jest dla Izraelity świątynią w czasie. Ostatnie w tym dniu było wystąpienie dr A . Żuk z U M C S w Lublinie na temat głównych idei chasydyzmu. Istota tego kierunku religii judaistycznej p o w s t a ł e g o w X V I I w. na Podolu polega na przekształcaniu głównych idei mozaizmu na kategorie wewnętrzne. Chasydyzm i wyrosły z niego cadykizm kładzie nacisk i smutku: radości Boga, by później na rolę religii serca. Wypływa stąd szczególna teoria radości jako podstawowej wartości życia i smutku, czyli czasu odsunięcia się od jeszcze bardziej się do Niego zbliżyć. Obrady prowadziła doc. dr hab. B. Bazielich, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Na zakończenie pierwszego dnia w godzinach wieczornych odbył się przegląd filmów judaistycznych. D o t y c z y ł y one p o m n i k ó w kultury Ż y d ó w polskich oraz martyrologii Narodu Wybranego w okresie I I wojny światowej. Drugi dzień spotkania z judaizmem, podobnie jak poprzedni, r o z p o c z ę t o m s z ą św. kon­ celebrowaną pod przewodnictwem prowincjała ks. dr. K . Kelera S V D . Obradom tego dnia w części przedpołudniowej przewodniczył dr S. Krajewski, a po p o ł u d n i u doc. dr hab. E . Pie­ traszek, pracownik naukowy Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. �224 KRONIKA �225 KRONIKA Fot. 5. Podczas przerwy w obradach Fot. .1. Kaszyński SVD Pierwszy referat, pt. „ S t a n o w i s k o prawne ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej Polskiej od X V do X V I I I w.", wygłosił dr A . Leszczyński, adiunkt Ż y d o w s k i e g o Instytutu Historycz­ nego w Warszawie. Drugi referat prof. M . Horna, również pracownika naukowego Ż y d o w ­ skiego Instytutu Historycznego w Warszawie, dotyczył kultury umysłowej Ż y d ó w w dawnej Polsce. Oba wystąpienia bardzo dobitnie uzmysłowiły słuchaczom, że stosunki Ż y d ó w z lud­ nością polską antagonizmów, nie układały nienawiści się pomyślnie. Dzieje bowiem znają przykłady z obu stron. Polska jednak była jedynym wzajemnych krajem europejskim, z którego Ż y d ó w nie wypędzano, c h o ć ich sytuacja społeczno-prawna była mocno skompli­ kowana. Trochę refleksji filozoficznej dostarczyły uczestnikom sesji dwa następne referaty: dr A . Żuk na temat mesjanizmu ż y d o w s k i e g o i polskiego oraz dr. B. K o s a z Warszawy na temat kabały — tajemnej nauki i mistyki żydowskiej. Mesjanizm, tak charakterystyczny dla polskiego romantyzmu, stanowi — zdaniem gentki — interpretację filozoficzną mesjanizmu żydowskiego, głównie w religii. C o zaś tyczy kabały, odbicie który swoje oparcie prele­ znajduje w niej znalazła mistyka religijna judaizmu. Kabaliści twierdzili, że świat materialny jest tylko odbiciem boskiego świata idei, i m e t o d ą czysto spekulatywną wyodrębnili aż 10 sęfirot — p r o m i e n i o w a ń światła boskiego pomiędzy światem z m y s ł o w y m a Bogiem. Okrasą drugiego dnia był wykład M . Krajewskiej, artysty-plastyka, na temat symboliki cmentarzy ż y d o w s k i c h , ilustrowany zestawem przezroczy. C z ę s t o zapomniane, w większości zniszczone cmentarze żydowskie, to skarbiec i świadek kwitnącej niegdyś kultury żydowskiej na ziemiach polskich. Maceby nagrobne, architektonicznej, ż y w c e m przeniesionej to zabytki z żydowskich efekt jej kilkuletnich badań, p o s z u k i w a ń sztuki zdobniczej i kamieniarskiej, synagog. Wykład M . Krajewskiej, i działalności w Społecznym Komitecie to Ochrony Cmentarzy Ż y d o w s k i c h . W trakcie obrad pierwszego oraz drugiego dnia toczyła się dość dyskusja. Najwięcej kontrowersji wzbudził problem antysemityzmu. 15 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 burzliwa i gorąca Balast przeszłości, długie �226 KRONIKA lata wzajemnej wrogości, a także lata milczenia s p o w o d o w a ł y , ż e w dyskusji m o ż n a wyczuć wzajemne uprzedzenia oraz chęć c a ł k o w i t e g o , było za wszelką cenę odparcia zarzutów przez obie strony. Mimo różnicy zdań atmosfera spotkania była jednak bardzo serdeczna. K a ż d y ze ś w i a d k ó w tego niezwykłego religijnego wydarzenia wyszedł zeń wzbogacony kolejnym zasobem wiedzy o człowieku i jego religii i nowymi doświadczeniami, b ę d ą c e swego rodzaju oczyszczeniem narosłych pozaracjonalnych i empirycznych opinii i twierdzeń. N a zakończenie zebrania głos zabrał ks. dr K . Keler, prowincjał werbistów w Polsce. Dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom wyraził zadowolenie, że takie spotkanie mogło się odbyć. Stwierdził, że judaizm o m ó w i o n o w całej szerokości i głębi tematu, c h o ć go nie wyczerpano. Były bowiem poruszone problemy natury doktrynalnej, liturgicznej i kulturalnej, a wszystko to odbywało się w atmosferze dialogu, tak bardzo w a ż n e g o w każdej dziedzinie życia, również na gruncie szeroko pojętego ekumenizmu. Atmosfera spotkania udzieliła się wszystkim jego uczestnikom. N a w i ą z a n o wiele k o n t a k t ó w , znajomości. Wiele z nich m o ż e stać się początkiem dalszej znajomości, szukania tego, co łączy i pomaga współistnieniu dwom tak różnym, a jednocześnie tak bliskim sobie religiom. Oby takich spotkań było coraz więcej! Janusz Walerowski S V D � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd07671705822e1f9bbc092a27007f39.pdf a542826acf0f84394b0e1d893aae051e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3496 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3277 Title A name given to the resource Kronika VII—XII 1978 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.58-63 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text wet w (najtrudniejszych fragmentach nie d ą ż ą c y do sztucznego „ s t e c h n i c y z o w a n i a " , a mimo to, a m o ż e dla­ tego, nie tracący nic z w a l o r ó w języka naukowego. Ż e b y jednak nie m n o ż y ć k o m p l e m e n t ó w pod adre­ sem pracy, k t ó r ą — jak przypuszczam — k a ż d y czytel­ nik w pełni doceni, trzeba z a p r a w i ć recenzję k r o p l ą go­ „ D E M O S " Internationale Elhnographische und ryczy. Niestety, całość fatalnie obniża koszmarny po­ ziom reprodukcji. Znaczna ilość ilustracji zamieszczo­ nych w pracy w ogóle jest nieczytelna. Pod t y m wzglę­ dem w poprzednich zeszytach Atlasu nie było zbyt do­ brze, ale o wiele lepiej n i ż w prezentowanym. Ryszard Kantor Folklorislische R o z w ó j nauk, w t y m i etnologicznych, sprawia że coraz t r u d n i e j jest śledzić w y d a w n i c t w a k s i ą ż k o w e oraz a r t y k u ł y zamieszczane w czasopismach u k a z u j ą c y c h się z a g r a n i c ą . T r u d n o ś ć pogłębia fakt, że w i e l e pozycji, k t ó r e m o g ą być przydatne, -ukazuje się w j ę z y k a c h ob­ cych, nie znanych zainteresowanym. Z r o z u m i a ł e więc, że problem informacji naukowej staje się coraz w a ż ­ niejszy. Nawet ś l e d z e n i e d z i a ł ó w receinzyjno-infcrmacyjnych czasopism u k a z u j ą c y c h się u nas i w krajach obozu demokratycznego nie wyczerpuje zagadnienia. W i a d o m ą jest rzeczą, że d z i a ł y te nie n a l e ż ą do najlepszych, że redakcje o d c z u w a j ą duże t r u d n o ś c i z uzyskaniem re­ cenzji. W takiej sytuacji szczególnej wagi nabiera istnienie .czasopisma, k t ó r e regularnie omawia wszyst­ kie istotniejsze p u b l i k a c j e z zakresu k u l t u r y ludowej w zasięgu europejskich k r a j ó w socjalistycznych. Czaso­ pismem t y m jest k w a r t a l n i k „ D e m o s " w y d a w a n y od I960 r. w stolicy N R D — Berlinie. U k a z u j ą się w n i m n a d e s ł a n e przez poszczególne redakcje krajowe noty i n ­ formacyjne w języku niemieckim. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych, jak r ó w n i e ż dociekań szczegółowych z zakresu k u l t u r y ludowej, s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , historii k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, historii k u l t u r y robotniczej i f o l k l o r y s t y k i . Recen­ zje, oprócz podania noty bibliograficznej r e f e r u j ą k r ó t ­ ko t r e ś ć omawianych publikacji, o k r e ś l a j ą ich cel ba­ Injormationem. dawczy, p o d a j ą d o k ł a d n ą sową, o k r e ś l a j ą metody autora, wreszcie w y n i k i cza r ó ż n e informacje .o folklorystycznego ruchu stycznych. Akademie-Verla. l o k a l i z a c j ę geograficzną i cza­ badań, założenia w y j ś c i o w e k o ń c o w e . Czasopismo zamiesz­ przejawach etnograficznego i naukowego w krajach socjali­ Poziom opracowania poszczególnych not informa­ cyjnych jest niejednolity. Jest to w tego typu w y d a w ­ nictwie nieuniknione. R ó ż n y jest poziom szczegółowości informacji o k s i ą ż c e czy artykule, niemniej noty dają w sumie r z e t e l n ą i b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę . Redakcja polska mieści się w O ś r o d k u Dokumen­ tacji i Informacji Etnograficznej przy katedrze Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego, a o jej s p r a w n o ś c i świadczy duża liczba dobrze i n f o r m u j ą c y c h not o p u ­ blikacjach polskich. Tak np. a r t y k u ł y u k a z u j ą c e się w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " omawiane są w „ D e m o s i e " w 5—9 miesięcy po ich ukazaniu się. W 1979 r. redakcja „ D E M O S U " planuje wydanie zeszytu specjalnego poświęconego muzealnictwu etno­ graficznemu, a w r o k u 1980 zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmu­ jących się badaniem k u l t u r y ludowej. Kwartalnik pośrednictwem wvnosi 430 zł. „ D E M O S " m o ż n a z a p r e n u m e r o w a ć za „ R u c h u " , cena rocznego abonamentu A N O Berlin VII—XII 1978 Jubileusz 50-lecia pracy prof, dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej We w r z e ś n i u minęło 50 lat pracy naukowej prof, dr M a r i i Znamierowskiej-Prufferowej. Uroczysty j u b i ­ leusz obchodzono podczas obrad 53 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu. Rada P a ń ­ stwa n a d a ł a prof. Prufferowej K r z y ż K o m a n d o r s k i Or­ deru Odrodzenia Polski w uznaniu Jej zasług dla n a u ­ k i .polskiej. S t u d i o w a ł a h i s t o r i ę sztuki i k u l t u r y w Warszawie, n a u k i humanistyczne i matematyczno-przyrodnicze na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, potem etno­ grafię i etnologię. Jeszcze w cza.sie s t u d i ó w , w 1927 г., została a s y s t e n t k ą profesora Cezarii Baudoin de Courtenay-Ehrenkreutzowej w Muzeum Etno graficznym w Wilnie. W 1939 r. została doktorem etnografii i etno­ logii, wtedy działała t a k ż e w Towarzystwie Ludoznaw­ czym, w y d a w a ł a pismo „ E t n o g r a p h i e a " . Po wojnie, w latach 1945—1949, jest a d i u n k t e m ka­ tedry Etnologii i Etnografii U M K , przez 9 lat pracuje jako kustosz Muzeum Miejskiego w T o r u n i u , oraz- or­ ganizuje t a m ż e samodzielne Muzeum Etnograficzne. W t y m też czasie uzyskuje t y t u ł profesora nadzwyczajne­ go, kieruje K a t e d r ą Etnografii U M K . Podejmuje dzie­ s i ą t k i z a d a ń i prac naukowych jako prezes .oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wiceprezes Za­ r z ą d u G ł ó w n e g o P T L , honorowy k i e r o w n i k Zespołu Et­ nograficznego I H K M Polskiej A k a d e m i i Nauk. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, zorganizowane od podstaw, stało się szybko j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h p l a c ó w e k tego typu w k r a j u . Przez 13 lat kierowania Muzeum prof. Prufferowa pracuje naukowo, p u b l i k u j ą c w y n i k i swych pionierskich .badań nad r y b a c k i m i n a r z ę d z i a m i k o l n y m i . Od 1972 r o k u prof, dr Mairia Znamierowska-Pruff er owa przeszła na e m e r y t u r ę , jednak nadal prowadzi w y k ł a d y .na Podyplomowym Studium Etnografii U M K , działa w P T L , intensywnie pracuje naukowo. Ż y c i o r y s naukowy i .bibliografię prac prof. Pruf­ ferowej zamieścił Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Т. I , T o r u ń 1978. 57 7 �Imprezy folklorystyczne i regionalne w y s t ę p y zespołów i j a r m a r k k i ludowej. 12—15.VII — w Piwnicznej nad Popradem z okazji 630-lecia m i e j ­ scowości zorganizowano m.in.: w y ­ stawę rzeźb Eugeniusza K u r y ł y , Józefa Gruceli, Krzysztofa K u l i g a i S t a n i s ł a w a Lebdowicza z P i w ­ nicznej, Nikodema Bołoza z Ł o m ­ nicy i Tadeusza K u l i g a ,z Miodo­ wa. Odbył s i ę t a k ż e kiermasz w y ­ r o b ó w Cepelii, oraz w y s t ę p y zespo­ łów „ L a c h y " i „Dolina Popradu". V I I — odbył się I ogólnopol­ ski P r z e g l ą d Twórczości K u l t u r a l ­ nej Wsi w Przytocznej, podczas k t ó r e g o w y s t ą p i ł y 34 zespoły i ka­ pele. „ Z ł o t y m p ł u g i e m " nagrodzo­ no „Wisieloki" z Szymanowa, w o j . leszczyńskie, „ S r e b r n y m P ł u g i e m " — k a p e l ę dudziarzy z PGR Czem­ piń w Poiznańskiem, „Brązowym P ł u g i e m " — zespół „ T u r s k o " z Taczanowa w Kaliskiem. W czasie przeglądu pokazano wiele mniej lub bardziej stylizo­ wanych widowisk, przedstawiają­ cych o b r z ę d y i zwyczaje z r ó ż n y c h okolic — wesela, zrękowiny, „ p r z ą d k i " , ś m i g u s - d y n g u s i inne. W p a r k u znalazły się stoiska t w ó r c ó w ludowych, otwarto w y s t a w ę r z e ź b y ludowej. 6—9.VII — w Bukowinie T a t r z a ń ­ skiej odbył się po raz dwudziesty konkurs g a w ę d z i a r z y , instrumenta­ listów i ś p i e w a k ó w ludowych ziem górskich pn. Sabałowe Bajania. Wzięło w n i m u d z i a ł ok. 80 uczest­ n i k ó w . J u r y pod przewodnictwem Tadeusza Staicha p r z y z n a ł o nagro­ dy i w y r ó ż n i e n i a . R ó w n o r z ę d n e nagrody I otrzy­ m a l i : Maria K u ł a k i Helena Ple­ wa z L u d ź m i e r z a za śpiew w due­ cie, L u d w i k M ł y n a r c z y k z L i p n i c y Wielkiej na Orawie za g r ę na l i s t ­ k u , Andrzej O b r o e h t a - B a r t u ś z K o ś ­ cielisk za g r ę na skrzypcach, Jan Stoch za g r ę na złóbcokach, Jan Szewczyk z L i m a n o w e j za g r ę ha fujarce. R ó w n o r z ę d n e nagrody I I przyznano: Franciszkowi Cahro z Białego Dunajca za śpiew, F r a n ­ ciszkowi Hodorowiczowi z Buko­ w i n y za g a w ę d ę , Janowi J ę d r o l o w i z Poronina za śpiew, Francisz­ k o w i J u r k o w s k i e m u ze Szczawy za g r ę na fujarce, S t a n i s ł a w o w i K l i m ­ k o w i z Z a b r z e ż y za g a w ę d ę , L u d ­ w i k o w i ŁoJasowi z Ł o p u s z n e j za g r ę na skrzypcach, Janowi i Tadeuszo­ wi Krzeptowskim-Sabałom z Koś­ cieliska za śpiew, Stanisławowa Sasakowi z J o d ł ó w k i za g r ę na skrzyp­ cach, M i e c z y s ł a w o w i Sojce z K r a u szowa za śpiew, S t a n i s ł a w o w i Su­ checkiemu z Nowego Targu za g r ę na skrzypcach, Stefanii T y r a ń s k i e j .ze Skrzydlanej za g a w ę d ę , Stani­ s ł a w o w i Trebuni z Poronina za grę na skrzypcach, Bolesławowi T r z m i e l o w i z Zakopanego za g r ę na r ó ż n y c h instrumentach ludo­ wych, Helenie Z a p a ł o w e j z Buko­ w i n y za śpiew. W kategorii m ł o ­ dzieżowej wyróżniono nagrodami ( r ó w n o r z ę d n y m i ) R e n a t ę Bandy к z Łomnicy Wielkiej, kwartet wokal­ ny: Zofia Bieniek, S t a n i s ł a w a Czer­ n i k , Genowefa Florek i M a r i a Sta­ siak z Brzegów, Andrzeja i Macie­ ja Chotarskich z Kościelisk i ma­ łą M a r y s i ę z L i p n i c y Wielkiej na Orawie. * V I I — w Ż y w c u odbył się Fe­ stiwal F o l k l o r u Górali Polskich. W y s t ą p i ł o 21 zespołów, k t ó r e oce­ niało j u r y pod przewodnictwem prof. Romana Reinfussa. Przyzna­ no t r z y I nagrody — „Złote T r o m ­ bity Pasterskie" —• zespołom: „Sądecczanie" i „Dolina Dunajca" z Nowego Sącza oraz „ B e s k i d y " z Żywca. Konkursowi towarzyszyły 58 I sztu­ * V I I — w ramach gdyńskiej Cepeliady zorganizowano j a r m a r k ludowy, w y s t a w y sztuki i r ę k o ­ dzieła regionalnego, w y s t ę p y zespo­ łów, r e w i ę mody w y k o r z y s t u j ą c e j tradycyjne m o t y w y stroju ludowe­ go, p r z y g o t o w a n ą przez warszaw­ s k ą spółdzielnię „Moda i styl". dzielni p r e z e n t o w a ł o swoje wyroby, „Moda i S t y l " p o k a z a ł a kolekcję u b i o r ó w . W y s t ą p i ł y zespoły pieśni i t a ń c a — „Ondrasizek" ze Szczyr­ ku, „ P i l s k o " z Ż y w c a , „Przepió­ reczka" z Bodzentyna, „ K a p e l a " z J ę d r z e j o w a , „ K o r o n k a " z Bobowej. 26,27.VIII — w Sieradzkiem święto „ T r y b u n y Ludu", w ramach k t ó r e g o odbył się Festyn Sztuki Ludowej i F o l k l o r u w o j . sieradz­ kiego, Cepeliada i k o r o w ó d zespo­ łów. Otwarto w y s t a w ę pokonkur­ sową „ S z t u k a ludowa w o j . sieradz­ kiego", na k t ó r e j znalazły się r z e ź ­ by, stroje, wyroby z w i k l i n y , za­ b a w k i . Eksponowano r ó w n i e ż pra­ ce laureata konkursu, rzeźbiarza — Szczepana Muchy. * •1.IX — w G n i e ź n i e m i a ł y m i e j ­ sce tradycyjne spotkania z h i s t o r i ą . Pokazano wielkie widowisko ple­ nerowe nad jeziorem będące i l u ­ stracją legend g n i e ź n i e ń s k i c h , a ulicami miasta przeszedł b a r w n y k o r o w ó d ś r e d n i o w i e c z n y c h miesz­ czan. O d b y ł y się w y z w o l i n y cechu malarzy, a potem J a r m a r k B a r t ł o miejski. W pokazach b r a ł o udział 1000 u c z n i ó w szkół g n i e ź n i e ń s k i c h . * * 1—3.VIII — w G d a ń s k u t r w a ł J a r m a r k D o m i n i k a ń s k i . W ramach j a r m a r k u odbyły sdę różne impre­ zy, m.in. kiermasz t w ó r c ó w ludo­ wych, I V Festiwal Zespołów F o l ­ klorystycznych Polski Północnej, pokazano wj"stawę sztuki ludowej Kaszub i Kociewia. I m p r e z ę uroz­ m a i c i ł y wielkie widowiska na u l i ­ cach miasta — wjazd k r ó l ó w p o l ­ skich w asyście 17 p o c z t ó w sztan­ darowych r z e m i e ś l n i k ó w g d a ń s k i c h , chrzest drukarzy, wesele g d a ń s k i e i corso k w i a t o w e . * 5,6.VIII — w W ę g o r z e w i e przy­ gotowano I Suwalski Jarmark F o l ­ klorystyczny, k t ó r y rozpoczął się korowodem kapel i zespołów. Ot w a r t o w y s t a w ę sztuki ludowej pn. „Węgorzewo—Giżycko 78" a t a k ż e kiermasz sztuki ludowej i pamią/tek. * 8 . V I I I — rozpoczął się X V T y ­ dzień K u l t u r y Beskidzkiej. W y s t ę ­ py zespołów folklorystycznych, kiermasze i wystawy spółdzielni cepeliowskich odbywały się w Szczyrku, Ż y w c u , Wiśle i Makowie P o d h a l a ń s k i m . W Szczyrku poka­ zano widowisko „Złote Gody", w Wiśle odbył się przegląd pieśni i t a ń c ó w Tatr i B e s k i d ó w , w Ż y w c u prezentowano n u t y i g ó r a l s k i e i n ­ strumenty muzyczne. 