70 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47922772e9adc87fc7cbc26a2ede8f62.pdf acd92cf2629925f1a355d45715502d3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4329 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK XXV • 1971 . NR 1 . . . . . . . . l i l i i p o K u k a ludowa �t r e ś ć Jacek Olędzki Ryszard Kukier Jan Górak Jan Setkowicz Ewa Jęczalik Armand Vetulani Rejony sztuki ludowej w Polsce Formy do masła z Ziemi Bytowskiej . . . . Holenderskie domy nad Bugiem Mosory pasterskie w Beskidach Wystawa ludowego malarstwa na szkle . . . Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona . 3 21 29 39 46 47 MATERIAŁY DO S Z T U K I L U D O W E J Jan Minorski Ogród Bajek Wincentego Zubielewicza . . . .53 KRONIKA 61 SUMMARY OF AHT1CLES 62 PE3KDME 63 Na okładce: Rysunek krowy, witryna sklepu mięsnego w remoncie. Warszawa. Fot. Michał Haykowski N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Krucyfiks drewniany, wyk. w 1891 r. Cerkiew w Kostorowce, pow. Sanok. Fot. Lech Mróz �I N S T Y T U T S Z T U K I W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY P O L S K I E J - A K A D E M I I W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - N A U K - ROK XXV K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ -1971 'NR 1 G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lub 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f27be696d4eb461ae5abf03826c9fb9.pdf c2703ebfc2ef580cbd4ddfa2799ca97e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4339 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Roman Reinfuss Z badań mad budownictwem ludowym w jewództwie kieleckim Antoni Kroh Zbójnik podhalański w kulturze polskiej . . 79 Józef Furdyna Józef Wrona •— rzeźbiarz ludowy z Tokarni . 99 Z A R C H I W U M wo­ 67 H I S T O R Y C Z N E G O Jerzy Czajkowski Budownictwo ludowe w w połowie X V I I I wieku okolicy Częstochowy 103 R E C E N Z J E Ryszard Brykowski 117 1 K R O N I K A S U M M A R Y Anna Pytlińska-Spiss. Przegląd wybranej lite­ ratury z zakresu muzealnictwa skansenowskiego O F A R T I C L E S P E 3 I O M E Na okładce: Na stronie 2 5 12*> 127 Adam i Ewa, drewno. Wyk. Piotr Zelek, Krzyżówka k. Krynicy. Fot. Jan KurkieWicz tytułowej: Bóg Ojciec w karecie, obrazek na szkle. Podhale. Fot. Jan Świderski �W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c i o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iracka, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). S e k r e t a r i a t r e d a k c j i — W i t o l d Kaliński. R e d a k t o r t e c h ­ n i c z n y — Z b i g n i e w Cieślik. U k ł a d g r a f i c z n y — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.), N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 3 1 3 2 7 1 , w e w n . 20 l u b 64. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1d8803e546fd2d10f14bb96f5293b5d.pdf 2958a002bb0fcb6018d6e8565a9a52e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4682 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4347 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK X X V • 1 9 7 1 . NR 3 polska sztuka ludowa �TRESC S t a n i s ł a w Błaszczyk Drzeworyty wielkopolskie 131 Zofia Rozanow Iluminacje r ę k o p i s ó w klasztoru Benedyktynek w S t a n i ą t k a c h z p o ł o w y X V I I Wieku . . . 155 Wystawa i sympozjum polskiej g r a f i k i ludowej w Muzeum Etnograficznym w K r a k o w i e . . 165 K i l k a słów o n i e k t ó r y c h częstochowskich r y s u n ­ kach Adriana Głębockiego 177 Trzy miedzioryty ze z b i o r ó w zjalnego w Sandomierzu 184 Anna Kunczyńska-Iracka Ryszard B r y k o w s k i Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a KRONIKA SUMMARY Muzeum Diece­ 187 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na okładce: Na stronie 190 192 Kolenda, drzeworyt dawany na k o l ę d ę , 80 X 56 cm. Wł. B i b l . J a g i e l l o ń s k a , K r a k ó w . Fot. S t a n i s ł a w S t ę p n i e w s k i t y t u ł o w e j : Sw. Rozalia, drzeworyt kolor. 45 X 34 cm. M ą c h o cice, pow. Kielce. Fot. St. S t ę p n i e w s k i �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • R О К XXV • 1 9 7 1 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , - K R A K Ó W - G D A Ń S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n ­ c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek O l ę d z k i , Ksawery P i w o c k i , Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31Э2 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15405cafc9bf3268cd3efc360322cb3a.pdf 386b157537e15804b924d72b498dad24 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4691 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4355 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Po 25 latach — o przedmiocie badań Roman Reinfuss Przebrania w widowiskach czesne przeobrażenia Jan Dormán Moje uwagi i spostrzeżenia ludowych 195 i ich współ­ 203 na marginesie imprezy „Herody" 217 Magdalena Kroh Przemiany obrzędowości dorocznej we wsi Chyżówki 231 Andrzej Krasnowolski Antoni Toborowicz a sztuka ludowa 251 KRONIKA SUMMARY РЕЗЮМЕ Na 258 OF A R T I C L E S . , stronie 259 260 t y t u ł o w e j : Adam i Ewa, rzeźba w drewnie. Toborowicz. Fot. Andrzej Krasnowolski Wyk. Antoni �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKAD EAAII N A U K •ROK XXV • 1 9 7 1 • NR 4 polska sztuka ludowa Г W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, K R A K Ó W WYDAWNICTWO G D A N S К POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �W i n . ^>9ЛМ ({•вши R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jadkowskd (red. nacz.), Jadwiga Jamuszfciewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n cziyńska-Iracfca, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Romtan Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Halina Żelechowska. Układ graficzny — J a ­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa- ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lufo 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a670c4ac41241a5e17c2a113993102cd.pdf f32ddb07f7f8716dcf61f90cbe268f22 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4606 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4278 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.1:s.;1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text US polskui SZtllKct шика lu i dowa S7TNKI N A U K . ROK X X V I . 1 9 7 2 . NR 1 5 ' ; �T R E Ś Ć Antoni Kroh Aktualny stan stroju Aleksander Jackowski F i l m , czyli o p o w i e ś ć najprawdziwsza . Norbert Lippóczy Wędrówki po pohalańskiego Węgrzech w w y c h o b r a z ó w na szkle . . Gier, rzeźbiarz . . . . . . poszukiwaniu . . ludowy . z . 3 . 11 ludo­ . . Rybnej 27 •Jerzy C z a j k o w s k i Michał . . 33 Bożena Kural Najstarsze m a l o w a n e skrzynie p o d h a l a ń s k i e . . 47 Ewa Fryś-Pietraszkowa Szopkarze k r a k o w s c y a k o n k u r s y szopek . . . 57 MATERIAŁY Ryszard B r y k o w s k i Sukienka — votum metalowe z Parczewa . . KRONIKA SUMMARY 60 OF ARTICLES 63 РЕЗЮМЕ Na @4 o k ł a d c e : Niebo, akwarela, collage, 129 X 84 cm, Wyk. Dorota Z a w o j a , p o w . S u c h a B e s k i d z k a . O b r a z n a z y w a n y t a k ż e „ S ą d O s t a t e c z n y " , co w 59 komentarzu namalowałam, do to filmu było prostuje Niebo, a w sposób ludzie następujący: uznali to za Sąd „Pierwszy Ostateczny bampart, autorka obraz, ale który to było Niebo". Fot. Stefan Deptuszewski. Na s t r o n i e t y t u ł o w e j : K r a k ó w . Fot. Jan Świderski. Lajkonik, w y s . 56 c m , 1971 r . W y k . Z d z i s ł a w Dudzik, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57bad21967b9e03cb5a847fe4960f9c7.pdf 43bfbaab8f6a2e2b4de670e54737cf9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4288 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Ksawery Piwocki S t y l w sztuce t a k ż e ludowej 67 S t a n i s ł a w Błaszczyk L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce, cz. I . 69 Teresa J a b ł o ń s k a Tradycja gotycka w polskiej r z e ź b i e ludowej . 83 Marek Arpad K o w a l s k i M a m e r t P i ó r k o — r z e ź b i a r z lubuski . 97 Leon J o ń c z y k E d w a r d Sutor — r z e ź b i a r z świeckiej prawdy . 101 Jan Setkowicz Jan 105 Pakosz •— r z e ź b i a r z ludowy . . . z Jeziorzan . RECENZJE Aleksander Jackowski Jacek Olędzki, kurpiowskiej Kultura artystyczna ludności 110 MATERIAŁY Jan K u r k i e w i c z L u d o w i r z e ź b i a r z e beskidzcy 113 Mikołaj Mazurek Życiorys 122 WSPOMNIENIA własny POŚMIERTNE Od Redakcji: Zygmunt S k r ę t o w i c z , Józef Piłat, Jan KRONIKA SUMMARY 123 124 OF ARTICLES РЕЗЮМЕ Na Lamęcki okładce: 126 127 Król (fragment), drewno. W y k . Jan Wojtarowicz. Fot. Jan K u r k i e w i c z N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Pieta, drewno. W y k . Jan Fot. Jan K u r k i e w i c z Ficoń. Wieprz, pow. Żywiec. �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 972 . polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A Z A K Ł A D NARODOWY IMIENIA O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man ReinfuSiS (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d graficzny — Ja­ dwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96eacc780685f0f3743af8bd3e722f27.pdf 3827402b956f480fff139343d13bd34f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4641 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4310 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.3 ; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text o ska s/iiiKci limo �TRESC S t a n i s ł a w Blaszczyk Ludowa rzeźba k u l t o w a w Wielkopolsce cz. I I . Barbara Poloczkowa Strój Franciszek K o t u l a -Antoni K r o h Kodeks A.D.1967 W ł a d y s ł a w a Stary obrazek Aleksander Jackowski . cieszyński w X I X w 153 Chajca . . . . 171 . . 181 na szkle z Podlasia P r z e g l ą d twórczości plastycznej 131 180 amatorów . Cz. I . Woj. lubelskie R E C E N Z J E Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a z Olga A . Ganckaja, Narodnoje Iskusstwo Polszi . 184 ŻYCIA M a t e r i a ł y zebrał i o p r a c o w a ł A . K r o h K R O N I K A S U M M A R Y 186 1 O F A R T I C L E S PE3BDME 8 8 igj jgg N a o k ł a d c e : W ł a d y s ł a w Chajec, Śmierć sprawiedliwego i niesprawiedliwego, p ł a s k o r z e ź b a w drewnie pokryta f a r b ą p o k o s t o w ą b r u n a t n ą , 57 X 42,5, 1966 r. Muz. Etnograficzne w K r a k o w i e , nr inw.31402. Fot. Jacek Kubiena. N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Andrzej Majchrzak, Zuzanna w kąpieli, w drewnie, polichromowana. Fot. Leon Perz i Franciszek M a ć k o w i a k . rzeźba �INSTYTUT S Z T U K I POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVI * 1Ф72 polska sztuka ludowa • NR 3 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwoctei, Ro­ m a n Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowdcz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 20 l u b 84. T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af348708eea9bbda039171c105934937.pdf 76772c32ea67b9b7a1af961cd8c02293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4320 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.193-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i polska sztuka ludowa ROK • XXVI • 1972 . NR 4 �TRESC Jan M i t a r s k i Twórczość chorych psychicznie (Przegląd b a d a ń psychiatrycznych) 195 Bożena KJobuszowska Janusz Mroczek K a r o l W ó j c i a k - H e r ó d e k . Portret ludowego a r t y ­ sty H e r ó d k o w e muzykowanie 207 215 Jolanta Walicka B r o n i s ł a w Surowiak 223 Bogna Jakubowska Książę z Doliny L i l i i 235 Helena Sredniawa, Eugeniusz Radzik Edward Sutor — r z e ź b i a r z z Nowego Targu . 241 K R O N I K A S U M M A R Y 247 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E 253 255 N a o k ł a d c e : Andrzej W a c ł a w c z y k : E x - l i b r i s , l i n o r y t , w y m . o r y g i n a ł u : 8 X 6,5 cm. Fot. Jan Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : B r o n i s ł a w Surowiak: Waza, rzeźba, gips malowany, wys. 56 cm. 1963 r. Fot. Jan Swiderski kamienny, �INSTYTUT S Z T U K I P O L S]K I E J AKADEMII NAUK • ROK XXVI • 1 97^ • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a n n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J a c e k Olędzki, K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). R e d a k t o r t e c h n i c z n y — H a l i n a Żelechowska. Układ g r a ­ f i c z n y — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o n o w i c z (ang.) i N a t a l i a Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 20 l u b 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7960f9ff6fa2dc111c21d4cd20d7930a.pdf 7f71a44e96a9240813564c1f8c4ed547 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4567 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4240 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TRESĆ Ksawery Piwocki W dwudziestopięciolecie „Polskiej Sztuki ludo­ wej" Jacek Olędzki Wota lwowskie Zdzisław Zgieruń Rola dokumentacji filmowej w realizacji skan­ senów Richard Jefabek Wielkopolska czy Morawy? Z badań nad grafiką ludową Aleksander Jackowski Przegląd twórczości plastycznej amatorów. cz. I. Województwo lubelskie (dalszy ciąg) . cz. I I . Województwo w r o c ł a w s k i e Aleksandra Jacher-Tyszkowa Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o war­ sztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych Antoni Kroh Z życia K R O N I K A S U M M A R Y P E 3 I O M E 3 5 30 33 39 42 53 55 56 : O F ; A R T I C L E S 62 63 N a o k ł a d c e : Fragment wota, (całość na str. 6, il. 1) Wł. klasztor o.o. bernardynów w Leżajsku. F o t : Jacek Olędzki N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Wotum z wyobrażeniem konia, pocz. X I X w. srebro, 5,7 X 8 cm. Wł. klasztor o.o. bernardynów w Rzeszowie. Fot.: Jacek Olędzki �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK X X V I — 1972 TREŚĆ cz. I . s. 69—82 nr 2 B l a s z c z y k S t a n i s ł a w , L u d o w a r z e ź b a k u l t o w a w W i e l k o p o l s c e cz. I I . s. 13.1—152 Blaszczyk S t a n i s ł a w , L u d o w a rzeźba kultowa w Wielkopolsce nr 3 Czajkowski nr 1 Jerzy, Michał Gier, rzeźbiarz Fryś-Pietraszkowa E w a , Szopkarze Jabłońska Teresa, Tradycja Jackowski Aleksander, Jackowski woj. lubelskie Jakubowska Książe Edward Kłobuszowska Bożena, Kotula czyli Przegląd w a konkursy polskiej opowieść twórczości rzeźbie szopek ludowej najprawdziwsza plastycznej s. . s. s. . 5?—58 nr 1 83—96 . nr 2 11—26 amatorów, . . cz. I. s. 181—183 Bogna, Jończyk Leon, s. gotycka Film, Aleksander, l u d o w y z R y b n e j s. 33—46 . krakowscy nr 3 z Doliny Lilii s. 235—240 Sutor — rzeźbiarz ś w i e c k i e j Karol Wójciak-Heródek. nr 4 prawdy Portret s. 101—104 . ludowego . nr 2 artysty 207—214 nr 4 F r a n c i s z e k , K o d e k s A . D . 1967 W ł a d y s ł a w a Kowalski nr 1 Marek Arpad, C h a j c a s. 171—179 . Mamert Piórko — rzeźbiarz . nr 3 l u b u s k i s. 97—100 . . K r o h A n t o n i , A k t u a l n y stan s t r o j u p o d h a l a ń s k i e g o s. 3—10 K r o h A n t o n i , S t a r y obrazek n a s z k l e z P o d l a s i a s. 180 K u r a l Bożena, Najstarsze malowane nr 3 skrzynie podhalańskie s. 47—56 . L i p p ó c z y N o r b e r t , W ę d r ó w k i po W ę g r z e c h w p o s z u k i w a n i u l u d o w y c h na szkle Mitarski Jan, Twórczość n y c h ) s. 195—806 chorych psychicznie. (Przegląd nr 2 nr 1 badań . . nr 1 obrazów nr 1 psychiatrycz­ nr 4 Mroczek Janusz, H e r ó d k o w e muzykowanie s. 215—222 nr 4 P i w o c k i K s a w e r y , S t y l w sztuce t a k ż e l u d o w e j s. 67—68 nr 2 P o l o c z k o w a B a r b a r a , S t r ó j c i e s z y ń s k i w X I X w. s. 153—170 nr 3 S e t k o w i c z J a n , J a n P a k o s z — r z e ź b i a r z l u d o w y z J e z i o r z a n s. 105—109 . Średniawa Helena, Radzik Targu s. Eugeniusz, E d w a r d Sutor — rzeźbiarz z . nr 2 Nowego 241—246 nr 4 W a l i c k a J o l a n t a , B r o n i s ł a w S u r o w i a k s. 223—234 RECENZJE Z Fryś-Pietraszkowa s. Ewa, Olga A. nr 4 PUBLIKACJI Ganckaja, Narodnoje Iskustwo Polszi 184—185 nr 3 Jackowski Aleksander, Jacek Olędzki, Kultura artystyczna ludności skiej s. 110—112 nr 2 MATERIAŁY Brykowski Ryszard, Sukienka-votum Kurkiewicz kurpiow­ Jan, Ludowi rzeźbiarze DO SZTUKI LUDOWEJ m e t a l o w e z P a r c z e w a s. 59—60 . beskidzcy s. . . 113—121 nr 2 M a z u r e k M i k o ł a j , Ż y c i o r y s w ł a s n y s. 122 Z W y b ó r i opracowanie nr 2 ŻYCIA A . K r o h s. 186—187 WSPOMNIENIA Od Redakcji, nr 1 nr 3 POŚMIERTNE Z y g m u n t S k r ę t o w i c z , J ó z e f P i ł a t , J a n L a m ę c k i s. 123 . . . nr 2 �ROŻNE Kronika Kronika I V — V I 1971 s. 60—62 V I I — X I 1971 s. 124—125 K r o n i k a X I I 1971 — Kronika IV—VI 1972 I I I 1972 s. 188—190 nr 3 247—252 nr 4 Summary Summary of a r t i c l e s s. 63 of a r t i c l e s s. 126—127 nr 1 nr 2 Summary of a r t i c l e s s. 191 nr 3 Summary of nr 4 articles s. nr 1 nr 2 s. 253—254 Резюме s. 64 nr 1 Резюме s nr 2 127—128 Р е з ю м е s. 192 nr 3 Резюме nr 4 s. 255—256 �INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII • 1973 • NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r JaOkowskd (red. nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a ( z - c a r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-Iiraetoa, Jacek Olędzki, K s a w e r y P i w o c M , R o ­ m a n R e i n f u s s ( z - c a r e d . nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — J a d w i g a Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — M a g d a l e n a M i e r o w s k a (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r ­ s z a w a , ul. D ł u g a 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c4ae1396e3a4841ab704d7206e8d1e.pdf a2ee0e35e9e22b39acbdfbb9b1750a72 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4577 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4250 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text olska sztuka ludowa ROK • XXVII • 1973 • NR 2 �TRESC Roman Reinfuss Jerzy Toeplitz Irena Eukowska-Floreńska Aleksander Jackowski Chłopi — budowniczymi kościołów drewnianych O filmowej twórczości ludowej wczoraj i dziś Rzeźba w w ę g l u i jej twórcy Przegląd plastyki amatorskiej. Cz. I I I . Pomorze (Rzeźba) 67 71 81 107 Piotr G . Eogatyriew. Woprosy teorii narodnogo iskusstwa. Moskwa, 1971 121 Piotr G . Bogatyriew. Funkcje stroju ludowego w Morawskiej Słowacji '. . 121 R E C E N Z J E Maciej Ciołek Antoni Kroh K R O N I K A S U M M A R Y 123 O F A R T I C L E S ; . P E 3 I O M E 126 127 Na okładce: Kopernik (fragment), wys. 66 cm. Wyk. Tadeusz Cąkala, Sobiska, pow. Łuków. Fot. Jan Swiderska Na stronie tytułowej: Adam i E w a z Raju wygnani, wys. 44 Wyk. Bolesław Suska. Budziska, pow. Łuków. Fot. Jan Świderski cm. �NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK • ROK XXVII . 19 7 3 • NR 2 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A N S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. naczj, Jadwiga Jarnuszkaewiczowa (z-ca red. naez.), Anna R u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery PiwocM, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t S z t u k i Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe030342aa44731c919b68a7c25011fd.pdf 42b1f0ac8a52dc535941764e172082e0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4585 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4258 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.128-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K • ROK XXVII • 19 7 3 • NR 3 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K WYDAWNICTWO Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.). Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.) Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej Akademii Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. "T � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f12df2f3a22be827421c6d05ad77f44.pdf 2a941818a5130236f82607a51f57c97c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4266 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.4; s.189-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 3 • NR 4 A Ń K polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C Ł A W NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D AKADEMII S NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d g r a ­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a0797e79a388f1bb1984417e326c078a.pdf 2ba3aa3e8f3deb8730c6e1ba730836ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4185 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1974 t.28 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.28 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Jacek Olędzki Malowidła współczesnej A f r y k i Aleksander Jackowski Kopernik w ludowej rzeźbie Anna Milewska-Młynik Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy w n ę t r z a d o m ó w mieszkalnych we wsi Rościszewo) Barbara Poloczkowa XVII-wieczna skrzynia w a ł a s k a z Istebnej . . . . 3 29 47 57 ARCHIWUM HISTORYCZNE Stanisław Gajerski Statut cieszanowskiego cechu tkactwa . . . . 60 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE Janina O r y n ż y n a Zofia Czasznicka (1889—1973) KRONIKA SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . Na . o k ł a d c e : Kopernik. P ł a s k o r z e ź b a w drewnie, 7 7 x 4 3 , 5 cm. W y k . 1973 Stanisław Korpa. Ruda, pow. Sieradz. F o t . : Jan Świderski 63 64 69 71 r. N a s t r o n i lee t y t uu łł oo w w ee jj : : Kopernik — wstrzymał słońce, ruszył z; ziemie. R z e ź b a lal. W y k . 1973 r. Adam Zegadło. K r z y ż k a , pow. Kielce. W łi . L . Zimerer. w drewnie, mai. F o t . : Jan Świderski • �Í POL S K A A K A D E M I A N A U K . I N S T Y T U T S Z T U K I • 1 9 7 4 . N R 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD • ML NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó W WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a . Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Ewa K o s t y r k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Magdalena Mierowska (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/555d467a40fe7c766fb0f38a01132a7d.pdf 47e1fc176fb556ae00d21826e3e2599b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4440 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4129 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.1-2 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Antoni Kroh Piotr Szacki Norbert Lippóczy Maria Teresa Maszczak, Magdalena Kroh A.B.J. Aleksander Jackowski Ludwig Zimmerer Wojciech Siemion Ferdynand Kijak-Solowski Aleksander Jackowski Antoni Kroh Aleksander Jackowski Jan Pluciński Adam Hoffmann, Andrzej Wieluński Henryk Zawadzki Kazimierz Biela Pochwala zbieractwa Kolekcja im. Szymańskich w Zakopanem . . Kolekcja entograficzna Jana Michalskiego . „Semper sitio" - . Kolekcja Zofii i Stanisława Chrząstowskich oraz jej znaczenie dla wsi Podegrodzie . . . . Mini-skansen Eugeniusza Foryckiego . . . . Ludwig Zimmerer i jego kolekcja . . . . O swojej kolekcji Pamiętnik spotkań Zaczęło się od krakowskiej szopki . . . . W kręgu ludowych fascynacji — o zbiorach Zbigniewa Kowalewskiego Paszyński ośrodek plastyki ludowej . . . . Ewa Pape i jej kolekcja polskiej sztuki . . . Ludowe zbiory w chochołowskiej szkole — smutne wspomnienia 107 Kolekcja Adama Hoffmanna ze Żnina . . Moja kolekcja kropielniczek ceramicznych . Moje świątki 110 112 113 . . O KOLEKCJACH — W PRASIE 3 9 13 19 45 52 53 58 79 85 89 95 105 Ц4 RECENZJE Kazimiera Zawistowicz-Adamska Ewa Fryś-Pietraszkowa, Ośrodek garncarski w Lążku Ordynackim na tle ceramiki malowanej w Polsce 119 Jan Kurkiewicz (1915—1973) 121 WSPOMNIENIE POŚMIERTNE A.B.J. KRONIKA 121 SUMMARY O F A R T I C L E S 127 РЕЗЮМЕ 128 Na o k ł a d c e : Bazyli Albiczuk, Dąbrowica D., pow. Biała Podlaska. Ogród, ol/pł., wym. 65 X 53 cm. 1967 r. Z kolekcji Ludwiga Zimmerera. Fot.: Piotr Barącz N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Katarzyna Gaweł, Zielonki, pow. Kraków. Ostatnia wieczerza, tempera, sklejka, wym. 46 X 55 cm. Fot.: Jan Swiderski �— P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK XXVIII - 1 9 7 4 TREŚĆ ^ Brykowski Ryszard Sukienka wotum metalowe ze wsi TJlan (w nawiązaniu do artykułu dr hab. Jana Samka) s. 245—248 Derwiz Grigorij Tradycyjna sztuka ludowa republik radzieckich s. 83—97 . Hankowska Romualda Sto lat fajansu włocławskiego s. 135—158 Jackowski Aleksander Kopernik w ludowej rzeźbie s. 29—46 Jackowski Aleksander Sobota i inni s. 99—104 Jackowski Aleksander Plastyka amatorska w krajach socjalistycznych s. 117—126 Jackowski Aleksander Plastyka nieprofesjonalna s. 195—220 Kural Bożena Podhalańskie skrzynie malowane. Cz. I I s. 159—172 . . . Majka Maria Budownictwo drewniane w Norwegii s. 173—185 Milewska-Mlynik Anna Świadomość grupy społecznej a upodobania estetyczne (na przykładzie analizy wnętrz domów mieszkalnych we wsi Rościszewo) s. 47—56 ' Olędzki Jacek Malowidła współczesnej Afryki s. 3—28 Pokropek Marian Życie i twórczość rzeźbiarska Józefa Soboty s. 105—115 . Samek Jan Do zagadnienia sukienek i wotów w sztuce polskiej opoki baroku (na marginesie komunikatu R. Brykowskiego „Sukienka — wotum metalowe z Parczewa") s. 243—245 Setkowicz Jan Karol Englert — rzeźbiarz ludowy z Przyłękowa s. 249—251 . Szczepanek Tadeusz Z badań nad twórczością Nikifora s. 221—242 . . . Więckowski Tadeusz Rola Cepelii w rozwoju współczesnej twórczości ludowej s. 75—82 Z ARCHIWUM nr nr nr nr nr nr nr nr nr ¿ 4 2 3 1 2 2 4 3 3 nr 1 nr 1 nr 2 nr 4 nr 4 nr 4 nr 2 HISTORYCZNEGO Gajerski Stanisław Statut cieszanowskiego cechu tkackiego s. 60—62 . . nr 1 RECENZJE Kunczyńska-Iracka Anna Maria Przeździecka. O małopolskim malarstwie, ikono­ wym X I X wieku. Studia nad epilogiem sztuki cerkiewnej w diecezji przemys­ kiej i na terenach sąsiednich s. 188 MATERIAŁY DO SZTUKI Krasińska Ewa „Dźwierka na nalepę" s. 186—188 . LUDOWEJ . . Poloczkowa Barbara XVII-wieczna skrzynia wałaska z Istebnej s. 57—59 . WSPOMNIENIA nr 3 nr 3 . nr 1 POŚMIERTNE Orynżyna Janina Zofia Czasznicka (1889—1973) s. 63 Rss. Felicja Curyłowa (1903—1974) s. 252—253 RÓŻNE nr 1 nr 4 Kunczyńska-Iracka Anna I I I Krajowy Zjazd Stowarzyszenia Twórców Ludo­ wych, Lublin, 1—2.XII.1973 s. 127 nr Kronika V I I — I X 1973 s. 64—68 nr Kronika X—XII.1973 s. 128—132 nr Kronika I — I I I 1974 s. 189—192 nr Kronika I V — V I 1974 s. 254—268 , nr Summary of articles . . nr 1, 2, 3, РЕЗЮМЕ nr 1, 2, 3, 2 1 2 3 4 4 4 ^ ^ �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT S Z T U K I . ROK X X I X . 1975 . NR 1-2 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W NAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa Kostyrka (sekr. red.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jerzy Ło­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Układ gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c71f0239838b3bbefb9f67dce466788.pdf f6b39e0927f548690ba053ef79408842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4161 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.4, s.196-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXIX • 1975 • NR. 4 �TREŚĆ \ Aleksandra Jacher-Tyszkowa Grafika polska X I X w i e k u jako ź r ó d ł o do d a ń nad strojem l u d o w y m Jacek Olędzki Pieśni wotywne Franciszek K o t u l a Ryciny odpustowych ba­ 199 225 pieśni 287 kronika 250 summary o f a r t i c l e s PE3IOME Na okładce: 254 . . . Główka kobiety, srebro, wys. 8,5 cm. W o t u m z 1851 r. kaplica M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . Fot.: J. O l ę d z k i . 255 Leżajsk, N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Głową woja, kokos, wys. 30 cm. W y k . M i e c z y s ł a w P a w l u s i ń s k i , Szczecin. Wystawa „ T w ó r c z o ś ć ludowa i plastyka amatorska Pomorza Zachodniego". Fot.: J. Ś w i d e r s k i �POLSKA AKADEMIA N A U K . INSlYTUT SZTUKI • ROK X X I X . 1 9 7 5 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A K R A K Ó W G D A Ń S K ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK �REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Ewa K o styrka (sekr. red.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Ł o ­ ziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz). Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a . U k ł a d gra­ ficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i e •— Izabella Rodzik (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, War­ szawa, u l . Długa 28, teł. 31-32-71,. w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a24acf6212832292ed63c8077f927966.pdf 80d7a758362eb98890b53bd96cdb5336 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4428 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4119 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1976 t.30 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1976 t.30 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n Reinfuss (z-ea r e d . nacz.). Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze­ n i a —• D o r i s R o n o w i c z ( a n g . ) i N a t a l i a S t a s i ń s k a ( r o s . ) Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 4 8 . War­ �T R E SC Ksawery Piwooki Rzeźba ludowa Tadeusz Chrzanowski Prymitywna rzeźba kamienna na Śląsku Koman Roinfuss Ludowa rzeźba kamienna na Zachodnim Pogórzu 131 151 . . . 107 Anna Kunczyńska-Iraoka Krzyże rzeźbiono i monolityczne figury drewniane z Mało­ polski ' 181 Aleksander Jackowski Współczesna rzeźba zwana ludową 19!) Ludwig Zimmeror Rozważania w obliczu i>w. Michała Archanioła, wyrzeźbio­ nego w 1971 roku przez Władysława Chajca z Kamienicy Górnej 225 Aleksander Jackowski Wybitni rzeźbiarze okresu powojennego — omówienie ankiety 24J K R O N I K A Za okres 1-V1 l'J70 240 SUMMARY OF A R T I C L E S 252 PE3KDME 254 X a o k ł a d c e : Jan Wszołek, Rożnowiee, gm. Biecz, woj krośnieńskie. Portret rodzinny, płaskorzeźba w drewnie, polichrom., wym. 58x44 cm. 1904 r. Fot.: J. Świderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b3c0301701eb7700e88af4ac10d617f.pdf 54231787b58d0978b12618d4c11a7192 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4363 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4059 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa ROK • XXXI . 1977 • NR 1 �T R E Ś Ć Krystyna Hermanowioz-Nowak Stan b a d a ń nad strojem l u d o w y m w Polsoe • próba oceny dotychczasowych o s i ą g n i ę ć . Wanda Drabik Zdobione p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń nad współ­ 9 czesną sztuką ludową) Romualda Hankowska M a k a t k i na papierze malarek fajansu Jacek O l ę d z k i Prawdziwym pięknem jest n a t u r a malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) . . (O . . . . 17 iii) Adam Chętnik K r z y ż e i kapliczki kurpiowskie A n t o n i Stelmaoh P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajou . Jan E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z l o t n i c t w i o Samek . twórozości 3fl S3 krakowskim (ryte p ł y t k i na naczyniach l i t u r g i o z n y o h z k o ś o i o ł a B o ż e g o Ciała i Św. M a r c i n a w K r a k o w i e ) VII—IX KRONIKA SUMMARY OF 1976 . . . . . 50 f>9 02 ARTICLES РЕЗЮМЕ 83 Na okładce: B a z y l i A l b i c z u k , D ą b r o w i c a M a ł a , w o j . bialskopodlaskie. Księżycowy ol./pł., w y m . 6 4 , 6 x 5 3 , 5 c m . 1974—1975. F o t . : J . Ś w i d e r s k i Na stronie t y t u ł o w e j : pejzaż, F r a g m e n t jednego z „ O g r o d ó w " B . A l b i c z u k a . F o t . : J . O l ę d z k i �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 . NR 1 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A - K R A K Ó W - G D A Ń S K I M I E N I A O S S O L I Ń S К I С H, W Y D A W N I С Т W О POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , J e r z y Ł o ­ z i ń s k i , J a c e k O l ę d z k i , R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . nacz.). Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ n i a —• M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ s k a (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. �JÓZEF TEJCHMA W1CEPRBZES RADY MINISTRÓW MINISTER K U L T U R Y I SZTUKI Trzydzieści lat temu, Minister Kultury i Sztuki powołując do życia Państwowy Instytut Sztuki oraz organ Instytutu "Polską Sztukę Ludową" postawił przed nimi zadania - poznania, zbadania i ustalenia walorów, włas­ ności i tradycji sztuki ludowej - być łącznikiem między sztuką ludową a społeczeństwem. W kulturze i sztuce ludowej wyrażały się i przechowywały najcenniejsze i najbliższe naszemu narodowi postawy i osiągnięcia twórcze, stanowiące wynik mądrości i doświadczeń wielu pokoleń, własny nasz oryginalny wkład do skarbnicy kultury ogólnoludzkiej. Badania, które prowadzone były w okresie minionych 30 lat pozwoliły na wzbogacenie i poszerzenie wiedzy o sztuce ludowej. W całokształcie badań i dokumentacji nad sztuką ludową poważną rolę odegrało czasopismo "Polska Sztuka Ludowa". Najbardziej cenne i wartościowe jest to, że pismo nie ograniczało się tylko do publikacji naukowych opracowań, ale dokumentowało przemiany zachodzące zarówno w sztuce ludowej, jak i w świadomości ludzi uczestniczą­ cych w współtworzeniu nowej, socjalistycznej kultury. 30 lat pracy kwartalnika "Polska Sztuka Ludowa" przyniosło poważny dorobek stanowiący wkład w kulturę naszego narodu. Należą się za to słowa najwyższego uznania dla Redakcji i wszystkich autorów, których prace pomogły społeczeństwu polskiemu lepiej poznać bogatą sztukę ludową oraz sylwetki jej twórców. Warszawa, dnia 19 stycznia 1977 r . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bf5de9267c019fd2f07cfe2ce315cbc.pdf d586b3befecfee30e9428476ded636f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4373 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4069 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Irena Turnau Wpływ szlacheekioj i mieszczańskiej odzieży na polski ubiór ludowy w X V I — X I X wieku 67 Aleksander Jackowski Teresa Komornicka-Rościszowska Współczesne malarstwo ludowe i jego pogranicza (cz. I ) . Konkurs „Malowana chata" na Powiślu Dąbrowskim . 79 95 . Jacok Olędzki Dywan na suficie 107 Aleksander Wallis Wieże Simona Rodii 115 Zbigniew Jakubowski Plakietka wotywna fundacji Jana Rubinkowskiego z 1680 r. w kościolo Bożogo Ciała w Krakowie 119 Anna Kunczyńska-Iracka Stanisław Blaszczyk, Ludowa plastyka kultowa го Wielkopolsce 121 KROXIKA X — X I I 1976 122 RECENZJE SUMMARY OE ARTICLES 125 РЕЗЮМЕ 127 Na okładce: Studnia malowana przez Stefanię Łączyiiską, Zalipio, gm. Gręboszów, woj. tarnowskie. 1976 r. Fot.: J. Świderski Xa stronie t y t u ł o ww eo j :: Malowanka wykonana w rodzinie rodził Curylów, Zalipie, wym. 32x36 cm. 1935 r. Fot.: J. Świderski �POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXI . 19 7 7 . NR 2 polska sztuka ludowa W R O C L A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Ewa K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a Kunczyńska-Iracka, Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina żelechowska. Tłumacze­ nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń­ ska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ szawa, u l . Długa 28, tel. 31 32 71, w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6eb8fd7e18fc89b4be09fb13b7ed69d6.pdf 4f0496e733870b262fcc2b0e788c807b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4384 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4079 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 . NR 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY - W A R S Z A W A IMIENIA - K R A K Ó W OSSOLIŃSKICH, WYDAWNICTWO - POLSKIEJ G D A Ń S K AKADEMII NAUK �R E D A G U J E ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, E w a Kostyrka (sekr. red.), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. Tłumacze­ nia — Magdalena Paszkiewicz (ang.) i Natalia Stasiń­ ska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a724648511bfcde7a799d95ba168b0b1.pdf 6b54a889285f32653f7c117f4d69a5d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4088 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.193-195 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C L A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a , E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . n a c z . ) . Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ nia — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ ska ( r o s . ) . Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/374d524eeceffad5a8f4e0cb8f49b285.pdf 2b4731a202d5586d4e2a9ef0bdfec9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4327 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4028 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A ROK XXXI - 1977 L U D O W A B r z o z o w s k i J u l i a n , O sobie, s. 181—185 nr 3 C i e ś l a - R e i n f u s s o w a Z o f i a , E r a z m Szyszko — nestor p o l s k i c h garncarzy l u d o w y c h , s. 167— —176 nr 3 C h ę t n i k A d a m , K r z y ż e i k a p l i c z k i k u r p i o w s k i e , s. 39—52 nr 1 D r a b i k W a n d a , Zdobione; p u s t a k i cementowe (Z b a d a ń n a d w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ą l u d o w ą ) s. <J—16 nr 1 H a n k o w s k a R o m u a l d a , M a k a t k i n a papierze malarek fajansu, s. 17—28 nr 1 H e r m a n o w i c z - N o w a k K r y s t y n a , Stan b a d a ń nad s t r o j e m w Polsce — p r ó b a oceny d o t y c h ­ czasowych o s i ą g n i ę ć , s. 3—8 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o ludowe i jego pogranicza, s. 79—94 . Jackowski Aleksander, Malowanki, nr 2 m a k a t k i , okrany (Współczesne malarstwo ludowe i jogo pogranicza) s. 147—166 nr 3 J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , Obrazy na p ł ó t n i e i papierze ( W s p ó ł c z e s n e m a l a r s t w o l u d o w o i jogo pogranicza) s. 195—210 nr 4 J a k u b o w s k i Z b i g n i e w , P l a k i e t k a w o t y w n a fundacji J a n a R u b i n k o w s k i e g o z 1680 r o k u w k o ś c i e l e B o ż e g o Ciała w K r a k o w i e , s. 119—120 nr 2 K o m o r n i c k a - R o ś c i s z e w s k a Teresa, K o n k u r s „ M a l o w a n a Chata," n a P o w i ś l u D ą b r o w s k i m , s. 95—106 nr 2 K o t u l n Franciszek, W świecie a m u l e t u , s. 131—146 nr 3 K u r a l B o ż e n a , L u d o w o k w i a t y z w i ó r ó w , s. 211—214 nr 4 K u r e k J a n , K o n c e p c j a w s z e c h ś w i a t a w t w ó r c z o ś c i S t a n i s ł a w a Majewskiego, s. 215—224 nr 4 O l ę d z k i Jacek, P r a w d z i w y m p i ę k n e m jest n a t u r a (O t w ó r c z o ś c i malarskiej Bazylego A l b i c z u k a ) s. 29—38 nr 1 O l ę d z k i Jacek, D y w a n na suficie, s. 107—114 Oźminkowska Ewa, Chciałem mieć dom ładny s. nr 2 ( J u l i a n B r z o z o w s k i i jego m u z e u m ) 177—180 nr 3 Samek J a n , E l e m e n t y s z t u k i ludowej w z ł o t n i c t w i o k r a k o w s k i m (ryto p ł y t k i n a naczy­ n i a c h ł i t u r g i c z n c h z k o ś c i o ł a B o ż e g o C i a ł a i ś w . M a r c i n a w K r a k o w i e ) s. 66—58 nr 1 Smoluchowski Z d z i s ł a w , F o l k l o r s ł o w n y , obyczaj i l u d o w a k u l t u r a j a k o inspiracja t e a t r u amatorskiego, s. 225—230 nr 4 Stelmach A n t o n i , P a m i ą t k a zniesienia p a ń s z c z y z n y w Gorajcu, s. 53—55 T T u r n a u I r e n a , W p ł y w szlacheckiej i m i e s z c z a ń s k i e j w XVI—XIX wieku, o d z i e ż y na polski . . ubiór . nr 1 ludowy s. 67—78 nr 2 W a l l i s A l e k s a n d e r , W i e ż a Simona R o d i i , s. 115- -118 Z nr 2 A R C H I W U M И I ST O R Y СZ N E G O F r y ś - P i e t r a s z k o w a E w a , W a w r z y n i e c Dudziewiez, nauczyciel i garncarz, s. 231—239 nr 4 Falniowska-Gradowska A l i c j a , M a t e r i a ł y do d z i e j ó w o ś r o d k a garncarskiego we w s i Zalas h r a b s t w a t e n c z y ń s k i e g o , s. 240- -245 nr 4 S P R A W O Z D A N I A. Bartoszewski W ł a d y s ł a w , I I P r z e g l ą d T w ó r c z o ś c i L u d o w e j w o j . ł o m ż y ń s k i e g o w W y s o ­ kiem M a z o w i e c k i e m , s. 246 nr 4 R E C E N Z J E Blaszczyk S t a n i s ł a w , L o n g i n M a l i c k i . Kocietmka sztuka ludowa, s. 246—248 . Gajerski S t a n i s ł a w F r . , I r e n a T u r n a u . Ukórnictwo odzieżowe s. . iv Polsce XTI-X . nr 4 wieku. 186 nr 3 K a n t o r R y s z a r d , E m a M a r k o w a . Slovenske liidoce tkaniny, s. 186—187 nr 3 K u n e z y ń s k a - I r a c k a A n n a , S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k . Ludowa, plastyka kultowa w Wielkopolsce s. 121—122 nr 2 T u r n a u I r e n a , E k a t e r i n a I v a n o w a M a t o j k o . Ukraiński] narodnij odjag, s. 248 . . . . . nr 4 R Ó Ż N E L I S T D O R E D A K C J I ( B e r n a r d M ą c z y ń s k i , O m i n i a t u r a c h n a szkle), s. 187 Kronika VII—IX 1976, s. 59—62 1977, s. 188—189 K r o n i k a I V — V I 1977, s. 249-253 Summary Г o f articles nr 3 nr 1 K r o n i k a X — X I I 1976, s. 122—125 Kronika I — I I I . nr 2 , nr 3 nr 4 n r 1, 2, 3, 4 ��POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI . ROK XXXII . 19 7 8 . NR polska sztuka ludowa W R O C Ł A W - W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , T - K R A K Ó W - G D A Ń S K WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1 �CONTENS Jan Krzysztof M a k u l s k i The definition and scope of ethnography in the 'light of contemporary social require­ ments 3 Teresa Ambrozewicz The decorated 7 Aleksander Jackowski Pictures Anna K u c z y ń s k a - S k r z y p e k The interiors of workers houses at Ż y r a r d ó w in the late 19th and early 20th centuries . . 43 Eugeniusz Madejski Chapels in Krasiczyn and Gruszczyn . 51 S t a n i s ł a w a Czech-Walczakowa Pictures on glass done by B r o n i s ł a w Czech and his f a m i l y 33 FOLK r u r a l bread in Poland . . on glass 21 ART MATERIALS . REVIEWS Antoni Kroh Teresa J a b ł o ń s k a , A Catalogue of A r t Works in the W ł a d y s ł a w Orkan Museum i n Rabka 55 Irena T u r n a u D e r ż a w n y j muzei etnografii 56 Piotr Szacki Remarks on the T o r u ń f u r n i t u r e e x h i b i t i o n 56 CHRONICAL V I I — X I I 1977 58 REPORTS OF EXHIBITIONS SUMMARY OF ARTICLES РЕЗЮМЕ . . . . . . . 64 66 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. inacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman, Feiinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz chowska. redakcji — Ewa Ozminkowska. Redaktor 'techniczny — Halina Ż e l e ­ T ł u m a c z e n i a — Krzyszltof Bobiński (ang.) li Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/206dc74a33331997ab7f887a61f703e1.pdf 27e1968690f3231f30dade02191468e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4340 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4039 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32,z.2; s.69-70 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztnka ludowa ROK • XXXII • 1978 • NR 2 �TREŚĆ Anna Kunczyńska-Iracka Aleksander Jackowski Teresa A m b r o ż e w i c z P r z e g l ą d publikacji o polskiej rzeźbie, malar­ s t w i e i g r a f i c e l u d o w e j w l a t a c h 1964—1977 . . 71 Nagrody i m . Oskara Kolberga folkloru i sztuki ludowej" „Za 80 Pieczywo odpustowe pieczywo (Ozdobne zasługi dla ludo­ w e , cz. I I ) na 81 Aleksander Jackowski Obrazy Tadeusz M . Trajdos Przeszłość i teraźniejszość n y c h na p o l s k i m Spiszu (dokończenie) . . rzemiosł . . . . 91 artystycz­ 101 Tadeusz M . Trajdos Kościół Joanna Tomicka Józef Zganiacz 119 K R O N I K A i — n i 1978 124 S U M M A R Y O F Na Czarnej Górze 115 A R T I C L E S 127 PE3K5ME Na w szkle . okładce: stronie Józef 128 p i e r n i k , w y s . 16 c m , w y k . L e o p o l d P a t r u s z y ń s k i , b i e l s k i e , 1960 r . F o t . : St. D e p t u s z e w s k i . t y t u ł o w e j : Sw. Zganiacz, F a ł k ó w , Marcin, rzeźba polichrom., w o j . p i o t r k o w s k i e . Fot.: J. wys. Żywiec, 44,5 c m , Swiderski. woj. wyk. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6ba6ceadb093b9437acec68606e7fdf.pdf 43e54c79b5a1552a4891a56a1707bcc7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4350 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4048 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I • ROK X X X I I • 19 7 8 • NR 3—4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C L A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K W Y D A W N I C T W O Ó W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �CONTENS L u d w i k Stomma Magic today. Methodological reflections . 131 Irena i Krzysztof Kubiakowie The mistery of Our Lord's Passion i n K a l w a r i a Zebrzydowska 143 Aleksander- Jackowski Competitions 161 Franciszek Enclosures 181 Kotula Stefan Rosiński X X t h century region folk smithery i n the Radoim 201 Ewa Krasińska Decorative i r o n gates i n r u r a l buildings . . 213 A l i c j a Małeta Research kito folk stone sculpture i n t h e W i e ­ liczka, Gdów and Myślenice Region . . 225 Roman Poland 239 REVIEWS A n n a Kunczyńska-Iracka CHRONICAL IV—VI Reinfuss, 1978 The folk art furniture in 241 SUMMARY O F A R T I C L E S 245 РЕЗЮМЕ 246 R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna Kunczyńska-Iracka, Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca r e d . nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa Oźminkowska. Redaktor techniczny — Halina Żele­ chowska. Tłumaczenia — Krzysztof Bobiński (ang.) i Natalia Stasińska (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1612be3e22236c0f269f00e044e4984d.pdf 592a7e5bd220abf7ba6f982bc8663a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3869 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3625 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A MIESIĘCZNIK, S Z T U K A ORGAN PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ 1 N ST Y T U T U В A D A N I A S Z T U K I НАРОДНОЕ Е ж е м е с я ч н ы й I P O L I ИСКУССТВО POLONAIS m e n s u e I I e S H P E A S A N T M o n t h l y T A R T r e v u e R A li 'l' Y К (J Ł Y T К O R !• Г Y С Z N F. Ifynowshi Witold — Historycuzm in sztuce ludotuej cz. III. О R 1> О W N Reinfusa Потаи — Skrzynie zdobione z okolic Кгакоша cz. Ш. Cieśla - Reinfussowa Zofia. Okucia uiozóiu z okolic Makouia cz. II 2$ wir ska Maria. Zagadnienia prymityuinej sztuki robotniczej. Kamy)howski Zbigniew. Kilka słóui o kolędach polskich. W D Z I A ł. 1 N : 1 О К VI А С Y J ; r I I I S T Y С Z E N L U T Y С/ ^ ' У. O i ;: O W 11 i i i N Y Reycliman Jan Wystaiua Słowackiej sztuki ludouiej i - . ii! Bratysławie. Stankiewiczów a Janina. Wystatua sztuki ludouiej u! Łańcucie. Pietkiewicz Kazimierz. Wystania u; Kielcach. Kurkowa Zofia. Z konkursu Szopek ш Krakouiie. Kurkowa Zofia. Atlas polskich strojóir ludoujych. Sprawozdanie Paustinouet'o Instytutu Badania Sztuki Lu­ douiej za rok 1948. R O K LUDOWEJ ж у р н а л ART POPLLAIRE R e v u e L U D O W A 1 У 4 9 I'r^.^ •WctawCc �fragment к i. I i m и и к r a i ń s k i e g o wjg K r z y ż a n o w s k i e g o — Malieriałg po E tno gr a. j ' i i. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e61c9492ebf2bcf681ae452e9548c504.pdf 8eb78f1a81ebc637d51b0aea31b7570d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4225 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3939 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.63-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY T LUDOWA PRZEZ PAŃSTWOWY R E Ś INSTYTUT SZTUKI Ć ZAGADNIENIA TEORETYCZNE Roman Reinfuss. Z zagadnień sztuki ludowej. Kazi­ mierz Pietkiewicz. Społeczna rola artysty ludowego. MATERIAŁY I OPRACOWANIA Janina Kamińska. Tkaniny z osady rzemieślniczo-rybackiej z X I I i X I I I wieku w Gdańsku. Adam Nahlik. Tkaniny gdańskie pod względem technicznym i arty­ stycznym. Franciszek Kotula. Ze studiów nad zdobnic­ twem kowalskim w okolicach Rzeszowa. Andrzej Wajda. Wincenty Kitowski — Iłżecki artysta ceramik. DZIAŁ INFORMACYJNY Maria Żywirska. Wystawa sztuki ludowej w Katowi­ cach. Zofia Cieśla - Reinfussowa. Wystawa sztuki l u ­ dowej województwa lubelskiego. Eleonora Janikowska. Sprawozdanie z wystawy sztuki ludowej powiatu no­ wosądeckiego. Jerzy Łoziński. Katalog zabytków sztu­ ki w Polsce. Władysław Muller. Zagadnienie budow­ nictwa ludowego i sztuki ludowej w Katalogu zabyt­ ków sztuki w Polsce. Sprawozdania z czasopism. P A N ROK VI S T W O W Y I N S T Y M A R Z E C - KWIECIEŃ T U 1952 T S Z T U K I NR 2 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da1b91255970839b18f8968d56ca9d73.pdf 0f1a22cbfa1319c492c137d02d5354eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3611 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.114-116 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om W O W Y I N S T Y T U T �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław G'adysz, Mgr (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr. Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Aleksander Jackowski Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska niczny), Mgr Aleksander (redaktor tech­ Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY I N S T Y T U T W A R S Z A W A , D Ł U G A 26. SZTUKI �POLSKA SZTUKA LUDOWA D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T UK1 TREŚĆ: str. Aleksander Jackowski. Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem Maria Zywirska. Józef Ligęza, Stanisław Mieczysław Śląskie Gładysz. Seweryn. Trzepacz. Chwalislaw 117 w kulturze górniczej 127 K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym . Wallis. Tadeusz Maria Podłoże ludowe pieśni . . Markowski — górnik . Konkurs i wystawa . wielicki ceramiki ludowej . Starek. 170 Parzenice spiskie Maria Stankiewiczowa. Roman 163 województwa łódzkiego Edyta 147 135 Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecznego Zieliński. 131 134 Z twórczości plastycznej górników śląskich. Józef . górnicze Reinfuss. 175 Pokonkursowy pokaz haftów sieradzkich . Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów . 181 ludowych. . 182 Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego w Mieczysław Szandor Gładysz. Katowicach Radostná 183 Země 184 Astalosz. Pierwszy rok działalności węgierskiego Instytutu czości ludowej 1952 P A Ń S T W O W Y Twór­ 185 MAJ - CZERWIEC I N S T Y T U T NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/84b21e2d40209950ff195646317e2cba.pdf 0ba51726cd90180bcccf498f4b0b71fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3570 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LU DOWA R O K II MARZEC 1948 N r 3 �REDAGUJE ZESPÓŁ PAŃSTWOWEGO SZTUKI NY JÓZEF Ф GRABOWSKI * DAWNICZEJ OKŁADKA WIELHORSKI K A R N I SZA POD PAŃ­ SZTUKI SEKCJI WY­ SUCHODOLSKA * CHMIEL­ TŁOCZONO W * DRU­ TADEU­ REDAKCJA MINISTERSTWO I SZTUKI, PAŃSTWOWY ZA­ SPRAWIEDLIWOŚCI K I E R U N K I E M GALEWSKIEGO * CZESŁAW WARSZAWSKIE MINISTERSTWA MINISTRACJA: SZTUKI W Y D A W C A KLISZE: „ATLAS" GRAFICZNE WARSZAWIE NACZEL­ GRAFICZNY 61 — P A Ń S T W O W E KŁADY # B A R B A R A * B A D A N I A B A D A N I A KIEROWNICZKA I UKŁAD SEKCJI REDAKTOR INSTYTUT LUDOWEJ W INSTYTUTU LUDOWEJ STWOWY NA KIEROWNIKÓW INSTYTUT LUDOWEJ W-WA, I AD­ K U L T U R Y B A D A N I A R A K O W I E C K A 4 A �N a ^ o r ^ ^ - * « ¿ i ^ "'j,'.-/ťl řVSiyCJSft POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO LAHT INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPUŁAIRE R E V U E P O L I S H P E A S A N T R A R T R E V U E E A R T Y K U Ł Y T E O R E T Y C G R A R O W S K I - Z a g a d n i e n i e stylu MARIA P R ш „Tańcu i techniki A STANISŁAW C zdobienia O W - N I J. SOBIESKI Elementu Ł I WŁADYSŁAWA w pomiecie CZOWA GLAPA N F O JAN odnoszące R KOLAGO - GRA­ ludoujej. „Maruna". z Wietrzna. M A C Y J N Y Z badań n a d s t r o j e m JANINA mycinanki — Z dośuiiadczeń ludomych. - ludouju będzińskim. — Konkurs ludome M A T E R I A Ł Ó W G. — D r z e i u o r y t A A Kasprowicza. JÓZEF P U B L I K A C J E I E tu p i s a n k a c h . A PIOTROWSKI zbójnickim" MARIAN Z N ludomego. B O W S K I — „ S z k o ł a Krośnieńska" tu rzeźbie D Z SAGA JŁŁO - K A C Z A N O W S K A - Znaczenie ornamentu O POLONAIS M E N S U E L L E M O N T H L Y JÓZEF STANKIEWI- tomickiej. ADAM n a d n o t o m a n i e m tańcom R E Y C H M A N — Prace się d o s z t u k i l u d o t u e j męgierskie męgierskiej. ^ J r - i N a z w a II M A R Z E C 1 9 4 8 Pi/JuvfcCi о ^ л <bbAJUAAiw.yi^.., , *~ w I : - ć с ROK LUDOWEJ '.. N r 3 A ХхЛ �»PIETA«. mie wana. żna Rzeźba w lipowym Kapliczka ше wsi рош. drze­ polichromo­ przydro­ IWONICZ Krosno. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2474d49d1aa395d72c06a6c05a14e44f.pdf ff4e27d99c21ea8d1f1f8bfcdfd5e0e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3715 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.4 ; s.192-194 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OLSKA SZTUKA LUDOWA E r ROK T W O W Y VIII I N S T Y T U T 19 5 4 S Z T U K I �-4 I Na okładce: Kogut. Wyra. 2,6 X 2,5 cm. „Genealogia Kraków, przed 1635 r. Drzeworyt Nitidesa z Gratisem". 1 . ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław Aleksander Gładysz, M g r Stanisław H i ż J a c k o w s k i (redaktor naczelny), (zastępca D r Ksawery redaktora fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja 1 k o r e k t a : Jerzy Mgr naczelnego), Piwocki, D r Roman Rein¬ (redaktor Wojciechowski. Bokiewicz. REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT SZTUKI �POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK W Y D A W A N Y PRZEZ LUDOWA P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T SZTUKI T R E Ś Ć : str. Tadeusz Seweryn Andrzej Abramowicz Kultura ludowa Odrodzenia 195 U w a g i o p r o b l e m a t y c e badań n a d sztuką P o l s k i wczesnośredniowiecznej (głos archeologa). M a r i a Przeździecka Ceramika pomorska Teresa K o n k u r s p a m i ą t k a r s t w a w Gdańsku Artur Zofia Trojanowicz Wycisk Głowa N i e m i e c c y zbieracze dowych tak zwanych 209 _21.4_: górnośląskich 233 pieśni lu­ 242 miechowskich". 251 A d a m Glapa A n t o n i T w a r d o w s k i , n i e z n a n y rzeźbiarz l u d o w y . 252 Tadeusz Recenzja Seweryn .O . z książki „Ubiory R o m a n Reinfuss Recenzja logia ROK 1954 P A Ń S T W O W Y „wycinankach Janiny Rosen-Przeworskiej ludowe" ze s k r y p t u R u d o l f a K r z y w c a rzemiosła 254 „Techno­ garncarskiego" 255 LIPIEC-SIERPIEŃ I N S T Y T U T NR 4 S Z T U K I �Na okładce: Kogut Drzeworyt. Wym. 2.6 X 2,5 cm. „Genealogia sem". Kraków, przed 1635 r. Nitidesa z Grati- ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr M i e c z y s ł a w Gładysż, M g r ' S t a n i s ł a w Aleksander J a c k o w s k i (redaktor naczelny), Hiż (zattępca D r Ksawery redaktora naczelnego), Piwocki, D r Roman fuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r - M a r i a n S o b i e s k i , M g r B a r b a r a S u c h o d o l s k a techniczny), M g r Aleksander Adiustacja i k o r e k t a : Jerzy REDAKCJA (redaktor Wojciechowski. Bokiewicz. i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY W A R S Z A W A , D Ł U G A 26 INSTYTUT Mgr Rein¬ SZTUKI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0818a587533edba7050f38943443a88e.pdf 28f38251963f6e7995475a2ebe0f978a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4046 pol Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3782 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.2; s.65-66 Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA fin.- ifrmrtirtifeffiñ R O K W Y I N I X S T 1955 Y T U T S Z T U K I �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ REDAKCYJNY Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępco redaktora naczelnego), Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny),, Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Bokiewicz. Na okładce: Niedźwiedź. Ul figuralny. Czarny Dunajec (pow. Nowy w Muz. Tatrzańskim w Zakopanem. Fotografował: Stefan Targ). Okaz Deptuszewski. 1 4 Jb2 REDAKCJA i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI WARSZAWA, D Ł U G A 26 �POLSKA SZTUKA LUDOWA N R ROK 1955 2 T R E Ś Ć : Rozprawy Tadeusz Seweryn Ludowa świecka rzeźba monumentalna . . . SU*. 67 Jerzy Czajkowski Ozdobne drabinki do kwiatów 100 Dobiesław Walknowski Przyczynek do badań chronologii kafli mazur­ skich Wanda Teligowa Polska sztuka ludowa staje się modną w... szkole angielskiej Sprawozdania Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku . Rss „Supliki chłopskie X V I I I wieku" Rss „Rumuinskoje Narodnoje Iskussitwo" p Franciszek Kotula. Poszukiwania stroju ludowego. Rzeszów 1954 s s Zofia Głowa P A Ń S T W O W Y 106 recenzje Zofia Staronkowa 1 i i 104 . . 108 123 . . . 124 metryk dla IX* powojenny konkurs szopek w Krakowie I N S T Y T U T . 