1—4.IX — w K r a k o w i e o d b y ł y sdę V I Ogólnopolskie, I I I M i ę d z y - ' narodowe Targi Sztuki Ludowej. Udział wzięło 21 spółdzielni cepe­ liowskich, 85 t w ó r c ó w ludowych, oraz — po raz pierwszy — f i r m y zagraniczne. Salon „ C o o p e x i m — C e ­ pelia 78" p r e z e n t o w a ł oferty Jugo­ sławii i Tajlandii. Zorganizowano szereg: wystaw, m.in. r z e m i o s ł a ar­ tystycznego, w y s t a w ę pokonkurso­ w ą „ M o t y w y sakralne we w s p ó ł ­ czesnej sztuce ludowej" w galerii P A X - u , prac t w ó r c ó w — członków STL-u. O d b y ł y się kiermasze — Cepe­ l i i , S T L - u , fajansu w ł o c ł a w s k i e g o , rękodzieła (z pokazem technik w y ­ twarzania) oraz szereg imprez ar­ tystycznych, w t y m „ W i a n e k k r a ­ k o w s k i " w wykonaniu dzieci k r a ­ kowskich, pokazy mody sięgającej do w z o r ó w ludowych, w y s t ę p y ze­ społów „ H o r n y " z Zakopanego, „ K o ­ r o n k a " z Bobowej, „ K o n i a k ó w " z Koniakowa, „ W i t k o w i a n i e " z W i t ­ kowa. Uczestnicy T a r g ó w mogli r ó w n i e ż obejrzeć widowisko „ W e ­ sele krakowskie" oraz w y s t ę p y ze­ społów z Norwegii i T a d ż y k i s t a n u . Targam t o w a r z y s z y ł o sympo­ zjum naukowe na temat „ w s p ó ł ­ czesne f o r m y mecenatu nad s z t u k ą l u d o w ą " , na k t ó r y m referaty w y ­ głosili: W ł a d y s ł a w Sandecki, A l e k ­ sander Jackowski, Tadeusz W i ę c ­ k o w s k i i B r o n i s ł a w Cukier. * 22—27.VIII — w Częstochowie J a r m a r k Jurajski, zorganizowany pod patronatem Cepelii. 13 spół­ 3—10.IX — w Zakopanem, ob­ c h o d z ą c y m 400 lat istnienia miasta, zorganizowano szereg imprez pn. Tatrzańska Jesień. Otwarto kilka �wystaw, m.in. „400 prac na 400-lecie", p o k a z u j ą c ą malarstwo, rzeźbę, grafikę i t k a n i n ę p o w s t a ł ą z inspi­ racji T a t r a m i i Podhalem oraz w y ­ s t a w ę sztuki ludowej. * 7.IX — w N o w y m Targu odbył się J a r m a r k P o d h a l a ń s k i n a w i ą z u ­ j ą c y do tradycyjnych, od X I V w . poczynając, targów. * 5—10.IX — zorganizowano X I Międzynarodowy Festiwal Ziem G ó r s k i c h , na k t ó r y p r z y j e c h a ł y ze­ społy z 16 k r a j ó w , r e p r e z e n t u j ą c e folklor A l p , B a ł k a n ó w , Kaukazu, A p e n i n ó w , P i r e n e j ó w i gór Skan­ dynawii. M i ę d z y n a r o d o w e j u r y oceniało w y k o n a w c ó w w k i l k u kategoriach. W kategorii zespołów autentycz­ nych „Złote Ciupagi" otrzymały: „Cunana" z Rumunii i „Poloniorze" z Kościelisk, „ S r e b r n e Ciupagi" — „ L i p n ł c z a n i e " z Lipnicy. W kate­ gorii zespołów artystycznie opra­ cowanych „Złotą C i u p a g ę " przy­ znano „ C z a s z m i e " z ZSRR. „ S r e b r ­ ne Ciupagi" zdobyły „ B e s k i d y " z Ż y w c a i „ S ą d e c c z a n i e " z Nowego Sącza. W konkursie kapel ludowych r ó w n o r z ę d n e I nagrody u z y s k a ł y zespoły: „Milliyet" (Turcja), „Doli­ na Dunajca" (Polska) i „ C z a s z m a " (ZSRR). 9Д0.1Х — w Słupi Nowej, na skraju Puszczy J o d ł o w e j można było zobaczyć, jak w y g l ą d a ł w y t o p żelaza w piecach ziemnych. T r a ­ dycyjne już D y m a r k i Ś w i ę t o k r z y s ­ kie to r ó w n i e ż szereg imprez o sportowo-historycznym charakterze (strzelanie z ł u k u , rzucanie do ce­ lu podkowami, wchodzenie na słup). G r o m i zabawom t o w a r z y s z y ł y w y ­ stępy zespołu folklorystycznego. * 12—16.IX — o d b y ł y się D n i W i ­ nobrania i V I I I M i ę d z y n a r o d o w y Festiwal Zeispolów Pieśni i T a ń c a w Zielonej Górze. Udział wzięło 12 zespołów z 11 k r a j ó w (2 zespoły z Polski). Oceniała komisja pod prze­ wodnictwem prof. Józefa Burszty. Impreza nie m i a ł a charakteru k o n ­ kursu, wszyscy uczestnicy otrzy­ m a l i p a m i ą t k o w e puchary i me­ dale. 15— 17.IX — Krasnystaw zapra­ szał na Chmielaki Krasnystawskie, organizowane od 1971 roku. Można było obejrzeć widowisko plenero­ we, w y s t a w ę chmielarstwa i p i w o warstwa, kiermasze w y r o b ó w l u ­ dowych . 16— 17.IX — w Skierniewicach Ś w i ę t o O w o c ó w , K w i a t ó w i Wa­ rzyw, k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł a wysta­ wa spółdzielni „ S z t u k a Ł o w i c k a " oraz w y s t ę p y zespołów f o l k l o r y ­ stycznych. * 17.IX — w Sannikach miała miejsce Niedziela Sannicka. Na kiermaszu sztuki ludowej m o ż n a było kupić p i ę k n e bukiety z b i b u ­ ły i m a t e r i a ł u , p a j ą k i i inne ozdo­ by. W y s t a w i l i swoje prace r z e ź b i a ­ rze z Sierpeckiego i kowale z Ł ę ­ czycy. 17.IX — w Zawodziu kolo M y ­ szyńca W D K z Ostrołęki zorgani­ zował „Miiodobranie Kurpiowskie". Na leśnej polanie odbyło się w i d o ­ wisko plenerowe, podczas k t ó r e g o pasowano m ł o d y c h b a r t n i k ó w . W w i d o w i s k u b r a ł y udział zespoły z Ostrołęki, M y s z y ń c a , D ę b ó w i O l ­ szyn. Czynne b y ł y stoiska z regio­ n a l n y m i potrawami i miodem. * I X — w wielu miastach odby­ w a ł y się uroczyste Dożynki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y kiermasze sztuki l u ­ dowej, festyny i zabawy ludowe. I X — w Żninie, w ramach D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j , odbył się zjazd 180 t w ó r c ó w ludowych z P a ł u k , K u j a w i Kaszub. Najaktywniejszym przyznano stypendia i nagrody. * Łęczycy, gdzie przedstawiono rzeź­ by i tkaniny; w Krakowie, z oka­ zji D n i P o d g ó r z a , w czasie k t ó r y c h ovwarto r ó w n i e ż w y s t a w ę „Artyści ludowi na P o d g ó r z u " . Konkursy i wystawy 1.VII — w Starej Kordegar­ dzie w warszawskich „ Ł a z i e n k a c h " wystawiano prace tegorocznych l a ­ u r e a t ó w nagrody i m . Oskara K o l ­ berga. W y s t a w ę wzbogaciły zdjęcia oraz życiorysy t w ó r c ó w i działaczy ludowych. * 5.VII — w Muzeum Etnogra­ ficznym w K r a k o w i e otwarto po­ konkursowa, w y s t a w ę „Rolnik i je­ go praca w twórczości ludowej". 14. V I I — z okazji otwarcia w Łowiczu w y s t a w y rękodzieła ludowegO' spółdzielni „ S z t u k a Ł o w i c k a " , która obchodizdła 30 lat istnienia z a s ł u ż o n y m t w ó r c o m l u d o w y m zo­ s t a ł y w r ę c z o n e odznaki Działacza Kultury. Otrzymali je: Justyna Grzegory ze Z ł a k o w a Borowego, Agnieszka Majer ze Z ł a k o w a Boro­ wego, S t a n i s ł a w a Bogusz c. A n t o ­ niego z Łowicza, Julian Brzozowski ze Sromowa, Emilia P u d ł o w s k a z Łowicza, Helena Niedzielska z M a ł szyc, Regina D ą b r o w s k a z R ó ż y c -Błota, Helena G r u s z c z y ń s k a z Ł o ­ wicza. * I X / X — na p r z e ł o m i e w r z e ś ­ nia i p a ź d z i e r n i k a odbyła się Ba­ b i o g ó r s k a J e s i e ń . Na terenie parku etnograficznego w Zubrzycy G ó r ­ nej w y s t ą p i l i góralscy g a w ę d z i a r z e , przedstawiono tradycyjne obrzędy pasterskie. * 8.X — w Czempinie koło Poz­ nania odbył się I X T u r n i e j D u ­ dziarzy Wielkopolskich. Wzięły w n i m udział 23 kapele oraz muzycy indywidualni. Obecni b y l i muzyko­ lodzy z Poznania, Warszawy i K r a ­ kowa. 20—22.X do Zabrza przyjechało ponad 40 t w ó r c ó w z kraju i Za­ olzia na Ogólnopolski P r z e g l ą d Ga­ w ę d z i a r z y Regionalnych. N a g r o d ę g ł ó w n ą przyznano gru­ pie g a w ę d z i a r z y z Czeskiego Cie­ szyna. Indywidualne w y r ó ż n i e n i e I stopnia o t r z y m a ł W ł a d y s ł a w M ł y ­ nek, a r ó w n o r z ę d n e I I stopnia A n ­ na F i l i p i a k (Czeski Cieszyn) i J ó ­ zef Wójcik (Żywiec). W t y m samym czasie odbyła się sesja f o l k l o r y ­ styczna. * W m i e s i ą c a c h letnich, od maja do p a ź d z i e r n i k a , w całym k r a j u or­ ganizowano „ D n i " miast, festyny i festiwale. Zazwyczaj jednym z g ł ó w n y c h p u n k t ó w programu były targi sztuki ludowej, nie zawsze dostateс znie przygotowane. Do ciekawszych n a l e ż a ł y k i e r ­ masze: w Warszawie, podczas ś w i ę ­ ta „ T r y b u n y L u d u " w dniach 2 i 3 I X (organizowany przez Cepelię); w I n o w r o c ł a w i u (w ramach Jar­ m a r k u Kujawskiego — 23 I X ) ; w Gorzowie; w Bydgoszczy (gdzie 12 V I I p r e z e n t o w a ł y się P a ł u k i ) ; w 15. V I I — w Olsztynku, w ga­ l e r i i sztuki otwarto w y s t a w ę „Sztu­ ka ludowa. W a r m i i i Mazur". Po­ kazano na niej modele i fragmenty c h a ł u p , s p r z ę t y domowe i meble. Osobno eksponowano t k a n i n y w y ­ konane na krosnach, ręczniki, ob­ rusy, narzuty i szmaciaki, a także rzadko spotykane kobierce strzy­ żone i tkaniny dwuosnowowe. Na­ czynia i kafle mazurskie oraz daw­ ne rzeźby z kapliczek i k r z y ż y i rzeźby w s p ó ł c z e s n e d o p e ł n i ł y ob­ razu twórczości W a r m i i i Mazur. We w r z e ś n i u wystawa została prze­ niesiona do N R D (Weimar i Lipsk). * 15.VII — w Muzeum Ziemi K u ­ jawskiej i D o b r z y ń s k i e j we W ł o c ­ ł a w k u m i a ł miejsce konkurs na współczesną siztukę l u d o w ą obu re­ g i o n ó w z a k o ń c z o n y ekspozycją prac w salach Muzeum. K o n k u r s y od­ b y w a j ą się co 2 lata, w tegorocz­ nym udział wzięło 64 t w ó r c ó w . Przyznano szereg n a g r ó d I I i I I I stopnia; w dziedzinie haftu otrzy­ m a ł y je hafciarki z 2 o ś r o d k ó w : radziejowskiego (Kazimiera Kęp­ ska, Leokadia M a c h t y l , S t a n i s ł a w a Ignasiak) oraz w ł o c ł a w s k i e g o (Ire­ na Najdek, M a r i a Szewczyk, Zofia Bielecka). W dziedzinie rzeźby z w r ó c o n o u w a g ę na p o c z ą t k u j ą c y c h t w ó r c ó w ( S t a n i s ł a w Jamrozik, J ó ­ zef Brzeziński, K a l i k s t G ó r e c k i ) . W dziedzinie malarstwa nagrodzono Władysławę Włodarzewską, Marię Żołnowską i Eleonorę Adamską. W dziedzinie zdobnictwa w y r ó ż n i o n o L e o k a d i ę Wolską (pająki słomiane) L e o k a d i ę Gontarek i M a r i ę Szew­ czyk (bukiety b i b u ł k o w e ) . 59 I �V I I — w Tomaszowskim M u ­ zeum Regionalnym odbyła się w y ­ stawa s t r o j ó w ludowych w o j e w ó d z ­ twa zamojskiego. * VII w Klubie Slow. P A X w Kielcach czynna b y ł a pokonkur­ sowa wystawa współczesnej ludo­ wej sztuki sakralnej. Eksponowano prace 40 t w ó r c ó w z w o j . kieleckie­ go, rzeźby w drewnie, obrazy i ce­ ramik ę. * V I I — w „Belwederze" pmczowskim można było zobaczyć diwie wystawy pokonkursowe ple­ cionkarstwa Kielecczyzny. Najcie­ kawsze prace n a d e s ł a n o z gminy K i j e , a przede wszystkim ze wsi: Umianowice (wikliniarstwo), G o ł u ­ chów (prace z korzenia), Remby, K o k o t y i Kliszów (wyroby ze sło­ my). Konkurs i wystawy zorgani­ zowało Muzeum Regionalne w P i ń ­ czowie przy udziale Spółdzielni Zrzesz. T w ó r c ó w Ludowych „Mile­ nium" w Krakowie. V I I — w Wieluniu otwarto w y ­ s t a w ę „Współczesna ceramika l u ­ dowa z obszaru Polski Ś r o d k o w e j " . Pokazano wyroby garncarskie z 31 warsztatów, ceramikę bolimowską, s i e r a d z k ą i w i e l u ń s k ą . Obok garn­ ków, misek, d w o j a k ó w i doniczek z n a l a z ł y się na wystawie m i n i a t u ­ r y n a c z y ń i ceramika dekoracyjna. Eksponaty pochodzą ze z b i o r ó w Muzeum w Wieluniu, Sieradzu, Ł o ­ wiczu, Łodzi, Piotrkowie T r y b u n a l ­ skim i Radomsku. * V I I — w Żywcu rozstrzygnięto konkurs na k w i a t y b i b u ł k o w e . 30 żywieckich kwiaciarek nadesłało blisko 300 prac. Przyznano 3 na­ grody zespołowe: I — rodzinie D r e w n i a k ó w z Międzybrodzia B i a l ­ skiego, I I I — rodzinie G r u s z k ó w z Sopot ni Małej i I V — rodzinie K o ­ sów z P o r ę b k i . 3 pierwsze nagro­ dy indywidualne o t r z y m a ł y : Roza­ lia Kastelik, Franciszka Ufland i Maria W r ó b e l z Peweli W i e l k i e j . * V I I — w Klubie Morskim w Gdyni czynna b y ł a wystawa t w ó r ­ czości amatorskiej ludzi morza. Wystawę poprzedził konkurs, w którym wyróżniono twórców: w dziale malarstwa I n a g r o d ę otrzy­ mał Maksymilian Grajewski, I I Marian Sarba, I I I Franciszek B i e l man i I V Marek Kosiba. W dziale modelarstwa n a g r o d ę dostał Piotr Pruszek, w technikach r ó ż n y c h A n ­ tonina G ó r s k a (za zestaw gobeli­ nów), w dziale r z e ź b y I nagrody nie przvznano, I I uzvskal Kazimierz U r b a n i a k , . I I I H . Hewelt. V I I — pokonkursowa wystawa amatorskiej twórczości plastycznej woj. koszalińskiego w w o j . Domu K u l t u r y w Koszalinie. Konkurs na rękodzieło ludowe i twórczość pa­ m i ą t k a r s k ą zorganizowano po raz 16. Oceniono 112 prac 26 t w ó r c ó w . 60 N a g r o d ę g ł ó w n ą przyznano Ryszar­ dowi Rabiedze za zestaw rzeźb. Nagrody otrzymali t a k ż e : Michał Gilewicz, Adam T y l i m o n i u k (rzeź­ by), Katarzyna Janicz (pająki), Bo­ żena G ł o w i ń s k a (haft) i Edmund Rydzkowski (modele dawnego s p r z ę t u tkackiego). W y r ó ż n i e n i a I stopnia otrzymali: Roman Kona­ rzewski, W ł a d y s ł a w Godyla i Jan Brzeski. Przyznano 9 w y r ó ż n i e ń I I stopnia. V I I — w Domu Sztuki w Rze­ szowie m o ż n a było obejrzeć wysta­ w ę plastyki nieprofesjonalnej i r ę ­ kodzieła artystycznego zorganizo­ waną w ramach Rzeszowskiego P r z e g l ą d u Dorobku Artyst.ycznego Ruchu Amatorskiego „A;rtama-78". Jury, k t ó r e m u p r z e w o d n i c z y ł Je­ rzy Majewski p r z y z n a ł o trzy r ó w ­ norzędne nagrody, otrzymali je. Franciszek Franus za rzeźbę w drewnie, W ł a d y s ł a w a Prucnal za zestaw r z e ź b ceramicznych, Zyg­ munt Zabłyseez za malarstwo. Przyznano 12 w y r ó ż n i e ń . V I I — w Muzeum Regional­ n y m P T T K w Gorlicach czynna wystawa „Świat N i k i f o r a " . * V I I / V I I I — na p r z e ł o m i e lipca i sierpnia w Muzeum Pomorza Środkowego w S ł u p s k u otwarto w y s t a w ę plecionkarstwa ze zbio­ r ó w m u z e ó w w G d a ń s k u , Szczeci­ nie, Kartuzach, Toruniu, Bytowie, Lęborku, Słupsku. * 2 . V I I I — w W o j e w ó d z k i m Oś r o d k u K u l t u r y w G d a ń s k u otwar­ to w y s t a w ę pn. Sztuka ludowa Po­ morza G d a ń s k i e g o . 10.VIII — w Bielsku Białej zorganizowano I p o k a z o w ą wysta­ w ę tkanin dawnych i współczes­ nych (inspirowanych wzorami l u ­ dowymi). * 5—18.VIII — w Szczecinku za­ kończył się doroczny, 7 z kolei, konkurs pn. Las w sztuce ludowej i amatorskiej, organizowany przez Muzeum Regionalne. N a d e s ł a n o 65 prac, spośród nich nagrodzono 3: grafikę Zbigniewa Tracza z Laska, gobelin Barbary Bandrowskiej z Białego Boru i świecznik oraz broszki z poroża autorstwa Piotra Iwanowskiego ze Szczecinka. Przyznano r ó w n i e ż 5 wyróżnień. 21.VIII — odbył się V Sejmik Łęczyckich Twórców Ludowych. Referat wygłosiła prof, dr Anna K u l r zeb a -Po jn ar owa. Ogłoś zon o w y n i k i konkursu pn. Współczesna łęczycka sztuka ludowa. Przyzna­ no trzy I nagrody, otrzymali je: Maria S ł o m c z y ń s k a z Gołocie za pająki, Helena Jackiewicz za re­ k o n s t r u k c j ę chust karnetowych, A n ­ drzej Wojtczak z K u t n a za rzeźby. Nagrody I I otrzymali: Andrzej Dębowski z P i ą t k u za drewniane ptaszki, Wojciech Drążczyk ze Zdun za plecionki, B o l e s ł a w Grab­ ski z L e ś m i e r z a i S t a n i s ł a w Kopka z D z i e r z b i ę j o w a za rzeźby. Przy­ znano 9 trzecich n a g r ó d i w y r ó ż ­ nień. 26.VIII — zaczął się trzytygod­ niowy I G d y ń s k i Przegląd Pla­ styki Amatorskiej. Jury pod prze­ wodnictwem artysty plastyka Ro­ mualda Bukowskiego p r z y z n a ł o 10 r ó w n o r z ę d n y c h w y r ó ż n i e ń . Otrzy­ mali je: Czesław Adamkiewicz za miedzioryty, Jerzy Duklamd za drzeworyty oraz Zygmunt Dziecichowicz, Maksymilian Grajewski, Jerzy Haponiuk, Józef Kawecki, Cezary Sieracki, M i e c z y s ł a w Sko­ w r o ń s k i , Marian S o k o ł o w s k i i Ed­ mund Walentynowicz. * V I I I — w Muzeum O k r ę g o w y m w Ostrołęce pokazano w y s t a w ę pn. K u r p i o w s k a rzeźba ludowa, na k t ó ­ rej znalazły się dawne rzeźby z kapliczek i k r z y ż y p r z y d r o ż n y c h i prace współczesne. V I I I — w Galerii Plakatu „ R u ­ chu" na Starym Mieście w War­ szawie a n a s t ę p n i e w o l s z t y ń s k i m klubie M P I K - u czynna b y ł a w y ­ stawa prac malarskich E w y Siekierskiej-Floryan, ehemiczki pol­ skiej p r a c u j ą c e j i z a m i e s z k a ł e j w Danii. Jako malarka może się ona poszczycić wieloma sukcesami w Danii. V I I I — Muzeum w Gliwicacn p r z e d s t a w i ł o ekspozycję pn. Plasty­ ka nieprofesjonalna na Ś l ą s k u ze zbiorów Muz. Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu, Muz. G ó r n o ś l ą s k i e g o w B y ­ tomiu i Muzeum w Zabrzu. Na wystawie znalazły się prace T. Ociepki, Eug. Marca, M . Kurdziela. * (5.IX — w gmachu Politechniki Warszawskiej otwarto wystawę malarstwa z o r g a n i z o w a n ą z okazji 20-lecia istnienia Warszawskiego Stow. Plastyków Nieprofesjonal­ nych. Stowarzyszenie liczy 230 członków. W ciągu 20 lat działal­ ności zorganizowało 600 wystaw zbiorowych i indywidualnych. 12.IX — z okazji D n i Zielonej G ó r y otwarto w y s t a w ę pn. Lubus­ ka Folklor Muzyczny, na k t ó r e j po­ kazano oryginalne instrumenty l u ­ dowe oraz dokumenty d o t y c z ą c e działalności zespołów muzycznych. 16.IX — w ramach Dożynek Wojewódzkich otwarto w K a r t u ­ zach w y s t a w ę „ S z t u k a ludowa Z i e ­ m i G d a ń s k i e j " , na k t ó r e j pokaza­ no m.in. hafty z Kaszub i Kocie wia, c e r a m i k ę z K a r t u z i Chmiel­ na. �I X — W y s t a w ę p o k o n k u r s o w ą am a t o r ó w otwarto w Rudzie Ś l ą s ­ k i e j . W konkursie „ R u d z k a j e s i e ń " wzięło udział 27 p r a c o w n i k ó w k o ­ p a l ń i huty „ P o k ó j " . Przedstawio­ no prace z zakresu malarstwa, rzeźby, metaloplastyki i grafika. I X — w Skoczowie odbył się V P r z e g l ą d Prac P l a s t y k ó w A m a ­ t o r ó w Podbeskidzia. W dziale sztu­ k i ludowej (!) I n a g r o d ę u z y s k a ł Józef Mentel z Koszarawy, w g r u ­ pie malarzy a m a t o r ó w K . Namys­ łowski z B i e l s k a - B i a ł e j . skie swego k r a j u . Wykonywane są w różnych technikach - - papiero­ we greckie, drewniane z Tajlandii, w ł ó c z k o w e z R u m u n i i . Wiele w y ­ posażono w r ó ż n o r o d n e rekwizyty, maski, pióropusze, instrumenty, na­ czynia. 15.X — w Muzeum Etnogra­ ficznym w Warszawie czynna była wystawa „Zwyczaje rodzinne w kulturze ludowej — miłość i m a ł ­ ż e ń s t w o " . Zgromadzono na tej w y ­ stawie wiele zdjęć, listy i p a m i ę t n i ­ k i m a ł ż o n k ó w i narzeczonych, nie­ k t ó r e r e k w i z y t y weselne (skrzynia posażna, wianka, korale itd.). * I X — w Poznaniu czynna była Regionalna Wystawa Twórczości Artystów Amatorów, na której przedstawiono prace t w ó r c ó w zrze­ szonych w spółdzielniach i n w a l i ­ dów. I n a g r o d ę w dziale malarstwa i rzeźby u z y s k a ł Ryszard Anus, w grupie tkanin i haftu — Elżbieta W a r c z y ń s k a za t k a n i n ę i K r y s t y n a P ę c z k o w s k a za haft. I X — Centralny Z w i ą z e k Rze­ miosła w Warszawie i Izba Rze­ mieślnicza w S ł u p s k u zorganizowa­ ły w Muzeum Pomorza Ś r o d k o w e ­ go „Ogólnopolską w y s t a w ę plasty­ k i amatorskiej rzemiosła cechowe­ go". Eksponowano ok. 350 obrazów, rzeźb, grafik i l i n o r y t ó w , wyroby z metalu, bursztynu, hafty i ple­ cionki. 5.X — w Starej Kordegardzie w „ Ł a z i e n k a c h " warszawskich od­ była się wystawa kowalstwa ludo­ wego Ziemi Radomskiej zorganizo­ wana przez Muzeum Wsi Radom­ skiej i Z w i ą z e k ..Cepelia" 1 15X—8.XI — w K r a k o w i e odby­ ło się M i ę d z y n a r o d o w e Biennale Lalek Regionalnych. Zgłoszono ok. 800 lalek z 24 k r a j ó w obu A m e ­ r y k , A z j i , Europy i A f r y k i . J u r y pod przewodnictwem prezesa „Ce­ pelii" Tadeusza Więckowskiego p r z y z n a ł o w grupie oryginalnych lalek regionalnych trzy r ó w n o r z ę d ­ ne Złote Pawie P i ó r a — pani Tongkorn Chandavimol z T a j l a n ­ dii, pani Kovacs Jozsefne z Węgier i k r a k o w s k i e j spółdzielni i m . Sta­ nisława W y s p i a ń s k i e g o (za p r a c ę zbiorową wg projektu Jadwigi Chojnowskiej i Magdaleny Zięby pt. Chleb). 5 Srebrnych Pawich P i ó r otrzymali: Muzeum Greckiej Sztu­ ka Ludowej w Atenach, Papp Fe­ renc z Węgier, przedstawiciele I n ­ donezji!, I r a k u i Nepalu. W grupie adaptacji I I miejsce zajął Z w i ą z e k M i s t r z ó w Sztuki Ludowej z B u ł ­ garii, I I I Czechosłowacja i pani Augustina Sawiz Blanco iz Hiszpa­ n i i . Przedstawiciele Tajlandii, I r a k u i Szwecji przekazali swoje l a l k i M u ­ zeum Lalek, k t ó r e powstanie w Częstochowie. L a l k i p o k a z u j ą stro­ je, ale nie tylko. Ustawione w grupach przedstawiają obrzędy, t a ń c e rytualne, czynności gospodar­ 18.X — w Opocznie rozstrzyg­ n i ę t o konkurs na k r a j k i opoczyń­ skie, zorganizowany przez Spół­ dzielnię „ O p o c z n i a n k a " dla tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią. Pierwsze nagrody o t r z y m a ł y : Regi­ na Koska z Libiszowa, Teresa Białos i Teresa Chmal z Sobawin, Aniela Jurek i Zofia Pecyna z M i ę ­ dzyborza. Przyznano 5 n a g r ó d I I i 2 I I I oraz 11 w y r ó ż n i e ń . X — w Muzeum Regionalnym w Ł u k o w i e czynna była wystawa pokonkursowa pn. Twórczość ludo­ wa — k r o n i k ą polskiej wsi. Na konkurs, ogłoszony przez Muz. Ok r ę g o w e w Siedlcach i Centrum K u l t u r y i Sztuka w o j . siedleckie­ go, n a d e s z ł o 71 prac t w ó r c ó w l u ­ dowych. Poziom konkursu wysoki. Jiury, k t ó r e m u p r z e w o d n i c z y ł a A n ­ na Bełz z Z a r z ą d u G ł ó w n e g o S T L •nagrody I nie p r z y z n a ł o , nagrody I I otrzymały Leokadia Kryczka z Gózd, Helena Zdun z J a r c z ó w k a i Marianna Kubajek z Rudna. I na­ grodą za r zeźbę w y r ó ż n i o n o M a r i a ­ na Ł u b i a n k ę z B a ć a i s k , I I — Ta­ deusza Lemieszka z Budzisk oraz Jakuba C ą k a ł ę z Sobisk. I I I nagro­ dy otrzymali Tadeusz Adamski z Sobisk, Ryszard Sęk z Budzisk. Za w y c i n a n k i nagrody I nie przyzna­ no, I I o t r z y m a ł y Marianna Ż u r a w ­ ska z Rudzienka i Maria Zgutka z Kołbieli. W dziedzinie instrumen­ t ó w ludowych nagrodę otrzymał Jan Trapił z Mierżączki, jedyny reprezentant tej dziedziny, k t ó r y n a d e s ł a ł 16 i n s t r u m e n t ó w . X — w ramach D n i Inowroc­ ławia zorganizowano pokonkurso­ wą wystawę Kujawskiej Sztuki Ludowej. Nagrody o t r z y m a ł y : Te­ resa D ą b r o w s k a , Halina Faligowska, Elżbieta Pastuch, Maria Pa­ tyk, Cecylia Turkowska (ze S ł a w ­ ska Wl.), M a ł g o r z a t a Kowalska i Stefania Wypijewska z Pieck oraz Teresa Radzikowska z Bydgoszczy (za fartuszki); Halina Faligowska, Barbara Kawalerska i Maria Patyk ze S ł a w s k a oraz A l i n a Witek z Kruszwicy (za czepce). 17.XI — r o z s t r z y g n i ę t o konkurs pn. Ś w i a t mojej w y o b r a ź n i , ogłoSizony przez Muzeum Etnograficz­ ne we W r o c ł a w i u dla malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych oraz amato­ r ó w z a m i e s z k a ł y c h na terenie Ś l ą s ­ ka, a więc w granicach woje­ wództw: w r o c ł a w s k i e g o , j e l e n i o g ó r ­ skiego, w a ł b r z y s k i e g o , legnickiego, opolskiego, katowickiego, często­ chowskiego, a t a k ż e leszczyńskiego i zielonogórskiego'. Celem k o n k u r ­ su było danie t w ó r c o m możliwości „swobodnego wypowiedzenia się w bliskiej i m dziedzinie twórczości, nie ograniczając ich ż a d n ą tema­ t y k ą " . Chodziło r ó w n i e ż o to, aby „sięgnęli po tematy n o z a z m y s ł o w e , arealistyczne". W konkursie wzięło udział 95 osób zgłaszając 11 rzeźb i 241 o b r a z ó w . Hasło konkursu nie w p ł y n ę ł o na t e m a t y k ę większości prac, ale też nie ograniczało swo­ body wypowiedzi. Nowe nazwiska warte z a p a m i ę t a n i a , to w rzeźbie W ł a d y s ł a w Sikora z Częstochowy, a w malarstwie Krzysztof Szatny z Zabrza. J u r y p r z e w o d n i c z y ł A l e k ­ sander Jackowski. W dziale rzeźby nagrodę I (5000 zł) o t r z y m a ł Jan G'ejson z Barda Śl.; I I Józef L u r k a z B y ­ strzycy G ó r n e j oraz W. Sikora; I I I — Tadeusz Borkowski z Wiechlic, J a r o s ł a w F u r g a ł a z Polwicy oraz W ł a d y s ł a w Migacz z Koźla. W y r ó ż ­ niono 5 osób. W dziale malarstwa n a g r o d ę I otrzymał Eugeniusz K r a w c z u k z G l i w i c ; I I — Janina Motyka z Za­ brza, M i c h a ł Rusewicz z Jerzmanic oraz K . Szatny; I I I — B r o n i ­ sław K r a w c z u k z Gliwic (ojciec Eugeniusza), W ł a d y s ł a w L u c i ń s k i z Halemby. Przyznano 6 w y r ó ż n i e ń . 13.XI—i27.XII—'W warszawskiej Zachęcie otwarta była wystawa „ K u l t u r a Ludowa — K u l t u r a Na­ rodowa". Założenia programowe op r a c o w a ł komisarz w y s t a w y A l e k ­ sander Błachowski. Scenografię przygotowali: Jan K o s i ń s k i i W i ­ told Janowski. Zgromadzono ok. 1000 ekspo­ n a t ó w z 40 instytucji i od wielu prywatnych właścicieli. Wystawa objęła okres od k o ń c a X V I I I w. po dzisiaj. W pierwszej sali znalazły się dokumenty historyczne, literackie i in. p r z y p o m i n a j ą c e udział chłopów w powstaniach oraz h i s t o r i ę r u c h ó w chłopskich. W salach drugiej i trze­ ciej pokazano inspiracje ludowe w literaturze i muzyce, a t a k ż e ory­ ginalne instrumenty ludowe. W na­ s t ę p n e j sali znalazły się nieliczne zresztą r e k w i z y t y i kostiumy (m. in. Wyspiańskiego, Stopki, Kiliana). W sali p i ą t e j ukazano (posługując się m.in. przezroczami) plastykę obrzędową, a więc m.in Lajkonika, wieniec d o ż y n k o w y , maski zapust­ ne. Podobne zestawienia — auten­ t y k u ludowego z i n s p i r a c j ą — zna­ lazły się w d w ó c h kolejnych sa­ lach, p o ś w i ę c o n y c h drzeworytowi, rzeźbie, malarstwu, tkaninie, cera­ mice. Z n a l a z ł y się tu obok siebie prace Kulisiewicza, Makowskiego, Gierymskiego, Dwurnika, Rząsy. Dudy-Gracza, Kulona, Hasiora, obrazy na szkle, wycinanki, dywa­ ny, k r z y ż e z kapliczek p r z y d r o ż ­ nych. Brak komentarza u t r u d n i a ł jednak zrozumienie przyczyn, dla k t ó r y c h znaleźli się obok siebie Malczewski, Duda-Gracz, G i e r y m ­ ski, Waliszewski, Bereś i Hasior. W aneksie — salach na parterze pokazano dawne w n ę t r z a i stroje 61 �oraz współczesne p r z y k ł a d y inspi­ racji w sztuce u ż y t k o w e j (nie za­ wsze p r z e k o n y w u j ą c e ) . * 17.XI — w Bydgoszczy otwar­ to I I Ogólnopolską w y s t a w ą ama­ torskiej twórczości plastycznej i fo­ tograficznej e n e r g e t y k ó w . Zgroma­ dzono blisko 500 prac, na wystawie znalazło się 180. I n a g r o d ę przy­ znano malarzowi Jerzemu Kozioł­ kowi z Gliwic, I I — rzeźbiarzowi Stefanowi Palce z Jaworzna. * 21—24.XI — na Targach Haftu Ludowego Muzeum Ś l ą s k a Opol­ skiego oferowano stroje i n i e k t ó r e elementy ubioru górali szczawnic­ kich, sądeckich, limanowskich, spis­ kich, koronki z Ż y w c a , koszule i bluzki z Opoczna. * X I — w Hrubieszowie zorga­ nizowano I I I w o j . przegląd plasty­ k i amatorskiej pn. Człowiek i jego praca. Wystawie t o w a r z y s z y ł o se­ m i n a r i u m dla p l a s t y k ó w a m a t o r ó w na temat: „ F o r m a i t r e ś ć jako ele­ menty warsztatu malarskiego ama­ t o r ó w " (!!!). * X I — w Sieradzu otwarto po­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę „Człowiek i krajobrazy". Przyznano' nagrody za malarstwo i g r a f i k ę : M a r k o w i K u ­ bickiemu ze Z d u ń s k i e j W o l i , I I — Janinie Walczakowskiej z Wieluni i K . Banat ze Z d u ń s k i e j W o l i , I I I —-Aleksemu Nowakowi i B r o n i s ł a ­ w o w i Tomaszewskiemu. W dziedzi­ nie g r a f i k i przyznano 3 r ó w n o r z ę d ­ ne I I nagrody za l i n o r y t y , otrzy­ m a l i je: K . Banat, S. Pokornowski i P. Staszewski ze Z d u ń s k i e j W o l i . * X I — r o z s t r z y g n i ę t y został I I I konkurs plastyki nieprofesjonalnej „ B a r w y przyjaźni", zorganizowany przez K l u b TPPR w Zabrzu. Za najciekawsze uznano prace E r w i n a S ó w k i ( I nagr.), B r o n i s ł a w a K r a w ­ czuka i Czesława Boguckiego ( I I nagr.), M i r o s ł a w a Kujawskiego ( I I I nagr.). W dziale r z e ź b y I nagr. ot r z y m a ł Benedykt Mart, I I — H e n ­ r y k Foks. X I — w Radomiu zorganizowa­ no I V w y s t a w ę Klubu Plastyka A m a t o r a . Prace wystawiali m.in. Urszula Baranowska-Tkaczyk, W o j ­ ciech G ł o w i a k , Maria K ą d z i e l o w a . tej kategorii: w grupie szopek du­ żych I nagr. o t r z y m a l i : S t a n i s ł a w P a c z y ń s k i , Eugeniusz W o ł k o w i c z ; I I nagr. — Zygmunt Grabarski, W i ­ told Głuch, B r o n i s ł a w Piącik, Ta­ deusz Gillert; I I I — Kazimierz Gadek; przyznano t a k ż e 3 nagr. I V . W grupie szopek ś r e d n i c h I nagr. uzyskali: A n t o n i Wołek, N . M a r k o w s k i , Maciej Moseew; I I —• W ł o d z i m i e r z Ł e s y k , Witold Głuch, Janusz Rozpędzik; przyznano pięć I I I a cztery I V nagrody. W grupie szopek m a ł y c h I n a g r o d ę zdobył A n t o n i Wołek, I I — Jan M a l i k , Andrzej N o w i c k i i Grzegorz Piech, przyznano 3 nagrody I I I i 7 czwar­ tych. Specjalny puchar ufundowa­ no dla Z d z i s ł a w a Dudzika. 9 . X I I — w Muzeum O k r ę g o ­ w y m w L u b l i n i e otwarto w y s t a w ę „ Ł u k o w s k i ośrodek r z e ź b y ludo­ wej". Z n a l a z ł y się na niej prace Adama Adamskiego, nieżyjącego już Tadeusza C ą k a ł y , B o l e s ł a w a i Wacława Suski, Ryszarda Sęka, B r o n i s ł a w a Chojęty, Tadeusza Lemieszka, Zenona i Tadeusza A d a m ­ skich, Adama W y d r y i Mariana Łubianki. Polska sztuka ludowa za granicą V I I — wystawa „Mikołaj K o ­ pernik w polskiej sztuce ludowej" eksponowana była w Budapeszcie a n a s t ę p n i e w Warnie na kongre­ sie e s p e r a n t y s t ó w , wydano katalog w języku esperanto. * 7 . X I I — po raz 36 zorganizo­ wano w K r a k o w i e konkurs szopek połączony z pokazem pod pomni­ k i e m Mickiewicza. Szopki oceniano w dwóch kategoriach w i e k u — młodzieży do lat 14 i dorosłych. W 62 I Sztuka ludowa innych narodów V I — w połowie lipca w ta­ t r z a ń s k i e j wsi Wychodna odbył się X X V Festiwal F o l k l o r u . Uczestni­ czyły 42 zespoły z całej Słowacji, a t a k ż e grupy folklorystyczne z ZSRR, B u ł g a r i i , Francji, Hiszpanii. 5.IX — w O ś r o d k u Kultury Czechosłowacji pokazano w y s t a w ę sztuki ludowej, a na niej r ę c z n i e m a l o w a n ą c e r a m i k ę pol. Czech i Moraw, drewniane zabawki, l a l k i , stroje ludowe z k i l k u regionów. O d b y ł się r ó w n i e ż koncert kapeli „ D y n d a k " z Telcza. * 21 . I X — w Muzeum Historycz­ n y m w K r a k o w i e otwarto w y s t a w ę m e k s y k a ń s k i e j sztuki ludowej i r ę ­ kodzieła. I X — w hotelu Forum w W a r ­ szawie czynna b y ł a wystawa kore­ a ń s k i e g o haftu artystycznego, zor­ ganizowana z okazji 30 rocznicy powstania K o r e a ń s k i e j Republiki L u dow o - D e m ok r a tус z n e j . * Dni 29.Х — w Polsce obchodzono Kultury Słowackiej. * •+ V I I / V I I I — w Instytucie Pol­ skim w Sztokholmie m i a ł a miejsce wystawa polskiej sztuki nieprofe­ sjonalnej, zorganizowana przez Centralny O ś r o d e k Metodyki Upo­ wszechniania K u l t u r y . Komisarzem wystawy b y ł a Zofia Bisiakowa. 2 7 . X I — 2 . X I I — w Tarnowie ob­ chodzono D n i K u l t u r y W ę g i e r s k i e j . 1 L V I I I — podczas M i ę d z y n a r o ­ dowego Festiwalu F o l k l o r u w Confolens we Francji eksponowana by­ ła wystawa z Muiz. Etnograficznego w Toruniu pn. Dziecko w polskiej sztuce ludowej. Wydano katalog w j ę z y k u francuskim. * 18—30.IX — w O ś r o d k u I n f o r ­ macji i K u l t u r y Polskiej w Buda­ peszcie czynna była wystawa pn. Polska sztuka ludowa w fotogra­ fiach J. Swiderskiego. Zorganizo­ wano spotkanie z autorem, k t ó r y ofiarował O ś r o d k o w i 25 fotogra­ mów. * X I — Muzeum O k r ę g o w e w Siedlcach z o r g a n i z o w a ł o wystawę „Tradycyjna k u l t u r a ludowa za­ chodniego Podlasia". p o w a ł y zespoły polonijne, zorgani­ zowano w y s t a w ę polskiej sztuki l u ­ dowej. 18—21.IX —- w M e l n i k u (Cze­ chosłowacja) obchodzono D n i K u ' t u r y Polskiej. Wystąpił zespół p i e ś ­ ni i t a ń c a „ B a z u n y " z Leszna, po­ kazano w y s t a w ę sztuki ludowej Kaszub i Kocicwia. X I — w Sztokholmie z okazji 60-lecia niepodległości Polski ośro­ dek polonijny „ O g n i w o " zorganizo­ w a ł D n i K u l t u r y Polskiej. W y s t ę ­ X I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie eksponowano w y j ą t k o w o p i ę k n ą i doskonale po­ k a z a n ą g r e c k ą s z t u k ę l u d o w ą . Na wystawie z n a l a z ł y się stroje, haft i w y r o b y ze srebra (biżuteria i przedmioty k u l t u ) . X I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Toruniu pokazano wysta­ w ę ze zbiorów Muzeum Sztuki L u ­ dowej w D r e ź n i e pn. Sztuka l u ­ dowa Rudaw, na k t ó r e j pokazano m . i n . p i ę k n e koronki klockowe i zabawki drewniane oraz cynowe. Inne Opolskie Stowarzyszenie T w ó r ­ ców Ludowych obchodziło 5 lat swego istnienia. W ciągu tego cza­ su o d b y w a ł y się spotkania z t w ó r ­ cami z całego k r a j u , p o w s t a ł klub kroszonkarzy, zespół Wessla Ś l ą s ­ kiego i wiele innych. 26—29.VIII — w Sieradzu od­ było się I I F o r u m Folklorystyczne na temat dokumentacji f o l k l o r u i sztuki ludowej, k o n k u r s ó w i festi­ w a l i folklorystycznych oraz przygo­ towania kadry specjalistów do spraw f o l k l o r u . �do spraw m u z e ó w i s k a n s e n ó w w Polsce pod przewodnictwem dr Fr. M i d u r y . Udział wzięło k i l k u n a s t u dyrektorów skansenów, etnografów i h i s t o r y k ó w sztuki. 