125 126 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98be7f8362994200e7504c6b89905403.pdf 66a30155f5a317eab07a706918965560 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3933 Title A name given to the resource Strony tytułowe, spisy treści i od redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.1:s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A S Z T U K A LUDOWA NR I M SPIS A R T Y K U Ł Ó W U M I E S Z C Z O N Y C H W R O K U ARTYKUŁY Bojarska Cieśla-Reintussowa Kostysz Kotula Mii/Jer gliniane z Brzostka Zolia Eleonora Juliusz Franciszek Władysław Skrzynie Stare g o r s e t y krakowskie Konferencja w sprawie i twórczych polskiej zręby w Społeczne podłoże chałup Brzostek — z a p o m n i a n y ludowa i narodowa progu piątego nr 1—2, janosikowych nr 3, str. r o k u n r 1—2, w 6 str. 12 sztuce ludowej 70 str. 3 i przemysłu polskiej Polskich nr artystycznego w badaniach 1—2, str. 19 na s z t u k i l u d o w e j n r 4—5, wykopaliskowa n r 6, str. tle stosunku str. 99 polskiej sztuki ludowej 163 T w ó r c z o ś ć plastyczna Maria str. o ś r o d e k l u d o w e g o g a r n c a r s t w a n r 6, str. 167 rzemiosła dziedzictwa Metoda 67 1—2, ludowych u b i o r ó w w Karpatach Zagadnienie do naukowo-badawczych 119 Sztuka Wytwórcy nr Rzeszowskiem motywów 124 37 zagadnień Malowane Roman '/ywirska aktualnych str. garncarstwa Ksawery Andrzej 1—2, krakowskiego Piwocki 7.aki nr Z dziejów U 177 nr 4—5, str. p l a s t y k i l u d o w e j n r 3, str. Reinluss Aleksander nr 6, str. kurpiowskie z pow. ostrołęckiego nr 4—5, str. Wojciechowski nr 6, str. 171 W i e l k o p o l s k i e czepki oczepinowe Wiesława Janikowska O P R A C O W A N I A TEORETYCZNE Naczynia Irena Cichowicz I 1951 g ó r n i k ó w cz. I , n r str. 76, cz. I I I , n r 4—5, str. 1—2, str. 43, cz. I I , n r 3, 134 TŁUMACZENIA Z JĘZYKÓW OBCYCH Gorbnezewo N. O P. zagadnieniu 3/1950 — Niedosziwin O zagadnieniu G. pochodzenia Janikowska K. J a w o r s k a ) n r 3, str. S P R A W O Z D A N I A , DROBNE Etnografija 1—2, str. WIADOMOŚCI Blanka Wystawa Obrady etnografów sztuki nr 1—2, ludowej Zolia N. Pietkiewicz Kazimierz „ S z m a c i a k i " mazurskie Roman B. S a l k o : K o b i e r c e w str. 59 Kołbieli południowego nr 6, str. Dagestanu n r 4—5, str. 180 nr 6, str. Kursy malowania o b r a z ó w na szkle wystawy sztuki 191 131 I V K o n k u r s c e r a m i k i l u d o w e j w K i e l c a c h n r 4—5, str. Pokonkursowe 50 6/1950- 82 Z w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w L u b a r t o w i e n r 6, str. 183 Łaszczyńska Reinhiss Zofia) n r Eleonora A. Kaczorowska (Sowietskaja l u d o w o ś c i w sztuce r a d z i e c k i e j ( I s k u s t w o n r tłum. z rosyj. W ł a d y s ł a w a RECENZJE, odzieży tłum. z rosyj. Onyszkiewicz nr 1—2, ludowej w 154 str. 60 Augustowie i Kolnie nr 6, str. 186 Z w y s t a w y sztuki ludowej w Zakopanem n r 3, str. R u d o l f B e d n a r i k : L u d o v e n a h r o b n i k y na S l o v e n s k u R. R. Jadwiga Bohdan Muzeum C h o r o s i ń s k i Jan: Konferencja n r 4—5, str. Ryszkiewicz 1—2, str. 62 L u d o w e m o t y w y w w y r o b a c h d z i a n y c h n r 1—2, str. 64 Otwarcie Sohieska Urbanowicz 78 nr Andrzej Bibliografia Etnograficznego w Krakowie nr M e l o d i e taneczne P o w i ś l a n r 1—2, w Jadwisinie 4—5, (Aktualne zagadnienia p l a s t y k i 146 Rzemiosła Artystycznego cz. I — str. 159 str. 63 Tkaniny. ludowej) �POLSKA DWUMIESIĘCZNIK SZTUKA WYDAWANY T R Od redakcji. W PRZEZ PAŃSTWOWY E Ś INSTYTUT z u j i ą z k u z d y s k u s j ą nad p r o j e k t e m K o n ­ Telakowsha Ludotuej. — Projektanckie kolektytuy cze, c h ł o p s k i e i m ł o d z i e ż o m e . Wojciech robotni­ Jastrzębowski — Geneza, p r o g r a m i u j y n i k i d z i a ł a l n o ś c i „ W a r s z t a t o m Kra- koujskich" i „Ładu". Blanka pasiak SYLWETKI Edyta Starek — Reinfuss Kaczorowska — Wełniany opoczyński. ARTYSTÓW LUDOWYCH Ttuórczość RECENZJE I Roman Heleny Roj-Kozłoujskiej. SPRAWOZDANIA — Badania t e r e n o m e ш r e g i o n i e k i e l e c - ko-sandomierskim. Andrzej Żaki — Pierujsze prace k o p a l i s k o t u e P a ń s t m o i r e g o I n s t y t u t u S z t u k i . Zofia Reinfussowa ladzu. — Z ujystaujy Roman ш Łukouńe. kodzieła kowa Olga Reinfuss Helena ludoiuego — VI — Blumówna ш tuycinanek ludoujych Z tuystaujy konkurs Zofia szopek шуCieśla- ш Sie- pokonkursoiuej — Wystaiua Krakoiuie. Poujojenny Gajekowa SZTUKI Ć stytucji Polskiej Rzeczpospolitej Wanda LUDOWA sztuki i rę­ Barbara Kur­ krakouiskich. — X X V I W a l n e Zgromadzenie Polskiego Totuarzystuia Ludoznaiuczego ш Łodzi. P A Ń S T W O W Y ROK VI I N S T Y T U T STYCZEŃ - L U T Y 1952 S Z T U K I NR 1 �... Wynikiem ustroju, opartego na p r z e c i w i e ń s t w a c h społecznych, b y ł sztuczny i nieosiągalny dla mas ludowych dystans m i ę d z y c z ł o w i e k i e m ciężkiej pracy fizycznej a c z ł o w i e k i e m nauki, kultury, sztuki. Radość życia na wysokim poziomie zdobyczy wiedzy, kultury, sztuki była dostępna dla niewielu wybranych. Inteligencja zawodowa, ludzie nauki, wychowawcy, artyści, pisarze, muzycy, poeci, malarze, utalentowani wykonawcy dzieł sztuki i różnorodni p o s ł a n n i c y kultury, o d d z i a ł y w u j ą c y na w y o b r a ź n i ę , uczucia, m y ś l i i wzruszenia ludzkie, byli oddzieleni nieprzebytym murem od wielkich mas narodu, t w o r z ą c y c h w pocie czoła materialne podstawy ich wiedzy, kultury i sztuki. Jeśli chodzi o dziedzinę p o g l ą d ó w na ś w i a t i s p o ł e c z e ń s t w o ludzkie, to ustrój oparty na p r z e c i w i e ń s t w a c h b y ł króle­ stwem przesądów i wzajemnych niechęci nie tylko u dołu, ale i u góry, z tym, ż e przesądy u góry b y ł y szkodliwsze i trwalsze mimo pokostu for­ malnej wiedzy i formalnej kultury. Znaczne pozostałości tych przesądów w u m y s ł a c h przedstawicieli nauki, kultury i sztuki trwają, niestety, do dziś dnia i w y m a g a j ą krytycznego przeciwdziałania. Wolny od przesądów dzia­ łacz naukowy i kulturalny, twórca czy wychowawca musi z d a w a ć sobie przede wszystkim sprawę, ż e podstawowym źródłem jego twórczości jest ciężka praca robotnika i chłopa, codzienny, mozolny w y s i ł e k ludu pracują­ cego, który go ż y w i i karmi, wobec którego jest on moralnie zobowiązany. O b o w i ą z k i e m twórcy, kształtującego d u c h o w ą dziedzinę życia narodu, jest w c z u ć się w tętno pracy mas ludowych, w ich tęsknotę i potrzeby, z ich w z r u s z e ń i przeżyć czerpać natchnienie t w ó r c z e do w ł a s n e g o w y s i ł k u , k t ó ­ rego celem g ł ó w n y m i podstawowym winno b y ć podniesienie i uszlachet­ nienie poziomu życia tych mas. Twórczość oderwana od tego celu, sztuka dla sztuki, w y n i k a z pobudek aspołecznych. Cechą z n a m i e n n ą p r z e ż y w a n e g o przez nas okresu jest to, że nie w y ­ brane tylko warstwy i nie w y j ą t k o w e tylko postacie, nie indywidualni bo­ haterowie, ani elita wytrawnych s m a k o s z ó w wiedzy, sztuki, czy kultury działają dziś na potężnej scenie dziejowych przemian w życiu narodów. Cechą z n a m i e n n ą tego okresu jest w ł a ś n i e to, że miliony najprost­ szych ludzi w e s z ł y na tę scenę życia publicznego, ż e pragną one stać s i ę �czynnymi, a nie biernymi tylko jej uczestnikami, że stają się one stop­ niowo ś w i a d o m y m i t w ó r c z y m czynnikiem dziejów. Cóż warta b y ł a b y twórczość artystyczna, cóż warta b y ł a b y sztuka, wiedza czy literatura, która by nie dostrzegała, nie p o j m o w a ł a , nie czer­ pała natchnienia z tych głęboko rewolucyjnych przemian i zjawisk, które się d o k o n y w u j ą , które n u r t u j ą w u m y s ł a c h , które wstrząsają p o d ś w i a d o ­ mie p s y c h i k ą m i l i o n ó w prostych ludzi. Upowszechnienie i uwspółcześnienie twórczości kulturalnej we wszystkich jej różnorodnych przejawach i dziedzinach — oto zadanie, które wkłada na barki obecnego pokolenia twórców i na barki całego na­ rodu nowy okres historyczny, okres demokracji ludowej... 7. przemówienia Prezydenta Wrocławiu 16 l i s t o p a d a 3947. Bolesława Bieruta na otwarciu radiostacji we �W Z W I Ą Z K U Z DYSKUSJĄ NAD PROJEKTEM K O N S T Y T U C J I RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ LUDOWEJ W uchwalonym przez K o m i s j ę K o n s t y t u c y j n ą w dniu 13 stycznia 1952 r. Projekcie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej znajduje wyraz zdecydowana wola narodu umocnienia ustroju sprawiedliwości społecznej, urzeczywistnienia nadziei i pragnień p o s t ę p o w y c h bojowni­ k ó w o wolność Polski i szczęście jej obywateli. Projekt Konstytucji jest zarazem ś w i a d e c t w e m dążności narodu do konsekwentnej likwidacji zaco­ fania gospodarczego i kulturalnego szerokich mas ludu pracującego. N a ten temat czytamy w Rozdziale 1, art. 3, p. 2: Polska ustanny Rzeczpospolita wzrost przez sił likwidację Ludowa wytwórczych zacofania zapewnia kraju przez rozwój jego gospodarczego, i nie­ uprzemysłowienie, technicznego i kultural­ nego. Upośledzenie kulturalne klas wyzyskiwanych w p ł y n ę ł o w sposób d e c y d u j ą c y na treść i formę twórczości artystycznej c h ł o p s t w a i proleta­ riatu miejskiego. Stąd też sztuka plebejska miasta i wsi nawet w ó w ­ czas, gdy zawierała treści postępowe, elementy buntu i walki przeciwko wyzyskowi, w y r a ż a ł a je częstokroć w naiwnej, uproszczonej i prymitywnej formie. Owa ograniczoność środków wypowiedzi artystycznej uwarunko­ wana była ó w c z e s n y m upośledzeniem klasowym. Rozbicie społeczeństwa na antagonistyczne klasy powodowało wielotorowość rozwoju kultury, w której znajdowały wyraz sprzeczności między sztuką oficjalną, służącą klasie rządzącej, a twórczością klas uciskanych, wyzyskiwanych, upośle­ dzonych. Znosząc wyzysk człowieka przez człowieka i s t w a r z a j ą c podsta­ wę zaniku a n t a g o n i z m ó w klasowych — Polska Ludowa kładzie kres owe­ mu rozdwojeniu sztuki i kultury, które stanowiło c h a r a k t e r y s t y c z n ą ce­ chę społeczeństwa antagonistycznego. Mówi o tym Rozdz. 1, art. 3, p. 4 Projektu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej: Polska duje klasy Rzeczpospolita społeczne, Ludowa żyjące z ogranicza, wyzysku wypiera robotników i i likwi­ chłopów. W walce o nową sztukę polską, socjalistyczną w treści i narodową w formie, w y r a ż a się ś w i a d o m a dążność do włączenia wszystkich zagad­ nień kultury i sztuki w całokształt prac narodu budującego socjalizm. P o j a w i a j ą się nowe formy organizacyjne życia artystycznego. Doniosłą rolę spełnia tu ruch spółdzielczy, zrzeszający kolektywy a r t y s t ó w ze śro­ dowisk robotniczych i wiejskich. W a ż n e to zjawisko naszego ż y c i a spo­ łecznego zyskuje w y r a ź n ą p e r s p e k t y w ę rozwoju w n a s t ę p u j ą c y c h słowach Projektu Konstytucji (Rozdz. 2, art. 11) : Polska ruchu stronnej czej, i Rzeczpospolita spółdzielczego pomocy jako w w własności Ludowa mieście wypełnianiu społecznej, i na jego popiera wsi oraz zadań, zapewnia rozwój różnych udziela a własności szczególną mu form wszech­ spółdziel­ opiekę ochronę. Produkcja rękodzielnicza miasta i wsi, prace a r t y s t ó w zrzeszonych w spółdzielniach z a j m u j ą c y c h się twórczością i w y t w ó r c z o ś c i ą artystycz­ ną — usiłują nawiązać do wielowiekowej tradycji folkloru wiejskiego i 5 �i sztuki plebejskiej miasta, w y k o r z y s t u j ą c te doświadczenia przy reali­ zacji zadań stawianych przed współczesną sztuką. W zakresie prac nasze­ go pisma leży p r z e w a r t o ś c i o w a n i e i naukowe badanie tradycji folkloru wiejskiego i plebejskiej sztuki miasta, z wydobyciem p o s t ę p o w e g o nurtu tych dziedzin naszej wytwórczości. Wzbogaci on kulturę narodową nowy­ mi zdobyczami, w y n i k a j ą c y m i również z emocjonalnego stosunku artysty do sztuki chłopskiej i proletariackiej, z której czerpać on będzie postępo­ we treści, unikając przy tym bezdusznego naśladownictwa form. Ten je­ dynie w ł a ś c i w y stosunek do tradycji ojczystych okroślił Prezydent Bole­ s ł a w Bierut w przemówieniu na otwarciu Roku Chopinowskiego: ...Genialność naprawdę wielka Chopina wyrasta jest wymownym z tego, świadectwem, co ludowe, i dzięki temu utaję że twórczość się dorobkiem ogólnoludzkim. Ale źródło i ludowe... pogłębiał jej tury naszego twórczych nowych niejszym, narodu jest uczuć, mistrza. to wybitnie charakter epoki pobudzić która narodowe, jego polskie, twórczości nasze nie — ojczyste umniejszał, lecz ogólnoludzkie. nowej Pragniemy życia a przez jest i znaczenie obecnej, potęgę form siły narodowy wielkość Zadaniem zmierzoną tej Swoisty, do w nim skierować społecznego, które wzbogacić kulturę kształtowania działania tkwi w masach i tę dalszego która potężną pozwolą uczynić była rozwoju ludowych tę źródłem siłę życie uczuć kul­ nie­ natchnień na lepszym budowę i pięk­ narodu. W e j ś c i e nowego i potężnego czynnika — masowego odbiorcy — k s z t a ł t u j e nowe oblicze sztuki polskiej. W związku z tym w y t w a r z a j ą się nowe formy organizacji twórczości i odbiorczości sztuki. Prace nad umasowieniem kultury polegają m.in. t a k ż e na wykrywaniu uzdolnio­ nych jednostek w środowisku robotniczo-chłopskim, k t ó r y m gwarantuje Konstytucja pomoc p a ń s t w a i społeczeństwa. O opiece nad w y r o s ł y m i z ludu talentami, o popieraniu wszelkich form w y ż y c i a się artystycznego szerokich rzesz społeczeństwa, a wreszcie o umasowieniu kultury i wy­ n i k a j ą c y c h s t ą d możliwościach pełnego rozwoju sztuki polskiej — powiada Rozdz. 7, art. 62 Projektu Konstytucji: 1. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej prawo do korzystania ze zdobyczy kultury i do twórczego łu w rozwoju kultury narodowej. mają udzia­ 2. Prawo to zapewniają coraz szerzej: rozwój i udostęp­ nienie ludowi p r a c u j ą c e m u miast i wsi wydawnictw książko­ wych i prasy, radia, kin, teatrów, muzeów i wystaw, domów kultury, klubów, świetlic, wszechstronne popieranie i pobudza­ nie twórczości kulturalnej mas ludowych i rozwój talentów twórczych. Projekt Konstytucji, będący wyrazem woli i dążeń narodu pol­ skiego^ określa p e r s p e k t y w ę rozwoju kultury i sztuki — wytycza również zasadnicze linie nauki w służbie s p o ł e c z e ń s t w a budującego socjalizm. Na­ kłada on na nas obowiązek gruntownego przemyślenia metod pracy, peł­ nej aktywizacji badań naukowych, ogarnięcia nimi całokształtu zjawisk artystycznych w powiązaniu z dorobkiem twórczości ludowej — a wresz­ cie obowiązek j a k n a j p e ł n i e j s z e g o wykorzystania naszej tradycji w pra­ cach nad stworzeniem nowej kultury i sztuki polskiej, socjalistycznej w treści, narodowej w formie. 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/def4e61ae77a96fc67c3e40064d11c76.pdf cfa3a67ef3f282094dc68322855c5c01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3578 Title A name given to the resource Strony tytułowe,spis treści i wstęp/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2,z.4-5;s.1-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text *> < ; ' « «V, ' г aa* % ' « .г* * <• * - "•¿1'Г �REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF GRABOWSKI * WYDAWCA PAŃ­ STWOWY INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WY­ DAWNICZEJ BARBARA SUCHODOLSKA * OKŁADKA I UKŁAD GRAFICZNY CZESŁAW WIELHORSKI * KLISZE: PAŃSTWOWE WAR­ SZAWSKIE ZAKŁADY GRAFICZNE * TŁO­ CZONO W DRUKARNI MINISTERSTWA SPRA­ WIEDLIWOŚCI W WARSZAWIE POD KIE­ RUNKIEM TADEUSZA GALEWSKIEGO * RE­ DAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTERSTWO KULTURY I SZTUKI, PAŃSTWOWY ISTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ RAKOWIECKA 4 A W-WA, �P O L S MIESIĘCZNIK K A ORGAN S Z T PAŃSTWOWEGO ПОЛЬСКОЕ U K INSTYTUTU НАРОДНОЕ Ежемесячный L'ART REVUE P O L I S H R ИСКУССТВО POLONAIS P E A S A N T E SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA журнал POPU LAIRE ^ A A R T REVUE Ś Ć Numer p o d m ó j n y p o śш i ę с о п у шу st aw ie S Z T U K A L U D O W A MAZUR I W A R M I I opracouiał JŮZEF GRABOWSKI WSTĘP - TKANINA - CERAMIKA - RZEŹBA - SPRZĘT ZDOBIONY - SPIS RYCIN - ROK II K W I E C I E Ń — M A J 19 4 8 N r 4-5 LUDOWEJ �Kilka numerów bieżących naszego pisma bę­ dzie posiadać inny charakter niż dotychcza­ sowe. Zniknie z nich chwilowo różnorodność tematów, obejmujących swym zakresem ca­ łokształt spraw poznawczych sztuki ludowej. Cała treść połączonych numerów dotyczyć będzie tylko jednej grupy zagadnień, wyła­ niającej się w związku z dwiema wysta­ wami: „Sztuki Ludowej Mazur i Warmii" otwartej w lutym roku bieżącego w Olszty­ nie — omówieniu której poświęcony zosta­ nie 4 i 5-ty numer „Polskiej Sztuki Ludo­ wej" — oraz krakowskiej wystawie „Sztuka ludowa w Polsce" (malarstwo, rzeźba, graiika), przesłanej następnie do Łodzi i Sopotu. Materiał dotyczący tej drugiej wystawy obej­ muje trzy dalsze numery naszego pisma, które zostaną wydane w sierpniu. Tego ro­ dzaju komasacja została nam podyktowana koniecznością utrwalenia rezultatu tych wy­ staw, bardzo ważnych dla poznania naszej sztuki ludowej. Pobieżne chociażby ich scha­ rakteryzowanie, połączone z reprodukcją ważniejszych eksponatów nie dałoby się po­ mieścić żadną miarą w rumach nie tylko przeciętnego naszego artykułu, ale nawet całego miesięcznika. Z tych względów posta­ nowiliśmy poświęcić im w tałości kilka nu­ merów, po czym, oczywiście, wrócimy do poprzedniego układu. R E D A K C J A �W S T Mało jest wystaw o takim znaczeniu odkryw­ czym, jakie wykazała wystawa sztuki ludowej na Mazurach i Warmii, otwarta w l u t y m w Olsztynie. Została ona zainicjowana oraz zorganizowana przez wieloletniego badacza i miłośnika tej sztuki, obecnie kierownika Muzeum, Hieronima Skurpskiego. Znaczenie jej tymbardziej się uwydatni, gdy zważymy, że Niemcy, rozumiejąc, że kultura ludowa tego terenu świadczy o jego istocie i przynależności narodowej, nie tylko nie starali się o pokazanie jej światu, ale dążyli do umniejszenia jej wartości, tam gdzie o niej musieli mówić. Odkrywczy charakter wystawy został z góry już założony przez jej orga­ nizatora, jak tego dowodzą następujące zdania, w y ­ jęte ze wstępu do katalogu: „Uczonemu u ł a t w i ona powiązanie tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Pol­ ski, oraz ułatwi wcielenie jego ogniw w łańcuch twórczości całego kraju. Miłośnik hatomiast znajdzie tu zespół przeważnie nieznanych, a swoistych form, barw i treści. Przeciętny widz odkryje łączność eksponowanych tu obiektów, z rezultatami istnieją­ cymi jeszcze w terenie"... „Wystawa niniejsza wykazuje dobitnie, że zdob­ nictwo i sztuka na Mazurach, to bogata i różnorod­ na dziedzina, wbrew niemieckim głosom (Ciasen i inni) obstających przy jej ubóstwie" ). 1 Trzeba przyznać, że wszystkie te zadania wysta­ wa spełnia, przy czym na pierwszy plan wysuwają się: poznanie „nieznanych, a swoistych form, barw i treści", a dalej łączność ich z innymi regionami Polski, głównie z sąsiednimi Kurpiami. Dla zrozumienia charakteru tej wystawy należy przytoczyć jeszcze dwie cytaty z jej katalogu: „Oto stają przed nami fragmenty i skrawki wyrwane z całokształtu stanowiącego życie ludu na Mazurach i W a r m i i " — pisze w słowie w s t ę p n y m dr. M . Znamierowska - Prüfferowa. Organizator zaś wystawy dodaje: „Zrezygnowano świadomie z jakie­ Ę P gokolwiek pokazu o charakterze syntetycznym i w y ­ czerpującym dane zagadnienie, nawet w obrębie wąskiego działu". Wystawa olsztyńska nie jest więc pełnym obrazem tamtejszej sztuki ludowej, ale tylko jego zarysem, a więc tymsamym postawieniem za­ dania poznania tej sztuki w całej jej rozciągłości i głębokości. Trzeba sobie do tego zdać sprawę, że zarówno materiał wystawy, jak i to, co znajduje się dzisiaj w terenie, to resztki, świadczące tylko o tam­ tejszej bujnej sztuce ludowej, której bogactwo starła wojna, wraz z większością autochtonicznej ludno­ ści. T y m więcej są one dla nas cenniejsze, a znacze­ nie ich da się porównać do legendarnych ocalałych ksiąg Sybilly. Nie trzeba jednak mniemać, że ma­ teriał wystawy reprezentuje wszystko, co jeszcze pozostało. Przeczą temu, naprzykład, badania tere­ nowe dotyczące tkaniny, prowadzone obecnie przez Teodorę Modzelewską. Wykazują one dowodnie, że w t y m najważniejszym i najbardziej odkrywczym dziale wystawy istnieją ogromne l u k i , które da się obecnie uzupełnić, nawet bez większych trudności. Wychodząc z charakteru i właściwości wystawy olsztyńskiej chcę użyć jej m a t e r i a ł u jako podstawy do zarysowania problematyki poznania sztuki ludo­ wej mazurskiej. Trudno, bowiem, na podstawie w y ­ stawy urobić sobie pogląd o jej całokształcie, chociaż pokaz olsztyński jest niewątpliwie pierwszym w y b i ­ ciem okna na ten nieznany nam dotąd świat. Pierw­ sze w nim miejsce, co do powszechności, zajmuje tkanina zdobna, zwana w powiecie m r ą g o w s k i m „płachtą" ). Jak można przypuszczać z relacji H . Skurpskiego nie było dotąd o niej żadnej wzmian­ k i — przynajmniej książkowej — w literaturze nie­ mieckiej, a także polskiej. A przecież ona sama jedna stanowi dostatecznie bogaty, różnorodny i o o d r ę b ­ nych postaciach artystycznych, świat sztuki ludowej, k t ó r e m u warto poświęcić wiele uwagi, zwłaszcza, że wykazuje on dużo pokrewieństwa — a w niektórych formach i tożsamości — z t k a n i n ą ludową kurpiow­ ską, podlaską czy też rozpowszechnioną na Litwie. 2 3 �Zbadanie tkaniny mazurskiej jest koniecznym ogni­ wem prac nad ustaleniem wartości i charakteru tkaniny zdobnej w północno-wschodniej części Polski. J u ż to, co wydobyła wystawa, wskazuje, że na półno­ cy mamy do czynienia, w dziedzinie tkaniny zdobnej, ze zjawiskiem jednej wielkiej grupy, o rozmaitych odmianach lokalnych, których źródło — kto wie — czy nie stanowią właśnie Mazury, przynajmniej po tej stronie Bałtyku. A nie mające sobie równych — kafle mazurskie! Istniejąca dotąd literatura niemiecka i polska — zresztą bardzo uboga i ściągająca się do wzmianek w większych opracowaniach i a r t y k u ł ó w w ogól­ nych czasopismach — prawie nie dostrzegła icii wartości artystycznej, ograniczając się do danych historycznych,, technicznych i zanotowania cieka­ wych napisów obyczajowych. Kafle mazurskie to świat sztuki, k t ó r y trzeba odkryć w najistotniejszych ich wartościach i wcielić do skarbów polskiej sztuki ludowej, jako jeden z najwspanialszych jej klejno­ tów, j a k i m zastąpić możemy z powodzeniem d a w n ą majolikę pokucką. Wystawa olsztyńska pokazała je nam w dużym wachlarzu form, w obiektach orygi­ nalnych albo też fotografiach kafli, których pierwo­ wzory wmurowano w Muzeum w Szczytnie w dwa piece, złożone z najrozmaitszych odmian. Trzeci najciekawszy dział sztuki mazurskiej sta­ nowi rzeźba figuralna. Przez swój w y r a ź n y styl l u ­ dowy jest ona p e w n ą niespodzianką, gdyż, sądząc po jakości rzeźby na Kaszubach, spodziewać się by­ ło można raczej ulegania wpływowi sztuki kościelnej, niż oryginalnej twórczości. Za lokalną cechę tej rzeźby 4 uznać można, między innymi, u ż y w a n i e jako two­ rzywa drzewa sosnowego, którego słoje dają w rzeź­ bach ciekawe efekty estetyczne. Nie mniej interesujące są również zdobione sprzęty codziennego użytku, jak skrzynie i szafy malowane, krzesła wyplatane ze słomy, analogiczne do kurpiowskich, wreszcie ceramika, która, obok dwojaków o swoistych cechach, posiada garnki dy­ mione, o ornamentyce analogicznej do wyrobów polskich, lub poleskich. Nie bez ludowego charakte­ r u w formie są również wyroby kute z żelaza, sto­ jące jednakże najczęściej na pograniczu sztuki ludo­ wej i warsztatowej miejskiej, do której należałoby stosować określenie cechowej. Zamykając na t y m ogólne uwagi o wystawie w Olsztynie przejdę z kolei do rozpatrzenia jej ma­ teriału z punktu widzenia poznawczo-artystycznego. W następujących w dalszym ciągu szkicach będę sta­ rał się zarysować przede wszystkim odrębności gru­ powe, nie przesądzając tego czy w y n i k a j ą one z róż­ nic lokalnych lub czasowych, względnie czy są w y ­ kładnikiem silniejszej indywidualności ich twórców. Obok tego będę usiłował wydobyć to wszystko, co łączy je, w naturalny sposób, w większe zespoły i nadaje i m charakter stylu lokalnego. Ponadto d ą ­ żeniem moim będzie wytyczyć kierunki dalszych poszukiwań przez wykazanie luk w wystawowym zespole i podkreślanie wyłaniających się problemów. Ostatnim i najmilszym obowiązkiem będzie, m ó ­ wiąc słowami twórcy wystawy, wiązanie „tego bezwątpienia polskiego regionu z innymi dzielnicami Polski". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdddabe5c007b1127d0f9223976ed653.pdf a64d59ad2d7ac58488e82bfbaa6b15bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5045 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4679 Title A name given to the resource Strony tytułowe/ LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.2-5 Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource 2002 Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIE]' AKADEMII NAUK TOM LXXXVI ZA ROK2002 �:': " ,,LUD" is regulary indexed in: • IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, • mz - CD-ROM, • Internationale Vollcs/cundlicheBibliographie, , • . "DEMOS - Intemationale Ethnographische und FoUdoristische Information" �L ORGAN u D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVI ZA ROK 2002 PK I 95 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2002 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska- Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Zbigniew Benedyktowicz, Andrzej Brencz, Leszek Dzięgiel, Aleksander Jackowski, Daniel Kadłubiec, Piotr Klatkowski, Waldemar Kuligowski, Roch Sulima, Hanna Taborska, Ryszard Vorbrich ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2002 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78 TEL. (0-61) 829 4817, FAX (0-61) 829 4710 e-mail: jasezb@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/accf4d0bb0407f99660a68b4f2b7fe28.pdf e128aac2adb299100a1ab6a53f0a54a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3786 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3553 Title A name given to the resource Strony tytułowe/ Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,1;s.1 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA R O K II S T Y C Z E Ń 1948 Nr 1 �REDA( it LIE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW SEKCJI PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU B A D A N I A SZTU­ K I LUDOWEJ * REDAKTOR ZEF GRABOWSKI * NACZELNY WYDAWCA JO­ PAŃSTWO­ WY INSTYTUT B A D A N I A SZTUKI LUDOWEJ * KIEROWNICZKA SEKCJI WYDAWNICZEJ BAREARA SUCHODOLSKA GRAFICZNY SZE: W BIURO W WIELHORSKI GRAFICZNE POD TADEUSZA GALEWSKIEGO * MINISTRACJA: I KLI­ WARSZAW­ * MINISTERSTWA WARSZAWIE * GOSPODARCZEJ I PAŃSTWOWE ZAKŁADY DRUKARNI WOŚCI OKŁADKA I UKŁAD INFORMACJI WARSZAWIE SKIE W CZESŁAW * TŁOCZONO SPRAWIEDLI­ KIERUNKIEM REDAKCJA I AD­ MINISTERSTWO SZTUKI, PAŃSTWOWY INSTYTUT KULTURY BADANIA SZTUKI LUDOWEJ, W-WA, RAKOWIECKA 4 A �' A KIA O ETNOGRAFII POLSKI U. W. POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU L'ART P O P I L A I R E REVUE P O L I S H POLONAIS P E A S A N T R E A R T Y K U Ł Y SZTUKI MENSUELLE MONTHLY T BADANIA ART REVUE Ś Ć T E O R E T Y C Z N E JOZEF GRABOWSKI-Zagadnienie stulu lndomego. ADOLF C H Y B l N S K I - O potrzebach polskiej etno­ grafii muzycznej. I I . Zagadnienia po-kolbergomskie. TADEUSZ ZYGLER — Polskie tańce ludoiue i ich badanie. O P R А С O W A N I A GERARD CIOŁEK-Dach ш polskim budomnictmie miejskim. ROMAN REINFUSS - Malomane morauiickie skrzunie krakomskie. JADWIGA PIETRUSZYNSKA - SOBIESKA - Wielkopolskie siesieńki. D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y KAZIMIERZ ПЕСНОТКА - Badania budomnictma ludomego. MARIAN SOBIESKI - Działalność Za­ chodniego Archimum Fonograficznego ш Poznaniu. V MARIA ŻYWIRSKA - Badania nad sztuką ludoiuą na Kurpiach ш Puszczu Białej. ROK II S T Y C Z E Ń 1 9 4 8 N г 1 LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/871a4dff1ad56566ba9bfecfbdac6585.pdf 971ee2b1959a2986bfd5d26bf37eedb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5031 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4666 Title A name given to the resource Strony tytułowei / LUD 2000 t.84 Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXIV ZA ROK 2000 �"LUD" is regulary indexed in: • IBSS -International Bibliographv o{Sociul and Cu/tural Ał7Ihropology, • IBZ - CD-ROM. • Internationale Volkskundliche Bibliographie. • .,DEMOS - Internationale Ethnographische lind Folkloristische lnfonnationen" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCESETHNOLOGIQUES ZAŁOŻ,ONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXIV ZA ROK 2000 P 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW 2000 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz ~ przewodniczący. Zygmunt Klodnicki. £3ronislawa Kopczyńska-Jaworska. Anna Kowalska-Lewicka. Dorota Simonides. Zofia Sokolewicz ZESPÓL REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew JasiclVicz Zastępca redaktora naczelnego - Jaeek Bednarski Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Recenzenci tomu: Andrzej Brencz, Wojciech DohnaL Mariusz Kairski. Grzegorz Pełczyński. Teresa Smolińska Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga !{:~:;~'~::;~~.~ \t~ .:~_r·:/' . l-'ł"i1.Ii:FY.~.:: ......':r\ \. .... .... ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCLAW 1999 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCLAW. UL SZEWSKA 36. TEL. (0-71) 344 46 13 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ. UL. SW. MARCIN 78. TEL/FAX (0-61) 829 47 10 e-mail: .iasezb~al11u.edu.pl SKLAD! LAMANIE: DALET SP. Z 00. POZNAŃ DRUK: ZAKLAD POliGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f85314d455025b566898cce6daec7ef.pdf 7a70cde5f8c614bf9ec4419051923292 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1235 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1140 Title A name given to the resource Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z "Histoyre du Mechique", "Leyenda de los Soles" i "Historia de los mexicanos por sus pinturas" / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.107-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 RYSZARD TOMICKI STRUKTURA EPOK ŚWIATA W MITOLOGII NAHUATLAŃSKIEJ. NOWA INTERPRETACJA WERSJI Z HISTOYRE DU MECHIQUE, LEYENDA DE LOS SOLES I HISTORIA DE LOS MEXICANOS POR SUS PINTURAS * Mitologia przedhiszpańskiego Meksyku jest dziedziną ciągle stosun­ kowo słabo poznaną , o czym świadczy wymownie wielość problemów (cząsto podstawowych) będących już od dziesiątków lat przedmiotem ba­ dań i co jakiś czas od nowa poddawanych pod dyskusję przez kolejnych badaczy. W znacznej mierze sytuacja ta wynika z ograniczeń, jakie na­ rzuca ilość oraz jakość materiałów źródłowych. Z drugiej jednak strony wydaje się, że wiele źródeł, którymi obecnie dysponujemy (w t y m rów­ nież tych najbardziej znanych), nie zostało jeszcze w pełni wykorzysta­ nych i że chwila, kiedy trzeba będzie stwierdzić, iż możliwości rozwią­ zania takiego czy innego problemu zostały wyczerpane, jest nadal bar­ dzo odległa. Koncepcja tzw. epok świata należy do takich, powracających co pe­ wien czas problemów. Ma on przy t y m dwa wymiary. Wizja następują­ cych po sobie epok, osobnych światów i kolejnych odmian ludzi niszczo­ nych każdorazowo przez kataklizmy, uważana jest za swego rodzaju wzorzec mitologicznej myśli mezoamerykańskiej . Fakt, iż tego typu wiz­ ja przeszłości występowała w środkowym Meksyku, a ponadto wśród wielu grup etnicznych z obszaru kultury Majów , stwarza podstawy do 1 2 3 * Niektóre spostrzeżenia i tezy rozwinięte w tym artykule przedstawiłem w 1979 r. podczas sesji „Trzeci Ś w i a t w polskich badaniach etnograficznych", od­ bytej w Poznaniu, w referacie pt. Uwagi o meksykańskich koncepcjach kosmogonicznych okresu konkwisty. Legenda o Słońcach. Materiały z sesji, aczkolwiek skie­ rowane do publikacji, jak dotąd (tj. do maja 1984 r.) nie zostały wydane. Analogicznie ocenił ostatnio sytuację w tej dziedzinie M. G r a u l i c h , Myths oj Paradise Lost in Pre-Hispanic Central Mexico, „Current Anthropology", vol. 24: 1983, nr 5, s. 575-576. Por. np. R. D. B r u c e S., C. R o b l e s U., E . R a m o s C h a o , Los Lacandones. 2. Cosmovísión maya, México 1971, s. 143. * Przegląd wersji obejmujący również materiały zgromadzone współcześnie po­ daje J . Eric S. T h o m p s o n , Maya History and Religion, Norman (Oklahoma) 1972, s. 330-348. 1 8 �108 RYSZARD TOMICKI pytań o ich (ewentualnie wspólną) genezę oraz do rozważania wersji pochodzących z różnych terenów czy też zapisanych w różnych okresach historycznych jako wariantów jednego zjawiska kulturowego. Ale istnieje także drugi wymiar problemu wynikający z kolei z faktu, że mimo podobieństwa zasadniczej idei, koncepcje te nie są identyczne. Dość znaczne różnice istnieją zarówno pomiędzy wersjami należącymi do odmiennych tradycji kulturowych, jak też pomiędzy wersjami jed­ nej i tej samej tradycji. Co więcej, przykład wielokrotnie dyskutowanej przez badaczy koncepcji azteckiej dowodzi, że wyjaśnienie przyczyn i sen­ su zróżnicowania wersji w ramach jednej tradycji sprawia wiele kłopo­ tów i kwestia ta musi być traktowana jako otwarty problem badawczy. Jeżeli zatem wizję podzielonej na epoki przeszłości uznać można za ele­ ment kultury mezoamerykańskiej, to jednocześnie należy sądzić, iż wa­ runkiem powodzenia jakichkolwiek analiz porównawczych, mających na celu ustalenie jego genezy i historii w skali całej Mezoameryki , jest wszechstronne poznanie wszystkich wersji i wariantów należących do poszczególnych tradycji kulturowych. 4 Meksykańską koncepcję epok świata cechuje stosunkowo duża stan­ daryzacja wersji oraz liczne nawiązania do kalendarza tonalpohualli . Standaryzacja dotyczy przede wszystkim zestawu epok oraz ich charakte­ rystyki. U podstaw niemal wszystkich znanych obecnie wersji ze środ­ kowego Meksyku leży zbiór pięciu epok, zwanych najczęściej Słońcami (1. poj. tonatiuh), o następujących nazwach własnych i cechach (w opisie pomijam pewne szczegóły, o których mowa będzie dalej, oraz takie ele­ menty, które nie mają większego znaczenia dla poruszanych przeze mnie zagadnień): s 6 4 Wizja przeszłości podzielonej na epoki znana była również Indianom Pueblo z południowego zachodu U S A . Z uwagi na istnienie śladów k o n t a k t ó w kulturowych między tym obszarem a środkowym Meksykiem dopuszcza się możliwość, że kon­ cepcja Indian Pueblo jest rezultatem dawnych oddziaływań. Por. F . H a w 1 e у E l l i s , Differential Pueblo Specialization in Fetiches and Shrines,, „Anales del I n ­ stituto Nacional de Antropología e Historia", t. I : 1969 (1967-1968), s. 177; J . Ch. К e 11 e y, Mesoamerica and the Southwestern United States, [w:] Handbook of Middle American Indians, vol. 4, Austin 1966, s. 95-110. 5 260-dniowy kalendarz tonalpohualli stanowił kombinację 20 znaków i 13 liczb (od 1 do 13); biegł równolegle z kalendarzem solarnym 365-dniowym i dostarczał nazw dni oraz nazw lat. Bliżej o tonalpohualli pisze G. С. V a i 11 a n t, Aztekowie z Meksyku. Powstanie, rozwój i upadek narodu azteckiego, tłum. J . Maliszewska-Kowalska, Warszawa 1965, s. 240 n. * Wersję pod wieloma względami odmienną prezentuje Códice Vaticano A 3738, powstały ок. 1563 r. i opatrzony komentarzami w języku w ł o s k i m , najprawdopo­ dobniej przez ojca Pedro Ríos. U w a ż a się, że jest to kopia kodeksu przedhiszpańskiego. Por. Códice Vaticano-Ríos 3748, con notas de José Corona Núñez, [w:] Lord K i n g s b o r o u g h , Antigüedades de México, vol. 3, México 1964, s. 19-27. �109 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NÁ H U A Słońce 4-ocełotl (zwane też Ocelotonatiuh — Słońcem Jaguara, Yohualtonatiuh — Słońcem Nocnym, Tlachitonatiuh — Słońce Ziemi) łączo­ ne było z ziemią i bogiem Tezcatlipoca; w epoce tej żyli giganci, któ­ rzy zostali pożarci przez jaguary w dniu 4-ocelotl (daty będące naz­ wami dalszych epok także oznaczają dzień, w którym nastąpił katak­ lizm kończący daną epokę). Słońce 4-ehecatl (lub Ehecatonatiuh — Słońce Wiatru) łączone było z wiat­ rem (powietrzem) i bogiem Quetzalcoatlem-Ehecatlem; żyjący wtedy ludzie zniszczeni zostali przez huragan i zmienili się w małpy. Słońce 4-quiahuitl (zwane 'też Quiauhtonatiuh — Słońcem Ognistego Desz­ czu oraz Tletonatiuh — Słońcem Ognia) łączone było z ogniem i bo­ giem Tlalokiem; ludzie tej epoki zginęli w płomieniach ognia spada­ jącego z nieba i częściowo zmienili się w ptaki. Słońce 4-atl (lub Atonatiuh — Słońce Wody) łączone było z wodą i bogi­ nią Chalchiuhtlicue; zakończyło się niszczącym ziemię potopem, ludzie zaś zmienili się w ryby. Słońce 4-ollin (lub Ollintonatiuh — Słońce Ruchu albo Słońce Trzęsienia Ziemi) uważane było za epokę trwającą, której patronował bóg Tonatiuh; miało zakończyć się trzęsieniem ziemi i powszechnym głodem. Dwa podstawowe pytania łączące się z meksykańską koncepcją epok świata i stale pozostające bez zadowalającej odpowiedzi są nader proste i brzmią następująco: ile epok ona obejmowała i jaka była ich kolej­ ność? . Biorą się one stąd, że przedstawiony zbiór epok wykorzystywany jest w różnych źródłach w rozmaity sposób. Większość relacji, m.in. Hi­ storia de los mexicanos por sus pinturas, Histoyre du Mechique, Leyenda de los Soles i Anales de Cuauhtitlan, zawiera pełny zestaw epok, a epoką ostatnią (trwającą) jest w nich zawsze Słońce 4-ollin. Kolejność epok minionych wykazuje jednak dość znaczne zróżnicowanie. Inne relacje, np. kilka wersji znajdujących się w dziełach F. de Alva Ixtlilxóchitla, obejmują natomiast wyłącznie cztery epoki, z których jedna uważana jest za nie zakończoną, i pomijają całkowicie Słońce 4-ollin. I w t y m w y ­ padku sekwencja epok, czyli kolejność, w jakiej następują one po sobie, jest zmienna. Sytuację poniekąd ratuje identyczna liczba i sekwencja epok w wers­ jach z Historia de los mexicanos oraz z Leyenda de los Soles (jest ona taka sama jak w podanym wyżej wyliczeniu). Pochodzenie obu tych źródeł, a także niektóre szczegóły relacji o Słońcach mające analogie w symbolach widniejących na tzw. Piedra del Sol (zabytku pochodzą­ cym z Tenochtitlan i znanym szerzej jako „kamienny kalendarz aztecki"), stały się podstawą do uznania wersji — o których mowa — za swego ro7 7 R . M o r e n o de l o s A r c o s , Cultura Náhuatl", vol. 7: 1967, s. 198. Los cinco soles cosmogónicos, „Estudios de �110 RYSZARD TOMICKI 8 dzaju oficjalną i kanoniczną wersję z Tenochtitlan . Od lat większość piszących o mitologii nahuatlańskiej traktuje ją przy t y m jako wersję wzorcową (prawidłową) . Istotnym mankamentem tego stanowiska jest brak wyjaśnienia dwóch kwestii: a) z czego wynika odmienność innych sekwencji?; czy można uznać je za błędne — z winy autorów źródeł lub informatorów — a więc z punktu widzenia wiedzy o mitologii nahuatlań­ skiej nieistotne, czy wręcz przeciwnie — są one świadectwem zróżnico­ wania tradycji mitologicznych w środkowym Meksyku na przełomie X V i X V I w.; b) dlaczego występują różnice w ogólnej liczbie epok?; w t y m przypadku można wątpić, by chodziło po prostu o pomyłkę, a zatem ko­ nieczne jest odszukanie przyczyny w historii i kulturze ludów Nahua. 9 Dodać trzeba, że oprócz jednakowej liczby i sekwencji epok (oraz ogólnego czasu ich trwania, o czym będzie jeszcze mowa), istnieje dodat­ kowy czynnik decydujący o szczególnym miejscu, jakie wersje z Historia de los mexicanos i Leyenda de los Soles zajmują wśród wszystkich i n ­ nych relacji. Otóż występująca w nich sekwencja zapewnia harmonijne połączenie czterech epok minionych z epoką aktualną, Słońcem 4-ollin. Rzecz polega na usytuowaniu Słońca 4-atl na I lub I V pozycji w sekwen­ cji. Jeśli występuje ona jako czwarta epoka, kończący je kataklizm — potop — koresponduje z aktem rekonstrukcji świata po potopie, który zawsze rozpoczyna Słońce 4-ollin. Jeśli Słońce 4-atl sytuowane jest na pozycji I (a tak czynią wszystkie wersje „niekanoniczne"), wówczas logi­ ka wydarzeń mitycznych ulega zakłóceniu, rekonstrukcja bowiem świata zniszczonego przez wody następuje po kataklizmie zupełnie innym (zwy­ kle huragan lub ognisty deszcz). Z uwagi na to, że początek Słońca 4-ollin opisywany jest stale t y m samym zespołem mitów, niezależnie od kolejności poprzedzających go epok, sama sekwencja zdaje się stano­ wić silny argument przemawiający za „prawidłowością" tzw. wersji kanonicznej z Tenochtitlan. Czyżby zatem rzeczywiście należało uznać pozostałe wersje pięcioepokowe za „fałszywe" czy „błędne"? Moim zda­ niem opinia taka byłaby zdecydowanie przedwczesna, gdyż najpierw trze­ ba by wykluczyć możliwość funkcjonowania sekwencji nieciągłych (mó­ wiąc o nieciągłości mam na myśli wspomnianą wyżej logikę wydarzeń 8 Pogląd taki wyraził już E . S e l e r , Die Ausgrabungen am Orte des Haupttempels in Mexico, [w:] t e n ż e , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I I , Berlin 1904, s. 833. Por. też H . B . N i c h o l ­ s o n , Religion in Pre-Hispaníc Central Mexico, [w:] Handbook of Middle American Indians, vol. 10, Part I, Austin 1971, s. 398-399. Por. H . B e y e r , El llamado Calendario Azteca, México 1921; E . S e l e r , My­ thus und Religion der alten Mexikaner, [w:] t e n ż e , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I V , Berlin 1923, s. 2-167; M. L e ó n - P o r t i l l a , Filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, México 1974, rozdz. I I ; A. C a s o , Naród Słońca, tłum. M. Sten, Kraków 1974, s. 19-25; J . S o u s t e l l e , L'Univers des Azteąues, Paris 1979, s. 94-96. 9 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 111 mitycznych). Tymczasem możliwość taką potwierdzają trzy ważne źródła: Histoyre du Mechique, Anales de Cuauhtitlan oraz relacja fray Toribio de Benavente Motolinii. * W Histoyre du Mechique opis epok rozbity jest na dwie części. Część pierwsza obejmuje cztery Słońca i nazywa je łącznie pierwszą kreacją: „Co się tyczy stworzenia świata [to mówią, że] był on raz zniszczony, a ludzie stworzeni byli ze skał, i że w pierwszej kreacji bogowie stwo­ rzyli cztery słońca pod czterema postaciami, jak to jest pokazane w ich księgach" . Sekwencja epok jest następująca: I . Słońce Wody (tu zwane Chalchiuhtonayo) zakończone potopem; I I . Słońce Ognistego Deszczu (tu zwane Chalchiuhtonatiuh); I I I . Słońce Ziemi (tu zwane Yohualtonatiuh); IV. Słońce Wiatru (Ehecatonatiuh) zakończone huraganem. Piąte, aktualne Słońce, nie obdarzone zresztą odrębną nazwą, nie po­ wstaje z ruiny spowodowanej huraganem, lecz wyłania się z potopu. Trak­ towane jest ono jako osobna, druga kreacja: „Po zniszczeniu świata, jak to zostało opowiedziane, opowiadają o stworzeniu drugiego w taki oto sposób. Jak tylko wody przeszły ponad ziemią [...] została ona na nowo uporządkowana i wypełniona wszystkim, co było potrzebne do użytku człowieka, którego bogowie stworzyli potem" . Jak wiadomo, Histoyre du Mechique jest zbiorem notat sporządzonych po francusku przez André Théveta, najprawdopodobniej z zaginionego dzieła fray Andresa de Olmos. Tekst zawiera drobne, ale wyraźne ślady ingerencji francuskiego kosmografa . Do przypomnienia tych faktów skłania nie tyle sama nieciągłość pomiędzy czwartą i piątą epoką, ile niezwykły, gdzie indziej nie spotykany podział dziejów świata na dwie kreacje. Wprawdzie w interesujących nas partiach tekstu akurat nie stwierdzono żadnych śladów ingerencji Théveta, możliwość taką należy choćby wspomnieć. Istnieje też inna ewentualność, bardziej chyba praw­ dopodobna, że zagadkowy podział znajdował się już w hiszpańskim orygi10 n 12 1 0 Relację tę, zachowaną w odpisie francuskim, a powstałą ok. 1543 г., opubli­ k o w a ł w oryginale E . de J o n g h e, Histoyre du Mechique. Manuscrit francais inedit du XVI siěcle traduit par A. Thévet, „Journal de la Société des Américanistes", vol. 2: 1905, s. 1-41. W 1961 r. ukazało się tłumaczenie hiszpańskie tekstu w „Memorias de la Academia Mexicana de la Historia", t. X X , núm. 2, s. 183-210. K o ­ lejną wersję hiszpańską, opartą na tłumaczeniu R. Rosales Munguía, opublikował w 1965 r. Á. Ma. Garibay K . w tomie Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI. Korzystam z ostatniego wydania tej książki (México 1973); przytoczony w tekście cytat znajduje się na s. 103. Wszystkie cytaty z tego i innych źródeł podaję w tłumaczeniu w ł a s n y m . Teogonia..., s. 105. Por. G . B a u d o t , Utopía e historia en México. Los primeros cronistas de la civilización mexicana (1520-1569), Madrid 1983, s. 204-210. 11 1 2 �112 RYSZARD TOMICKI nale, lecz stanowił projekcję chrześcijańskiej wizji dziejów (przed i po potopie). Tego rodzaju skojarzenia i ekstrapolacje bez wątpienia miały miejsce, jednakże w przypadku Histoyre du Mechique cezura usytuo­ wana została nie po pierwszej epoce, zakończonej potopem, ale po czwar­ tej zakończonej huraganem. Mało prawdopodobne jest również, by cho­ dzić tu mogło o skojarzenie potopu biblijnego z wodnym chaosem, z któ­ rego powstaje piąta epoka, ponieważ t y m razem na przeszkodzie stała chronologia, co Hiszpanie uświadomili sobie bardzo szybko . W końcu, przeciw rozważanej t u możliwości przemawia jeszcze jedno. Otóż kroni­ karz pisze, że każda z czterech minionych epok trwała 23 lata: „Każde z tych słońc trwało tylko dwadzieścia trzy lata i natychmiast ginęło" . Ze zrozumieniem tej kolejnej zagadkowej w kontekście innych źródeł informacji miał zapewne kłopoty sam autor relacji, uznał bowiem za sto­ sowne dodać: „Przez cztery słońca, o których opowiedzieliśmy, rozumie­ l i oni cztery epoki, choć nie potrafią tego dobrze wyrazić, lecz my w y ­ jaśnimy to potem szerzej" . Niestety, zapowiadane wyjaśnienie nie za­ chowało się. Wszystko wskazuje więc na to, że podział na pierwszą i drugą kreację stanowi odzwierciedlenie indiańskiego sposobu mówienia i myślenia o epo­ kach świata. Cytowałem już fragment, z którego wynika, że autor relacji widział symbole (obrazy? ) epok w kodeksach („jak to jest pokazane w ich księgach"). Mówi też o bliżej nie sprecyzowanych trudnościach z utożsamieniem pojęć tonatiuh (słońce) i edad (epoka). Zaświadcza wresz­ cie, iż prowadził na ten temat rozmowy: „I zapytywani o to, jak poja­ wiały się i powstawały inne słońca i ludzie, skoro słońce ginęło razem 13 14 15 16 1 3 Np. fray Toribio de Benavente Motolinia obliczał w 1542 г., że czwarta epoka zakończyła się przed 848 laty, F r . T. M o t o l i n i a , Memoriales e Historia de los Indios de la Nueva España, estudio preliminar por F . de Lejarza, Madrid 1970, s. 185. Por. też obliczenia anonimowego autora Historia de los mexicanos por sus pinturas (Teogonia..., s. 39 n.) oraz u w a g ę zawartą w przyp. 52 na temat zasadności takich obliczeń. Przykładem kojarzenia kataklizmu kończącego pierwszą epokę z po­ topem biblijnym jest opis fray Juana de Torquemada, dotyczący tolteckiej wizji dziejów: „Mówią o nich, że wiedzieli o stworzeniu świata i o tym, jak ludzie znisz­ czeni zostali przez potop ... powiadają też, iż wiedzieli, że świat znowu się skończy spalony przez ogień", J . d e T o r q u e m a d a , Monarquía Indiana, t. I, México 1975, s. 55. Warto przypomnieć, że Eduard Seler zanim uznał sekwencję epok z Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas za w e r s j ę kanoniczną pochodzącą z Tenochtitlan, dopuszczał możliwość, iż przesunięcie Słońca 4-atl z po­ zycji I na I V nastąpiło pod w p ł y w e m nauk chrześcijańskich, por. S e l e r , Die Ausgrabungen..., s. 833. Teogonia.., s. 104. Jw., s. 108. Mam tu na myśli malowidła tego typu, jakie znajdują się w Códice Vaticano А 3738, często reprodukowane w różnych wydawnictwach ze względu na ich unikal­ ność. 14 1 5 16 �113 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 11 z ludźmi, odpowiedzieli, że bogowie robili te słońca i ludzi" . Jeśli za­ tem autor przechodzi do porządku nad nieciągłością pomiędzy czwartą i piątą epoką, oznacza to, iż fakt ten był dopuszczany przez jego infor­ matorów. O tym samym świadczy zapis w Anales de Cuauhtitlan , kronice, która wyszła spod pióra Indianina, gdzie sekwencja epok ma następującą postać: I . Słońce Wody (Atonatiuh) zakończone potopem; I I . Słońce Ziemi (tu zwane Ocelotonatiuh); I I I . Słońce Ognistego Deszczu (Quiauhtonatiuh); IV. Słońce Wiatru (Ecatonatiuh); V. Słońce Ruchu (Ollintonatiuh). T y m razem nieciągłość jest poniekąd ukryta, gdyż w Anales de Cua­ uhtitlan nie został opisany sposób powstania piątej epoki. Podobnie zresz­ tą rzecz ma się z wersją zrelacjonowaną przez Motolinię, gdzie Słońca noszą nazwy: 4-atl, 4-ocelotl, 4-quiahuitl, 4-ehecatl oraz 4-acatl zamiast 4-ollin . Obie te wersje mają identyczne sekwencje (na co rzadko zwra­ ca się uwagę), a w stosunku do wersji z Histoyre du Mechique różnią się przestawieniem drugiej i trzeciej epoki. W świetle tych faktów należałoby zastanowić się, czy podział na dwie kreacje nie jest sygnałem, iż w pięcioepokowych i nieciągłych sekwen­ cjach mamy do czynienia z dwoma odrębnymi zjawiskami, w jakimś sensie niezależnymi od siebie, choć równocześnie z jakiegoś powodu roz­ mieszczanymi na osi czasowej jako następujące po sobie. T y m i dwoma zjawiskami byłyby oczywiście: a) wizja czterech Słońc, dość schema­ tyczna, pozbawiona najczęściej obszerniejszych narracji mitologicznych , zawsze rozpoczynająca się Słońcem 4-atl i będąca skończoną, zamkniętą całością, oraz b) wizja aktualnie trwającego świata, epoki rozpoczynają­ cej się w taki sposób jakby następowała po pierwszej epoce 4-atl albo wręcz zaczynała się ab ovo (o czym za chwilę), w której wydarzenia kos18 19 20 " Teogonia..., s. 104. Códice Chimalpopoca. Anales de Cuauhtitlan y Leyenda de los Soles, trad, de Primo Feliciano Velázquez, México 1945, s. 5. Anales de Cuauhtitlan to kronika spisana w 2 pol. X V I w. w języku náhuatl na podstawie szeregu lokalnych relacji i kodeksów. W cytowanym wydaniu, prócz tłumaczenia na hiszpański, znajduje się faksymile tekstu oryginalnego. Tekst spaleografowany wraz z tłumaczeniem na nie­ miecki opublikował W. L e h m a n n , Die Geschichte der Konigreiche von Colhuacan und Mexico, Stuttgart und Berlin 1938, s. 49-321 (opis epok, s. 61-63). Reedycja dzieła W. Lehmanna, przygotowana przez Gerdta Kutschera, ukazała się w Stut­ tgarcie w 1974 r. M o t o l i n i a , op. cit., s. 184 - 185. Wyjątek stanowią wersje podane przez A l v ę Ixtlilxóchitla (por przyp. 37 i 50) oraz przez komentatora Códice Vaticano A 3738. W obu wypadkach istnieją pewne podstawy do podejrzeń o kontaminację meksykańskiej koncepcji epok ś w i a ­ ta z biblijną wizją dziejów. Problem wymaga jednak osobnego przestudiowania. 18 1 9 2 0 8 — Etnografia Polska 29/2 �114 RYSZARD TOMICKI miczne łączą się i przeplatają z mitohistorią grup etnicznych zamieszku­ jących w środkowym Meksyku w X V - X V I w. Wysunięta sugestia implikuje cały szereg pytań zarówno natury genetyczno-historycznej, jak i strukturalno-funkcjonalnej, w t y m ostatnim wypadku m.in. takie, co miałaby reprezentować sobą zamknięta sekwen­ cja czterech Słońc? Są to kwestie o znaczeniu podstawowym, lecz — aby je rozważać — najpierw trzeba skonfrontować pięcioepokowe sekwencje nieciągłe z tzw. wersją kanoniczną z Tenochtitlan. Zanim to jednak uczy­ nię, zatrzymam się jeszcze przez chwilę przy niejasnej relacji, jaka ist­ niej w Histoyre du Mechique pomiędzy pierwszą i drugą kreacją. Jak już mówiłem, piąta epoka (czyli „druga kreacja") wyłania się z wodnego chaosu, przy czym sytuacja ta prezentowana jest w dwóch wariantach. Wariant pierwszy to kosmiczny potop, kataklizm, który w rzeczywistości zakończył epokę pierwszą. Do potopu odwołuje się wprost jeden z dwóch mitów o rekonstrukcji świata: „Jak tylko wody przeszły ponad ziemią..." i t d . Również w wyjaśnieniach podanych przez autora po opisaniu czterech minionych Słońc, a przed opisem drugiej kreacji, czytamy: „Mówią też, iż przodkowie powiedzieli im, że świat b y ł zniszczony przez wody i w ten sposób zatopieni zostali wszyscy ludzie z powodu grzechów, jakie popeł­ nili przeciwko bogom, a ponadto [że] zstąpili oni do piekła, gdzie dusze zostały spalone. I że z tego powodu ci, którzy później byli stworzeni, powinni palić ciała i strzec popiołów, oczekiwali bowiem, że Mictlantecutli, bóg piekła, pozwoli im wyjść i tak zmartwychwstaną ponownie" . ! 1 Mimo pewnej niejasności tego fragmentu, wynikającej z zastosowania interpretatio Christiana, zdaje się on nawiązywać do mitu o stworzeniu ludzi z kości lub popiołów wydobytych z Mictlan przez Quetzalcoatla. Z postacią Quetzalcoatla wiązano również wprowadzenie zwyczaju kre­ macji zwłok. Oba wydarzenia sytuowane były zawsze w piątej epoce. Tu najwyraźniej czyni się to samo, chociaż przeciwstawienie: przed potopem nie palono zwłok / po potopie palono zwłoki, rodzić może wątpliwości, jak właściwie rozumieć określenie „przed potopem". Kwestię tę rozstrzyga znajdujący się w Histoyre du Mechique mit o stworzeniu ludzi, wprowa­ dzając inne przeciwstawienie: „podczas ucieczki Ehecatlowi wypadła [i połamała się kość —• RT], wskutek czego człowiek powstał mały; bo oni mówią, że ludzie pierwszego świata mieli posturę gigantów" . „Pierw­ szy świat" to cztery minione epoki i choć o gigantach mowa była jako o mieszkańcach trzeciej epoki (Yohualtonatiuh), t y m niemniej powyższe uogólnienie może być uzasadnione, skoro podczas pierwszej kreacji „lu2 2 23 21 Teogonia..., s. 104. Zamienne w y s t ę p o w a n i e kości i popiołów potwierdza Histoyre du Mechique, patrz: Teogonia..., s. 106. Por. też informację w Anales de Cuauhtitlan (Códice Chimalpopoca..., s. 5) oraz notę W. Lehmanna do tego tekstu, L e h m a n n , op. cit., s. 60. " Teogonia..., s. 106. 2 2 2 �115 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 24 dzie b y l i stworzeni ze s k a ł " ; t y m samym mielibyśmy do czynienia z kolejnym przeciwstawieniem — ludzie ze skał / ludzie z kości (ewen­ tualnie z popiołów). A zatem, jeśli uwzględnić informację o krótkotrwałości minionych Słońc, obraz epok świata wyłaniający się z Histoyre du Mechique można przedstawić następująco: pierwsza kreacja I 1 и —— I I I —— IV 1 i druga kreacja ! i v 1 Linią ciągłą zaznaczony został ciąg chronologiczny, linia przerywana oznacza natomiast dającą się zauważyć ciągłość fabularną. Jest to wszakże schemat obrazujący konsekwencje tylko jednego z wariantów sytuacji, jaka istnieje w chwili powstawania piątej epoki. Wariant drugi stanowi nie tyle kosmiczny potop, co preegzystujące kos­ miczne wody. Rzecz polega na tym, że autor Histoyre du Mechique przy­ tacza dwie wersje mitu o rekonstrukcji świata — ten, o k t ó r y m wspom­ niałem wcześniej (rozpoczynający się słowami: „Jak tylko wody przeszły ponad ziemią..."), oraz inny, pochodzący z odmiennego źródła: „Niektórzy inni powiadają, że ziemia została stworzona w taki sposób. bogowie, Quetzalcoatl i Tezcatlipuca, opuścili z nieba boginię Tlaltecutli [...]. I została opuszczona, już była woda, nie wiedzą przez kogo stworzona, po bogini ta chodziła. Co widząc, bogowie rzekli jeden do drugiego: Należy ziemię" . Dwaj zanim której zrobić I5 Powstaje pytanie: o jakim stworzeniu ziemi mit opowiada? Pytanie w istocie retoryczne, gdyż użyte w opisie sformułowania są aż nadto wymowne. Problem nie ogranicza się przy t y m do warstwy językowej. W artykule poświęconym analizie trzech znanych wersji tego mitu (trze­ cia znajduje się w Historia de los mexicanos por sus pinturas) wskaza­ łem, iż struktura semantyczna omawianej obecnie wersji z Histoyre du Mechique oraz tekstu z Historia de los mexicanos są identyczne . W isto­ cie oba mity opisują stworzenie od podstaw horyzontalnej i wertykalnej struktury świata, w t y m przede wszystkim stworzenie z ciała Tlaltecutli ziemi, tak jakby uprzednio w ogóle ona nie istniała. Tylko pierwsza wer­ sja z Histoyre du Mechique — przynajmniej w takiej postaci, w jakiej ją znamy — wydaje się mówić faktycznie o rekonstrukcji częściowo t y l ­ ko zniszczonej struktury świata (potop, czyli upadek nieba na ziemię, likwiduje strukturę horyzontalną — niebo/ziemia, góra/dół •—• co po­ woduje konieczność jej odtworzenia poprzez dźwignięcie nieba w górę, 26 2 4 Jw., s. 103. Jw., s. 108. R. T o m i c k i , Sobre la semántica vol. 8: 1982 (1984), s. 171-182. 2 5 2 6 de tres mitos aztecas, „Ethnologia Polona", �116 RYSZARD TOMICKI nie wymaga jednak ponownego tworzenia ziemi). Wprawdzie można za­ łożyć, że w mitologii nahuatlańskiej rekonstrukcja pojmowana była jako wierna kopia aktu stworzenia, ale w takim przypadku problem nieciągło­ ści w sekwencjach pięcioepokowych byłby jeszcze bardziej skompliko­ wany (bo jak rozumieć sytuację, w której już po pierwszej epoce świat ulega całkowitej zagładzie, potem jednak trwają jeszcze trzy kolejne epoki, aby w końcu — na początku piątej epoki — bogowie zabrali się do usuwania skutków potopu ?). Istnieje oczywiście znacznie bardziej logiczna hipoteza wyjaśniająca wszystkie niemal zawiłości, o których była mowa. Skoro bowiem w opi­ sie genezy piątej epoki pojawiają się mity kreacyjne sensu stricto, wsku­ tek czego obraz dziejów świata składa się z dwóch równoległych ciągów wydarzeń: pierwsza kreacja II III IV druga kreacja to wolno sądzić, że: 1) rozmieszczenie pierwszej i drugiej kreacji na osi czasowej i nadanie i m charakteru ciągu linearnego było zabiegiem „me­ chanicznym", 2) uwidocznione na poprzednim schemacie powiązania fa­ bularne między końcem Słońca Wody i początkiem aktualnie istniejące­ go świata są efektem zacierania się sprzeczności powstałych w wyniku „mechanicznego" połączenia. Całkowitą likwidację sprzeczności, a t y m samym nieciągłości w sekwencji epok, uzyskać można było w dwojaki sposób: albo dostosowując mity opisujące powstanie ostatniej epoki do rodzaju kataklizmu, który zakończył epokę bezpośrednio ją poprzedza­ jącą, albo też dokonując zmiany w sekwencji epok. Przykładów pierw­ szego rozwiązania nie ma w żadnym źródle, ale rozwiązanie drugie jest tym właśnie, które występuje w tzw. kanonicznej wersji z Tenochtitlan. * Jeśli nawet przeprowadzone rozumowanie jest poprawne, a wnioski wyciągnięte z przedstawionych dotychczas faktów są słuszne, nie oznacza to bynajmniej, że stanowią one podstawę wystarczającą do uznania wer­ sji kanonicznej za rezultat łączenia w jedną spójną całość dwóch pierwot­ nie odrębnych wizji przeszłości. Byłoby nią natomiast stwierdzenie, iż w wersji kanonicznej istnieją inne (poza przesunięciem Słońca Wody z pozycji pierwszej na czwartą) ślady manipulowania sekwencją epok. Szansę taką stwarza wersja z Leyenda de los Soles zawierająca więcej odniesień kalendarzowych i danych liczbowych niż którakolwiek z po­ zostałych w e r s j i . 27 2 7 Źródło to, znane też jako manuskrypt z 1558 г., obecny tytuł otrzymało od pierwszego wydawcy, por. F . d e l P a s o y T r o n c o s o, Leyenda de los Soles continuada con otras leyendas y noticias. Relación anónima escrita en lengua �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 117 W Leyenda de los Soles mamy do czynienia z: a) datami dziennymi oznaczającymi dzień, w k t ó r y m nastąpił kataklizm i będącymi nazwami epok — 4-ocelotl, 4-ehecatl, 4-quiahuitl, 4-atl i 4-ollin; b) liczbami 676, 364, 312 i 676 oznaczającymi czas trwania minionych epok; c) datami rocznymi 1-acatl, 1-tecpatl, 1-tecpatl i 1-calli przypisanymi mieszkańcom kolejnych epok jako „ich rok" [inxiuh); d) datami dziennymi 7-malinalli, 12-eoatl, 7-tecpatl i 4-xochitl występującymi jako nazwy pożywienia je­ dzonego przez mieszkańców kolejnych Słońc ; e) pojedynczymi danymi liczbowymi odnoszącymi się do jakiś wydarzeń w danej epoce. — Nie będę zajmował się tutaj danymi z grup (a) i (d), analizę zaś pozostałych rozpocznę od danych wymienionych w punkcie ostatnim. 28 W opisie pierwszej epoki, zakończonej w dniu 4-ocełotl pożarciem jej mieszkańców przez jaguary, znajduje się zdanie mające w oryginale na­ stępującą postać: auh inic tequanqualloque matlacxihuitl грап ye xihuitl '. Jakkolwiek jest ono stosunkowo proste pod względem gramatycz­ nym, to jednak nie wynika z niego jednoznacznie, jak należy odczytać zawartą w nim informację. Można je bowiem rozumieć dwojako: „i czas, kiedy byli pożerani trwał 13 lat" albo „i kiedy zostali pożarci, było to w 13 roku" . Dylemat powinien rozstrzygnąć kontekst i on też wskazu29 30 mexicana el año 1558, Florencia 1903. Tłumaczenie Paso y Troncoso w y d a ł ponow­ nie Agustín Yáñez w tomie Mitos indígenas, México 1942. Faksymile wraz z no­ wym tłumaczeniem hiszpańskim opublikował P. Feliciano Velazquez w Códice Chimalpopoca..., s. 119-128. Paleografie tekstu nahuatlańskiego oraz przekład niemiecki w y d a ł L e h m a n n , op. cit., s. 322-388. Badacz ten był też autorem łacińskiego prze­ kładu Leyenda de los Soles, który ukazał się na łamach „Journal de la Société des Américanistes", t. I I I : 1906, No 2 w Paryżu. Leyenda de los Soles od dawna uzna­ wana była za podstawowe źródło do badań nad koncepcją epok świata, ale — 0 ile mi wiadomo — stanowiła raczej przedmiot komentarzy niż analizy, por. L e h ­ m a n n , op. cit.; L e ó n - P o r t i l l a , op. cit., s. 101 п.; M o r e n o d e l o s A r c o s , op. cit., Wielość występujących w niej liczb i oznaczeń kalendarzowych skłoniła L . Knautha do następującej refleksji: „Taki nacisk na kategorie matematyczne 1 znaki kalendarzowe w micie o początku potwierdza możliwość, że wyraża się tu symbolicznie harmonię istnienia, a jednocześnie, że system kalendarzowo-numeryczny odzwierciedla określone doktryny filozoficzno-religijne. Dlatego sądzimy, iż dla lepszego zrozumienia kulturowych podstaw przedhiszpańskiej Mezoameryki koniecz­ ne jest dostrzeżenie wzajemnych relacji między strukturą kalendarzowo-numeryczną i religijno-ideologicznymi przesłankami jej istnienia", L . К n a u t h, Un mundo de números mesoamericanos, „Historia Mexicana", vol. X X I V : 1975, núm. 3, s. 356-357. Używanie nazw kalendarzowych w odniesieniu do bogów, zwierząt, roślin, mi­ nerałów i ludzi było jedną z norm tzw. nahuallatolli, języka stosowanego przez czarowników, m a g ó w i lekarzy. Tego rodzaju ezoteryczne terminy pojawiają się często w tekstach mitologicznych. Por. A. L ó p e z A u s t i n , Términos de nahual­ latolli, „Historia Mexicana", vol. X V I I : 1967, num. 1, s. 1-35. L e h m a n n , op. cit., s. 324. W. Lehmann (ibidem) przyjął interpretację pierwszą: „Und das sie von den Raubtieren (Jaguaren) gefressen wurden, das (dauerte) 13 Jahre". Analogicznie ro­ zumiał to zdanie P. Feliciano Velazquez: „fueron devorados como una fiera en trece ! S M , 0 �118 RYSZARD TOMICKI je, że chodzi raczej o 13 rok, gdyż w przeciwnym wypadku sens zdania byłby sprzeczny z informacją o następowaniu zagłady w ciągu jednego dnia. Niemniej jednak pozostaje sprawą niejasną, o jakim 13-tym roku jest t u mowa. Żadnej podobnej informacji nie ma w „bliźniaczej" wersji z Historia de los mexicanos. Czytamy tam: „Wracając do gigantów stworzonych w czasie, gdy słońcem był Tezcatlipuca, powiadają, że jak przestał być słońcem oni zginęli, wyniszczyły ich i zjadły ty­ grysy, tak że żaden nie pozostał. A te tygrysy powstały w ten sposób, że kiedy minęło trzynaście razy pięćdziesiąt dwa lata słońcem był Quetzalcoatl i przestał być nim Tezcatlipuca, ponieważ [Quetzalcoatl] uderzył go wielkim kijem i strącił do wody. I tam [Tezcatlipuca] stał się tygrysem i wyszedł zabijać gigantów" . 81 Tekst nie pozostawia najmniejszych wątpliwości, że zagłada miała miej­ sce wówczas, gdy minęło 676 lat. Jedyną możliwością uzgodnienia obu wersji byłoby założenie, iż 13 rok z Leyenda de los Soles oznacza ostatni rok trwania epoki — zgodnie z zasadą: 676 = 13 X 52 lata = 13 X (4 X 13 lat). Wydaje się to jednak mało prawdopodobne. Wzmianka o 13-tym roku nie jest jedyną niejasną informacją w opi­ sie epok z Leyenda de los Soles. Podobną znajdujemy w opisie czwartej epoki zakończonej w dniu 4-atl potopem. Stwierdza się tam: auh inic manca atl ompohualxihuitl on matlactli omome . T y m razem jest pew­ ne, że czasownik manca mówi o pewnym stanie trwającym w czasie, a zatem, że zdanie należy przetłumaczyć: „i woda trwała (rozciągała się) przez 52 lata", ale z kolei nie wiadomo, czy okres ten został wliczony do czasu trwania epoki, czy też stanowi swego rozdzaju interwał pomiędzy czwartą i piątą epoką. I tej kwestii nie wyjaśnia odwołanie się do Hi­ storia de los mexicanos: 32 „W ostatnim roku, w którym słońcem była Chalchiuhtlicue [...] spadła taka woda i w takiej obfitości, że runęły niebiosa, a wody zabrały wszystkich m a cehuales jacy byli [...]. Kiedy czterej bogowie ujrzeli upadek nieba na ziemię, co stało się w pierwszym roku z czterech [lat] po tym jak przestało istnieć słoń88 años", Códice Chimalpopoca..., s. 119. M. León-Portilla, który podał w ł a s n e tłumacze­ nie opowieści o epokach świata, wybrał natomiast interpretację drugą: „y el tiempo en que fueron comidos fue el a ñ o 13", L e ó n - P o r t i l l a , op. cit.,, s. 102. Historia de los mexicanos por sus pinturas to anonimowa relacja, przypisy­ wana fray Andresowi de Olmos, datowana na lata 30-40-te X V I w. Wydana po raz pierwszy w Nueva colección de documentos para la historia de México, ed. por J . García Icazbalceta, vol. 3, México 1891, s. 209-240. Opublikowana również w to­ mie Teogonia..., s. 23-79. Korzystam z tego ostatniego wydania; cytowany w tekście fragment pochodzi ze s. 30. L e h m a n n , op. cit., s. 326. Zhispanizowana forma nahuatlańskiego macehualtin — „lud, poddani". Mowa tu właściwie o czterech nazwach (i znakach): tochtli, acatl, tecpatl i calli, które w połączeniu z liczbami od 1 do 13 tworzyły system oznaczeń lat według zasady: 1-tochtli, 2-acatl, 3-tecpatl, 4-calli, 5-tochtli itd. Po 52 latach rok 1-tochtli powtarzał się i rozpoczynał nowy cykl zwany xiuhtlalpilli. 81 3 2 8 8 8 4 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 119 ce i padał wielki deszcz — który to rok był tochtli — nakazali wszyscy czterej uczy­ nić cztery drogi przez środek ziemi, aby w e j ś ć po nich i podnieść niebo" Różnica w stosunku do Leyenda de los Soles jest wyraźna. Tutaj ostat­ ni rok epoki 4-atl sąsiaduje bezpośrednio z pierwszym rokiem epoki 4-ollin, noszącym znak 1-tochtli, co wyklucza możliwość trwania wód przez 52 lata. Potop i rekonstrukcja świata następują w dwóch kolejnych la­ tach. Wniosek stąd, że albo informacje z Leyenda de los Soles są bez­ sensowne, albo zastosowany w niej sposób rozmieszczania epok w czasie jest całkowicie odmienny od tego, który występuje w Historia de los mexicanos. W Historia de los mexicanos rachuba czasu trwania poszcze­ gólnych epok ma charakter ciągły i rozpoczyna się z chwilą powstania pierwszego Słońca. Jej autor pisze explicite: „Ponieważ od tego pierw­ szego słońca zaczyna się ich rachuba i znaki liczenia idą nieprzerwanie od tego słońca naprzód [...] powiem o sposobie i porządku liczenia, jaki ma­ j ą " . A więc, skoro piąta epoka rozpoczęła się w roku 1-tochtli, suma zaś czasu trwania minionych epok (w tym wypadku: 676 + 676 + 364 + 312) stanowi wielokrotność liczby 52, to zgodnie z zasadami kalendarza tonal­ pohualli początek pierwszej epoki miał miejsce również w roku 1-tochtli. Co więcej, każda nowa epoka rozpoczynała się w roku o t y m właśnie znaku. Tego rodzaju ciągłą i linearną (choć opartą o 52-letnie cykle) rachubę poświadcza także F. de Alva Ixtlilxóchitl z tą tylko różnicą, że on jako datę inicjującą podaje rok 1-tecpatl . Czym różni się rachuba użyta w wersji z Leyenda de los Soles! Wska­ zówkę, która podsunęła mi sposób rozwiązania tego problemu, znalazłem w pewnej uwadze fray Toribio de Benavente zwanego Motolinia. Oto podając jedną z wersji koncepcji epok świata napisał on: 3a 31 5 * Teogonia..., s. 32. Jw., s. 29. F . de A l v a I x t l i l x ó c h i t l , Obras históricas, t. I , México 1975-1977, s. 263-265. Należy zauważyć, iż wg Historia de los mexicanos w roku 1-tochtli miał miejsce zarówno kataklizm kończący poprzednią epokę, jak też akt rekonstrukcji zapoczątkowujący epokę następną. Mówi o tym wyraźnie przytoczony fragment opisu końca epoki czwartej i początku piątej, gdzie wprawdzie deszcz zaczyna padać w ostatnim roku Słońca 4-atl (tzn. w 13-calli), ale upadek nieba na ziemię następuje w 1-tochtli, Teogonia..., s. 32. Analogicznie rzecz ma się z rokiem 1-tecpatl w relacji Alvy Ixtlilxóchitla. Skądinąd zaś wiadomo, że lata 1-tochtli i 1-tecpatl uważane były za feralne odpowiednio przez Meksykanów i Tolteków, por. A. L ó ­ pez A u s t i n , Hombre-dios. Religión y política en el mundo náhuatl, México 1973, s. 101. Być może między faktami tymi istnieje związek, tym bardziej że wg Leyenda de los Soles aktem ugruntowującym porządek kosmiczny w piątej epoce było rozniecenie ognia przez Tezcatlipokę w roku 2-acatl, a więc w tym samym, w którym Meksykanie obchodzili ceremonię „nowego ognia", kończąc stary i zaczy­ nając nowy cykl 52 lat. O roli ognia w kosmologii patrz: G r a u l i c h, op. cit., s. 579. M 8 7 �120 RYSZARD TOMICKI „To piąte słońce stworzone było w ce tochtli [tj. 1-tochtli — R T ] , który jest [...] początkiem cyklu lat, a ponieważ jest początkiem nowego słońca i nowej epoki nazywa się pierwszym cyklem, i odtąd zaczyna się nowa rachuba i nowy kalendarz i liczenie lat, tak jak my czynimy od narodzenia naszego odkupiciela Chrystu­ sa" M. Uwaga jest o tyle ciekawa, że jeśli odniesiemy ją do ciągłej i linear­ nej rachuby lat, o której przed chwilą mówiłem, wówczas traci ona sens. Cykl 52 lat, rozpoczynający się znakiem 1-tochtli, musiałby powtarzać się stale i samo przez się byłoby zrozumiałe, że nowa epoka tworzona jest — tak jak i pozostałe — w roku 1-tochtli. Nie istniałaby podstawa do mówienia o „nowej rachubie" i „nowym kalendarzu", gdyż oznaczało­ by to, iż poprzednio — w minionej epoce — rachuba zaczynała się od i n ­ nego znaku . Wniosek ten (a zdaje się potwierdzać go inny jeszcze frag­ ment relacji Motolinii, o czym nieco niżej), kieruje uwagę k u znakom lat przypisanym w Leyenda de los Soles mieszkańcom kolejnych epok. Zestaw tych znaków, ich sekwencja — z pewnym zastrzeżeniem, do którego jeszcze powrócę — oraz fakt, że zawsze towarzyszy i m liczebnik „jeden" (ce), pozwalają widzieć w nich daty inicjujące rachubę lat w po­ szczególnych epokach, tak jak zaświadcza to Motolinia dla daty 1-tochtli w piątej epoce. Ponieważ w Leyenda de los Soles podany jest także czas trwania epok, istnieje możliwość przeliczenia tych okresów na 52-letnie cykle xiuhtlalpilli. W efekcie otrzymujemy następujący obraz: 39 Schemat 1 p Czas trwania (w latach) 0 Rok inicjujący rachubę 4-ocelotl 676 1-acatl 4-ehecatI 364 1-teepatl 4-quiahuitl 312 1-tecpatl 4-atl 676 1-calli 4-ollin 8 ? 1-tochtli Czas trwania (w cyklach xiuhtlalpilli) 1-acatl — 13-tochtli (13 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-acatl — 13-acatl (13 lat)] 1-tecpatl — 13-acatl (7 X 52 lata) [ciągłość zachowana] 1-tecpatl — 13-acatl (6 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-tecpatl — 13-tecpatl (13 lat)] 1-calli — 13-tecpatl (13 X 52 lata) [nieciągłość: brak 1-calli — 13-calll (13 lat)] 1-tochtli — 13-calli * M o t o l i n i a , op. cit., s. 185. Dobrym przykładem jest tu informacja z Historia de los mexicanos, zgodnie z którą Meksykanie wyruszając z Aztlan w 130 lat po potopie, tj. w roku 1-tecpatl (2 X 52 + 26 lat od 1-tochtli), rozpoczęli n o w ą rachubę lat: „ponieważ ich rachunek zaczyna się od tego pierwszego roku, kiedy wyruszyli, dlatego też odtąd będziemy liczyć lata biorąc za ich początek ten rok", Teogonia..., s. 39. Jasne jest, że lata, jakie minęły od potopu do opuszczenia Aztlan, liczone były od roku 1-tochtli. Por. także przyp. 45. 8 9 �121 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA Już pierwszy rzut oka na rezultat przeprowadzonej operacji wskazuje, że mamy do czynienia z systemem oryginalnym i odmiennym od wystę­ pującego w Historia de los mexicanos. Co najważniejsze, umożliwia on wyjaśnienie dwóch zagadkowych zdań dotyczących zagłady pierwszej i czwartej epoki, chociaż wnioski wynikające z tabeli są dość zaskakują­ ce. Przede wszystkim okazuje się, że skoro potop trwał przez 52 lata i za­ kończył się w roku 1-tochtli, musiał on obejmować 13 lat „przerwy" pomiędzy czwartą i piątą epoką oraz 39 lat z ostatniego 52-letniego cyk­ l u wliczonego w czas trwania Słońca 4-atl. Innymi słowy, potop musiał nastąpić w końcu roku 13-calli, to znaczy w 13-tym roku tego cyklu 52 lat (xiuhtlalpilli), k t ó r y przypisany został mieszkańcom Słońca 4-atl. W t y m kontekście staje się oczywiste, że w przypadku pierwszej epoki, gdzie mowa była o pożarciu jej mieszkańców przez jaguary w 13-tym roku, chodzić musi o ten właśnie rok w 52-letnim cyklu rozpoczynającym się od znaku 1-acatl. W obu epokach sytuacja jest zatem identyczna. Przed­ stawia ją poniższy schemat (nr 2), dla uproszczenia zawierający tylko dane dotyczące czwartej epoki. Schemat 2 Początek Słońca 4-atl (rok inicjujący rachubę) 13 lat X 1 < = 52) ... X 2 (= 104) 13 lat 13 lat 13 lat 1-calli — 13-calli/l-tochtIi — 13-tochtli/l-acatl — 13-acatl/l-tecpatl — 13-tecpatl X 12 (= 624) X 13 l-calli — 13-calli/l-tochtli — 13-tochtli/l-acatl — 13-acatl/l-tecpatl — 13-tecpatl/l-talli — 13-calli (= 676) ( czas trwania kataklizmu Koniec Słońca 4-atl (rok kończący rachubę) Schemat ten komplikuje bardzo wizję epok świata, ale nie jest cał­ kowitym zaskoczeniem. O tym, że epoki nie muszą kończyć się w ostat­ nim roku 52-letniego cyklu, pisał Motolinia. W znanej m u wersji czwar­ ta epoka zakończyła się w roku 11-tochtli, „w 47 roku ostatniego cyklu lat owej e p o k i " , natomiast piąta epoka rozpoczynała się, jak zwykle, 40 " M o t o l i n i a , op. cit., s. 185. Motolinia musiał jednak popełnić jakiś błąd, gdyby bowiem rok 11-tochtli był 47-mym rokiem cyklu 52-letniego, cykl ten m u s i a ł ­ by zaczynać się w roku 4-tecpatl, co jest niezgodne z regułami tworzenia cykli xiuhtlalpilli. Żaden rok z liczebnikiem 11 nie może być 47-mym w cyklu 52 lat rozpoczynającym się prawidłowo, tzn. rokiem z liczebnikiem 1. �122 RYSZARD TOMICKI w roku 1-tochtli. W przeciwieństwie jednak do jego zapisu, Leyenda de los Soles prezentuje system spójny i logiczny, podporządkowany struk­ turze kalendarza tonalpohualli, chociaż nie pozbawiony zakłóceń. Są one na tyle istotne i znaczące, iż przed wyciąganiem dalszych wniosków o całości systemu konieczna jest dokładna ich analiza. Problem polega na dwukrotnym występowaniu znaku 1-tecpatl, co jest niezgodne z regułami następstwa znaków w tonalpohualli, a także z logiką następowania po sobie epok, którą ilustruje ostatni schemat. Wskutek przypisania znaku 1-tecpatl dwóm kolejnym Słońcom, rachuba ich lat jest ciągła; formalnie rzecz biorąc oba te Słońca stanowią jedną epokę. Czy jest przypadkiem, że i m właśnie (w przeciwieństwie do i n ­ nych epok liczących po 676 lat) przypisuje się również krótszy czas trwa­ nia, w sumie dający wszakże liczbę 676 (364 + 312)? Odwołajmy się znowu do Historia de los mexicanos, gdzie operuje się tymi samymi liczbami, podanymi jednak w odmiennym porządku, i po­ równajmy obie wersje: LdS HdM I. II. III. IV. V. 4-ocelotl 676 (1-acatl) 4-ehecatl 364 (1-tecpatl) 4-quiahuitl 312 (1-tecpatl) 4-atl 676 (1-calli) 4-ollin ? (1-tochtli) 676 676 364 312 ? Liczby 364 i 312 w obu przypadkach przypisane są epokom sąsiadują­ cym ze sobą, ale różnice pomiędzy t y m i dwoma seriami liczb nasuwają przede wszystkim podejrzenie, że seria liczb nie jest związana w sposób stały z sekwencją epok. I tak jest niewątpliwie w Historia de los mexica­ nos, gdzie ze względu na ciągłość epok w czasie towarzyszyć i m może dowolna kombinacja liczb będących wielokrotnościami liczby 52. Ale tam wszystkie Słońca zaczynają się znakiem 1-tochtli. W wersji z Leyenda de los Soles seria liczb również może nie być związana na stałe z określoną sekwencją epok, jednak tutaj w grę wchodzi dodatkowo powiązanie liczb z różnymi znakami lat. Wynikają z tego dwie możliwości: 1. Jeśli seria liczb jest skorelowana ze znakami lat, wówczas jakakol­ wiek zmiana w kolejności liczb pociągnęłaby za sobą zniszczenie porząd­ k u opartego na tonalpohualli (trzeba pamiętać, że data 1-tochtli jest ele­ mentem stałym w t y m sensie, iż wyznacza początek piątej epoki i tylko jej); co więcej, straciłyby sens wzmianki o pożeraniu ludzi przez ja­ guary w 13-tym roku i o trwaniu potopu przez 52 lata; 2. Jeśli seria liczb nie jest skorelowana ze znakami lat, wówczas moż­ liwe byłoby dowolne przesuwanie samych liczb bez zakłócania porządku opartego o tonalpohualli, chociaż — należy to podkreślić — w takim przy­ padku większość kombinacji liczbowych nie spełniałaby zaobserwowanego �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NA HU A 123 „warunku", zgodnie z k t ó r y m epoki o znaku 1-tecpatl trwają w sumie 676 lat. Sądzę, że możliwość pierwszą wyklucza automatycznie jej sprzecz­ ność z danymi zawartymi w tekście Leyenda de los Soles. Możliwość dru­ ga skłania natomiast do postawienia dodatkowego pytania: co reprezen­ tują sobą przypisane epokom liczby? W Historia de los mexicanos sprawa jest prosta, gdyż oznaczają one faktycznie czas trwania Słońc. Tak twierdzi autor i nic nie przeczy jego słowom. Inaczej jest w Leyenda de los Soles. Czytamy tam na samym wstępie, że od początku pierwszej epoki do dnia 22 maja 1558 r. minęło 2513 l a t . Przyjmowało się to zawsze za dobrą monetę i wykonując pros­ t y rachunek obliczało się czas trwania piątej epoki [2513 — (676 + 364 + + 312 + 676) = 485] oraz rok jej rozpoczęcia (1558 — 485 = 1073 n.e.), ewentualnie rok rozpoczęcia pierwszej epoki (2513 — 1558 = 955 p.n.e). Tymczasem dokładna analiza opisu Sołońc i dokonana na jej podstawie rekonstrukcja wykazują, że pierwsza i czwarta epoka t r w a ł y tylko po 639 lat (12 X 52 + 13), co — jeśli nie liczyć przerw od kataklizmu do po­ czątku następnej epoki — da znacznie mniejszą sumę lat. Jeżeli natomiast zdecydujemy się liczyć łącznie z „przerwami", otrzymamy liczbę większą niż suma czasów trwania epok podana przez autora. 11 A przy t y m od dawna wiadomo, że rozważane tu liczby mają cha­ rakter „magiczny", t j . nie odzwierciedlają jakichś rzeczywistych okresów historycznych, lecz są rezultatem manipulacji podstawowymi liczbami kalendarza tonalpohualli — 4, 13, 52. Skoro zaś tak jest, to uporczywe powracanie w Leyenda de los Soles oraz w Historia de los mexicanos liczby 676 (nawet wtedy, gdy chodzi o sumę czasu trwania dwóch epok o znaku 1-tecpatl) uznać należy za fakt znaczący. T y m bardziej iż, jak widzieliśmy w Leyenda de los Sóles, liczba ta nie oznacza faktycznego czasu trwania epok. Potrafię wysunąć tylko jedną, choć dwuczęściową hipotezę wyjaśnia­ jącą nagromadzone wątpliwości. Otóż sądzę, że: a) liczba 676 (czyli 13 X X 52) stanowi swego rodzaju wzorcową długość epoki , b) podwojenie 42 4 1 L e h m a n n , op. cit, s. 322-323. W ostatnich latach G . Brotherston w y s u n ą ł hipotezę, iż wzorcowa długość epoki wynosiła 5200 lat, a punktem zerowym ostatniej epoki (Słońca 4-ollin) był 3113 r. p.n.e., noszący n a z w ę 13-acatl (w roku o tym znaku przekazy mitologiczne sytuują stworzenie słońca istniejącego w piątej epoce). Hipoteza ta, oparta na ana­ lizie obliczeń zawartych w meksykańskich kodeksach i mająca przynajmniej częś­ ciowe potwierdzenie w Códice Vaticano A 3738, wymaga niewątpliwie bliższej uwa­ gi, ale — jak sądzę — nie zmienia ona w niczym interpretacji analizowanych przeze mnie relacji. Co najwyżej dowodzi, że meksykańska koncepcja epok świata jest zjawiskiem o wiele bardziej złożonym i wielopostaciowym, niż to się do niedawna w y d a w a ł o . Por. G . B r o t h e r s t o n , Astronomical norms in Mesoamerican ritual and time-reckoning, [w:] Archaeoastronomy in the New World. American Primitive Astronomy. Proceedings of an International Conference held at Oxford University, September 1981, ed. by A. F . Aveni, Cambridge 1982, s. 109-142. Za zwrócenie mi uwagi na tę publikację dziękuję Mariuszowi Ziółkowskiemu. Do innych prac autora nie zdołałem dotrzeć. 4 2 �124 RYSZARD TOMICKI znaku 1-tecpatl i rozbicie liczby 676 stanowi rezultat wtłoczenia pięciu epok w s t r u k t u r ę czwórdzielną. Inaczej mówiąc, postuluję istnienie na­ stępującej koncepcji epok jako wyjściowej dla wersji z Leyenda de los Soles: I . 676 1-acatl I I . 676 1-tecpatl I I I . 676 l-calli IV. 676 1-tochtli Nie ma chyba potrzeby przypominać omówionych wcześniej faktów, by dostrzec, że kalendarzowy porządek regulujący następstwo epok w Leyenda de los Soles dopiero w strukturze czwórdzielnej funkcjonuje prawidłowo. Ilustruje to schemat 3 (uwaga: zmiany w korelacji epok ze znakami lat wyjaśnione są dalej). Schemat 3 q U í a h ui tl 4 - ocelo* v �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 125 W związku z wysuniętą hipotezą warto podkreślić dwie kwestie. Po pierwsze, proponowany tu jednakowy czas trwania wszystkich epok posiada analogie w innych źródłach. Cytowany wcześniej autor oryginału Histoyre du Mechique utrzymywał, iż każde Słońce trwało 23 lata. Aczkolwiek brak dodatkowych danych uniemożliwia rekonstrukcję tego systemu, wydaje się, że jeśli tylko kronikarz nie popełnił jakiegoś błędu, mógł on być bliski systemowi z Leyenda de los Soles, tzn. za­ wierać „przerwy" pomiędzy kolejnymi epokami . Innego przykładu do­ starcza Alva Ixtlilxóchitl, k t ó r y znał wersję mówiącą o epokach liczą­ cych po 1716 lat (33 X 52) . W porównaniu z t y m i wariantami liczba 676 ma wszelkie cechy liczby idealnej, zarówno ze względu na fakt, iż sama składa się z 13 cykli 52-letnich, jak też z uwagi na to, że cztery epoki po 676 lat tworzą makrocykl 52 X 52 lata. Po drugie, przedstawiona wyżej struktura czwórdzielna jest całością zamkniętą na kształt koła, tak że nie ma w zasadzie możliwości wpro­ wadzenia do niej dodatkowej epoki bez naruszenia właściwego jej po­ rządku (co obrazuje schemat 3), ale jednocześnie jest ona otwarta w sen­ sie chronologicznym, gdyż teoretycznie rzecz biorąc czas trwania każ­ dej epoki może wynosić dowolną liczbę lat z tym tylko warunkiem, iż liczba ta będzie wielokrotnością 52 (mechanizm multiplikacji cyklu 52 lat pokazany został na schemacie 2). Dodać też muszę, że niejasny pozostaje dla mnie mitologiczny sens „przerw" rozdzielających kolejne Słońca, tak wyraźnie wyodrębnianych przez wzorcową długość epoki, ale również przez każdą inną wielokrot­ ność liczby 52. Jasna jest ich funkcja w strukturze. Okresy te zapewnia­ ją ciągłość między epokami, czyniąc z nich prawdziwe perpetuum mo­ bile. Ale jeśli przypomnimy sobie obliczenia autora Leyenda de los Soles, które nie odnoszą się ani do faktycznego czasu trwania Słońc (od po­ czątku do kataklizmu), ani do okresów faktycznego trwania Słońc + czas trwania kataklizmów, lecz bazują stale na „idealnych" wielokrotnościach cyklu 52 lat, to wynika z nich, że owe 13-letnie „przerwy" znajdują się poza rachubą. Pozostawiam tę kwestię otwartą, ograniczając się tylko do 43 44 4 3 Formalnie rzecz biorąc cztery epoki po 23 lata + cztery „przerwy" między nimi po 3 lata, tworzą cykl 104 lat (2 X 52), któremu wedle opinii szeregu kronika­ rzy przypisywano również duże znaczenie. Niemniej jednak liczbę 23, pojmowaną jako wydzielony okres, spotkałem tylko raz w relacji Alvy Ixtlilxóchitla (op. cit., t. I, s. 267), gdzie mowa jest o ślubie czystości seksualnej wśród wędrujących Tolteków, obowiązującym od chwili opuszczenia praojczyzny Huey Tlapalan. Wprawdzie u Alvy Ixtlilxóchitla tylko dwie pierwsze epoki mają jednakowy czas trwania, ale długość trzeciej została najwyraźniej skrócona po to, aby meksy­ kańską koncepcję epok świata skorelować z chronologią chrześcijańską. Epoka czwar­ ta traktowana zaś jest jako trwająca. 4 4 �126 RYSZARD TOMICKI wskazania, iż wedle takiego samego modelu działali Toltekowie, kiedy po 104-letniej wędrówce (2 X cykl 1-tecpatl — 13-acatl) odczekiwali przez 13 lat w Tollantzinco, aby w roku 1-calli założyć miasto Tollan . 45 * Wróćmy do sekwencji epok w Leyenda de los Soles. Poprzednio roz­ ważałem możliwość, że jest ona skorelowana zarówno z liczbami, jak i znakami lat. Przyjęcie hipotezy o jednakowym czasie trwania epok upraszcza korelację, gdyż teraz może ona zaistnieć wyłącznie pomiędzy sekwencją epok i serią znaków lat. T y m niemniej odpowiedź na pytanie, czy w Leyenda de los Soles istnieje zgodność między nimi, nie jest łat­ wa. Wymaga przede wszystkim znalezienia płaszczyzny odniesienia, wspól­ nej dla obu porównywanych ciągów. Według mnie, funkcję tę spełniać może standardowe powiązanie znaków lat ze stronami świata: acatl — 4 5 A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 268-269. Opis tego wydarzenia jest dość zagadkowy. Wynika z niego, że motywem w ę d r ó w k i T o l t e k ó w było m. in. pragnienie ucieczki od znaku 1-tecpatl. Wielki"astrolog imieniem Huemątzin, który inicjuje w y p r a w ę , oświadcza mianowicie swoim rodakom, że jedynym sposobem uniknięcia kataklizmów doświadczanych przez ich przodków w latach noszących n a z w ę 1-tecpatl (o znaku tym m ó w i się jako o „gwieździe, która tak ich prześlado­ wała") jest udanie się ku rozległej i żyznej ziemi, gdzie żyli giganci, zniszczeni jakiś czas temu przez kataklizm. Huemątzin twierdził, że „planecie, która panuje w tamtej ziemi, pozostało jeszcze wiele lat do spełnienia swych gróźb i w tym czasie [Toltekowie] mogą przeżyć szczęśliwy złoty wiek". Dodał on również, że sko­ ro „owa planeta nie panowała nad ich ludem, lecz nad gigantami, to może nie uczyni wielkiej krzywdy ich [Tolteków] potomkom", A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 266. Z opisu można by wnioskować, że kronikarz (jak pamiętamy, rozmieszczający epoki w czasie wedle systemu linearnego) znał czwórdzielną strukturę przedstawio­ ną na schemacie 3, ale rozmieszczał ją w przestrzeni. Istnieją bowiem obszary i ludy przyporządkowane określonemu znakowi. Toltekowie, związani ze znakiem 1-tec­ patl, chcąc uniknąć cyklicznie powtarzających się nieszczęść, muszą zmienić tery­ torium i dokonać „skoku" w czasie analogicznego do tego, jaki dokonuje się po­ między dwiema kolejnymi epokami rozmieszczonymi w czasie wedle systemu sko­ kowego. Odczekawszy zatem 13 lat w Tollantzinco, rozpoczynają nowe życie od znaku 1-calli. Znaleźli się jakby w równoległej strefie czasowej, gdyż panujący tu czas minął już kiedyś swój moment krytyczny, przynosząc zagładę gigantom, a teraz zapowiada dłuższy okres pomyślny i szczęśliwy. Zarówno perspektywy otwie­ rające się przed Toltekami w nowym miejscu pobytu, jak i opisy długich i pomyśl­ nych okresów życia pomiędzy kolejnymi kataklizmami w ojczystym kraju zdają się świadczyć, że momenty krytyczne występują w cyklach dłuższych niż 52 lata. Intrygująco brzmi domniemanie, iż kataklizmy powodowane. przez znak 1-calli do­ tyczyły tylko gigantów, nie muszą jednak dotknąć uciekinierów spod innego znaku. Niestety, cała konstrukcja załamuje się w chwili, gdy kronikarz pisze o zagła­ dzie, jakiej ulegli Toltekowie w którymś z kolejnych lat 1-tecpatl. Jednakże problem przemieszczeń w przestrzeni rozumianych jako zmiana swego rodzaju stref czasowych wymaga dalszych studiów, gdyż o m ó w i o n y przypadek nie jest jedyny. Podobny, choć nie mający już tak wyraźnych odniesień do epok ś w i a ­ ta, opisany został w Histoyre du Mechique. Tam z kolei Meksykanie, którzy po �127 S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I NAHUA 4e wschód, tecpatl — północ, calli — zachód, tochtli — południe . W efek­ cie otrzymujemy takie oto zestawienie: I . 4-ocelotl 1-acatl wschód I I . 4-ehecatl 1-tecpatl północ I I I . 4-quiahuitl 1-calli zachód IV. 4-atl 1-tochtli południe. U każdego, kto orientuje się w mitologii ludów Nahua, zestawienie to musi wzbudzić poważne wątpliwości. Dlaczego Tezcatlipoca, będący słońcem w pierwszej epoce, miałby być kojarzony ze wschodem? Dlacze­ go epoka 4-ehecatl, należąca do Quetzalcoatla, miałaby zostać skojarzo­ na z północą? Pytania można mnożyć i z całą pewnością to właśnie spra­ wiło, że chociaż sekwencję kanoniczną uważano powszechnie za właściwą, nikt ze znanych m i badaczy nie zaakceptował takiej korelacji epok ze znakami lat, jaka występuje w Leyenda de los Soles (ani w jej wersji oryginalnej, ani w postaci zrekonstruowanej wyżej). Nie kwestionowano jednak samej idei, że epoki odpowiadają określonym stronom świata. 1 tak np. E. Seler proponował skorelowanie sekwencji z Leyenda de los Soles i z Historia de los mexicanos z serią: północ, wschód, południe, za­ chód '. Z kolei J. Soustelle postulował serię: północ, zachód, południe, w s c h ó d . Nie są to jak widać propozycje zgodne. Dysponujemy jednak jeszcze jednym źródłem, które umożliwia we­ ryfikację problematycznej korelacji z Leyenda de los Soles. Jest nim wspomniany na wstępie zabytek, tzw. Piedra del Sol, gdzie wyrzeźbione są symbole pięciu Słońc odpowiadające nazwom 4-ocelotl, 4-ehecatl, 4-quiahuitl, 4-atl i 4-ollin. Symbol ostatniej epoki umieszczony jest cen» tralnie, obejmując jakby pozostałe. Cała kompozycja mieści się w okręgu z 20 znaków dni kalendarza tonalpohualli, rozmieszczonych w porządku 47 48 208 latach w ę d r ó w e k dotarli do miasta Meksyk-Tenochtitlan, odczekiwali 28 lat „i wtedy weszli i zaczęli rachować [czas] od przybycia aż do dziś". Przy czym nie­ co wcześniej dowiadujemy się dodatkowo: „weszli do Meksyku w roku orne calli [tj. 2-calli], który był 28 rokiem ich cyklu", Teogonia..., s. 101. Teraz już łatwo ustalić, że lata w ę d r ó w k i liczone b y ł y w cyklach rozpoczynających się znakiem 1-tochtli, a gdy minęły 4 X lata nastąpił „skok" w czasie podobny do tego, jakie­ go dokonali Toltekowie. Różnica polegała tylko na tym, że Meksykanie czekali 2 X 13 lat, gdyż Tenochtitlan z jakiegoś powodu miał powstać w roku 1-tecpatl. Dlaczego Histoyre du Mechique m ó w i o 28 latach i o roku 2-calli wyjaśnia Historia de los mexicanos: „W drugim roku zamieszkiwania Meksyku zaczęli Meksykanie kłaść fundamenty pod wielką i wyniosłą świątynię Huitzilopochtli [...]", Teogonia..., s. 57. Fundacja świątyni głównego boga uznana tu została za synonim fundacji miasta, ale mimo wszystko rokiem inicjującym nową rachubę czasu był 1-tecpatl. W związku z powyższymi uwagami por. L ó p e z A u s t i n , Hombre-dios..., s. 102-105. Por. B. de S a h a g ú n , Historia general de las cosas de Nueva España, anotaciones y apéndices Á. Ma. Garibay К., México 1979, s. 437-438. S e l e r , Mythus und Religion..., s. 39-40. S o u s t e l l e , op. cit., s. 96. 5 4 6 4 7 4 8 2 �128 RYSZARD TOMICKI lewoskrętnym. Na okręgu znajdują się cztery „groty" duże i cztery „gro­ t y " małe. Pierwsze wyznaczają osie okręgu i wskazują prawdopodobnie strony świata. Drugie, usytuowane diagonalnie, opierają się podstawami o cztery znaki będące zarówno znakami dni, jak też znakami lat. I do tych właśnie znaków przybliżają się jednym ze swych boków symbole epok (por. rye. 1). Rye. 1. Centralna część Piedra del Sol (na rysunku uwzględniono tylko najistotniej­ sze elementy) Wg Ryszarda Tomickiego Kołowe rozmieszczenie znaków i symboli powoduje, iż nie wiadomo, od którego rozpoczynać się powinna lektura sekwencji epok. Z reguły odczytywano je zatem zgodnie z sekwencją kanoniczną. W ostatnich la­ tach analiza symboli przedstawionych na Piedra del Sol doprowadziła jednak A. Wiercińskiego do wniosku, że sekwencję inicjować winien symbol epoki przylegający do znaku acatl, czyli Słońce 4 - a t l . Ponieważ 49 4 e ' A. W i e r c i ń s k i , Dark and Light Side of the Aztec Stone Calendar and their Symbolical Significance, [w:] Polish Contributions in New World Archaeology, ed. by J . K . Kozłowski, Wrocław 1977, s. 105-109. �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 129 lewoskrętny kierunek odczytywania wyznacza krąg 20 znaków tonalpo­ hualli, sekwencja z Piedra del Sol ma następującą postać: I . 4-atl acatl wschód I I . 4-ocelotl tecpatl północ I I I . 4-ehecatl calli zachód IV. 4-qúiahuitl tochtli południe. Zwróćmy uwagę, że powiązanie znaków lat z epokami jest t u takie samo, jakie proponował J. Soustelle, natomiast porządek samych znaków zgodny jest z serią znaków z Leyenda de los Soles. T y m razem spójność mitologicznych treści łączonych z poszczególnymi epokami oraz z od­ powiadającymi i m znakami lat i stronami świata nie ulega wątpliwości. A więc, istnieją wszelkie podstawy by uznać, że jest to sekwencja Słońc najściślej odpowiadająca temu porządkowi znaków lat, który autor Le­ yenda de los Soles przypisał mieszkańcom kolejnych epok. Naturalnie, mówiąc to, mam na myśli zrekonstruowaną przeze mnie (dlatego też h i ­ potetyczną) wersję koncepcji epok świata (przedstawioną na schem. 3). Nie jest to wszakże twór całkowicie abstrakcyjny. Niezależnie od tego, w jakiej kolejności zdecydujemy się odczytywać sekwencję z Piedra del Sol, tenochtitlański zabytek zaświadcza w sposób niepodważalny zwią­ zek czterech minionych epok (i tylko ich) z czterema znakami lat. Jeśli zaś chodzi o samą sekwencję, ona również jest poświadczona źródłowo. Alva Ixtlilxóchitl, który zdaje się w ogóle nie znać sekwencji pięcioepokowych, parokrotnie powtarza identyczną sekwencję: Atonatiuh, Tlachitonatiuh, Ehecatonatiuh i Tletonatiuh, przypisując jej proweniencję toltecką . 50 * Swego czasu W. Lehmann, rozważając znaczenie liczby 2028 w dzie­ jach ludów środkowego Meksyku, doszedł do wniosku, iż w momencie, gdy liczbę tę uznano za sumę czasów trwania epok poprzedzających Słońce 4-ollin (tj. świat aktualnie żyjących ludów), z przyczyn magiczno-religijnych musiała zostać podzielona przez 4, co w efekcie dało dwie 5 0 A l v a I x t l i l x ó c h i t l , op. cit., t. I, s. 529-530; t. I I , s. 7-9. Być może analogiczną sekwencję znał Muñoz Camargo, bo chociaż wymienia on tylko trzy Słońca: Słońce Wody, Słońce Wiatru i trwające Słońce Ognia, to jednocześnie m ó w i o czterech indiańskich „elementach" kojarzonych z epokami, tj. o wietrze, ogniu, ziemi i wodzie, D. M u ñ o z C a m a r g o , Historia de Tlaxcala (Crónica del siglo XVI), anotada por A. Chavero, México 1978, s. 153. Różnice tradycji mitologicznych występujące pomiędzy Tenochtitlanem z jednej strony, a Tetzcoco i Tlaxcallan z dru­ giej, czekają jeszcze na bliższe zbadanie. Ich ślady spotyka się przy różnych okaz­ jach, m. in. w Historia de los mexicanos, gdzie po wyliczeniu siedmiu grup, które w y s z ł y razem z mitycznej praojczyzny Aztlan, autor dodał: „Meksykanie mówią, że w y s z ł y tylko te ludy i żadne w i ę c e j , chociaż Tezcokanie, Tlaxcaltecy i Huexotzinkowie utrzymują i szczycą się tym, że przybyli razem z Meksykanami i że są z ich ziemi", Teoponia..., s. 41. 9 — Etnografia Polska 29/2 �130 RYSZARD TOMICKI epoki po 676 lat i dwie dalsze liczące 364 oraz 312 lat. Prócz czwórki liczyła się t u również symbolika liczb 13 i 52. Innymi słowy, sądził on, iż dwóm epokom przypisano krótszy czas trwania, ponieważ inaczej nie dało się przyporządkować liczby 2028 (jego zdaniem, wynikającej z chro­ nologii typu historycznego) czwórdzielnej strukturze przeszłości narzu­ canej przez tradycję mitologiczno-religijno-kalendarzową . W świetle przeprowadzonych przeze mnie analiz proces ten przed­ stawia się nieco inaczej. Ponieważ w grę wchodziła istniejąca już struk­ tura czwórdzielna, tworząca makrocykl 52 X 52 lata, t j . 4 X (13 X 52), a z jakiś powodów ostatni cykl 13 X 52 (odpowiadający czwartej, nie zakończonej epoce) nie mógł zostać uznany po prostu za s k o ń c z o n y , w momencie dołączania piątej epoki (kiedy to nastąpiło i czym było spowodowane, to odrębne zagadnienie) zdecydowano przesunąć ostatni cykl na nią właśnie, a trzy pozostałe rozdzielić pomiędzy cztery wcześ­ niejsze epoki. Mówiąc inaczej, można było uznać czwartą epokę za za­ kończoną, lecz nie można było uczynić tego samego z przypisanym jej cyklem 13 X 52. Że tak być musiało, dowodzi analogiczna operacja przeprowadzona na datach rocznych. Do dyspozycji były tylko cztery daty: 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli i 1-tochtli. Powiększenie liczby epok sprawiło, że osta­ tni w sekwencji znak 1-tochtli (podobnie jak ostatni cykl 13 X 52) prze­ niesiony został na epokę dodaną do pierwotnych czterech. Natomiast problem trzech pozostających znaków i czterech epok rozwiązano tak, jak to pokazuje Leyenda de los Soles — jeden ze znaków podwojono, był zaś nim ten sam znak, który odpowiadał rozbitemu na dwie części cyk­ lowi 13 X 52. Tego rodzaju operację można było przeprowadzić w dowolnym miej­ scu struktury i zapewne dlatego w Historia de los mexicanos liczby 364 i 312 odnoszą się do innych epok niż w Leyenda de los Soles. Zdaje się też nie ulegać wątpliwości, iż makrocykl 52 X 52 (4 X 13 X 52) musiał mieć ogromne znaczenie, skoro nie zdecydowano się po prostu na jego 51 52 5 1 W. L e h m a n n , Nachwort, [w:] E . S e l e r , Gesammelte Abhandlungen zur Amerikanischen Sprach- und Alterthumskunde, Bd. I V , Berlin 1923, s. 357. Trudno rozumieć inaczej operacje na liczbach dokonywane w Leyenda de ios Soles oraz w Historia de los mexicanos. Należy jednak zauważyć, iż przynajmniej część chronologii sporządzanych po konkwiście sięgała ok. 800 lat wstecz, co ozna­ cza, że wzorcowe 676 lat trwania Słońca 4-ollin powinno było minąć na długo przed przybyciem Hiszpanów. Zasadność tych chronologii wydaje się w ą t p l i w a (nawet gdyby odpowiadały one rzeczywistości historycznej w europejskim sensie słowa), gdyż mito-historyczne relacje indiańskie m ó w i ą z reguły o znacznie krótszym okresie. Tak jest np. w Histoyre du Mechique i w Historia de los mexicanos, [w:] Teogo­ nia..., s. 39 п., 101; por. też Códice АиЫп. Manuscrito azteca de la Biblioteca Real de Berlin, México 1980; D. C h i m a l p a h i n Q u a u h t l e h u a n i t z i n , Relaciones originales de Choleo Amaquemecan, trad, de S. Ptendón, México—Buenos Aires 1965. 5 8 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 131 przedłużenie, to znaczy na uznanie, że już kiedyś (w poprzedniej epoce) cykl ten się skończył. Restrukturyzacji czy raczej destrukturyzacji porządku liczbowo-kalendarzowego towarzyszyła zmiana sekwencji epok. Słońce 4-atl, będące pierwotnie na pozycji I , znalazło się na pozycji I V , co z kolei spowodo­ wało powstanie „fałszywej" korelacji pomiędzy epokami i znakami lat. Widać to doskonale w zestawieniu epok, znaków lat i stron świata, spo­ rządzonym na podstawie Piedra del Sol, gdzie wystarczy przesunąć Słoń­ ce 4-atl na pozycję I V , aby otrzymać wersję epok świata zapisaną w Le­ yenda de los Soles. Przeprowadzona analiza nie wyczerpuje jednak zagadnienia, pozo­ stają bowiem przynajmniej trzy poważne problemy: 1) dlaczego zmianom w sekwencji epok nie towarzyszyła analogiczna zmiana w porządku zna­ ków lat?; 2) jaki sens ma koncepcja wyobrażona na Piedra de Sol?; 3) jak w świetle wersji z Leyenda de los Soles interpretować wersję z Hi­ storia de los mexicanos? Ad. 1. Teoretycznie rzecz biorąc istniała możliwość jednoczesnej zmia­ ny sekwencji epok oraz porządku znaków lat. Skoro zachodziła koniecz­ ność (ze względu na nieciągłość fabularną między I V i V Słońcem) prze­ sunięcia Słońca 4-atl na pozycję I V , można było wraz z nim przesunąć znak 1-acatl i stworzyć wersję spójną, która z kolei mogła być poddana takim samym zabiegom restrukturyzacyjnym, jakie obserwujemy w Le­ yenda de los Soles. Jedyna różnica, jaka wówczas musiałaby wystąpić, to ustalenie początku piątej epoki na rok 1-acatl. Jeśli tak się nie stało, to albo porządek 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli nie mógł zostać za­ stąpiony innym (np. odpowiadającym sekwencji kanonicznej porząd­ kiem: 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli, 1-acatl), albo też dołączona do pierwot­ nej czwórdzielnej struktury piąta epoka już wcześniej była łączona z ja­ kiś powodów ze znakiem 1-tochtli (przypomnijmy, że wszystkie znane m i ­ ty sytuują jej początek w t y m właśnie roku). A d 2. Ale jak pogodzić z t y m , co powiedziano wyżej, wyobrażenie epok na Piedra del Sol? Piedra del Sol wskazuje przede wszystkim na to, że z czterema znakami rocznymi korelowano tylko cztery epoki minione. Fakt ten wydawał się zresztą tak oczywisty w kontekście meksykańskiej tradycji mitologiczno-religijno-kalendarzowej, że wszyscy badacze, którzy przyporządkowywali kolejne Słońca stronom świata, explicite lub impli­ cite sytuowali Słońce 4-ollin w centrum. Również inny zabytek niewąt­ pliwie tenochtitlański, zwany Piedra de los Soles, jakkolwiek zawiera wyłącznie symbole czterech minionych epok, przez samo ich usytuowanie na bokach czworościennej bryły sugeruje, że gdyby towarzyszył i m sym­ bol Słońca 4-ollin, musiałby on zostać umieszczony niejako centralnie, na ścianie równoległej do podstawy . Jak zatem oba te zabytki mają się 53 6 ł Por. uwagi S e l e r a , Die Ausgrabungen..., s. 834. �132 RYSZARD TOMICKI do mozolnej próby umieszczenie piątej epoki w ramach czwórdzielnej struktury, próby tak wyraźnie poświadczonej przez Leyenda de los So­ les? Może oba zabytki, a przede wszystkim Piedra del Sol, są świadec­ twem ostatecznego kanonizowania się koncepcji epok świata w środo­ wisku kapłańskim Tenochtitlanu? Cechą tego procesu byłoby dążenie do przedstawienia Słońca 4-ollin już nie jako kolejnej (jednej z kilku) epoki, lecz jako swego rodzaju syntezy czterech Słońc minionych. Sugestie taką, wysuwaną też przez innych badaczy , uzasadnia również wielowarstwo­ wa symbolika znaku i pojęcia ollin oraz chociażby powiązanie go na Piedra del Sol jednocześnie ze słońcem i ziemią . Tego rodzaju prze­ wartościowanie z pewnością stanowiłoby logiczny element tendencji w i ­ docznych w całej sztuce tenochtitlańskiej w okresie wzrostu potęgi tego miasta-państwa . Ad 3. Niemniej jednak źródła poświadczają przede wszystkim różno­ rodność wersji epok świata istniejących w początkach X V I w. Liczba epok i odmienne sekwencje (w t y m zwłaszcza sytuowanie Słońca 4-atl na pozycji I lub I V ) to najłatwiej uchwytne kryteria klasyfikacji znanych nam wersji. Ale okazuje się, że istnieją też różnice trudniej dostrzegalne, choć bardzo istotne, jak odmienne sposoby rozmieszczania epok w czasie. I tak wersja zawarta w Historia de los mexicanos ma podwójne filiacje. Ze względu na sekwencję epok oraz czas ich trwania nawiązuje wyraźnie do wersji z Leyenda de los Soles. Różni się od niej jednak zdecydowanie systemem rozmieszczania epok w czasie, pod t y m względem będąc od­ mianą „tolteckiej wersji" Alvy Ixtlilxóchitla . Jaka relacja istnieje po­ między systemem skokowym (z „przerwami" pomiędzy kolejnymi epo­ kami) a systemem linearnym charakterystycznym dla Historia de los me­ xicanos i zapisów Alvy Ixtlilxóchitla? Czy system linearny stanowi tylko odmienną próbę rozwiązania problemu piątej epoki? Pewne jest, że jego zastosowanie likwiduje korelacje pomiędzy epokami i znakami lat, przy­ najmniej w tej postaci, jaką obserwujemy w Leyenda de los Soles. Upra­ szcza to znacznie wszelkie manipulacje kolejnością epok. Ale z drugiej strony Piedra del Sol zdaje się wskazywać, że korelacje takie były jed54 5 5 56 57 5S ы M. in. S o u s t e 11 e, op. cit., s. 96; L e ó n - P o r t i 11 a, op. cit., passim. L e ó n - P o r t i 11 a, op. cit., Apéndice I I hasło „olin". C . N a v a r r e t e , D. H e y d e n , La cara central de la Piedra del Sol. Una hipótesis, „Estudios de Cultura Náhuatl", vol. 11: 1974, s. 355-376. R. F . T o w s e n d, State and Cosmos in the Art of Tenochtitlan, Dumbarton Oaks (Washington, D.C.) 1979. Różnicy tej nie dostrzegła Mercedes de la Garza, autorka najnowszej analizy porównawczej Historia de los mexicanos por sus pinturas i Leyenda de los Soles, por. M. d e l a G a r z a , Análisis comparativo de la Historia de los Mexicanos por sus Pinturas y la Leyenda de los Soles, „Estudios de Cultura Náhuatl", vol. 16: 1983, s. 123-134. 5 6 5 8 5 7 6 8 �S T R U K T U R A E P O K ŚWIATA W M I T O L O G I I N A H U A 133 nak dokonywane. Z kolei w wersji Alvy Ixtlilxóchitla system linearny służy do opisania tylko czterech epok, gdyż piąta tutaj w ogóle nie ist­ nieje. Może zatem linearne rozmieszczenie epok w czasie jest wyrazem europeizacji koncepcji epok świata, dokonywanej nieświadomie przez Hiszpanów (przypomnijmy kłopoty autora Histoyre du Mechique ze zro­ zumieniem swych informatorów) i podświadomie (?) przez zakulturyzowanych Indian? Z pewnością nie są to wszystkie pytania, na które należy szukać od­ powiedzi, aby koncepcja epok świata występująca wśród ludów Nahua w początkach X V I w. stała się jasna. Ryszard Tomicki T H E S T R U C T U R E OF T H E WORLD EPOCHS IN T H E NAHUA MYTHOLOGY. T H E NEW INTERPRETATION O F T H E V E R S I O N F R O M HISTOYRE DU MECHIQUE, LEYENDA DE LOS SOLES A N D HISTORIA DE LOS MEXICANOS POR SUS PINTURAS Summary The author makes an attempt to explain why particular X V I t h century sources very in their versions presenting the concept of world epochs (the "Suns") among the Nahua. The main part of the paper contains an analysis of the version from the Leyenda de los Soles as well as a reconstruction of its hypothetical initial structure. The author's thesis is, that the later must have comprised only four epochs, each of them lasting 676 years and correlated with the sign of the year (in the following order: 1-acatl, 1-tecpatl, 1-calli, 1-tochtli). The version from the Leyenda de los Soles presents thus a transformation of this initial structure; the fifth epoch has been added, the originally first epoch (Sun 4-atl) has been moved to the position I V , the "calendar order" of the four Suns has been destructuralized by the reduplication of the sign 1-tecpatl and the splitting of the standard length of one of the epochs into two (676-> 364 + 312). One of the most interesting results of the analysis is the conclusion, that the number 676 is merely an ideal value (since the cataclysms really take place not in the last but in the 13th year of a cycle xiuhtlalpilli attributed to each epoch, see scheme 2) and that in Leyenda de los Soles the epochs follow in time according to a "step system" implying the 13-years intervals between them (see scheme 3). It is in this aspect, that the version from Leyenda de los Soles differs from the one contained in Historia de los mexicanos por sus pinturas, where the chronology is continous and all the epochs begin in the year 1-tochtli. The reconstructed four-epoch structure has exactly the same sequence as Alva Ixtlílxóchitl's "Toltec sequence". The "version" carved in the Piedra del Sol can also be considered as its reflection, since in this only four epochs are correlated with the signs of the years. These, and the other, more partucular statements, including the analysis of the five-epoch sequences situating the Sun 4-atl on the position I (especially the rare version from Histoyre du Mechique) lead to the conclusion, that the variety �134 RYSZARD TOMICKI oí sequences of the Suns observed in early colonial Central Mexico, resulted form the tendency to transform the earlier (Toltec?) view of the history of the world into a new, five-epoch one, intrinsically consistent, and perhaps better responding to the religious and ideological demands of the Aztec Empire. The greatest problem was, as it seems, in the achieving of this internal consistence, as the preserved versions display the different ways of search for it. At the end of the paper some new questions and problems are put, as the result of the analysis and interpretation suggested by the author. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a9909f04b5eb2d793dce444f4fff12d.pdf 1fadd5810e7ba48631e9a4d15b3f9c71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:722 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:665 Title A name given to the resource Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.285-302 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X V z. 1 ANDRZEJ WOŹNIAK STRUKTURA ETNICZNA WSPÓŁCZESNEJ GRUZJI I JEJ HISTORYCZNE UWARUNKOWANIA Gruzińska SRR, jedna z trzech republik zakaukaskich, leży w poludniowo-zachodniej części Związku Radzieckiego — na pograniczu Eu­ ropy i Azji. Powierzchnia kraju zajmuje 69 300 k m , zaś liczba miesz­ kańców wg danych z roku 1966 wynosiła 4548 tys. Struktura etniczna tej niewielkiej, zarówno pod względem powierzchni, jak i liczby lud­ ności, republiki jest (podobnie zresztą jak całego Zakaukazia) dosyć złożona. Według danych wszechzwiązkowego spisu ludności z roku 1959 skład etniczny Gruzji przedstawiał się w ogólnych zarysach następu­ jąco : 2 1 Gruzini 64,3% Ormianie 11,0% Rosjanie 10,1% Azerbejdżanie 3,8°/» Osetyjczycy 3,5% 1,8% Grecy Żydzi (przew. tzw. Żydzi 1,3% gruzińscy) Ukraińcy 1,3% Inni 1,4% Jeżeli weźmiemy pod uwagę, że na owe l,4°/o ludności określonej jako „inni" składają się przedstawiciele kilku bardzo różnych pod wzglę­ dem językowym grup etnicznych (Kurdowie, Syryjczycy, Białorusini, 2 1 W. 2 W D ż a o s z w i 1 i, Gruzji kaukaskich i oprócz reprezentowane grulp j ę z y k o w y c h — Nasielienie gruzińskiego np. są Gruzii, Tbilisi należącego również języki adygo-abchaskiej i do 1;968, s. 48. kartwelskiej należące do grupy kilku nachijskiej grup innych języków s k i c h , z r o d z i n y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h — do g r u p y s ł o w i a ń s k i e j , irańskiej, itp. greckiej, P o r . Atłas romańskiej, narodów mira, z rodziny semito-chamickiej M o s k w a 1964, s. 18-19. (np. języków rodzin kauka­ ormiańskiej, Syryjczycy) �286 ANDRZEJ WOŹNIAK Polacy, Łotysze, Estończycy, Niemcy itp.), to struktura etniczna współ­ czesnej Gruzji okaże się jeszcze bardziej złożona. Jest rzeczą oczywistą, że jej obraz nie w całej Gruzji jest jednakowo skomplikowany. Za­ chodzą również znaczne różnice między składem narodowościowym lud­ ności miejskiej i wiejskiej. Jeżeli pominiemy jednak tymczasem dla jasności obrazu wydzielone, autonomiczne terytoria narodowościowe (tj. Republiki Autonomiczne Abchaską i Adżarską oraz Południowoosetyjski Obwód Autonomiczny), to okaże się, że np. najbardziej zróż­ nicowana pod względem narodowościowym jest południowa część Gru­ zji, stosunkowo zaś jednolita jest struktura etniczna Gruzji Zachodniej, której ludność wiejską stanowią niemal wyłącznie Gruzini. Szczególnie przemieszana pod względem narodowościowym jest ludność dużych miast, takich jak np. Tbilisi, Batumi, Suchumi, Rustawi. Uwarunkowań tego złożonego obrazu narodowościowego współczes­ nej Gruzji (i całego zresztą Zakaukazia) szukać musimy w liczącej sobie przeszło dwa tysiące lat historii kraju i zachodzących na przestrzeni tego czasu wydarzeniach politycznych, procesach gospodarczo-społecz­ nych i etnicznych . Wśród tych ostatnich wiodący będzie oczywiście sam proces kształtowania się narodu gruzińskiego. Jego nasilenie przy­ pada na 2 poł. X I X w., końcowy zaś etap dokonywał się (a w pew­ nych wypadkach trwa nadal) już w Gruzji Radzieckiej. Nie znaczy to bynamniej, że jest to proces, którego początki dałoby się odnieść, tak jak w wypadku większości narodów europejskich, do czasów nowo­ żytnych. Położenie geograficzne Zakaukazia w znamienny sposób odbiło się na historii tego regionu, a jego rozwój społeczno-gospodarczy i k u l ­ turalny przebiegał inaczej niż rozwój większości krajów Europy. Ana­ logie między rozwojem dziejowym Zakaukazia (zwłaszcza zaś Gruzji) i Europy sprowadzają się przede wszystkim do występowania na obu terenach pewnych procesów społeczno-ekonomicznych i kulturalnych-, zbliżonych do siebie ze względu na uwarunkowania i prawidłowości ich przebiegu, ale nie ze względu na okres, w którym się dokonywały . Tak więc dla przykładu kompleks zjawisk kulturalnych, który łącznie z powodującymi je uwarunkowaniami można przyrównać do europej­ skiego Odrodzenia, przypada w Gruzji na przełom X I I i X I I I w., a więc 3 Ą 3 O g r a n i c z o n a i l o ś ć m i e j s c a nie p o z w a l a n a m n a osobne o m ó w i e n i e s t a n u b a d a ń i literatury przedmiotu. O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę z a w i e r a j ą : cytowana p r a c a W. Dżaoszwili, N. W o ł k o w e j , Etniczeskije prociessy w Zakawkazje .w XIX-XX ww., [w:] Kawkazskij Etnograficzeskij Sborník, t. I V , M o s k w a 1969, s. 3-54; Narody Kawkaza t. I I , M o s k w a 1962. 4 ficznej Por. A . Gruzji Woźniak, Wielka rodzina we współczesnej i Armenii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970 z. literaturze etnogra­ 1, s. 296-300. �287 STRUKTURA E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I wcześniej niż w Europie Zachodniej, natomiast charakterystyczne dla państw Europy średniowiecznej rozdrobnienie feudalne w Gruzji roz­ poczyna się na przełomie X V / X V I w. i nasila się w wieku następnym. Rozdrobnienie polityczne kraju w okresie od X V I do pocz. X I X w., a także szereg innych przyczyn, o których będzie mowa niżej, zahamo­ wały, a w pewnym stopniu nawet cofnęły zapoczątkowany dużo wcześ­ niej proces kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego. PRZEMIANY W STRUKTURZE ETNICZNEJ XVIII/XIX GRUZJI DO PRZEŁOMU W. Problem etnogenezy Gruzinów, podobnie jak problem pochodzenia ich języka, będący przedmiotem sporów już od starożytności, nie zna­ lazł ostatecznego rozstrzygnięcia do czasów dzisiejszych. W myśl jednej z bardziej rozpowszechnionych dzisiaj teorii, której reprezentantem jest' G. Melikiszwili % praojczyzną plemion gruzińskich była Azja Mniejsza. Proces jednoczenia się plemion zamieszkujących terytorium współ­ czesnej Gruzji i mówiących językami należącymi do grupy kartwels k i e j w organizacje ponadplemienne rozpoczął się już na przełomie I I i I tysiąclecia p.n.e., a w V I w. p.n.e. powstało na wybrzeżu czarno­ morskim pierwsze państwo gruzińskie — królestwo Kolchidy, utrzy­ mujące ożywione kontakty handlowe z Grecją. W ciągu k i l k u następ­ nych stuleci ośrodki życia politycznego ziem gruzińskich niejedno­ krotnie się zmieniały, nieprzerwanie jednak, nie licząc krótkiego okresu panowania rzymskiego, istniała gruzińska organizacja państwowa czy to w Gruzji zachodniej, czy we wschodniej. W I V w. n.e. we wscho­ dniej Gruzji za religię państwową uznane zostało chrześcijaństwo, z czym wiąże się ożywiony rozwój sztuki i — co dla naszych dalszych rozważań okaże się szczególnie ważne — rozwój literatury. Najstarsze zabytki gruzińskiego piśmiennictwa datują się na V w. n.e. W pierw­ szym okresie, t j . do połowy X I w., była to literatura o treści wyłącznie religijnej — przekłady Biblii, żywotów świętych, jak również orygi­ nalne teksty hagiograficzne, komentarze do dzieł ojców kościoła itp. Większość tych utworów cechuje doskonałość języka i stylu świadczą­ ca o bogatej tradycji literackiej. Jednym z najstarszych najwspanial­ szych zabytków gruzińskiej literatury jest pochodzący z końca V w. n.e. utwór Jakuba Curtaweli Męczeństwo Szuszaniki. Z późniejszych 6 S. 5 G. M e l i k i s z w i l i , e Do grupy tej Dzidziguri, należy Gruzinskij К istorii właściwy jazyk. driewniej gruziński, Kratkij Gruzii, Tbilisi megrelo-lazyjski obzor, Tbilisi 1968, 1959, s. 62-140. i swański. s. 7. Por. �288 ANDRZEJ WOZNIAK wymienić należy tłumaczone na wiele języków, anonimowe Balawariani (IX w.) czy Abo Tbileli Joana Sabanidze ( V I I w.). Znaczenie literatury religijno-cerkiewnej nie ogranicza się bynajmniej do udoskonalenia i upowszechnienia gruzińskiego języka literackiego . W okresie przej­ ściowego upadku politycznego państw gruzińskich, podboju części ziem Gruzji przez Arabów ( V I I w.) i Bizancjum (X w.) jest ona jednym z czynników podtrzymujących świadomość jedności całego gruzińskie­ go obszaru językowego. W połowie X w. wybitny pisarz gruziński Georgi Merczuli pisał, że Gruzja „to cała ta rozległa kraina, w której obrządek cerkiewny i wszelkie modły odprawia się w języku gruziń­ skim" . 7 8 Gruzja. Krainy historyczne i współcześnie N a podstawie wyodrębnione D ż a o s z w i l i , Nasielenie terytoria autonomiczne. Gruzii. Następny etap w dziejach rozwoju literatury i literackiego języka gruzińskiego przypada na okres szczególnie sprzyjający rozwojowi gospodarczemu Gruzji, której ustrój społeczny przybrał w X I - X I I w. formę rozwiniętego feudalizmu. Kraj osiągnął wówczas znaczne sukcesy w walce z wrogami zewnętrznymi i w dążeniu do zjednoczenia ziem gruzińskich. Za panowania Dawida Budowniczego (1089-1125), Georgiego I I I (1156-1184) i jego córki Tamary (1184-1213) zjednoczona Gruzja nie tylko odzyskała polityczną niezależność, lecz jako państwo silna gospodarczo i militarnie zaczęła odgrywać poważną rolę w historii 7 w K s z t a ł t o w a n i u s i ę g r u z i ń s k i e g o j ę z y k a literackiego wiele u w a g i p o ś w i ę c i ł s w o i c h p r a c a c h N . M a r r (por. jego Istorija Gruzii, P i e t i e r s b u r g 1906, s. 22 n.) D z i d z i g u r i , op. cit., s. 9. 8 �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 289 GRUZJI Zakaukazia i Bliskiego Wschodu. Na okres między końcem wieku X I a połową X I I I przypada epoka jej największego rozkwitu gospodarczego i kulturalnego. Okresem klasycznym w historii średniowiecznej kultury gruzińskiej jest wiek X I I . Ówczesna nauka osiąga stosunkowo wysoki poziom rozwoju, a myśl społeczno-polityczna i filozoficzno-teologiczna uwalnia się w znacznej mierze od cerkiewnej dogmatyki i scholastyki. W początkach wieku X I I , wraz z dalszym rozwojem literatury religijnej, powstaje i rozwija się literatura świecka, szczególnie zaś poezja. Litera­ tura świecka tego okresu wyrażająca najbardziej humanistyczne ideały nosi w pełni oryginalny charakter, chociaż rozwija się w warunkach ścisłych wzajemnych więzi z literaturą krajów sąsiednich, w pierwszym zaś rzędzie z persko-języczną literaturą muzułmańskiego Wschodu. W X I - X I I w. tłumaczone były na język gruziński zarówno utwory antycznych pisarzy greckich, jak i arcydzieła piszących po persku poetów tadżyckich i azerbejdżańskich. Wiele zabytków oryginalnej literatury gruzińskiej okresu klasycznego zaginęło w czasie pustoszą­ cych Gruzję w następnych wiekach wojen; te jednak, które się za­ chowały, świadczą, że była ona wyjątkowo różnorodna i bogata. Jed­ nym z pierwszych zabytków literatury świeckiej jest opowieść boha­ terska Amiran — Daredżaniani, z innych najbardziej znanych wymienić należy Tamariani Czachruchadze i niedościgniony wzór starogruzińskiej poezji świeckiej — Witezia w tygrysiej skórze Szoty Rustaweli. Poemat Szoty Rustaweli stał się niemal świętością narodową Gruzji. Jego ręko­ piśmienne kopie przekazywano jak relikwie z pokolenia na pokolenie, dawano córkom jak najcenniejszą część posagu. Poemat zdobył sobie popularność wśród wszystkich warstw ludności, a w gruzińskim fol­ klorze istnieje wiele utworów opartych na motywach Witezia w tygry­ siej skórze oraz legend o jego autorze . Szersze niż by to wynikało z tytułu artykułu potraktowanie zagad­ nień związanych z literaturą i językiem literackim wynika z roli, jaką spełniały one w procesie kulturalnego zbliżenia ludów mówiących języ­ kami kartwelskimi. Ogólnogruziński język literacki przestawał być w średniowieczu wyłącznie językiem ludzi wykształconych — poprzez cerkiew i administrację państwową przenikał do wszystkich zakątków państwa i do wszystkich warstw ludności. Świadectwem głębokiej świa­ domości roli i znaczenia języka gruzińskiego (przynajmniej wśród warstw 9 i0 9 lisi A. Baramidze, 196®, s. 1 0 Tbilisi D. G a m e z a r d a s z w i l i , Gruzinskaja litieratura, Tbi­ 14. Z a g a d n i e n i e m t y m z a j m u j e s i ę J . M e g r e l i d z e w p r a c y Rustaweli 1960. 19 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 i folklor, �290 ANDRZEJ WOŻNIAK oświeconych) może być anonimowy utwór Pochwala i uwielbienie języka gruzińskiego, pochodzący z I X - X w. i przypisywany niekiedy pisarzowi Zosime . W świetle tego wszystkiego, co zostało wyżej powiedziane, wydawać by się mogło, że średniowieczne i scentralizowane państwo gruzińskie było jednolite zarówno pod względem językowym, jak i religijnym. Źródła historyczne, zarówno gruzińskie, jak i obce, świadczą jednak, że np. już w pierwszych wiekach naszej ery ludność Gruzji była nie­ jednolita pod względem etnicznym. W jednym z najważniejszych za­ bytków gruzińskiej historiografii: Kartlis Cchowreba (Historia Gruzji), znajdujemy stwierdzenie, że w starożytnej K a r t l i i mówiono prócz gruzińskiego jeszcze pięcioma innymi językami — ormiańskim, chazarskim, syryjskim, hebrajskim i greckim. Większość tej obcojęzycznej ludności mieszkała prawdopodobnie w miastach . Sporo wiadomości na temat struktury etnicznej ówczesnych miast zawiera inny zabytek gru­ zińskiego piśmiennictwa — Żywot św. Nino. Wiadomości te dotyczą głównie ludności żydowskiej. Tak więc w I V w. n.e. przynajmniej w dwu miastach Kartlii — Urbnisi i Mccheta — istniały duże kolonie żydowskie posiadające własne domy modlitwy i tworzące zamknięte grupy wyznaniowe zamieszkujące w osobnych dzielnicach — „uriatubani". Określenie to spotyka się również w nazwach niektórych wsi, co wskazywać by mogło na istnienie również osiedli wiejskich z lud­ nością żydowską. Odkryte w Mccheta nagrobki z aramejskimi napisami mogą nasuwać przypuszczenie o istnieniu w miastach ludności syryj­ skiej, Żywot św. Nino zaś wspomina także o Grekach. Poszczególne grupy ludności, nie wyłączając autochtonów, tworzyły podobne do żydowskich wspólnoty etniczno-religijne zamieszkujące odrębne dziel­ nice — „ubani" . i l 1 2 13 14 Na temat ewentualnych zmian w strukturze etnicznej Gruzji z okre­ su podboju arabskiego ( V I I w.) wiadomo niewiele. Przypuszczać jedy­ nie można, że nawet po ostatecznej likwidacji panowania Arabów po- 1 1 Dzidziguri, 1 2 Kartlia — oraz w dla dla Takie całej 1 4 Gruzii, s. 10 gruzińskich w pierwszych niemal (w szerszym (i religijne) starożytnych kręgu charakterystyczne rozwijających naszej ery często Kartlii. Napisy dowodem istnienia się w było zresztą śródziemnomor­ cywilizacyjnym. op. cit., s. 447-449; A. Apakidze, 1968, s. 275-278. A r a m e j s k i b y ł w ó w c z a s celarii w ł a d c ó w starczającym etniczne miast pojęciu) M e l i k i s z w i l i , Tbilisi wiekach w.), n a z w a s t o s o w a n ą Gruzji. zróżnicowanie wszystkich skim ci., z państw okresie rozdrobnienia feudalnego ( X V I - X V I I I określenia 1 3 op. jedno na w nagrobkach miastach w językiem tym ludności języku syryjskiej. Goroda driewniej oficjalnym nie są w i ę c kan­ wy­ �291 S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I 15 została w Gruzji pewna ilość ludności muzułmańskiej (Tbilisi) . W okre­ sie likwidacji resztek panowania arabskiego włączona została również w skład Gruzji Abchazja, poprzednio stanowiąca odrębne państwo. Abchazowie należący do adygo-abchaskiej grupy języków kaukaskich b y l i pierwszą grupą ludności niekartwelskiej w obrębie państwa gru­ zińskiego, z Gruzją jednak łączyła ich od dawna wspólna religia i po­ siadające wiekowe tradycje więzi kulturalne . W początkach X I I w., za panowania Dawida Budowniczego, z roz­ kwitem gospodarczym Gruzji i wzrostem jej potęgi militarnej wiążą się również znaczne zmiany w strukturze etnicznej. Przyczyn tych zmian, mniej lub bardziej trwałych w skutkach, było kilka. Tak więc np. duży napływ obcych osadników do Gruzji wiązał się z przeprowa­ dzanymi przez Dawida Budowniczego reformami w dziedzinie wojsko­ wości i życia gospodarczego. W początkach X I I w., w związku z orga­ nizacją regularnego wojska, władca ten osiedlił w Gruzji 45 tysięcy rodzin turkojęzycznych Kipczaków, zobowiązanych do wystawiania określonej ilości konnicy, a w trosce o rozwój handlu i rzemiosła sprowadził do odbudowanego po zniszczeniach wojennych miasta Gori grupę osadników ormiańskich . Rozszerzenie w rezultacie zwycięskich wojen granic politycznych Gruzji „od Trapezuntu do Derbentu" (tj. od Morza Czarnego do Kas­ pijskiego) w znacznej mierze zmieniło strukturę etniczną państwa. W jego skład weszły lub stały się krajami wasalnymi: cały Kaukaz, Perski Azerbejdżan, Armenia, południowe wybrzeże Morza Czarnego. Gruzja — na krótko wprawdzie — stała się wielonarodowościowym mocarstwem . W latach 30-tych X I I I w. rozpoczął się najazd na Gruzję mongol­ skich koczowników. Mongołowie zajęli wschodnią i południową część kraju — nie udało się i m podbić jedynie Gruzji Zachodniej. Zajęte przez najeźdźców tereny zostały spustoszone i wyludnione. Po stu­ letnim panowaniu mongolskim udało się Gruzinom odzyskać niezależ­ ność i przywrócić jedność państwu. Za panowania Georgiego V zwa­ nego Wspaniałym (1314-1346) kraj zaczął podnosić się z upadku gospo­ darczego i kulturalnego. W okresie podboju mongolskiego część zasiedlających przedtem cen16 17 1 8 19 1 5 a w Ок. X wieku następuje upadek polityczny tzw. emiratu tbiliskiego, X I I w . z u i p e ł n a jego l i k w i d a c j a . 