25.IX—15.X — w Szczecinie, na zamku Książąt Pomorskich otwar­ to I Biennale Plastyki Amatorskiej Krajów Nadbałtyckich. Pokazano ok. 1000 prac a u t o r ó w z Ł o t w y , L i t w y , Estonii, NRD, Szwecji i Pol­ ski. 14—16.XI — w B i a ł o w i e ż y od­ było się I V Ogólnopolskie semina­ r i u m z cyklu „ K u l t u r a w gminie" na temat w s p ó ł c z e s n e j twórczości artystycznej wsi. Referat3 wygłosi­ 7,8.XI — w Muzeum Wsi L u ­ belskiej o b r a d o w a ł zespół badawczy S U M M A R r I E S • l i doe. dr B r o n i s ł a w G o ł ę b i o w s k i , prof. Józef Burszta i dr Roch Su­ lima. * W m i e s i ą c a c h letnich w całej Polsce organizowano plenery dla twórców ludowych i amatorów. Prace plenerowe prezentowano na­ s t ę p n i e na wystawach, część z nich p r z e k a z u j ą c na d e k o r a c j ę i n s t y t u cji-gospodarzy. Р Е З Ю М Е SUMMARY O F A R T I C L E S A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — F O L K A R T I N PO­ L I S H CONTEMPORARY ARTISTIC CULTURE Irena LING Domańska-Kubłak — GOING CAROL­ The author draws attention to the fact that people have looked for different things i n folk art at different times and that its position i n the general model of c u l ­ t u r e has changed as w e l l . The romantics saw different values i n i t , still others were noted by the ideologists of the national style. For them the style, the ornamen­ tation was i m p o r t a n t . B u t as early as 1901 young ar­ tists oaf the applied art school saw i n folk art a logic i n construction, composition, ornament, a respect for materials, tools and technique. The experience of the folk artists became for them a school of functional t h i n k i n g . Ten years later Skoczylas and the formists discovered the logic and expression of the sculpture, the wood out, the painting. Folk art became i n Poland what African sculpture and masks were to the european avant garde. I t accompanied the breakthrough away from academic convention towards new artistic discoveries. Folk art becomes — up to the fifties — one of the most important sources of inspiration for our artistic culture. Simultaneously the experiences of cooperation between the artist animator and the w o r k i n g class or r u r a l creator brings interesting results. After the fifties the place of folk art clearly chan­ ges i n our culture. I t ceases to inspire contemporary artists and instead becomes a very important part of mass culture. The artistic rank of folk sculpture or paintings on glass is lowered but they become u n i v e r ­ sally k n o w n , popularised by many exhibitions, compe­ titions, festivals, television programmes and i n the i l l u ­ strated press as w e l l as i n books and albums. Folk motifs now come up i n songs, i n rock music, i n advertising posters and graphics i n general as w e l l as i n large scale spectator events and especially i n the tourist industry, i n gastronomies and i n the souvenir business. Folk art no longer accompanies the avant garde. Contemporary artists have today gone their separate way. The situation has changed a 180 degrees. Against the background of modern day fashion and changes in art folk art has become a bastion of t r a d i t i o n and an invocation of the past. I t is no longer a place where one seeks new truths but rather easily recognizable native patterns. I t is to the external aspect that one turns first and foremost, to the style, the folk motifs. References to folk traditions today are rather more conscious than i n the past when they were sponta­ neous. But i n the past artits were surrounded by a l i v i n g folk art and now they refer to w o r k k n o w n from exhibitions, books, museums. I n the past they were struck by the authenticity of r u r a l art, today they see around them patiche and adaptations. I n the last part of the article the author discusses contemporary artistic handicrafts i n Poland. He points also to the experience of Finnish and Japaneses art and of the Soviet Baltic Republics which shows that native values cam be l i n k e d i n the crafts to modernity. A n d native qualities do not morely derive from folk art but come f r o m the artists experiences i n the h i ­ story of a country. R u r a l Christmas customs were closely tied to ve­ getative and agrarian symbolism as w e l l as to the sym­ bolism associated w i t h A l l Soul's Day. This at first glance strange j u x t a p o s i t i o n does have a certain logic behing i t . The souls of ouir forefathers have come back to earth to become the protectors of the crops and the bringers of good harvests. The custom of going carol­ ling from house to house w i t h an old man, a goat, stork, a giant or other figures also has a sense con­ nected w i t h the vegetation and A l l Soul's Day. The rounds were made between 2 4 . X I I . and 6.1 (chrismas eve and the feast of the three kings) wishing the head of the house and the inhabitants a l l of the best. T h e goat, the bear, the stork, auroch or the cock were a l l linked i n popular belief w i t h f e r t i l i t y . These same figures also come up i n Easter customs that is at a period w h e n everything is coming to life, spring. The author has analised many folklore documents and draws attention to the role straw plays, both i n the dress of the carollers as w e l l as i n the Christmas customs. Straw as w e l l as the other requisites and ac­ tions performed by the carollers are a l l closely connec­ ted w i t h steps to ensure f e r t i l i t y . On one of t h e days i n the period between the 26 X I I and 2.H t h e „ H e r o d s " are enacted, a folk version of the medieval mysteries. I n these there is also an element of this agrarian symbolism. A j e w wishes a good harvest and f e r t i l i t y . I t was also typical for this symboilisim to have devils p l a y i n g pranks etc. Here also we come across death and a conning to life, i n sum analogical figures and requisites to those of the carol­ lers. The j e w plays a role similar to t h a t of t h e old man. Both wear a sheepskin coat t u r n e d inside out (like straw). The death of herod and t h e b i r t h of Christ have the same sense as the death and the coming to life of the goat i n t h e carolling custom. The author albo sees t h e appearance of the same elements of vegetatational magic both among the herods as the ca­ rollers. J a n K u r e k — T H E TREE O F L I F E - T H E A L T A R OF T H E A S S U M P T I O N OF T H E F A M I L Y - B Y S T A ­ NISŁAW MAJEWSKI. The author discusses S. Majewski's altar w h i c h was done in 1978. H e analyses the scenes on the altar i n the context of t h e artist's belifes. T h e altar is a sum­ ming up and at the same t i m e a development of the sculpture's viwes w h i c h the author has already w r i t t e n about i n Folk A r t (4—1977). K u r e k ' s analyisies of the ideological 'content of the altar is based on conversa­ tions w i t h the sculptur. H e distinguishes t w o sets of scenes out of the 24 i n the altar: one represents the „open w o r l d " and the second the „closed w o r l d " w h i c h aims at getting t h e viewer to reflect on the nature of this w o r l d . Majewski's interpretation of various biblical themes is peculiar to h i m and is a far cry f r o m theo­ logical rectitude. 63 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7926f2dee7e9f02151f6a2677f1199b2.pdf 5ec3b21de7e0b063d259ebf4052afa08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3495 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3276 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.55-57 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R Е С E N Z H A L I N A K E N A R O W A . Od z a k o p i a ń s k i e j szkoły p r z e m y s ł u drzewnego do szkoły W y d a w n i c t w o Literackie, K r a k ó w 1978, ss. 340, i l . 211. Zamiast tradycyjnej recenzji — w k t ó r e j n a l e ż a ł o ­ by p o d k r e ś l i ć pionierski charakter pracy, ogromnie w a r t o ś c i o w e , syntetyczne ujęcie, b o g a t ą faktografię, i n ­ t e r e s u j ą c ą i z r ó ż n i c o w a n ą bazę ź r ó d ł o w ą , walory l i t e ­ rackie tekstu oraz s k a n d a l i c z n ą wprost a b n e g a c j ę w y ­ dawcy — c h c i a ł a b y m p o d y s k u t o w a ć nad problemem, u j ę t y m w książce raczej marginesowo, a mianowicie nad problemem o d d z i a ł y w a n i a „ k e n a r o w c ó w " w tere­ nie, o l u d o w y m b ą d ź nieludowym charakterze ich pro­ dukcji oraz poziomie ich twórczości artystycznej. P u n k t e m wyjścia niechaj b ę d z i e p r z y d ł u g i nieco cytat: „W 1954 r. Muzeum Etnograficzne w K r a k o w i e ogłosiło konkurs na „ z a b a w k ę l u d o w ą ziemi k r a k o w ­ skie!]", z a p r a s z a j ą c szkołę (!) do u d z i a ł u w konkursie. Kenar „podjął r ę k a w i c ę " , o r g a n i z u j ą c z j e d n ą k l a s ą zadanie na r u c h o m ą z a b a w k ę d r e w n i a n ą , i prace ucz­ niów uzyskały pierwszą n a g r o d ę na konkursie (!). W z m i a n k i w prasie p o d k r e ś l a ł y „ ł a d u n e k humoru w l u ­ dowych zabawkach". P o n i e w a ż jednak w warunkach konkursu była klauzula, aby uczniowie pochodzili z zie­ m i krakowskiej — a, na ironię, uczniowie pochodzili w ł a ś n i e z innych r e g i o n ó w Polski — Kenar polecił do­ pisać przy ich nazwiskach fikcyjne miejsca urodzenia, z a c z e r p n i ę t e na chybił trafił z mapy w o j e w ó d z t w a k r a ­ kowskiego. Konsekwencje tego figla artystycznego by­ ły nieprzewidziane: zabawki robione przez „obcych et­ nicznie" i „pod k i e r u n k i e m artysty" f i g u r u j ą w zbio­ rach Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e jako „ l u ­ dowe zabawki ziemi krakowskiej", rozpowszechniane nawet przez poczitówiki Ruchu. Na jednej z p o c z t ó w e k o d z n a j d u j ę p o d o b i z n ę zabawki robionej przez ó w c z e s ­ nego ucznia szkoły S t a n i s ł a w a Kulona urodzonego w ZSRR (!). Wnioski z owej anegdoty s ą n a s t ę p u j ą c e : po pierwsze, etnografowie m u s z ą bardzo u w a ż a ć , a r t y ś c i p o t r a f i ą bowiem ś w i e t n i e p a s t i s z o w a ć „ludowość", nie­ jednokrotnie już tlo r o b i l i i r o b i ą nadal, na p r z y k ł a d w i e l u a b s o l w e n t ó w szkoły starannie u k r y w a fakt jej u k o ń c z e n i a , bo „opłaca się" i m bardziej uchodzenie za „ t w ó r c ó w ludowych", co oczywiście jest regresem ar­ tystycznym. Po drugie, jeśli wszystko jest „ l u d o w e " — to nic nie jest ludowe i tradycyjne k r y t e r i a „ l u d o w o ­ ści" są dziś całkowicie nieprzydatne." (s. 262). Jest rzeczą oczywistą, że tradycyjne k r y t e r i a sztu­ k i ludowej s ą dla o k r e ś l e n i a zjawisk współczesnych c a ł ­ kowicie nieprzydatne. Ale z a k o p i a ń s k a szkoła, p o w s t a ł a przecież sto lat temu, działała r ó w n i e ż w czasach, gdy sztuka ludowa była na Podhalu wciąż jeszcze bogata i ż y w a , a „ p a n o w i e " ingerowali w n i e w i e l k i m stosun­ kowo stopniu. Ingerencja zaczęła się na s k a l ę m a s o w ą wraz z rozwojem szkoły, k t ó r a przez cały czas swego istnienia w y w i e r a ł a p r z e m o ż n y w p ł y w na stan g ó r a l s k i e j sny­ cerki i rzeźby. Lista a b s o l w e n t ó w , podana przez K e n a r o w ą , obejmuje do r o k u 1914 ponad czterysta nazwisk, zaś w latach 1914—1939 około pięciuset. Cyfry tc mo­ żemy spokojnie p o m n o ż y ć przez dwa, gdyż mniej w i ę ­ cej połowa ueaniow opuszczała szkołę przed uzyskaniem k o ń c o w e g o ś w i a d e c t w a . Z w a ż y w s z y , że większość osób, k t ó r e p r z e w i n ę ł y się przez szkołę, działała potem na J E Kenara, terenie P o d g ó r z a i K a r p a t Polskich, m o ż e m y stwier­ dzić bez obawy p o m y ł k i , że działalność z a k o p i a ń s k i e j szkoły zaznaczyła się w y b i t n i e w całokształcie k u l t u r y plastycznej polskiej góralszczyzny. Przekonamy się o t y m najdobitniej, gdy p o r ó w n a ­ my prace szkolne z okresu dyrektorstwa Neużila, K o vatsa, Barabasza i z czasów późniejszych z p r o d u k c j ą współczesną, o f e r o w a n ą przez prywatne sklepy p a m i ą t ­ karskie na K r u p ó w k a c h . P o k r e w i e ń s t w o oczywiste od pierwszego r z u t u oka. Kenarowa podaje nawet d o k ł a d ­ n ą d a t ę rozpoczęcia w Zakopanem produkcji talerzy i kasetek, inkrustowanych kolorowymi metalami. Owe „ z a k o p i a ń s k i e " f i g u r k i , p i ó r n i k i , orły, dziewięćsiły, sza­ chy, kasetki, talerze, s ł o w e m cały ten kicz, produko­ wany w setkach tysięcy sztuk, a u w a ż a n y przez tzw. m a s o w ą publiczność za góralski autentyk, ma swój r o ­ dowód w Szkole P r z e m y s ł u Drzewnego. Powojenne dzieje szkoły r ó w n i e ż z w i ą z a n e są w paradoksalny sposób z istnieniem p a m i ą t k a r s t w a „na ludowo". W ciągu ostatnich dwudziestu lat, kiedy to n a s t ą p i ł o nasilenie k o n k u r s ó w , wystaw i różnego auto­ ramentu p r z e g l ą d ó w tzw. współczesnej sztuki ludowej, gdy u s i ł o w a n o „ o d k r y ć " i n a m ó w i ć do neoludowej p r o ­ dukcji j a k n a j w i ę k s z ą ilość miesizkańców wsi, poten­ cjalnymi kandydatami do „odkrycia" i „pobudzenia t w ó r c z o ś c i " były w ł a ś n i e owe dziesiątki i setki w i e j ­ skich m a j s t e r k o w i c z ó w z u k o ń c z o n y m lub — znacznie częściej — nie u k o ń c z o n y m z a k o p i a ń s k i m liceum. „ C h o ­ dziłem do liceum plastycznego, r o z c h o r o w a ł e m się i ze­ szło m i na to, że zostałem t w ó r c ą l u d o w y m " — w y z n a ł m i s m ę t n i e jeden z nich. I tak oto p o w s t a ł a paradoksalna sytuacja — b. ucz­ niowie, którzy nie sprawdzili się w szkole artystycznej i przerwali n a u k ę , np. z powodu b r a k u u z d o l n i e ń , zna­ leźli się w lepszym położeniu od tych, k t ó r z y u k o ń c z y l i liceum i otrzymali maturalne ś w i a d e c t w o . Status zawo­ dowy tych ostatnich nie jest godny pozazdroszczenia. B ę d ą c technikami plastycznymi, a więc m a j ą c przy­ gotowanie np. do robienia okolicznościowych dekoracji, w y s t r o j u wystaw sklepowych — nie m o g ą p r z y j ą ć zle­ cenia od instytucji p a ń s t w o w e j , gdyż nie są c z ł o n k a m i ZPAP. A nie są, gdyż nie zdobyli wyższego w y k s z t a ł ­ cenia plastycznego. Mają zawód, ale go nie m a j ą . M a j ą za to z p e w n o ś c i ą wyniesione ze szkoły w i e l k i e a m b i ­ cje, nadzieję sławy, powodzenia. A w o k ó ł siebie tzw. twardą rzeczywistość. Nic więc dziwnego, że hossa na s z t u k ę z w a n ą l u ­ dową, a szczególnie rzeźbę, od k t ó r e j na ogół nie w y ­ maga się wysokiego poziomu artystycznego (wystarczy, że jest „ p r y m i t y w n a " i „ l u d o w a " ) , s t a ł a się dla tych ludzi życiową s z a n s ą — d o b r ą , s u g e s t y w n ą n a m i a s t k ą rzeczywistej twórczości i n i e z ł y m ź r ó d ł e m utrzymania. Regulaminy k o n k u r s ó w oraz stereotyp nieuczonego wiejskiego prostaczka, p r z y c u p n i ę t e g o pod p r z y d r o ż n ą w i e r z b ą i rzeźbiącego pastuszym kozikiem nieporadne ś w i ą t k i nie dopuszczają „ k e n a r o w c ó w " do p r z e g l ą d ó w w s p ó ł c z e s n e j sztuki ludowej; ale popyt na l u d o w o ś ć jest tak duży, że fakt u d z i a ł u „ k s z t a ł c o n y c h " jest na ogół dyskretnie przemilczany dla wygody obu stron. Chociaż czasem z d a r z a j ą się n i e m i ł e sytuacje — z w ł a - 55 I �szcza, gdy rzecz natrafi na doktrymera, k t ó r e g o bardziej i n t e r e s u j ą przepisy i podziały, niż artystyczna w a r t o ś ć prac. Jak powiedziano w y ż e j , „ k e n a r o w e y " nie douczeni, talenty w trzecim i czwartym gatunku, z n a j d u j ą się w lepszej sytuacji od swych kolegów z m a t u r ą . F a k t uczęszczania przez rok lub dwa do liceum plastycznego m o ż n a dość ł a t w o u k r y ć , by uchodzić za „ a u t e n t y c z n e ­ go, ludowego t w ó r c ę " . W swej praktyce terenowej zet­ k n ą ł e m się z dwudziestoma kilkoma r z e ź b i a r z a m i , u k r y ­ w a j ą c y m i mniej lub bardziej skutecznie s w ą „ k e n a r o w s k ą " przeszłość oraz kilkoma absolwentami szkoły z m a t u r ą , k t ó r z y p r a g n ę l i zostać t w ó r c a m i ludowymiiipółzawodowymii uczestnikami k o n k u r s ó w , wystaw i kiermaszy. I m u s z ę się p r z y z n a ć , że fakt kenarowskiej przeszłości k a n d y d a t ó w na t w ó r c ó w ludowych z u p e ł n i e m i nie p r z e s z k a d z a ł . Niestety, większość „ k e n a r o w c ó w " d e k o n s p i r o w a ł fatalny styl prac, n i e z n o ś n a maniera, n ę d z n e n a ś l a d o w n i c t w o Kenara, Hasiora, Rząsy czy i n ­ nych nauczycieli. I z tego powodu nie mieli najmniej­ szych szans w konfrontacji z różnego rodzaju w i e j s k i ­ m i p o m y l e ń e a m i czy staruiszkami-analfabetami, dyspo­ ALEKSANDRA JACHER-TYSZKOWA, Strój kielecki. Atlas Polskich Strojów z. 12, W r o c l a w 1977, ss. 136, ilustracje. Z dużą u w a g ą p r z y w i t a ć należy nowy, już 31 ze­ szyt Atlasu Polskich S t r o j ó w Ludowych. Z u w a g ą , gdyż jest to kontynuacja z a p o c z ą t k o w a n e g o przed prawie trzydziestoma laty monumentalnego przedsięwzięcia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, kontynuacja — dodajmy — po k i l k u latach milczenia. Ostatni t o m Atlasu u k a z a ł się bowiem w r o k u 1970 (Strój kołbielski W ł a d y s ł a w a Kolago), a w latach 1966—1977 u k a z a ł o się ich zaledwie cztery. To zahamowanie tempa wydawania kolejnych zeszytów Atlasu niepokoi t y m w i ę c e j , gdy u ś w i a d o m i m y sobie — dobitnie w i d a ć to na mapie za­ mieszczonej na przedostatniej stronie k a ż d e g o tomu — jak wiele jeszcze pozostało b i a ł y c h plam, ś w i a d c z ą c y c h 0 powolnym poznawaniu ludowego stroju poszczegól­ nych r e g i o n ó w Polski. Prezentowana praca przynosi nam drobiazgowy opis stroju kieleckiego, wraz z jego odmianami, oparty, po­ dobnie jak wszystkie dotychczasowe opisy strojów w APSL, na rzetelnych studiach l i t e r a t u r y przedmiotu: źródłach archiwalnych pisanych i ikonograficznych, zbiorach muzealnych, a przede wszystkim na intensyw­ nych wieloletnich badaniach terenowych. Z a c h o w u j ą c u k ł a d p r z y j ę t y we wszystkich dotych­ czasowych tomach Atlasu pisze autorka obszernie o obecnym stanie zachowania stroju kieleckiego, o jego historycznym rozwoju, a także o obecnym i d a w n y m zasięgu. Te ostatnie w y w o d y w y d a j ą się miejscami, zwłaszcza jeśli chodzi o oddzielenie stroju Krakowia­ ków od stroju kieleckiego, dość arbitralne, lecz zjawis­ ko wzajemnych wpłyiwów uniemożliwiło autorce — jak sądzę — osiągnięcie t u w i ę k s z e g o stopnia precyzji. Bardzo potoczyście i jasno napisane są fragmenty tekstu b ę d ą c e opisem ubioru męskiego i jego zróżnico­ wania, a t a k ż e z r ó ż n i c o w a n i a stroju kobiecego. Tekst naszpikowany — co oczywiste — danymi technicznymi 1 nazwami g w a r o w y m i jest w pełni z r o z u m i a ł y , co nie zawsze było cechą publikacji z cyklu APSL. Może t y l ­ ko w rozdziale z a t y t u ł o w a n y m „Wytiwórey i m a t e r i a ł y " 56 n u j ą c y m i atutem najsilniejszym: świeżością spojrzenia. Takie to n a s u n ę ł y m i się n i e w e s o ł e refleksje, gdy w książce K e n a r ó w e j p r z e c z y t a ł e m n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ K i e d y prof. Antoniewicz w y s u n ą ł projekt, aby w Zakopanem p o w s t a ł a wyższa szkoła plastyczna — K e ­ nar s t w i e r d z i ł ze zdziwieniem: „To bardzo ł a d n i e , ale dlaczego n i k t nie rozumie, że mnie nie i n t e r e s u j ą l u ­ dzie p o w y ż e j dwudziestu lat?" (s. 246). Wybitna osobowość Kanara, o k t ó r e j Autorka p i ­ sze tak zajmująco i kompetentnie, z czułością i dystan­ sem jednocześnie, w sposób wyzbyty jakiegokolwiek patosu — o d d z i a ł y w a ł a w mniejszym lub większym stopniu na grono ludzi, z w i ą z a n y c h ze szkołą. A l e p r ó c z ludai n i e p r z e c i ę t n y c h istnieją t a k ż e „ k e n a r o w e y " ś r e d ­ ni i z u p e ł n i e m a l i , którzy intensywnie oddziałują na całokształt k u l t u r y plastycznej Polski południowej. S p r a w ę ich twórczości Halina Kenarowa p o t r a k t o w a ł a marginesowo. To jest moje jedyne z a s t r z e ż e n i e wobec tej ś w i e t n e j książki, k t ó r a przez długie lata s t a n o w i ć będzie p o d s t a w o w ą l e k t u r ę dla każdego, kto intereso­ w a ć się będzie h i s t o r i ą sztuki