1 6 D ż a o s z w i 1 i, 1 7 S. Tbilisi M e s с h i a, op. cit., Goroda s. 52. i gorodskoj stroj fieodalnoj Gruzii XVII-XVIII 19i59, s. 43, 44. 1 8 Określenie ,!) S. przypisywane Meschia, Istorija Dawidowi Gruzii (kratkij Budowniczemu. obzor), Tbilisi 1968, s. 12-13. ww., �292 ANDRZEJ WOŻNIAK 2 0 tralne rejony Północnego Kaukazu Osetyjczyków wypierana przez ko­ czowników zaczęła przenikać na południowe, gruzińskie zbocza Kauka­ zu, stamtąd zaś dolinami rzek również na inne tereny . J u ż po wyzwo­ leniu się Gruzji spod jarzma mongolskiego w X I V w. z podbitych przez T u r k ó w terenów Armenii napływają do Gruzji wielotysięczne grupy uchodźców, osiedlając się w Tbilisi i jego okolicach . Okres pokoju sprzyjający odbudowie gospodarki Gruzji i umocnieniu państwowości wyniszczonej przez Mongołów trwał jednak niewiele po­ nad pół stulecia. Na przełomie X I V i X V w. kilkakrotne najazdy hord Tamerlana obróciły w niwecz wysiłki k i l k u poprzednich pokoleń. Gruzja zdołała wprawdzie zachować jedność i niezależność polityczną, lecz znów popadła w ruinę gospodarczą, a jej ludność zmniejszyła się o po­ łowę. W wieku X V następuje dalszy upadek ekonomiczny kraju, osłabie­ nie władzy centralnej wraz z jednoczesnym nasilaniem się tendencji separatystycznych. Okres najazdów perskich na Gruzję w końcu X V w. zostawił po sobie ślad w postaci osiedlenia Azerbejdżan na jej połu­ dniowych krańcach, nad rzeką Akstaf. W t y m samym czasie napływa do Gruzji nowa fala ludności ormiańskiej . Zahamowanie rozwoju ekonomicznego kraju i nasilające się w ciągu X V w. osłabienie władzy centralnej doprowadziło na przełomie X V i X V I stulecia do rozpadu Gruzji na kilka oddzielnych jednostek poli­ tycznych: królestwa — Kartlii, Kachetii, Imeretii i księstwo Samcche. Rozdrobnienie kraju pogłębiło się w późniejszym okresie, kiedy w y ­ dzieliło się jeszcze kilka księstw — Odiszi, Guria, Abchazja . Okres od X V do X V I I I w. był dla rozdrobnionej Gruzji epoką trwających niemal bez przerwy wojen z potężnymi sąsiadami — Turcją i Iranem. Mimo licznych zwycięstw nad najeźdźcami wojny te wyludniały kraj i wyniszczały go gospodarczo. Tak np. najazdy szacha Iranu Abbasa I na królestwo Kachetii w początkach wieku X V I I spowodowały całko­ witą ruinę gospodarki wiejskiej, zniszczenie miast i katastrofalny ubytek ludności (około 100 tysięcy Kachetyjczyków zginęło w czasie walk, drugie 100 tysięcy przesiedlono do Iranu). Na opustoszałe ziemie kachetyjskie szachowie z dynastii Sefewidów sprowadzają plemiona azerbejdżańskie z chanatu karabachskiego. W równinie wyludnionej północnej Kachetii osiedlają się na stokach Kaukazu dagestańscy górale. W znaj21 22 23 24 2 0 J ę z y k o s e t y j s k i n a l e ż y do i r a ń s k i e j g r u p y j ę z y k ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . В . К o ł o j e w , Osietiny (istoriko-etnograficzeskoje issledowanie), Moskwa •1967, s. 49-50. 2 1 2 2 2 3 2 4 W o ł к o w a, op. Tamże, s. 4-5. M e s с h i a, cit., Istorija s. 4. Gruzii, s. 23. �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J GRUZJI 293 dującej się w tureckiej strefie wpływów części Gruzji (m. in. Imeretia, Samcche, Guria) oprócz wyludnienia spowodowanego wojnami, do dal­ szego ubytku elementu gruzińskiego przyczynił się zarówno rozpo­ wszechniony tu handel niewolnikami, jak również sturczenie części ludności . Szczególne znaczenie w historii Gruzji ma wiek X V I I I . Wśród państw gruzińskich tego okresu wiodącą pozycję zajmuje Kartlia. Jej król, Wachtang V I (1703-1724), dążąc do ekonomicznego i kulturalnego odro­ dzenia kraju podjął szeroko zakrojoną działalność reformatorską. Od­ budowano szczególnie ważny dla gospodarki wiejskiej, a zniszczony w czasie wojen system nawadniający, stworzono warunki dla podniesie­ nia z upadku miast, uregulowano system monetarny. Część wyludnio­ nych wsi została zasiedlona sprowadzonymi z powrotem uchodźcami. Następuje również pewne ożywienie kulturalne. Wokół Wachtanga sku­ piają się pisarze, poeci i filozofowie, tacy jak np. Sułchan Saba-Orbeliani, Wachuszti Bagrationi, Dawid Guramiszwili czy Beri Egnataszwili twórca tzw. „Komisji Uczonych Mężów". W roku 1709 uruchomiona została w Tbilisi pierwsza, nie tylko w Gruzji, ale i na całym Zakau­ kaziu drukarnia. Drukowane w niej książki rozpowszechniane były na terenie całej Gruzji. W kręgu kartlijskich działaczy państwowych i kulturalnych powstał wówczas program politycznej i militarnej walki z agresywnymi sąsia­ dami —• Turcją i Iranem, których ciągłe najazdy prowadziły do bio­ logicznej eksterminacji ludności gruzińskiej. U podstaw tego programu leżał polityczny i wojskowy sojusz z Rosją. W planowanej przez Piotra I wyprawie na Iran widziano możliwość pozbycia się stałego zagrożenia ze strony perskich najeźdźców. Wyprawa jednak nie doszła do skutku, a najazd turecki w 1723 r. rozpoczął przeszło dwudziestoletni okres niewoli i zniszczeń. W 1735 r. miejsce Turków zajęli Persowie, co nie zmieniło jednak sytuacji K a r t l i i . Podobnie jak poprzednie wojny i na­ jazdy i ten również spowodował ruinę ekonomiczną i wyludnienie kraju. Opór przeciwko najeźdźcy był jednak tym razem o tyle skuteczny, że szach zmuszony był wycofać wojska z Gruzji i zgodzić się na objęcie tronu Kachetii przez Bagratydę Tejmuraza I I , a K a r t l i i — przez jego syna Herakliusza I I , co stworzyło warunki do zjednoczenia obu królestw. Zjednoczenie stało się faktem w roku 1762, kiedy po śmierci Tejmuraza, Herakliusz I I objął władzę również i w Kacheti. Herakliusz, niewątpli­ wie jeden z najwybitniejszych władców gruzińskich, prowadził wszech­ stronną działalność mającą na celu podniesienie kraju z upadku i stwo­ rzenie warunków dla jego rozwoju. Więcej miejsca poświęcimy tylko 25 2 6 Tamże, s. 24-25; D ż a o s z w i l i , op. cit., s. 46. �294 ANDRZEJ WOŻNIAK niektórym przedsięwzięciom Herakliusza. Jego zainteresowaniu stanem gospodarczym miast zawdzięczamy rodzaj opisu statystycznego, zawiera­ jącego m. in. dane dotyczące składu etnicznego ludności miejskiej. Tak np. samo Tbilisi, największe miasto ówczesnej Gruzji liczyło w latach 80-tych X V I I I w. ok. 20 tys. mieszkańców „Gruzinów, Ormian, Franków [ t j . Europejczyków — A. W.] i Tatarów [ t j . prawdopodobnie Azerbejdżan — A. W . ] " , w Gori było około 2500 „Gruzinów, Franków, Ormian", w Telawi — 3700 Gruzinów i Ormian. Gruzini i Ormianie, niekiedy Żydzi, mieszkali także w małych, liczących od kilkuset do tysiąca mieszkań­ ców miasteczkach Ananuri, Achalgori, Surami . 2G Na I I połowę X V I I I w. przypadają migracje ludności greckiej z Tur­ cji na Zakaukazie. Około 2000 przesiedleńców, przeważnie rudników, osadza Herakliusz I I w miejscowości Borczalo, organizując tam huty miedzi. W t y m samym mniej więcej czasie na wolnych ziemiach, prze­ ważnie w okolicach Bolnisi, osiedla się około 1000 rodzin ormiańskich. W dziedzinie polityki zagranicznej Herakliusz I I był, podobnie jak Wachtang V I , zwolennikiem orientacji prorosyjskiej. Jako sojusznik Rosji w prowadzonej przez nią wojnie z Turcją odgrywał znaczną, a niekiedy decydującą rolę. Z prowadzącym podobną politykę zagranicz­ ną i wewnętrzną królem Imereti i Salomonem I , zawarł Herakliusz umo­ w ę o wzajemnej pomocy wojskowej. Zdając sobie sprawę z konsekwen­ cji, jakie może spowodować prorosyjska polityka Kartlii-Kachetii, do­ prowadził do zawarcia z Rosją w roku 1783 traktatu o protektoracie. Zacieśniające się związki Gruzji z Rosją wyzwały łatwą do przewidze­ nia reakcję ze strony sąsiednich państw muzułmańskich — Turcji i Ira­ nu. Najazd szacha Iranu Agi-Machomet-Chana na Gruzję w roku 1795 i wywołane nim zniszczenia, rychła śmierć Herakliusza i jego następcy Georgiego X I I spowodowały kryzys gospodarczy i polityczny. Wewnętrz­ ne spory między pretendentami do tronu Kartlii-Kachetii przerwane zostały przyłączeniem kraju do Rosji w roku 1801. W I połowie X I X w. przyłączona została do Imperium Rosyjskiego również Gruzja Za­ chodnia . 2T KIERUNKI PRZEMIAN ETNICZNYCH W GRUZJI W XIX I XX WIEKU Przyłączenie Gruzji do Rosji, mimo kolonialnej polityki carskiej administracji (w oddalonych prowincjach Imperium składającej się z re­ guły z najmniej wartościowych przedstawicieli rosyjskiej biurokracji), 2 6 2 7 raty), Mesenia, Goroda i gorodskoj stroj..., s. 141-143. W 1803 r. M e g r e l i a , w 1804 — I m e r e t i a i G u r i a ( p o c z ą t k o w o j a k o p r o t e k t o ­ a w r o k u 1810 w i ę k s z a c z ę ś ć A b c h a z j i (do 1864 r. — udzielne k s i ę s t w o ) . �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 295 GRUZJI stworzyło po kilkuwiekowym okresie wyniszczających kraj wojen możli­ wości pokojowego rozwoju. Zjednoczenie Gruzji sprzyjało również pro­ cesowi konsolidacji narodu gruzińskiego, hamowanemu dotychczas przez feudalne rozdrobnienie. W 1 połowie X I X w. na mapie etnicznej Zakaukazia, szczególnie zaś Armenii i Gruzji, zachodzą istotne zmiany. Migracje największych pod względem ilościowym grup ludności wiązały się przede wszystkim z pro­ wadzonymi przez Rosję w latach 1828-1829 wojnami z Turcją i Iranem. W roku 1829, w myśl zawartego z Turcją traktatu adrianopolskiego dc Rosji przyłączony został paszalik achalcichski (Mescheti, południowo-zachodnia Gruzja). Wśród jego mieszkańców przeważali Gruzini, ale obok nich mieszkali także Azerbejdżanie, Turcy, Ormianie, Kurdowie. Wkrótce po zakończeniu działań wojennych Turcy, Kurdowie i część Azerbejdżan przesiedliła się do Turcji, a na ich miejsce osiadło około 30 tys. Ormian tureckich. W t y m samym okresie przesiedleńcy z Tur­ cji — kilkuset Ormian i około 6 tys. Greków — osiedlili się na wylud­ nionych jeszcze w X V I I I w. ziemiach w okolicy jeziora C a ł k a . 28 Innym rodzajem migracji, zapoczątkowanym w 1 poł. X I X stulecia były przymusowe przesiedlenia na Zakaukazie rosyjskich sektantów. W Gruzji powstało w ten sposób w roku 1841 około 10 osad sekty duchoborów w rejonie jezior Parawani — Madatapa (Dżawachetia). Podobne osiedla zakładano także w dolinach rzek Jori i Alazani (Kachetia), ponieważ jednak osiedleńcy źle znosili miejscowy klimat, nie­ które wsie wkrótce opustoszały. Oprócz zwartego osadnictwa, przeważ­ nie sektanckiego powstawały w t y m okresie także osady skupiające się wokół rosyjskich garnizonów, a zamieszkałe przez zdemobilizowanych żołnierzy. Osobnym zagadnieniem, do którego jeszcze wrócimy, jest rosyjska ludność w miastach — w pewnym okresie głównie urzędnicy i ich rodziny . 29 W 2 połowie X I X w. nowe migracje i zmiany w układzie etnicznym Gruzji wiążą się przede wszystkim z tzw. wojną kaukaską (zakończoną w roku 1864) i wojną rosyjsko-turecką z lat 1877-1878. Po zakończeniu wojny kaukaskiej zlikwidowane zostały resztki autonomii Abchazji. Ucisk i zdzierstwa ze strony nowo wprowadzonej administracji carskiej wywołały w roku 1866 powstanie. Po jego stłumieniu władze carskie uznawszy całą ludność Abchazji za „winną powstania" wprowadziły szereg obostrzeń administracyjnych trwających aż do roku 1907. Po­ sunięcia te oraz działalność agentów tureckich spowodowały masową emigrację Abchazów do Turcji. Do lat 80-tych X I X w. opuściło Abchacit, 2 8 W o ł k ó w a, op. 2Л Tamże, D ż a o s z w i l i , s. 7, s. 6-7. op. cit., s. 55-56. �296 ANDRZEJ WOŻNIAK zję przeszło 30 tys. mieszkańców, a niektóre jej okręgi zostały w y l u d ­ nione całkowicie. Na opuszczonych przez Abchazów terenach zaczęli się w końcu X I X w. osiedlać Gruzini, Ormianie (uchodźcy z Turcji), Grecy i Rosjanie . Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-1878) na mocy traktatu z San Stef ano, Rosja otrzymała od Turcji Adżarię (południowo-zachodnia Gru­ zja), z której w latach 1880-1881 wyemigrowało do Turcji około 30 tys. Gruzinów — muzułmanów. Po kilkunastu latach część z nich wróciła do A d ż a r i i . W czasie I wojny światowej napływa do Gruzji nowa fala uciekinie­ rów z Turcji — Ormian, Greków i Syryjczyków. Osiedlają się głównie w Tbilisi (Grecy, Syryjczycy) i okolicach Achalkalaki (Ormianie, Grecy). Migracje w okresie rządów mieńszewików nie przybrały w Gruzji większych rozmiarów. Wyjechała część rosyjskich osiedleńców z Kachetii, część Greków z okolic Suchumi, a niewielka ilość Osetyjczyków prze­ niosła się do północnej Osetii . Oprócz emigracji grup ludności niegruzińskiej mają miejsce również migracje o charakterze wewnętrznym, głównie z gór na równinę (w niektórych wypadkach na tereny opusz­ czone przez rosyjskich przesiedleńców). Znaczne przemieszczenia ludności, powodujące dalsze zmiany w struk­ turze etnicznej Gruzji, zachodzą również w okresie władzy radzieckiej. Materiały statystyczne, jakie posiadamy od roku 1897, pozwalają nam uniknąć opisywania poszczególnych fal migracyjnych. Sposób taki, bar­ dzo zresztą nieprecyzyjny, musiał być stosowany przy omawianiu po­ przednich okresów historycznych, m. in. z powodu braku danych sta­ tystycznych , byłby jednak mało przydatny dla charakterystyki prze­ mian w strukturze etnicznej Gruzji Radzieckiej, ze względu na ich specyfikę. Zajmiemy się więc jedynie omówieniem kierunków i przy­ czyn tych przemian, podając tylko niektóre ich przykłady. Wszelkie migracje grup narodowościowych w Gruzji i na całym Za­ kaukaziu od średniowiecza aż do początków X X w. wiązały się z regu­ ły, pośrednio lub bezpośrednio, z toczącymi się na t y m obszarze lub na terenach sąsiednich wojnami. Sytuacja zmieniła się definitywnie w zasadzie dopiero po ustanowieniu władzy radzieckiej. Wśród przy­ czyn, które powodowały wówczas napływ do Gruzji ludności z innych 3 0 31 32 33 3 0 D ż a o s z w i 1 i , op. cit., s. 52,-53. 3 1 W o ł k . o w a , op. cit., s. 8-9, S . M e g r e l i d z e , Woprosy w istorii russko-turieckoj wojny 1877-1878 gg., T b i l i s i 1969, s. 123. W o ł k owa, op. cit., s. 11. Zakawkazja 3 2 3 3 Okres I wojny ś w i a t o w e j i r z ą d ó w w s p o s ó b p o d o b n y do p o p r z e d n i c h o k r e s ó w migracji. mieńszewickich omówione zostały ze w z g l ę d u n a z b l i ż o n y c h a r a k t e r �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 297 GRUZJI republik, na pierwszym miejscu wymienić należy szybki wzrost uprze­ mysłowienia i urbanizacji kraju (szczególnie od końca lat dwudziestych), a w niektórych rejonach także zmiany w strukturze rolnictwa. W latach 1921-1926, w okresie odbudowy gospodarczej kraju, migra­ cje ludności z innych republik miały stosunkowo niewielkie rozmiary i ograniczały się głównie do powrotu do miast republiki tych ich miesz­ kańców, którzy w czasie wojny i władzy mieńszewickiej z różnych przyczyn opuścili miejsca zamieszkania. Tempo zmian uległo gwałtownemu przyspieszeniu w latach przed­ wojennych pięciolatek w związku z szybkim rozwojem gospodarczym Gruzji. Budowa nowych fabryk i elektrowni, powstawanie sowchozów (szczególnie w rejonach subtropikalnych), rozbudowa transportu, do­ prowadziły do szybkiego wzrostu liczebności robotników i urzędników we wszystkich dziedzinach gospodarki, z czym wiązał się dopływ z są­ siednich republik znacznej ilości imigrantów. Z danych statystycznych z tego okresu wynika, że do miast i osiedli sowchozowych więcej przy­ bywało ludzi spoza granic republiki niż z wiejskich miejscowości samej Gruzji. Szczególnie odnosi się to do sowchozów zbudowanych na prze­ łomie lat dwudziestych i trzydziestych w subtropikalnych rejonach kraju Napływ robotników przemysłowych do Gruzji rozpoczął się wprawdzie już w końcu X I X w., był jednak wówczas stosunkowo nie­ wielki — mniejszy niż sezonowe migracje do prac rolnych (np. z Ukra­ iny). O rozmiarach tego rodzaju przemieszczeń w latach władzy radziec­ kiej świadczyć może fakt, że tylko w latach 1926-1941 napłynęło do Gruzji około 240 tys. imigrantów z innych r e p u b l i k . Wśród nich prze­ ważała ludność z Północnego Kaukazu i Ukrainy. Napływ siły roboczej odbywał się zarówno żywiołowo, jak i drogą zorganizowanego wer­ bunku. Ewakuowana na Zakaukazie w czasie ostatniej wojny ludność w ogromnej większości powróciła po zakończeniu działań wojennych do poprzednich miejsc zamieszkania. Po stosunkowo dużym napływie siły roboczej w latach 1946-1956, od roku 1957 ilość imigrantów z innych republik stale się zmniejsza. Wpływa na to przede wszystkim zapotrzebowanie na siłę roboczą w i n ­ nych regionach Związku Radzieckiego (Kazachstan, Syberia, a na Zakau­ kaziu dynamicznie rozwijający się w ostatnich latach przemysł Arme­ nii) . Zagadnieniem, któremu należy poświęcić nieco więcej uwagi, jest 3 4 1 35 36 3 4 D ż a o s z w i l i , 3 5 Tamże, Tamże, 3 6 op. s. 122. s. 123-124. cit., s. 121-122. �298 ANDRZEJ Zmiany w WOŻNIAK strukturze etnicznej Gruzji w latach 1897-1953 3 7 1897 1926 1939 1959 etniczne % <Vo % °/o Gruzini Grupy 68,3 66,8 61,4 64,3 Abchazowie 3,1 Osetyjczycy Ormianie 3,7 2,1 4,2 1,6 4,2 3.5 9,2 11,5 11,7 11,0 3,6 8,7 10,1 0,5 1,3 1,3 — — 5,4 2,0 5,3 2,4 0,1 3,8 1,8 Rosjanie Ukraińcy i i 5,3* Białorusini 1 Azerbejdżanie 5,7 1,5 Grecy Żydzi 2,0 Inni 2,1 1Д 2,8 1,2 2,2 1,3 100,0 100,0 100,0 100,0 0,6 * W spisie z 1897 Ukraińcy i B i a ł o r u s i n i podani 1,3 łącznie z Rosjanami. urbanizacja i zmiany zachodzące w strukturze etnicznej miast. Już w 2 połowie X I X w., w związku z rozwojem w Gruzji stosunków kapitalistycznych znacznie zwiększyła się ilość ludności miejskiej. Tak np. w łatach 1865-1897 ludność miast wzrosła ze 120 tys. do 303,2 tys. Oprócz Tbilisi, w pozostałych miastach największy udział we wzroście zaludnienia mieli Gruzini, jeżeli zaś idzie o ludność niegruzińską, to największy był napływ Ormian. Także Osetyjczycy z Północnej Osetii, których osiedliło się w Gruzji w 2 połowie X I X w. ok. 40 tys., osiadali przeważnie w miastach . 38 W latach władzy radzieckiej nastąpił gwałtowny wzrost ludności miast (udział ludności miejskiej w stosunku do ogólnej liczby ludności przedstawiał się następująco: w roku 1863 — 10,5%, 1897 — 15,8%, 1917 — 18,6'%, 1921 — 19,7%, 1959 — 42%, 1965 — 4 7 % ) . W skła­ dzie etnicznym ludności miejskiej nastąpiły również znaczne zmiany. Zwiększył się w nim procentowy udział Gruzinów, wśród których przy­ rost ludności miejskiej był w latach 1926-1959 większy od ogólnego przyrostu ludności gruzińskiej (82,3% i 45,2%). Kierunki zmian w struk­ turze etnicznej miast zilustrować może poniższa tabela: 39 3 7 Tamże, s. 3 8 Tamże, Tamże, s. 117. s. 220. 3 0 48. �299 S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J G R U Z J I Struktura etniczna Tbilisi (w w latach 1897-1959 51 »/o°/») Sąsiednie narodów, kaukaskie Rosjanie Inni Rok Gruzini 1897 26.4 31,7 28,0 1926 38,2 41,2 15,6 5,0 1959 48.5 27,0 18,2 6,3 13,9 W większości pozostałych miast Gruzji (poza niektórymi ośrodkami przemysłowymi i wypoczynkowymi) struktura etniczna ludności jest bardziej jednolita. Przeważającą część ich mieszkańców stanowią Gruzi­ ni, na których korzyść zmniejszyła się ilość ludności ormiańskiej. * Prześledziwszy historyczne przemiany w składzie narodowościowym Gruzji wróćmy jeszcze do procesu kształtowania się jednolitego narodu gruzińskiego. W okresie istnienia scentralizowanego państwa gruziń­ skiego proces ten był już, jak wiemy, dosyć zaawansowany. Wytworzyło się już wówczas poczucie jedności terytorialnej, językowej i religijnej całej ludności kartwelskiej. Rozdrobnienie feudalne naruszyło wspólnotę terytorialną Gruzinów i na długo zahamowało proces konsolidacji na­ rodowościowej. Likwidacja rozdrobnienia politycznego Gruzji dokonana została drogą kolejnego przyłączania do Rosji w ciągu wieku X I X samodzielnych organizmów państwowych (np. Kartlia-Kachetia, Imeretia) i terytoriów gruzińskich zagarniętych przez Iran i Turcję. Włączenie Gruzji w skład Cesarstwa Rosyjskiego miało dla procesu konsolidacji narodowościowej Gruzinów wielorakie konsekwencje, zarówno pozytywne, jak i nega­ tywne. Tak np. polityka wewnętrzna caratu nie sprzyjała samodzielne­ mu rozwojowi kulturalnemu nierosyjskich narodów Imperium. W XIX-wiecznej Gruzji poza niezbyt gęstą siecią początkowych szkół cerkiewnych nie istniało szkolnictwo w języku gruzińskim. Rosyj­ skie szkoły były nieliczne i dostępne jedynie dla zamożniejszych warstw ludności. Szkół wyższych na Zakaukaziu nie było, a młodzież gruzińska pragnąca zdobyć wykształcenie, wyjeżdżała na studia do Rosji. Upo­ wszechnianie języka gruzińskiego, mającego wielowiekowe tradycje lite­ rackie, było utrudnione. Prasa gruzińska w latach 60-tych X I X w. za­ czynała się dopiero rozwijać (w Tbilisi istniały wtedy tylko dwa czaso4 0 ryje W. P o l i s z e w s k i j , problemray ich izuczenija, Etniczeskije prociessy w gorodach SSSR „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , 1969 nr 5, s. 8. i niekoto- �ANDRZEJ WOZNIAK 300 pisma gruzińskie — „Droeba" i „Sakartwelos Moambe"), nie istniała gruzińska literatura techniczna, pierwsze kroki stawiał gruziński teatr. W tej sytuacji ogromną rolę w kształtowaniu świadomości narodowej odgrywała literatura piękna. Występujący w poezji gruzińskich roman­ tyków (A. Czawczawadze, G. Orbeliani, N . Barataszwili) nurt patrio­ tyczny nasilił się w literaturze 2 połowy X I X w. Wśród najwybitniej­ szych działaczy gruzińskiego ruchu społeczno-narodowego „tergdaleuli" poczesne miejsce zajmują znani pisarze tego okresu — A. Cereteli, I . Czawczawadze i inni. Poważny rozwój gruzińskiej nauki, sztuki i lite­ ratury w znacznej mierze był ich z a s ł u g ą . Niewątpliwie pozytywnym skutkiem przyłączenia do bardziej wów­ czas rozwiniętej pod względem ekonomicznym Rosji było przyspieszenie w Gruzji rozwoju stosunków kapitalistycznych. Umocniły one więzi eko­ nomiczne między poszczególnymi rejonami kraju, zlikwidowany został dotychczasowy partykularyzm gospodarczy, a wewnętrzne migracje l u d ­ ności (przesiedlenia na opuszczone ziemie, wędrówki w poszukiwaniu pracy itp.) przyspieszały zacieranie się odrębności regionalnych. W ciągu X I X w. z licznych grup etnicznych (Megrelowie, Lazowie, Swanowie), etnograficznych (Chewsurzy, Pszawowie, Tuszyni, Mochewcy, Mtiule) czy też będących jedynie pozostałościami dawnych podzia­ łów terytorialno-politycznych (Kachetyjczycy, Kartlijezycy, Imeretyjczycy, Guryjczycy, Adżarowie), kształtuje się znów, bo jak wspomnieliś­ my wcześniej nie jest to proces nowy, jeden naród gruziński. Wszystkie wymienione wyżej grupy oprócz Megrelo-Lazów i Swanów używały tego samego samookreślenia „Kartweli", mówiły t y m samym językiem gru­ zińskim. Wspólny język literacki rozpowszechniony był wśród wszyst­ kich lokalnych grup gruzińskich łącznie z Megrelami, Łazami i Swanami. Pewne odrębności zaobserwować można było jedynie w potocz­ nym języku mieszkańców Adżarii i Samcche, w którym uwidaczniał się wyraźnie wpływ języka tureckiego. Wspólne cechy posiadała także k u l ­ tura poszczególnych grup kartwelskich. Na przykład strój kobiecy był niemal jednakowy w Kartlii, Kachetii, Imeretii, a męski różnił się tylko w szczegółach. Takich cech wspólnych w kulturze materialnej ludności kartwelskiej było wiele. Jedynie te grupy, które długo znajdowały się pod wpływem islamu, kulturowo nieco bardziej różniły się od innych. Większe różnice, przede wszystkim językowe, występowały między grupami samookreślającymi siebie jako „Kartweli", a Megrelo-Lazami i Swanami. Mimo tych różnic i zachowania przez oba ludy własnych 4 1 42 4 1 „ T e r g d a l e u l i " — „ci co p i l i w o d ą z T e r e k u " . P o s t ę p o w a z i ń s k a 2 p o ł . X I X w., w y k s z t a ł c o n a w R o s j i , t j . „ z a T e r e k i e m " . 4 2 В a r a m i d z e, G a m e z a r d a s z w i 1 i , op. cit., s. 44-56. inteligencja gru­ �S T R U K T U R A E T N I C Z N A WE W S P Ó Ł C Z E S N E J 301 GRUZJI samookreśleń, ich rozwój był zawsze związany z historią i kulturą Gru­ zji, a języki od dawna podlegały znacznym wpływom języka gruziń­ skiego, który był zresztą dość rozpowszechniony. Jak już wyżej wspo­ mniano, język gruziński był wśród Megrelo-Lazów i Swanów językiem literackim i cerkiewnym ' . W latach władzy radzieckiej oddziaływał ze wzmożoną siłą nie tylko cały zespół czynników sprzyjających procesowi konsolidacji narodowoś­ ciowej — stworzone zostały także warunki dla rozwoju kulturalnego nie tylko narodu gruzińskiego, lecz również wszystkich mieszkających w Gruzji mniejszości narodowych. Jednymi z pierwszych aktów praw­ nych nowej władzy były w Gruzji dekrety dotyczące problemów naro­ dowościowych, spraw oświaty i k u l t u r y . Ze względu na ograniczone ramy niniejszego artykułu, z całego ze­ społu procesów wiążących się z zachodzącymi w ciągu wielu wieków zmianami struktury etnicznej Gruzji, zwróciliśmy nieco więcej uwagi jedynie na najważniejszy — proces kształtowania się narodu gruziń­ skiego, przy czym i ten problem przedstawiony został tylko w najbar­ dziej ogólnych zarysach . 4 1 44 45 4 3 4 4 nosti W o ł k o w a, op. cit., s. 21-23. B. M e г к w i 1 a d z e, Sozdanie i ukrieplenie w Gruzii (1921-1936), T b i l i s i 1969, s. 183-202. sowietskoj gosudarstwien- W r o k u 1965/1966 i s t n i a ł o w G r u z j i 18 w y ż s z y c h u c z e l n i , 77 t y s . s t u d e n t ó w o r a z o k o ł o 5000 r ó ż n e g o t y p u s z k ó ł p o d s t a w o w y c h i ś r e d n i c h ( o g ó l n o k s z t a ł c ą c y c h i s p e c j a l i s t y c z n y c h ) , w k t ó r y c h l i c z b a u c z n i ó w s i ę g a 1 miiliona. J ę z y k i e m w y k ł a ­ d o w y m w e w s z y s t k i c h s z k o ł a c h jest g r u z i ń s k i , w y ł ą c z a j ą c o c z y w i ś c i e s z k o ł y d l a m n i e j s z o ś c i n a r o d o w y c h . W r o k u 1964 w y d a n o w G r u z j i p r z e s z ł o . 2600 t y t u ł ó w k s i ą ż e k (w t y m p r z e s z ł o 2000 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o ł ą c z n y m n a k ł a d z i e 13,5 m i l . e g z e m p l a r z y ; w y c h o d z i ł o 115 t y t u ł ó w c z a s o p i s m (101 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) o n a ­ k ł a d z i e 5,5 m i l . e g z e m p l a r z y (w j ę z y k u g r u z i ń s k i m 5,2 m i l . ) , 80 t y t u ł ó w gazet ( w t y m 59 w j ę z y k u g r u z i ń s k i m ) w n a k ł a d z i e 260 m i l . e g z e m p l a r z y ( w j ę z . g r u ­ z i ń s k i m 196 m i l . ) . W r o k u 1965 i s t n i a ł o w G r u z j i 188 i n s t y t u t ó w naukowych, p r z e s z ł o 3000 b i b l i o t e k p u b l i c z n y c h , 67 m u z e ó w , 20 t e a t r ó w , 1600 k i n i t d . (por. p r a c a zib. Gruzija w s e r i i S o w i e t s k i j S o j u z . G i e o g r a f i c z e s k o j e O p i s a n i j e , w 22 t o m a c h , M o s k w a 1967, s. 299-301). 4 5 w Z a g a d n i e n i a te o m a w i a cytowanym już artykule. w stosunku do całego Zakaukazia N. W o ł k o w a � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47094136d4b2f459c3099fab679dc771.pdf f7a04a1d523b8be899c8bb2ef8cb798e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2042 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource etniczność Maroko - struktura plemienna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1895 Title A name given to the resource Struktura plemienna i etniczna a poziomy integracji społecznej i etnicznej w Maroku / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.55-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań STRUKTURA PLEMIENNA I ETNICZNA A POZIOMY INTEGRACJI SPOŁECZNEJ I POLITYCZNEJ W MAROKU Zderzenie z zaskakująco złożoną rzeczywistością etniczną pozornie homogenicznej kulturowo Afryki Północnej powoduje często zamieszanie terminologiczne i odmienną ocenę sytuacji u poszczególnych autorów. Żywa dyskusja nad naturą tradycyjnych struktur plemiennych i politycznych tej części świata toczy się już od dziesięcioleci. Niniejsze studium ma na celu nie tylko uporządkowanie dotychczasowych wniosków i spostrzeżeń, ale i zilustrowanie zasad funkcjonowania organizacji segmentarnej tradycyjnych społeczności Maroka - zwłaszcza berberskiej ludności masywu Atlasu 1. Ukazuje również ponadplemienne poziomy identyfikacji etnicznej i narodowej w powołanym do życia przez polityków narodzie marokańskim. Jest faktem ogólnie znanym, iż Maroko trzynaście stuleci należące do świata islamu, zamieszkałe jest przez ludność berberską i arabską. Bardziej zorientowani wiedzą też zapewne, iż na obrazie kultury marokańskiej swe piętno odcisnęły również znaczące grupy mniejszościowe, takie jak Żydzi lub Europejczycy. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę z ogromnego rozdrobnienia plemiennego i etnicznego tradycyjnego społeczeństwa marokańskiego oraz konsekwencji jakie to zjawisko ma dla procesu kształtowania się wspólnoty narodowej i państwowej. Dokładniejsze zestawienia mówią o wielu setkach grup plemiennych Maroka. Bernard Hoffman (1967, s. 173-191) doliczył się nawet 768 plemion. Źródła oficjalne z czasów protektoratu podają listę 74 konfederacji, 619 plemion, 3143 frakcji oraz 24193 aglomeracji (osad) tylko w strefie francuskiej (Repetoire, 1939). Aby zrozumieć skąd wzięły się tak ogromne liczby musimy najpierw odpowiedzieć na pytanie o desygnat pojęć: "plemię", "frakcja", "konfederacja" stosowanych przy opisie stosunków etnicznych i tradycyjnej organizacji politycznej Maghrebu. I Baza źródłowa i materiał ilustracyjny do niniejszej pracy zebrana została przez autora podczas wielomiesięcznego (kwiecień-grudzień 1990 roku) pobytu w Maroku w ramach wymiany kulturalno-naukowej między Polską a Marokiem. �56 Sięgnięcie do podstawowych definicji (S. Szynkiewicz, t 987, s. 272) pozwala na sformułowanie pewnych zastrzeżeń. Jednostki organizacji społecznej, określane w literaturze przedmiotu jako "plemiona" marokańskie, rzeczywiście posiadają jednoznaczny etnonim, stanowią część jakiejś szerszej grupy etnicznej (lub raczej etno-językowej), charakteryzują się też - do pewnego stopnia - wspólnotą terytorium oraz istnieniem zalążków struktury politycznej. Podobne cechy odnoszą się jednak również do jednostek taksonomicznych wyższego a zwłaszcza niższego rzędu. Zanim odpowiemy dlaczego właśnie owemu pośredniemu poziomowi integracji społecznej przypisuje się termin "plemię" musimy omówić, po krótce, zasady funkcjonowania tradycyjnego systemu organizacji społecznej i politycznej Maroka. Przy opisie tradycyjnych poziomów integracji społecznej Maroka posłużyć się można modelem społeczeństwa segmentarnego. Na ogół podkreśla się, iż społeczeństwo takie opiera swą organizację na ideologii pokrewieństwa (R. Vorbrich, t987a, s. 13). Poszczególne segmenty są niezależne politycznie, władają określonym terytorium, mogą posiadać formalną organizację polityczną. Co naj istotniejsze - łączą się z innymi segmentami dla osiągnięcia doraźnych lub stałych celów obrzędowych, militarnych lub gospodarczych. Zespoły segmentów mogą stanowić nie tylko prostą sumę swoich składników, ale przybierać też nową jakość, o określonych cechach nie występujących poprzednio na niższych poziomach. Takie zespoły segmentów mogą również łączyć się ze sobą tworząc wyższy - trzeci, poziom integracji politycznej i społecznej. W Maroku mamy właśnie do czynienia z trzema poziomami struktury plemiennej: podplemieniem (frakcją), plemieniem i konfederacją plemion. Dla celów niniejszej analizy podstawowym problemem pozostaje kwestia - który z poziomów organizacji społeczno-politycznej stanowić może właściwy desygnat pojęcia "plemię". Jednoznaczne uszeregowanie jednostek taksonomicznych segmentarnej struktury plemiennej utrudnia ogromnie zamieszanie terminologiczne panujące w miejscowych językach. Zależnie od regionu kraju, ten sam termin może odnosić się do dwóch a niekiedy do trzech poziomów organizacji segmentarnej (8. Hoffman, t 967, s. 48). Podobną różnorodność terminologiczną spotkać można w literaturze przedmiotu. W danej sytuacji właściwe zinterpretowanie samego pojęcia nastąpić może jedynie na podstawie załączonej definicji, towarzyszącego terminu opisującego lub jego odpowiednika przyjętego w administracji i literaturze etnologicznej. Frakcja (podplemię) - Taqhilt Analizę rozpocząć musimy od naj niższego poziomu organizacji politycznej. Taką naj niższą jednostką taksonomiczną segmentarnej struktury plemiennej - wyższą jednak od grupy krewniaczej lub lokalnej - jest w Maroku �57 wspólnota terytorialna określana w literaturze mianem frakcji (sekcji) plemienia, podplemienia lub jako kanton górski albo dystrykt. (J. Berque, 1974; 1955; J. Couleau, 1968; B. Hoffman 1967; A. Ponikiewski, 1976). W terminologii miejscowej używa się w tym wypadku terminów: taqbilt, ferka, khums (piąta część), rehaa (czwarta część). W niniejszej pracy na określenie tego poziomu organizacji stosować będą pojęcia: frakcja lub taqbilt - używanego przez plemię Ait Tidili, służące mi jako przykład ilustrujący zasady ogólne. Frakcja, czyli taqhilt zajmuje najczęściej powierzchnię kilkudziesięciu km2 zamieszkałą przez 1000-2000 osób, zgrupowanych w kilku grupach krewniaczych lub lokalnych. Grupy rodowe (ikhs, tighst, asoun, aduar) mogą, lecz nie muszą pokrywać się z podstawowymi społecznościami lokalnymi - duarami. Termin duar (arab. obóz) odnosi się do obozowiska u koczowników lub do wsi, czy raczej przysiółka u ludności osiadłej. Taqbilt uznać można za podstawową, niepodzielną jednostkę tradycyjnej organizacji plemiennej Maroka z kilku powodów. Po pierwsze - posiada ona etnonim. Po drugie - mamy tu do czynienia ze wspólnotą terytorium. Członków poszczególnych taqhiltów łączy bowiem wspólna własność ziemi i wody. Wreszcie po trzecie - taqhilt posiada, a właściwie posiadał do niedawna, integralną, w dużym stopniu niezależną strukturę organizacji politycznej. Właśnie z powodu swej niezależności politycznej określano go często mianem "małej republiki". Władzę ustawodawczą pełniło w taqbilcie zgromadzenie ogółu wojowników zwane dżemaa lub anjlus. W praktyce w mniej istotnych sprawach decyzję podejmowało zgromadzenie przedstawicieli wszystkich rodzin. Władza wykonawcza a właściwie funkcja koordynatora spoczywała natomiast w ręku wybieranego na jedno lub dwuletnią kadencję przewodniczącego rady, zwanego u Berberów amghar (l.m. imgharin) lub ażarrai a u Arabów moqaddem lub śeikh (sheikh, scheikh). Czynnikiem integrującym członków taqbiltu są rzeczywiste lub domniemane związki genetyczne. Świadomość wspólnego pochodzenia podtrzymywana jest nie tylko przez tradycję ustną ale i potwierdzana dokumentami pisanymi sięgającymi niekiedy XV wieku, do epoki, gdy papier i usługi notariatu muzułmańskiego stały się ogólnodostępne w biedzie marokańskim (1. Berque, 1974). Szczegóły historii poszczególnych rodzin śledzić można cofając się o 4 wieki. Dokumenty te są troskliwie przechowywane; ukryte na dnie kufrów, w komunalnych spichlerzach (agadirach) lub zamurowane w ścianie rodzinnego domostwa. Równie ważnym czynnikiem identyfikacji społecznej jest przestrzeń. Taqbilt - zwłaszcza na terenach górskich - obejmuje z reguły zlewisko jednego lub dwóch strumieni (zob. ryc. 1 A). Niekiedy osią wyznaczającą obszar sąsiednich taqbiltów są kolejne odcinki większego strumienia, a ziemie uprawne i pastwiska każdej wspólnoty terytorialnej rozpościerają się na dwóch przeciwległych stokach doliny. �58 ~i.ii1iJ [!lIB] ----- 11 10 - ---- - 13 14 O 15 Ryc. 1. Struktury plemienne Atlasu Wysokiego A. Struktura ekologiczna a formy organizacji plemiennej Ait Tidili (podczas przygotowywania mapy wykorzystano wyniki badań własnych autora, uzupełnione danymi prezentowanymi przez J. Drescha 1941). B. Schematyczny plaJJ konfederacji Ouaouizguit. (Dane podaję za B. Hoffmanem 1967). Legenda: II. Grzbiety i szczyty górskie (z punktem wysokości) Krawędzie uskoków skalnych i plaskowyży Strumienie Granica plemienia Przybliżony przebieg granicy plemienia Granica frakcji Duar należący do leifu Ait Iraten Duar należący do lej]u lnemzel Duar w którym organizacja lejIów nie istnieje Duar - siedziba zauji Targ 12. 13. 14. 15. Nazwa masywu górskiego (adrar'u) Nazwa strumienia (asyu) Nazwa frakcji Granice konfederacji i plemion ł. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Granica taqbiltu górskiego biegnie zazwyczaj granią szczytów lub w poprzek dolin rzecznych (zob. ryc. lA). Teren tak zarysowanej wspólnoty przedstawia skomplikowany układ przestrzenny, w którym poszczególne kategorie struktury ekologicznej nabierają odmiennych wartości ekonomicznych, kulturowych, politycznych i strategicznych. Wśród plemion osiadłych, dna dolin zagrożone wiosennymi powodziami, wykorzystywane są do intensywnej gospodarki pastwiskowej. Leżące opodal �59 tereny sztucznie nawadniane, przedstawiające największą wartość ekonomiczną, są najlepiej zagospodarowane solidarnym wysiłkiem wspólnoty. Praca przy budowie i konserwacji skomplikowanego systemu kanałów nawadniających i tarasów integruje mieszkańców doliny - członków jednego taqbiltu. Wobec rozproszenia własności ziemi zaniedbanie konserwacji choćby jednego fragmentu systemu irygacyjnego grozi poważnymi konsekwencjami wszystkim mieszkańcom. Każdy taqhilt posiada rozbudowane służby publiczne - wybieralnych funkcjonariuszy - czuwających nad dystrybucją wspólnego ale podzielnego dobra jakim jest woda oraz nad technicznym aspektem funkcjonowania systemu irygacyjnego. Poszczególne działki terenów nawadnianych mają również chrakter własności podzielnej i przekazywane są w indywidualne posiadanie i użytkowanie członkom wspólnoty2. Ze względu na optymalne wykorzystanie zasobów wody obszary nawadniane nie mogą już być z zasady powiększane. Tereny przylegające do strefy nawadnianej traktowane są jako rezerwa pod rozbudowę osad oraz jako rezerwa ziemi uprawnej - przeznaczona do tak zwanych upraw suchych (bur). Uprawy suche, a właściwie nawadniane wyłącznie opadami naturalnymi występują jedynie w niektórych - północnych terenach kraju (M. Cote, J. Legras, 1966). W centralnej części kraju, na terenach górzystych, wprowadza się je sporadycznie w lepszych latach. O konkretnym przeznaczeniu działek z tej strefy decyduje rada wspólnoty - dżemaa. Położone z dala od osad obszary stepów lub hal górskich wykorzystywane są jako wspólne pastwiska, do których równe prawa mają wszyscy członkowie taqbiltu. Jest to zatem własność niepodzielna. Tereny wypasowe, których właścicielem jest dany taqbilt przylegają do pastwisk plemiennych, to znaczy do terenów, które stanowią wspólną własność wszystkich taqbiltów należących do jednego plemienia. Z tej racji granice między taqbiltami wyznaczone bywają dokładnie na odcinkach przecinających tereny uprawne lub przyległe do nich pastwiska. Granice rozmywają się i zanikają na terenach przylegających do ziem ogólnoplemiennych. Takie wspólne tereny znajdują się zazwyczaj na peryferiach obszaru plemiennego (zob. ryc. 1A). Mieszkańców doliny - członków jednego taqhiltu integruje nie tylko wspólna praca oraz ekonomiczna wartość wspólnej ziemi i wody. Rolę integrującą spełniają również inne elementy infrastruktury. Redukcji dystansu ekologicznego towarzyszy intensyfikacja relacji społecznych. Teren wspólnoty opanowywany był przez mieszkańców zarówno w sensie gospodarczym jak i symbolicznym. Każdy taqbilt posiada jedno lub kilka miejsc, gdzie koncentruje się życie jego mieszkańców. Warowny spichlerz 2 Niegdyś ze względu na różną wydajność działek rozpowszechniony był rotacyjny system rozdziału ziemi między członków wspólnoty. Obecnie mamy już do czynienia z indywidualną własnością ziemi. �60 kolektywny, źródło wody leczniczej, plac przed młynem wodnym (lub jak jest to obecnie - przed sklepikiem), kamienne zakole strumienia służące kobietom za publiczną pralnię, meczet lub zauja czyli centrum religijne związane z kultem lokalnego świętego nabierają szczególnego znaczenia dla wykształcenia poczucia wspólnoty. Elementem świadomości określającym przyznależność do grupy społecznej były też liczne miejsca święte związane z miejscowymi legendami, życiem i działalnością świętych lub miejsca zbiórek wojowników w czasie pospolitego ruszenia. W wielu wspólnotach ziemie taqbiltu dzieliło się na obszar dostępny obcym i teren, gdzie byli oni niemile widziani; teren uważany za bezpieczny - gdzie nie stanęła jeszcze noga "obcych" i teren "skażony" już niegdyś obecnością agresora 3. Zintegrowana gospodarczo, kulturowo i politycznie frakcja nie stanowi jednak homogennej wspólnoty. Wśród wielu podziałów, które można tu zaobserwować naj częstszym i naj trwalszym jest dualistyczny układ powstały na tle dostępu do zasobów wody. Podział ów ujawnia się wyraźnie we wspólnotach rozlokowanych na ziemiach leżących wzdłuż odcinka jednego cieku wodnego. Mieszkańców osad - duarów położonych w górnym odcinku rzeki lub strumienia nazywa się "ludźmi strumienia" - "ail asif'. Na terenach, gdzie gospodarka opiera się głównie na irygacyjnym rolnictwie posiadają oni uprzywilejowaną pozycję ekonomiczną. Mają bowiem możliwość przechwytywania wody i kierowania jej z naturalnego łożyska do własnej sieci irygacyjnej. Dzięki temu "ait asif' nawadniając swobodnie własne pola w ciągu dnia, pozwalają jedynie nocą czerpać wodę swoim ziomkom zamieszkującym tereny wzdłuż dolnego odcinka strumienia. Ponieważ jednak w nocy trudno jest kontrolować dystrybucję wody pomiędzy poszczególne zagony, mieszkańcy niżej położonych osad gromadzą napływającą nocą wodę w specjalnych basenach retencyjnych - zwanych "ifrane". Dopiero z nastaniem dnia - gdy ustaje dopływ wody - rozprowadzają wśród pól zapasy zgromadzone podczas poprzedniej nocy. Mieszkańcy duarów zmuszonych do korzystania ze zbiorników retencyjnych zwani są "ait ifrane". Między ait asif a ait ifrane istnieje stała sprzeczność interesów, a spory o wodę są podłożem stałej niechęci między członkami wspólnoty. W latach suchych zdaża się, że ait asif zagarniając większość wody nie pozostawiają jej zbyt wiele dla ait ifrane. Ait ifrane zmuszeni są wówczas prośbą lub groźbą wymóc na sąsiadach dostęp do wody. Najczęściej przekupują wyżej położone osady ofiarowując im pewną ilość głów cukru. Jeśli pozwala na to położenie i układ szlaków, mogą też zagrodzić stadom bydła należącym do ait asif drogę na zimowe, nizinne pastwiska. Podział na "ait asif' i "ait ifrane" prowadzi niekiedy niemal do zerwania 3 W niektórych regionach Atlasu, nie uznających władzy sultana zasięg obcej penetracji oznaczano specjalnymi pryzmami kamieni - zwanymi kerkur. W razie kolejnej inwazji linia owych znaków wyznaczała zarazem linię zdecydowanego oporu (J. Berque. 1962, s. 116). �61 ciągłości terytorialnej i politycznej taqbiltu. Taką sytuację zaobserwowałem w należącym do plemienia Tidili taqbilcie Atqi-Tizgui. Podczas gdy przez pozostałych współplemieńców mieszkańcy Atqi-Tizgui traktowani byli jako członkowie jednej frakcji, w świadomości zainteresowanych obecne było stałe przeciwstawianie pięciu duarów Atqi (ait asif) czterem duarom Tizgui (ait ifrane) - zob. ryc. l A. Niektórzy miejscowi informatorzy posuwali się nawet do tego, iż twierdzili, że Atqi i Tizgui to dwa odrębne taqbilty. Plemię - Qabila Opisane wyżej, zintegrowane społecznie i terytorialnie, frakcje nie stanowią zamkniętej i całkowicie samowystarczalnej wspólnoty. Łączą się one w jednostki taksonomiczne wyższego rzędu zwane "qabila"4. W literaturze przedmiotu termin "qabila" tłumaczony jest najczęściej jako "plemię". Qabila składa się najczęściej z 5 frakcji - taqbiltów. Taki zespół taqbiltów posiada swoją władzę ustawowawczą - dżemaa i mianowanego przez nią na krótką kadencję przewodniczącego - "rais'a". Władza dżemaa plemiennego w regionach kraju nie uznających zwierzchnictwa sułtana była bardziej ograniczona w porównaniu do dżamaa frakcyjnego i ujawniała się zazwyczaj w czasie wojny. Znane są jednak przypadki, gdy notable lub przywódcy plemienni zdołali uchwycić trwale władzę, uczynić ją dziedziczną i drogą podboju rozszerzyć swe panowanie na sąsiednie plemiona (R. Montagna, 1930). Rozwój struktur feudalnych kładł jednak kres republikom górskim i burzył segmentarny układ organizacji społecznej. Podobny proces zachodził w wypadku utraty niezależności. Rais stawał się wówczas kaidem - lokalnym przedstawicielem sułtana i funkcjonariuszem państwa. Towarzyszył temu równocześnie wzrost pozycji politycznej i ekonomicznej władzy plemiennej 5. W regionach pozostających poza bezpośrednim wpływem sułtana między poszczególnymi frakcjami utrzymywał się zazwyczaj stan względnej równowagi. Nie była to jednak równowaga statyczna. Mówić raczej można o pewnej równowadze dynamicznej. Skład, terytorium i układ wewnętrzny plemienia mógł ulegać zmianom. Jak już wspomniałem modelową liczbą wspólnot terytorialnych, frakcji tworzących qabilę jest liczba 5. Oddaje to nawet, często używane w odniesieniu do nich określenie khums. Nazwa khums jest jednak często zwodnicza. W praktyce spotkać można plemiona liczące po 3 lub 7 frakcji. Struktura niektórych qabili jest jeszcze bardziej skomplikowana, a opis wewnętrznej budowy plemienia zależny jest od optyki oceniającego. Inne stosowane nazwy to laqbilt lub thakabil.f (thakabilch). s Istnialy też plemiona ściśle podległe władzy sultana, karnie przesiedlone i zmilitaryzowane (plemiona gisl, których struktura władzy zorganizowana była na wzór wojskowy (J. Le Coz, 1965). 6 W niektórych regionach kraju frakcje określa się mianem rebaa - "czwarta część", co o;ugeruje istnienie czwórdzielnej struktury qabila (B. HolTman, 1967). 4 �62 Obok samodzielnych frakcji podstawowych, o centralnym najczęściej położeniu, wyróżnić można elementy składowe plemienia lub jego odłamy peryferyjne, których przynależność jest różnie oceniana przez obserwatorów z zewnątrz i samych zainteresowanych. Posłużmy się znowu przykładem plemienia Ait Tidili. Rzut oka na mapę (zob. ryc lA) pokazuje nam 7 odłamów - frakcji (?) zwanych: Ait Atqi-Tizgui, Ait Dir, Ait Mlelt, Ait Buyanda, Ait Alira, Ait Emmas oraz Ait Tamestin. Dla ludzi z zewnątrz, m.in. dla autorów klasyfikacji etnicznych i częściowo dla administracji, są to równorzędne frakcje plemienia Ait Tidili (8. HolTman, 1967). W ocenie samych zainteresowanych sytuacja przedstawia się już zupełnie inaczej. Za właściwe i samodzielne frakcje plemienia uznaje się jedynie pięć wspólnot terytorialnych: Atqi-Tizgui, Dir, Buyanda, Alira i Emmas. Członkowie wymienionych frakcji uważają się za Ait Tidili i odmawiają zarazem tego miana dwóm peryferyjnym odłamom; położonym na zachodzie Ait Tamestin oraz na południu Ait Mlelt. Przy kwestionowaniu przynależności Ait Tamestin moi informatorzy używali argumentu odwołującego się do struktury fizjograficznej regionu. Wskazywali, iż "prawdziwe" frakcje Ait Tidili leżą w zalewisku strumienia o tej samej nazwie, - asif Tidili. Ait Tamestin natomiast zamieszkują odrębny basen wodny, fragment zlewiska asif lmini. Specyficzna pozycja Ait Tamestin znalazła swe odbicie w przebiegu granic współczesnych jednostek administracyjnych. Ich terytorium znalazło się poza granicami gminy obejmującej obszar pozostałych frakcji oraz przyległe do nich od południa bezludne pastwiska. Pewne fakty przemawiają jednak za tym, iż w przeszłości Ait Tamestin byli bardziej zintegrowani z resztą plemienia Ait Tidili. Świadczy o tym nie tylko opinia sąsiednich plemion, lecz również etnonim sąsiedniej frakcji Emmas. Etnonim ten pochodzi od berberskiego terminu - emmes oznaczającego środek. Taqbilt Emmas rzeczywiście jawi się jako centralna frakcja tylko w wypadku uwzględnienia w wykazie odłamów Ait Tidili frakcji Tamestin. W przeciwnym wypadku Ait Emmas znaleźliby się na północno-zachodnich peryferiach plemienia. Można zatem postawić hipotezę o pierwotnym włączeniu Ait Tamestin w skład plemienia Ait Tidili. W takim wypadku obecne oddzielenie się danej frakcji uważać można za przykład jednego z dwóch typów procesów etnicznych zachodzących w tradycyjnych strukturach plemiennych - procesu dysymilacji. Proces dysymilacji kształtuje w dużej mierze bowiem skomplikowaną i rozdrobnioną tkankę etniczną kraju. Ilustracją przeciwnego procesu, tym razem procesu asymilacji etnicznej jest drugi z kwestionowanych odłamów plemienia, wspomniani wcześniej Ait Mlelt. Odłam ten tworzy zaledwie jeden duar o tej samej nazwie. Jego mieszkańcy to potomkowie osadników pochodzących z taqbiltu Ait Lti, frakcji odległego �63 ~ I _3 M02 II o, Ryc. 2. Struktura A. Historyczne plemiona 50 l00km , 4 CJs ~abatl6 ~AHAI7 0 8 ~9 ~ ~10 etniczna Maroka Maroka Legenda: I. Nazwa plemienia berberskiego 2. Nazwa plemienia arabskiego oraz frasa jego wędrówki (Dane podaj~ za A. Dziubińskim 19KJ, s. 248). B. Współczesne grupy etno-językowe Legenda: I. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Maroka Plemiona mówi~ce j~zykiem taselhit (Sleuh) Plemiona mówiące językiem limazirhen (Beraber) Plemiona mówiące językiem tarifi (Rifani) Mniej lub bardziej zarabizowane plemiona berberskie Plemiona arabskie Nazwa miasta Nazwa konfederacji plemion Granica państwowa uznawana przez Maroko Granica konfederacji Ouaouzguit Większe rzeki iDane podaję za J. Dresch 1935. s. 315). o dziesiątki kilometrów plemienia Ait Tifnout (zob. ryc. 1 B) 7. Osadnicy za zgodą całego plemienia otrzymali ziemię wciskającą się od południa klinem między frakcją Atqi-Tizgui i Buyanda. Politycznie włączeni zostali natomiast 7 Transkrypcję etnonimów plemion podaję według listy plemion Maroka (8. HolTman, 1967, s. 173-191). Nazwy frakcji podaję zgodnie z wersją stosowaną przez lokalną administrację. �64 do frakcji swoich protektorów, odległego o kilka kilometrów taqbi/tu Emmas. Korzystający z prawa azylu na ziemi Ait Tidili traktowani są obecnie w zasadzie jako członkowie plemienia. Zachowują jednak pewną odrębność organizacyjną i kulturową (wyrażaną między innymi w innym typie budownictwa). Pomimo zachowania świadomości swego pochodzenia potomkowie osadników zintegrowali się już faktycznie z gospodarczymi i politycznymi strukturami nowego plemienia. Terytorium plemienia nie jest prostą sumą terytoriów swoich frakcji. W skład terytorium plemiennego wchodzą obszary nie należące do żadnego konkretnego taqbiltu a stanowiące wspólną własność wszystkich współplemieńców. Są to przeważnie pastwiska rozlokowane na peryferiach obszaru plemiennego, z dala od cieków wodnych lub na terenach wysokogórskich. Wśród plemion zajmujących tereny o zróżnicowanej, komplementarnej strukturze ekologicznej, na przykład obszary leżące na pograniczu terenów górskich i nizinnych, owe wspólne pastwiska dzielą się na letnie i zimowe. Pastwiska letnie zajmują tereny wierzchołków górskich, tak zwane "adrar" lub dolin wysokogórskich znajdujących się na wysokości powyżej 2500 m n.p.m .. Powyżej tej wysokości przemarzają drzewa owocowe (orzechy) a zalegające miesiącami śniegi i krótki okres wegetacji uniemożliwiają uprawę roli. W wypadku plemienia Ait Tidili rolę wspólnych pastwisk pełnią głównie hale otaczające Adrar Tidili (3915 m n.p.m.), gdzie w upalne dni letnie znajdują wodę i paszę stada należące do wszystkich frakcji plemienia z Ait Tamestin i Ait Mlelt włącznie oraz w mniejszym zakresie stada sprzymierzonych plemion. Pastwiska zimowe rozlokowane są natomiast na południowych peryferiach plemienia, na terenach niżej położonych - zwanych "azayhar", na terenach prawie bezwodnych dolin i płaskowyżów. Wysokość tych terenów waha się od 1600 do 2100 m n.p.m .. Pokrywa śnieżna należy tam zatem do rzadkości a zimowe deszcze i wiosenne wezbrania wód zapewniają wodę i paszę. W okręgach górskich a więc w przeważającej części Maroka społeczność, której terytorium nie obejmowałoby zarówno terenów określanych jako adrar i terenów o cechach typowych dla azaghar nie mogła samodzielnie funkcjonować jako wspólnota gospodarcza a w konsekwencji i polityczna. Taka społeczność albo integrowała się z innymi, tworząc większy zespół, albo wchodziła w skomplikowane relacje zależności oraz sojuszy z sąsiadami (J. Berque, 1955, 1962). Tutaj, jak sądzę, należy upatrywać jedną z głównych przyczyn typowego dla górzystego Maroka zjawiska rozbudowy segmentarnych struktur tradycyjnej organizacji społecznej i politycznej. Istniały też inne przyczyny. Jedne również o charakterze gospodarczym, inne związane raczej z ideologią i kulturą symboliczną. O ile czynnikiem spajającym poszczególne taqhilty była wspólna własność głównych środków produkcji: ziemi i wody, to w przypadku qabili rolę integrującą odgrywały czynniki dystrybucji. Element spajający frakcje plemie- �65 nia stanowił targ - suq. Praktycznie na terenie prawie każdego plemienia spotkać można miejsce, często o charakterze eksterytorialnym, położone na styku granic kilku frakcji, pełniące rolę placu targowego (zob. ryc. l A)B. Plac targowy byl nie tylko miejscem wymiany nadwyżek produkcyjnych, ale również miejscem wymiany informacji, miejscem mniej lub bardziej formalnych spotkań współplemieńców, zbiorowych przysiąg, sądów, zabaw i uroczystości. Targ jest miejscem sprzyjającym rozwojowi usług specjalistycznych. Nierzadko suq przekształcał się w osadę handlową grupującą obok handlarzy również rzemieślników, grajków i oberżystów. Współcześnie wokół suqu lokują się również służby i agendy państwowe. Suq et Had - czyli "targ niedzielny" - osadę handlową Ait Tidili tworzą obecnie otaczające plac targowy, wzniesione z cegły i kamienia: kramy, magazyny, budynki zajmowane przez ośrodek zdrowia (z felczerem), punkty skupu płodów rolnych, młyn, mała elektrownia (ładująca akumulatory do aparatów radiowych i TV), urząd gminy (wraz z salą posiedzeń dżemaa, urzędem notarialnym i pocztą) oraz liczne herbaciarnie i jadłodajnie. Zlokalizowano tu również małą dzielnicę mieszkalną, kilka nowoczesnych domków przeznaczonych dla funkcjonariuszy państwowych: naczelnika gminy, felczera, pocztmistrza. Targi plemienne włączone są w regionalną sieć handlową, drogową i telekomunikacyjną. W ten sposób na targu i w jego bezpośrednim zapleczu koncentrują się nici relacji społecznych i gospodarczych łączących członków plemienia z szerszym światem, z wyższymi poziomami integracji społecznej. Tak jak suq spaja grupę plemienną w sferze gospodarczej, tak w sferze ideologii podobną rolę spelnia zauja. Nie jest rzeczą przypadku, iż wiele targów funkcjonuje w bliższym lub dalszym sąsiedztwie zauji i innych miejsc świętych (zob. ryc. I A). Zauja to nie tylko centrum religijne, związane z kultem świętego. Łączy ona w sobie funkcje klasztoru, szkoły, trybunału religijnego, punktu pomocy medycznej, ale również miejsca wymiany myśli religijnej i idei politycznych. Obok zauji o znaczeniu lokalnym istnieją także takie, których sława i znaczenie jako centrum pątniczego sięga do odległych regionów kraju (D. Eickelman, 1976). Istotną sprawą dla każdego plemienia jest zatem posiadanie na swoim terenie wuji o znaczeniu ponadlokalnym. Podnosi to prestiż okolicznych mieszkańców i jest przedmiotem dumy członków plemienia. Na terenie Ait Tidili na przykład istnieją dwie zauje, jednak tylko jedna, położona w centrum terytorium plemiennego, Zauja Sidi Ali au - Ahmed (zob. ryc. l A) posiada znaczenie wykraczające poza granice frakcji a nawet plemienia. Dla procesu integracji społeczności plemienia najważniejsza była funkcja instytucji arbitrażowej jaką pełni zauja, a właściwie zamieszkujący w jej bezpośrednim zapleczu marahuci, potomkowie świętego założyciela zauji. Mieszkańcy i funk8 o tym, że poszczególne targi utożsamiane są z konkretnymi plemionami świadczy fakt, iż obok określeń wskazujących na dni tygodnia, stosuje się jako synonimiczne nazwy zawierające Vi sobie etnonim danej grupy. Na przykład Stlą el had nazywa się też Stlą tidili. 5 - Lud t. LXXV �66 cjonariusze zauji pozostają poza układami sojuszy, którymi wzmocniona jest sieć relacji wewnątrzplemiennych. Pozostając siłą neutralną stają się z zasady naturalnymi i pożądanymi arbitrami i sędziami w sporach, które wstrząsają od czasu do czasu segmentami plemienia. Jak pokazuje przykład Ait Tidili qabila - plemię marokańskie nie jest sumą segmentów, złączonych jedynie ideologią pokrewieństwa i układami struktur topograficznych. Stanowi ono nową jakość, społeczność o wyraźnej świadomości grupowej, zintegrowaną wokół własnych instytucji i centrów życia gospodarczego, społecznego i religijnego oraz zespoloną wspólną własnością komplementarnych gospodarczo ziem peryferyjnych. Stopień identyfikacji plemiennej członków poszczególnych segmentów może być jednak różny i zależny od siły związków genealogicznych i układu struktur ekologicznych. Konfederacja Plemiona nie wyczerpują możliwości integracji politycznej tradycyjnych społeczności plemiennych Maroka. Niekiedy zespoły kilku, czasem nawet kilkudziesięciu qabili łączą się w mniej lub bardziej trwałe organizmy polityczne. Na przykład plemię Ait Tidili, wraz z sąsiednimi 20 plemionami, tworzy potężną konfederację Ouaouzguit (Wawfzgit) - zob. ryc. l B. Te najbardziej rozbudowane jednostki taksonomiczne struktury plemiennej nie posiad~ją w językach miejscowych nazwy ogólnej 9. W literaturze etnologicznej i w administracji na określenie takiego zintegrowanego zespołu plemion przyjęła się nazwa "konfederacja". Poszczególne konfederacje posiadają jednak własne etnonimy. Związki w ramach konfederacji mają bardziej luźną formę, najczęściej o obronnym, militarnym podłożu. Struktury władzy w ramach konfederacji nie mają trwałego charakteru i ujawniają się w obliczu zagrożenia zewnętrznego. Trwałe jest jednak poczucie wspólnej historii, wzmocnione krzyżującymi się sojuszami między plemionami i poszczególnymi ich segmentami. Obecnie świadomość przynależności do konfederacji nie jest już powszechna. Z reguły tylko starsi wiekiem górale potrafią podać nazwę własnej konfederacji oraz wymienić plemiona do niej należące. Członków poszczególnych konfederacji łączy nie tylko język, kultura, etnonim oraz pamięć wspólnych wojen. Istotnym elementem integrującym są też podobnie jak w wypadku frakcji i plemion, wspólne pastwiska międzyplemienne. W rejonach górskich określane są one mianem tiska 10. Wyższe 9 Podkreśla to większość autorów (J. Couteau, 1968; A. Ponikiewski, 1968). Jedynie B. HolTman (1967, s. 46, 48) podaje, iż u Berberów Zenata stosuje się niekiedy termin idrasen. a u Ait Zemmour na określenie zespolu plemion używa się pojęcia khums. 10 Termin liska (tiehka) tłumaczy się jako "wysokie pastwisko górskie" (E. Laoust, 1940. s. 148) lub ogólnie "wysokie miejsce" (J. Berque, 1974, s. II). W praktyce slosuje się je w odniesieniu do wspólnych pastwisk typu alpejskiego (l. Dresch, 1941, s. 20). �67 partie gór, położone powyżej 2500 m n.p.m., czyli powyżej strefy bezpiecznej wegetacji zbóż, są - jak już wspomniałem - wykorzystywane jako wspólne pastwiska. Część z nich pozostaje jednak poza bezpośrednią jurysdykcją konkretnych plemion. Znajdują się one pod opieką "ochroną" szanowanych powszechnie rodzin marahutów i udostępniane stadom należącym do plemion nizinnych lub innych, które nie mają bezpośredniej styczności z obszarami wysokogórskimi (J. Dresch, 1941). Korzystanie z pastwisk międzyplemiennych nie zawsze jest uzależnione od przynależności do danej konfederacji. Niekiedy decyduje o tym tradycja lub bieżące układy i zobowiązania międzyplemienne. Forma konfederacji nie jest powszechna w Maroku. Wiele plemion nie należy do żadnej konfederacji. W ten sposób między poszczególnymi konfederacjami może występować teren neutralny zajmowany przez niezintegrowane, samodzielne lub podległe władzy sułtana plemiona (zob. ryc. 2 B). Konfederacje plemion mogą też niekiedy łączyć się tworząc jeszcze większe zespoły zwane "superkonfederacjami" (8. Hoffman, 1967). Na przykład wspomniana już konfederacja Ouaouzguit wraz z siedmioma sąsiednimi plemionami tworzą wielką superkonfederację zwaną Ait Imerhane. Pomimo integrującej roli wspólnych pastwisk i świadomości wspólnej historii, brak trwałych wspólnych instytucji politycznych powoduje, iż w wypadku konfederacji plemion zamiast o "poziomie organizacji" mówić raczej należy o "poziomie identyfikacji", zbliżonym swym charakterem do identyfikacji etnicznej. Struktury pOZIOme: lel/'y i marabuci Jak wykazałem jednostki i grupy tworzące tradycyjne społeczeństwo Maroka łączyły się i łączą nadal w coraz to większe, społecznie i politycznie zintegrowane wspólnoty. Czynią to dla bezpieczeństwa politycznego i militarnego oraz zaspokojenia podstawowych potrzeb materialnych i duchowych. Można zauważyć jednak, iż pomiędzy poszczególnymi grupami brak symetrii oraz równego potencjału demograficznego, gospodarczego i militarnego. Pomiędzy segmentami tworzącymi konfederacje i plemiona dochodzi zatem często do konfliktów zagrażających stabilizacji i integralności grup. Jest to szczególnie niebezpieczne w regionach, gdzie nie rozciągała się władza państwowa. Społeczeństwo segmentarne mogło jednak funkcjonować. Wykształciło bowiem instytucje i mechanizmy utrzymujące równowagę polityczną między grupami tworzącymi kolejne poziomy integracji społecznej. Z braku miejsca wymienię tu tylko dwa, wzajemnie uzupełniające się, czynniki stabilizujące badane społeczeństwo. Są to: organizacja rozbudowanych sojuszy zwanych leD'ami oraz bractwa religijne i związana z nimi warstwa marabutów. Tak jak łączące się w coraz to większe zespoły segmentów frakcje, plemiona i konfederacje uznać można za struktury pionowe organizacji segmentarnej, tak systemy przymierzy ogarniające nawet najmniejsze segmenty i łączące �68 odległe nieraz grupy uznać można za struktury poziome. Poszczególne taqbilty lub ich mniejsze człony należą do dualistycznej sieci opozycyjnych lejf ów. LejJ oznacza honorowe braterstwo. Szerzej ujmując można je określić jako sieć sojuszy zawieranych w celu obrony lub prowadzenia wojny, współpracy gospodarczej (eksploatacji wody i pastwisk, tranzytu stad) oraz zapewnienia pomocy protektora. Do czasów współczesnych le./Jy zachowały się głównie na terenach marginalnych w stosunku do instytucji państwa marokańskiego, na terenach, na które nie sięgała władza sułtana. Jeszcze w pierwszej połowie XX wieku ogromne przestrzenie gór Rifu i Wysokiego Atlasu pokryte były gęstą siecią opozycyjnych lejJów. Robert Montagne (1930) ustalił istnienie na terenie Atlasu Wysokiego i masywu Sirua czterech wielkich prowincji lelfów. Granice poszczególnych prowincji leffów nie pokrywały się z granicami plemiennymi. Rozczłonkowywały one terytorium konfederacji a niekiedy nawet plemion. Na przykład plemiona wchodzące w skład konfederacji Ait Ouaouzguit należały do trzech różnych prowincji, obejmujących w sumie tereny kilkakrotnie większe od rozmiarów konfederacji. W ramach prowincji poszczególne taqbilty lub ich odłamy należały do jednego z dwóch lejJów. Każdy z lef/ow posiadał własną nazwę, służącą niczym etnonim do wzajemnego identyfikowania się członków. Na przykład wspomniane już wielokrotnie plemię Ait Tidili należy do skrajnie zachodniej prowincji podzielonej między dwa lefry: Inemzel oraz Ait Iraten. Członkowie opozycyjnych lejJów tworzyli w ramach plemienia dwa przeciwstawne stronnictwa odznaczające się konkurencyjnymi interesami w stosunku do zasobów środowiska naturalnego. Układ leffów w ramach Ait Tidili odzwierciedla odwieczny konflikt między ait asi[ i ait i[rane (zob. ryc. 1 A). Frakcje władające zasobami wody należą przeważnie do lejJu Inemzel, frakcje panujące nad szlakami transhumacji i pastwiskami zimowymi należą natomiast do lef/u Ait Iraten. Dopiero uwzględniwszy, umykający pobieżnemu oglądowi, lokalny układ lejJów zrozumieć można dlaczego korzystający na terenie Ait Tidili z prawa azylu mieszkańcy duaru Mlelt włączeni zostali do odległej frakcji Emmas a nie do frakcji bezpośrednich sąsiadów - należących do opozycyjnego lejJu. Skomplikowana mozaika leffów pokrywająca kraj z jednej strony dzieli plemiona i grupy etniczne, prowadząc do podziału ludności na wrogie obozy. Z drugiej zaś włącza poszczególne segmenty wspólnot plemiennych w szerszy, ponadplemienny układ sił politycznych, zapewniając jednostce poczucie bezpieczeństwa poza granicami wspólnoty lokalnej a nawet plemienia i konfederacji. Uzupełnieniem sieci lejJów są grupy marabutów. Jak już wspomniałem z punktu widzenia organizacji społecznej znajdują się oni poza, czy też raczej ponad strukturami plemiennymi. Nie należą również do żadnego z lejJów. Nie są zatem uwikłani w systemy sojuszy. Dzięki swej podwójnie neutralnej pozycji mogą być naturalnymi rozjemcami. Dzięki temu stanowią istotny, wręcz niezastąpiony, czynnik stabilizujący funkcjonowanie społeczeństwa segmentarnego. �69 Procesy etniczne a struktura plemienna Wewnętrznie spójne i zintegrowane jednostki organizacji społecznej i politycznej tradycyjnego, przed- lub raczej pozapaństwowego społeczeństwa marokańskiego nie przekroczyły w zasadzie poziomu konfederacji. W tym miejscu pojawia się pytanie dlaczego proces integracji społeczenej i politycznej, proces budowy społeczeństwa segmentarnego nie objął poziomu poszczególnych grup etnicznych lub językowych. Szukając odpowiedzi należy sięgnąć do historii kraju, do historycznych procesów kształtujących strukturę etniczną Maghrebu. XIV-wieczny historyk arabsko-berberski Ibn Khaldun (1934) wspomina o trzech wielkich plemionach średniowiecznego Maroka: Masmuda, Sanhadża i Zenata (zob. ryc. 2 A). Niektórym autorom dało to podstawę do utożsamiania poszczególnych współczesnych grup etnojęzykowych Berberów z ich historycznymi poprzednikami (R. Montagne, 1930; Z. Komorowski, 1985). Takie założenie krytykowane jest jednak przez część historyków i antropologów wskazujących, iż wielkie ruchy migracyjne i towarzyszące im procesy etniczne, które miały miejsce w Maroku w ciągu ostatnich stuleci, uniemożliwiają przeprowadzenie prostej paraleli między historycznymi jednostkami plemiennymi a współczesnymi grupami etnicznymi (B. Hoffman, 1967, s. 21). Nawet jeśli przyjąć, że współczesne grupy etniczne stanowią w pewnym sensie kontynuację wielkich plemion wymienionych przez Ibn Khalduna, brak nam informacji mówiących co kryło się pod tymi etnonimami. Nie wiemy jaki był stopień unifikacji językowej, integracji społecznej, identyfikacji etnicznej i spójności politycznej owych wspólnot. Ciągłość procesów etnicznych marokańskich Berberów przerwana została uderzeniem koczowniczych plemion beduińskich. Co prawda Arabowie pojawili się w Maghrebie w VIII wieku, jednak dopiero inwazja łupieżczych plemion Beni Hillal w XII wieku, a zwłaszcza Beni Maqil w wieku XIII i XIV spowodowała złamanie i przemieszanie dotychczasowej struktury etnicznej. Rozbite i przemieszane grupy ludzkie przemieszczały się po kraju we wszystkich kierunkach. O stopniu rozproszenia i przemieszania grup ludzkich niech świadczy fakt, iż nazwy Masmuda naliczono się w Maroku w 6 miejscach, Zenata w 4 a Sanhadża w 15 (1. Berque, 1974, s. 29). Natomiast etnonim Howwrara występuje w dwóch miejscach jako nazwa plemienia, w trzech innych jako nazwa frakcji a w pięciu jako nazwa "aglomeracji" (osady) (J. Berque, 1974, s. 25). Wśród procesów etnicznych, które uformowały współczesne grupy etniczne Maroka wskazać można, zilustrowane już wcześniej, procesy asymilacji i dysymilacji. Poszczególne plemiona powstawały tu bądź drogą "pączkowania" grup pierwotnych, bądź poprzez zestawienie obcych początkowo segmentów. Wopisie struktury etnicznej kraju pojawia się zatem często sprzeczność między świadomością zbiorową a rzeczywistym pochodzeniem segmentów. Uogólniając można jednak przyjąć, iż ewolucja przebiegała w Maroku od form �70 wielkich do małych (J. Berque, 1974, s. 20). Złożone procesy etniczne doprowadziły nie tylko do rozdrobnienia większych jednostek organizacji plemiennej. Jak podkreśla J. Berque (1974, s. 20) silne zróżnicowanie cech demograficznych, gospodarczych i kulturowych może być zauważalne nawet na powierzchni kilku kilometrów kwadratowych. Nie należą więc do rzadkości "dziwaczne kontrasty" między sąsiednimi taqbiLlami. W tym miejscu pojawia się ponownie problem spoiwa integrującego tak różnorodne segmenty w jednostki organizacji plemiennej. Zazwyczaj zwraca się uwagę na ideologię pokrewieństwa, której plastyczną ilustracją ma być model drzewa genealogicznego (J. Berque, 1974; E. Gellner, 1969; Ali Sadki, 1983). Przy bliższej analizie okazuje się, że związki pokrewieństwa odgrywają istotną rolę na niższych poziomach identyfikacji lub wśród grup pragnących zyskać na prestiżu: marabutów lub notabli świeckich (Ali Sadki, 1983). Pozornie teorii "drzewa genealogicznego" sprzyja nieodłączny prefiks każdego etnonimu: "ait" wśród plemion berberskich lub "ida" wśród arabskojęzycznych. Dosłownie oznacza on "synowie" co sugeruje, iż spoiwem segmentów kolejnych poziomów organizacji plemiennej są więzy pokrewieństwa. Etnonim Ait Tidili należałoby przetłumaczyć więc jako: "Synowie Tidili". W rzeczywistości rdzeń etnonimu rzadko ma coś wspólnego z mitycznym przodkiem. Często natomiast związany jest ze szczegółami topografii terytorium plemiennego. Posłużmy się znowu przykładem Ait Tidili. Nazwa plemienia wzięła swój początek od łańcucha górskiego o tej samej nazwie (3915 m n.p.m.) u którego podnóża rozmieściło się plemię oraz od strumienia Asif Tidili, w którego basenie rozlokowały się jego główne frakcje. Z kolei nazwy poszczególnych frakcji plemienia nawiązują do charakterystycznych elementów topografii lub konkretnych cech ekologicznych terenu. Taqhilt Ait Atqi-Tizgui zajmuje basen strumienia Atqi (Utqi) 11. Nazwa sąsiedniej frakcji Ait Dir związana jest z cechami miejscowego środowiska naturalnego. Termin dir stosuje się bowiem w Maroku w stosunku do najlepiej nawodnionego pasa przedgórza. Z kolei etnonim Ait Emmas, jak już wspomniałem, odnosi się do centralnego położenia segmentu plemienia. Jak pokazują przytoczone przykłady prefiks ail (ida) tłumaczyć należy w praktyce jako "ludzie z" lub "grupa z", "społeczność z" (A. Roux, 1949). Tak więc zarówno omówiony wcześniej przebieg linii granicznych między segmentami wspólnot plemiennych jak i praktyczne znaczenie wielu etnonimów pozwala postawić tezę, iż w uformowaniu się obecnego obrazu struktury plemiennej Maroka, decydujący wpływ wywarł czynnik ekologiczny. Można stwierdzić, że poszczególne segmenty struktury plemiennej identyfikują się i definiują w relacji z przestrzenią. Genealogia pozostaje natomiast czyn11 Nazwa atqi tłumaczy się w miejscowym języku jako "skala", "wielka skala" lub "pionowa skala" (E. Laoust, 1940, s. 29). Rzeczywiście nad doliną Atqi dominuje wielka, pionowa, 500 metrowa skala, której wierzcholek wznosi się na 3844 m n.p.m. �71 nikiem dodatkowym; czynnikiem ideologicznym integrującym wspólnoty. Plemię marokańskie jawi się zatem jako pewnego rodzaju kompromis między ugrupowaniami utożsamianymi z wielkimi historycznymi plemionami Maghrebu a wspólnotą, której forma i rozmiary narzucone zostały przez cechy środowiska naturalnego (l. Berque, 1862, s. 113). Pozostaje jeszcze kwestia: dlaczego wśród trzech omówionych poziomów struktury plemiennej największe znaczenie zyskał poziom pośredni, któremu przypisano termin "plemię". Wydaje się, iż niezależnie od omówionych wcześniej mechanizmów ewolucji wewnętrznej, na ugruntowaniu społecznej i politycznej roli plemienia swe piętno odcisnęły również zewnętrzne czynniki polityczne. Od stuleci Maroko dzieliło się na "bied el makhzen" - terytorium podległe władzy państwa i "bied es siba" - obszary nie uznające świeckiego zwierzchnictwa sułtana. Qabila, pośredni poziom tradycyjnej organizacji plemiennej, zyskiwał na znaczeniu wraz z rozwojem procesu podporządkowania społeczności plemiennych centralnej władzy państwowej. W bied el makhzen qabila, z mianowanym przez sułtana kaidem, stawała się integralną częścią struktury administracyjnej państwa. Podobny proces zaznaczył się również w sąsiedniej Algierii, gdzie lokalne władze imperium otomańskiego kreowały wręcz qabile jako podstawowe jednostki administracji państwowej (l. Berque, 1962). W ten sposób administracyjna koncepcja plemienia przybierała z czasem postać tożsamości zbiorowej porównywalnej, jak sądzę, ze świadomością typu etnicznego. Istnienie, a zwłaszcza forma i zakres władzy w tak wykreowanym plemieniu nie ma samoistnego charakteru. Przywództwo plemienne, będąc pochodną istnienia władzy państwowej staje się antytezą koncepcji wodzostwa plemiennego (R. Vorbrich, 1987 b, s. 368). W bied es siba niemal do naszych czasów dominującą formą organizacji społecznej pozostał rozbudowany i rozwarstwiony system segmentamy. Na tym terenie ujawniła się najwyraźniej obronna funkcja organizacji segmentarnej. Sąsiednie segmenty wspierały się militarnie. Lecz nawet w obliczu klęski i potęgi armii sułtana struktura segmentarna okazywała się sprzyjająca obronie. Podbicie i podporządkowanie jednej doliny, jednego z segmentów, nie likwidowało niezależności segmentów sąsiednich. Znaczenie organizacji segmentarnej jako instrumentu oporu górali, sprzyjającego zachowaniu niezależności politycznej oraz tożsamości kulturowej Berberów, uwidoczniło się zwłaszcza w okresie protektoratu. Nizinne obszary kontrolowane mniej lub bardziej przez sułtana podporządkowały się nowej władzy w ciągu 2-4 lat. Tereny górzyste, na których nieco wcześniej uformowały się samoistne lub zależne od makhzenu wodzostwa poddały się po kilku latach. Natomiast tereny, na których najdłużej zachowały się tradycyjne "republiki górskie" zostały spacyfikowane po ponad 20 latach żmudnych kampanii, podczas których wojska francuskie zdobywały kolejno jeden kanton górski po drugim (A. Guillaume, 1946). �72 Ponadplemienne pozIOmy identyfikacji W sytuacji gdy organizacja segmentarna nie sięgała powyżej konfederacji kilku lub kilkudziesięciu plemion a ideologia pokrewiel1stwa traciła na znaczeniu na wyższych poziomach integracji, funkcje spoiwa wielkich grup społecznych przejęły inne cechy kultury i języka. Struktura etniczna i językowa Maroka nie znalazła odbicia w kształcie i zasięgu jednostek organizacji politycznej. Co prawda podział na bied et makhzen i hied es siha pokrywał się w znacznej mierze z podziałem na świat kultury arabskiej j świat kultury berberskiej. W historii Maroka nie pojawiły się jednak nigdy trwałe organizmy polityczne powstałe na bazie jednej grupy etnicznej 12. Z tego powodu wyraża się niekiedy pogląd, iż w tradycji marokańskiej brak jest pojęcia regionalizmu, pojęcia regionu wykraczającego ponad ramy plemienia (A. Sadki, 1983). Pluralizm etniczny Maroka jest jednak, jak zaznaczyłem na wstępie, faktem powszechnie znanym (zob. ryc. 2 B). Z reguły klasyfikacje ludności Maroka sięgają po względnie obiektywne kryterium języka. Najprostszym podziałem jest zatem podział na ludność arabsko i berberskojęzyczną. Podział ten nie oddaje złożoności sytuacji etno-językowej kraju. Ignoruje istnienie autochtonicznych grup mniejszościowych, takich jak Żydzi, którzy stanowili do niedawna 2,5% populacji. Nie uwzględnia też wewnętrznego zróżnicowania dwóch głównych grup językowych oraz istotnych z naszego punktu widzenia sprzeczności między przynależnością do grupy językowej a przynależnością do grupy etnicznej. W wyniku bowiem wspomnianych poprzednio ruchów migracyjnych wśród wielu grup etnicznych kraju przerwana została ciągłość językowa. Wskazać można zarówno liczne plemiona arabskojęzyczne pochodzenia berberskiego, jak i mniej liczne grupy beduińskie posługujące się obecnie językiem berberskim (A. Sadki, 1983). Krótkie omówienie struktury etnicznej kraju zaczniemy od ludności berberskojęzycznej. Już samo określenie wielkości tej grupy napotyka na trudności, bowiem problem berberski jest w Maroku tyleż problemem naukowym co i politycznym. Zależnie od charakteru źródła - a właściwie pochodzenia i powiązań autora - spotkać można różne dane liczbowe. Problem komplikuje dodatkowo fakt, iż zdecydowana większość Berberów jest dwujęzyczna; włada również językiem arabskim. Autorzy francuscy szacowali pod koniec epoki protektoratu liczbę Berberów marokańskich na około 6,8 miliona, czyli 85% populacji autochtonicznej, w tym zaledwie 200 tys. mówiących jedynie językami berberskimi (F. Joly, A. Avache, J. Fardei, L. Suech, /1949/1951, s. 71). W 20 lat później B. Hoffman (1967) określił ich liczbę 12 Kolejne dynastie panujące w Maroku można jednak wiązać z konkretnymi grupami etnicznymi lub językowymi. Z chwilą rozciągnięcia swego panowania na cały kraj (czyli hied et makhzen) struktury państwa nabierały charakteru ponadplemiennego. �73 na 6 milionów, czyli 60-70% ludności kraju. Współczesne źródła powstałe w państwach trzecich znacznie zmniejszają liczbę Berberów, aż do 20% populacji (Afrika, 1987, s. 148). Źródła powstałe w niepodległym Maroku unikają zupełnie podawania tego rodzaju liczb. W życiu publicznym pojęcie grupy etnicznej lub językowej wypierane jest bowiem przez wyimaginowany koncept narodu marokańskiego. Posługując się nadal kryterium języka wyodrębnić można trzy wielkie odłamy Berberów (zob. ryc. 2 B). Największą grupą są zamieszkałe na południu kraju, w Anty-Atlasie i Zachodniej części Atlasu Wysokiego plemiona mówiące językiem teselahit zwani w Maroku Silha (l.mn. Suluk) a w Europie Sleuh. Często traktuje się ich jako kontynuację średniowiecznych Masmuda (zob. ryc. 2 A, B). Dalej na wschód i północny wschód, we wschodniej części Atlasu Wysokiego, w Atlasie Średnim oraz na płaskowyżu centralnym i pogórzu pre-saharyjskim mieszkają, mówiący językiem timazirhen (timazighen), górale zwani Tamazirt lub Beraber t3. Na północnym wschodzie, we wschodniej części Atlasu Średniego oraz masywu Rif, mieszkają grupy zwane łącznie Rifeni (Tarifi) mówiące językiem zenata. Pochopne łączenie ich z historycznym plemieniem Zenata jest jednak ryzykowne, bowiem współcześni górale Rifani stanowią mieszankę wielu plemion berberskich i zberberyzowanych Arabów (Sleuhów, Beraber'ów i historycznych Zenata). Do ludności berberskiej zalicza się często wojownicze plemiona zachodniej części masywu Rif, mówiących językiem arabskim górali Jbala i Ghomara. Ponadto znaczną część dolin nadmorskich oraz pogranicza Wysokiego Atlasu i zachodniej części Wyżyny Szotów zamieszkują mniej lub bardziej zarabizowani Berberzy. Ludność arabska zamieszkuje głównie miasta, doliny wielkich rzek oraz równiny nadmorskie. Podzielić ją można według kryterium podstawy gospodarki na mieszkańców miast: kupców oraz elitę polityczną i intelektualną, silnie powiązaną z uniwersalną kulturą islamu; osiadłą ludność rolniczą na terenach nawodnionych oraz wywodzące się z Beduinów (Beni Hilal i Beni MagiI) pasterskie plemiona koczownicze. Zależnie od kontekstu sytuacyjnego albo przynależności do grupy społecznej lub lokalnej, ludność arabskojęzyczna posługuje się kilkoma odmianami języka arabskiego: językiem klasycznym, marokańską odmianą współczesnego języka literackiego lub dialektami lokalnymi14. Również poszczególne grupy berberskie różnią się od siebie znacznie 13 Podchodzące pod samą stolicę osadnictwo berberskie ma wtórny charakter i związane jest z falą ludności bcrbcrskiej (z historyczncj grupy Sanhadża), która opanowała powtórnie ten teren w XVIII wicku i zasymilowała częściowo ludność pochodzenia arabskiego (1. Brignon, A. Amine, B. Boutalcb, G. Martinct, B. Rosenberger, M. Terrasse, 1967). 14 Wielopoziomową identyfikację językową komplikuje dodatkowo powszechne funkcjonowanie języka francuskiego jako języka wyższej edukacji i kultury (E. Rekłajtis, 1976). �74 specyfiką kultury i typem zajęcia. W ramach poszczególnych grup etnojęzykowych zaznacza się też silne zróżnicowanie dialektowe. Na przykład wśród uważanej za względnie homogenną kulturowo grupy Sleuh wyróżnia się trzy dialekty (B. HotTman, 1967, s. 22). Silne zróżnicowanie językowe i dialektowe Berberów marokańskich tłumaczy w wystarczający sposób brak na tym terenie silnych i rozbudowanych przestrzennie jednostek organizacji politycznej powstałych na bazie jednego etnosu. Tłumaczy też karierę języka arabskiego jako środka komunikacji międzyetnicznej i zarazem instrumentu dominacji kultury arabskiej i przewagi politycznej ludności pochodzenia arabskiego. Wobec ogromnego zróżnicowania, rozdrobnienia oraz przemieszania etnicznego i językowego Maroka brak pojęcia regionu jest tu kompensowany bardziej uniwersalną kategorią muzułmanizmu. Ponieważ w Maroku, jak i w całej Afryce Północnej, od 1300 lat wspólnota islamu miała nie tylko wymiar duchowy ale i geograficzny, jednoznaczne i ostre granice między wspólnotami pozbawionymi scentralizowanej władzy politycznej ujawniają się wyraźnie jedynie na styku z ludami niemuzułmańskimi. Innym konkretnym punktem odniesienia dla identyfikacji ponadplemiennej były granice między strukturami politycznymi sąsiednich organizmów państwowych. Na kresach wschodnich królestwa Maroka taką linią, wytyczającą przestrzenny zasięg tożsamości typu narodowego, była granica z imperium otomańskim, czyli obecna granica z Algierią. Pierwotny nacjonalizm marokański rodził się nie tylko podczas konfliktów z zamorskimi mocarstwami chrześcijańskimi. To lęk przed zagrożeniem ze strony muzułmańskiej Turcji legł u podstaw świadomości narodowej miejscowych elit. Takiej wyraźnej granicy międzypaństwowej nie było natomiast od południa, od strony Sahary i masywu Atlasu. Naprzeciw siebie stały tu dwa światy: bIed el makhzen i bIed es siba. Zdominowane przez kulturę i język arabski oraz ortodoksyjny islam plemiona bIed et makhzen stanowią jak gdyby rdzeń narodu marokańskiego. Plemiona reprezentujące natomiast głównie kulturę i język berberski oraz islam "ludowy" (z silnie rozwiniętym kultem świętych) znajdowały się na marginesie procesów narodotwórczych. Stanowią one typowe społeczeństwo marginalne. Nie można jednak w tym wypadku mówić o opozycji tych dwóch światów lecz o ich wzajemnym przenikaniu. Przy czym, jeśli chodzi o elity narodotwórcze, proces akulturacji przebiegał z reguły jednokierunkowo. Zróżnicowana językowo i etnicznie ludność berberska nie wytworzyła własnego pisma i własnych elit mogących rozwijać i podtrzymywać narodową tożsamość berberską 15. Liczni w dziejach myśliciele, uczeni i twórcy dynastii panujących pochodzenia berberskiego przeszli do historii jako zasłużeni dla kultury arabskiej. 15 Będące w formie szczątkowej instytucje kulturalne i szkolnictwo berberskim gimnazjum w Azrou, nie przełamują oceny ogólnej. berbcrskie z jedynym �75 Od lat trzydziestych XX wieku, kiedy to zakończyła się pacyfikacja ostatnich ognisk oporu bied es siba, cały obszar Maroka włączony został trwale w struktury nowoczesnego państwa. Procesowi integracji społeczno-politycznej towarzyszyła, prowadzona przez francuskich rezydentów, polityka przeciwstawiania Berberów ludności i kulturze arabskiej. Szczytowym momentem przeciwstawiania sobie obu kultur był tak zwany "dahir berberski" z 1931 roku. Specjalny dekret (dahir) wyłączył wówczas plemiona berberskojęzyczne lub uznane przez historyków lub socjologów za berberskie, spod jurysdykcji koranicznej. Miało to istotne konsekwencje dla procesu integracji narodowej. W ówczesnej sytuacji kraju stosowane niekiedy na wyrost pojęcie "narodu marokańskiego" utożsamiano bowiem z terminem "naród muzułmański" (A. Dziubiński, 1983). Pomimo czynionych prób podziału autochtonicznej ludności Maroka, do końca epoki protektoratu, dla znacznej części Marokańczyków dogodnym mechanizmem identyfikacji pozostawało nadal przeciwstawienie muzułmanów osadnikom europejskim. Po aresztowaniu i usunięciu z kraju sułtana Mohammeda V postawa odrzucenia objęła również ze zdwojoną mocą struktury państwa, traktowanego jako instrument obcej dominacji. Odbudowa niezależnego państwa i przejęcie jego struktur przez miejscowe elity łączyło się z działaniami mającymi na celu minimalizowanie lub spychanie poza oficjalną doktrynę faktów potwierdzających różnorodność etniczną kraju. Oficjalna doktryna mówi raczej o "ludzie" lub "narodzie" marokańskim odbudowującym i rozbudowującym swe niepodległe państwo (Mohammed V, 1958). Współcześni ideolodzy nacjonalizmu marokańskiego i szerzej muzułmańskiego świadomi są pluralizmu etnicznego swoich krajów. Dla uzasadnienia swych racji nie wahają się więc sięgać do doświadczeń wielonarodowych mocarstw europejskich ery nowożytnej (Ourbakh, 1953; M. Hajji, 1968). Jak w przeszłości, tak i obecnie spoiwem nowej formacji społecznej staje się dynastia panująca. Wszyscy obywatele Maroka niezależnie od rasy i języka oraz świadomości etnicznej, odnajdują się jako członkowie wspólnoty, którą uosabia Hassan n. W tradycji marokańskiej panujący monarcha to nie tylko najwyższa władza świecka, to również przywódca duchowy, zwierzchnik wszystkich miejscowych muzułmanów. Owego zwierzchnictwa duchowego nie odmawiały mu nawet nigdy plemiona bied es siba. Mniej lub bardziej szczere przywiązanie do monarchy wyraża się powszechną obecnością jego podobizny zarówno w miejscach publicznych, jak i prywatnych. W języku oficjalnym Jego Wysokość Hassan n to nie tylko Król, Obrońca Wiary, Ponowny Zjednoczyciel Kraju ale również Ojciec Narodu. Naród marokański istnieje na razie jedynie w umysłach polityków. Formuła zaproponowana przez monarchistów, skupiająca ludność kraju wokół �76 suwerena, budząca niekiedy zastrzeżenia wśród inteligencji zapatrzonej we wzory europejskie, wydaje się jednak być adekwatna do warunków etnicznych i kulturowych kraju16. LITERATURA Afrika 1987 Marokko, w: Afrika. Enciklopedićeskij spravoćnik, Moskva, t. 2, s. 145-164. Berque J. 1955 Structures sociales du Haut-Atlas, Paris. 1962 Le M aghreb entre deux guerres, Paris. 1974 Maghreb. Histoire et societe, Alger. Brignon 1., Amine A., Boutaleb B., Martinet G., Rosenberg B., Terrasse M. 1967 Histoire du Maroc, Paris. Cote M., Legras J. 1966 La variabilite pluviometrique interannuelle au Maroc, "Revue de Geographie du Maroc", t. 10, Rabat. Coteau J. 1968 La paysannerie Marocaine, Paris. Dresch J. 1935 Carte ethnographique et linguistique, "Bulletin Economique du Maroc", nr 7, jan v., Rabat. 1941 Documents sur les genres de vie de montagne dans Ie Massif central du Grand-Atlas, Tours. Dziubiński A. 1983 Historia Maroka, Wrocław. Eickelman D. 1976 Moroccan Islam: Tradition and Society in a Pilgrimage Center, Modern Middle East Series, I, Austin and London. Gellner E. 1969 Saints of the Atlas, London. Guillaume A. 1949 us Berberes marocains et la pacification de ['Atlas Central (/912-1933), Paris. HolTman B. 1967 The structure of traditional Moroccan rural society, Hague. Ibn Khaldun 1934 Histoire des berberes et des dynasties musulmanes de ['Afrique septentrionales, t. 3, Paris. Joly F., Ayache A., FardeI J., Suech L. 1951 Geografija Marokko, Moskva. (1949) (Geographie du Maroc, Paris). 16 Badania terenowe w Maroku były możliwe dzięki pomocy miejscowych władz, a zwłaszcza ogromnej gościnności górałi z masywu Atlasu. We wdzięcznej pamięci zachowam przyjęcie z jakim spotkałem się wśród plemienia Ait Tidili, szczególnie zaś pomoc okazaną przez członków frakcji Atqi- Tizgui. Do realizacji programu badawczego przyczyniło się też poparcie ze strony miejscowych Polaków zarówno pracowników polskich placówek dyplomatycznych, jak i spccjalistów zatrudnionych w wielu zakątkach kraju. Wymienienie w tak krótkim szkicu wszystkich osób jest niemożliwe. Chciałbym jednak w tym miejscu wyrazić im wszystkim swoją głęboką wdzięczność, zwłaszcza panu Janowi Siebcneichen - radcy handlowemu Ambasady RP w Rabacie oraz jego żonie Barbarze, których bezinteresowna pomoc miała wyjątkowe znaczenie dla pomyślnego urzeczywistnienia badań. �77 Komorowski Z. 1985 Ludy Afryki. Przegląd regionalny, Warszawa. Laoust E. 1940 Conlribution a lilIe elude de la loponymie du HaULALias, Adrar-n-Deren, d'apres les carles de Jean Dresch, "Revue des Eludes Islamiques", Paris. Le Coz J. 1965 Les Iribus guishs au Maroc. Essai de geographie agraire, "Revue de Geographie du Maroc", t. 7, Rabat. Mohammed V. 1958 Le Maroc, Rabat. Montagne R. 1930 Les Berberes el Ie Makhzell dans Ie Sud du Maroc. Essai sur la transformation polilique des Berberes sedenlaires (groupe Chleuh), Paris. Ourbakh 1953 Les lIalionaliles austro-hollgroises, w: Lidee de Natioll (traduit par M. Hanil), Beyrout. Ponikiewski A. 1976 Problemy rozwojowe produkcji rolnej Maroka na tle warunków przyrodniczych i struktur agrarnych, Warszawa. Rekłajtis E. 1976 Maghreb współczesllY. Z badań nad kontaktem i współrozwojem kultur, Warszawa. Repetoire ... 1939 Repetoire alphabetique des confederations de tribus, des tribus, des fractions de tribus et des agglomerations de la Zone Fralll;aise de ['Empire Cherifien au Ier novembre 1939, Casablanca. Roux A. 1949 Quelques remarques sur laformation des noms de tribus chez les Berberophones du Maroc, w: Troisieme Congres Inlernational de Topollymie et d'Anthroponymie, Actes et Memoires, III, Bruxelles. Sadki A. 1983 Sur la lheorie de la segmentarite appliquee au Maroc, w: Hesperis-Tamouda, l. 23, Rabat (Paris). Szynkiewicz S. 1987 Plemię, w: Słownik elnologiczny. Terminy ogólne, Z. SLaszczak (red), Poznań. Vorbrich R. 1987a Acefaliczne społeczeńslwo, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red), Poznań. 1987b Wodzostwo, w: Słownik etnologiczny. Termilly ogólne Z. Slaszczak (red), Poznań. Ryszard Vorbrich ETHNIC AND TRIBAL STRUCTURE AND THE LEVELS OF SOCIAL AND POLITICAL INTEGRATION IN MAROCO (Summary) The aim of this study is to introduce an order in the conclusions and observations concerning enormous tribal differentiation in Morocco. Official sources mention over 70 confederations, 700 tribes, and 3000 tribal fractions. On the basis of the author's own research among the Ait Tidili tribe (from the High Atlas) and comprehensive literature data, the article illustrates the functioning principles of the segmental organization of a traditional community in Morocco. �78 A detailed analysis of the following levels of sociopolitical organization of Berbers: fraction, tribe, and confederation, shows that both the ideology of kinship and the identification in space are integrating factors. On the level of fraction, people are unitcd by common work and the ownership of soil and water. On the level of tribe, one can observe the role of centers of trade and religious cult. Confederations of tribes are mainly political and military units. An important integrating factor are also horizontal structures: systems of alliances (leffs) and the class of marabouts - both contributing to balance in the society without central organs of power. Complex historical processes have determined enormous differentiation of the present tribal structure of the country, and the form of supratriballevels of the ethnic and national identification. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d945a0704eef55cd2f5aa2b424c76a34.jpg a76eadcecffdf61514a0c9573d8048a3 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43f2e718c1a2ea2ad388ceb5cb030618.jpg f35ed503b3fb94459dcce20d3536c13e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Struktura użytków / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lubochnia (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; grunt rolny ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwie drogi prowadzącą na pole, widoczny jest krajobraz wiejski z drzewami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.20.XIV_K.3.13.1_01 PAE_FNK_17.20.XIV_K.3.13.2_01 grunt rolny krajobraz wiejski Lubochnia okolice Gniezna rolnictwo struktura użytków Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/955414a27fd25fd872e9dd0e30ab9391.jpg e4593dc731c3b61ede9276f2dc3c26cd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Struktura użytków / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Rybno (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; struktura użytków ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia strukturę użytków we wsi, pejzaż wiejski Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.8.XIII_B.4.8.2_01 łąka okolice Wejherowa pejzaż wiejski rolnictwo Rybno struktura użytków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/963cd432ea4b7f8ec613fea780363d40.pdf 492243ab8291d3aff9c69c3422c2771c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:717 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:660 Title A name given to the resource Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosła / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.1, s.127-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia WANDA P o l s k a " , t. X V z. 1 PAPROCKA STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM RZEMIOSŁA Trudno mówić o współcześnie zachodzących na wsi przemianach gospodarczych, społecznych i kulturowych nie uwzględniając roli, jaką w procesach tych odgrywają zmiany w zakresie struktury zawodowej ludności wsi. Jednym z podstawowych wskaźników procesów urbaniza­ cyjnych na wsi w płaszczyźnie ekonomicznej jest zwiększający się od­ setek ludności zatrudnionej w zawadach pozarolniczych, a w miarę dal­ szych postępów urbanizacyjnych odsetek zatrudnionych w usługach kosztem pracujących bezpośrednio w produkcji. Dążenie we wszystkich dziedzinach gospodarki narodowej, a więc i w rolnictwie, do rozwiniętego systemu wytwarzania łączy się z w y ­ sokim stopniem społecznego podziału pracy. W zależności jednakże od dokonujących się przeobrażeń społeczno-gospodarczych i ustrojowych zaawansowanie tego procesu może być różne. Dyferencjacja zawodowa ludności wiejskiej w warunkach gospodarki kolektywnej będzie różnić się od dyferencjacji zawodowej ludności wsi indywidualnej, odmienna bowiem jest organizacja pracy i sposób produkcji w obu tych syste­ mach gospodarczych. W badaniach nad strukturą zawodową ludności wsi bułgarskiej nie ma wobec pełnej kolektywizacji możliwości konfrontacji tradycyjnej struktury zawodowej, z nową wykształcającą się w procesie uspołecznie­ nia środków produkcji i socjalizacji życia społecznego. W tej sytuacji dla pełnego zrozumienia kierunków rozwoju obecnej struktury zawodo­ wej konieczne było podjęcie próby rekonstrukcji procesu różnicowania się zawodowego ludności wsi Gramada w okresach dawniejszych opie­ rając się na materiale etnograficznym, archiwalnym i statystycznym, jak również ustalenie stopnia zróżnicowania zawodowego w momencie zasadniczych zmian ustrojowych. Wiele bowiem elementów, które obser­ wujemy we współczesnej strukturze, m. n. w zakresie form organiza1 1 Zgodnie obejmującymi z przyjętymi okres od końca dla całości XIX w. opracowania do chwili ramami obecnej. chronologicznymi �128 WANDA PAPROCKA cji pracy, można odnieść do okresów wcześniejszych. Dotyczyć to będzie w pierwszym rzędzie rzemiosła tradycyjnego, w k t ó r y m proces profesjo­ nalizacji był znacznie zaawansowany już przed 1944 r. Dlatego też ba­ dania procesu różnicowania się struktury społecznej ludności wsi Gra­ mada ze względu na kryterium społecznego podziału pracy należało roz­ począć od analizy zmian, jakie nastąpiły w rzemiośle wiejskim w okresie od końca X I X w. Poza zagadnieniami odnoszącymi się bezpośrednio do struktury za­ wodowej badania nad rzemiosłem obejmowały również problemy zwią­ zane z formami organizacji rzemiosła oraz podejmowały próbę określe­ nia roli, jaką odgrywało ono w systemie gospodarczym wsi. Zgodnie z zasadniczą problematyką badań etnograficznych prowadzonych we wsi Gramada, opracowanie tych tematów będzie stanowić przyczynek do badań tradycyjnego modelu gospodarczego wsi oraz pozwoli na prze­ śledzenie kierunku zachodzących współcześnie przemian. Ścisły związek wytwórczości rzemieślniczej z podstawowymi działa­ mi gospodarki wiejskiej, głównie rolnictwem i hodowlą, wymaga roz­ patrywania zachodzących w tych dziedzinach procesów w ścisłym ze sobą powiązaniu i wzajemnym uwarunkowaniu. W konsekwencji po­ winno to prowadzić do szczegółowej analizy zmian ustrojowych, spo­ łecznych i gospodarczych warunkujących proces przekształcania się tra­ dycyjnej gospodarki wiejskiej. Dotyczyłoby to zarówno zmian wynika­ jących z formowania się nowych stosunków agrarnych w okresie przej­ ścia od „naturalnej" gospodarki typu wielkorodzinnego do powstania gos­ podarki drobn oto war owej w końcu X I X w., ugruntowania się stosunków kapitalistycznych w rolnictwie w okresie międzywojennym, jak również i skutków, jakie dla kultury chłopskiej przynoszą procesy urbanizacji i industrializacji w warunkach socjalistycznej przebudowy gospodarki wiejskiej. Ponieważ jednak szczegółowa analiza tych zagadnień przed­ stawiona zostanie w innych artykułach zamieszczonych w t y m tomie — w swoich rozważaniach zasygnalizuję jedynie te fakty, które miały szczególne znaczenie dla omawianego przeze mnie tematu. W oparciu o materiał terenowy i prace D. Marinowa dotyczące pn.-zach. Bułgarii, które należy uznać za opracowanie źródłowe — moż­ na podjąć próbę scharakteryzowania rozwoju rzemiosła na terenie Gra­ mady i określić rolę, jaiką odgrywało ono w gospodarce wiejskiej w koń­ cu X I X w. W pn.-zach. Bułgarii, tak jak i na terenie całego kraju, powstałe po likwidacji tureckiej własności ziemskiej i w procesie rozpadu wielkiej 2 2 ss. D. 201. M a r i n o w, Wesztstwenata kultura na zapadną Bułgaria, Sofia 1901, �129 S T R U K T U R A Z A W O D O W A MI'ESZKAÑCOW G R A M A D Y rodziny indywidualne drobnotowarowe gospodarstwa rolne charaktery­ zowały się niskim poziomem rozwoju sił w y t w ó r c z y c h . Badania tere­ nowe pozwalają stwierdzić, że zestaw inwentarza materialnego rodziny i gospodarstwa w końcu X I X w. był bardzo ograniczony. W gospodar­ stwie rolnym niski poziom sił wytwórczych wyrażał się w prymityw­ nych formach narzędzi rolniczych (m. in. posługiwano się drewnianym radłem i pługiem, w transporcie używano nie okutych kół itp.) . Gospo­ darstwo domowe dysponowało niewielkim zestawem mebli i sprzętów domowych, a przedmioty służące do przygotowywania posiłków, jedze­ nia, przechowywania pokarmów itp. były charakterystyczne ze względu na swoje proste formy . Jedyną rekompensatą była znaczna ilość tkanin spełniających różnorodne funkcje w gospodarstwie domowyrn . 3 4 5 6 Ten skromny inwentarz materialny rodziny i gospodarstwa mógł być w znacznym stopniu wykonywany w ramach własnego domu. Układ gospodarczy w zachowanych kilkupokoleniowych rodzinach sprzyjał temu stanowi rzeczy, pozwalając na bardziej racjonalny podział pracy i wykorzystanie zdolności produkcyjnych każdego członka zespołu rodzin­ nego. A nawet po rozpadzie wspólnoty rodzinnej pewna wymiana usług i pomoc w różnego rodzaju pracach została zachowana mimo indywi­ dualizacji poszczególnych gospodarstw rojných i domowych. Można stwierdzić, że naprawę, a nawet w niektórych wypadkach, wykonywa­ nie przedmiotów uważano za równoznaczne z umiejętnością posługiwania się n i m i . Jedynie bardziej skomplikowane prace wymagające odpo­ wiedniego warsztatu były wykonywane przez rzemieślników. Głównymi działami wytwórczości i usług w t y m okresie, o których można mówić w kategoriach zawodu, było kowalstwo, krawiectwo, kołodziejstwo i bed­ narstwo (często te dwie ostatnie specjalności wykonywał jeden rze­ mieślnik). Rzemiosła te wymagały bądź surowca trudnego do uzyskania we w ł a s n y m gospodarstwie, bądź bardziej skomplikowanego warsztatu lub wyższych kwalifikacji zawodowych. 7 Skąpe dane pozwalają jedynie w przybliżeniu określić ilość osób 3 N i s k i poziom s i ł w y t w ó r c z y c h , j a k i r e p r e z e n t o w a ł y nowo p o w s t a ł e go­ s p o d a r s t w a r o l n e , p o w o d o w a ł , ż e o s i ą g a ł y one n a j n i ż s z ą w y d a j n o ś ć z h a w E u r o ­ pie i m o g ł y p r o w a d z i ć t y l k o p r o s t ą p r o d u k c j ę t o w a r o w ą . W 1897 r. b y ł o w c a ł y m k r a j u 32 399 p ł u g ó w , 731 ż n i w i a r e k , 94 m ł o c k a r n i e n a 3 187 954 h a z i e m i u p r a w n e j . Ż. N a t a n , Istoria ekonamiczeskogo rozwitia Bołgarii, M o s k w a 1961, s. 239-240. 4 Marinow, - Por. -artykuł B . J a w o r s k i e j . Por. a r t y k u ł G . M i c h a j ł o w e j . 0 op. cit. 7 P o t w i e r d z a j ą to m a t e r i a ł y D . M a r i n o w a . W g j e g o r e l a c j i i s t n i a ł o p r z e k o n a ­ n i e w ś r ó d l u d n o ś c i w i e j s k i e j , ż e n i e m ó g ł b y ć d o b r y m w o ź n i c ą ten, kto n i e u m i a ł w y k o n a ć części wozu lub d o k o n a ć naprawy. R ó w n i e ż nie m ó g ł b y ć dobrym r o l n i ­ k i e m ten, kto n i e p o t r a f i ł w y k o n a ć n p . j a r z m a . M a r i n o w , op. cit., s. 184-185. 9 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 �130 WANDA PAPROCKA R y e . 1. F r a g m e n t w n ę t r z a k u ź n i C a n o I w a n o w a Karadżowa Fot. N . Nikołow, 1968 �131 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY pracujących w t y m okresie w rzemiośle. Kowalstwo stanowiące jedno z podstawowych rzemiosł ze względu na swoje znaczenie dla rolnictwa reprezentowane było na terenie Gramady przez 4-6 kuźni, w każdej z nich praktykowało przeciętnie 1-3 czeladników i uczni. W tych grani­ cach wahała się ilość warsztatów kołodziejskich i bednarskich. Natomiast w ciesielstwie i krawiectwie, w zawodach nie wymagających zasadniczo zaplecza warsztatowego , określenie liczby osób pracujących jest znacz­ nie trudniejsze ze względu na istnienie rzemieślników wędrownych, którzy pracowali we wsi sezonowo °. Szewstwo nie było reprezentowane w tamtejszym rzemiośle wobec powszechnie jeszcze wykonywanego w domu obuwia skórzanego tzw. opinek i cyrwuli. 8 Jak wykazały badania i jak potwierdzają materiały D. Marinowa, prawie wszyscy rzemieślnicy byli rolnikami należącymi przeważnie do grupy mało- i średniorolnych wykonujących swój zawód na marginesie prac w gospodarstwie rolnym. Trudno jest więc dla tego okresu mówić o roli i znaczeniu rzemiosła jako poważniejszego czynnika różnicowania struktury zawodowej wsi. Rzemieślnicy nie stanowili dość wyraźnej grupy zawodowej traktując rolnictwo jako zajęcie podstawowe. Niektóre specjalności nie w y o d r ę b ­ niły się z grupy, którą określić można jako wytwórczość domowa. Na­ leży jednak zwrócić uwagę na fakt, że pewne elementy tego, co można nazwać produkcją rzemieślniczą, kryły się w specyficznych warunkach gospodarki rodzinnej, w rodzinnym podziale pracy dającym podstawy do określonej specjalizacji. Można więc w odniesieniu do tego okresu mówić o znacznym stopniu samozaopatrzenia w zakresie wytwórczości wiejskiej. Z jednej strony sprzyjał temu ograniczony system potrzeb ludności, z drugiej słabe uczestnictwo gospodarstwa chłopskiego w obrocie rynkowym. Nie daje to jednak podstaw do wnioskowania o całkowitej samowystarczalności wsi w t y m zakresie. Położenie Gramady w pobliżu znacznego centrum gospodarczego, jakim był Widin (liczący w t y m okresie około 20 tys. m i e s z k a ń c ó w ) musiało włączyć wsie okoliczne w orbitę wpływów gos10 8 Dotyczy to krawców szyjących ręcznie odzież tradycyjną, tak zwanych terzji. 0 W g d a n y c h o t r z y m a n y c h od i n f o r m a t o r a , k t ó r y z a c z ą ł p r a c o w a ć j a k o k r a ­ w i e c (terzja), w 1900 r. l i c z b a stale p r a c u j ą c y c h k r a w c ó w w y n o s i ł a o k o ł o 6-8 o s ó b . P r a c o w a l i oni w d o m u k l i e n t ó w r a z e m z c z e l a d n i k a m i i u c z n i a m i . io -yj r o k u 1878 po u c i e c z c e z W i d i n a ok. 1500 T u r k ó w w g u r z ę d o w e g o s p i s u w m i e ś c i e r a z e m z p r z e d m i e ś c i e m p o z o s t a ł o o k o ł o 17 300 s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w (razem z garnizonem b u ł g a r s k i e j milicji, razem z a ś z m i e s z k a j ą c y m i czasowo i c u ­ d z o z i e m c a m i 21 000, w t y m 9000 m u z u ł m a n ó w ) . P o r . F . K a n i e , Dunawska Bułgaria w Balkanicz, S o f i a 1932, s. 89. �132 WANDA PAPROCKA podarczych tego miasta. Zachowane dokumenty archiwalne wskazują na znaczny rozwój rzemiosła i handlu w Widinie w t y m okresie. Pierwsze miejsce w strukturze zawodowej miasta zajmował handel, drugie — rzemiosło . Rozwój produkcji rzemieślniczej i handlu w Widmie zwią­ zany był, podobnie jak i w innych miastach Bułgarii, z koniecznością stworzenia właściwej bazy zaopatrzeniowej dla stacjonujących garnizo­ nów wojsk tureckich. Ponadto Widin jako port naddunajski miał duże możliwości udziału w handlu wewnętrznym i zagranicznym imperium otomańskiego . Ale nawet po wyzwoleniu i wycofaniu wojsk tureckich liczba rzemieślników w 1885 r. wynosiła jeszcze 1500 o s ó b W nie­ wielu zachowanych materiałach archiwalnych wymienione są jako naj­ liczniejsze takie cechy, jak abadżijski (specjalny rodzaj sukna aba), kożuszniczy, krawiecki, złotniczy, bakardżijski (wyroby z miedzi), piekarni­ czy, garncarski . Od roku 1896 organizowane były w Widmie regularne wystawy rolnicze i hodowlane, a od 1897 roczne jarmarki. Powołanie do życia tego typu instytucji wymiany musiało odpowiadać potrzebom zaplecza gospodarczego Widina, które stanowiły wsie okoliczne, a więc i Grama­ da . O znaczeniu Widina jako centrum handlowego i rzemieślniczego świadczy m. i n . wprowadzenie w 1881 r. przez gminę miejską opłaty za wjazd do miasta z towarem. 11 12 1 3 Vl 15 1 1 D. N. С u c h l e w , 70 godini widinska partijna Istoria na grada Widin i negowata organizacja, W i d i n 1968. oblast, Sofia 1936; 1 2 C h a r a k t e r y s t y c z n y j e s t opis m i a s t a z tego o k r e s u p o d a n y p r z e z К an i с a, op. cit., s. 60, w k ó r y m podaje, ż e w o b r ę b i e m i a s t a w p o b l i ż u t w i e r d z y z n a j d o ­ w a ł y s i ę w a r s z t a t y p r o d u k u j ą c e w y r o b y ze z ł o t a i s r e b r a , b a r d z o r ó ż n o r o d n e , z a r ó w n o wytworne i kosztowne kupowane przez najbogatszych T u r k ó w , j a k i t a ­ nie. Nieco dalej z n a j d o w a ł s i ę bazar. C e n y b y ł y niskie. R z e m i o s ł o bułgarskie s k u p i a ł o s i ę poza m u r a m i twierdzy. N a s z c z e g ó l n i e w y s o k i m poziomie stało tu w y t w ó r s t w o p r z e d m i o t ó w ze s k ó r y , p o w r o ź n i c t w o z k o n o p i , w y r ó b s k ó r y z e l ó w ­ kowej. 1 3 Spadek ilości zatrudnionych r z e m i e ś l n i k ó w w niektórych cechach b y ł bar­ dzo z n a c z n y , n p . do c e c h u k o ż u s z n i c z e g o n a l e ż a ł o p r z e d 1878 r. 200 o s ó b , w 1892 t y l k o 20; do c e c h u b e d n a r s k i e g o 20, p o z o s t a ł o t y l k o 7 o s ó b ; k r a w i e c k i e g o 33, p o ­ z o s t a ł o 18 i t d . P o r . 70 godina widinska partijna organizacja, s. 6. 1 4 Dokumenti za razwitieto na zanajatite wyw Widin ot wtorata polována na XIII i nacz. na XIX w., N a r o d n a B i b l i o t e k a K i r i ł i M e t o d i , n r a r c h . 9256, s. 8; t a m ż e , B D , n r 118/7. 1 5 Widin ludności ser, głównym smalec, w e ł n ę . Wyjazdy w był Jeżeli w gospodarze z produktami na sprzedaż gospodarstwie informatorzy, Por. miejscem Gramady. Sprzedawano przedmiotów były w i Większym Archiwum Zakładu zbytu produkcji rolnej pierwszym rzędzie żyto, i posiadali las, sprzedawano łączyły produktów, wyborze się również które i tańsze Etnografii Powszechnej hodowlanej kukurydzę, również dla fasolę, drzewo. z zakupami potrzebnymi niejednokrotnie, niż w (AZEPow. jak twierdzili sklepach w 294 — Gramadzie. V I ; 297 — VI). �133 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y Wysoko rozwinięte rzemiosło widińskie musiało mieć wpływ na zaopatrzenie mieszkańców Gramady, szczególnie w zakresie wytwór­ czości, która nie była reprezentowana przez rzemiosło lokalne, jak np. garncarstwo, bakaradżijstwo, a nawet w niektórych wypadkach kra­ wiectwo i szewstwo. Stratyfikacja majątkowa ludności była na tyle znaczna, że nie można pominąć faktu zapotrzebowania na przedmioty bardziej, luksusowe w gospodarstwach zamożnych. Jakkolwiek trudno mówić o znaczeniu rzemiosła jako czynnika róż­ nicującego strukturę zawodową wsi, to jednak było ono w t y m okresie właściwie jedyną formą dodatkowego zarobku pozarolniczego. Na tere­ nie Gramady dla bezrolnej i małorolnej ludności istniały jedynie możli­ wości pracy w charakterze sezonowych robotników rolnych albo dzier­ żawców ziemi cerkiewnej, szkolnej lub należącej do bogatych gospo­ darzy za połowę zbiorów, na tzw. izpolicę. Zajęcie się handlem wymagało pewnego kapitału, mogło być więc udziałem tylko grupy gospodarzy zamożnych. Wobec słabego obrotu towarowego siła nabywcza ludności była bardzo ograniczona. Zapotrze­ bowanie na artykuły przemysłowe zaspokajało w zupełności kilka istnie­ jących sklepów. Możliwości zarobku poza Gramada były znikome. Widin w końcu X I X i na pocz. X X w. posiadał jedynie 5 małych przetwórni tytoniu, 4 parowe młyny, 1 wytwórnię alkoholu, 1 browar, w których łącznie zatrudnionych było 40-50 osób . Niewielka liczba bardziej przedsiębiorczych jednostek emigrowała do Ameryki. Wobec braku dokładnych danych statystycznych można stwier­ dzić w przybliżeniu, że w okresie do I wojny światowej wyemigrowało z Gramady około 70 osób. Przeważnie emigrowała młodzież z zamożniej­ szych rodzin wielodzietnych, podróż wymagała bowiem znacznych na­ kładów finansowych. Jak pisze L . Dinew , badający ruchy migracyjne w Bułgarii Naddunajskiej, emigracja do Ameryki Pn. i Pd. nie miała charakteru zorganizowanego, były to raczej wypadki pojedyncze. Szcze­ gólnie emigrowano z powiatów: widyńskiego, michajłowgradzkiego, ber16 17 1 6 Podobnie niewielkie możliwości zatrudnienia w przemyśle istniały renie całej B u ł g a r i i . Ś w i a d c z ą o t y m cyfry i l u s t r u j ą c e stan p r z e m y s ł u w końcu X I X i pocz. X X w . W e d ł u g stwach zatrudnionych było W s t o s u n k u do К o s e w, Sofija 1 7 do 1963, s. Ch. 1894 r. w Christów, D. 72 A n g e l o w, przedsiębior­ 1911 w 345 — 15 886. (dane z 1911 r.) pracy byla bardzo znikoma. Por. te­ Natan, Kratkaja poszukujących op. cit., istorija s. 299; Bułgarii, 277. L. Dinew, dzisiaj, tych danych w 1907 r . w 206 — 7666, w 190 tys. b e z r o l n y c h i m a ł o r o l n y c h pracy ilość stanowisk D. 3027, w na bułgarskiego Ruchy (maszynopis). t. 3, S o f i a 1947, s. 19. migracyjne Tłum. z w Bułgarii bułgarskiego. Naddunajskiej Uczilistnen od Preglad, pocz. god XX w. XLVI, �134 WANDA PAPROCKA kowskiego, bełosłatwińskiego, lukowitskiego, swisztowskiego. Prawie wszyscy emigrujący mieszkańcy Gramady powrócili do wsi. Przywiezio­ ny kapitał był z reguły przeznaczony na zakup ziemi, jednak wobec znikomej liczby emigrujących nie wpłynęło to na zmiany struktury społeczno-gospodarczej wsi. Sytuacja ta zaczyna ulegać zmianom po I wojnie światowej. Rozwój kapitalistycznych stosunków w rolnictwie powoduje znaczne zróżnico­ wanie majątkowe i społeczne. Powstające wielkie gospodarstwa rolne wymagają posługiwania się szerszym zestawem narzędzi i maszyn rolni­ czych, następuje dążenie do intensyfikacji upraw i powiększenia zasiewu kultur przemysłowych. Sprzyja temu — trwająca do okresu kryzysu w 1929 r. — ogólna stabilizacja gospodarcza. Równocześnie brak do­ statecznie rozwiniętego przemysłu, który mógłby zaspokoić potrzeby gospodarki rolnej w zakresie środków produkcji, rekompensuje otwarcie Bułgarii dla penetracji kapitału zachodnioeuropejskiego . Rynek wiejski zaczyna być zaopatrywany w narzędzia i maszyny rolnicze belgijskie, niemieckie, angielskie i in. Większość nowoczesnych maszyn rolniczych koncentrowały wielkie gospodarstwa rolne, jednakże i w grupie gospo18 R y c . 2. W n ę t r z e w a r s z t a t u b e d n a r s k i e g o W a s i l a P e t k o w a I g n a t o w a Fot. N . Nikołow, 1968 Por. Natan, op. cit., s. 400-410. �135 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY darstw średnich coraz powszechniej zaopatrywano się w narzędzia fa­ bryczne, w pierwszym rzędzie pługi, eliminujące tak powszechne dotąd radła, kopaczki i in. Stopień nasycenia rynku wiejskiego produkcją przemysłową nie był jednak na tyle wystarczający, aby sprostać wzra­ stającym potrzebom konsumpcyjnym, których zaspokajanie odbywało się w dalszym ciągu głównie w ramach produkcji rzemieślniczej. W tej sytuacji przemysł spełniał rolę aktywizującą rzemiosło, nie przyczyniając się do jego likwidacji. Rosnące znaczenie rzemiosła wiejskiego znajduje wyraz w objęciu go ogólnokrajową strukturą organizacyjną. Przed wyzwoleniem Bułgarii rzemiosło wiejskie ze względu na prymitywny charakter produkcji i brak wyraźnie wyodrębnionej pozycji zawodowej nie znajdowało się w sferze zainteresowań silnej w tym kraju organizacji cechowej. Sytuacja ta uległa zmianie na przełomie X I X i X X w. W 1895 roku powstała w Russe Izba Handlowo-Przemysłowa, która objęła swoją działalnością całą naddunajską Bułgarię. Dla pozostałych terenów utwo­ rzono Izby w Sofii i Plowdiw. Wykorzystując zachowane materiały archiwalne można prześledzić działalność tej instytucji, która odegrała znaczną rolę w stworzeniu nowego typu organizacji rzemieślniczej zarówno na terenie miast, jak i na terenie wsi. Wyrazem działalności Izby były m. in. organizowane przez nią kursy zawodowe. Zorganizowanie kursów dla określonych rodzajów rzemiosł było niewątpliwie odpowiedzią na konkretne zapo­ trzebowanie w t y m zakresie . Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych można stwier­ dzić, że na terenie okręgu widińskiego w latach 1915-1939 odbyło się 13 takich kursów, w których brali udział m. in. rzemieślnicy z Gra­ mady. Przedstawia to tabela I . Pierwsze kursy, które odbyły się w latach 1914-1915, dowodziły znacznych zmian, jakie dokonywały się w rolnictwie w zakresie rozwoju narzędzi produkcji. Kursy te, poświęcone szkoleniu w zakresie naprawy i prowadzenia maszyn rolniczych dla kowali oraz rolników posiadają­ cych w gospodarstwie młockarnie parowe, musiały wywołać zmiany w zakresie wytwórczości i usług rzemieślniczych. Ponadto zakres prac kowalskich zostaje poszerzony o produkcję pieców żelaznych do ogrze­ wania i gotowania, obręczy do kół, łóżek, części metalowych do rozpo­ wszechniających się bryczek, tzw. fajtonów i inne. 19 1 9 Okrażen 123V-P1-MC; Darżawen arch. ed. Archiw 123V-P1, a r c h . ed. 4 4 V - P 1 , K I . ; a r c h . ed. arch. ed. 148V-P1, ob.; a r c h . ed. grad MC, wch. Russe, nr fond 1682, 193V-P1, M ; a r c h . ed. 206V-P1, S t ; a r c h . ed. s. 8, 1; opis arch. 162V-P1, ob. 6, ed. arch. ed. 56VII, K r . ; dok. 95V-P1, K r . , dok. n r 000023; n r 16177. �136 WANDA T a b . . I . Wykaz kursów PAPROCKA rzemieślniczych prowadzonych w latach 1914-1939 j Liczba Miejsce, w k t ó r y m o d b y w a ł się Rodzaj rzemiosła Rok Czas trwania kursu !' k u r s a n ­ kurs Widin tów 1914-1915 naprawa i kierowanie maszynami K u ł a , Ple wen Widin jak w y ż e j 1919 nowoczesne \ 1921 1924 krawiectwo 1928 kołodziejstwo i 3 miesiące 15 kowalstwo 1 3 miesiące 23 2 miesiące 20 Widin Kuła Widin j ¡ Widin Widin jak 1929 ¡ brak 68 1915 ! Widin 35 dni 1 Widin Widin 40 j ' Widin Widin rolnymi szewstwo wyżej 1929 1930 szewstwo 1932 kowalstwo stolarstwo 1939 krawiectwo 119 ! 50 22 dni 1 miesiąc I 50 dni b u d o w l a n e j 45 dni 14 j 45 dni 68 szewstwo i 31 3 miesiące 3 miesiące krawiectwo 1933 1939 danych 2 miesiące damskie 21 j męskie Konieczność uzupełnienia inwentarza gospodarczego i domowego po okresie wojennym (wojny bałkańskie i I wojna światowa) jak i zmiany w zakresie wyposażenia wnętrza wzmagają popyt na roboty stolarskie, a postępujący proces rozpadu wielkich rodzin, budowa nowych domów — zwiększa zapotrzebowanie na specjalistów w zakresie stolarki budowla­ nej. Zgodna jest opinia informatorów, że na lata 1920-1930 przypada największy rozkwit rzemiosła. Potwierdzają to materiały archiwalne. Jak wynika z zachowanego z 1939 r. spásu rzemieślników Gramady, Toszewiec i Wodnej — liczba warsztatów, które zostały otwarte w po­ szczególnych latach, przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : 20 lata do ilość 1919 warsztatów 4 17 13 1920-1925 1926-1930 1931-1935 5 9 1936-1939 Działalność Izby Przemysłowo-Handlowej i Rzemieślniczej nie ogra­ nicza się do akcji szkoleniowych. Wspólnie z Bułgarskim Związkiem Rzemieślników tworzy na każdym szczeblu administracji państwowej organizacje skupiające rzemieślników. W większych jednostkach admini2 0 Okrażen Darżawen Archiw fond 141, n r po. r e d . 18, s. 33. Widin, fond 141 „ К " , op. 1, arch. ed. 20 1 33; �137 STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y stracyjnych w ramach stowarzyszeń branżowych, w niższych wielo­ branżowych. Powstaje pewien podział kompetencji pomiędzy Izbą, która ma za zadanie prowadzenie akcji szkoleniowych i nadawanie uprawnień zawodowych, a Bułgarskim Związkiem Rzemieślników, który powołuje do życia organizacje rzemieślnicze o charakterze spółdzielni. Przejście od organizacji cechowych do stowarzyszeń rzemieślniczych 0 charakterze spółdzielczym jest bardzo charakterystyczne dla rzemiosła bułgarskiego i świadczy o powszechności idei spółdzielczości i realizacji jej zasad w szeregu dziedzin życia gospodarczego . Rozwój ruchu spółdzielczego w okresie międzywojennym na terenie całego kraju obrazuje niektóre dane liczbowe. W Roczniku Statystycz­ nym w 1938 r. podane są dane odnośnie do spółdzielni rzemieślniczych 1 rolniczych, które ilustruje tabela I I . 21 2 2 T a b . I I . Rolnicze i rzemieślnicze Rodzaj spółdzielni Spółdzielnie rzemieślnicze Spółdzielnie rolnicze Spółdzielnie kredytowe spółdzielnie produkcyjne Kredytowe i Niekredytowe Razem 103 1649 342 313 445 1962 Ilość z r z e s z e ń w końcu roku Rzemieślnicze spółdzielnie 1934 1935 1936 1937 1938 produk­ 52 54 64 66 65 prze­ 35 35 38 38 38 1509 1532 1560 1600 1649 cyjne Rzemieślnicze spółdzielnie twórcze Rolnicze spółdzielnie Ilość członków w spółdzielniach w 1938 r. była następująca: w rol­ niczych 247 993, w rzemieślniczych 79 690, w handlowych 37 849, ro­ botniczych 36 711, w urzędniczych i wolnych zawodów 121 403. W Gramadzie Zrzeszenie Rzemieślnicze (Zanajatczijsko Zdrużenie) powstało w 1926 r. Zrzeszenie obejmowało całą gminę, w skład której w t y m czasie wchodziły poza Gramada wsie Wodna, Toszewy, Medeszewcy o łącznej liczbie 6514 mieszkańców (według danych z 1926 г. ) , w t y m Gramada 4092 mieszkańców. 2 3 2 1 Jeszcze przed wyzwoleniem B u ł g a r i i na w s i b u ł g a r s k i e j z a c z ę ł y p o w s t a w a ć k a s y w z a j e m n e j pomocy. N a p o c z ą t k u X X w . w c i ą g u 10 lat p o w s t a ł o 800 s p ó ł ­ dzielni kredytowych zorganizowanych z inicjatywy B Z N S . Partia K o m u n i s t y c z n a z o r g a n i z o w a ł a podobne s p ó ł d z i e l n i e s k u p i a j ą c e 80 t y s . o s ó b pod n a z w ą O s w o b o ż d e n i e . Idee s p ó ł d z i e l c z o ś c i n a b r a ł y jeszcze bardziej r e a l n y c h m o ż l i w o ś c i r e ­ a l i z a c j i w o k r e s i e r z ą d ó w l u d o w y c h A . S t a m b o l i j s k i e g o (1920-1923). 2 2 2 3 Kooperativen Broj s. 11-12. na godisznik naselenieto za po 1938 izdanie naseleni na BZKB, mesta, okręg s. 6. Widin, Sofia 1966, nr 5, �138 WANDA PAPROCKA Dokładne dane co do ilości rzemieślników i członków Zrzeszenia po­ chodzą z lat 1936-1939 i przedstawiają się następująco : Vl lata ilość członków 1936 54 1937 78 1938 103 1939 105 Zachowana imienna lista rzemieślników majstrów z 1939 r. pozwala określić, jakie specjalności skupiały największą liczbę osób. Pierwsze miejsce zajmuje kołodziej stwo, następnie krawiectwo, kowalstwo, murarstwo i inne. Ponieważ istniała bardzo wyraźna tendencja do łączenia specjalności w ramach jednego rzemiosła, można stwierdzić, że brak innych specjalności w zakresie obróbki drewna poza kołodziejstwem do­ wodzi, że pod tą nazwą k r y l i się również stolarze meblowi i budowlani, a nawet bednarze. Według oficjalnych danych nie istnieli na terenie Gramady rzemieśl­ nicy nie należący do Zrzeszenia. Badania wykazały jednak, że w nie­ których zawodach nie wymagających większego warsztatu, jak np. w krawiectwie, kilka osób pracowało bez wymaganych u p r a w n i e ń . Ścisła kontrola ze strony Zreszenia i wysokie kary za nielegalne pro­ wadzenie warsztatu uniemożliwiały pracę zawodową w ciągu dłuższego czasu . Ochrona przed konkurencyjną działalnością „brakarzy", czyli rzemieślników nie posiadających właściwych uprawnień do wykonywa­ nia zawodu, była jednym z głównych punktów programu działania Zrzeszenia . Powołanie do życia Zrzeszenia Rzemieślniczego świadczyło o potrze­ bie utworzenia takiego typu organizacji, która odpowiadałaby nowym warunkom gospodarczo-społecznym, głównie rozwijającemu się społecz­ nemu podziałowi pracy i wzrastającej roli rynku w obrocie towarowo-pieniężnym. Charakter tej instytucji był wypadkową działania admini­ stracji państwowej dążącej do stworzenia nowego rodzaju więzi insty25 26 21 Okrażen 141 „ К " , op. Darżawen Archiw Widin, 1, a r c h . ed. 41, 40; fond fond 141 141 „K", op. „К", arch. 1, a r c h . ed. ed. 1, 1. 10; fond 12 1., 31; fond 141 „K", op. 1, a r c h . ed. 21 1, 17. 2 5 Por. 2(1 Nie chciały wypowiedzi istniał prowadzić szenia s k ł a d k i w zatrudnienia 2 7 Częste pracujących informatorów przymus należenia działalność wysokości uczni były i AZEPow. do zawodową, 50°/o s k ł a d e k 309-VI; Zrzeszenia. musiały 308-VI; Osoby jednak nie płacić 312-VI; zrzeszone, na c z ł o n k o w s k i c h . Ponadto nie rzecz miały 310-VI. które Zrze­ prawa czeladników. wypadki rzemieślników. donosów Por. nadsyłanych AZEPow. 