polskiej X X w i e k u . Antoni Kroh Ludowych, cz. V. Małopolska, z a b r a k ł o w k i l k u miejscach oddechu, fragmenty te w y ­ dają się nieco zbyt lakoniczne i jakby oderwane od całości w y w o d ó w . Z a m y k a j ą p r a c ę : o m ó w i e n i e zdobin stroju kieleckiego, charakterystyka źródeł (czy jednak w tego typu publikacjach nie powinna z n a j d o w a ć się ona na pierwszych stronach), przypisy, w y k a z źródeł i literatury. Pewine zastrzeżenia m o ż n a mieć do w s t ę p u s t a n o w i ą c e g o rodzaj geograficzno-gospodarczej charak­ t e r y s t y k i terenu. Jest ona mdejscamf zbyt ogólnikowa a w k i l k u fragmentach zbyt luźno z w i ą z a n a z tak k o n ­ k r e t n y m zagadnieniem jak s t r ó j . W s t ę p y jednak to z dawna słaba strona w i e l u etnograficznych o p r a c o w a ń . Te drobne uwagi krytyczne nie m o g ą w ż a d n y m stopniu w p ł y n ą ć na ogólną ocenę pracy Aleksandry Ja­ ch er-Tyszkowej. A ocena musi b y ć bardzo wysoka z k i l k u co najmniej p o w o d ó w . Nie przypominam sobie, by w jakiejkolwiek innej monograficznej pracy na te­ mat stroju u d a ł o się z a c h o w a ć tak d o s k o n a ł e proporcje między t e c h n i c z n ą s t r o n ą zagadnienia a jego walorem społecznym. Inaczej m ó w i ą c , pierwszy chyba raz w Atlasie — moim zdaniem — s t r ó j został potraktowany nie autonomicznie, w p e w n y m oderwaniu, lecz jako i n ­ tegralna część k u l t u r y ludowej konkretnej grupy etnograifiieiznej, został pokazany niejako w swoim społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u . W r a ż e n i e takie dają bardzo do­ brze wkomponowane w całość uwagi, podane z odpo­ w i e d n i ą precyzją, na temat z r ó ż n i c o w a n i a stroju ze w z g l ę d u na wiek, status m a j ą t k o w y i społeczny i t d . u ż y t k o w n i k a . W poprzedniich zeszytach Atlasu p a n o w a ł pod t y m w z g l ę d e m bairdizo często chaos i dała się od­ czuć zmacana dowolność w przytaczaniu f a k t ó w i ich interpretaiojd. Godne u w a g i są t a k ż e fragmenty na temat stroju ś w i ą t e c z n e g o i o b r z ę d o w e g o w o l n e od powierzchowno­ ści do jakiej, niestety, p r z y z w y c z a i ł y nas poprzednie tomy A P S L . Powodem do wysokiej oceny prezentowanej pracy m o ż e być t a k ż e jej język w y j ą t k o w o plastyczny i na- �wet w (najtrudniejszych fragmentach nie d ą ż ą c y do sztucznego „ s t e c h n i c y z o w a n i a " , a mimo to, a m o ż e dla­ tego, nie tracący nic z w a l o r ó w języka naukowego. Ż e b y jednak nie m n o ż y ć k o m p l e m e n t ó w pod adre­ sem pracy, k t ó r ą — jak przypuszczam — k a ż d y czytel­ nik w pełni doceni, trzeba z a p r a w i ć recenzję k r o p l ą go­ „ D E M O S " Internationale Elhnographische und ryczy. Niestety, całość fatalnie obniża koszmarny po­ ziom reprodukcji. Znaczna ilość ilustracji zamieszczo­ nych w pracy w ogóle jest nieczytelna. Pod t y m wzglę­ dem w poprzednich zeszytach Atlasu nie było zbyt do­ brze, ale o wiele lepiej n i ż w prezentowanym. Ryszard Kantor Folklorislische R o z w ó j nauk, w t y m i etnologicznych, sprawia że coraz t r u d n i e j jest śledzić w y d a w n i c t w a k s i ą ż k o w e oraz a r t y k u ł y zamieszczane w czasopismach u k a z u j ą c y c h się z a g r a n i c ą . T r u d n o ś ć pogłębia fakt, że w i e l e pozycji, k t ó r e m o g ą być przydatne, -ukazuje się w j ę z y k a c h ob­ cych, nie znanych zainteresowanym. Z r o z u m i a ł e więc, że problem informacji naukowej staje się coraz w a ż ­ niejszy. Nawet ś l e d z e n i e d z i a ł ó w receinzyjno-infcrmacyjnych czasopism u k a z u j ą c y c h się u nas i w krajach obozu demokratycznego nie wyczerpuje zagadnienia. W i a d o m ą jest rzeczą, że d z i a ł y te nie n a l e ż ą do najlepszych, że redakcje o d c z u w a j ą duże t r u d n o ś c i z uzyskaniem re­ cenzji. W takiej sytuacji szczególnej wagi nabiera istnienie .czasopisma, k t ó r e regularnie omawia wszyst­ kie istotniejsze p u b l i k a c j e z zakresu k u l t u r y ludowej w zasięgu europejskich k r a j ó w socjalistycznych. Czaso­ pismem t y m jest k w a r t a l n i k „ D e m o s " w y d a w a n y od I960 r. w stolicy N R D — Berlinie. U k a z u j ą się w n i m n a d e s ł a n e przez poszczególne redakcje krajowe noty i n ­ formacyjne w języku niemieckim. Recenzowane prace dotyczą zagadnień ogólnych, jak r ó w n i e ż dociekań szczegółowych z zakresu k u l t u r y ludowej, s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , historii k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, historii k u l t u r y robotniczej i f o l k l o r y s t y k i . Recen­ zje, oprócz podania noty bibliograficznej r e f e r u j ą k r ó t ­ ko t r e ś ć omawianych publikacji, o k r e ś l a j ą ich cel ba­ Injormationem. dawczy, p o d a j ą d o k ł a d n ą sową, o k r e ś l a j ą metody autora, wreszcie w y n i k i cza r ó ż n e informacje .o folklorystycznego ruchu stycznych. Akademie-Verla. l o k a l i z a c j ę geograficzną i cza­ badań, założenia w y j ś c i o w e k o ń c o w e . Czasopismo zamiesz­ przejawach etnograficznego i naukowego w krajach socjali­ Poziom opracowania poszczególnych not informa­ cyjnych jest niejednolity. Jest to w tego typu w y d a w ­ nictwie nieuniknione. R ó ż n y jest poziom szczegółowości informacji o k s i ą ż c e czy artykule, niemniej noty dają w sumie r z e t e l n ą i b o g a t ą d o k u m e n t a c j ę . Redakcja polska mieści się w O ś r o d k u Dokumen­ tacji i Informacji Etnograficznej przy katedrze Etno­ grafii Uniwersytetu Łódzkiego, a o jej s p r a w n o ś c i świadczy duża liczba dobrze i n f o r m u j ą c y c h not o p u ­ blikacjach polskich. Tak np. a r t y k u ł y u k a z u j ą c e się w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " omawiane są w „ D e m o s i e " w 5—9 miesięcy po ich ukazaniu się. W 1979 r. redakcja „ D E M O S U " planuje wydanie zeszytu specjalnego poświęconego muzealnictwu etno­ graficznemu, a w r o k u 1980 zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych zajmu­ jących się badaniem k u l t u r y ludowej. Kwartalnik pośrednictwem wvnosi 430 zł. „ D E M O S " m o ż n a z a p r e n u m e r o w a ć za „ R u c h u " , cena rocznego abonamentu A N O Berlin VII—XII 1978 Jubileusz 50-lecia pracy prof, dr Marii Znamierowskiej-Prufferowej We w r z e ś n i u minęło 50 lat pracy naukowej prof, dr M a r i i Znamierowskiej-Prufferowej. Uroczysty j u b i ­ leusz obchodzono podczas obrad 53 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Toruniu. Rada P a ń ­ stwa n a d a ł a prof. Prufferowej K r z y ż K o m a n d o r s k i Or­ deru Odrodzenia Polski w uznaniu Jej zasług dla n a u ­ k i .polskiej. S t u d i o w a ł a h i s t o r i ę sztuki i k u l t u r y w Warszawie, n a u k i humanistyczne i matematyczno-przyrodnicze na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, potem etno­ grafię i etnologię. Jeszcze w cza.sie s t u d i ó w , w 1927 г., została a s y s t e n t k ą profesora Cezarii Baudoin de Courtenay-Ehrenkreutzowej w Muzeum Etno graficznym w Wilnie. W 1939 r. została doktorem etnografii i etno­ logii, wtedy działała t a k ż e w Towarzystwie Ludoznaw­ czym, w y d a w a ł a pismo „ E t n o g r a p h i e a " . Po wojnie, w latach 1945—1949, jest a d i u n k t e m ka­ tedry Etnologii i Etnografii U M K , przez 9 lat pracuje jako kustosz Muzeum Miejskiego w T o r u n i u , oraz- or­ ganizuje t a m ż e samodzielne Muzeum Etnograficzne. W t y m też czasie uzyskuje t y t u ł profesora nadzwyczajne­ go, kieruje K a t e d r ą Etnografii U M K . Podejmuje dzie­ s i ą t k i z a d a ń i prac naukowych jako prezes .oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, wiceprezes Za­ r z ą d u G ł ó w n e g o P T L , honorowy k i e r o w n i k Zespołu Et­ nograficznego I H K M Polskiej A k a d e m i i Nauk. Muzeum Etnograficzne w Toruniu, zorganizowane od podstaw, stało się szybko j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h p l a c ó w e k tego typu w k r a j u . Przez 13 lat kierowania Muzeum prof. Prufferowa pracuje naukowo, p u b l i k u j ą c w y n i k i swych pionierskich .badań nad r y b a c k i m i n a r z ę d z i a m i k o l n y m i . Od 1972 r o k u prof, dr Mairia Znamierowska-Pruff er owa przeszła na e m e r y t u r ę , jednak nadal prowadzi w y k ł a d y .na Podyplomowym Studium Etnografii U M K , działa w P T L , intensywnie pracuje naukowo. Ż y c i o r y s naukowy i .bibliografię prac prof. Pruf­ ferowej zamieścił Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Т. I , T o r u ń 1978. 57 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ddd0b3cb8266238bad4dac5f2cad14f.pdf 0fc3e0b1d48d3b1e3ea603470594a9c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4476 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s.178-179 Language A language of the resource pol. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 H O K Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF T H E P O L I S H A C A D E M Y OF SCIENCES No. 3 YEAR BOOK X I X 1965 SUMMARY OF A R T I C L E S Giza Frenkel J E W I S H PAPER CUTS The article supplies material for an examination of m u t u a l influences between Polish and Jewish paper cuts, increasingly taken into account i n studies on the origins of Polish paper cuts. Jewish paper cuts were very widespread i n Poland, certain parts of Russia, Germany and probably Holland; certain varieties of them can be found i n Italy, countries of the Near East and N o r t h e r n Africa. The preserved material originates from the X l X t h and early X X t h centuries. F r o m earlier periods, only parchment cuts are s t i l l left. Jewish paper cuts have always performed a cult function. They are characterized by an abundance of forms and motives and almost always an introduction of w r i t i n g . Motives: the central position is occupied by the "menora" i.e. a seven-armed candlestick or a table w i t h the Decalogue. Above them a crown, eagle, or sometimes the shield of David can be found. A r o u n d them — animal motives, vegetal and geometrical orna­ ments. A n i m a l motives have a symbolical meaning, often connected w i t h the meaning of the inscription. A r c h i t e c t u r a l motives and the tree of life can also be found. The motives common i n paper cuts can also be found i n other w o r k s of Jewish folk art: i n metal, carvings and embroidery. Types of cuts: The most impressive form of Jewish' paper cuts is the "mizrach" — hanged on the eastern w a l l of houses and temples. M i z r a c h is characterized by its considerable size and rectangular shape. I t is made from w h i t e paper, painted and framed under glass. Other types include "szewuosl" and "rojzele", small cuts for decorating windows on Pentecost. They could be found only i n Eastern Europe, p a r t i c u l a r l y Poland and neighbouring territories. This type includes t w o forms: rectangular, w i t h typical Jewish motives, and circular — a rosette. A separate group consisted of cuts w i t h soldiers as the motive. A common type of paper cuts were the flags for Simchat-Tora, carried i n the parade behind the Tora. They were two-sided, made from colored paper and pasted onto a colorful background. Another type is represented by cuts used as charms, the so-called "Kimpetbrieflech", hung on 4 walls i n the delivery room to offset the evil power of the w i t c h L i l i t h . Other types of paper cuts included timetables for the period between Pascha and Szewuoth and cuts for decorating shacks and lanterns i l l u m i n a t i n g various festivities. The makers of paper cuts were always men: pupils and teachers of Jewish schools, sometimes older persons. The technique: the paper cut was made by first drawing the design on paper folded i n two, then i t was fastened to a board and cut out w i t h a sharp knife, the asymmetrical motives being cut out separately. I n the beginning of the X X t h century, Jewish paper cuts began to vanish and during the war whatever was left was almost completely destroyed. I n paper cuts from Africa and the Near East, t w o groups stand out. They are both called "menora", but the first group is a counterpart of the mizrach and the second includes smaller paper cuts used as charms. The motives are the same as i n European paper cuts but they have a specific oriental style. Origins: The origins of Jewish paper cuts should be sought for i n the Far East. The art of cutting, w h i c h probably derives from shadow acting, expanded its scope and spread out w i t h time through China, Java, Persia and T u r k e y to N o r t h Africa and from there i n the X V I I t h century to I t a l y and Europe. Jews i n the East must have therefore k n o w n the art of paper cutting already in very old times and preserved materials show the existence of Jewish paper cuts i n Europe i n the X V I I t h century. Jewish paper cuts therefore have old traditions, carried by Jews to different corners of the w o r l d and 178 everywhere ancient tradition was shaped i n accordance w i t h local customs and requirements. The question of influence between Jewish and Polish paper cuts can be considered only i n relation to the group of paper cuts posted on windows d u r i n g the Pentecostal period, since they were the only ones w h i c h the Polish population could k n o w . Some motives of this group of cuts l i k e the rosette, birds, certain vegetal and geometrical ornaments show a certain resemblance to Polish paper cuts. The possibility of influence is supported by reports that the f i i s t Polish paper cuts were made from w h i t e paper i.e. the same as Jewish ones, and also the i n i t i a l range of Polish paper cuts i n the X l X t h century corresponds to the range of Jewish paper cuts (Congressional Kingdom, the regions of L w ó w , Tarnopol and S t a n i s ł a w ó w ) . M i g r a n t Jewish craftmen and merchants could have served as m i d d l e ­ men i n the art of paper cutting. Marek CENTER Arpad Kowalski OF F O L K S C U L P T U R E THE SIERPC Sierpc county i n the Mazowsze region presently ranks among the most active centers of f o l k sculpture. Twelve sculptors w o r k there. The center was formed only i n recent years and the first sculptures by Rusz­ k o w s k i , S k i r z y ń s k i , D e r c z y ń s k i , W. K r a j e w s k i and D u ż y ń s k i appeared at exhibitions and competitions i n 1958, taking up the declining t r a d i t i o n of sculpting. Demand was decisive i n the formation and development of this center — p a r t i c u l a r l y interest expressed by C P L i A , competitions, exhibitions (also abroad i n B r o o k l y n and Santa Fe) and the creation of possibilities for selling sculptures at home and abroad. I n 1962, Ruszkowski's grandson — K u r o w s k i , W . K r a jewski's son — Jan as w e l l as H . Wierzchowski and later his brother M i r o s ł a w followed the example of their predecessors and tried their hand at sculpting. The number of sculptors steadily increased, but many of the less talented were eliminated, after failing to pass the selective screening set up by CPLiA, Neigh­ bouring residence, frequent contacts, common interests and j o i n t undertakings on bigger projects l i k e the altar (fig. ) or the m u l t i - f i g u r e historical composi­ tion "The K o ś c i u s z k o Insurrection" are factors w h i c h tend to consolidate the group. M u t u a l influence can be detected i n the characteristic features of a m a j o r i t y of sculptures from the center. These include: compact shaping of the block, a schematic approach to the figure, scarce ornamentation and an expressiveness of the face. A p a r t from the group of sculptors from Sierpc and Zawidz stands Helena S z c z y p a w k a - G o ł e b i o w s k a , whose p r i m i t i v e sculptures failed to gain the approval Df local authorities and the CPLiA. I n the author's opinion, her sculptures at least m e r i t the attention of the Ethnographic Museum i n Warsaw and are w o r t h y of separate discussion. Next, the author discusses the advantages and dis­ advantages of C P L i A patronage. The advantages include the v e r y fact of the center's creation, its development and the high salaries of the creators. The disadvantages — the danger of a transformation of the sculptures into mass production, advance suggestions on the themes and artistic shape of the works, a mercantile attitude resulting i n creative activity stemming not from need but f r o m orders. The successes of the artists from Sierpc have caused that they are respected i n their environment but there is no demand for their sculptures, they do not conform to the present esthetical tastes of r u r a l areas. Hence, a sort of a sculptor's vocation emerges, w i t h the sculptor w o r k i n g i n the village to meet city and export demands. The county authorities assist the artists, plans are being d r a w n for a regional museum i n Sierpc, a studio has been b u i l t for Ruszkowski and he has been awarded a scholarship. �J u l i u s z A. C h r o S c i c k i — BEADS, N I P P L E A N D GOLDFINCH (GOTHIC ART A N D F O L K BELIEFS) Problems of ideological content have come out considerably more sharply than the artistic f o r m i n the monograph on the p o r t r a i t of the Madonna from Dembe. The anonymous painter f r o m the middle of the X V t h century depicted the V i r g i n M a r y and the I n f a n t Jesus w i t h a necklace of beads, a nipple in hand and a goldfinch on a string. I n the l i g h t of H . Friedemann's studies on the role of the goldfinch in European devotional art, the Madonna f r o m Dembe appears to have a unique position. Unfortunately, this researcher omitted Polish painting and failed to deal i n adequate p r o p o r t i o n w i t h paintings f r o m Bohemia, M o r a v i a and Southern Germany. Another part of the article deals w i t h plastic presentation of the n i p p l e and discusses its symbolic meaning. The m a i n thesis resulting f r o m an analysis of the various elements of the painting is the presumption that the plate was donated because of the illness of a child of some s t i l l u n k n o w n donors. The i n d i v i d u a l motives: goldfinch, nipple and bead are discussed against the background of preserved examples of X I V — X V I I t h century sculpture and painting and confronted w i t h t r a d i t i o n a l folk beliefs and more recent l i t e r a r y texts f r o m the X V I t h and X V I I t h centuries. I t was attempted, in a l i m i t e d scope, to take into account folk beliefs in interpreting the ideological mean­ i n g of Gothic plate paintings. n O J l b C K O E KBAPTAJIbHblïï jVu 3 JKYPHAJI Anna Kunczyńska-Iracka F O L K FLOWERS (comments after hibition) ARTIFICIAL Warsaw ex­ A r t i f i c i a l flowers are produced i n almost every region of Poland and are among the most dynamically ex­ panding fields of contemporary folk art. They are m a i n l y used for decorating rooms. I n the areas of Częstochowa, Kielce and Cracow they are also used for decorating graves on A l l Saints Day. The flowers are them mainly for there are several and Siedlec D u ż y flowers for m a r k e t mostly made by women. They make themselves or for neighbours and large centers, such as K o z i e g ł o w y near C z ę s t o c h o w a , w h i c h produce sale. The materials most commonly used i n the production of flowers are colored tissue and paper. Flowers f r o m feathers are mostly produced i n the regions of C z ę ­ stochowa, Opoczno and K u r p i e , f r o m shavings around Częstochowa The most numerous and artistically most interesting flowers are produced in centers w i t h a strong t r a d i t i o n of folk decorative art, such as K u r p i e , the Ł o w i c z and Kielce regions. The exhibition of a r t i f i c i a l flowers held in Warsaw in January 1965 by C P L i A was the f i r s t of its k i n d and a great success. A l l the exhibits were sold to viewers. H A P O A H O E M3flABAEMbIÏÎ — the H C K Y C C T B O MHCTIÍTyTOM HCKYCCTBA FOfl M 3 f l A H M H X I X IIOJIbCKOlï AKAflEMMIf HAYK 1965 PE3IOME maaOpoHKCJib - EBPEÍÍCKAÍI „BblllHHAHKA" ÜKCiib pacnpocTpaneiibi Ghinu cbaaatKH H a CnMxa T -Topa, KOTOPŁ]C O Ó b F n i O HOCHJIM 3a C B H T K O M T 0 b I BO BpeMH npaSflHHHHblX UJCCTBHÍi. *JiajKKH 3 T H 6b!JIH flByP B -waTepuajibi n o nccjiOAOBaHHio nOJIbCKHMH II e B p e Ü C K H M H B b i p e 3 K 3 Mii M3 Syiiara, TaK H a 3 . BŁiuwnaHRaMW. 