315-VI; do Zrzeszenia 317-VI; 209-VI. na nielegalnie �139 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY tucjonalnych i normatywnych, jak i coraz bardziej masowego ruchu spółdzielczego. Tworzenie się tego typu więzi o charakterze profesjonalnym świad­ czyć może o postępującym procesie dezintegracji tradycyjnej społecz­ ności wiejskiej. Związki o t y m charakterze nie mieściły się bowiem w tradycyjnej organizacji wsi i ani swą strukturą, ani zasadami funkcjo­ nowania nie pokrywały się z dawną więzią rodzinną czy sąsiedzką. Skupienie w ramach Zrzeszenia określonej grupy zawodowej, której interesy, tak jak i pozostałych grup tego typu na terenie innych wsi, reprezentuje określona organizacja nadrzędna, powoduje tworzenie się więzi ponadlokalnej o charakterze społecznym i gospodarczym. Podział rynków zbytu, kontrola cen i zakupu surowca, stosowanie się do okreś­ lonych norm produkcyjnych, jednolity system szkolenia — powodowały, że ten odcinek życia gospodarczego wsi został włączony w system działania ogólnopaństwowego. O tworzeniu się więzi społecznej świadczą uroczystości zawodowe obchodzone dopiero od momentu powstania Zrze­ szenia w związku z dniem patrona rzemiosła Świętego Dymitra (8 listo­ pada). Uroczystości, w których brali udział wszyscy rzemieślnicy, maj­ strowie, czeladnicy i uczniowie oraz zaproszone delegacje innych Zrze­ szeń, były ważnym elementem w życiu społecznym wsi. We wszystkich stowarzyszeniach uroczystości miały jednakowy program przygotowany przez Bułgarski Związek Rzemieślniczy, manifestujący konsolidację tej grupy zawodowej i podkreślający jej pozycję w strukturze społecznej wsi . 2 S Zrzeszenie pełniło wobec swych członków również szereg funkcji zabezpieczających, które dotąd świadczone były wyłącznie w ramach grupy krewniaczej czy sąsiedzkiej, np. w razie choroby, śmierci czy innego wypadku losowego. Tego typu pomoc przestała mieć charakter zwyczajowy, uległa sformalizowaniu. Charakterystyczne jest, że nie spo­ tyka się pomocy wzajemnej w zakresie prac związanych z gospodarstwem rolnym, co świadczy, że związki te tworzyły się wyłącznie na bazie zawodowej. 2 8 Okrażen Pismo nr 3938. aby Pismo w każde rzemieślnik musi nież uroczyste 185-VI; 62-VI fond wyrazem siły Zrzeszenie mieć Związku w „ К " , op. z dnia przypiętą 68-VI; z zabawy. 72-VI; jest wstążkę 1937 r. w s k a z u j ą 9 o Saldo 3 0 7 - V I do dnia rzemieślników. nieść swoją barwach Zachowany również 1, a r c h . 976 317-VI; lewa. główną chorągiew, kosztów 255-VI. w 1956 r. św. Dymitra, narodowych bilans 3 1, 13. Winna być za­ defilada że organizowano — ed. października obchodzenie cerkwi. Po mszy obowiązane Rzemieślniczego. przyjęcia do 141 i jedności dniu uroczysta misza w czym organizowanych Widin, Rzemieślniczego j a k najbardziej uroczyste te b y l y tym Bułgarskiego Archiw Związku zaleca uroczystości mówiona przy Darżawen Bułgarskiego tym AZEPow. i a ulicą, każdy emblemat uroczystości dniu rów­ 177-VI do �140 WANDA PAPROCKA Pozostaje jeszcze do omówienia sprawa statusu społecznego rzemieśl­ ników. Badania wielkości gospodarstw rodzin, z których pochodzili rze­ mieślnicy, pozwalają stwierdzić, że była ona niejednokrotnie dość znacz­ na. Wyniki badań nad 28 rodzinami, z których pochodzili rzemieślnicy prowadzący warsztaty w okresie międzywojennym, przedstawiają się następująco: Wielkość 50 3,6 ¡ I 30-20 I 14,3 i J 10 ¡ 13,3 gospodarstw ¡ j 10-5 I 35,6 i J w P o n i z ha (w e I Bezrolni] j J 5 j 10,7 \ odsetkach) 7,2 B r a k Ogółem danych i 14,3 ¡ 100,0 Wielkość gospodarstw, które otrzymali rzemieślnicy, była już jednak bardzo mała na skutek podziałów rodzinnych. Poniższe zestawienie dokonane również na podstawie badań 28 rodzin ilustruje rozmiary gospodarstw rolnych r z e m i e ś l n i k ó w . 29 Wielkość Powyżej 5 i 5-2 gospodarstw w i Poniżej 2 i ha (w odsetkach) Brak Bezrolni Ogółem danych I 10,7 57,0 I 21,5 I 7,2 [ 3,6 | 100,0 Jak wynika z tych danych, rzemieślnicy nie tylko pochodzili z rodzin rolniczych, ale i sami w większości byli posiadaczami gospodarstw rol­ nych. Trudno jest mówić w tej sytuacji o dziedziczności zawodu t y m bardziej, że jak wynika z poprzednich. zestawień większość warsztatów powstała w latach 1920-1925, a więc do 1944 r. pracowała pierwsza gene­ racja rzemieślników o pełnych kwalifikacjach. Wymagania, jakie stawiano przy uzyskaniu stopnia czeladnika czy majstra (początkowo 4 klasy szkoły podstawowej, potem •— po reformie szkolnej — 7 klas, jak również ukończenie dodatkowych kursów lub praktyki w mieście) dawało rzemieślnikowi stosunkowo wysoką pozycję w społeczności wiejskiej . Znaczenie rzemiosła w strukturze społeczno-zawodowej wzmacniał fakt, że nadal stanowiło ono jedyną możliwość zarobkowania pozarolniczego dla średniorolnej i małorolnej ludności. Rynek pracy w dalszym ciągu był bardzo ograniczony. Zwiększony zakres potrzeb ludności, a zatem wzrost poziomu konsumpcji, powoduje rozszerzenie sieci handlowej. Wzrasta ilość sklepów, a więc i osób zaj30 2 9 3 0 Jw. Okrażen AZEPow. Darżawen 310-VI. Archiw Widin, fond 141 „К", op. 1, arch. ed. 2 1,6; �141 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY mujących się handlem. Zajęcie to — jak wspomniałam —• wymagało jednak pewnego kapitału i znacznej przedsiębiorczości w warunkach rosnącej konkurencji . Handel bydłem, produktami rolnymi i płodami gospodarstwa domowego zależny był w znacznym stopniu od koniun­ k t u r y i nie mógł stanowić stałego i pewnego zajęcia. Nowe inwestycje przemysłowe, których wzrost obserwować można było w skali ogólnopaństwowej, szczególnie po kryzysie, od roku 1934 aż do wybuchu I I wojny światowej , w bardzo małym stopniu lokali­ zowane były w obecnym okręgu w i d i ń s k i m . Znajdujący się w samym mieście Widinie przemysł reprezentowany był przez stare i pozbawione odpowiedniego sprzętu technicznego fabryki założone niejednokrotnie w końcu X I X i początku X X w. Mogły one zatrudnić bardzo niewielką liczbę osób. Na 82 przedsiębiorstwa przypadało zaledwie 493 robotni­ ków . Najwięcej robotników angażował przemysł spożywczy, około 56%, koncentrujący jednocześnie 76,2% całego sprzętu technicznego. Taka mała ilość stanowisk pracy mogła wystarczyć jedynie dla mieszkańców samego Widina. 31 1 32 33 34 Dla ludności Gramady pozostawały możliwości pracy, tak jak w po­ przednim okresie, w charakterze sezonowych robotników rolnych w du­ żych gospodarstwach, lub mało opłacalna dzierżawa ziemi za połowę zbiorów. W tych warunkach jedynie rzemiosło dawało realną szansę stałego zarobku. Sprzyjał temu unormowany system szkolenia pozwala3 1 Por. AZEPow. likwidowano 295-VI. je z powodu S3 W z r o s t liczby Często zbyt sklepy otwierane były na 2-3 lata, potem się nastę­ dużej konkurencji. przedsiębiorstw w latach 1929-1939 p r z e d s t a w i a ł pująco: Lata Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 1929 1934 1937 1939 Ilość zatrudnionych 881 834 2026 2164 38 251 26 .493 90 621 247 307 Por. N a t a n , op. cit., s. 443. 3 3 P. Popów, 3 4 W końcu wyłącznie w Widiński 1939 mieście kraj, r. p r z e m y s ł S o f i j a 1965, s. w Widinie przedstawiał Rodzaj p r z e m y s ł u P r o d u k c j a energii elektrycznej i cieplnej Przemysł opałowy m a t e r i a ł ó w budowlanych ceramiczny tekstylny spożywczy Razem widińskim się 91-92. okręgu, skoncentrowany prawie następująco: Ilość p r z e d s i ę b i o r s t w 2 Ilość r o b o t n i k ó w 1 74 15 15 96 91 b.d. 276 82 493 3 �142 WANDA PAPROCKA jacy już po 2 lub 3 latach (zależnie od rodzaju rzemiosła) uzyskać stopień czeladnika, co umożliwiało pobieranie zapłaty za wykonywane prace. Według ocen informatorów wysokość dochodów z dobrze prosperującego warsztatu rzemieślniczego odpowiadała dochodom z 10 ha gospodarstwa. Rozpiętość zarobków była dość znaczna i zależała niejednokrotnie od koniunktury gospodarczej lub nawet od określonej mody. Niejedno­ krotnie krawcy pełnili w stosunku do rozwijającego się przemysłu tek­ stylnego rolę akwizytorów, oferując otrzymane z fabryki tkaniny w ko­ mis korzystającej z ich usług ludności wiejskiej. Ta działalność handlowa dawała im znaczny dodatkowy dochód,, stwarzając równocześnie możli­ wość uczestniczenia w pozalokalnej wymianie handlowej . Ograniczone możliwości zarobkowania pozarolniczego znajdują wyraz w udziale ludności Gramady w migracjach zarobkowych poza granice kraju. Kierunki sezonowej emigracji zarobkowej — to Francja i Niemcy. Emigracja do Francji rozpoczęła się w Bułgarii później niż w innych krajach europejskich. Pierwsi emigranci wyjeżdżają do Francji w latach poprzedzających kryzys światowy w 1929 r. lub bezpośrednio po nim. Możliwości znalezienia pracy w okresie kryzysu tłumaczy fakt, że w y ­ wołane kryzysem bezrobocie objęło we Francji głównie takie działy, jak górnictwo i przemysł ciężki, natomiast rolnictwo odczuwało nadal brak rąk do pracy. Emigrant bułgarski pochodzący ze wsi odpowiadał temu zapotrzebowaniu . Brak materiałów statystycznych dotyczących emigra­ cji pozwala jedynie w przybliżeniu określić liczbę osób emigrujących z Gramady. Na podstawie danych udzielonych przez informatorów, moż­ na stwierdzić, że emigrowało do Francji około 40 osób. Większość z nich powróciła do kraju. Stosunkowo duże koszty podróży uniemożliwiły migrację osobom pochodzącym z rodzin małorolnych . Nawet w gospodarstwach średnich opłacenie podróży wymagało zaciągnięcia pożyczek. Emigracja do Fran­ cji nie miała charakteru zorganizowanego. Jakkolwiek pierwsi emigranci werbowani byli przez agentów, dalsze wyjazdy były wynikiem porozu­ mienia między emigrującymi a rodzinami i znajomymi w kraju. Szybki proces asymilacji i łatwość nawiązywania kontaktów z lud­ nością miejscową, dobre warunki pracy skłaniały niejednokrotnie emi­ grantów do podjęcia decyzji pozostania we Francji. Jednakże trudności w uzyskaniu zezwolenia ze strony władz na wyjazd pozostałych człon35 3(i 37 3 5 Krawcy sprowadzając 3 6 Por. s z a w a 1964, 3 7 H. s. Podróż AZEPow. pełnili rolę akwizytorów r o c z n i e n a w e t do Janowska, 700 m Emigracja fabryk tekstylnych w tkanin. Por. A Z E P o w . zarobkowa do Gabrowie, Sliwen, 313-VI. Francji 1919-1936, War­ 116. kosztowała 302-XI. ok. 6 tys. lewa, tj. w a r t o ś ć pary młodych wołów. Por. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 143 ków rodziny, spowodowane brakiem umowy emigracyjnej między obu k r a j a m i , uniemożliwiały realizację tych zamierzeń. Prawie wszyscy emigranci powrócili do kraju. Zarobki swoje przesyłali do rodzin, prze­ znaczając je na zakup ziemi, budowę domu itp. Bardziej masowy i zorganizowany charakter miała sezonowa emigra­ cja zarobkowa do Niemiec i na tereny zajęte przez wojska hitlerowskie w czasie I I wojny światowej. Rozpoczęta na krótko przed I I wojną światową, rozwinęła się głównie w czasie wojny. Władze niemieckie powoływały specjalne komisje werbunkowe przyjeżdżające do Widina, Kuły, Beogradczyka, a nawet Gramady. Zawierano kontrakty na okres od 6 miesięcy do 2 lat. Przygotowanie zawodowe kandydatów na wyjazd nie odgrywało roli przy werbunku. Emigrowali zarówno rolnicy, jak i rzemieślnicy, nie tylko członkowie, ale i głowy rodzin, o ile pozostawały w domu osoby zdolne do prowadzenia gospodarstwa. Zarówno na terenie Niemiec i Austrii, jak i krajów okupowanych robotnicy bułgarscy mieszkali w obozach wraz z innymi narodowościami, m. in. z krajów okupowanych. Zapewniono im jednak znacznie lepsze warunki bytowe, obowiązywał ich tylko 5-dniowy tydzień pracy, przy­ sługiwała im całkowita swoboda poruszania się oraz płatny urlop, który mogli spędzać w kraju. Bułgarscy emigranci pracowali głównie jako robotnicy budowlani, w fabryce — sporadyczne były wypadki otrzymy­ wania pracy na roli. Podobnie jak i emigranci przebywający we Francji, wszystkie zarobki przesyłali do kraju. Wobec trudnych w a r u n k ó w ma­ terialnych rodzin, które pozostały w kraju, kwoty te przeznaczone były w zasadzie na bieżącą konsumpcję, a nie na inwestycje. W przybliżeniu można określić, że w latach 1938-1942/1943 z Gramady wyjechało około 150-200 m ę ż c z y z n . 38 39 Praca w charakterze robotników niewykwalifikowanych, jaką naj­ częściej wykonywali emigranci, szczególnie rolnicy, nie dawała możli­ wości zdobycia konkretnego zawodu. Dla rzemieślników, którzy otrzy­ mywali pracę zgodnie ze swoim przygotowaniem zawodowym, istniały większe szanse podniesienia kwaliffkacjii przez zapoznanie się z nowo­ czesnymi maszynami i technikami produkcji. W efekcie jednak emigracja nie przyniosła większych zmian struktury zawodowej ludności Gra­ mady. Poza omówionymi zarobkowymi emigracjami zewnętrznymi mężczyzn istniała również wewnętrzna emigracja zarobkowa kobiet. Rozwijający 3 8 T r a k t a t y e m i g r a c y j n e z a w a r ł a F r a n c j a z C z e c h o s ł o w a c j ą w 1920 г., z g o s ł a w i ą w 1929 г., W ł o c h a m i 1919 г., P o l s k ą w 1919 r. P o r . J a n o w s k a , cit., s. 62. 3 9 AZEPow. 303-XI; 310-XI. Ju­ op. �144 WANDA PAPROCKA się w latach międzywojennych przemysł bułgarski, m. in. przemysł tkac­ k i , wymagał znacznej ilości rąk do pracy . Werbowaniem siły roboczej zajmowali się agenci wysyłani przez fabrykę na teren całego kraju. W Gramadzie pierwsze wyjazdy nastąpiły w latach 1930-1931, a głów­ nymi kierunkami migracja były ośrodki tkackie: Gabrowo, Warna, Sofia . Warunki podpisywanego kontraktu, k t ó r y nie mógł być krótszy niż 2 lata, pozwalały w praktyce na wyjazd kobietom n i e z a m ę ż n y m . Wy­ jeżdżały głównie dziewczęta z wielodzietnych rodzin małorolnych i śred­ niorolnych, które w podjęciu tej pracy widziały jedyną drogę zdobycia posagu. Momentem atrakcyjnym w zawieranym kontrakcie było również otrzymanie maszyny do szycia, która mogła stanowić w przyszłości warsztat pracy. Mimo trudnych w a r u n k ó w pracy, ograniczenia swobody poruszania się, pozbawienia prawa do urlopu, zwiększenia ponad ustalo­ ną normę dnia pracy emigracja zarobkowa dziewcząt trwała nieprze­ rwanie od 1930 do 1944 r o k u . Ciężkie warunki pracy powodowały jedynie niechęć do powtórnych wyjazdów. Sporadyczne były przypadki ponownego podejmowania pracy, szczególnie w tej samej fabryce. Przyjmując, że w ramach przeprowadzanego co 2 lata werbunku opuszczało Gramadę około 20-30 osób, w ciągu całego okresu wyjeż­ dżało ze wsi około 200 kobiet. Praca w tkalniach i przędzalniach nie dawała przygotowania zawodowego, które można by wykorzystać w wa­ runkach gospodarstwa domowego. Natomiast otrzymywane przez emi­ grantki maszyny do szycia przyczyniły się do znajomości krawiectwa wśród kobiet, które niejednokrotnie traktowane było przez nie zawo­ dowo. Jest rzeczą znamienną, że wszystkie omówione powyżej migracje mogą być zaliczane ze względu na motywy do migracji ekonomicznych. Przeludnienie agrarne i niewielka chłonność rynków pracy skłaniały do korzystania z każdej możliwości zarobku. Niski procent emigrujących z Gramady jest wynikiem małych możliwości migracyjnych w skali całego kraju, wynikających z polityki państwowej. Wszystkie jednak 40 41 42 43 4 0 W p r z e m y ś l e t k a c k i m w 1937 r. w 377 p r z e d s i ę b i o r s t w a c h b y l o 28 670 r o b o t n i k ó w . P o r . N a t a n , op. cit., s. 438. zatrudnionych 4 1 W c i ą g u c a ł e g o o m a w i a n e g o o k r e s u k o b i e t y w y j e ż d ż a j ą c e do W a r n y p r a ­ c o w a ł y w tej s a m e j f a b r y c e t k a c k i e j i p r z ę d z a l n i c z e j A s e n N i k o ł o w a . W c z a s i e I I w o j n y ś w i a t o w e j f a b r y k a , t a b y ł a pod z a r z ą d e m n i e m i e c k i m w y k o n u j ą c p r o ­ d u k c j ę n a potrzeby armii. 4 2 P r z y j m o w a n o do p r a c y od 15 r o k u ż y c i a . N i e p e ł n o ł e t n o ś c i ą w i ę k s z o ś c i p r a ­ cownic t ł u m a c z o n o fakt pozbawienia i c h swobody poruszania s i ę poza teren f a ­ b r y k i , k o n t r o l ę k o r e s p o n d e n c j i itp. Por. A Z E P o w . 300-XI; 306-XI. 4 3 �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 145 migracyjne ruchy ludności Gramady są związane ze zmianami sytuacji politycznej i ekonomicznej w skali całego kraju. Świadczy to, że Gra­ mada włączona była w nurt zasadniczych procesów, które kształtowały obraz rzeczywistości bułgarskiej okresu międzywojennego. * Zmiany ustrojowe, jakie nastąpiły po rewolucji 1944 г., i szybki proces przebudowy socjalistycznej wsi musiały odegrać zasadniczą rolę w kształtowaniu się nowej struktury zawodowej ludności wiejskiej. K o ­ lektywizacja, a w jej konsekwencji rozdział, jaki nastąpił między gospo­ darstwem rolnym a gospodarstwem domowym, spowodowała proces pro­ fesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej indywidualnej gospodarki. W miarę jednakże postę­ pów w zakresie modernizacji gospodarki rolnej i hodowlanej zwiększał się dystans między zasobem doświadczenia produkcyjnego, jakim roz­ porządzano w gospodarstwie indywidualnym, a potrzebami w tym za­ kresie gospodarstwa kolektywnego. Aby dać podstawy procesom pro­ fesjonalizacji doświadczenie produkcyjne musiało ulec poszerzeniu i zmo­ dyfikowaniu. Nawet rzemieślnicy, jedyni, których pracę można było traktować w kategoriach zawodu, napotykali trudności we włączeniu się w nowy system organizacji pracy w brygadach mechanicznych, bez pogłębienia doświadczenia produkcyjnego. Można stwierdzić na podstawie badań, że udział dawnych rzemieśl­ ników w tworzeniu się wyspecjalizowanej grupy technicznej w zakresie obsługi maszyn rolniczych nie był duży. Nowa kategoria pracowników tworzyła się głównie z młodzieży, która po odbyciu kursów specjali­ stycznych (w okresie początkowym, a obecnie technikum mechanizacji rolnictwa) otrzymała status robotnika kwalifikowanego lub technika (por. tab. I I I ) . Przyczyn tego należy szukać w niskim poziomie technicznym, jaki cechował warsztaty rzemieślnicze przed rewolucją, a w związku z t y m trudności w opanowaniu nowych technik produkcyjnych, wymagających często dodatkowego szkolenia. Należy również wziąć pod uwagę pewien emocjonalny stosunek do wykonywanego dawniej zawodu i samego war­ sztatu pracy. Zgodnie ze statutem spółdzielni rolnej rzemieślnicy obo­ wiązani byli oddać swój warsztat spółdzielni jako swój wkład członkow­ ski. Wiele z warsztatów, szczególnie kuźnie, w dalszym ciągu pełniły swoje funkcje. Możliwość pracy we własnym warsztacie lub w warun­ kach zbliżonych do dotychczasowych była na pewno ważnym czynnikiem psychologicznym przy wyborze miejsca pracy. 10 — Etnografia Polska, t. X V , z. 1 �1 г05 Tab. III. Pracownicy Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej według Ogółem zatrudnion. Wiek Licz. 18- 25 26- 35 36- 45 46- 60 1 Analfa­ Półanal­ beta fabeta /о początkowe ( I - I V kl) Wykształc. podstawowe ( I - V I I klas.) wieku Wykształć, podstawo­ we + kurs i wykształcenia Wy­ kształć, średnie zawodów. M 15 100 К 7 100 M 100 К 31 30 M 54 100 к 72 100 M 98 100 2.04 к 84 100 4,76 Dane zawarte w tablicy zaeja b a d a ń ) . Wykształć, płci, ! _ i - — 26,67 71,42 — 100 d o t y c z ą 25% caiej 26,67 3,23 54,83 16,67 70,0 29,03 (w Wy­ kształć, średnie zawodo­ we 13,33 26,67 14,29 14.29 6,45 3,23 odsetkach) Wy­ kształć, wyższe 55 6,66 Я O o 5,56 > 9,26 61,11 18,51 5,56 15,27 73,61 5.56 2,78 2,78 19,39 31,97 65,31 7,14 2.04 2,04 1,02 1,02 2,38 55,95 1,19 1,19 1,02 4,76 B. Kopczyńska-Jaworska, Wieś Gramada, p r o b l e m a t y k a г > 3,33 — zbiorowości (por. > O > 3,23 3,33 6,67 Brak danych organi- �STRUKTURA Z A W O D O W A M I E S Z K A Ń C Ó W G R A M A D Y 147 O wiele więcej możliwości adaptacji mieli przedstawiciele tych dzia­ łów wytwórczości wiejskiej, w których mechanizacja nie likwidowała pewnych procesów produkcyjnych, lecz je ułatwiała, a asortyment w y ­ konywanych przedmiotów i usług nie uległ większym zmianom, jak np. w brygadach stolarskich czy murarskich. Jeżeli porównać liczbę osób zatrudnionych w rolniczej spółdzielni produkcyjnej w działach technicznych, to na 678 osób tylko 32 wykonują prace odpowiadające zakresowi czynności rzemieślniczych. Świadczy to 0 daleko posuniętym podziale pracy, zasadniczo odmiennym od ustalo­ nego w produkcji rzemieślniczej, w której wykonany produkt jest w y ­ nikiem pracy jednej osoby. Poza rzemiosłem związanym bezpośrednio z rolnictwem pozostaje jeszcze cała sfera działalności rzemieślniczej związana z zaspokajaniem potrzeb w zakresie gospodarstwa domowego, a więc odnoszący się do indywidualnego zapotrzebowania mieszkańców wsi na usługi i produk­ cję rzemieślniczą. Zbadanie stopnia, w- jakim rzemiosło odpowiada na zapotrzebowanie w tej dziedzinie, pozwoli ustalić, jaką rolę może ono spełnić w procesie urbanizacji, w procesie realizacji miejskich wzorów kulturowych. Zorganizowanie zarówno produkcji, jak i usług rzemieślniczych dla ludności Gramady w ramach Spółdzielni Rzemieślniczej (Zanajatczyjska Kooperacja Zankoop) nastąpiła w 1946 г., wcześniej niż dokonana została kolektywizacja wsi. Wydaje się więc, że w zorganizowaniu spółdzielni w tak szybkim czasie podstawową rolę odegrały tradycje działalności tego typu instytucji przed rewolucją. Dowodzi tego również pewne podobieństwo struktury organizacyjnej tych instytucji. Spółdzielnia Rze­ mieślnicza przekształcona następnie w roku 1954 na Wytwórczą Spół­ dzielnię Pracy (Trudowo Proizwoditielna Kooperacja TPK) do roku 1967 posiadała siedem działów. Analiza procesu powstawania i stanu zatrud­ nienia w poszczególnych specjalnościach daje obraz wzrostu potrzeb mieszkańców Gramady. Pierwszymi utworzonymi działami w 1946 r. były działy stolarski 1 krawiecki. W 1950 r. dział krawiectwa damskiego, w 1954 fryzjerstwa damskiego i męskiego, w 1956 szklarski. W następnych latach w po­ szczególnych działach dokonuje się dalsza specjalizacja. Spada natomiast liczba osób zatrudnionych w działach stolarskich. Konkurencja produk­ cji fabrycznej w stolarstwie meblowym lub dużych warsztatów zmecha­ nizowanych w bednarstwie jak również spadek zapotrzebowania na roboty kołodziejskie zmniejsza zakres robót ograniczając je do zadań głównie o charakterze usługowym. W t y m należy również widzieć przy­ czynę likwidacji działającego od 1900-1967 r. oddziału metalowego pro­ dukującego naczynia emaliowane i aluminiowe. Zorganizowanie k i l k u - �148 Rye. WANDA PAPROCKA 3. Świadectwo majsterskie wydane w 1930 r. przez Izbę Przemysłowo- - H a n d l o w ą w Russe Fot. N . NikoJow, 1968 dziesięciu stanowisk pracy w tym dziale miało zaktywizować lokalny rynek pracy i zabezpieczyć częściowo przed odpływem młodzieży do miasta i przemysłu. Jednak konkurencja większych zakładów przemy­ słowych tego typu zmusiła spółdzielnie do likwidacji oddziału. Organizacja jak i możliwości produkcyjne Spółdzielni nie pozwalają jej odegrać roli czynnika działającego hamująco na procesy migracyjne. Stać się ona może natomiast placówką dającą możliwości zatrudnienia dodatkowego przez prowadzenie w spółdzielniach powszechnie stosowa­ nej pracy chałupniczej. Taki zresztą charakter ma spółdzielnia kra­ wiecka założona w Toszeweach zatrudniająca około 80 kobiet. Skupia ona wyłącznie kobiety w wieku średnim lub starsze. W pojęciu kobiet młodych praca ta nie daje „konkretnego" zawodu, jakkolwiek wymaga od nich nabycia pewnych kwalifikacji. Dla kobiet starszych natomiast jest to najczęściej korzystna forma dyskontowania posiadanych umie­ jętności. Struktura zatrudnienia w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (tab. I V ) wskazuje wyraźnie na niepełne wykorzystanie siły roboczej na wsi, czego podstawową przyczyną jest sezonowość pracy w gospodarstwie �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Tab. I V . Struktura zawodowa Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej 149 w Gramadzie 1 Rodzaj zawodu Stale Ogółem Mężczyzn Kobiet 1544 967 577 756 285 471 326 245 81 38 6 32 V. 32 27 33 33 j pracujący Rolnictwo Hodowla Dział przemysłowy D z i a ł uboczny i u s ł u g i Budownictwo i melioracje 22 22 109 109 161 158 3 zastępcy 4 •— specjaliści 11 2 4 8 2 •—• •— Doglądanie Transport dobytku i Główni roboczego samochodowy Traktorzyści Prezes 5 — — kombajnerzy Planiści — Prawnicy Personel buchalteryjny — 3 — 12 5 Magazynierzy 17 13 13 —• Personel 11 9 8 9 — 1295 764 537 104 73 31 623 358 265 568 333 235 biurowy Straż Czasowo pracujący Chorzy i inwalidzi Mężczyźni powyżej 59 1. K o b i e t y p o w y ż e j 54 1. I n n i czasowo p r a c u j ą c y 3 44 r o l n y m . Ilość osób czasowo zatrudnionych (w wieku produkcyjnym) wynosi blisko /з w stosunku do stałego zatrudnienia w spółdzielni. Przyczyną niepełnego wykorzystania siły roboczej w rolnictwie jest, poza sezonowością pracy w gospodarstwie rolnym, postępująca mecha­ nizacja rolnictwa. Oba te czynniki pogłębiają powszechnie występujące dysproporcje między liczbą osób wchodzącej w wiek produkcyjny a liczbą miejsc pracy w rolnictwie zwalnianych przez osoby starsze. Konsekwencją tego stanu rzeczy jest odpływ młodzieży do miasta i ośrodków przemysłowych. Znaczną rolę w t y m procesie odgrywa roz­ wój szkolnictwa w zakresie szkół średnich i zawodowych. Wyjazd ze wsi dla kontynuowania dalszej nauki jest najczęściej pierwszym kro­ kiem do stałej emigracji. Przy powszechnej opinii o korzystniejszych warunkach pracy w prze­ myśle w stosunku do rolnictwa i przy realnie istniejących różnicach х 44 p r a c o w n i c e z umową ną w między czasie spółdzielni Spółdzielnią nasilenia darstwie rolnym. robót krawieckiej Pracy polnych w Toszewcach Wytwórczej na w i o s n ę a Rolną i na obowiązane Spółdzielnią jesieni p r a c o w a ć są zgodnie Produkcyj­ w gospo­ �150 WANDA PAPROCKA R y e . 4. P r a c o w n i a s t o l a r s k a T P K Pot. N . Nikolow, 1968 45 płac zjawisko to nabiera cech pewnej prawidłowości . Rozmiary m i ­ gracji uzależnione są od stopnia nasilenia procesów industrializacji. W odniesieniu do Gramady sprzyja migracji znaczny wzrost inwe­ stycji przemysłowych na terenie okręgu widińskiego, głównie samego Tab. V. Liczba robotników zatrudnionych w przemyśle w latach 1939 i 1962 L i c z b a z a t r u d n i o n y c h robotn. Rodzaj przemysłu 1939 — Przemysł — P r z e m y s ł ceramiczny P r z e m y s ł tekstylny Przemysł Inne i obuwniczy spożywczy P r z e m y s ł chemiczny i kauczukowy działy Razem 4 5 P o r . "W. turno-bitowi Todorow, probierni 495 16-krotny 1443 368 3,5 1051 — 96 91 Przemysł krawiecki Przemysł skórzany wzrost 30 P r z e m y s ł opałowy i wydobycie rudy P r z e m y s ł maszynowy i obróbka metali P r z e m y s ł m a t e r i a ł ó w budowlanych drzewny 1962 na Migracjonite sełoto, 440 5 175 — — — — — — 736 276 1838 6,5 118 — 76 — — 1056 493 7806 procesy S o f i j a 1968, s. i niakoj 16-17. „ „ 15-krotny ikonomiczeski i kul- �151 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY Widina. Powiększyła się wielokrotnie liczba osób zatrudnionych w prze­ myśle (tab. V ) . Równocześnie zwiększyło się znacznie zatrudnienie w sektorze spół­ dzielczym. W samym Widinie czynnych jest 6 spółdzielni, w okręgu widińskim — 12. Poniższe zestawienie ilustruje stan zatrudnienia w poszczególnych spółdzielniach branżowych w Widinie w 1966 r. 46 4 7 Rodzaj spółdzielnij Ilość zatrudnion. Krawiecka 800 Stolarska | 150 Cukiernicza i 104 Konfekcyjna ; 145 Szewska j 161 Malarska j 72 i 1432 R a z e m W rzemiośle prywatnym zatrudnionych jest na terenie Widina 157 osób w 35 branżach . Uwzględniając podniesienie stanu zatrudnienia w przemyśle w la­ tach 1962-1968 do 8 tys. osób można przyjąć, że łącznie w wymienionych dziedzinach gospodarki narodowej zatrudnionych jest około 10 tys. osób. W stosunku do liczby ludności Widina, która wynosi 36 820 osób, w t y m w wieku produkcyjnym 23 177 o s ó b , ta ilość stanowisk pracy jest bar­ dzo duża. W w y n i k u zaawansowanych procesów industrializacji uległa zmianie struktura zawodowa ludności Widina. W stosunku procentowym przedstawia się to następująco: 44,3% stanowią robotnicy, 31,8% urzęd­ nicy, 9,4%» członkowie rolniczej spółdzielni produkcyjnej, 3,5% indy­ widualne gospodarstwa rolne, 39% rzemiosło spółdzielcze, 4,4% rzemiosło indywidualne, 0,6% kupcy prywatni, 0,8% wolne zawody, 1,3%. inne kategorie . 48 49 50 Wzrostowi możliwości zatrudnienia odpowiada znaczny wzrost liczby ludności w porównaniu do okresu przed rewolucją 1944 r. Liczba ludności Widina w latach 1939-1965 wynosiła: w roku 1934 — 18 465, w 1946 — 18 481, w roku 1956 — 23 932, w roku 1965 — 36 820 . 5l 4 9 Popów, 4 7 Wg Wytwórczej 4 8 Wg op. cit., (Okryżen danych 98. Sojuz na uzyskanych Miejskiego P r z e m y s ł u nost i s. danych uzyskanych w 1968 r . z O k r ę g o w e g o Z w i ą z k u S p ó ł d z i e l n i Trudowo Proizwoditelnite w i Rzemiosła 1968 r. z Miejskiej (Gradsko Naroden r. Por. Popów, Rady Sawet Narodowej Mestna Wydział Promyszlen- Zanajati). 4 9 B r o j na naselenieto, 5 0 D a n e te odnoszą 5 1 Broj naselenieto, na się s. do s. 18. 1962 12. Pracy Kooperacii). Widinski kraj, s. 84. �152 WANDA PAPROCKA R y e . 5. P r a c o w n i a b e d n a r s k a T P K Fot. M . Pokropek, 1968 W stosunku do 1934 r. liczba ludności wzrosła prawie dwukrotnie, przy czym główny przyrost przypada na lata nasilenia procesów indu­ strializacji. Wskazują na to dane statystyczne. Jeżeli przyjąć za 100°/o rozwój produkcji przemysłowej w Widmie w 1952 r. to w 1955 r. pro­ dukcja ta wzrasta do 124°/o, w 1958 r. do 187'%, w 1960 r. do 344%, w 1962 r. do 481%, a w 1964 r. do 625% . 52 5 2 Statisticzeski godisznik na okrág Widin 1964, Smoljan 1966, s. 45. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY 153 Biorąc pod uwagę znaczenie Widina jako rynku pracy należy rów­ nież uwzględnić możliwości zatrudnienia, szczególnie dla pracowników 0 niższych kwalifikacjach zawodowych, przy budowie samych obiektów przemysłowych. M . in. prowadzona od 1964 r. budowa fabryki chemicz­ nej, w której znajduje zatrudnienie 8 tys. osób, wymagała znacznych rezerw siły roboczej, podobnie jak i inne mniejsze obiekty przemysło­ we oraz rozwijające się znacznie budownictwo mieszkaniowe. Analiza procesów migracyjnych w Gramadzie dokonana na podsta­ wie ksiąg meldunkowych ludności wskazuje na dwa rodzaje emigracji: emigrację obejmującą całe rodziny związaną z likwidacją gospodarstwa domowego, przy czym czas wyjazdu poszczególnych osób może być róż­ ny, oraz emigracje indywidualne członków rodziny. Pierwszy rodzaj należałoby zaliczyć do emigracji stałej. W drugim przypadku mogą to być emigracje czasowe, jakkolwiek okres przebywania poza miejscem stałego zamieszkania według przedstawionych danych jest dłuższy niż zazwyczaj przyjęty w klasyfikacji emigracji czasowej. Dokonane zestawienia odnoszą się do migracji w latach 1958-1968 1 obejmują te rodziny i osoby, które w omawianym okresie nie reemigrowały. Dziesięcioletni okres przebywania poza wsią pozwala zaliczyć je do emigracji stałych (tab. V I i V I I ) . Nasilenie procesów migracyjnych następuje po dokonaniu pełnej ko­ lektywizacji wsi, t j . od około 1956-1957 r. Zamiana struktury organi­ zacji pracy w rolnictwie nie wymaga już angażowania całego zespołu rodzinnego, jak np. w gospodarstwie indywidualnym. Odejście z gospo­ darstwa jednego członka rodziny nie powodowało już zwiększenia ob­ ciążenia pracą pozostałych na gospodarstwie osób. Równocześnie indu­ strializacja stwarza szersze możliwości swobodnego wyboru miejsca pracy, szczególnie dla młodego pokolenia. Zamieszczone na tab. V I I dane charakteryzują m. in. skład wychodźców wg wieku i stosunku pokre­ wieństwa do g ł o w y . rodziny. Dane wskazują wyraźnie, że największa grupa migrujących to synowie i córki głowy domu w grupach wieku 18-25 lat i 26-35 lat. Głównym kierunkiem migracji jest Widin miasto okręgowe, zgodnie z ogólną prawidłowością w zakresie - terytorialnego zasięgu wędrówek . Spośród emigrujących największą grupę stanowią rolnicy. Brak po­ dania zawodu u wielu emigrantów nasuwa przypuszczenie, że jest to młodzież z ukończoną szkołą podstawową, która ze względu na wiek 53 54 6 3 K s i ę g i m e l d u n k o w e l u d n o ś c i G r a m a d y z a l a t a 1956-1969. '' P o r . T o d o r o w , op. cit.; M. P o h o s k i , Migracje ze wsi do miasta, W a r s z a w a 1963. D o t y c z y to t e n d e n c j i , o b s e r w o w a n y c h w b a d a n i a c h n a d m i g r a ­ c j a m i , do o s i e d l a n i a s i ę l u d n o ś c i w i e j s k i e j w p o b l i ż u m i e j s c o w o ś c i z k t ó r y c h p o ­ c h o d z ą , n a j c z ę ś c i e j w m i a s t a c h tego samego w o j e w ó d z t w a . s �Tab. VI. Migracje indywidualne Stosunek według -o w o -u o to A! Я N migracji, kierunku ' i-t O Ł) M 3 с я А! N U 3 С tš ю ем j со со 1 to СО с о 1 2 — 1 2 11 7 3 1959 28 1 13 10 — 1960 41 6 15 13 2 1 2 1961 29 3 10 10 1 5 1962 36 5 11 11 — — 5 2 3 1963 20 9 5 2 3 1 1 1964 25 3 10 7 1 2 — — 1965 33 1 10 13 3 2 1 3 1966 21 1 8 10 1 1 1967 43 2 22 12 5 2 1 18 7 1 2 29 8 Razem 362 32 i stosunku do głowy 15 17 7 134 115 25 1 rodziny Zawód migracji 1 25 61 zawodu Kierunek 1958 1968 wieku, Wiek rodziny •N 8 migracji, pokrewieństwa do g ł o w y Lata lat 13 1 i 1 11 Í 2 15} — 6 13 ! i 15 7 : 4 16! 9 1 и! 16! 6 8 ! 1 I 1 2 8 1 3 1 1 8 1 1 ! 22 ' 16 154| ! 2 16 7 26 7 122 ř V я <= Pi СО ¿ ! i ! 6 1 1 О) Iю о Т i to СО i со 1 , i 35 11 — l| 4 1 i! 6; ! — 1Í 3 19 1 1 as а \ ей ,£2 CD M TJ 3 — 14 16 5 1 12 1 7 2 14 3 7 1 > 10 1114 I i >c С cd Q и ее .fi T3 CU i N \O ; 3 14 9 2 1 2 * ¡ 14 11 4 51 2 11 2 v! 3 9 2 — 1 8 1 1 1 2 11 1 и 4 1 91 3 13 1 13 ¡ 2 1 14 2 26 1 2 5 — — — fi -o uf N U 3 17 14 1 1 2 1 Vej' 23 I 118 Si i? 13 21 ' :J ' i 25 1 2¡ 10 2 12 j I 10 14 ! 2 ¡ — 15 3 ! I 25 í в 2 43 1 1] 5 ! 1 "i 22 1 191 > 53 ! 3 !— ! » ¡10 13 5 4 8 i 8 5 9 8 6 6 7 9 5 5 10 5 7 пi 74 75 D > > TJ я о о я > �Tab. V I I . Migracje szego stale rodzin według lat migracji, kierunku wieku i stosunku do głowy pierw- rodziny U! Kierunek Ogółem N T3 O migracji Z W 1958 2 8 1959 9 43 — 33 2 10 I960 7 21 1 19 1 1961 5 22 — 10 12 1 1962 8 34 1 33 1963 2 17 — — 1964 5 28 1965 5 14 1966 1 6 — — — — — — — 1967 1 4 1968 4 19 49 216 2 11 6 17 11 9 2 — — 3 4 3 2 — — 2 1 1 1 3 1 3 — — 3 5 1 1 2 — — — — — — — 19 — — — 167 47 2 12 19 6 4 а и и >> ja а i to ¡4 6 a w ó 1 — i ~~ i - i i ! — i I i i i — 1 1 1 8 — _ i 3 ! с "о I О) ní о Я Я а 'ZŁ ¡4 а N 2 3 1 2 1 4 1 2 — — — 4 — 1 1 2 1 3 1 5 6 1 — — — 1 1 — — — 2 1 1 27 4 — — — — 1 — — — — — — 1 1 2 — 3 _ 1 — 1 — 7 3 1 1 — я d Я с a > •о 1 — — — poki-ewieństwa do g ł o w y r o d z i n y d ct) T3 a •3 •o Stosunek P i e r w s z a osoba m i g r u j ą c a z r o d z i n y Lata Razem migracji, emigranta N > £ о ci о 'g si > — 6 1 4 1 I 2 3 1 I 1 5 СП N > О 2 а 5 о я 3 1 > > о 1 4 34 и и5 7 3 1 ЬОт �156 WANDA PAPROCKA nie zdążyła nabyć kwalifikacji rolnika w indywidualnym gospodar­ stwie rolnym, jak również nie podejmowała dotąd pracy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. Znaczną grupę stanowią również uczniowie. W rubryce tej uwzględniono także studentów wyższych uczelni. Z analizy migracji stałych rodzin wynika, że pierwszymi osobami emigrującymi są przeważnie głowy rodzin w grupach wieku 25-35 lat i 36-45 lat. Podstawowym kierunkiem migracji, tak jak i przy migra­ cjach indywidualnych, jest Widin. Z reprezentowanych zawodów naj­ większą grupę stanowią rolnicy. Jak wykazały badania ruchów migracyjnych na terenie całej B u ł ­ garii prowadzone przez W. Todorowa, okręg widiński charakteryzuje się najsłabszym nasileniem procesów migracyjnych poza granice admi­ nistracyjne o k r ę g u . Odpływ ludności ze wsi w stosunku do zalud­ nienia wynosi 2-2,75%, a więc powyżej najniższego w obliczeniach To­ dorowa procentu migrujących ze wsi w skali całego k r a j u . Na terenie Gramady mamy do czynienia z jeszcze jednym rodzajem migracji zarobkowych — migracjami wahadłowymi, do których zalicza się codzienne dojazdy do pracy. Dość znaczna odległość Widina od Gra­ mady (32 km) powoduje, że grupa osób dojeżdżających do pracy jest niewielka. Wg oficjalnych danych liczy 51 osób o kwalifikacjach rze­ mieślniczych zatrudnionych w sektorze p a ń s t w o w y m . Są to murarze i tynkarze pracujący w Widinie przy budowie kombinatu chemicznego. Część z nich to rzemieślnicy, którzy przygotowanie zawodowe nabyli przed podjęciem pracy, część przeszła przeszkolenie na budowie. Zahamowanie procesów migracji ze wsi do miasta i przemysłu może nastąpić na drodze planowego rozmieszczenia inwestycji przemysłowych. Przykładem realizacji tych zadań jest uruchomienie na terenie Gra­ mady oddziału Fabryki Sprzętu Telekomunikacyjnego, której centrala znajduje się również na terenie okręgu widinskiego. Oddział posiada dwa działy: produkcyjny i montażowy. Na oddziale montażowym pra­ cuje 125 kobiet (średnia wieku 25 lat) i 33 uczennice, na drugim 90 bób, w tym 24 kobiety. Przygotowanie do pracy dawały 3-miesięczne kursy odbywane początkowo w centrali fabryki w Beogradczyku, obecnie na miejscu. Przewaga kobiet wśród zatrudnionych jest wynikiem obecnego profilu produkcyjnego fabryki opierającej swą działalność głównie na montażu i ulegnie zmianie w miarę rozbudowy działalności wytwórczej fabryki. Powstanie nowej kategorii pracowników o określonych kwalifikacjach 35 54 57 6 5 5 6 5 7 Todorow, op. cit., s. 27. T a m ż e , k a r t o g r a m 1, s. 25, s. 31. W g danych uzyskanych z Gromadzkiej Rady Narodowej (SONS) w 1968 r. �STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY R y c . 6. W a r s z t a t m e c h a n i c z n y 157 TKZS Fot. N . Nikołow, 1968 przyczynia się do dalszego różnicowania struktury zawodowej ludności Gramady. Jeżeli dokonać procentowego zestawienia ilości zatrudnionych miesz­ kańców Gramady przyjmując za 100% liczbę mieszkańców w wieku produkcyjnym, struktura zawodowa ludności wsi w chwili obecnej przed­ stawiać się będzie następująco : Jak wynika z tabeli V I I I procent osób pracujących poza rolnictwem czynnych zawodowo wynosi 20,8. Jeżeli ponadto wziąć pod uwagę, że 3 1 % zatrudnionych w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej (TKZS) pracuje w brygadach mechanicznych, grupa osób nie związanych bezpośrednio z produkcją rolną i hodowlaną lub związanych z nią pośrednio wynosi około 50%. Procent ten ulegnie podwyższeniu w planie 5-letnim (1970-1975), który przewiduje zwiększenie zatrudnienia w sektorze spółdzielczym o 30%, w przemyśle państwowym o 120% . Ten wzrost zatrudnienia w zawodach pozarolniczych, a w toku dalszych postępów wzrost od­ setka zatrudnionych w usługach kosztem zatrudnionych bezpośrednio 5 8 r>i) 5 8 Jw. Informacje uzyskane z W o j e w ó d z k i e j S a w e t P l a n ó w O t d e l ) w 1968 r . 5 9 Rady Narodowej (Okrńżen Naroden �158 WANDA Tab. Ogółem VIII. Struktura zawodowa mieszkańców Odsetek osób Ogółem osoby Rolnicza w w wieku produk. wieku Spółdzielnia PAPROCKA produk. mieszkańców wsi Gramada Ogółem Mężczyzn Kobiet 100 100 100 56,5 100 62,0 100 50,0 100 Produkcyjna 47,0 54,4 37,5 17,2 19,2 17,4 5,3 Spółdzielczość wiejska Gromadzka Rada Narodowa 8,0 1,38 0,64 1,8 6,6 1,2 0,8 0,5 Szkolnictwo S ł u ż b a zdrowia 2,58 0,49 1,4 0,3 4,2 0,64 0,7 (stale z a t r u d . ) Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna (sezonowo zatrud.) Spółdzielnia Pracy Wytwórczej Przemysł Usługi Stacja państwowy łącznościowe i kultura!. 3,35 9,7 1,8 0,7 0,5 Maszynowo-Traktorowa (międzyspółdzielcza) Inne miejsca pracy i niepracujący 3,80 6,4 15,10 10,2 0,8 21,6 w produkcji jest ważnym wskaźnikiem w analizie szeroko rozumianych procesów urbanizacyjnych. Obserwujemy więc wyraźny proces różnicowania się społeczno-za­ wodowego ludności, jak i wzrost zatrudnienia w działach pozarolniczych. Kierunek procesu różnicowania zawodowego jest dwojakiego rodzaju. Jeden związany z powstaniem rozwiniętej, wielopłaszczyznowej struk­ tury gospodarczej wsi, drugi z ogólnym nurtem industrializacji kraju. Rozwój produkcji przemysłowej na terenie wsi pociąga za sobą szereg konsekwencji. Proces industrializacji w tych warunkach pozba­ wiony jest szeregu ujemnych zjawisk. Zatrudnienie w przemyśle w przy­ padku migracji z terenów rolniczych niesie ze sobą szereg elementów dezorganizacji społecznej, m. in. związanych z przystosowaniem się do' miejskiego trybu życia, korzystanie z jego instytucji, urządzeń itp. W tym wypadku natomiast zasadniczy problem sprowadza się do spraw związanych wyłącznie z zawodem, sprawy kwalifikacji, zagadnienia k u l ­ tury pracy itp. Taki kierunek procesu industrializacji, jaki obserwujemy we wsi Gramada, przynieść musi również określone konsekwencje dla społecz­ ności wiejskiej. Dotąd wieś była w mniejszym lub większym stopniu identyfikowana z pojęciem Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej. W chwili obecnej problem ten staje się bardziej złożony. Tworzy się nowa kate­ goria robotników- kwalifikowanych, którzy spełniają zadania odpowiada­ jące wymogom pojęcia zawodu, których różni jednakże od robotnika �159 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW GRAMADY K y c . 7. O d d z i a ł m o n t a ż o w y F a b r y k i S p r z ę t u Telekomunikacyjnego Fot. N . Nikołow, 1968 zatrudnionego w fabryce, w ośrodku przemysłowym, ścisłe powiązanie ze środowiskiem wiejskim — pozostaje on bowiem w dalszym ciągu członkiem tej społeczności. * # Przedstawiony w pracy materiał pozwala na stwierdzenie pewnych zasadniczych czynników wpływających na kształtowanie się struktury zawodowej ludności wsi Gramada w poszczególnych okresach. 1. W warunkach gospodarki wielkorodzinnej proces polaryzacji za­ wodowej przebiegał bardzo powoli. Jedną z głównych przyczyn tego był znaczny stopień samowystarczalności rodzinnych wspólnot gospo­ darczych. Jakkolwiek wewnątrz rodziny istniał ściśle obowiązujący po­ dział pracy i znaczne zróżnicowanie zajęć członków rodzinnego zespołu produkcyjnego, nie prowadziło to do specjalizacji zawodowej w skali całej wsi. Pełnione bowiem czynności wykonywane były wyłącznie na rzecz rodziny, jak również zależne były od pozycji danej osoby w hie­ rarchii rodzinnej i wraz z nią mogły ulegać zmianie. Nie stwarzało to sprzyjających warunków do utrwalenia umiejętności zawodowych. 2. Wyraźny proces dyferencjacji zawodowej zaznacza się dopiero od momentu kształtowania się nowych warunków społeczno-gospodarczych. �160 WANDA PAPROCKA Rozwój gospodarki towarowo-pieniężnej, rozpad systemu wielkorodzinnego, indywidualizacja rodziny wymagały wykształcenia nowych form współpracy gospodarczej obejmujących całą społeczność wiejską. Zabez­ pieczenie wielu rodzajów potrzeb niesamodzielnej małej rodziny prze­ stało być realizowane w ramach zespołu krewnych, a stało się częścią wewnętrznej organizacji gospodarczej wsi. 3. Tworzenie się o S e ś l o n y c h kategorii zawodowych zostało przyśpie­ szone powołaniem do życia charakterystycznych dla stosunków bułgar­ skich organizacji zawodowych opartych na zasadach spółdzielczych, jak m. in. Stowarzyszenie Rzemieślnicze. Tego typu organizacje prowadziły do zabezpieczenia właściwego zaspokojenia potrzeb ludności w zakresie gospodarstwa domowego i rolnego. Równocześnie powstanie tych wy­ specjalizowanych zrzeszeń wchodzących w skład związków ogólnokra­ jowych było jednym z dowodów coraz wyraźniej zaznaczających się pro­ cesów dezintegracji tradycyjnej społeczności lokalnej. Tego typu związki łączyły bowiem zamkniętą dotąd społeczność wiejską z rynkiem pozalokalnym, rozszerzając zasięg gospodarczych i politycznych kontaktów mieszkańców wsi. 4. Zasadnicze zmiany w zakresie struktury zawodowej nastąpiły po rewolucji 1944 r. Kolektywizacja i wprowadzone w związku z nią nowe formy organizacji pracy, przy znacznym postępie w zakresie mecha­ nizacji rolnictwa, wymagały daleko posuniętego podziału pracy. Nastą- �161 STRUKTURA ZAWODOWA MIESZKAŃCÓW G R A M A D Y pił proces profesjonalizacji niektórych czynności wchodzących dawniej w zakres wielokierunkowej gospodarki indywidualnej. Również znaczny w p ł y w na różnicowanie się struktury zawodowej wsi miały wiodące w makrostrukturze procesy urbanizacji i industrializacji. Dążenie do realizacji miejskich wzorów kulturowych wymagało zorganizowania sze­ regu form usług dla ludności wiejskiej, stwarzając podstawy dalszej specjalizacji zawodowej w t y m zakresie. Wpływ industrializacji zazna­ czył się nie tylko zwiększeniem nasilenia procesów migracji ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych, ale przyczynił się głównie do powsta­ nia nowej grupy społecznej wśród mieszkańców wsi: chłopów robotników przemysłowych. Wanda Paprocka OCCUPATIONAL, STRUCTURE OF ON GRAMADA WITH SPECIAL EMPHASIS HANDICRAFT S u m m a r y T h e paper describes the process of differentiation of the occupational struc­ t u r e of G r a m a d a f r o m the e n d of the 19th c e n t u r y u p to now. T h e s t a r t i n g point of the s t u d y as they has been have played an a n a l y s i s of an important emergence role in and development the described of the c r a f t s a n d t h e i r r o l e i n t h e village's e c o n o m i c The present study transformations After the presented is of an integral part contemporary Turkish land of t h e family property had crafts, Organization system has been Gramada and local of the process. discussed. ethnographic survey been abolished, peasant a v e r y l o w l e v e l of p r o d u c t i v e f o r c e s ; t h e i r tools w e r e f e w farms at h o m e . a hand. B y skilled and production works, and The Only a few that time, about special works we smithery, can could required a proper workshop speak tailoring re­ and p r i m i ­ t i v e , a n d so w e r e t h e i r h o m e f u r n i s h i n g s , so that most of w h a t w a s needed be m a d e of community. in terms of (traditional professional clothing), and services wheelwright's coopering. c r a f t s d i d not p l a y a n y s i g n i f i c a n t r o l e as a f a c t o r the occupational the only structure opportunity of of the rural additional population income from by of d i f f e r e n t i a t i o n then, another of but they provided source than farming. T r a d e or e m m i g r a t i o n to the U S A c o u l d be the r e c o u r s e to only a s m a l l n u m b e r of people and d i d not really influence the social or e c o n o m i c s t r u c t u r e of the countryside. The pitalist of situation relations income complex The the need because and the and began in social to rural change after economy status. World brought T h e emergence W a r I . T h e development about of an extensive large farms of ca­ differentiation demanded more of tools a n d m a c h i n e r y , often i m p o r t e d f r o m W e s t e r n c o u n t r i e s . number for of services activities of of the n e c e s s i t y World W a r ) , as requiring skill in smithery joiners, carpenters, wheelwrights was increasing. a n d coopers of r e b u i l d i n g after t h e p e r i o d of w a r s (the B a l e a n w a r s well as because of changes in home furnishings. h i g h e s t f l o u r i s h of the crafts w a s r e c o r d e d b e t w e e n 1920 a n d 1930. A organization of the Also increased crafts reflected 11 — Etnografia Polska, t . X V , z. 1 its growing importance. On The nation-wide each level of �162 WANDA PAPHOCKA state administration, cooperative sponsored b y the C h a m b e r of organizations of craftsmen have I n d u s t r y a n d T r a d e , a n d by the been set up, Craftsmen Asso­ ciation. In Gramada such an organization was formed in 1923, i n c l u d i n g a l s o three other v i l l a g e s . I n 1936 it g a t h e r e d 54 m e m b e r s , a n d i n 1939 t h e r e w e r e 105 c r a f t s ­ m e n i n it. T h i s p r o f e s s i o n a l group h a s been t h e r e b y c l e a r l y d i s t i n g u i s h e d . D u r i n g this period l i k e i n the e a r l i e r one, the crafts have been the main non-farming t y p e of occupation. J o b e m m i g r a t i o n to F r a n c e a n d G e r m a n y , a n d i n n e r m i g r a t i o n of women to small number Gramada Grabov and Varna, of people a n d did not to the textile influence industry, concerned the a rather o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of the population. Basic changes of that structure have o c c u r e d after brought about a s e p a r a t i o n the household, h a d e a r l i e r been p a r t s of the 1944. Collectivization has a n d thus some of the a c t i v i t i e s v e r s a t i l e i n d i v i d u a l w o r k of a peasant, which have now b e c o m e s e p a r a t e occupations. F o r e x a m p l e , there h a s e m e r g e d a group of s p e c i a l i s t s , working in category of auxiliary brigades, w o r k e r s consists for of the handling youth agricultural machinery. mainly, who can w i n The their new status of a q u a l i f i e d w o r k e r or of a t e c h n i c i a n i n s p e c i a l c o u r s e s . T h e c r a f t s m e n a r e o r g a n i z e d i n a C o o p e r a t i v e of P r o d u c t i v e W o r k , a n d t h e y s e r v e the needs of the f a r m , a n d of i n d i v i d u a l p e a s a n t s . T h e r e a r e c a r p e n t e r s , s h o e m a k e r s , t a i l o r s , l o c k s m i t h s , etc. T h e p r o c e s s of i n d u s t r i a l i z a t i o n h a s s t r o n g l y i n f l u e n c e d t h e o c c u p a t i o n a l s t r u c t u r e of G r a m a d a . I n o r d e r to p r e v e n t e m m i g r a t i o n to t h e u r b a n a r e a s , a section of a f a c t o r y of c o m m u ni cation i m p l e m e n t s h a s b e e n b u i l t i n G r a m a d a . I t n o w e m p l o y s 8 p e r c e n t of t h e v i l l a g e ' s l a b o r force, a n d it is e x p e c t e d to e m p l o y about 20 p e r cent i n the f i v e y e a r s p l a n . D u r i n g this p e r i o d e m p l o y m e n t i n the c o o p e r a t i v e sector w i l l a l s o i n c r e a s e . T h u s w e o b s e r v e a p r o c e s s of s o c i a l a n d o c c u p a t i o n a l d i f f e r e n t i a t i o n of t h e r u r a l p o p u l a t i o n , a n d a n i n c r e a s e of e m p l o y m e n t i n sections of e c o n o m y other t h a n a g r i c u l t u r e . T h e f o r m e r is c o n n e c t e d w i t h a n e m e r g e n c e of the d e v e l o p e d a n d c o m p l e x e c o n o m i c s t r u c t u r e of the r u r a l a r e a s , w h i l e t h e l a t t e r is r e l a t e d w i t h the g e n e r a l t r e n d of I n d u s t r i a ­ l i z a t i o n of the c o u n t r y . The of development consequences. negative several urban effects. elements life, problem This side its of of industrial production institutions, employment desorganization its facilities, based johs, b u t with A new must H i t h e r t o , the category different their village on connected etc. In also village have could our from involves protected rural with to been a number against however, work bears to the the whole conditions, consequences more many migration adjustment case, certain have fied w i t h the a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n cooperative. complex. village occupational training, adaptation industrialization community. in the of i n d u s t r i a l i z a t i o n is t h u s Industrial social is r e d u c e d to type village's of T h e process for or less etc. the identi­ N o w the p r o b l e m becomes more of q u a l i f i e d w o r k e r s h a s b e e n f o r m e d , s k i l l e d i n t h e i r urban factory community w o r k e r s i n that t h e y as its l e g i t i m a t e members. a r e tightly related � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74ec61043b4c1dc7e04ec08ac0eb2545.pdf d23502f6d3f81e38e5f41c4410fd1638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:822 Title A name given to the resource Struktury elementarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństw (przykład polski) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kutrzeba-Pojnarowa, Anna; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA STRUKTURY ELEMENTARNE I WSPÓŁCZESNE ZMIANY ZWYCZAJÓW DOTYCZĄCYCH MAŁŻEŃSTWA (przykład polski) I Studia d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h są w Polsce tak dawne, j a k studia nad k u l t u r ą c h ł o p s k ą i k u l t u r ą n a r o d o w ą w ogóle. W y d a j e się, że d u ż a i l o ś ć m a t e r i a ł ó w , obecnie ewidencjonowa­ n y c h , m o ż e z a i n t e r e s o w a ć ze w z g l ę d ó w p o r ó w n a w c z y c h badacza i n n y c h k r a j ó w europejskich. T r u d n o ś ć w y k o r z y s t a n i a i s t n i e j ą c e g o m a t e r i a ł u polega na jego f r a g ­ mentaryczności i niedokładności wielu opisów. Najściślejsze są m a t e r i a ł y zawarte w opracowaniach k o ń c a w i e k u X I X po okres I w o j n y i n a s t ę p n i e w okresie P o l s k i Odrodzonej po r. 1918 do k o ń c a lat trzydziestych, k i e d y nie t y l k o gromadzono ź r ó d ł o w e opisy, ale p o d j ę t o r ó w n i e ż szereg prac a n a l i t y c z n p - p o r ó w n a w c z y c h , w y c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h koncepcji teore­ t y c z n y c h r ó ż n y c h k i e r u n k ó w n a u k s p o ł e c z n y c h (etnologii, socjologii). B y ł y te k i e r u n k i w nauce polskiej odbiciem p r ą d ó w n a u k i europejskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla t y c h o k r e s ó w p l u r a l i z m z a i n t e r e s o w a ń i metod badawczych (do k t ó r e g o p o w r a c a m y r ó w n i e ż obecnie) oraz w y k o r z y s t y ­ w a n i e o r y g i n a l n y c h m a t e r i a ł ó w p o l s k i c h i s ł o w i a ń s k i c h , p o z w a l a ł y ( i po­ z w a l a j ą obecnie) na p o d j ę c i e p r ó b n o w e j i n t e r p r e t a c j i m a t e r i a ł ó w zasta­ n y c h oraz stawiania n o w y c h p y t a ń w prowadzonej ankiecie. S ą d z i m y , ż e m o g ą one s t a ć się naszym w k ł a d e m w europejskie badania. 1 P o c z ą t k o w o p r z e w a ż a ł a w badaniach polskich h i s t o r y z u j ą c a tendencja badawcza pod w y r a ź n y m w p ł y w e m J. Bachofena. Powodzeniem c i e s z y ł y s i ę w Polsce w X I X w . prace P. L e t o u r n e a u i E. Westermarcka. U g r u n t o ­ w a n ą p o z y c j ę ma praca F. Engelsa. O r y g i n a l n y w k ł a d p o l s k i to p r ó b y poszukiwania c e c h s p e c y f i c z n y c h polskiego ( i s ł o w i a ń s k i e g o ) ob- 1 Por. L . S t o m m a , Stan badań nad obrzędowością polską od XVIII w., „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 83-92; tenże, Rytuał w Polsce. Analiza strukturalna, tamże, s. 51-64. 6 — Etnografia Polska, 1. X X I , z. 1 połowy pokładzin �82 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA r z ę d u i z w y c z a j ó w weselnych. I d ą te poszukiwania k i l k o m a d r o g a m i i s ą podejmowane przez e t n o l o g ó w i przez h i s t o r y k ó w p r a w a . P i e r w s i k o ­ r z y s t a j ą z ankiet t e r e n o w y c h . D r u d z y s i ę g a j ą do h i s t o r y c z n y c h ź r ó d e ł pisanych i ź r ó d e ł p o r ó w n a w c z y c h . W y k o r z y s t u j ą jednak r ó w n i e ż o g ó l n e teorie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y . II P y t a n i a stawiane w dotychczasowych pracach d o t y c z y ł y dwu warstw zjawiska, obserwowanego w s p ó ł c z e ś n i e i rekonstruowanego w jego i s t o t n y c h semantycznie fragmentach o b o w i ą z u j ą c e g o r y t u a ł u ś l u b ­ nego w oparciu o r e l i k t y tego r y t u a ł u t k w i ą c e w ż y w e j s p o ł e c z n o ś c i i za­ chowane w opisie w d o k u m e n t a c h h i s t o r y c z n y c h : A . W a r s t w y archaicznej, z a c h o w a ń , z w y c z a j ó w , o b r z ę d u , i c h zatartego istotnego sensu i i c h e w o l u c j i w procesie h i s t o r y c z n y m ; B . C h a r a k t e r u i sensu z w y c z a j ó w w s p ó ł c z e s n y c h , i c h miejsca w m o ­ d e l u k u l t u r y w s i w s p ó ł c z e s n e j , nowej s t r u k t u r y i c h w s p ó ł c z e s n y c h f u n k ­ c j i . W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u p o l e m b a d a ń b y ł a r z e c z y w i s t o ś ć polska i s ł o w i a ń s k a , natomiast o g ó l n i e s f o r m u ł o w a n e w n i o s k i w y k r a c z a ł y poza konstatacje historyczne. D o t y c z y ł y p r a w i d ł o w o ś c i f u n k c j o n o w a n i a i z m i a n życia społecznego w określonych warunkach historycznych. Mogły b y ć sprawdzane na i n n y m t e ż terenie. W r o z w a ż a n i a c h dotyczących h i s t o r i i istotnych z p u n k t u widzenia prawnego części o b r z ę d u s p e c j a l n ą u w a g ę z w r ó c o n o na d o w o d y ś w i a d ­ czące o w y s t ę p o w a n i u w k r a j a c h s ł o w i a ń s k i c h ś l a d ó w m a ł ż e ń s t w a p r z e z k u p n o . D o t y c h prac n a w i ą z u j ą ostatnio studia w s k a z u j ą c e w oparciu o a n a l i z ę t e k s t u d e k r e t a ł u papieskiego z X I I I w . zawartego w zbiorze Compilatio secunda i w c z e ś n i e j s z y c h ź r ó d e ł ( A l - B e k r i ) na możliwości w y s t ę p o w a n i a u Słowian wcześniejszej niż umowa rodzin zwyczajowej f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a s p o ł e c z n i e uznanego przez d o b r o w o l n e zamieszkanie k o b i e t y w d o m u m ę ż c z y z n y . 2 3 P r z e p r o w a d z a j ą c s t r u k t u r a l n ą a n a l i z ę o b r z ę d ó w weselnych w Polsce X I X w . w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y stwierdzono, że na s t r u k ­ t u r ę p o l s k i e g o o b r z ę d u w e s e l n e g o s k ł a d a j ą się — po w y ­ ł ą c z e n i u s w a t ó w ( u m o w y p r z e d ś l u b n e j ) — n a s t ę p u j ą c e elementy: a) p o k ł a d z i n y (symboliczna ofiara), b) rozpleciny, c) oczepiny. P o l s k i o b r z ę d weselny n a l e ż y do szerszego c y k l u o b r z ę d o w e g o , o b e j m u j ą c e g o g r u p ę 4 2 W. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, L w ó w 1922; K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , Zawarcie małżeństwa przez kup­ no w polskich obrzędach weselnych, Kraków 1929. A . V e t u l a n i , Nowe źródło do historii staropolskiego prawa małżeńskiego, ..Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 6: 1952, s. 126-162. L . S t o m m a , Słowiańskie obrzędy wesełne — analiza strukturalna, maszy­ nopis w Katedrze Etnografii Uniw. Warszawskiego, 1972. 3 4 �STRUKTURY ELEMENTARNE 83 o b r z ę d ó w ( r o d z i n n y c h i dorocznych) z w i ą z a n y c h ze z m i a n ą stanu spo­ ł e c z n e g o . S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego z o s t a ł a r o z b i t a z c h w i l ą w e j ś c i a w jego całość elementu ś l u b u k o ś c i e l n e g o , nie s t a n o w i ą c e g o części tej s t r u k t u r y i m a j ą c e g o w s k u t e k tego „ n i e s t a b i l n o ś ć p o z y c y j n ą " . Z r e s z t ą do soboru t r y d e n c k i e g o (1563) K o ś c i ó ł nie z n a ł o b o w i ą z k o w e j f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a i za w a ż n y uznawano u k ł a d m a ł ż e ń s k i m i ę d z y s t r o n a m i . N a U k r a i n i e w X V I I w . ś l u b k o ś c i e l n y u w a ż a n o za zwyczaj szlachecki, a data upowszechnienia ś l u b u k o ś c i e l n e g o na w s i p o l ­ skiej nie jest ustalona. P r z y j m u j e się, że jest to w i e k X V I I I , ale jeszcze w X I X w . notuje s i ę zawieranie sporadycznie m a ł ż e ń s t w s p o ł e c z n i e u z n a n y c h bez czy w b r e w w o l i k s i ę d z a i jego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . Do prac o d t w a r z a j ą c y c h p e ł n y przebieg z w y c z a j ó w weselnych X I X i X X w . n a l e ż ą studia C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Z w r a c a j ą one u w a g ę na t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w ą s t r o ­ n ę c e r e m o n i a ł u weselnego, zasady jego r e ż y s e r i i , m . i n . r o l ę c h ó r ó w . W t y m t e ż k i e r u n k u skierowania u w a g i na zanik j e d n y c h i r o z b u d o w ę i n n y c h w z o r ó w zachowania s p o ł e c z n e g o oraz na z m i e n i a j ą c y s i ę zakres uczestnictwa i o d b i o r u s p o ł e c z n e g o t y c h z a c h o w a ń w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczych i k u l t u r o w y c h ż y c i a r o d z i n y w i e j s k i e j i j e j p o w i ą z a ń ze s p o ł e c z n o ś c i ą l o k a l n ą i s z e r s z ą s p o ł e c z n o ś c i ą k r a j u p o s z ł y n i e k t ó r e — nie p u b l i k o w a n e na ogół l u b p u b l i k o w a n e częściowo — prace prowadzone po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h u n i w e r s y t e c k i c h i muzeach. 