3 r a B3anM0CBH3Ł Bee l a m e n p w H H M a e T C f l b o BHiiMamie npn j i c c j i e f l O B a H í m craTŁe coopaHbi B3ailMOCBH3M MCJKfly r e H e s H c a n o j i b C K i i x BbnrwHaHOK. E e p e ü c K a H B H U H H a H K a t j b i j i a oie-Hb pacnpocTpaHena b n o m i n e , b HeKOTopbix p a i í o H a x P o c c h h , r e p i n a ™ u , n o B c e i î BepoHTHOCTH, b r o j i J i a i w i n . H e K O T o p b i e bi^m 9 T H X BbIO.IlHaHOK B C T p e H a i O T C H B Ü T a j I H H , B CTpaHaX BjiMJKHero B o c T O K a w ceBepHofl AobpKKH. CoxparoiBuiHÍícH Mareptiaji AaTiipyeTCH X I X b. h h h ' l a j i O M X X b . C 6ojiee paHHero n e p u o f l a o c r a j i H C b t o j i b k o nepraMeHTHŁie BbniHHaHKH. EBpeiicKiie BbiuHnaHKH scerfla B b i n o j n i H J i H K y j i b T O B b i e c p y H K u , H J i ; o h m o T J i H H a W T c a Sora-rcTBOM c p o p M m m o t h b o b h h o m t m Bcer^a conposojKflatOTca HaflnHcaMH. Moï-iiBbi: i^eiiTpajibHoe M e c r o 3 a H J i M a e x ,.MeHopa", T.e. ccMHCBeiiibin m a H A a n , j i h ô o cKpîijKajiw. Hafl h u m h m 3 0 6pajKe bi K o p o i i a linn o p e n , n H o r a — i h h t ftaBiifla. B o H f l K p y r — 3BepHHLie m o t u b ł i , pacTMTejifaHbiń jitiâo reoMeTP M H e C K H f i OpHQMeHT. 3 B e p n H b i e MOTHBbl IIMËEOT C H M B O J I H HecKoe 3HaneHHe h n a c x o c B a a a H M c coflepMcanneM HaflnwcH. B c T p e i a i o T C H T a K i K e apxnTeKTOHH<iecKiie mothbm H flPeBO JKH3HH, M o n - l B h l BblUHHaHOK BblCTyimFOT H B flpymx H3ACJIHHX CBpciicKoro HapoflHoro TBopiecTBa: G H 3 e j I H H X H3 MÊTajIJia, B p C 3 6 e M B B M U I H B K a X . i « n u BBiivHHaHOK: Cainow G o r a T o w cpopMoü e B p e í í c K o f i A H o T n M e m l f B , I n e T C n ^ T*' I, - M " 5 ° H 3 P j I b o a m X " O H K 0 T 0 P M Í * o 5 w H - PacKpauieHHbiw B ™ L»™îî?v v « ° -<< y° ,.POH e , »n p a s M e p o B . Mmii y K p a m a j i u oKOinibie creKJia b n p a a w H H K T p o H i p i . Onu HcrpenajiKCb t o j i b k o fłiłŁf r-.n r i f i n r > CTTTin n T i n T I T H T . . r i s*f\nO. TT i r u V rrnHuVJ ^ ' Hojlbine H COCeflHHX y M H a H K meB K T CJI n 3 e J I P j ! , B p 0 n O o c o 5 e H H O B p Bon w P MinHUHbix enpeHCKHX motm„ " „ 3 P° > - OTfle^bHyto r p y n n y n p e « dHjiHioT B b i q n n a ¡ i K n c m o t h b o m , H300pa«iaroLLfnM cojiflaT. H r J I w 3 e o e B a B H 3 f K l e e ! r l l C M 3 e T ( K CTopoHHHe K us imeTiioń 6yMarn, na hpkom cboHe. flpyrowy r u n y nptiHafljieataT B b n r H H a i i K M , w c n o j i H H winne pojib a i w y j i e T O B , t k H a s . „KmineT6pjicbjiex". Mx B e i u a n i i a 4 c T e n a x b KOMHHTe p o j K e H m i b i jym npefloX p a H C H H H OT H e i H C T O M CMJIŁI K O J I f l y H H H J Í H ^ M T . BcTpeHa3 H Jincb TaKíKe B b q i i H a H K H b BHAe T a 6 j r a i j , Ha K O f o p b i x b w C H H T b m a j i o c Ł B p e M H o t ITacxH flo U l e B y o T , ji H 6o b m u . h H3HKH y K p a u i M B a B U i M C L u a j i a u i w u . ™ ate t p o H a p w , k o t o pbie 3 a j K n r a j i H B 03HaMeH0BaHiie pa'3JinHHbix r o p x c e c T B . ABTOpaMM BblUHHaHOK SblJIH oSblKHOBeHHO MyKHHHhi: y M e H H K H M yHMTCJIH X C f l C p O B , MHOTfla n O J K H J I b i e JIKlflM. TexiiMKa HcnojiHeHun: BbiuwHaHKM flejiajua, pwcyn CHa^ajia y 3 o p n a b a b o c c j i o í k c h h o ü SyMare, Koropyro 3 a T e n npHKpenjiHJiu k a o c k c h Bbipe3MBajin ocTpbiM hojkom, npHieM a c c H M C x p H i e c K H e m o t h b ł i Bbipe3bmajincb otl Aejibiio. B Hanajie X X b. MCKyccTBo e B p e ü c K M X EbruwHaHOK a r . i o x j i o , a b o BpeüH b o m h w B e e c o x p a i i H B n i e e c a j\o3 CTOHHHe B b l U H H a H O K SblJIO nOHTM U e j I H K O M yHHHTOSKeHO. B BbmwHaHKax CeaepHoíi AcbpuKH m BjiwwHero B o c t o K a BbicrynaKiT ^ B e rpyniiw. 06e Ha3biBatoTcH „MeHOpa- MM", n o nepsan rpynna o T B e n a e r „ M n 3 p a x y " , a k o b t o p o m npnHafljieüíar noMeHbiue, Koropbre pOJIb TSJIMCMaHOB. MOTHBbl 3 T H X BblUHUaHOK a H a j I O r M H H b l eBponeücKKH, OTJIHMaiOTCH C B O e o 6 p a 3 H Ł I M BOCTOHHblM CTHJieM. reiie3Hc: P o a h h o u eBpeifCKofł BbruwnanKH ABjificTCfl ^ a j i b HMM B O C T O K . HO McKyccTBO B b i p e 3 b i B a H H H M3 6 y M a r w , H a n a n o K O T o p o iay a e p o H T H o n o J i o a í M J i T e a T p Teneu, c T c n e H H e M BpeMCHM s e e GoJiee pacnpocTpaHfiJiocb, o x B a T b i B a n Kuraü, HBy, nepcHM II TypuHio, o T T y ^ a npoHHKan b CeBepnyio AeppuKy, a 3 a e M b X V I I b. b M a . i n K > u 3 p y ™ e CTpaHbi T T Enponbi. OieBHflHO HCKyCCTBO BbIpe3ŁIBaHHH 6btJI0 3HaK0MO BOCTOHHbIM C B p e f l M C flaBHHX H O p , n p u n i e M C O X p a H M B U I H e CH MaTepnajibi C B H f l C T e j i b C T B y w T o t o m , HTO o h o cyine- CTBOBajio B Enpone y ^ e b X V I I b. 179 �M 3 storo c a e f l y e T , H T O e n p e t ł e K i i e B b u i H H a H K W HMeioT CTapyK) TpaflHUiiio, c o n p o s o H i f l a B i u y i o e B p e e s B pa3JiHHCBeTa. TpaaMUMH s r a BiiflüK3MeHHjiacb c o w i a c HO MeCTHŁIM O O b l H a s M M nOTpeÖHOCTHM. O B3aHM0CBH3H MeHîfly eBpeHCKMMH IIHHaHKaMtl MOîKHO rOBOpHTb M nOJIbCKHMH TOJIŁKO a OTHOLLieHHM BblTOM r p y n n b i BbíUHuaHOK, KOTopbie iiaKJieHBaJincb Ha oKHa B npa3flHHK T p O W I I b l , n O C K O J l b K y TOJlbKO T 3 K M 6 6ŁIJIH 3HaKOMbr n o j i b C K O M y Hacejieiraio. HeKoropbie MOTMBBI 3 T O H r p y n n b i , K a K p c a e T K H , rrrHUbi, orjtejibHbie p a c T H T e J i b i i L i e H r o o M C T p j i H e c K H e o p n a M e H T b i flo n 3 B e c m o i i C T e n e H H CXOaCH C n O J I b C K H M H . O cymecTBoaaHHH EaaiiMHoro B J I H H H H H CBHfleTejibC T a y e r T O H T O n e p r a e n o j i b C K H e BbiiiMHaHKii BbmojiHHJiMCb n o o 5 H o e e p e H C K M M , M3 D e j i o K 6 y M a ™ . Kpowe T o r o B X I X B . nojibCKHe fibimmaiim BcrpeHajiiicb Ha T O M TKS T e p p i i T o p m i , r e espeMCKMe, T . e B K o p o J i e B C T a e iiojibC K O M , B OKpecTHOCTHX JlbBOBa, T a p n o n o j i a u C r a H M c ^ a B O B a . H a « « n o j i a r a T b , H T O HOCHTejtHMM M c K y c c T B a B H I J K H 3 H 0 K 6ŁUIH C T p a H C T B y i o u i n e pOMGCJiCHHMKH Jin5o e B peMCKWe T O p r O B I J b l , ycnexH c e p n e i r K H x x y a o i K H i i K o B B b i 3 B a J t H y B a s i e H w e OKpyjKaiouiMX, H O M X e x y j i b n T y p b i He HaxoflflT n o K y n a T e jieii, T a K - K a K H e c o o T B e T C T B y w T s c T e T H i e C K M M B K y c a n TenepeiuHeñ jiepesHM. TBKUM o6pa30M co3flaeTCii K a K 6yaTo 6 m npocbeccMH cKyjitnTopa, K D T O P M M paSoraer B aepeBHe RJix HyjKa ropowa, fljia ¿ K c n o p r a . D o B H T O B b r e B J i a CTM y f l e j i H K ) T x y f l O H t H H K a i n M f i o r o BHMMâHHH, npoeKTMpyÏOT flasce O T K p H T b B Cepnqe p e r H O n a j i b U b r i i My3eii. CKyjiLnxopy P y n i K O B C K O M y n o c T p o r i J i n MacTepcKyw M a 3HaHMJIH CTHIieHflMfO. H K J j i M y u i A. X p o c T M ^ K t ^ — KOPAJlJIbl, COCKA M niErOJI ( r O T M H E C K O E MCKycCTBO M HAPOAHBIE BEPOBAHHH) i ! . J f l f l MapeK Apnaji KoBajibCKK — U.EHTP HAPCylHOM C K y j I b l T T y p B I CEPIiEUKMil H B n a c T o a m e o B p e i i í t O ^ H I I M 113 c a M b i x oJKHBjienHbix Ł i e i i T p o B Hapo,i(í-iofí C K y j i b H T y p b i H B J I H C T C H cepneuKuü noBHT (MasoBiiie). T a M p a 6 0 T a i o T 12 C K y j i b n T o p o s . 3TOT u e H T P B03HMK jïMiiiL E n o c i c n H i i e r o a b i : n e p B t i e C K y j i b n T y p b i P y n i K O B C K o r o , CtftDKMHbCKoro, ß e p M H H t c K o r o , K p a npe^CTaBJieHb] n a B b i c T a s Kax H K o i i K y p c a x B 1958 r . T H K M M o C p a a o M C T a j M B O S powcflaTbcn OTMiipaBiinie Stuio Tpannu,HM HapoaHoii cKyjibnTypti. B O S H H K H O B e H H e H P 3 3 B H T H C C C p n e U K O r O U e i l T p a 6bIJIQ B L I 3 B S H 0 CnpOCOM H a 3TOT BHfl T B O p H O C T B a , T O H H e e M H T e p e c o M , K o T o p w i á n p o H B H j i a B M O M O T H o m e H H H UenejinH ( H e E I T p HapOflHOM XyflOSieCTBetlHofi IipOMbllUJieUHOCTM), a T a K J K E K O H K y p c a M M u B w c T a B K a M H (He TOJibKO B n o j i b u i e , H O u sa e e n p e o e J i a M n B EpyKJimie w. C a m a * e ) ; 3 T 0 C03flajJO B O 3 M 0 > K H O C T b C O b l T a K H K B I l O J I b l l i e , T a x M 3 a pyGcîKOM, B 1962 r. B u y s PyujKOBCKOro — K p a e E C K o r o — A H , T. B e ^ c x o s C K H , KypoBCKti, M,cnyejH B MOHorpacpMH, n o c B a m e H H O M M3o6paHieHwio MaflonH b i H 3 fleiiée, r o p a 3 f l o o x H e x J i i i B e e H 6 M x y f l o i K e c T B e i m a i i opopiaa, B b i c T y n a i o T npo6jieMb( waeMHoro coflepacaraiíi. A l t O H H M H M Í t BejIHKOnOJIŁCKHH x y ^ O Ä H H X ; CepeflMHbl X V B. npeflCTaBHji ßeBy Maputo B Kopa.iJioBOM oatepejibe c MJiaflemieM H a p y K a x . Ma^OHHa a e p j K K T B p y K a x c o c K y u mewia H a H H T O H K C B CBOTe HCcjienoBaroíÉí < î > p n J ï e M a H H a , K a e a i o i n M x c H 3 H a i e i i H n ruerna K e s p o n e ö c K O M K y j i Ł TOBOM H C K y c c T B e MaaoHiia us fleMoe a a m i M a e i M C K J I E O HHTejitHoe Meero. K coaca^eHHio <&p!i eMaHH oSoiiieji M o j i n a H M e M n o j i b c s y i o H i w s o n n c b . a T a K î t t e flOJiJKHbiM o5p a a o M H e y ^ e j i a i M B o n w c H Hexwii, M o p a s M H u EOHCHOH ctm repMamtw. B APyroíí H a c T i î c T a T t M n p e A C T a s n e H b i H3o6pa»teHHH cocKH u roBopiiTCH o ee ruiacTHiecKwe cHMBOJinnecKOM 3HaHeHHM. rjiaBHbiM TesHcoM, BbiTeKaromriM H 3 aHaJTMsa O T ^ e ^ b - Hbrx sjieHeiiTOB, H B J I H G T C H n p e a n o B O K e i m e , - I T O noHjnoBaroraraprjfflM ™ ™ J , , flCHŁ p K 0 P a J 1 J I X™XVlï BepoBaHHH l T T.e. e ep Xfla, owjia 0 f l P W T e j l e 6OM3HŁ w - a c C M a T P nptiHiiHOfi peoenKa OTflejibHbie H B a K ) T C H H a HeM3- MOTMBM: * 0 H 0 ™- ^^^T^O^T^mnJL^Í^S^ 8B a X X Vv l u ï R AV v iI -A K o M e H T H p y f l iweimoe c o f l c p w a H H e nosflnero ne¬ R Kap nH b i , a s T o p c T a T b M r i b i T a j i c n ao H 3 B e c r H O ö c r e n C H H n c n o j i b 30BaTb H a p o Ä H b i e BeposaKWH, TOTHHOCKOM T B. HeKoropoe T C T e r , H O M e H e e c n o c o e H t i e B 3 H a n-iTe Jib H O Ü M e p e O T n a flaiOT, H e O T B e n a í i c r p o r w M T p e S o e a H K H M H ¡ e n e j i t m . Cep^ e ^ K H Í í KOJiJieKTHB C K p e n j i a e T TaKûii ¿ a s T o p , K a K 6 J I M 3 K o e coeeflCTBo, n a c r b î e KOHTaKTbr, oömne H H r e p e c w H n o p o ü coBMecTHLie ô o j i e e K P v n H b i e o a ö o T b i K a K HanoMnieD a j r r a p f c (H.iJi.) H a u r p y n n o B a a H C T o p M M e c i a a KOMMAS „KoeiMuiKOBCKan HiicyppoKHHH". BaaMMHoe BjiHaKiie MOJKHO 3 a M 6 T H T Ł B X a p a K T C p H W X H e p T a X , CBOÜCTBeHHbrX GojibUiMHCTBy C K y j i b n T y p c e p n e q K o r o qoHTpa, a H M Ë H H O . cnoco6 c p o p M H p o B a H M n rabiSbi, cxeMaTHnecKan TpaKTosKa rpHryp. CKyuuii opHaweHT, B w p a 3 M r e a b H w e n e p T b i H 3 0 G p a i K a e M u x nunJ B cTopone OT r p y n n b i cepnei^Kiix w 3aBHfl3Knx C K y j i b n T o p o s flepjfCHTCii E j i e H a I H n n a s K a - r o j i e M O M O B C K a . E e n p t i MMTMBHbte e x y j i b n T y p b i H e n o J i b s y i o T C H o a o o p e H i i e M M e c T iibix BjiacTefi H IíeiiejiMw. T e w n e Menee a s T o p CTaTbii HaxoAMT, H T O e c pa6oTbi flocTotiHbi oQcyjKfleKHÄ i i H T O n o Kpaiinen M e p e B a p w a B C K O M y 9 T H o r p a * K H e c K 0 M y M y a e i o e j i e f l o B H J i o ñbi V ^ M I I T L H M B H H M a H w e . ^ a j i e c a B T o p ni-imeT o ^ o c T o w H C T B a x u HeflocTaTKax l l e n e j i H i r B OTHOiiieHHH e e 3 a 6 o T o n a p o f l H b i x y i n e n b i ^ a x . flOGTOHHCTBOM H B J l i i e T C H COM HO CCGC O^iaKT B O S H K W H O B e HMÍI c e p n e ^ o r o ueHTpa, e r o pa3BHTłie, 6 O J I Ł U I H C jj,oxo«bt (CKyjibnTopOB). H e a o c T a T K O M J K 0 Haflo c H i i r a T b T O , H T O B03HHKaer onacnocTb npeBpameHMH TBopnecKoii paSorbi B MaCCOBOe n p O H 3 B 0 a C T B 0 , H a B H 3 b I B a H I t e T e M a T H K H I I X V W x e c T B e H H w x * o p M . MepKaHTHJibHOCTb, KOTopaH n o o y i ne r í o BHyTpeHHeMjr BCJierono, a n o 3aKQ3y. A H H a K y H H H H b C K a - M p a ą K a — MCKyCCTBEIIH b l E I I B E T b l . 3 A M E H A H M H B CBH3M C B A P I H A B CKOH BblCTABKOH I I o H T M B O s c e x p a í i o H a x . nojibuiM A e j i a r o T M C K y e c T s e H H b i e U B C T M n 9 T O T BMA iiapofliioro T B o p i e c T s a npnHa jieJ K H T K Pflfly T 6 X , KOTOpbie B HaCTOTmee B pCM« OTJIHHaÍ O T C H OCOBOM flHHaMMKoa P Q 3 B H T H H . H e K y c C T B e H H b i e q e f l B y K P a Ü i e H OK^HorT x ^Hr n°r ^ K ^ ™ BoeabflCTBax, M yxpauiaioT T a K ™ ™ ¡ f s ^ T MHiiOBaHMH yconuinx. B Ł B n e r o P e n M H HßeTbi, KaK irpamwo, W J I B I O T n e w i ^ , nauje Bcero AJiH c e o f l M JIM w i n o j i H i K a i r u i M X c o c e a o K K p o M e T o r o c y mecTByeT iiecKOJibso Kpynnbix ^earpos npoHSBOflcroa B C K y c c T B e H H b i x uBeTOB aa* n p c w a x H H a H p M a p K a x n a np ep, K03erj Bb M Cernen. ^ y í K b i 6 J I H 3 Heiicroxosa. H M I O I q e e T b i rjiaBHwM oGpasoM flOJiawr H 3 oObiKHOBeHHOW w qaeTHoíi naniipocHOÜ Oywarw. M 3 n e p t n u e K flejiawT UBCTbi npeMMyiuocTBCHHu nofl H C H C T O X O B O W , B O H Q H M H C K O M u K y p n e a c K O M p a i i o n a x . B oKpecTHOCTHX H e n e r o xoBa flenaiOT TaKHte U B C T U M S crpyjKeic. B Bojibuie B c e r o u s e T O B , n p H T O M c a M b i x n n T e p e c u b i x xyaoHtecTBeHHOM OTHOiueHi™, s e J i a W T B p a w o H a x 6 o r a - Tbix TpaflwuwHMH E HapoflHoro KypneBCKOM, JIOBMUKOM npiiKJiaflHoro HCKyccTBa: M KeJiei;KOM. B H H B a p e 1965 r . U e n e j i K H ( I l e H T p H a p o f l i i o i i xy«oJKecTBeHHOH npoMbiujjieHHocTH), ycTpOHjia nepByio B W C T a B K y HCKyecTBeHHbrx u s e T O B , KOTOparj noJib3DBajiaci. r p o M a ^ H b i M y c n e x o M . Bee S K C n o e a T b i 6 W J I H p a c n p o a a i i b i noCC'l-HTCJIHM. ; �r CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. d u ż e g o formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. d u ż e g o f o r m a t u , bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zl, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 3U zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , o k o ł o 130 str. d r u k u , liczne p r z y k ł a d y Cena IB zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć meracie. można regularnie jedynie w nutowe. prenu­ K W A R T A L N I K F I L M O W Y — w roku 1966 przestanie się u k a z y w a ć ; zeszyt 4 za rok 1965 będzie ostatnim numerem tego czasopisma. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r e n u m e r a t ę na k r a j p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe, listonosze oraz O d działy i Delegatury „ R u c h " . M o ż n a r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O Nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " Warszawa, u l . W r o ­ nia 23. Prenumeraty przyjmowane są do 15 dnia m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zl 72. P r e n u m e r a t ę na z a g r a n i c ę , k t ó r a jest o 40% d r o ż s z a — przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " Warszawa, ul. Wronia 23, tel. 20-46-88, konto PKO Nr 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, u l . N o w o w i e j ­ ska nr 15/17, konto P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział Miejski Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury S t o ł e c z n e Z a k ł a d y Graficzne, Z . I. W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 502/65. P a p . i l u s t r . k i . I I I , 120 g A l + k a r t o n b i a ł y k l . n i . 