5 S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego nadaje m u — podobnie j a k w i n n y c h k u l t u r a c h — znaczenie ś r o d k a k o m u n i k o w a n i a się. D e k o m p o z y c j a polskiego o b r z ę d u weselnego przebiega od w . X I X w na­ s t ę p u j ą c e j k o l e j n o ś c i zanikania e l e m e n t ó w s t a n o w i ą c y c h istotne s k ł a d ­ n i k i o b r z ę d u : 1) p o k ł a d z i n y ( s t a n o w i ą c e budowanie pomostu m i ę d z y B o ­ g i e m i c z ł o w i e k i e m — niebem i z i e m i ą dla p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do kreacji, od ś m i e r c i do narodzin) w y s t ę p u j ą n a j w y r a ź n i e j w opisie z p o ł . w . X V I I z U k r a i n y i t y l k o symbolicznie l u b w n i e d o m ó w i e n i a c h w o p i ­ sach w . X I X , 2) rozpleciny, 3) oczepiny. Te ostatnie w ś w i e t l e n i e k t ó r y c h b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h , s t a j ą s i ę obok ś l u b u k o ś c i e l n e g o n a j w a ż n i e j s z y m m o m e n t e m ceremonii weselnej p o d t r z y m y w a n e j niejako sztucznie dla c e l ó w w i d o w i s k o w y c h (w weselach o d t w a r z a n y c h przez z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne) l u b w y j ą t k o w o na w s i t a m , gdzie się w i ą ż ą ( K r a k o w s k i e ) z t r a ­ d y c y j n y m zbieraniem p r z y t o w a r z y s z e n i u c h ó r a l n y c h ś p i e w ó w d a r ó w p i e n i ę ż n y c h dla m ł o d e j ( „ n a czepiec") od znaczniejszych z w ł a s z c z a uczest­ n i k ó w wesela. N i e w y s t ę p u j ą nigdzie, gdzie zanika ostatecznie u ż y c i e s t r o j u ludowego do ceremonii ś l u b n e j przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w — f u n k c j o n a r i u s z y ceremonii, w t y m przede w s z y s t k i m p a n n ę m ł o d ą . 6 7 5 C . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. S t o m m a , op. cit; W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, Warszawa 1972. Materiały z badań terenowych A. Kutrzeba-Pojnarowej. 6 7 �84 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA A zanika w s z ę d z i e . P o z o s t a j ą akcesoria w i ą ż ą c e s i ę z w i d o w i s k o w ą s t r o n ą o b r z ę d u , s ą one coraz częściej te same na w s i , co w m i e ś c i e . Z m i e n i a j ą się uczestnicy o b r z ę d u , charakter i w y s o k o ś ć s k ł a d a n y c h m ł o d y m d a r ó w , w y s t a w n o ś ć u c z t y weselnej, czas t r w a n i a wesela. S ą przestrzegane na w s i n i e k t ó r e zasady k o l e j n o ś c i c z y n n o ś c i m a j ą c y c h na celu: uzyskanie b ł o g o s ł a w i e ń s t w a r o d z i c ó w przed ś l u b e m , p r z y j ę c i a przez n i c h po ś l u b i e , k o l e j n o ś c i goszczenia w p o s z c z e g ó l n y c h domach (u m ł o d y c h , u swaszki i drużby), ceremonialnego wpuszczania d r u ż y n y m ł o d e g o do d o m u m ł o ­ dej, zabaw z w i ą z a n y c h z p o d s t a w i a n i e m f a ł s z y w e j p a n n y m ł o d e j , u s t a w i a ­ nia orszaku weselnego i jego starannego doboru, niesienia d a r u ( k o r o ­ w a j a — d a w n i e j ciasto, k o g u t l u b g ł o w a c u k r u , obecnie t o r t ) dla k s i ę d z a . P o z o s t a j ą t r a d y c y j n i e n i e k t ó r e osoby, p e ł n i ą c e o k r e ś l o n e f u n k c j e o r g a n i ­ z a t o r ó w ceremonii, j a k starosta (marszałek), swaszka i drużbowie. Jest pomoc s ą s i e d z k a w u r z ą d z a n i u p r z y j ę c i a , k t ó r e g o charakter s i ę zmienia. W e d ł u g b a d a ń p r o w a d z o n y c h po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w K r a k o w s k i e m i K r o ś n i e ń s k i e m (Podkarpacie) i i n . oraz b a d a ń s t u d e n t ó w U n i w e r s y ­ t e t u Warszawskiego na terenie Mazowsza i Podlasia, dotyczących z m i a n z a c h o d z ą c y c h w okresie ż y c i a 3-4 p o k o l e ń m i e s z k a ń c ó w w s i , z m i a n y te i d ą m . i n . w k i e r u n k u zmniejszenia l i c z b y u c z e s t n i k ó w wesel p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n e j w s i , z w i ę k s z e n i a u d z i a ł u r o d z i n y z miasta i i n n y c h okolic. A l e o g ó l n a liczba zaproszonych dochodzi nieraz na w s i np. w K r o ś n i e ń s k i e m , P r z e m y s k i e m , B i a ł o s t o c k i e m do 200 u c z e s t n i k ó w . Wesela p o c h ł a n i a j ą d z i e s i ą t k i t y s i ę c y z ł o t y c h , ponadto k i l k a sztuk i n ­ wentarza ( ś w i n i ę , cielę, k u r y ) , p r o d u k t y gospodarstwa z u ż y t e na prze­ twory itp. W K r a k o w s k i e m , c z ę ś c i o w o w K r o ś n i e ń s k i e m , jeszcze po I I w o j n i e z a c h o w a ł się zwyczaj p o s y ł a n i a przed weselem do d o m u weselnego p r o ­ d u k t ó w d l a w y r o b u ciasta ( m ą k a , jaja, ser). W K r o ś n i e ń s k i e m obserwo­ w a n o jeszcze sporadycznie t r a d y c y j n e na wschodzie P o l s k i „ c h o d z e n i e po w i l k u " po w s i przez u b r a n ą w s t r ó j l u d o w y p a n n ę m ł o d ą w r a z z d r u g ą d z i e w c z y n ą d ź w i g a j ą c ą w ó r na plecach dla zbierania o f i a r o w y w a n e g o n a wesele zboża. Panna m ł o d a m u s i a ł a s t a r o p o l s k i m obyczajem u c h w y c i ć za nogi gospodarzy (nawet dzieci). M ę ż c z y ź n i u c i e k a l i i c h o w a l i s i ę przed n i m i , jeśli nie chcieli d a ć o b o w i ą z u j ą c e g o i c h p r z y t y m dodatkowego d a t k u p i e n i ę ż n e g o . N i e k t ó r z y c h ł o p i j u ż j e d n a k przed I w o j n ą z a r z u c i l i ten zwyczaj odczuwany przez n i c h nie j a k o w y r a z w s p ó l n o t y gromadz­ k i e j , lecz k r ę p u j ą c ą i c h p r o ś b ę o pomoc. N a d a l p r z y j m u j e się j e d n a k p i e n i ą d z e , w r ę c z a n e w czasie o b o w i ą z k o w e g o zapraszania przez m ł o d y c h na wesele. W domach k r e w n y c h i z a p r z y j a ź n i o n y c h , w t y m z w ł a s z c z a kumów, o b o w i ą z u j e r ó w n i e ż g o ś c i n a w czasie zapraszania na wesele. W K r a k o w s k i e m notowano po I I w o j n i e jeszcze ceremonialne s k ł a d a n i e p i e n i ę d z y „ n a czepiec" przez w y w o ł y w a n y c h po n a z w i s k u u c z e s t n i k ó w ( ś p i e w a n o : „coś m i m ó w i , coś m i szepce, że X Y da na czepce"). B y ł y to jeszcze nie w y s o k i e s u m y . W a r t o ś ć p r e z e n t ó w , przynoszonych obec- �STRUKTURY ELEMENTARNE 86 nie (nierzadko obok k w o t p i e n i ę ż n y c h ) r o ś n i e w z a w r o t n y m tempie, po­ dobnie j a k koszty p r e z e n t ó w o t r z y m y w a n y c h przez dzieci w d z i e ń I k o ­ m u n i i (zwyczaj nie znany przed I I w o j n ą a n i na w s i , a n i w m i e ś c i e , z w y ­ j ą t k i e m zdaje się t e r e n ó w zachodnich, gdzie d o t y c z y ł t y l k o r o d z i c ó w chrzestnych). W K r o ś n i e ń s k i e m p r e z e n t a m i ś l u b n y m i s ą d z i ś m a t e r i a ł y na s u k i e n k i , n a k r y c i a s t o ł o w e i naczynia — j a k "w m i e ś c i e , zmechanizowany s p r z ę t gospodarstwa domowego. O d m ę ż c z y z n w n i e k t ó r y c h okolicach k r a j u dodatkowo 1/2 l i t r a w ó d k i . Poza t y m p i e n i ą d z e . W K r a k o w s k i e m t r a d y c y j n i e ze w s i nie p o s i a d a j ą c y c h w ł a s n e g o k o ś ­ cioła o r s z a k w e s e l n y jedzie do w s i parafialnej f u r m a n k a m i . C z ę s t o powraca się jeszcze do s t r o j ó w l u d o w y c h , k t ó r e t u t a j z a c h o w a ł y s i ę i r o z ­ w i n ę ł y pod w p ł y w e m epoki n e o r o m a n t y z m u na p o c z ą t k u w i e k u X X . K o l o r o w o , p a p i e r o w y m i w s t ą ż k a m i ubrane są r ó w n i e ż u p r z ę ż e k o n i . R ó w n i e b a r w n i e i strojnie, t e ż z u ż y c i e m s t r o j ó w , silniej t u jeszcze za­ c h o w a n y c h n i ż w K r a k o w s k i e m , p r e z e n t u j ą s i ę k o r o w o d y weselne na Podhalu. W o z o m , j a k w K r a k o w s k i e m , t o w a r z y s z ą m ł o d z i na koniach. Gdzie indziej ( n i e k t ó r e wsie k r o ś n i e ń s k i e ) orszak idzie p i e c h o t ą przez w i e ś , r ó w n i e ż z towarzyszeniem m u z y k i , p r o w a d z o n y przez d r u ż b ę n i o ­ s ą c e g o k o r o w a j i j a k b y d y r y g u j ą c e g o pochodem. B e z p o ś r e d n i o po I I w o j ­ nie podobne piesze orszaki weselne na Ś l ą s k u O p o l s k i m ubrane j u ż b y ł y w wieczorowe stroje miejskie. B i a ł y s t r ó j p a n n y m ł o d e j z w e l o n e m w y s t ę p u j e j u ż dzisiaj n i e m a l w s z ę d z i e na w s i . Powraca r ó w n i e ż z w i ę k s z ą z n o w u siłą do miasta, gdzie c h ę t n i e z a s t ę p o w a n o go przez szereg l a t bardziej nowoczesnymi s u k i e n k a m i , niekoniecznie b i a ł y m i . N a w i e j s k ą m o d ę zato coraz częściej (w Warszawie powszechnie w ostatnich p a r u latach) zdobi s i ę k o l o r o w y m i (nie b i a ł y m i , j a k w i d z i a ł a m w r o k u 1972 w j e d n y m z miast francuskich) w s t ą ż k a m i , a t a k ż e ostatnio k w i a t a m i , samochody, k t ó r y m i j a d ą p a ń s t w o m ł o d z i do u r z ę d u cywilnego, kościoła, fotografa. Pan m ł o d y na w s i k r o ś n i e ń s k i e j w y s t ę p u j e w czasie s w o i c h ś l u b ó w (cywilnego i k o ś c i e l n e g o ) nierzadko k o l e j n o w d w u n o w y c h g a r n i t u r a c h z najmodniejszych k o l o r o w y c h m a t e r i a ł ó w ze sztucznych w ł ó k i e n . W t e n s p o s ó b moda lansowana na zachodzie (niekoniecznie j e d n a k ż e j a k o s t r ó j weselny) w k r a c z a na w i e ś n i e k i e d y o m i j a j ą c miasto. Niezachowanie z w y c z a j u sprawiania w y s t a w n e g o i bardzo kosztowne­ go wesela na w s i — m i m o że c h ę t n i e nieraz b y ł o b y widziane przez m ł o d y c h , c h c ą c y c h raczej o t r z y m a ć w y p o s a ż e n i e mieszkania — nie daje się p o g o d z i ć z aspiracjami r o d z i c ó w m ł o d y c h , i c h c h ę c i ą u t r z y m a n i a p r e s t i ż u n a w s i , pokazania, że o s i ą g a j ą standard ż y c i a p o z w a l a j ą ­ cy i m na sprawienie takiego wesela, jakiego po n i c h spodziewa się spo­ ł e c z n o ś ć w i e j s k a . W i e ś p r z e j m u j ą c a nowe, miejskie w z o r y ż y c i a i p o ­ w i ą z a n a bardzo ściśle z m i a s t e m m i m o to w s z y s t k o ż y j e w ł a s n y m ż y c i e m i liczy się z sankcjami opinii lokalnej, niekiedy w b r e w opiniom w y ­ r a ż a n y m przez j e d n o s t k i . Polepszenie s i ę s y t u a c j i gospodarczej w s i i p r z e j - �86 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA mowanie p e w n y c h w z o r ó w m i e j s k i c h podnosi w y m a g a n i a i rozbudowuje zwyczaje t r a d y c y j n e , l i k w i d u j ą c te — istotne dla d a w n y c h o b r z ę d ó w — k t ó r e nie s ą w y m i e r n e w kategoriach w y m i a n y ś w i a d c z e ń t o w a r z y s k i c h , prestiżu i rywalizacji społecznej. Zachodzą t u różnice m i ę d z y regionami 0 m n i e j l u b bardziej s i l n y c h t r a d y c j a c h i r ó ż n y m tempie przemian. K i e ­ r u n e k z m i a n jest jednak podobny, j a k r ó w n i e ż podobna m o t y w a c j a za­ chowań. III Dalsza g r u p a prac analizuje p o s z c z e g ó l n e elementy polskiej obrzędowości weselnej, i n t e r p r e t u j e i c h s y m b o l i k ę . W l a ­ tach 1930-1939 u k a z a ł o s i ę ponad 50 prac monograficznych o charak­ terze t e o r e t y c z n y m i d u ż e j bazie ź r ó d ł o w e j . S ą z r ó ż n i c o w a n e metodolo­ gicznie, co c h o ć k ł o p o t l i w e p r z y i c h w y k o r z y s t a n i u , p o z w o l i ł o na r o z ­ szerzenie i p o g ł ę b i e n i e w i e d z y o o b r z ę d a c h weselnych. Te w ł a ś n i e prace s t a ł y s i ę p u n k t e m w y j ś c i a dla p ó ź n i e j s z y c h , s t r u k t u r a l n y c h p r ó b b u ­ d o w y i c h m o d e l u i jego r z u t o w a n i a na szerszy k o n t e k s t k u l t u r o w y . P r ó b y te p o d j ę t e w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h obok k o n t y n u a c j i o p i s ó w t e r e n o w y c h d o p r o w a d z i ł y do u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s y m b o l i k i o b r z ę d ó w w e s e l n y c h i i c h miejsca w szerszych c y k l a c h r y t u a l n y c h . B a ­ dania i d ą w k i e r u n k u uchwycenia s y m b o l u j a k o z n a k u — e l e m e n t u n i e u ś w i a d a m i a n y c h s t r u k t u r p i e r w o t n y c h , nie o p i e r a j ą s i ę w o d r ó ż n i e n i u od analiz epoki dawniejszej na i n t e r p r e t a c j i u ś w i a d o m i o n y c h m o t y w a c j i l u d o w y c h . W o ś r o d k u w a r s z a w s k i m zaawansowane s ą (na etapie s t a t y styzowania modelu) prace d o t y c z ą c e s y m b o l i k i o b r z ę d o w e j , k t ó r y c h a u ­ t o r z y s t a r a j ą się nie o g r a n i c z a ć swoich i n t e r p r e t a c j i do zakresu r y t u a l n o -semantycznego, ale w ł ą c z a j ą go do szerszego systemu z n a k ó w , o b e j m u ­ j ą c e g o t a k ż e m e t e o r o l o g i ę , m a g i ę , m e d y c y n ę l u d o w ą , stosunek do czasu 1 przestrzeni etc. Z w r ó c o n o t a k ż e u w a g ę na p r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y do b a d a ń t y p u historyczno-genetycznego. Jak w y n i k a ł o z p r z y t o c z o n y c h j u ż w y ż e j s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h o b r z ę d u weselnego w y d a j e się, iż m o ż n a w y o d r ę b n i o n e p r z y zastosowaniu tej m e t o d y s t r u k t u r y p r z e n i e ś ć na p ł a s z c z y z n ę c h r o n o l o g i c z n ą , b y o k r e ś l i ć z a s i ę g czasowy f u n k c j o n o w a n i a n i e k t ó r y c h f o r m a c j i s p o ł e c z n o - i n t e l e k t u a l n y c h , k t ó r e u l e g ł y p ó ź n i e j auto­ m a t y z a c j i , j a k r ó w n i e ż a n a l i z o w a ć zasady i n t e l e k t u a l n e (czy psycho- i n t e l e k t u a l n e ) powstania i c h f o r m o b y c z a j o w o - o b r z ę d o w y c h . N i e chcemy t u p r z y p o m i n a ć w y n i k ó w u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s t r u k t u r y polskiego o b r z ę d u weselnego i p o g l ą d u na ż y c i e l u d z k i e , j a k i realizuje. Poprzestaniemy na analizie znaczenia i f u n k c j i o b r ą c z k i ś l u b n e j na podstawie m a t e r i a ł ó w zebranych p r z y pomocy specjalnego k w e s t i o n a r i u ­ sza, przygotowanego na u ż y t e k k o l o k w i u m d o t y c z ą c e g o z w y c z a j ó w l u d o ­ w y c h w Europie, w trakcie b a d a ń t e r e n o w y c h w 16 wsiach wschodniej �87 STRUKTURY ELEMENTARNE 8 i p o ł u d n i o w e j P o l s k i oraz w oparciu o m a t e r i a ł y i s t n i e j ą c e d l a i n n y c h t e r e n ó w . W s t ę p n e badania p o z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c y c h statystycznie sprawdzonych z d a ń d o t y c z ą c y c h o b r ą c z k i : 1) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się na p r a w e j r ę c e ; 2) o b r ą c z k ę z a r ę c z y n o w ą ( p i e r ś c i o n e k nosi się na l e w e j r ę c e ; 3) noszenie o b r ą c z k i ś l u b n e j na l e w e j r ę c e przynosi n i e s z c z ę ś ­ cie, spowodowane n a j c z ę ś c i e j przez i s t o t y o charakterze d e m o n i c z n y m ; 4) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się n a j c z ę ś c i e j na c z w a r t y m (parzystym) palcu; 5) noszenie o b r ą c z k i na p a l c u n i e p a r z y s t y m powoduje n i e w i e r n o ś ć w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a ; 6) o b r ą c z k ę zdejmuje się z palca l u b — rzadziej — p r z e k ł a d a na palec n i e p a r z y s t y podczas porodu, po ś m i e r c i j e j w ł a ś c i c i e l a , podczas choroby, we wschodniej części P o l s k i sporadycznie w czasie n i e k t ó r y c h ś w i ą t dorocznych, j a k Boże Narodzenie, N a r o d z i n y ś w . Jana Chrzciciela, ś w . Ł u c j i , N o w y Rok; 7) p ę k n i ę c i e o b r ą c z k i t a k ś l u b n e j j a k z a r ę c z y n o w e j zwiastuje rozpad m a ł ż e ń s t w a przez o d e j ś c i e l u b ś m i e r ć jednego z w s p ó ł ­ m a ł ż o n k ó w , narzeczonych. K a ż d e z p r z y t o c z o n y c h s t w i e r d z e ń e m p i r y c z n y c h zmusza do skojarze­ nia fenomenu o b r ą c z k i z szerszymi szeregami zjawisk. I tak przesuwanie o b r ą c z k i na palec nieparzysty skierowuje u w a g ę na m a g i ę o t w i e r a n i a i zamykania, z w a n ą przez a n a l o g i ę a n t y c z n ą „ m a g i ą A l k m e n y " . T e n t y p m a g i i powszechny w Polsce i na S ł o w i a ń s z c z y ź n i e towarzyszy sy­ t u a c j o m z m i a n y stanu, p r z y j m u j ą c r ó ż n e f o r m y p r z y jednej s t a ł e j m y ś l i przewodniej. Z m i a n a stanu zostaje u ł a t w i o n a czy spowodowana przez otwarcie, u s u n i ę c i e czegoś o g r a n i c z a j ą c e g o . O d w r o t n i e — z a m k n i ę c i e , z a w i ą z a n i e , zastawienie u t r u d n i a , a nawet u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e . Z a ­ w i ą z a n y w o k ó ł pasa sznur c h r o n i przed u t r a t ą z d r o w i a ( u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e do stanu chorobowego), ale t e n ż e sznur w czasie choroby m u s i z o s t a ć r o z w i ą z a n y aby z k o l e i u m o ż l i w i ć z m i a n ę stanu ( p o w r ó t do z d r o ­ wia). P r z y k ł a d y m o ż n a mnożyć. 9 Zdania o d n o s z ą c e się do noszenia o b r ą c z k i na p a r z y s t y m l u b niepa­ r z y s t y m palcu o d w o ł u j ą się do rozbudowanej u S ł o w i a n m a g i i cyfr. W k o n k r e t n y m w y p a d k u w y m o w a tej m a g i i jest z b l i ż o n a do c y k l u A l k m e n y . L i c z b y nieparzyste s y m b o l i z u j ą s i l n ą , z w ł a s z c z a w regionach p o ł u d n i o w y c h , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć zmiany, parzyste — z a m k n i ę c i e stanu i trwałość. Na p r o b l e m w a r t o ś c i o w a n i a k i e r u n k ó w ( l e w y - p r a w y ) z w r a c a j ą u w a g ę w y p o w i e d z i d o t y c z ą c e r ę k i , na k t ó r e j nosi się o b r ą c z k ę . Strona lewa, 8 Materiały zebrane przez L . S t o m m ę i zespół na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki i Komitetu Polskiego do Spraw Wystaw i Kolokwium w Belgii w 1975 r. Przedstawiony artykuł jest tekstem wystąpienia na kolokwium międzynarodo­ wym p o ś w i ę c o n y m zwyczajom dotyczącym miłości i małżeństwa w Europie, w Liege 14-20 lipca 1975 r. (por. sprawozdanie A. Kutrzeba-Pojnarowej w obecnym tomie „Etnografii Polskiej"). Por. L . S t o m m a , Magia Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976 z. 1, s. 99-110. 9 �88 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA z w i ą z a n a z d i a b ł e m i demonami, jest k i e r u n k i e m niebezpiecznym, ale j e d n o c z e ś n i e d a j ą c y m szerokie szanse z m i a n y i r e a l i z a c j i z a m i e r z e ń n o ­ w y c h , w y c h o d z ą c y c h poza zakres zastanej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Strona p r a w a to b e z p i e c z e ń s t w o , s p o k ó j i j e d n o l i t a ciągłość. U z g a d n i a j ą c e m p i ­ ryczne stwierdzenia z t y m i — t a k o g ó l n i k o w o zasygnalizowanymi i p r o s ­ t y m i — zasadami o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e frazy sygnalne: 1) o b r ą c z k a ś l u b n a zapewnia m a ł ż e ń s t w u stan jednolicie t r w a ł y , gwarantowany o p i e k ą sił p o z y t y w n y c h ; 2) o b r ą c z k a z a r ę c z y n o w a ustawia narzeczonych w s y t u a c j i dynamicznej; 3) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a ś l u b n a n a r a z i ć m o ż e na o d d z i a ł y w a n i e sił n e g a t y w n y c h , a w i ę c na narzucenie i m n i e ­ p o ż ą d a n e g o w w a r u n k a c h stabilizacji stanu dynamicznego; 4) o b r ą c z k a zapewnia s t a ł o ś ć z w i ą z k u (zamyka go); 5) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a destruuje z w i ą z e k ; 6) o b r ą c z k a z a m y k a r ó w n i e ż , a w i ę c u t r w a l a stan choroby, t r w a n i a porodu, stan p o p r z e d z a j ą c y w okresach przejścia; 7) otwarcie o b r ą c z k i u n i e m o ż l i w i a t r w a ł o ś ć m a ł ż e ń s t w a . Wyliczone t u frazy sygnalne u k a z u j ą z jednej s t r o n y rzeczy j a k n a j z u p e ł n i e j oczywiste — że o b r ą c z k a jest s y m b o l e m zawarcia i t r w a ł o ś c i m a ł ż e ń s t w a , w i ą ż e z Bogiem i t p . Z d r u g i e j s t r o n y jednak p r z y p o m i n a j ą , że j e j r o l a w systemie t r a d y c y j n e j polskiej k u l t u r y l u d o w e j nie ogranicza się do semantyzowania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , p o z w a l a j ą c j e d n o c z e ś n i e w y t ł u m a c z y ć p e ł n i o n ą przez n i ą r o l ę m . i n . w m e d y c y n i e l u d o w e j , o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej, i n n y c h o b r z ę d a c h r o d z i n n y c h , a t a k ż e w c y k l u a p h r o d i s i a k a l n y m czy m a g i i n e g a t y w n e j , m a j ą c e j na celu c h o ć b y z a k ł ó c e n i e r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j przez rozbicie s t r u k t u r y m a ł ż e ń s k i e j . Na p r z y k ł a d w y s t ę p u j ą c e w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Polsce z ł o ś l i w e p r z e k ł a d a n i e ob­ r ą c z e k ś p i ą c y m m a ł ż o n k o m z p a l c ó w p a r z y s t y c h na nieparzyste. Z p r z y ­ k ł a d e m podobnych d z i a ł a ń s p o t y k a m y s i ę w aktach p r o c e s ó w o czary już w X V I I w . IV P o w y ż s z a analiza przeprowadzona w s k r ó c i e z p o m i n i ę c i e m szerszej d o k u m e n t a c j i ź r ó d ł o w e j , do k t ó r e j jeszcze p o w r ó c i m y na i n n y m miejscu, ogranicza się do zasygnalizowania p a r u t y l k o s p o ś r ó d d u ż e g o z e s p o ł u a s p e k t ó w o b r ą c z k i ś l u b n e j . C h o d z i ł o j e d y n i e o przedstawienie t y p u n i e ­ k t ó r y c h prowadzonych aktualnie b a d a ń . Przy t y m profilu b a d a ń w y k o ­ r z y s t y w a n e s ą szeroko m a t e r i a ł y filologiczne i ikonograficzne, co p o w o ­ duje, że charakter i c h oscyluje m i ę d z y k l a s y c z n y m s t r u k t u r a l i z m e m Levi-Straussa a r a d z i e c k ą s z k o ł ą s e m i o l o g i c z n ą W . I w a n o w a i W . Topo­ rowa, nie o b a w i a j ą c s i ę w y s u w a n i a p r o p o z y c j i n o w y c h r o z w i ą z a ń szcze­ g ó l n i e w dziedzinie b a d a ń t y p u diachronicznego. W badaniach w s p ó ł c z e s n y c h , p r o w a d z o n y c h m . i n . w o ś r o d k a c h ł ó d z ­ kim, krakowskim i wrocławskim, a dotyczących problematyki zmiany z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h , r o z p a t r y w a n y c h na t l e o g ó l n y c h p r o c e s ó w zmian �STRUKTURY ELEMENTARNE 89 k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , zwraca się u w a g ę na p r o b l e m a k t y w i z a c j i spo­ łeczności i i n t e g r u j ą c e j j ą r o l i o b r z ę d u weselnego. Przeprowadzane s ą r ó w n i e ż analizy funkcjonalne oraz studia semiologiczne p o ś w i ę c o n e w i d o w i s k o w o - l u d y c z n e j stronie o b r z ę d u . Tak szerokie i wielostronne u j m o ­ w a n i e t e m a t y k i o b r z ę d o w o ś c i weselnej oraz r ó ż n o r o d n o ś ć w y k o ­ r z y s t y w a n y c h m e t o d p o z w a l a j ą , po z s u m o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń , na p r ó b y u j ę ć c a ł o ś c i o w y c h w o p r a c o w y w a n y c h obecnie przez e t n o g r a f ó w polskich k i l k u s y n t e t y c z n y c h pracach p o ś w i ę c o n y c h etnografii i k u l t u r z e l u d o w e j Polski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d303094be7e54a8159ac2ac10ad61ab1.pdf 22a2993dcea81628db8bcf2afbe7387c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3178 Title A name given to the resource Studencka sesja naukowa p.t. "Moja etnografia" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STUDENCKA SESJA NAUKOWA „MOJA ETNOGRAFIA" W dniach od 7 do 9 m a j a 1982 z inicjatywy s t u d e n t ó w K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o zor­ którą uprawiam. Autor p o r u s z y ł t u c z ę s t o p o w r a c a j ą c ą k w e s t i ę wyboru s p o m i ę d z y r ó ż n y c h tradycji i modeli uprawiania nauki ganizowana z o s t a ł a sesja naukowa pod h a s ł e m „ M o j a etnografia". (strukturalnej, Spotkanie to m i a ł o miejsce w Skawicy k. Suchej i uczestniczyli ich wartość i p r z y d a t n o ś ć w badaniach etnograficznych, o p t u j ą c w nim obok s t u d e n t ó w z K r a k o w a i W a r s z a w y t a k ż e pracownicy za t r a d y c j ą s e m i o t y c z n ą . naukowi obu o ś r o d k ó w —• mgr Zbigniew F i j a k ( U J ) , dr Czesław Robotyoki ( U J ) , dr J e r z y S ł a w o m i r Wasilewski ( U W ) , dyskusjom w o k ó ł w y g ł o s z o n y c h referatów p r z e w o d n i c z y ł c z ł o n e k naszej re­ dakcji mgr Zbigniew Benedyktowicz ( I S P A N ) . g ł o s y p a d a j ą c e podczas spotkania m o ż n a przyjąć jako k o n t y n u a c j ę czy t e ż przyczynek do odpowiedzi na pytania zawarte w ankiecie „ P o l s k i e j Sztuki L u d o w e j " : Etnografia logia kultury —. Łudoznawstwo Otwierający zatytułowany —. Etnologia —• Antropo­ — czym są? dokąd zmierzają? ( P S L N r 2/81). Wypowiedzi s f o r m u ł o w a n e t y m razem przez stu­ d e n t ó w o d z n a c z a j ą się wielką p a s j ą , żarliwością, osobistym tonem; w z b u d z i ł y zaciekłe, wielogodzinne dyskusje, ujawniające c z ę s t o ­ kroć różne wizje nauki p i e l ę g n o w a n e j , uprawianej, czy t e ż o k t ó ­ rej s i ę „ m y ś l i i m a r z y " poza sformalizowanymi programami realizowanymi i znaczonymi kolejnymi „ z a l i c z e n i a m i " i wpisami fenomenologicznej) rozważając sesję referat W i k t o r a Stoczkowskiego Prawda naukowa o ludzkie wartości (UW) wychodząc od blake'owskiej wizji upadku c z ł o w i e k a p r z e d s t a w i a j ą c e j od­ dzielenie Aczkolwiek nie b y ł o to z a ł o ż o n e w programie sympozjum — semiotycznej, się od pierwotnej, harmonijnej jedności (Tharmas — ciało, Urthona — wyobraźnia człowieka p o ł ą c z o n a z pod­ ś w i a d o m o ś c i ą , L u v a h — u o z u c i o w o ś ć , z w i ą z a n a z sercem, Urizen —rozum m i e s z k a j ą c y w g ł o w i e ) Urizena —- rozumu i zyskiwania p r z e z e ń panowania nad p o z o s t a ł y m i ^częściami, panowania od­ znaczającego dotykał się bezcielesnością, brakiem u c z u ć i wyobraźni, m.in. takich kwestii j a k : prawda naukowa, prawda jako cel nauki i jako w a r t o ś ć ż y c i a , zagadnienie „dysonansu poznawczego" w y n i k a j ą c e g o z konfliktu tyoh dwu wartości na p r z y k ł a d z i e n i e k t ó r y c h tez wypracowanych przez w s p ó ł c z e s n ą n a u k ę (teoria altruizmu W . Hamiltona), jawnej i ukrytej obec­ ności w a r t o ś c i w m y ś l e n i u naukowym. w indeksach podczas s t u d i ó w . T e n ż a r l i w y , polemiczny, k r y t y c z n y i osobisty ton wypo­ S ł a w o m i r Sikora ( U W ) w referacie Miłość a poznanie przy­ wiedzi spowodowany b y ł nie tylko „ p r a w e m m ł o d o ś c i " , ś w i a d o ­ p o m n i a ł g ł ó w n e tradycje filozoficzne rozważające z w i ą z k i po­ mie otwartym h a s ł e m tego spotkania d o p u s z o z a j ą c y m tego ro­ m i ę d z y miłością a poznaniem w tradycji kultury europejskiej dzaju osobiste refleksje nad u p r a w i a n ą n a u k ą , ale t a k ż e i chwilą, (filozofia p l a t o ń s k a , chrześcijańska, w s p ó ł c z e s n a filozofia z k r ę g u w której doszło do tego spotkania. Znamienne jest to, że w i ę k ­ fenomenologii i egzystencjalizmu —- Max Scheler i Gabriel Marcel). s z o ś ć wypowiedzi, t e m a t ó w referatów, k t ó r y c h nikomu nie „ o d ­ W i e s ł a w Szpilka ( U J ) w referacie Postawa etnografa repre­ radzano", ani nie narzucano (poza o g ó l n y m jedynie s f o r m u ł o w a ­ z e n t o w a ł w i z j ę swojej etnografii, w której rozważając niem h a s ł a tej sesji „ M o j a etnografia") g r a w i t o w a ł o w kierunku elementy struktury poznania w triadzie: spotkanie-dialog-rozu­ m y ś l e n i a skierowanego k u w a r t o ś c i o m , reflektującego s e n s o w n o ś ć , mienie n a w i ą z a ł do d o ś w i a d c z e ń i inspiracji p ł y n ą c y c h z refleksji w a r t o ś ć i m o ż l i w o ś c i poznawcze takiego a nie innego sposobu wypracowanych uprawiania nauki. fenomenologicznej". D o m i n o w a ł a w i ę c w t y c h w y s t ą p i e n i a c h tendencja ficzna i etyozna rozważająca wartość naukowego frontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą i w a r t o ś c i a m i ludzkiego ż y c i a . J a k ­ kolwiek nie o c e n i a l i b y ś m y pojawienia s i ę takiej tendencji i nie zastanawiali „ c o to m a w s p ó l n e g o z e t n o l o g i ą czy e t n o g r a f i ą " , po prostu o d n o t o w a ć kręgu ,.krakowskiej szkoły rekonstrukcji ludowej nych elementów zwrócił u w a g ę n a s z c z e g ó l n ą rolę dynamicz­ symboliki kosmologicznej w tradycyjnych w y o b r a ż e n i a c h ludowych. Monika Sznajdermann i M a ł g o r z a t a Majewska ( U W ) przed­ s t a w i ł y w s t ę p n e r o z w a ż a n i a nad z w i ą z k a m i symboliki religijnej d o m o ś c i , u j a w n i a j ą c y się w m y ś l e n i u o naszej dyscyplinie p o ś r ó d z narodowym mitem polskim d o k o n u j ą c p r z e g l ą d u rozmaitych naszych „głodu stanowisk w kwestii tych z w i ą z k ó w — Czarnowski, Brzozowski, Miłosz, Gombrowicz — r o z w a ż a n i a b ę d ą c e w s t ę p e m do zamie­ filozoficznego i kolegów. myślenia jakie t o w a r z y s z y ł o Być może skierowanego próbom ten stan M i r o s ł a w Mąka ( U J ) w referacie Próba kosmogonii Słowian świa­ najmłodszych i zarejestrować i teraz" w filozo­ poznania z a ł o ż o n e g o w r ó ż n y c h modelach i tradycjach naukowych w kon­ należy ,,tu kolejne zjawisko w stronę wartości", sformułowania swego stanowiska w kwestiach poruszanych przez n a s z ą a n k i e t ę , jest symptomem ś w i a d o m o ś c i i p r z e ż y w a n i a k r y z y s u uprawianej dyscypliny (co rzadko m i a ł o miejsce w odpowiedziach n a d e s ł a n y c h na n a s z ą a n k i e t ę ) . K r y z y s u widzianego n a znacznie szerszym tle: zmu­ s z a j ą c y m do zastanowienia się czy nie m a m y czasem do czy­ nienia z kryzysem, zaniedbaniami i z a g r o ż e n i a m i tego, co n a j ­ ogólniej i „ n i e n a u k o w o " określa s i ę mianem humanistyki i „ m y ś ­ lenia humanistycznego". wypowiedzi o i Nie trzeba chyba d o d a w a ć , ż e wiele wygłoszonych kryzysie i z a g r o ż e n i a c h , referatów świadczyło nie lecz przede wszystkim stanowiło wyraz afirmacji dla takiego szerokiego, humanistycznego tyle spoj­ rzenia. Poniżej publikujemy W sprawie niedokończonego referat Adama Czyżewskiego przypisu w k t ó r y m s p l o t ł y się w j a k i ś (UJ) s p o s ó b zasygnalizowane t u w ą t k i przewijające s i ę podczas tego spotkania: w ą t e k filozoficzny, z a s t a n a w i a j ą c y się nad wyborem drogi poznawania, j a k i stricte „materiałowo-etnograficzny". Wreszcie i dlatego że wydaje się on b y ć reprezentatywny dla podsumowania sesji, które tak w y r a z i ł autor referatu rozpoczy­ n a j ą c e g o spotkanie: „ R e f e r a t m ó j na t y m się k o ń c z y ł , ale teraz gdy g ° s p i s u j ę , po w y s ł u c h a n i u wszystkich w y s t ą p i e ń na sesji, c h c i a ł b y m d o d a ć jeszcze jeden cytat, w ł a ś c i w i e jego parafrazę, dobrze o d d a j ą c ą , j a k s ą d z ę , p o w ó d dla którego c h c i a ł e m zasta­ n o w i ć s i ę n a d s p r a w ą n a u k i i w a r t o ś c i . P ó ź n i e j o k a z a ł o s i ę , że Warto również z a z n a c z y ć , że obok wspomnianej „ t e n d e n c j i filozoficznej" m i e l i ś m y do czynienia z referatami, które z p u n k t u widzenia tradycyjnie pojmowanej ortodoksji zagadnienia metodologiczne czy stricte w t y m miejscu z b i e g ł y się intencje co najmniej k i l k u jeszcze osób, które zabierały głos. etnograficznej m o ż n a by n a z w a ć referatami bardziej akademickimi, podejmu­ jącymi rzonych b a d a ń n a d s y m b o l i k ą G r o b ó w Wielkanocnych. etnograficzne. Do t y c h należała m.in. z a m y k a j ą c a sesję w y p o w i e d ź Zbigniewa Parafrazując jest nie samo Senekę, który napisał: „Albowiem ż y c i e , leoz piękno ż y c i e " , m o ż n a dobrem powiedzieć: „ a l b o w i e m dobrem jest nie sama nauka, lecz p i ę k n a nauka". F i j a k a ( U J ) , n a w i ą z u j ą c a w swym tytulo do ankiety przeprowa­ dzonej w ś r ó d filozofów przez m i e s i ę c z n i k „ Z n a k " — 74 Etnografia, Zbigniew Benedyktowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d5f8ffdd517dcd8f9a73221d6048e5c.pdf ce70a62c9c38dce822e98d6a966ff70e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2117 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność etnologia polska - okres powojenny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1966 Title A name given to the resource Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku / LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.293-316 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 78, 1995 III. PROBLEMA TYKA ETNICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań STUDIA ETNICZNE W POLSKIEJ ETNOLOGII ICH UWARUNKOWANIA, KONTEKSTY PO 1945 ROKU. I NURTY Studia etniczne a etnologia Studia etniczne mają ze swej Istoty charakter interdyscyplinarny, gdyż obejmują różnorodne aspekty etnicznej rzeczywistości (społeczne, kulturowe, historyczne, polityczne, demograficzne, prawne itp.), które są zwykle analizowane przy użyciu odmiennych metod i podejść interpretacyjnych. Dlatego też tworzą one łącznie ważny obszar badań w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), a każda z poszczególnych dyscyplin i specjalności wnosi do tych studiów swój oryginalny wkład. Największym powodzeniem problematyka etniczna cieszyła się dotychczas u historyków i socjologów. Ci pierwsi koncentrowali uwagę na dziejach formowania się narodu, na rekonstrukcji stosunków międzyetnicznych, na migracjach i przesiedleniach zmieniających etniczne granice i mapy, oraz na historii mniejszości narodowych i ich roli w procesach dziejowych. Drudzy skupiali uwagę na teoretycznych kwestiach związanych ze statusem badanych jednostek etnicznych i charakterem procesów ich transformacji, a także śledzili bieżący rozwój sytuacji etnicznej, poświęcając sporo miejsca problemowi tożsamości, uprzedzeń, stereotypów, konfliktów, a także procesom integracji i asymilacji. Na tym tle dorobek nauk etnologicznych, choć nie bez znaczenia, zarówno w obszarze refleksji teoretycznej, jak i analiz konkretnych układów i sytuacji, okazuje się być wyraźnie skromniejszym. Znaczenie studiów etnicznych w etnologii (antropologii kulturowej / społecznej) systematycznie rośnie, a zjawisko to ma charakter nie tylko stały, ale i powszechny, obejmując swym zasięgiem zarówno główne jak i peryferyjne nurty współczesnych nauk o człowieku i jego kulturze. Proces tej "etnizacji" etnologii związany jest co najmniej z trzema podstawowymi czynnikami. Po pierwsze ze zmianą paradygmatów obowiązujących do niedawna w obrębie tych nauk, preferujących przede wszystkim studia nad tradycyjnymi formami kultur "ludowych" czy "pierwotnych". Kurczenie się tych klasycznych już dziś obszarów etnologicznej penetracji skierowało uwagę badaczy na nowe procesy �294 i środowiska społeczno-kulturowe (na mieszkańców miast, na subkultury, na mniejszości różnorodnego typu, na grupy zawodowe itp.) w tym również na problemy etniczne, poczynając od studiów nad małymi grupami etnicznymi, a kończąc na dociekaniach nad procesami narodotwórczymi i formowaniem się ponadnarodowych wspólnot cywilizacyjnych. Po drugie - postępująca "etnizacja" etnologii była i jest nadal wynikiem naturalnej adaptacji tej dyscypliny do wyzwań, wymogów i potrzeb współczesnego życia, które w coraz większym stopniu ukazuje wagę etniczności, nacjonalizmów, konfliktów etnicznych czy dążeń poszczególnych grup etnicznych i mniejszościowych do zapewnienia sobie autonomicznej, bezpiecznej przestrzeni, umożliwiającej zachowanie i rozwój własnej specyfiki kulturowej. Wreszcie trzeci czynnik sprzyjający tej reorientacji studiów etnologicznych tkwił w specyfice dotychczasowych badań, wysuwających coraz częściej na czoło holistyczną i bardziej podmiotową, aniżeli przedmiotową, charakterystykę małych społeczności, które przedstawiano przez pryzmat obowiązujących w nich wartości, wzorów i norm kulturowych. Takie właśnie podejście, obowiązujące w głównym nurcie nauk etnologicznych (uprawianych na Zachodzie), okazało się szczególnie efektywne w analizach dotyczących tożsamości etnicznej i międzyetnicznego współistnienia. Kulturowy wymiar interpretacji stosowany przez etnologów szybko stał się szczególnie atrakcyjnym narzędziem uprawiania studiów etnicznych, także w obrębie wielu innych dyscyplin, które spostrzegły, iż jednym z najważniejszych wymiarów tych dociekań jest świat śymboli, wartości, mitów, wyobrażeń - słowem mentalna warstwa kultury, generująca wszelkie idee etniczne, decydujące w dużej mierze o kształcie stosunków międzygrupowych i przebiegu procesów etnicznych. W wyniku tych transformacji studiów etnicznych zaczęły one ulegać w dużej mierze "antropologizacji", a zjawisko to dodatkowo zbliżyło ku sobie wszystkie dyscypliny zajmujące się omawianymi tu kwestiami. Procesowi temu poddała się etniczna historia, i to zarówno w Polsce 1, jak i w Stanach Zjednoczonych 2, etnosocjologia, która do niedawna wiodła prym w etnicznych badaniach na terenie krajów anglosaskich, a także i etnodemografia oraz socjolingwistyka etniczna. Natomiast w ramach nauk etnologicznych ukształtowała się odrębna subdyscyplina zajmująca się zagadnieniami etnicznymi, która to do niedawna nie miała swej nazwy. Obecnie coraz częściej specjalizację tę określa się mianem etnologii (antropologii) etniczności (anthropology of ethnicity) lub też etno-antropologii, co nie wydaje się być nazwą zbyt szczęśliwie uformowaną. 1 .T. Chlebowczyk, Procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Warszawa-Kraków 1975. 2 R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neg/ected Dimension of American History, w: H. J. Bass (red.), The State of American History. Chicago 1970; R. J. Vecoli, An Inter-ethnic Perspective on American Immigration History, "Mid-America. An Historical Review" l. 75, nr 2, 1993. �295 Problematyka ta zyskuje sobie coraz więcej zwolenników, a także spore społeczne uznanie, czego wyrazem są coraz częstsze międzynarodowe konferencje, powstające w wielu krajach grupy robocze i coraz liczniejsze czasopisma wyspecjalizowane w tej tematyce. Byłoby dużym uproszczeniem twierdzić, iż związki między studiami etnicznymi a etnologią zadzierzgnięte zostały stosunkowo niedawno: W rzeczy samej sięgają daleko w przeszłość i można je śledzić co najmniej od czasów J. G. Herdera, kiedy to romantyczne zainteresowania kulturą i "duchem" ludu (Volksgeist) zaczęły się splatać z ideologią nacjonalistyczną, z ruchami patriotycznymi, a także z fascynacją nad wielokulturowością szeregu rejonów Europy 3. Rola studiów etnicznych w naukach społecznych, w szczególności zaś w etnologii, wzrastała wówczas, gdy badania te miały na celu rozwiązanie istotnych problemów etnicznych w krajach o strukturze pluralistycznej. Sytuacja taka wystąpiła np. w okresie międzywojennym w USA, kiedy to naczelnym hasłem amerykańskich ideologów stała się bezkonfliktowa integracja ludności tubylczej i milionów imigrantów, z których chciano ulepić wspólnotę narodową, bez pozbawienia wchodzących w nią zbiorowości etnicznych przynależnych im praw do kultywowania odrębnej tradycji. To właśnie na użytek tych studiów powstały koncepcje akulturacji, pluralizmu kulturowego, podstawowej struktury osobowości, wzoru kulturowego i wreszcie charakteru narodowego. Po drugiej wojnie światowej ciężar studiów etnicznych przejęła jednak zdecydowanie socjologia i społeczna historia (social history), by dopiero w latach 80. na powrót zbliżyć się ku antropologicznym interpretacjom 4. W krajach Ameryki Łacińskiej, szczególnie zaś w Meksyku - antropologia - jako dyscyplina przede wszystkim stosowana, została wyraźnie ukierunkowana w stronę badań etnicznych, które inspirowane były ideologią "indigenistyczną" oraz integracjonistyczno-modernizacyjną strategią mającą na celu włączenie w główny nurt życia kraju mniejszości indiańskich. Zadaniu temu miały sprzyjać specjalistyczne centra badawcze (tzw. narodowe instytuty ds. tubylczych), które sprzęgały antropologiczne studia podstawowe z realizacją projektów o charakterze aplikacyjnym 5. W nieco podobnym kierunku ewoluowała etnologia radziecka, która otwarcie głosiła tezę, iż jej podstawowym zadaniem jest badanie historycznego rozwoju i właściwości kultury konkretnych jednostek etnicznych, wcho3 L. Dcgh, The Study oj Ethnicity in Modern European Ethnology, w: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, s. 34. 4 A. Pasem-Zieliński, AmerykaJiska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy, "Lud" t. 61, 1977; A. Pasem-Zieliński, Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych, "Lud" t. 63, 1979. 5 J. Comas, Antropologia social aplicada en Mexico. Trayectorias y antologia, Mexico 1973. �296 dzących w obręb wielonarodowego Związku Radzieckiego. Od silnie akcentowanych zainteresowań etnogenetycznych, a następnie etnohistorycznych, mających nowym "socjalistycznym" narodowościom przywrócić "właściwy" sens ich etnicznych dziejów (Tołstow, Tokariew), szybko przeszła ona (pod kierunkiem BromIeja) ważną transformację, stając się "nauką o etnosach,,6. W tej postaci dokonała znacznego zwrotu od historii kultury ku etnosocjologii, koncentrując się na bieżących procesach wewnątrzradzieckich migracji, międzyetnicznych stosunków (głównie przez pryzmat małżeństw mieszanych) i integracji regionalnej, wspierając w dużym stopniu ideologiczną tezę o narodzinach nowego "sowieckiego" narodu. Na tych trzech, przytoczonych tu bardzo skrótowo, przykładach silnego związku studiów etnicznych z etnologią, widać wyraźnie jak ważne miejsce zajmuje ta problematyka we współczesnym świecie. Począwszy od końca lat 60. kiedy to zaczęły się uzewnętrzniać w wielu krajach ruchy etnicznego odrodzenia, a wraz z nimi ujawniały się na nowo konflikty etniczne, dążenia separatystyczne, interesująca nas problematyka wyraźnie zaczęła się wysuwać na czołowe miejsca, skupiając wokół siebie coraz więcej specjalistów, programów, ośrodków, czasopism i wydawnictw 7. Tendencja ta stała się najbardziej wyrazista w krajach o pluralistycznej strukturze etnicznej, na obszarach objętych procesami wielkich migracji oraz w państwach zamieszkałych przez grupy mniejszościowe. Waga problematyki polega przede wszystkim na tym, iż łączy ona w wyjątkowy sposób trzy swe podstawowe wymiary. Wymiar pierwszy praktyczny, związany jest zazwyczaj z polityką etniczną, z edukacją wielokulturową czy z ideologią i strategią etniczną. Wymiar drugi - poznawczy umożliwia rekonstrukcję przebiegu minionych i bieżących procesów etnicznych oraz śledzenie zmiennej trajektorii międzyetnicznych stosunków. Wreszcie wymiar ostatni - teoretyczny - daje szansę wypracowania coraz bardziej subtelnych instrumentów analizy, efektywniejszych siatek pojęciowych, słowem dogłębniejszego zrozumienia natury niezwykle złożonych zjawisk etnicznych. Każdy z tych trzech aspektów jest równie ważny i żaden nie powinien być ignorowany, bowiem wszystkie one są ze sobą niezwykle mocno sprzężone. Etnolog zaś, który bada te zjawiska, musi być świadom swego uwikłania w analizowany przez siebie kontekst etniczny. Jego studia, ekspertyzy czy nawet refleksje teoretyczne mogą i mają często wpływ na dalszy przebieg sytuacji na konkretnym obszarze, który był dotąd tylko domeną jego naukowych dociekań. J. A. Bromley, Etnos i etnografija, Moskva J 973. R. Siemieńska, Sila tradycji i sila interesów. O tródlach bialego ruchu etnicznego IV Sianach Zjednoczonych, Warszawa 1978; Van den Berghe P. L., The Ethnic Phenomenon, New York 1981. 6 7 �297 Badania etniczne w okresie międzywojennym Początki polskich badań etnicznych w obrębie etnologii sięgają przede wszystkim okresu międzywojennego, choć w tym czasie nie zajmowały one centralnego miejsca w rejestrze tematów najczęściej podejmowanych. Powstanie niepodległego paIistwa polskiego, a wraz z nim ponowna reintegracja narodowa, w naturalny sposób skierowała uwagę badaczy na rodzimą kulturę ludową i wartości wiejskiej tradycji dla odbudowy nowej tożsamości. Z drugiej jednak strony odrodzona Rzeczpospolita okazała się państwem zamieszkałym przez liczne mniejszości narodowe i etniczne (szczególnie na jej wschodnich i zachodnich rubieżach) konstytuujące blisko 1/3 całej populacji kraju. Etnologowie nie mogli ignorować tej sytuacji, choć przyznać trzeba, iż w ograniczonym stopniu włączyli się w studia o bardziej praktycznym charakterze, które wówczas chętniej podejmowali socjologowie. Z drugiej strony wypada zauważyć, iż problematyka etnograficznego opi'Su grup etnicznych zamieszkałych obszary kresowe należała, od początków naszej dyscypliny, do tych zagadnień, które cieszyły się znacznym powodzeniem. Tendencja ta utrzymana została także i po roku 19188. U źródeł jej siły tkwiły te same motywy, które B. Malinowskiego czy J. Siemiradzkiego skłaniały do studiowania rdzennych mieszkaIiców wysp Oceanii czy Ameryki Południowej. Etnograficzne antypody z egzotycznymi krajowcami o kulturze niemal pierwotnej, i co równie ważne, w niewielkim dotąd stopniu poddanej oddziaływaniu świata zewnętrznego, znajdowały się nie na drugiej półkuli, ale niewiele wiorst od Wilna czy Lwowa - ważnych podówczas ośrodków naukowych. Prowadzone w tych czasach badania, które można by było podciągnąć pod miano studiów etnicznych, można w istocie podzielić na dwie podstawowe orientacje9. Pierwsza z nich, zdecydowanie tradycyjna, koncentrowała uwagę na etnograficznych opisach poszczególnych grup etnicznych lub też na kulturowej charakterystyce tych regionów, które zamieszkane były przez ludność niepolskiego pochodzenia. Problematyka ta poszerzana była o takie zagadnienia, jak próby wytyczania granic etnicznych w oparciu o zasięgi etnograficznych artefaktów, o dociekania nad etnogenezą Polaków i sąsiednich ludów słowiańskich. Do reprezentantów tej orientacji zaliczyć można by m.in. K. Moszyńskiego, A. Fischera, a także K. Dobrowolskiego (z wczesnego okresu K A. naukuwe; 9 Posern-Zielillski, (do 1939 r.l, Kszttl!towallie w: M. Terlecka Pisze o tym szerzej etnicznej w dwudziestoleciu pologią, Poznań - Warszawa sif (red.) W. Olszewski, polskiej Historia etnografii etnografii jako Etnologicznu-antropologiczne międzywojennym, 1995 (w druku). w: Etnologia polska samodzielnej polskiej, Wrocław podejście między dyscypliny 1973, s. 90. do problematyki ludoznawstwem a antro- �298 twórczości) lO. W tym nurcie badań wyraźnie można było zauważyć tendencję do stawiania znak u równości między konkretnymi jednostkami etnicznymi a ustalonymi w toku studiów konfiguracjami, zespołami, zasięgami elementów kulturowych, którym przypisywano walor "obiektywnych" prawd naukowych. Tak więc orientacja ta nie tylko charakteryzowała się dość statycznym i deskryptywnym podejściem, ale traktowała badane przez siebie ,,jednostki" (lokalne, regionalne, etniczne, narodowe) w sposób ściśle "przedmiotowy", pseudozobiektywizowany i na domiar akontekstualny. Druga orientacja, reprezentowana przede wszystkim przez J. SL Bystronia i J. Obrębskiego 11, próbowała stworzyć podstawy własnych studiów etnicznych, zrywając z wieloma "tradycyjnymi" podejściami. Najważniejszym novum było - po pierwsze: uznanie, iż studia tego rodzaju winny dążyć do uchwycenia tych elementów świadomości grupowej, które decydują o poczuciu odrębności, określają tożsamość, wyznaczają granice obcości, cementują wspólnotę; po drugie zaś, że dociekania takie winny również uwzględniać stosunki międzyetniczne (konflikty, antagonizny, stereotypy, wzajemne zależności) gdyż tylko poprzez nie ujawnia się złożona sieć wzajemnych powiązań, mocno osadzonych w historii i posiadających istotny wpływ na przebieg bieżących wydarzeń. Etnohistoryczny i etnosocjologiczny dorobek Bystronia i Obrębskiego, do którego tak chętnie się dziś odwołujemy, pokazał jak można i jak się powinno metodami etnologicznymi analizować kwestie etniczne 12. Ich sposób traktowania delikatnej materii etnicznej był z gruntu odmienny od "tradycyjnego" opisu kultury ludów kresowych. Przedmiotowe podejście zastąpili oni interpretacją podmiotową, odwołującą się do subiektywnych elementów świadomości badanych przez siebie ludzi, wzbogacając te analizy próbami uchwycenia kontekstualności i dynamiki zmian etnicznych. Wojna, niestety, przerwała te bardzo udane i wielce inspirujące (nawet po wielu latach) próby badawcze, a okres powojenny niezbyt sprzyjał szybkiemu upowszechnianiu się tych cennych idei. IQ A. Fischer, Recherches ethnogeographiques en Pologne, w: Domum Natalicium J. Schrijnen, Chartres 1929, s. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska, z. 1- 3, Lwów - Warszawa 1932-1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi, Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny, Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... , Lwów 1937. Więcej na ten temat zob.: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do r. 1939), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej ... , op. cit., s. 185-189. II J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła - teorje - skutki, Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925; J. Obrębski, Probl.-m grup etnicznych IV etnologii i jego socjologiczne ujęcie, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, 1936, s. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 3 - 4, 1936, s. 414 - 446; J. Ohrębski, Problem elniczny Polesia, "Sprawy Narodowościowe" R. 10, nr 1-2, 1936. 12 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wkład Józefa Obrębskiego IV badania procesów etnicznych. "Etnografia Polska" t. 23, z. 2, s. 71 - 81. �299 Studia etniczne w PRL-u (lata 1945 - 1968) Po drugiej wojnie światowej etnologia polska, przemianowana niebawem na etnografię, znalazła się w całkowicie nowym układzie uwarunkowań i uzależnień. Określały go przede wszystkim czynniki geopolityczne oraz ideologiczne, a także wewnętrzne procesy restrukturyzacji i adaptacji etnografii do nowej sytuacji i odmiennych zadań nauki. W odmienionych warunkach, studia etniczne, zapoczątkowane śmiałymi pomysłami przedwojennych etnologów i socjologów (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński) 13, musiały zostać całkowicie zarzucone. Terytorium polskie zostało arbitralną decyzją przesunięte na Zachód. Procesowi temu towarzyszyły wymuszone na niespotykaną dotychczas skalę migracje ludności, w wyniku których w obrębie nowych granic państwa polskiego zaczęła powstawać bardzo homogeniczna wspólnota narodowa, odizolowana od swej wschodniej diaspory i zachodnich środowisk emigracyjnych. Niegdyś liczebne mniejszości - na skutek okrucieństw wojny (holocaust Żydów i Cyganów), zmiany granic, masowych przesiedleń (tzw. repatriacji), reemigracji oraz brutalnych wypędzeń ludności (akcja "W" likwidująca skupiska ukraińskie i łemkowskie w Bieszczadach oraz wyjazd Niemców z terenów zachodnich i północnych ziem, przyłączonych do Polski) uległy dużej marginalizacji (liczbowej i obywatelskiej) oraz terytorialnemu rozproszeniu. Zaczęła się kształtować nowa sytuacja etniczna, która z punktu widzenia nauk społecznych, jak i potencjalnych potrzeb praktyki powinna być na bieżąco monitorowana i analizowana. Jednakże stalinowski reżym, kreujący. utopijne i dalece odbiegające od realiów fikcyjne obrazy społeczeństwa skupionego wokół partii i walczącego z klasowym wrogiem, nie był zainteresowany w ujawnianiu tych procesów, gdyż uzyskane wyniki kłóciłyby się ostro z oficjalną wykładnią przeobrażeń. W ten sposób problem mniejszości został na wiele lat praktycznie wyeliminowany z rejestru zagadnień poruszanych przez badaczy, dziennikarzy i pisarzy. Wytyczne partyjne, autocenzura i surowe cenzorskie zapisy, skutecznie zapobiegały próbom wkraczania na obszary objęte "zakazami" a więc ideologicznie niebezpieczne. W tym samym czasie zaszły także istotne zmiany wewnątrz nauk społecznych, które starano się zuniformizować i wtłoczyć w jeden ortodoksyjnie marksistowski paradygmat. Socjologia, która była pionierem badań etnicznych, została administracyjnie rozwiązana pod pretekstem jej immanentnej "burżuazyjności", etnologia natomiast, po pierwszych powojennych latach l~ J. Chalasiński, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium SO(7ologiczne, Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe \\' teorii i życiu, Warszawa 1929; F. Znaniecki, Studia nad antagonizmem do obcych, "Przegląd Socjologiczny" t. I, J931. �300 odbudowy swej utraconej substancji, została ukierunkowana niemal bez reszty w stronę "narodową", skupiając się na rejestracji stopniowo zanikającej polskiej kultury ludowej, którą przedstawiano zazwyczaj w postaci monografii społeczności lokalnych i regionalnych lub opracowań wybranych działów kultury 14. Przedwojenna tematyka "kresowa" nie mogła już być kontynuowana, gdyż ziemie te znalazły się pod radziecką jurysdykcją, a pisanie o nich w czasie przeszłym, opierając się na materiałach zgromadzonych jeszcze przed wojną, również natrafiało na przeszkody ze względu na cenzurę dbającą o to, aby wymazać ze świadomości społecznej pamięć o kształcie terytorialnym II Rzeczypospolitej. Natomiast bieżące migracje, procesy ścierania się różnych żywiołów etnicznych i kulturowych oraz zjawiska ich stopniowej integracji znajdowały się także, mniej więcej do końca lat 50. poza zasięgiem możliwości badawczych etnografów 15. Pozostawała więc tylko problematyka ściśle "tradycyjna", do tego ograniczana jeszcze zaleceniami, by koncentrować się na "materialnych warunkach bytu" czyli na tzw. kulturze materialnej 16, która była przedstawiana w swych etnoregionalnych wariantach bez ujawniania jej etnohistorycznego kontekstu. Po upadku stalinizmu u progu lat 60. sytuacja polityczna w kraju, jak i w obrębie nauk społecznych (humanistycznych), zmieniła się wyraźnie umożliwiając badaczom, w tym również etnografom, wyjście z okowów izolacji i dając im nieco więcej, choć nadal istotnie ograniczonej, swobody sterowania swymi dyscyplinarnymi zainteresowaniami. Wyrazem nowych tendencji stał się rozwój zainteresowań etnografią powszechną (tj. krajami i kulturami pozaeuropejskimi); odrodziła się kooperacja badawcza między ośrodkami krajów słowiańskich (badania karpackie); zwrócono także większą uwagę na procesy współczesnych przeobrażeń środowisk wiejskich (modernizacja) i miejskich (kultura robotnicza). Na fali nowych tendencji pojawiły się też programy badawcze, które można by było określić mianem "etnicznych". Były one realizowane w ramach trzech, dość od siebie odseparowanych, nurtów. Po pierwsze - chodziło o studia poświęcone zagadnieniom przemian i integracji kulturowej na Ziemiach Zachodnich (dawniej nazywanych Odzyskanymi); po drugie - o badania nad mniejszościami zamieszkującymi PRL, i po trzecie - o analizy etnicznych kontekstów i procesów na obszarach 14 M. Frankowska, ElIIograj1a polska po Jl wojnie .~wiatowej (1945 -197U), w: M. Terlecka (red.) HislOria etnografii polskiej ... , op. cit., s. 206. 15 Wyjątkiem były wczesne powojenne ekspertyzy dotyczące kwestii zasiedlania Ziem Zachodnich oraz oceny umożliwiające identyfikację ludności autochtonicznej i odróżnienie jej od niemieckich mieszkańców tych ziem. Nie przyniosły one jednak poważniejszych rezultatów naukowych. Zob.: M. Frankowska, op. cit., s. 235. 16 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Kultura materialna wsi polskiej w pracach etnograj1cZ/lYC/z dwudziestopifciolecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, "Lud" t. 53, s. 61 - 102. �301 pozapolskich, przede wszystkim pozaeuropejskich. Ze względu na dość delikatną politycznie naturę dociekań musiały one być prowadzone w taki sposób, aby umiejętnie omijać kwestie podówczas drażliwe i te, na które nadal nie było przyzwolenia cenzury. Najistotniejsze znaczenie posiadały niewątpliwie badania procesu integracji społeczności zamieszkujących Ziemie Zachodnie, które prowadzono wespół (lub raczej równolegle) z socjologami (przywróconymi do łask), a posiadającymi wówczas znacznie adekwatniejsze, aniżeli etnografowie, instrumenty analizy procesu przemian. Stąd też trudno się dziwić, iż prace, które wówczas powstawały w zespołach etnograficznych, były pisane pod silnym wpływem socjologizującej tendencji. Badania nad "integracją i adaptacją" ruszyły na dobre w latach 60., a prym w tym względzie wiódł ośrodek poznański kierowany przez J. Bursztę 17, wspierany inicjatywami regionalnych zespołów etnograficznych z Koszalina, Olsztyna i Wrocławia. Studia te, choć formalnie nie posiadały charakteru etnicznego, zawierały implicite sporo materiału i uwag wzbogacających naszą wiedzę na ten temat. Znajdujemy w nich obserwacje na temat konsekwencji zderzenia się kultur, skutków migracji, adaptacji przybyszów ze Wschodu do nowego środowiska etnogeograficznego, formowania się nowych społeczności lokalnych i regionalnych, powstających z odmiennych grup kulturowych ("repatriantów", osadników, autochtonów, reemigrantów) czy też procesu wrastania w nowe podłoże Polaków przybyłych po wojnie z Bałkanów czy Europy Zachodniej 18. Badaniom tym sprzyjały ówczesne władze, zarówno centralne jak i regionalne, ale w zamian domagały się aby rekonstruowany obraz społeczeństwa Ziem Zachodnich odpowiadał oficjałnej wykładni politycznej. Tak więc z kart raportów i monografii miał się wydobywać obraz "nowych", niemal harmonijnie funkcjonujących społeczności "ziem zachodnich" 19, dobrze zaadaptowanych do swych "odzyskanych" małych ojczyzn i zintegrowanych, zarówno wewnętrznie ze sobą, jak i dobrze wkomponowanych w główny nurt życia kraju. Byłoby uproszczeniem twierdzić, iż do takich tylko wyników sprowadzały się realizowane wówczas studia. Ukazywały one w miarę możliwości sporo rzeczywistych i dramatycznych w swym charakterze procesów i konfliktów, ale zjawiska te były spychane na dalszy plan, gdyż musiały ustąpić przed "pozytywną" wizją integracyjną. Czasami zdarzały się prawdziwe "wypadki przy 17 Zob.: J. Burszta (red.), Stare i nowe w kulturze wsi koszaliliskiej, Poznań 1964; J. Burszta, Zagadnienie integra(ji kulturowej wsi na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii Wsi" t. 10, 1966, s. 170-188. 18 Zob.: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969, cz. 2, Wrocław 1983, pkt. 5.7 - 5.9. 