220 g. B l . N a k ł a d 1271) egz. E - 7 5 i ! I j \ i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9051ffad2f1631df8cb90612e64008e6.pdf 158b538e7427bfbfc6bb10513af5c2f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4477 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.4; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C Miroslava Ludvikova, Brno Morawskie ludowe d r u k i b e z p o ś r e d n i e na ninach tka­ 183 Maria Paradowska Strój bamberski Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Stefania Krzysztofowicz Malarz Maria Ż y w i r s k a Panorama Józefa W i ą c k a Wanda Gentil-Tippenhauer Stanislaw Fatla, najsłynniejszy krawiec ludowy Jędrzej 191 Mazurkiewicz 201 205 Podhala Jan Setkowicz 213 Andrzej Bierowiec, ś w i ą t k a r z z Kasinki . . . 223 Rzeźby młodzieży góralskiej z Jurgowa . . . 226 Stanisław Skibiński S a w i ń s k i ośrodek garncarski w ś w i e t l e dokumen­ t ó w archiwalnych X V I I - X V I I I w 230 A d a m Glapa Wystawa ludowego haftu 233 Helena Sredniawa Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO WSPOMNIENIE wielkopolskiego . . POŚMIERTNE * Dr Maria P r z e ź d z i e c k a 1919-1965 237 RECENZJE Maria P r z e ź d z i e c k a ChWalisław Zieliński: Sztuka sakralna . Anna Dobrzańska-Pawlicka Ukrainske narodne riżba ta rozpis Zbigniew Jasiewicz Etnograficzeskie kollekcii w muzeach SSSR . Zofia Cieśla-Reinfussowa Max Kislinger: A l t e b ä u e r l i c h e K u n s t . dekoratiwne . . 238 . . . 241 OF ARTICLES PE3IOME Na okładce: Swiderski. w Krakowie. 239 240 KRONIKA SUMMARY 238 mistectwo — Kobieta Na stronie Wyk. w czepcu-kopce, hajt tytułowej: z ula. Józef Mazur, Głowa Bobrowa, na tiulu. Biały pow. * W, Sułkowice, Bór, Dębice. pow. pow. Mielec, Fot.: Michał Gostyń. obecnie . 242 . 243 Fot.: Muz. Maśliński. Jan Etn. �w — KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ —— AKADEMII polska sztuka ludowa NAUK • ROK XIX 1965 NR 4 �KOMITET REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, dr Ksawery P i w o c k i , prof, dr Roman Reinfuss, prof, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ s t ę p c a redaktora naczelne­ go: prof, dr Roman R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor d z i a ł u : m g r Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: mgr A n ­ na K u n c z y ń s k a - Iracka, m g r W a c ł a w S u ł k o w s k i , re­ daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . S t a s i ń s k a (ros.). Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. W y d . i adrninistr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/429452a96c5a4a248330bc8cb7600536.pdf ff7ddbd5670d13d89aec452714d40e94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4821 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4475 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; s,177 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za D n i Twórczości L u d o w e j Opol­ szczyzny organizowane są od sied­ m i u lat przez Muzeum Ś l ą s k a Opol­ skiego w Opolu oraz Wydz. K u l t . W R N . W r o k u b i e ż ą c y m na uro­ czyste ich z a k o ń c z e n i e w d n i u 4 kwietnia złożyły się, podobnie jak w latach u b i e g ł y c h , pokazy ś l ą ­ skich l u d o w y c h o b r z ę d ó w wiosen­ n y c h : chodzenie z gaikiem, z n i e d ź ­ wiedziem, topienie Marzanny, a t a k ­ że k o n k u r s y ludowych kapel, ś p i e ­ w a k ó w i g a w ę d z i a r z y oraz p o c h ó d ulicami miasta. O d b y ł się r ó w n i e ż k o n k u r s w y k o n y w a n i a pisanek, roz­ strzygnięcie k o n k u r s u na s z t u k ę l u ­ d o w ą oraz — na z a m k n i ę c i e i m ­ prezy •— koncert l a u r e a t ó w p o ł ą ­ czony z ogłoszeniem w y n i k ó w wszy­ stkich k o n k u r s ó w . Opolska impreza rozrasta się w y r a ź n i e i poziom jej w porównaniu z latami ubiegłymi znacznie się podniósł. W ostatnim konkursie uczestniczyło ponad 200 osób, w t y m ok. 90 pisankarzy. S p o ś r ó d e k s p o n a t ó w plastyki l u ­ dowej do najbardziej interesują­ cych n a l e ż a ł y pisanki, z a r ó w n o ś l ą ­ skie skrobane „ k r a s z o n k i " , j a k w y ­ konywane t e c h n i k ą b a t i k o w ą przez repatriantów z terenów Litwy, Bia­ ł o r u s i i U k r a i n y . Większość pisanek zdobiona b y ł a m o t y w a m i t r a d y c y j ­ n y m i , nawet w w y p a d k u gdy w y ­ konawcami b y l i ludzie młodzi. Zespoły o b r z ę d o w e ze wsi Raszowa, pow. Opole i R e ń s k a , pow. Koźle r e p r e z e n t o w a ł y b. i n t e r e s u j ą ­ ce s ł o m i a n e k u k ł y „ n i e d ź w i e d z i " . Na pokazie sztuki ludowej w y r ó ż ­ niły się ponadto p a j ą k i kuliste i krystaliczne. B y ł y one r e k o n s t r u k ­ cjami t r a d y c y j n y c h f o r m zapomnia­ n y c h od około 30 lat. Pokazano też zabytkowe fragmenty s t r o j ó w k o ­ biecych. Hafty w s p ó ł c z e s n e — na serwetkach i fartuszkach, chociaż wzorowane na tradycyjnych, b y ł y nieciekawe. Podobnie nieliczne eks­ ponaty z zakresu rzeźby i malar­ stwa r e p r e z e n t o w a ł y b. p r z e c i ę t n y poziom twórczości amatorskiej. * 11 kwietnia, w Niedzielę Palmo­ w ą , odbyło się w Rabce rozstrzyg­ n i ę c i e k o n k u r s u na palmy w i e l k a ­ nocne, ogłoszonego przez Muzeum i m . Orkana w Rabce i Wydz. K u l t . W R N w K r a k o w i e . Na konkurs zgłoszono ogółem 150 palm. Przy­ znano 11 pierwszych i 24 drugie nagrody. Zainteresowanie k o n k u r ­ sem ze strony ludności Rabki i wsi okolicznych było duże, a poziom e k s p o n a t ó w dobry i w y r ó w n a n y . * W y s t a w ę pn. „ K u l t u r a wsi d o l ­ n o ś l ą s k i e j 1945—1965" zorganizowa­ ło w swych salach Muzeum Etno­ graficzne we W r o c ł a w i u . Wystawa czynna była w maju. Problematyka jej dotyczyła przemian k u l t u r o w y c h na wsi d o l n o ś l ą s k i e j , jakie d o k o n a ł y się tam w w y n i k u zderzenia się na t y m terenie o d r ę b n y c h k u l t u r l u ­ dowych p r z e s i e d l e ń c ó w i r e l i k t ó w dawnej k u l t u r y miejscowej. Całość eksponowanego m a t e r i a ł u zgrupowano w trzech częściach. I okres IV - V I K A 1965 Pierwsza o b e j m o w a ł a wybrane eks­ ponaty tradycyjnej k u l t u r y m i e j ­ scowej. Pokazano meble X I X - w i e c z ne: szafy, kredensy, skrzynie. T a k ż e drobne przedmioty zdobione, j a k formy do m a s ł a , kosze ze słomy do chleba, n a r z ę d z i a tkackie i rolnicze. Część druga u k a z y w a ł a typowe przedmioty przywiezione ze sobą przez p r z e s i e d l e ń c ó w , w u k ł a d z i e o d p o w i a d a j ą c y m poszczególnym g r u ­ pom regionalnym. Reprezentowani Dyli repatrianci z Wileńszczyzny, okolic L w o w a i S t a n i s ł a w o w a , Gro­ dna oraz reemigranci z J u g o s ł a w i i i Rumunii, n a s t ę p n i e n a s i e d l e ń c y z tzw. Polski centralnej (Wieluńskie, C z ę s t o c h o w s k i e , Kieleckie, K r a k o w ­ skie i Rzeszowskie). W ś r ó d ekspo­ n a t ó w p r z e w a ż a ł y t u t k a n i n y i frag­ menty s t r o j ó w oraz meble, przede wszystkim skrzynie; w grupie r u ­ m u ń s k i e j s p r z ę t y pasterskie. Część trzecia o b r a z o w a ł a k u l t u r ę dzisiejszą wsi d o l n o ś l ą s k i e j . Z i l u ­ strowana została jej urbanizacja i przemieszanie tradycji regionalnych, r Jako n a j w y r a ź n i e j zachowane re(' l i k t y dawnej k u l t u r y ludowej po| kazano p l a s t y k ę o b r z ę d o w ą : prze­ brania i maski „ h e r o d ó w " , pisanki i palmy wielkanocne. Wystawa posiada katalog opra­ cowany przez M a g d a l e n ę Roztwor o w s k ą . Zawiera on obszerny a r t y ­ k u ł w p r o w a d z a j ą c y oraz zestawienie w a ż n i e j s z y c h pozycji bibliograficz­ nych. „Kultura Wsi Dolnośląskiej. 1945—1965". Przewodnik po wysta­ wie. Muzeum Etnograficzne we W r o c ł a w i u , W r o c ł a w 1965, s. 48 nlb. ilustr. w tekście. * 15 maja otwarta została w M u ­ zeum Ziemi Ż y w i e c k i e j w Ż y w c u wystawa pn. „ S z t u k a ludowa Ż y ­ wiecczyzny i możliwości jej roz­ w o j u " . Organizatorami wystawy b y l i Muzeum oraz Wydz. K u l t . W R N w Krakowie. Wystawa pokazywała eksponaty z zakresu tradycyjnej twórczości ludowej regionu oraz możliwości jej adaptacji. W ś r ó d e k s p o n a t ó w pierwszej czę­ ści wystawy z w r a c a ł y u w a g ę rzeźby Jana Ficonia, nowo odkrytego r z e ź ­ biarza, ur. w 1933 r. Są to nie­ w i e l k i e drewniane postacie lub g ł o ­ wy, p r z e d s t a w i a j ą c e ludzi wiejskich. Pokazano też rzeźby Englerta, Boczka, Kowalczyka oraz ł a d n y zestaw tradycyjnych zabawek ż y w i e c k i c h : k o n i k i , ptaszki, taczki. W ś r ó d adap­ tacji z n a l a z ł y się p u d e ł k a ryzowa­ ne i malowane na w z ó r zabawek. Wyroby drewniane reprezento­ w a ł a bednarka: konewki, „gielety" na m a s ł o ( n i e k t ó r e zdobione w y p a ­ laniem), łyżniki oraz zestaw meblo­ w y : stolik i zydle. Pokazano też barwne wieńce k w i a t ó w sztucznych. Wycinanki, j a ­ kie znalazły się na wystawie, m i a ł y być p r z y k ł a d e m rozbudowania f o r m s ł u ż ą c y c h do ozdoby gwiazd k o l ę d ­ niczych. Eksperyment ten trudno jednak u z n a ć za udany. Dział przed­ s t a w i a j ą c y możliwości adaptacyjne sztuki ludowej w tkaninie, meblar­ stwie i p a m i ą t k a r s t w i e zawierał eksponaty p r z e w a ż n i e mierne i po­ zbawione w a r t o ś c i z a r ó w n o etno­ graficznych, jak artystycznych. * W czasie obchodzonych w maju D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i Prasy M u ­ zeum w L u b l i n i e przy w s p ó ł p r a c y Wydz. K u l t . W R N w B i a ł e j Pod­ laskiej, P u ł a w a c h , B i ł g o r a j u i C h e ł ­ mie Lubelskim zorganizowało w tych miastach w y s t a w y w s p ó ł c z e s ­ nej sztuki ludowej poszczególnych p o w i a t ó w . Pokazano m . i n . t k a n i n y , fragmenty stroju, plecionkarstwo, c e r a m i k ę , rzeźbę i w y c i n a n k i . * 5 czerwca odbył się w Z a l i p i u konkurs malowania d o m ó w i w n ę t r z izb, zorganizowany przez Wydz. K u l t . W R N w K r a k o w i e . Uczestni­ czyło w n i m 36 malarek z Zalipia i okolicznych w s i : K u z i , Ś w i e b o ­ dzina, Niwek. Wszystkie m a l a r k i zo­ stały nagrodzone. Obok nazwisk znanych w y s t ą p i ł y nowe, w ś r ó d k t ó ­ rych w y r ó ż n i ł a s!ę zwłaszcza Stefa­ nia Ł ą c z y ń s k a . W y s t a w ę pn. „Dziś b i a ł o s t o c k i e j sztuki ludowej" z o r g a n i z o w a ł o w S u w a ł k a c h miejscowe muzeum re­ gionalne wraz z b i a ł o s t o c k i m od­ działem Cepelii. Pokazano t k a n i n y dekoracyjne (dwuosnowowe i w i e lonicielnicowe), plecionki ze słomy i korzeni, naczynia d ł u b a n e w dre­ wnie (ich tradycyjne f o r m y zapom­ niane od lat kilkudziesięciu Cepelia stara się obecnie r e a k t y w o w a ć ) , p i ­ sanki, palmy, rzeźbę i c e r a m i k ę . * W y s t a w ę pn. „Leon K u d ł a — wystawa p o ś m i e r t n a " zorganizowa­ ły w czerwcu i lipcu w Warszawie (w sali Kordegardy) ZPAP, P a ń ­ stwowe Muzeum Etnograficzne i C B W A . Pokazano 80 r z e ź b K u d ł y p o c h o d z ą c y c h ze z b i o r ó w muzeal­ nych i p r y w a t n y c h . Z n a l a z ł y się na niej wszystkie najcenniejsze prace K u d ł y , o b r a z u j ą c e c a ł o k s z t a ł t jego twórczości, a także autentyczny warsztat artysty wraz z kompletem d ł u t i n a r z ę d z i oraz k i l k a figur do­ piero zaczętych, o b r a z u j ą c y c h p r o ­ ces powstawania rzeźb. E k s p o z y c j ę wystawy z a p r o j e k t o w a ł Jerzy Star­ czewski. W y s t a w ę i katalog zawie­ r a j ą c y a r t y k u ł w s t ę p n y , spis eks­ p o n a t ó w oraz ilustracje o p r a c o w a ł doc. dr Józef Grabowski. „Leon K u d ł a — wystawa po­ ś m i e r t n a " , czerwiec — lipiec 1965, Warszawa 1965, s. nlb. 32, i l . 16. Muzeum Ś l ą s k a Opolskiego w Opolu z o r g a n i z o w a ł o przy pomocy krakowskiego Muzeum Etnograficz­ nego w y s t a w ę polskiej zabawki l u ­ dowej. O t w a r t a b y ł a ona w m a j u i czerwcu w salach Muzeum Opol­ skiego. Najliczniej reprezentowane były zabawki z t e r e n ó w p o ł u d n i o wowschodnich oraz w o j . k r a k o w ­ skiego i samego K r a k o w a . 177 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4406752659714b21cbd5ef3cfc1f0fcc.pdf 03be3630db627e7247eefe97b3712cd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4678 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4344 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 / Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.117-124 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. L u d o w y R Zaspół Pieśni i Tańca z G r a b o w n i c y , p o w . B r z o z ó w , p r z e d nictwa Ludowego w Sanoku. E C E występami N na Z terenie Muzeum J Budow­ E A n n a Pytlińska-Spiss, P R Z E G L Ą D W Y B R A N E J L I T E R A T U R Y Z Z A K R E S U M U Z E A L N I C T W A S K A N S E N O W S K I E G O , S a n o k 1970. Omawiana w czerwcu pozycja, której downictwa Ludowego w kreślić n a l e ż y , cenne, że pożądane skansenowskiego siada swą druk ukończony 1970 г., Ukazała się nakładem S a n o k u К Już n a w s t ę p i e opracowanie i na t o jest czasie. na ziemiach przeszło ze Historia bowiem polskich, pomimo siedemdziesięcioletnią tak cy ale n a w e t pokrewnych sztuki, w znacznym Chwilą, g d y w naszym ruchu s z u r y ułatwiają 2000 zaspokojenia kręgom spo­ wolutą naukowcom W history­ etnografów, intensywniej, zdecydowanym Władz poparciu centralnych i opracowania t e n t e m a t l i t e r a t u r y o d c z u w a ł o się coraz inicjatywa spotkać się m u s i przy Konserwa­ istniejącej bardziej. jęta w i ę c p r z e z M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w noku To­ skansenowski z pełnym na Pod­ parafinowaną się format t o dalsze p l u s y tego przeze m n i e w zorientować Równocześnie i dla z ob­ nakładu. latach 1400 t y t u ł ó w zabytków o n a , że „ d y s k u s y j n a trzech bro­ „403 p o z y c j e b i ­ i muzealnictwa drukowane ogólnie okładka skanse­ 1902—1969. z zakresu etnografii, we które wspomnianym antycypując k r y t y k ę , przy­ m o ż e się w y d a ć s e l e k c j a ze­ materiału". O p u b l i k o w a n e pozycje bibliograficzne zebrane w włas­ wystarczającym Autorka wymienia ochrony mogą 2 oraz Sztywna n a temat muzeów zagadnieniu" . branego być potrzeb. >na świecie, Ze zgromadzonych całości bibliografii wydaje obecnych muzealnictwa, Sa­ zrozumie­ wydanie opracowaniu nowskiego znaje — do t e g o p r z e d s i ę ­ p o s ł u g i w a n i e się i k o r z y s t a n i e , a n a k ł a d egzemplarzy bliograficzne w tego t y p u M u z e u m było n a j b a r d z i e j predestynowane. Broszurowe jest zaczął się r o z w i j a ć n a szczęście coraz t o r s k i c h , potrzebę z e b r a n i a wzięcia po­ c i spośród ruch wydawnictwem, iż stopniu kraju nym miar którzy bezpośrednio n i e są z t y m r u c h e m z w i ą z a n i . też z j ą c e zresztą — j a k o j e d y n e tradycję, sobie d y s c y p l i n , j a k h i s t o r y c y , a r c h i t e k c i czy n a w e t pod­ wszech s t o s u n k o w o mało znana n i e t y l k o szerszym łeczeństwa, został Muzeum B u ­ następujących rozdziałach: zostały I . Bibliografia; I I . n i e m i u z n a n i e m , t y m b a r d z i e j , że p o d j ą ł ją i z r e a l i z o w a ł Opracowania „skansenowski szczególnych k r a j a c h . T e n o s t a t n i rozdział j e s t o c z y w i ś c i e nem określa Muzeum poligon doświadczalny", się często Budownictwa Sanocki Ludowego którym Park w to mia­ Etnograficzny. Sanoku, dysponu­ ogólne; najobszerniejszy. Ameryki, Azji I I I . Muzea Wymieniono skansenowskie t u 25 k r a j ó w z w po­ Afryki, i E u r o p y , a wśród n i c h Polskę. „ Z e z r o - 117 �118 �zumiałych zawiera względów najobfitszą ЗЭ2 p o z y c j i dziale dzie — i pisze Autorka — różnorodną b i b l i o g r a f i c z n y c h , które Ш , n a Polskę p r z y p a d a znaczna, chyba jednak zebranie związanej jest w i przedstawienie chwili obecnej w 88. Ilość t a j e s t nie tylko z muzealnictwem Polska Spośród znajdujemy z a g a d n i e n i a , ale n a w e t p o m i j a p e w n e cież hasło literaturę". nie roz­ wpraw­ wyczerpuje problemy. A całokształtu skansenowskim najistotniejsze. prze­ literatury w Polsce Wydaje się, słuszniejsze b y ł o b y w y o d r ę b n i e n i e z t e g o rozdziału „Polska" w osobny czwarty rozdział, jego rozbudowaniem i podzieleniem z iż hasła równoczesnym n a osobne podtytuły, Orzechowskiej, chociaż s a m o o p r a c o w a n i e , w k t ó r y m stały one zamieszczone, Taka niepełna informacja rozeznania w drobniejsze niejasności żałoby w jest podanym nawiasie cytowane n i e daje jako przecież materiale. Są też zresztą P o l s k i e j . P.W. . inne 303 n a l e ­ informację, podob­ n i e j a k t o u c z y n i o n o p r z y p o z y c j i 274, ż e z a w a r t a w Wzmianka dotyczy 1 0 właściwego i omyłki. P r z y p o z y c j i podać d o d a t k o w ą zo­ рои. 6 7 niej S t u d i u m p r z y Zakładzie A r c h i t e k t u r y nad patronował Oskar mieszczona pozycja skansenami-ogrodźcamd, Sosnowski . Jeżeli n już 224, t o p o p i e r w s z e któremu została należało za­ raczej z a c y t o w a ć ją n a p o d s t a w i e „ M a t e r i a ł ó w M B L w S a n o k u " , k t ó r e s t a n o w i ł y b y poszczególne s k a n s e n y . W t e n sposób g d y ż w „ O c h r o n i e Z a b y t k ó w " są p u b l i k o w a n e j e d y n i e j e j uzyskano opubli­ fragmenty , i wadzić 3 b y niewątpliwie kowanego materiału łalności m u z e ó w oraz do „orientację skansenowskich w sowaniu proponowanego ne większą przejrzystość pominięcia w historii dzia­ Polsce". Przy zasto­ t u układu n i e doszło b y z a p e w ­ niektórych dotyczących p r z e d w o j e n n y c h pozycji bibliograficznych inicjatyw, takich jak organi­ z a c j a skansenów w K r a k o w i e , K a t o w i c a c h , W i l n i e i Lwo­ a p o d r u g i e należało do Przeglądu... 1 2 konsekwentnie inne tego typu M o ż n a m i e ć także zastrzeżenia, zagadnienie zakresie dotyczące 1 3 iż p o m i n i ę t e w i n n e być skansenu . W chyba uwzględnione zaplecza, „kuchni" s k a n s e n o w s k i e j , n i c z n y c h zagadnień dotyczących k o n s e r w a c j i jedynie w bytkowego. niemniej muzealnictwa skansenowskiego trwałą pozycję . To 4 inicjatyw i w oraz skansen zbytniego 1 Nowym Z już — również po historii wojnie, tzw. skansen swą niektórych a w Kra­ podhalański lub (np. skanseny — zrealizowanych w Ciechanowcu Sączu) . nie bibliograficznych artykuły temu m. drewna Dla Michała Sanoku" 1 5 pełnego o b r a z u rozwoju w i prac w n a d organizacją P o l s c e należało również prace pozostające w do b i b l i o g r a f i i s k a n s e n o w s k i e j odniesieniu wymienionych przykładowo o charakterze podać ogólnym, szczególnych skansenów powojennych można j a k też czy n a w e t pozycji zarówno dotyczące pojedynczych po­ obiek­ rarda maszynopisach, Z podać t a k j a k to woj. kra­ uczyniła M a r i a M a j k a . B y ł y b y t o w i ę c m . i n . Ciołka, a także Niezgody był Czajnika . m u z e a l n i c t w a skansenowskiego kowskiego za­ i n . poświęcony c y t o w a n e p r z e z nią p r a c e S t e f a n a S w i s z o z o w s i k i e g o 5 szeregu Zagadnieniu prace tzn. tech­ p r z e c i e ż cały j e d e n n u m e r „ M a t e r i a ł ó w M B L w z rozprawą czasowo (np. skanseny w o j . warszawskiego) rozgłosu w P o l s c e posiadają zaniedbanych Zakopanem bez w dotyczy podejmowanych z różnych p r z y c z y n kowie samo jednak prze­ szerszym 1 4 w i e . S k a n s e n y t e bądź zaczęto r e a l i z o w a ć , bądź pozostały sferze projektów, zostało „ r e g i o n a l n y c h i z b p a m i ą t e k " , k t ó r e są cież r ó w n i e ż jakąś m i k r o f o r m ą znacznie wpro­ sprawozdania . i Stanisława k o l e i podając Hanny Pieńkowskiej, i Ge­ Waldemara Szczęka . literaturę l e dotyczącą i n n y c h k r a j a c h należało b y p r z e d e skansenów wszystkim w uwzględnić tów . W ś r ó d t y c h p o z y c j i b r a k o b s z e r n e g o , b o aż 92 s t r o ­ e n y liczącego i n f o r m a t o r a o k u r p i o w s k i m s k a n s e n i e w N o ­ wogrodzie, k t ó r y został w y d a n y najnowszych formator sława a pominiętych o muzeach w Brzostowskiego drukiem w wydawnictw 1969 r . należy Polsce, o p r a c o w a n y i Stanisława 7 Do też i n ­ przez S t a n i ­ Orysiaka. Zawiera on d a n e h i s t o r y c z n e i charakterystykę w s z y s t k i c h i s t n i e ­ jących w danym momencie Opublikowany wybranej od przez polskich Annę skansenów . B Pytlińską-Spiss skansenowskiej literatury... obejmuje 1902 do 1969 г., j a k należy r o z u m i e ć Wprawdzie w „wyborem", intencjach A u t o r k i niemniej fakt — okres włącznie. jest Przegląd ten nie Przegląd jedynie usprawiedliwia po­ minięcia n i e z w y k l e ważnej i i s t o t n e j p o z y c j i . W t y m sa­ mym bowiem miesiącu, k i e d y tzn. w „Przegląd..., grudniu do druku 1969 г., oddany ukazał się został kolejny 2 zeszyt „ M a t e r i a ł ó w i sprawozdań k o n s e r w a t o r s k i c h w o ­ jewództwa krakowskiego" p o d redakcją Mariana Kor­ n e c k i e g o . T e n b o g a t o i l u s t r o w a n y i z a w i e r a j ą c y 226 s t r o n t o m , poświęcony nowskiej na został w terenie całości p r o b l e m a t y c e woj. krakowskiego i skanse­ zawiera aż 12 a r t y k u ł ó w n a t e n t e m a t , a w ś r ó d n i c h w o p r a c o w a n i u Marii Majki zestawienie bibliografii z 57 N a l e ż y żałować, iż a r t y k u ł y t e n i e zostały w czasie k o r e k t y Nie została pozycjami . 0 uwzględnione Przeglądu... wymieniona jeszcze jedna bibliografia, a w r a z z nią k o m u n i k a t y K s a w e r e g o P i w o c k i e g o i Hanny M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u : I I . 2. D a w ­ na c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z G r ą ż l o w e j , p o w . U s t r z y k i D o l ­ ne, 1732. I I . 3. F i l i a i M B L w D o b r e j S z l a c h e c k i e j , p o w . S a n o k . D z w o n n i c a - c e r k i e w , z a p e w n e X V I I w . I I . 4. D a w ­ n a c e r k i e w p a r . g r . - k a t . z Rosołina, p o w . U s t r z y k i D o l n e , 1750. I I . 5. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . K o ­ pia d z w o n n i c z k i z A n t o n i o w a , p o w . Koźle, z d z w o n e m o d l a n y m w 1790 r . p r z e z J a k u b a Z a r e m b ę . 119 �120 �Muzeum W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h : I I . 8. S p i c h l e r z d w o r s k i ze Sławięcic, p o w . K o ź l e , 1610 (?), d a c h X V I I I I I . 9. Z a g r o d a o l e s k a z K a m i e ń c a , d o m n r 55, o r a z k o p i a gołębnika z S i t k o w i c , X I X w . w 121 �pełny zestaw pozycji, w języku p o l s k i m 1 7 jakie na ten t e m a t gę na małe n i e d o p a t r z e n i e , Przeglądu... Zamieszczony Ksawerego Piwockiego uwzględniony Wskazuje przy które w k r a d ł o w leźć Wreszcie winien duńskich treść sie być i również szwedzkich. komunikatu obcej wydawnictwa, łamy komunikat j a k 1 sam n i e został p o d a n y w z literatury się t e w s z y s t k i e się n a ogólnym (poz. 61) na to zarówno l s dziale skansenach tytuł, k t ó r y w Przeglądzie... brzmieniu . pojawiły . W t y m m i e j s c u należy zwrócić u w a ­ pełnym powinny które zna­ były bądź w sprzedaży n a n a s z y m r y n k u księgarskim, bądź t e ż r e ­ cenzowane w naszych Oczywiście w przypisach pują w czasopismach powyższe uwagi, uzupełnienia pewnych . zwłaszcza bibliograficzne, całości z a g a d n i e n i a . sygnalizowanie 19 a I c h celem podane nie jest wyczer­ jedynie za­ niedokładności i w y s u n i ę c i e p o ­ stulatów, k t ó r e m o g ł y b y zostać u w z g l ę d n i o n e w następ­ n y m , uzupełnionym i p o s z e r z o n y m wydanie t a k i e w i n n o się tylko wybór ukazać literatury, wydaniu. Bo i obejmować całokształt, zwłaszcza t e j traktującej chu sikansenowskim w Polsce. Przyszłe w y d a n i e zawierać również s k o r o w i d z nazwisk n y c h , bez k t ó r y c h k o r z y s t a n i e i nazw z każdej poszczególnych wydaje 'się l e p i e j działach układ w Sanoku rozpoczyna serię wydawniczą budownictwu oraz parkom tej drodze j a k najlepszych jest zastosować który problematyki. Budownictwa omawianą poświęconą geograficz­ chronologiczny, ilustrować r o z w ó j N a l e ż y przypuścić, że M u z e u m wego o ru­ powinno bibliografii znacznie u t r u d n i o n e . Wówczas też można b y w a nie Ludo­ broszurą drewnianej etnograficznym nową architekturze, i życzyć na wyników. Ryszard Brykowski etnograficzne i muzea pod otwartym niebem, „Biuletyn I n f o r m a c y j n y M B L w S a n o k u " 1964, n r 1. I . T r y b o w s k i , Skansen na Mazurach, „ Z i e m i a " 1956, n r 2; R. B r y k o w ­ s k i , O cerkwiach „Bieszczadzkich", „Tygodnik Powszech­ n y " 1968, n r 3; H . P o l i t o w s k a , Przeniesienie do skansenu w Sanoku i konserwacja zabytkowej cerkwi drewnianej z Rosolina, „Ochrona Z a b y t k ó w " R. X V I I , 1964, n r 4 (zob. też R. B r y k o w s k i , Drewniana cerkiew z Rosolina, „Ochro­ na Z a b y t k ó w " R. X I , 1958, n r 1—2); T . S z y d ł o w s k i , Dwo­ rek Moniaków w Zubrzycy, Kurier Literacko-Naukowy d o d a t e k d o I K C n r 237, z d n . 3 0 . V I I I . 1 9 3 7 ; M . G o t k i e w i c z , Dworek Moniakóu) k r a j o z n a i o c z u m ośrodkiem kultury orawskiej, „ W i e r c h y " 1955; Z . Z w o l i ń s k a , Park przy za­ bytkowym dworze Moniaków w Zubrzycy Górnej (Natu­ ralny Park Etnograficzny Ziemi Orawskiej), „Chrońmy P r z y r o d ę O j c z y s t ą " 1955, z. 4; K . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku..., op. c i t . . Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nonym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim. Informator muzealny, Ł o m ż a — N o w o g r ó d 1969. S t . B r z o s t o w s k i , S t . O r y s i a k , Muzea w Polsce. Przewodnik. Informator, W a r s z a w a 1968. Materiały i sprawozdania konserwatorskie woje­ wództwa krakowskiego, K r a k ó w 1969, z następującymi a r t y k u ł a m i : H . P i e ń k o w s k a , Aktualne problemy organi­ zacji parków etnograficznych województwa krakowskie­ go; W. Jostowa, Podhalański Park Etnograficzny; T . S z c z e p a n e k , Niektóre założenia etnograficzne i urba­ nistyczne Sądeckiego Parku Etnograficznego; M . Kornec­ k i , Materiały do założeń parku etnograficznego w Tar­ nowie; W. Jostowa, Orawski Park Etnograficzny; H. Pieńkowska, Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej. Z notatnika konserwatora; M . Kornecki, M. Maj­ k a , Materiały do założeń parku etnograficznego w Li­ powcu; J . K l i m e k , Projekt Parku Etnograficznego Ziemi Czorsztyńskiej; M . M a j k a , Bibliografia parków etnogra­ ficznych województwa krakowskiego; A. Kydryńska, Regionalne izby pamiątek województwa krakowskiego; W . N i e w a l d a , Przegląd i próba wartościowania szałasów tatrzańskich. 7 8 9 PRZYPISY Redaktor: A n n a Kisielewska. Redakcja technicz­ na: Z y g m u n t K l a t k a . P r o j e k t o b w o l u t y i okładki: Z d z i ­ sław Beksiński. D r u k o w a ł y R z e s z o w s k i e Z a k ł a d y G r a ­ ficzne. F o r m a t B . T e n i w s z y s t k i e następne c y t a t y ze Wstępu do Przeglądu. F a k t y c z n a ilość p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h z a ­ m i e s z c z o n a w Przeglądzie j e s t m n i e j s z a , g d y ż niektóre z n i c h są c y t o w a n e d w u k r o t n i e w różnych działach. » N a początku t e g o działu m o g ł y b y się r ó w n i e ż z n a ­ leźć o p r a c o w a n i a o C h a r a k t e r z e o g ó l n y m i b i b l i o g r a f i e , dotyczące r U o h u s k a n s e n o w s k i e g o w P o l s c e . T . S e w e r y n , O polskie osiedla muzealne w Kra­ kowie na wzór sztokholmskiego skansenu, „Ilustrowany K u r i e r C o d z i e n n y " z d n . 24.IV.1936; M . Z n a m i e r o w s k a P r u f f e r o w a , Muzeum na wolnym powietrzu w Wilnie, „ B i b l i o t e c z k a W ł ó c z ę g i " , W i l n o 1934, n r 2; T . D o b r o w o l ­ ski, Wspomnienie o muzeum którego nie ma, „Twór­ czość" 1946, n r 1. M . i n . : К . E s t r e i c h e r , Przeniesienie zabytku drew­ nianego z Komorowie, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1952, V , n r 1; E. R u d z k a , Muzeum etnograficzne pod gołym nie­ bem [o p a r k u e t n o g r a f i c z n y m n a W o l i J u s t o w s k i e j ] , „ O d A do Z " 1953, n r 17; W ł . B o g a t y ń s k i , Idea skansenowska w P o l s c e , t a m ż e , n r 19; J . R o g u s k a - C y b u l s k a , Skansen w Zakopanem, „Tygodnik Powszechny" 1953, n r 1; W . J o s t o w a , Praca nad organizacją podhalańskiego par­ ku skansenowskiego, „ W i e r c h y " R. X X V l I I I , 1959; W . J o ­ s t o w a , Stan prac oraz założenia metodologiczne Podha­ lańskiego Parku Etnograficznego, „Biuletyn I n f o r m a c y j ­ n y Z a r z ą d u M u z e ó w i O c h r o n y Z a b y t k ó w " 1960, n r 3 1 ; Z. J . L e n a r d , Zagadnienia ochrony zabytków budownic­ twa drewnianego [ w województwie w a r s z a w s k i m ] , „Biu­ letyn Konserwatorski", W a r s z a w a 1958; K . Uszyński, Społeczne inicjatywy tworzenia Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu pow. Siemiatycze. R e f e r a t w y g ł o s z o n y n a Ogólnopolskiej k o n f e r e n c j i p o ­ święconej n o w o c z e s n y m m e t o d o m k o n s e r w a c j i d r e w n i a ­ n y c h o b i e k t ó w z a b y t k o w y c h w d n . 15—18.V.1967 w M y c z k o w c a c h ; St. B r o n i c z , Etnograficzne problemy w mu­ zealnictwie Śląska Opolskiego, „Biuletyn Informacyjny Z M i O Z " 1963, n r 48. 1 5 8 1 5 J . E. Dutkiewicz, Czy problem narodowy?, „Ochrona Z a b y t k ó w " 1966, X I X , n r 1: K . P i w o c k i , Parki 8 122 10 �11 I I . 10. M u z e u m W s i O p o l s k i e j w B i e r k o w i c a c h . F r a g m e n t p a s i e k i , X X w . I I . 11. M u z e u m W s i Górnośląskiej w C h o r z o w i e . S p i c h l e r z d w o r s k i z B u j a k o w a , p o w . R y b ­ nik, X V I I I w. K . P i w o c k i , Muzea w plenerze (oraz) H . Orze­ c h o w s k a , Przegląd ośrodków muzealnych budownictwa ludowego w Polsce (z bibliografią), [w:] Sprawozdanie z 5-letniej działalności Centralnego Ośrodka Informacyj­ nego powołanego w sprawie koordynacji prac naukowo-badawczych w dziedzinie architektury i budownictwa ludowego, W a r s z a w a 1902. P o d o b n i e p o t r a k t o w a n y został Memoriał w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce. Program organizacji parków etnograficznych, Warszawa 1966 (Przegląd... p o z . 57), z którego z a c y t o w a n o j e d e n k o m u ­ n i k a t (Przegląd... p o z . 236), pomijając następne, a p r z e d e w s z y s t k i m [ W y k a z ] Istniejących i organizowanych par­ ków etnograficznych i punktów muzealnych. Tymczasem j e d e n z p o m i n i ę t y c h k o m u n i k a t ó w m ó g ł być p o p r o s t u zaznaczony przy a r t y k u l e tej samej a u t o r k i i p o d ana­ l o g i c z n y m t y t u ł e m , t y l k o że o p u b l i k o w a n y m w i n n y m czasopiśmie (zob. Przegląd..., p o z . 40). J . Zachwatowicz, Oskar Sosnowski [wzmianka o S t u d i u m skansenowslkim przy Z A P PW], „Biuletyn H i s t o r i i S z t u k i i K u l t u r y " 1946, V I M , n r 1 ^ 2 . R. B r y k o w s k i , A . K i s i e l e w s k a , Sprawozdanie z po­ siedzenia Rady Muzealnej Muzeum Budownictwa Ludo­ wego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a t e r i a ły Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. W e f r a g m e n t a c h d r u k w c z e ś n i e j w : „ O c h r o n a Z a ­ b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 4. A. Kisielewska, Sprawozdanie z prac MBL za rok 1964, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1965, n r 2; T a ż e , Sprawozdanie z prac Muzeum Budownictwa Ludowego w roku 1965, „Materiały M u z e u m B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w Sano­ ku" 1966, n r 4; J . M a l i n o w s k a , Sprawozdanie z pracy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku w roku 1966, t a m ż e 1967, n r 5; L . K r z y ż a n o w s k i , Streszczenie refera­ tów, komunikatów i dyskusji z konferencji w Myczkowcach, 15—18 maja 1967 г., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X X I , 1968, n r 1. A . R y b i c k i , Otwarcie części ekspozycji Parku Etnograficznego MBL w Sanoku, „Materiały Muzeum B u d o w n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u " 1966, n r 4 ; E. G i l , Sprawozdanie z posiedzenia Rady Muzealnej Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu w dniu 9 kwietnia 1969 R., „ O c h r o n a Z a b y t k ó w " R. X I I , 1969, n r 4; H . P i a s e c k a , Sprawozdanie z działalności Muzeum Budownictwa Lu­ dowego w Sanoku w dniach 24—25 maja 1968 г., „ M a ­ 1 0 1 1 l s 1 8 Fot.: autor - teriały M u z e u m B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku" 1969, n r 9. S t . O r y s i a k , Regionalne izby pamiątek — ich rola i zadania, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1968, n r 79; A . K y d r y ń s k a , Regionalne izby..., op. cit. M . C z a j n i k , Badania nad zastosowaniem żywic syntetycznych do zabezpieczenia drewna przed rozkła­ dem powodowanym przez grzyby, „Materiały MBL w S a n o k u " 1968, n r 8. S. S w i s z c z o w s k i , Szkic koncepcyjny i założenia projektowe skansenu wojewódzkiego w Krakowie (na Woli Justowskiej), ( m a s z y n o p i s w P r e z y d i u m R. N . m . K r a k o w a ) ; G . Ciołek, Podhalański park etnograficzny, projekt wstępny z opisem, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n ­ s e r w a t o r a Z a b y t k ó w ) ; H . P i e ń k o w s k a , Rezerwat Etnogra­ ficzny w Zubrzycy Górnej na Orawie i Park Etnogra­ ficzny w Zakopanem, (masz. u a u t o r k i ) ; [St. Szczęk] Skansen cerkwi w Bieszczadach. Koncepcja założeń bu­ dowy, (powielacz w M u z e u m Państwowym w Łańcucie); W . N i e z g o d a , Opinia na temat założeń budowy skansenu cerkwi w Bieszczadach, opracowanych przez Muzeum w Łańcucie, (masz. u W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a ­ b y t k ó w w R z e s z o w i e ) ; T e n ż e , Skansen cerkwi w Biesz­ czadach, praca magisterska wykonana na Wydziale A r ­ c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i Wrocławskiej. 1 4 1 5 1 6 Sit. B r z o s t o w s k i , Muzealnictwo Rumuńskiej Re­ publiki Ludowej, „ B i u l e t y n I n f o r m a c y j n y Z M i O Z " 1962, n r 4 3 ; R. B r y k o w s k i , Ochrona zabytków kultury ludowej a skanseny. Muzeum Wsi w Bukareszcie, „Ochrona Z a ­ b y t k ó w " R. X X , 1967, n r 4; A . K i s i e l e w s k a , Parki etno­ graficzne na terenie Jugosławii, „Materiały M B L w Sa­ n o k u " 1968, n r 7. S. M . S a w i c k a , Skansen — Szwecja w miniaturze, „ A r k a d y " 1939, n r 1; J . M a l i n o w s k a , Mu­ zeum w Bardiowie, „Materiały M u z e u m Budownictwa L u d o w e g o w S a n o k u " 1967, n r 6; J . Górak, Rumuńskie muzea na wolnym powietrzu, .^Muzealnictwo" 1999, n r 19. K . P i w o c k i , Konferencja w sprawie muzeów pod otwartym niebem. Kopenhaga, A a r h u s , S t o c k h o l m . 5—9 lipca 1957, „ B i u l e t y n H i s t o r i i S z t u k i " R. X I X , 1957, n r 4. Russkoje derevjannoje zodczestvo [m. in. o skan­ s e n i e w K i ż i ] , M o s k w a 1965; G. F o k s z a , Muzeuj seła w Bukareszt je, B u k a r e s z t 1967; K . S l a s k i , „ K w a r t a l n i k H i ­ s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j " 1955, n r 2, [ r e c . z:] F a t a b u r e n , Nordiska Museets och Skansens, „ A r s b o k " 1954. 1 7 1 8 l e i l . 1, 3, 5-11; J e r z y L a n g d a — i l . 2, 4. 123 �PR;O.FES;O;ROWI RO;M;ANOWI D O K T O R O W I REINFUSSOWI wieloletniemu R e d a k t o r o w i naszego pisma, Kierownikowi Pracowni Badania Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, wybitnemu badaczowi, któremu sztuka ludowa i „ P o l s k a S z t u k a L u*d o w a " zawdzieczajq tak wiele z okazji sześćdziesięciolecia urodzin życzenia dalszej ^owocnej pracy i wszelkiego powodzenia składa REDAKCJA Profesor R o m a n Reinfuss przy pracy renie. F o t . J a n Świderski w te­ �