19 W tych latach obowiązywał nakaz używania nazwy "ziemie zachodnie" w formie pisanej tylko z malej litery. W przekonaniu decydentów partyjnych miało to być symboliczno-magicznym dowodem na zintegrowanie tych terytoriów z resztą kraju. �302 pracy", jak np. w przypadku opublikowania monografii poświęconej losowi Łemków pióra A. Kwileckiego20, która ze względu na rzetelny wizerunek naj nowszych dziejów tej grupy etnicznej, tragicznie skrzywdzonej przez powojenne władze komunistyczne, została szybko wycofana z dystrybucji, stając się prawdzowym bibliofilskim rarytasem. Ogólna atmosfera "epoki gomółkowskiej" sprawiała, iż mimo dość intensywnej penetracji Ziem Zachodnich, wiele istotnych problemów etnicznych nie zostało "zauważonych". Całkowicie pominięto rolę żywiołu niemieckiego w kulturowym kształtowaniu się specyfiki włączonych do Polski ziem, pozostawiając te kwestie zachodnioniemieckim specjalistom od Volkskunde der Heimatvertriebenen, ignorowano dwukulturowość ludności autochtonicznej, dostrzegając w niej albo (oficjalnie) spadkobierców "piastowskiej tradycji", albo (nieoficjalnie) widząc w niej element obcy, nie zajmowano się kulturowymi i świadomościowymi konsekwencjami traktowania ludności miejscowej jako "niezbyt" polskiej, niegodnej zaufania, a więc w rezultacie spychanej do "drugiej kategorii", nie studiowano rzetelnie konfliktów międzyetnicznych i międzygrupowych, opóźniających procesy integracji, wreszcie unikano badań nad ludnością ukraińską i łemkowską, zarówno na Ziemiach Zachodnich, jak i na ich rdzennych, wschodnich obszarach. Wszystkie te tematy były politycznie niebezpieczne, a zatem niewskazane by je realizować. W latach 60. pojawiły się jednak pierwsze studia poświęcone grupom mniejszościowym i etnoregionalnym zamieszkującym Polskę - takim jak Cyganie, Białorusini z Podlasia, Łemkowie ze wschodnich Karpat, Kaszubi, Słowińcy, Bambrzy z okolic Poznania, Mazurzy, Warmiacy i Górale podhalańscy. Trudno byłoby jednak znaleźć w bibliografii z tych czasów (okres lat 60. i 70.) poważniejszych rozpraw na temat mniejszości ukraińskiej, ludności żydowskiej czy niemieckiej 2 l • W większości prac, poświęconych mniejszościowej problematyce, nadal dominowała tendencja "etnograficzna", tj. przewaga rejestrującego opisu poszczególnych "działów" kultury ludowej analizowanej grupy, nad refleksją poświęconą problemom tożsamości, uwarunkowań etnopolitycznych i etnohistorycznych, kontekstów interetnicznych czy analizie dążeń opisywanych społeczności do większej swobody własnej ekspresji kulturowej. W części związane to było z panującą wówczas atmosferą politycznej nieufności wobec wszelkich przejawów społecznej niezależności, w tym także wobec ruchów 20 A. Kwilecki, Lemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji. Warszawa 1974. Warto zauważyć, iż większość tekstu tej książki była uprzednio publikowana we fragmentach umieszczanych w różnych specjalistycznych i regionalnych periodykach. Ingerencja ccnzury dotyczyła więc całości pracy, mającej znacznie szerszy krąg odbiorców. 21 Zob.: M. Niewiadomska, op. cil., s. 143-149 (pkt. 5.9). �303 regionalnych (takich jak kaszubski czy góralski)22. Z drugiej jednak strony można tu także mówić o tradycjonalizmie postaw badawczych, zbyt mocno przywiązanych do utartych schematów. Na szczęście obok nich pojawiły się także nowe podejścia próbujące analizować świadomość narodową i etniczną grup regionalnych oraz dostrzegające w stereotypach cenny materiał określający interetniczne stosunki 23. Problematyka etniczna pojawiła się także w studiach poświęconych kulturom pozaeuropejskim. Ten dział etnografii, poza penetracjami Mongolii i Azji Środkowej, rozwijał się początkowo w izolacji od obszarów swych zainteresowań, z konieczności zastępując badania terenowe dociekaniami etnohistorycznymi. Wśród rezultatów naukowych tej grupy badaczy znalazły się prace poświęcone kształtowaniu się świadomości etnicznej (np. studia K. Zielnicy o mieszkańcach Ghany), roli tradycji w narodowej konsolidacji (badania Z. Jasiewicza wśród Uzbeków oraz zespołu W. Dynowskiego badającego społeczeństwo mongolskie), związkom religii z tożsamością etniczną, (etnohistoryczne studia Mirosławy i Aleksandra Posem-Zielińskich o Indianach obu Ameryk), czy wreszcie dociekaniom na temat teorii i praktyki akulturacji (prace M. Frankowskiej, K. Małkowskiej i G. Kloski)24. Studia etniczne w PRL-u lat 70. i 80. Począwszy od lat 70. w ślad za liberalizacją "realnego socjalizmu" i większym otwarciem się kraju na Zachód, pozytywne zmiany objęły również nauki społeczne, w tym także etnografię. Przełamana została izolacja, szerzej włączono się w badania międzynarodowe (głównie w ramach państw socjalistycznych), zaczęto organizować naukowe wyprawy na inne kontynenty, częściej także wyjeżdżano na stypendia i konferencje zagraniczne oraz w większym stopniu zaczęto wykorzystywać w miarę bieżącą literaturę światową. W tym samym czasie zachodziły również istotne przewartościowania wewnątrz etnografii, polegające nie tylko na przyswajaniu metodologicznych "nowinek" (głównie strukturalizmu, semiotyki oraz fenomenologii i funkcjonalizmu), 22 Przykładem tej niechl<ci było także wygaszanie inicjatyw kulturalnych Kaszubów i ograniczanie ich możliwości wydawania własnej prasy i wydawnictw. Podobne zjawisko istniało na południu Polski li Górali podhalaliskich, którzy sprowadzali prywatnymi kanałami ze Stanów Zjednoczonych - jedyne wówczas góralskie pismo na świecie - "Tatrzański Orzeł" ("Tatra Eagle") wydawany w USA przez Związek Podhalan w Ameryce. Zob.: A. Pasem-Zieliński, Tradycja a etniczllo.~ć. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław 1983, s. 236 - 237; A. Kowalska-Lewicka, Związek Pod/wian w Ameryce Północnej, "Etnografia Polska" t. 6, 1960. H Zob.: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia elllo{Jraficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych IW uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975. Warszawa -Łódź 1979. 24 M. Frankowska, Etnografia powszechna ijej miejsce w nauce polskiej po II wojnie .~wiatowej, "Lud" t. 53, 1969, s. 103- 136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie .~wiatowej, w: M. Terlecka (red.), Historia elllografii polskiej ... , op. cit., s. 258-268. �304 ale także na wyraźnym odchodzeniu od zagadnień związanych z badaniami tradycyjnej kultury ludowej ku coraz większym zainteresowaniom problematyką współczesnych przeobrażdl. Ten zwrot musiał skierować uwagę etnografii w stronę studiów etnicznych, tym bardziej, iż w owym czasie, zarówno w ZSRR, jak i w krajach Zachodu, zaczęły się one cieszyć bardzo wielką popularnością· Jednym z charakterystycznych rysów zmian względem poprzedniego okresu był stopniowy spadek zainteresowań problematyką Ziem Zachodnich, którą kontynuowali głównie specjaliści zatrudnieni w regionalnych ośrodkach naukowych (Olsztyn, Opole, Koszalin). Oficjalna wykładnia tego zjawiska odwoływała się do politycznej tezy o zakończonym procesie integracji "Ziem Odzyskanych" z macierzą. W tym samym czasie terytoria te zostały objęte, na niespotykaną dotąd skalę, procesem emigracji ludności autochtonicznej do RFN w ramach polsko-zachodnioniemieckich porozumień i ustawodawstwa niemieckiego sprzyjającego tym wychodźczym dążeniom, nie wspominając już o atrakcyjności ekonomicznej tych decyzji oraz o kreowaniu na tych ziemiach atmosfery "zachęty" do opuszczania swych rodzinnych stron przez jej rdzennych mieszkańców. W wyniku tych wielce złożonych uwarunkowań polityczno-ekonomicznych i etniczno-psychologicznych znaczna część Ślązaków, Mazurów i Warmiaków znalazła się poza krajem swych ojców. Jednakowoż ze względu na delikatny charakter tej emigracji, jej przebieg i społeczno-kulturowe konsekwencje, włącznie ze zmianami tożsamości mieszkańców tych ziem, procesy te nie mogły być wówczas rzetelnie analizowane. To w pewnym sensie wyjaśnia dlaczego w publikacjach etnograficznych i socjołogicznych epoki PRL-u trudno znaleźć informacje na temat mniejszości niemieckiej, która nagle wyłoniła się w latach 90. ze statystycznego niebytu, wyrastając szybko na znaczącą i dobrze zorganizowaną grupę. W latach 70. i 80. kontynowano również badania nad kulturą grup mniejszościowych, zapoczątkowane już w poprzednim okresie. Objęły one przede wszystkim grupy marginalne i najbardziej etnograficznie rzecz biorąc "egzotyczne", takie jak Tatarzy, Cyganie, staroobrzędowcy, Łemkowie, imigranci z Grecji, w mniejszym natomiast stopniu grupy najbardziej liczebne, żyjące poza obszarem swych narodowych państw czy republik (Ukraińców, Białorusinów, Słowaków, Litwinów). Tendencja ta była w dużej mierze wynikiem adaptacji nauk społecznych do ówczesnej sytuacji politycznej nie sprzyjającej badaniom, których wyniki mogłyby rzucić cień na "braterskie" stosunki między krajami socjalistycznymi. Podobne względy sprawiły, iż studia, które już prowadzono, posiadały bardzo akademicki charakter. Unikano ocen na temat bieżącej sytuacji tej ludności, jej realnych potrzeb i dążeń, stosunków międzyetnicznych czy polityki władz wobec mniejszości. Na pierwszy plan wysuwano więc zagadnienia etnokulturowej specyfiki społeczności mniejszościowych, roli zanikającej tradycji etnicznej, w tym i religii, w pod- �305 trzymywaniu poczucia odrębności oraz etnicznych dziejów na tle historii regIOnu. W badaniach pojawiły się również pewne nowe interesujące rysy. Związane one były przede wszystkim z "odkryciem" dorobku 1. Obrębskiego, którego cenne i prekursorskie ustalenia zaczęto po latach zapomnienia wprowadzać do szerszego obiegu. Dwie inspiracje, wyprowadzone z wnikliwej lektury szkiców tego autora, okazały się szczególnie wartościowe. Po pierwsze - postulat, aby spoglądać na kwestie przynależności do określonej grupy poprzez studia nad tożsamością jej członków, określaną przez nich samych, i po drugie - aby poznawać etniczne realia przez analizę interetnicznego kontaktu (antagonizmów, stereotypów, uprzedzeń itp.). Dzięki tym postulatom powstał cykl studiów, wartościowych teoretycznie i poznawczo, poświęconych kategorii "swój - obcy", a także poczuciu odrębności etnicznej, dystansowi kulturowemu i stereotypom etnicznym 25. Problematyka etniczna w twórczości objętej wówczas mianem etnografii powszechnej nie zyskała większego zainteresowania, choć skala badań prowadzonych bezpośrednio w krajach tzw. trzeciego świata była w owym czasie jak na warunki polskie - dość znaczna. Pewnym wyjątkiem były jedynie studia amerykanistyczne, w których pojawiły się takie wątki jak indygenizm, natywizm, polityka tubylcza, panindianizm, asymilacja i akulturacja, związek religii z zachowaniem tożsamości czy konflikty etniczne26. Jednak w większości przypadków prace poświęcone ludom i kulturom pozaeuropejskim zajmowały się bardziej "tradycyjnymi" zagadnieniami (gospodarką, kulturą materialną, obrzędowością, rolą środowiska, społecznościami lokalnymi itp.). Te bowiem problemy bliższe były dotychczasowym doświadczeniom badaczy i łatwiej było je obserwować w trakcie pierwszych i stosunkowo krótkich penetracji. Zainteresowania kwestiami etnicznymi były w tych latach nie tylko udziałem etnografii. Z całą pewnością rzec można, iż znaczny postęp w tej materii uczynili historycy, zajmujący się procesami narodotwórczymi 27, szczególnie zaś dużą aktywnością wykazali się socjologowie. Ci ostatni wnieśli spory wkład do teoretycznej refleksji na temat narodu, świadomości narodowej, asymilacji, typologii i definicji mniejszości 28. Jednakowoż szczególnego ro- 25 J. Burszta. B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War II, "Ethnos" t. 47, 1982, nr 1-2, s. 50-63. 26 Ten nurt badań był realizowany przede wszystkim w ramach zespołu amerykanistycznego powołanego przez prof. M. Frankowską w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. Z7 Dużą rolę odegrały w tym zakresie prace J. Chlebowczyka dotyczące Europy środkowo-wschodniej (zob. przyp. 1) oraz T. Łepkowskiego poświęcone procesom narodotwórczym w krajach Ameryki Łacińskiej i na ziemiach polskich. 28 H. Kubiak, A. Paluch (red.), Założenia teorii asymilacji, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, AJniejszości narodowe a świadomośc' narodowa, "Studia Socjologiczne" 1976, nr 2; J. 1. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej, Warszawa 1969. 20 - Lud t. LXXVlII �306 dzaju obszarem empirycznych penetracji stały się studia nad zbiorowościąmi polonijnymi, które w myśl założeń twórców głównego ośrodka tymi zagadnieniami się zajmującego (Instytutu Badań Polonijnych przy UJ w Krakowie), miały być po prostu polską wersją badań etnicznych. Studia nad Polonią (zagraniczną) uzyskały za czasów E. Gierka spore poparcie władz, dla których przełamanie izolacji i nawiązanie nowych, bardziej życzliwych kontaktów ze środowiskami pochodzenia emigracyjnego, było ważnym elementem polityki i propagandy. Choć prym w tych badaniach wiedli historycy i socjologowie, to jednakowoż włączali się do nich także etnologowie. Wprawdzie już w latach 60. tematyka ta incydentalnie pojawiała się na łamach fachowych pism etnograficznych 29, ale dopiero bardziej sprzyjająca atmosfera następnego dziesięciolecia dokonała w tej kwestii istotnych przewartościowań. Dzięki nim pojawiły się opracowania w części etnohistoryczne, w części etnograficzne, poświęcone skupiskom polonijnym krajów Europy Zachodniej, Kanady, Stanów Zjednoczonych i Ameryki Południowej 30. Większość z nich przedstawiała środowiska imigracyjnego pochodzenia żyjące w ośrodkach miejskich i przemysłowych. Także pod tym względem było to swoiste novum w warsztacie etnologa, który dotychczas przyzwyczajony był do obserwacji środowisk wiejskich lub ewentualnie małomiasteczkowych. Jednak nieliczni badacze kultury Polonii postanowili poświęcić się studiom nad tymi skupiskami emigrantów i ich potomków, którzy opuszczając swą ojczyznę, nie zmienili zasadniczo trybu swego życia pozostając przy wiejskiej gospodarce. Wymienić tu należy obserwacje wsi polonijnej w Turcji (Adampol), oraz solidną monografię ukazującą życie potomków osadników z Polski na Węgrzech31. Tymczasem lista potrzeb byłaby znacznie dłuższa, szczególnie wówczas gdyby mogła obejmować te środowiska polskie, które pozostały w nowym powojennym układzie geopolitycznym za wschodnią granicą, tj. na terytorium ZSRR. W ówczesnych warunkach ustrojowych nie było jednak miejsca na tego rodzaju studia (poza nielicznymi wyjątkami)32, które musiałyby zburzyć mur milczenia wzniesiony wokół losu Polaków na Wschodzie. Zob.: M. Niewiadomska, Bibliogrąfia ... , op. cit., s. 138-142 (pkt. 5.8). Bliższe omówienie dokonań badawczych \V tym zakresie zob.: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywisto.fć i propozycje, "Lud" t. 68, 1984. 31 E. Piet raszek, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji. "Etnografia Polska" t. 18, 1974, z. I; 1. S. Łątka, Adampol. Polska wieś nad Bo.~lorem, Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenek i lstl'anmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna, cz. 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z. 15, 1981; z. 17, 1981. 32 Odnotować tu należy np. badania etnohistoryczne nad polskimi zeslańcami na Syberię i Kaukaz w XIX wieku (A. Kuczyński, A. Woźniak) oraz krótką penetrację polskiej osady niedaleko Irkucka (WI. Baranowski). 29 30 �307 W badaniach zbiorowości polonijnych starły się ze sobą dwie zasadniczo odmienne tendencje interpretacyjne: tradycyjna, etnograficzna, preferująca deskryptywizm i wzory dyskursu wywiedzione z dociekań badaczy kultury ludowej oraz tendencja antropologiczna, skupiona bardziej na analizie procesów etnicznych i zmian kulturowych, czerpiąca inspirację z doświadczeń etnosocjologii i nowych nurtów antropologii etniczności 33. Różnica w podejściu do studiowanej materii była więc zasadnicza i odzwierciedlała coraz wyraźniejszą kontradykcję między ludoznawczą etnografią zorientowaną na statyczne, rejestrujące badania nad dziedzictwem kulturowym, zachowanymi reliktami narodowej (ludowej) tradycji i polskim wkładem do cywilizacji krajów zamieszkiwania a antropologizującą etnologią starającą się uchwycić dynamikę przekształceń zbiorowości imigracyjnych i zinterpretować je w kontekście kształtowania się nowych form etnicznej tożsamości (etniczności) i nowych postaci etnicznej kultury. Badacze pierwszej orientacji (W. Sobisiak, M. Paradowska i inni)34 kładli nacisk na koncepcję "kultury rodzimej" imigrantów, na formy jej zachowania w nowym środowisku, na filopietystycznie interpretowany wkład jej nosicieli do obcej kultury, traktując w sumie skupiska polonijne jako części składowe narodowej diaspory. Nurt przeciwny koncentrował swą uwagę na procesie wtapiania się emigrantów w społeczeństwo przyjmujące, na kształtowanie się w tym środowisku nowych synkretycznych form kulturowych, na roli etnicznej symboliki w tworzeniu się nowych postaci etniczności, na zjawiskach kreowania etnicznej tradycji. Słowem starał się on uchwycić dynamikę procesu integracji środowisk polonijnych w nowym społeczeństwie w kontekście naj istotniejszych towarzyszących im zjawisk, tj. utrzymywania się etniczności' i deetnizacji, koegzystencji i konfliktu etnicznego, izolacji i kontaktów z krajem pochodzenia, przemian wewnątrzgrupowych i oddziaływań obcego etnicznie otoczenia 35. 33 Duży wpływ miały przede wszystkim dzieła F. Bartha (red.) Ethnic Groups and Boundries, Oslo-London 1969; H. Gansa, Symbolic Ethnicity. Thefuture of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" t. 2, 1979, nr 1; N. Glazera iD. Moynihana (red.), Ethnicity. Theory and Experience, Cambridge, Mass. 1975; M. Gordona, Assimilation in American Life. The Role of Race, Re/igion and National Origin, New York 1964; M. Novaka, Problemy etnicznej Ameryki, Warszawa 1985; Van den Berghe P., The Ethnic Phenomenon, New York-Oxford 1981. 34 W. Sobisiak, W sprawie badań nad kulturą rodzimą emigrantów, "Kultura i Społeczeństwo" t. 18, 1974, nr I; W. Sobisiak, Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" R. I, 1975, z. I; W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej, Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejów wychodźstwa po/skiego w Ameryce Poludniowej. Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1992. 35 A. Posem-Zieliński, Etniczllość a tradycja ... , op. cit.; R. Kantor, Współczesne migracje zarobkowe mieszkańców Podhala do USA. Raport z badań terenowych w lataclt 1987 -1988, "Przegląd Polonijny" t. 17,1991, z. I; J. Rokicki, Wakacjusze na Jackowie i inni. Szkic o sytuacji wspólczesnych polskich emigrantów zarobkowych \\I Chicago, "Przegląd Polonijny" t. 15, 1989, z. 3. �308 Studia etniczne bez cenzury Upadek komunizmu w Polsce pod koniec lat 80. sprawił, iż nauki społeczne zostały wyzwolone z gorsetu ideologicznych ograniczeń i mogły pierwszy raz w swej powojennej historii podejmować tematy w sposób nieskrępowany, kierując się autentycznymi potrzebami społecznymi oraz zainteresowaniami specjalistów w ramach skromnych środków finansowych będących do dyspozycji zespołów badawczych. W nowych warunkach uprawiania badań nastąpiła prawdziwa eksplozja studiów etnicznych. W części jest ona związana z ogólnoświatowym wzrostem zainteresowań kwestiami narodowościowymi, etnicznością, nacjonalizmami; w części zaś jest reakcją na dokonujące się w naszym kraju demokratyczne przeobrażenia pociągające za sobą wzrost aktywności społeczno-politycznej i kulturalnej grup mniejszościowych. Trzecim istotnym czynnikiem sprzyjającym tym badaniom była potrzeba likwidacji białych plam, szczególnie w odniesieniu do studiów nad Polakami zamieszkałymi na byłych ziemiach ZSRR, wzmocniona dodatkowo koniecznością rozpoznania stanu i realnych potrzeb tych skupisk dla opracowania rządowych i społecznych programów pomocy odizolowanym przez dziesięciolecia środowiskom. Zdecydowany prym w tych studiach wiodą socjologowie, a wśród nich ci, którzy bliscy są orientacji antropologicznej (Warszawa, Kraków). Poznański Zakład Badań Polonii Zagranicznej PAN przeobraził własny profil zmieniając również swój szyld na Zakład Badań Narodowościowych, a jego nowy organ "Sprawy Narodowościowe", nawiązujący do tradycji międzywojennego pisma pod tym samym tytułem, stał się prawdziwym interdyscyplinarnym forum wymiany informacji i doświadczeń badawczych na tematy etniczne ujmowane z perspektywy teoretycznej i empirycznej, polskiej, europejskiej i światowej. Również na łamach wielu innych, starych i nowych czasopism specjalistycznych (np. "Przeglądu Wschodniego" i "Przeglądu Polonijnego"), tematyka etniczna zajmuje znaczące miejsce. Liczne sondaże ośrodków badania opinii publicznej na bieżąco monitorują stan świadomości społecznej w takich kwestiach jak siła stereotypów, uprzedzeń i sympatii etnicznych. Także wśród ostatnio bronionych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wyraźnie wzrosła liczba dysertacji poświęconych tym ważnym zagadnieniom. Na tym tle sytuacja i dorobek etnologii, zważywszy nadal skromne zaplecze kadrowo-instytucjonalne, nie wypada najgorzej. W programach uniwersyteckich studiów etnologicznych znalazły się bloki zajęć poświęconych całkowicie kwestiom etnicznym 36; problematyka ta pojawia się coraz 36 Zob. np. program studiów etnologicznych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: Studia na kierunku: etnologia i antropologia kulturowa. lriformator na rok akademicki ]995/96, wydany przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Poznań 1995. �309 częściej w pracach magisterskich; organizuje się specjalistyczne konferencje 37; etnologowie opracowują ekspertyzy dla instytucji zajmujących się praktycznymi aspektami kwestii polonijnych czy mniejszościowych 38; łamy czasopism coraz częściej wypełniają doniesienia z prowadzonych badań etnicznych i szkice poświęcone etnokulturowej charakterystyce grup mniejszościowych czy obszarów pograniczy, w czym celuje "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"; wreszcie - co najważniejsze - wzrosła także liczba osób podejmujących się tego rodzaju studiów. Spotkać je można we wszystkich ośrodkach, choć w największej mierze zagadnienia te podejmowane są przez etnologów warszawskich i poznańskich. Po ogólnych uwagach o sytuacji badań etnicznych w czasach nam współczesnych, wypada dokonać zwięzłego, a więc i niepełnego przeglądu głównych kierunków zainteresowań. W istocie mamy dziś do czynienia z trzema zasadniczymi nurtami studiów, a mianowicie: z dociekaniami nad grupami mniejszościowymi zamieszkującymi Polskę, nad skupiskami polonijnymi i polskimi poza krajem, oraz nad problemami etnicznymi na innych obszarach, głównie pozaeuropejskich. W tejże kolejności zostanie tu omówiona charakterystyka tych nurtów. Badania nad mniejszościami są w dużej mierze kontynuacją studiów podejmowanych już wcześniej, z tym jednak, iż co najmniej pojawiły się w nich dwa nowe elementy. Po pierwsze, wzrosło znacznie zainteresowanie grupami "zaniedbanymi" wcześniej; po drugie - zmienia się częściowo podejście do tematu. Zaczęto wycofywać się z typowo "etnograficznego" stanowiska (systematyczny opis kultury grupy mniejszościowej) na rzecz interpretacji "etnicznej", a więc takiej, która koncentruje uwagę' na kwestiach tożsamości oraz na kontekstach międzyetnicznych relacji. Tradycyjnie kontynuowane są badania nad grupami "egzotycznymi", takimi jak Cyganie39, Karaimi, Ormianie polscy 40, czy Tatarzy oraz inni muzułmanie żyjący w Polsce. Zwiększyły się także możliwości badawcze nad 37 Przykładem może być konferencja na temat Polaków w Kazachstanie zorganizowana pod Wrocławiem (1994) czy na temat "Konfliktu etnicznego" odbyta w Warszawie (1994) w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. 38 Wymienić należy przede wszystkim raport M. Gawęckiego przygotowany dla Wspólnoty Polskiej Polacy w Kazachstanie. Kultura i świadomoś(' etniczna, Poznań 1993 (maszynopis powielony) oraz raport M. Kairskiego na temat sytuacji Indian w ekwadorskiej Amazonii przygotowany dla CEDIME - ekwadorskiego centrum badań społecznych, Situación de la cultura Waorani que estan fuera de la influencia dei I LV Y las indicaciones para la actuación en el futuro, CEDlME, Quito 1992 (współautorstwo z I. Stoińską). 30 L. Mróz, Geneza Cyyanów i ich kultury, Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~ć i tolerancja, Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana, Sejny 1994. 40 G. Pełczyński, Karaimi polscy, "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 1 (2); Tenże, Ormianie Polscy w wieku XX. Problem odrębności etnicznej (praca doktorska, DAM - Poznań). �310 mniejszościami pograniczy, a więc nad Litwinami 41, Lemkami 42, Białorusinami i tymi, którzy wolą określać się tylko jako "prawosławni". Na tym tle uderza niewielkie dotąd zainteresowanie ludnością ukraińską. Po latach milczenia "odkryto" mniejszość niemiecką, przede wszystkim na Śląsku Opolskim 43, oraz zajęto się ludnością żydowską, dziś już prawie całkowicie nie istniejącą, studiując jej regionalne dzieje, zastanawiając się nad jej wkładem do polskiej kultury, oraz rekonstruując wizerunek tej grupy w oczach Polaków44. Zagadnieniami porównawczymi, dystansem etnicznym oraz znaczeniem opinii i stereotypów w kształtowaniu się stosunków między mniejszościami a polską większością, zajmuje się głównie warszawski zespół antropologów, działający w ramach socjologii, kierowany przez E. Nowicką 45. Wymienione wyżej badania, jak i te, które uszły mojej uwadze, stanowią już spory wkład etnologów do studiów nad mniejszościami polskimi. Nadal jednak prym w tej sferze wiodą socjologowie i historycy. Te trzy dyscypliny w dość podobny sposób traktują przedmiot swych studiów, z tym jednak, iż w publikacjach etnologicznych naj pełniej przeplatają się ze sobą interpretacje etnohistoryczne z analizami bieżących procesów i zjawisk. Interesujące zmiany objęły badania polonijne, które znacznie się rozszerzyły, angażując sporą grupę etnologów. Najbardziej charakterystycznym przejawem tych zmian było podjęcie pionierskich studiów terenowych wśród skupisk polskich na terenach byłego ZSRR, przed demontażem totalitarnego ustroju, całkowicie badaczom niedostępnych. Studia te objęły niemal bez wyjątku społeczności wiejskie, a więc łatwiejsze do penetracji dla etnologów, pozostawiając (na razie?) zbiorowości wielkomiejskie (Moskwy, Petersburga, Kijowa, Lwowa itp.) na uboczu. Innym cennym rysem tych badań jest ich potencjalna (społecznie i politycznie) wartość praktyczna, gdyż raporty naukowe dostarczają pożytecznych ocen ułatwiających konstruowanie władzom państwowym, Kościołowi, organizacjom charytatywnym adekwatnych programów pomocy Polakom na Wschodzie. Większość tych studiów została rozpoczęta stosunkowo niedawno, w związku z tym trudno byłoby już dziś oceniać ostatecznie ich rezultaty, dlatego też poprzestać trzeba jedynie na wymienieniu ważniejszych realizowanych projektów. Do głównych osiągnięć należy bez wątpienia rozpoczęcie studiów nad Polakami w Kazachstanie (zespół M. Gawęckiego, a także S. Szynkiewicz), 41 SI. Żerańska-Kominek (red.), Kultura muzyczna mniejszo,~ci narodowych w Polsce, Warszawa 1990. 42 K. Pudlo, Łemkowie. Proces wrastania w ,~rodowisko Dolnego Śląska 1947 -1986, Wrocław 1987. 43 M. G. Gerlich, Górnoślązacy. Od świadomo,ki etnicznej ku polskiej ,{wiadomości narodowej (schyłek XVIII w. - do Kulturkampfu), "Etnografia Polska" t. 37, 1993, z. 1. 44 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1987. 4S E. Nowicka (red.), Swoi i obcy, Warszawa 1990. �311 które objęły zagadnienia etnodemograficzne, etnohistoryczne i etnosocjologiczne, pozwoliły na ocenę stanu zachowania języka, tradycji, religii, ukazały pozycję ekonomiczną i zawodową Polaków, dokonały rozeznania w stosunkach interetnicznych i dały pewien pogląd na temat stanu świadomości etnicznej ludzi dotąd niemal całkowicie odizolowanych od swej ideologicznej ojczyzny46. Narodowa dyskusja na temat ewentualnej repatriacji Polaków z Kazachstanu, oraz pierwsze już konkretne działania idące w tym kierunku, uczyniły te badania szczególnie ważnymi, a jednocześnie delikatnymi i odpowiedzialnymi ze względu na dalszy rozwój wypadków i wagę podejmowanych decyzji. Czynnik ten sprawia, iż mimo zakończenia pierwszej fazy kilkuletnich studiów nadal istnieje stała potrzeba śledzenia zmian zachodzących w życiu i świadomości tych ludzi, jak i dobrego rozeznania w trudnościach adaptacyjnych pierwszych przybyszów z kazachskich stepów do Polski47. Poza odległym Kazachstanem badania polonijne prowadzone są także bezpośrednio za naszymi wschodnimi granicami, przede wszystkim na Litwie (zespół L. Mroza) oraz na Białorusi (zespoły I. Kabzińskiej i L. Mroza). Koncentrują się one na polskich mieszkańcach tamtejszych wsi oraz na lokalnych stosunkach międzyetnicznych. Wypada także wspomnieć o studiach nad Polakami na Syberii (A. Kuczyński, W. Bielecki) oraz na Kaukazie (A. Woźniak). Dziwić natomiast może małe zainteresowanie ludnością polską na Ukrainie. Kontynuowane są także badania nad Polonią północnoamerykańską, które - jeśli chodzi o swój interdyscyplinarny wymiar - straciły sporo na znaczeniu względem lat ubiegłych. Etnologowie w skromnym zakresie uzupełniają studia socjologów i historyków zajmując się coraz chętniej najnowszymi falami emigrantów i bieżącymi przekształceniami polonijnych środowisk48. Zastanawiające jest, jak dotychczas, bardzo słabe zainteresowanie wychodźcami z ziem polskich, zamieszkującymi obecnie Niemcy (chodzi o Polaków, Niemców polskich, Ślązaków, Warmiaków, Kaszubów). Temat niewątpliwie trudny do realizacji jest jednak bardzo istotny z punktu widzenia 46 M. Gaw~cki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu, "Przegląd Wschodni" t. 3, 1994, z. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie, "Lud" t. 75, 1992; A. Pasem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska w południowym Kazachstanie (w druku). 47 Projekt takich studiów jest realizowany w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM pod kierunkiem prof. Z. Jasiewicza. 48 A. Posem-Zieliński, Polonia amerykańska po upadku komunizmu w starym kraju. Dawne problemy - nowe wyzwania (w druku); J. Rokicki, Więź społeczna a zmiana kultury, Wrocław 1992; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago: kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami, Wroclaw- WarszawaKraków 1992. �312 poznawczego, a jednocześnie ze względu na ożywione kontakty polsko-niemieckie (odwiedziny, wspólne interesy) posiada ważkie walory praktyczne. Niestety badania polonijne u naszego zachodniego sąsiada, i to nie tylko w obozie etnologów, nie cieszą się wielkim uznaniem. Trzeci dział współczesnych studiów etnicznych tworzą dociekania nad ugrupowaniami niepolskiego pochodzenia i spoza terytorium naszego kraju. Ze względów oczywistych badania te sytuują się jakby na dalszym planie, choć ich znaczenia nie należy lekceważyć. Nie można bowiem w żadnej dziedzinie i specjalności zamykać się w kręgu wąskich, ściśle "krajowych" czy tylko praktycznych problemów; bowiem grozi wówczas niebezpieczeństwo popadnięcia w parafializm, pogłębiony izolacją od głównych nurtów światowych. Dodać także należy, iż kontekst porównawczy, zarówno doświadczeń badawczych, stosowanych metod i interpretacji, jak i analizowanych zjawisk oraz procesów obserwowanych w całkowicie odmiennych uwarunkowaniach, jest zwykle najcenniejszym produktem tego rodzaju studiów, poza ich oczywistymi walorami poznawczymi oraz pogłębieniem refleksji teoretycznej49. Najbardziej wyrazistym zespołem studiów w tej grupie problemowej są badania nad sytuacją etniczną w obu Amerykach. Skupiają one najwięcej badaczy i to różnych generacji, obejmują także stosunkowo szerokie spectrum zjawisk. Wynika to z silnej tradycji badań amerykanistycznych w Polsce, dobrych warunków międzynarodowej współpracy oraz interdyscyplinarnej i międzyośrodkowej kooperacji w kraju, wzmocnionej atmosferą obchodów ,,500 lecia spotkania dwóch światów" i uformowania się przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu zespołu do badań kultur Ameryki Południowej 50. W ramach tych badań są prowadzone studia nad północnoamerykańskim pluralizmem kulturowym i jego rolą w formowaniu się specyfiki amerykańskiego narodu, a także nad wzajemnymi związkami łączącymi etniczność i religię w kontekście społeczeństwa multikulturowego (A. Posern-Zieliński i inni). W porozumieniu z wenezuelskimi i ekwadorskimi placówkami naukowymi realizowane są badania nad izolowanymi grupami leśnych Indian Amazonii, z ukierunkowaniem na wypracowanie praktycznych programów ochrony i pomocy tym mniejszościom (M. Kairski i zespół). Od 1994 roku ruszyły również zespołowe studia nad formowaniem się nowej tożsamości wśród indiańskich mieszkańców Ekwadoru, w związku z jej awansem cywilizacyjnym, ekonomicznym i aktywnością organizacyjną na 49 W przygotowaniu są pewne prace na ten temat, ale o ile wiem nie są prowadzone systematyczne studia w tym zakresie. 50 Zob.: ••Etnografia Polska" t. 36, 1992,7_ 2; Ameryka Indiwlska. Spotkanie dwóch .fwialów, Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia lalynoamerykanislyczne, w: Kierunki badwi nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1989. �313 niwie regionalnej i ogólnokrajowej, prowadzącą do upodmiotowienia rdzennej ludności tego kraju (A. Posem-Zieliński i zespół). Bardzo zaawansowane zostały pionierskie studia o charakterze etno kartograficznym, w których wyniku powstał atlas tubylczej ludności Ameryki Południowej wraz z analizą stanu jej akulturacji, ukazujący tereny ich obecnego zamieszkiwania i bieżącą sytuację demograficzną 51 . Wreszcie wspomnieć należy oprowadzonych także od kilku lat pracach nad słownikiem ludów, narodów, mniejszości i grup etnoregionalnych obu Ameryk, który ma być w założeniu specjalistycznym kompendium zawierającym podstawowe i naukowo zweryfikowane informacje o strukturze etnicznej całego Nowego Świata (A. Posem-Zieliński, R. Tomicki i zespół). Jeśli chodzi o inne tereny, to trzeba zauważyć, iż tylko incydentalnie zainteresowania nimi przybierają formę badań etnicznych. Pewną uwagę przyciąga wielokulturowe terytorium Rosji (studia porównawcze S. Szynkiewicza 52, badania E. Nowickiej nad tożsamością Burjatów) oraz niektóre rejony Azji (np. studia kurdyjskie L. Dzięgla) 53. Natomiast wysoce niepokojącym zjawiskiem są zaniechania na polu zainteresowań studiami europejskimi. Poza znanymi mi projektami badań nad imigrantami muzułmańskimi z północnej Afryki zamieszkującymi Francję (R. Vorbrich) i nad tożsamością Alzatczyków (A. Chwieduk), pewnie niewiele można by dodać. Kłóci się to ostro ze stale wzrastającą rolą czynników etnicznych na naszym kontynencie, który targany jest dzisiaj sprzecznymi tendencjami. Z jednej strony pojawił się nowy trybalizm etniczny prowadzący do ksenofobii, konfliktów i czystek etnicznych, z drugiej realizowana jest idea zjednoczonej Europy ojczyzn, pozbawionej granic, ale tworzącej dla każdej grupy bezpieczną przestrzeń kulturowego rozwoju. Sądzę, iż właśnie te zagadnienia powinny być bliżej analizowane także metodami etnologicznymi. Jednak zainteresowanie tą problematyką jest, jak dotychczas, bardzo ograniczone, co w pełni odpowiada permanentnemu stanowi niedorozwoju etnologii Europy, od wielu lat niezmiennie określanej mianem kierunku deficytowego. Uwagi końcowe Zbliżając się ku końcowi przeglądu studiów etnicznych warto dokonać zwięzłej rekapitulacji niektórych wniosków i uzupełnić je o dodatkowe, sumujące uwagi. Otóż nie ulega wątpliwości, iż badania etniczne rozwijają się 51 M. Kairski, Situación actual elllo-cultural de los grupos etnolingulsticos nativos del Atlllirica dei Sur (Tom 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ekwador (w druku). 52 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna j tendencje jej przemian u schyłku ZSRR, "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" t. 2, 1993, z. 2 (3); L. Dzięgiel, Węzeł kurdyjski: kultura, dzieje, walka o pr:etrwanie, Kraków 1992. 53 Warto tu wymienić wydany ostatnio przegląd ugrupowań etnicznych pióra Z. Komorowskiego, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1995. �314 w sposób zadowalający wówczas, gdy: a) podejmowane są przez dobrze zorganizowane i merytorycznie kompetentne zespoły; b) gdy wokół tych badań istnieje sprzyjająca atmosfera (tzw. zapotrzebowanie społeczne) i c) gdy mog,! one zyskać realne wsparcie finansowe. Studia etniczne niemal zawsze uwikłane były w bieżącą "małą" (krajową) i wielką (międzynarodową) politykę i z tej racji podlegały licznym naciskom i ograniczeniom. W przypadku polskich doświadczel1 etnologicznych oddziaływanie to w mniejszym stopniu odzwierciedliło się w tym co pisano, czy jak interpretowano rzeczywistość, w większym zaś zakresie w tym, czego nie poruszano i co pomijano. Upadek cenzorskich ograniczel1 uwolnił studia etniczne z bezpośredniej ingerencji władz umożliwiając im nieskrępowany dalszy rozwój. Doświadczenia przeszłości wskazują jednak, iż mimo kontroli nad tą sferą studiów, można było wnieść do niej znaczący wkład, dzięki czemu dziś nie startujemy od przysłowiowego punktu zerowego. Przy całej różnorodności prowadzonych w przeszłości badań, w każdym z minionych okresów posiadały one swą dominującą specyfikę. W II Rzeczypospolitej koncentrowały się na "kresowych" grupach etnicznych; bezpośrednio po wojnie i w latach 60. najważoiejsza była tematyka związana z Ziemiami Zachodnimi; w okresie lat 70. i 80. istotne były zagadnienia związane z kulturą i życiem Polonii (głównie zachodniej), natomiast w czasach współczesnych najczęściej są podejmowane studia nad mniejszościami oraz nad ludnością polską za wschodnią granicą. Gdy porównać pod tym względem polskie studia etniczne z badaniami prowadzonymi w innych krajach, to okazałoby się, iż naszą specyfiką była i jest koncentracja uwagi na problemach reemigracji, Polonii i polskiej diaspory, podczas gdy w krajach Europy Zachodniej interesowano się głównie mniejszościami i imigrantami, w Ameryce Północnej formowaniem się społeczeństwa wielokulturowego, a w byłym ZSRR procesami integracji i stosunków międzyetnicznych. Ta "narodowa" specyfika polskich badań etnicznych, nieco osłabiona studiami poświęconymi mniejszościom i innym kontynentom, sprawiła, iż pewne kierunki zainteresowań nie są reprezentowane na miarę ich wagi i społecznych potrzeb. Z pewnością dociekania nad mniejszościami nie są jeszcze satysfakcjonujące; brakuje studiów poświęconych imigrantom i "gastarbeiterom", których w naszym kraju zjawia się coraz więcej; wreszcie powinno się rozpocząć badania nad etnicznymi problemami współczesnej Europy, szczególnie środkowo-wschodniej. Tematyka ta, niezmiernie aktualna i wymagająca dobrego rozeznania w regionalnej specyfice tej części kontynentu, mogłaby być z dużym powodzeniem realizowana przez polskich specjalistów. Studia etniczne w swej zdecydowanej większości sytuują się w ramach etnologii współczesności, choć oczywiście muszą wykorzystywać również podejście etnohistoryczne, bez którego trudno byłoby we właściwych wymiarach oceniać bieżące zjawiska. Dzięki temu podejściu łatwiej zrozumieć naturę �315 etnicznych stereotypów, mechanizm kreowania obrazu "obcego", związki etniczności z kulturą i religią, czy zmienne relacje łączące mniejszości z większością. Pozytywnym symptomem jest również coraz częstsze powiązanie prowadzonych badań z działalnością ekspercką, w której wyniku przygotowywane raporty mogą służyć do opracowania zasad polityki etnicznej (m.in. badania nad Polakami w Kazachstanie, Stanach Zjednoczonych, nad Cyganami czy nad ludnością tubylczą w Ekwadorze). "Stosowany" charakter studiów etnicznych stawia przed specjalistami nowe wymagania i wyzwania, a przede wszystkim powinien zobowiązywać ich do dużej odpowiedzialności za słowo, gdyż nie ulega najmniejszej wątpliwości, iż między tym co piszą badacze w swych opracowaniach a interpretowaną przez nich etniczną sytuacją istnieje subtelne sprzężenie zwrotne. Współczesne studia etniczne, choć mają zdecydowanie interdyscyplinarny charakter, wykazują jednak słaby stopień kooperacji. Dotyczy to również etnologii, która prowadzi swe badania równolegle względem innych specjalności bez bliższej jednak współpracy. Jednocześnie należy zauważyć, iż w studiach tych dość słabo zaznacza się specyfika podejścia etnologicznego (antropologicznego), nadal jeszcze przytłoczona, albo zbytnim "etnografizmem", albo też nadmiernym wykorzystaniem socjologizujących interpretacji. Sądzę, iż wynika to z zaniedbania refleksji teoretycznej na temat sposobów badania i objaśniania zjawisk etnicznych, zdominowanych przez rejestrację i analizę konkretnych sytuacji, grup i procesów. Aby temu przeciwdziałać należałoby więcej czasu poświęcić studiom problemowym, komparatystycznym i konceptualnym. Adekwatne do bieżącej sytuacji narzędzia interpretacji, oryginalne podejścia i doświadczenia czerpane z dorobku prowadzonych już badań pozwolą jak mniemam - z powodzeniem przygotować się do zadań w nadchodzącym stuleciu i do studiów w nowej, otwierającej swe granice Europie, a więc do świata, w którym dbałość o zachowanie własnej tożsamości powinna być zsynchronizowana z tolerancją, zrozumieniem i gotowością do współżycia z "obcymi". Aleksander Pasem-Zieliński ETHNIC STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY AFTER 1945. THEIR CONDITIONS. CONTEXTS AND TRENDS (Summary) The article discusses main tendencies in the development of Polish ethnic studies in ethnology after 1945. An attempt has been made to show the links between the changing political situation and possibilities of conducting ethnic research in Poland and abroad. �316 Three main stages of the research have been discussed against the background of the research experience of the interwar period (when mainly ethnic groups of the eastern parts of the country, i.e. regions which after 1945 became the property of the Soviet Union): a) the period till the end of the 1960s in which focus was on the studies into the processes of integration and adaptation of groups of settlers of different ethnic and cultural background to the new living conditions on the western and northern territories annexed to Poland after 1945; b) thc period of the 1970s and 1980s, i.e. the time of favourable conditions for researching the culture and life of Polish immigrant communities in Western Europe, Northern America and in the Balkans and c) the years after the fall of the communism and abolishment of censorship that restricted the freedom of studies, when focus was on such problems as ethnic minorities in Poland and Polish communities living on the territories of the former Soviet Union. Communist censorship affected ethnological research in two ways: scholars had to know what to write about and how and, secondly, scholars had to know which topics to avoid. Despite these evident limitations, ethnic research in the Polish People's Republic was gradually expanded to include some minority groups in Poland (usually marginal ones, such as the Gypsies, Tartars, Lemkos) and Polish communities in other countries as well as ethnic problems in countries outside Europe (mainly in Latin America and Asia). Despite the systematic liquidation of the "white spots", there are still other important problems which are not addressed, such as new immigrants and foreign workers in Poland, problems of the national identity in Central and Eastern Europe, comparative research and theoretical studies. Ethnic research in Poland, although conducted as part of the study of modernity, uses also ethnohistorical approach. Owing to these two perspectives, it has been easier to understand such crucial problems as: the nature of cthnic stereotypes, mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations between ethnicity, culture and religion, varying relations between the mino rit y and majority or the specificity of regions on ethnic frontiers. More and more often reports of ethnologists are used as applied studies, specialy when new principles of the ethnic policy are set out. Despitc a considerable intercst of ethnologists in ethnic problems, these studies are still looking for their new, original specific character and approach which would help overcome the traditional ethnographic description and, at the same time, go away from excessive imitation of patterns of sociological interpretation. Trans/. Z. Nads/aga � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/14085f6ca961fdfca87bcc1a314ff48e.pdf 985ccd0a3164dabd05f672cd31c4a257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5069 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource etnologia - studia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4702 Title A name given to the resource Studia etnologiczne na uniwersytetach polskiech po roku 1989 / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 87,2003 I. STUDIA I MATERIALY ZBIGNIEW JASIEWICZ ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza STUDIA ETNOLOGICZNE NA UNIWERSYTETACH POLSKICH PO ROKU 1989 Etnologia w tytule tego artykułu oznacza oficjalną nazwę kierunku studiów uniwersyteckich w Polsce, potwierdzoną uchwałą Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 kwietnia 1992 roku, wprowadzoną w miejsce wcześniej obowiązującej nazwy etnografia. Ten kierunek studiów swoim programem obejmuje zespół dyscyplin naukowych określanych jako "nauki etnologiczne", w którym obok etnologii występuje również antropologia kulturowa czy społeczna, a także folklorystyka, studia nad sztuką ludową i nieprofesjonalną oraz etnomuzealnictwo. Celem artykułu jest przedstawienie sytuacji na tych uniwersytetach, które prowadzą w Polsce studia etnologiczne oraz zaprezentowanie informacji o programach i warunkach nauczania, sposobach przyjmowania na studia, liczbie studentów i doktorantów, stanie kadry nauczającej, o realizacji założonego przepisami profilu absolwenta, wreszcie o specyfice poszczególnych ośrodkówl. Dodatkowym zadaniem tych rozważań jest próba odpowiedzi na pytanie, w jakim zakresie i stopniu na studia etnologiczne wpłynęła transformacja ustrojowa realizowana w Polsce od roku 1989. Czy miała ona zasadniczy wpływ na ich obecny ksztah, czy też zaobserwowane zmiany wynikają po prostu z naturalnego procesu adaptacji tej dyscypliny do zmieniającego się otoczenia I Autorzy korzystali m.in. z materiałów przygotowanych przez instytuty i katedry etnologii dla celów akredytacji kierunku etnologia dokonanej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną iPaństwową Komisję Akredytacyjną, a także z informatorów opracowanych przez poszczególne ośrodki oraz z dodatkowych informacji uzyskanych bezpośrednio od kierowników placówek etnologicznych. �14 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński społeczno-kulturowego w naszym kraju i nowych trendów interpretacyjnych w światowej humanistyce i naukach społecznych. Nie uprzedzając wniosków końcowych, już teraz można stwierdzić, że studia te, wprawdzie przekształcające się po roku 1989, stanowią również kontynuację długich dziejów nauczania etnologii na uniwersytetach polskich. Ich początki sięgająpołowy XIX wieku, kiedy to w roku akademickim 1851/52 profesor geografii i poeta Wincenty Pol zaczął prowadzić wykłady z etnografii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Odrębne studia etnologiczne stały sięjednak możliwe dopiero po powołaniu uniwersyteckich katedr etnologii: pierwszej na Uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w roku 1910, kierowanej przez Stanisława Ciszewskiego, i następnych, na Uniwersytecie Poznańskim w roku 1919, zajętej przez Jana Stanisława Bystronia, z kolei dwóch katedr na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, w roku 1925 obsadzonej przez Jana Stanisława Bystronia i w roku 1926 założonej dla Kazimierza Moszyńskiego. Rok później powstała Katedra Etnologii we Wilnie, której kierownikiem została Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, a w roku 1934 dwie katedry na Uniwersytecie Warszawskim: Katedra Etnografii Polski prowadzona przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową (Zadrożyńska, Zamojska, 2002, s. 6) i Katedra Etnologii Ogólnej i Etnografii Obcej, którą objął Stanisław Poniatowski (Gładkowski, 2001, s. 32). W roku 1926 ujednolicono w Polsce charakter i formę dyplomów magisterskich studiów etnologicznych, określając je jako uzyskane z filozofii, z zakresu antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii (Rozporządzenie ..., 1927). W ten sposób podkreślono silnie związki etnologii z przyrodniczymi (biologicznymi) naukami antropologicznymi, co wywołało sprzeciw części uczonych, pragnących widzieć etnologię w sposób jednoznaczny w zespole nauk humanistycznych. W okresie II wojny światowej zamknięte zostały wszystkie polskie uniwersytety. Etnologii nauczano jednak potajemnie, ale oczywiście w bardzo ograniczonym zakresie, m.in. na Tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie, prowadzonym przez profesorów z Poznania i tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Wykładano ją również na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie, założonym w roku 1940 w Londynie. Po wojnie, mimo dużych strat kadrowych i materialnych (zgony, ciężkie choroby i emigracja kilku profesorów), odbudowano te katedry etnologii, które istniały przed wojną, na uniwersytetach nadal znajdujących się w granicach państwa polskiego, i zaczęto tworzyć nowe placówki, początkowo jako katedry etnologii, później zamieniane na katedry etnografii. Charakter studiów etnologicznych i ich programy zmieniały się w zależności od etapu rozwoju nauki, specyficznych zainteresowań ośrodków uniwersyteckich prowadzących edukację studentów etnologii i przekształceń zachodzących w życiu politycznym i społecznym Polski powojennej. Od lat 20. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 15 do początku lat 50. XX wieku studia te realizowane były przede wszystkim w wyraźnych związkach z antropologią fizyczną i archeologią, w czym zbliżały się do klasycznego (amerykańskiego) modelu nauk antropologicznych. Począwszy od roku akademickiego 1950/51 nastąpiła likwidacja samodzielności etnologii jako kierunku studiów, który połączono z archeologią (Polski) i archeologią klasyczną (śródziemnomorską), tworząc w ten sposób jednolity dla całego kraju model studiów z zakresu historii kultury materialnej. Wzorując się na radzieckich dyrektywach, wzmocniono w ten sposób historyczny charakter etnologii, teraz określanej już tylko jako etnografia, którą w gruncie rzeczy zaczęto traktować jako naukę pomocniczą historii. Poczynając od końca lat 50., a więc po przezwyciężeniu stalinizmu, zaczęto zwracać większą uwagę na znaczenie zagadnień społecznych. Wraz z reaktywacją socjologii przywrócono także samodzielność kierunkowi "etnografia", który coraz bardziej zainteresowany problematyką współczesną zacieśniać zaczął swe związki z socjologią. Poczynając od lat 70. stopniowo zaczęto przywracać więzi etnologii z antropologią, ale już nie biologiczną, lecz kulturową i społeczną. Wyrazem tej tendencji stały się zmiany w oficjalnych nazwach placówek. Etnografia zastąpiona została znów etnologią, do której zaczęto dodawać i antropologię kulturową, podkreślając w ten sposób, iż polska etnologia chce czerpać inspiracje zarówno ze swego oryginalnego dziedzictwa badawczego minionych pokoleń, jak i z doświadczeń czołowych światowych ośrodków antropologicznej myśli. Dzisiaj część placówek uniwersyteckich prowadzących kierunek - etnologia (Warszawa, Poznań, Wrocław, Kraków) ma już nazwy dwuczłonowe: katedra (instytut) etnologii i antropologii kulturowej. Ta dwoistość odzwierciedla jednak nie tylko nowy profil edukacji i badań, ale jest także związana z koniecznością respektowania ministerialnych przepisów określających arbitralnie nazwy dla poszczególnych kierunków nauczania. W takim oficjalnym rejestrze figuruje etnologia, natomiast nie ma antropologii kulturowej. Nie można więc byłoby kształcić tylko antropologów kulturowych, bowiem z punktu widzenia przepisów obowiązujących w Polsce nie ma takiego kierunku kształcenia. O wpisanie antropologii kulturowej na listę dyscyplin naukowych uznanych w Polsce i rozpoczęcie prac nad utworzeniem najpierw specjalizacji, a następnie kierunku studiów, jako pierwszy zaapelował w roku 1995 Krzysztof 1. Brozi. W roku 2003 Komitet Nauk Etnologicznych PAN postanowił zwrócić się do władz z wnioskiem o oficjalne uznanie antropologii kulturowej za kierunek kształcenia uzupełniający dotychczasowy program studiów etnologicznych. Nieoczekiwanie w nowej, demokratycznej Polsce znów pojawiła się inicjatywa osłabienia etnologii. Próbę likwidacji etnologii jako samodzielnego kierunku studiów i przekształcenia jej w specjalność w ramach studiów historycznych podjęła Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w swej uchwale �16 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński z dnia 28 listopada 1991 roku. Jednakowoż zdecydowany opór środowiska etnologicznego, podobnie jak i przedstawicieli innych kierunków również tą niefortunną decyzją pozbawionych samodzielności (m.in. archeologii, historii sztuki i muzykologii), zapobiegł wprowadzeniu tej uchwały w życie. Obecnie 5-letnie studia etnologiczne prowadzone są przez instytuty i katedry następujących uniwersytetów: l. Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego, Filia w Cieszynie (od roku 1995); 2. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury Uniwersytetu Jagiellońskiego; 3. Katedrę Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od roku 1946, z przerwą w latach 1955-1961 oraz 1969-1972); 4. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (z przerwą w latach 1956-1957 i w roku akademickim 1970/1971); 5. Katedrę Etnologii Uniwersytetu im. M. Kopernika w Toruniu (od roku 1945, studia przerwane w 1953 roku i wznowione w roku 1999); 6. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego; 7. Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego (od roku 1946). Cztery placówki (w Łodzi, Poznaniu, Warszawie i Toruniu) działają w ramach Wydziałów Historycznych, Katedra w Łodzi usytuowana jest na Wydziale Filozoficzno-Historycznym, Katedra we Wrocławiu na Wydziale Nauk Historycznych i Pedagogicznych, natomiast Instytut w Cieszynie jest częścią Wydziału Etnologii i Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Śląskiego (od 1 września 2003). Dzisiejsze usytuowanie etnologii na wydziałach historycznych jest oczywiście spadkiem po okresie PRL-u i latach traktowania naszej dyscypliny jako typowo historycznej. Obecnie ta struktura organizacyjna niewiele ma wspólnego z profilem współczesnej etnologii, coraz bliższej studiom kulturowo-antropologicznym. Pod względem merytorycznym byłoby przecież bardziej zasadne, aby etnologia, jako dyscyplina wyrastająca z tradycji nauk humanistycznych, i antropologia kulturowa, mocno osadzona w naukach społecznych, mogły rozwijać się na wydziałach podejmujących zbliżoną tematykę, a więc przede wszystkim na wydziałach społecznych. Póki co tak jednak nie jest i niewiele zapowiada zmianę tej sytuacji. Obok wymienionych katedr i instytutów kształcenie w zakresie etnografii prowadziła w okresie powojennym także Katedra Etnografii Ogólnej i Nauk Społecznych UJ w Krakowie (po roku 1956 przekształcona w Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii), której cechą charakterystyczną było "łączenie problematyki etnograficznej z socjologiczną ... zbliżone do kierunku reprezentowanego przez tzw. antropologię społeczną" (Sprawozdania, 1966, s. 758)2. 2 Pod kierunkiem prof. K. Dobrowolskiego, prof A. Waligórskiego i prof. W. Kwaśniewicza uzyskało w niej w latach 1947-1974 dyplom magistra z zakresu etnografii 55 absolwentów (Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 6 i n.). �Oskar Kolberg (1814-1890) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 17 Kształcenie prowadziła również nie istniejąca już dziś Katedra Etnografii na UMCS w Lublinie3. Wszystkie działające obecnie ośrodki, poza krakowskim i toruńskim, obok studiów dziennych prowadzą także studia wieczorowe lub zaoczne. Etnologia i antropologia kulturowa w ostatnich latach stała się popularna jako atrakcyjna dyscyplina kulturologiczna, dlatego też wykłady z tego zakresu zostały włączone do wielu kierunków studiów prowadzonych na wydziałach humanistycznych i społecznych (na socjologii, historii, archeologii, psychologii, filologii polskiej i neofilologiach obcych). Etnologia pojawiła się także i na innych wydziałach, zalecana jako tzw. przedmiot "humanizujący" dla adeptów kierunków przyrodniczych i ścisłych. Specjalny status uzyskała etnologia na niektórych kierunkach pokrewnych stając się tam istotnym elementem kształcenia. Z taką sytuacją spotykamy się na studiach realizowanych m.in. przez Katedrę Historii i Etnologii Religii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Zakład Misjologii, Religiologii i Etnologii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Katedrę Etnokulturologii i Edukacji Regionalnej Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica w Płocku. Należy tu zauważyć, iż mimo żywiołowego rozwoju po roku 1989 wyższych szkół niepaństwowych, żadna z nich nie zdecydowała się dotychczas na to, aby kształcić etnologów. Powody ku temu są zapewne co najmniej dwa. Po pierwsze kierunek ten nie należy do tych, które swą atrakcyjnością rynkową przyciągałyby tłumy kandydatów, po drugie zaś szczupłość środowiska profesorów etnologii w Polsce, przy wymogach ministeńalnych określających tzw. minimum kadrowe dla samodzielnego kierunku kształcenia (co najmniej 3 samodzielnych pracowników naukowych na studiach licencjackich), utrudnia skompletowanie inicjującego zespołu dydaktycznego. Źródła do opisu i analizy kształcenia etnologów, również z czasów nam najbliższych, są rozproszone i niełatwo dostępne. Kształcenie to tylko wyjątkowo stawało się przedmiotem refleksji i opracowania. Warto odnotować dwa ostatnio opublikowane, podobne w treści, artykuły J. Muchy (2002; 2003) oraz artykuł Z. Jasiewicza i A. Posem-Zielińskiego (2003), oparty zresztą na materiałach wykorzystanych w przedstawionym tutaj tekście. Ich wartość polega na informowaniu o studiach etnologicznych i antropologicznych w Polsce czytelnika spoza Polski. Artykuły 1. Muchy, mające szerszy zakres, bo informujące o nauczaniu antropologii również w ramach socjologii, w odniesieniu do studiów etnologicznych korzystająjednak z niepełnych i niesprawdzonych danych. J Powołano ją jako Zakład Etnografii i Etnologii przy Wydziale Przyrodniczym w roku 1945, pod kierunkiem prof. 1. Gajka. Rekrutację na kierunek etnografia wstrzymano w roku 1950, zajęcia trwały do roku 1953. W latach 1961-1967 ośrodek ponownie kształcił studentów pod kierunkiem prof. R. Reinfussa. W sumie wypromował 29 magistrów z zakresu etnografii (Sprawozdania, 1966, 761; Kulesza-Zakrzewska, 1979, s. 17 i n.). �18 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Programy nauczania i ich realizacja Programy nauczania na kierunku "etnologia" stały się porównywalne w skali Polski i ułatwiły studentom zmianę miejsca studiowania w wyniku "Uchwały Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego w sprawie określenia minimalnych wymagań programowych" z dnia 25 lutego 1999 (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Edukacji Narodowej, nr l, z dnia 26 kwietnia 1999, poz. 11), powtórzonej jako "Standardy nauczania dla kierunku etnologia" w roku 2002 (Dziennik Ustaw, nr 116, z 2002 roku). Określają one czas studiów na 5 lat (lO semestrów) i liczbę zajęć na około 2500 godzin, w tym 1260 godzin ujętych w standardach nauczania. Wyróżniono w nich trzy grupy przedmiotów: A. Przedmioty kształcenia ogólnego; B. Przedmioty podstawowe; C. Przedmioty kierunkowe oraz D. Praktyki terenowe lubli muzealne, w wymiarze minimalnym 2 tygodni. Do przedmiotów kształcenia ogólnego zaliczono: 1. historię filozofii i filozofię kultury (60 godz.); 2. podstawy nauki o języku (30 godz.); 3. metodologię nauk społecznych z elementami logiki (60 godz.); 4. elementy historii i prahistorii (60 godz.); 5. przedmioty do wyboru (30 godz.); 6. języki obce (120 godz.) oraz 7. wychowanie fizyczne (60 godz.). Do przedmiotów podstawowych, tworzących rdzeń wykształcenia etnologicznego, zaliczono: 1. wstęp do etnologii (90 godz.); 2. historię etnologii (60 godz.); 3. metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych (150 godz.); 4. etnografię (kulturę ludową) Polski (60 godz.); 5. etnografię Europy (60 godz.) oraz 6. etnografię krajów pozaeuropejskich (60 godz.f. Nowego znaczenia nabrało nauczanie historii etnologii (w tym także antropologii kulturowej i społecznej), którego zadaniem winno być ukazanie studentom nie tylko światowego wymiaru uprawiania naszej dyscypliny, ale również podkreślanie jej narodowej specyfiki (Jasiewicz, 2001, 10 i n.). Choć ten rdzeń etnologicznych studiów określony został 5 lat temu, to w istocie niewiele różni się on od "minimum programowego" z lat wcześniejszych. Dlatego też w opinii wykładowców, mimo wprowadzonych doń nowelizacji, nie przystaje on w pełni ani do profilu współczesnej etnologii, ani też do palących potrzeb dostosowania kształcenia do wymogów rynku pracy. 4 Lista przedmiotów podstawowych ze "Standardów ..." różni się od zamieszczonej w "Wykazie podstawowych przedmiotów kierunkowych. Kierunek studiów: etnografia" Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego z roku 1986. Brakuje na niej "Teorii kultury" i "Sztuki ludowej" natomiast dodano ,,Metodykę badań etnograficznych i laboratorium danych empirycznych". W programie z roku 1986 znacznie szerzej jednak potraktowano praktykę zawodową oraz ćwiczenia terenowe: "Praktyka zawodowa - 4 tygodnie; ćwiczenia terenowe - l Otygodni, w tym 2 tygodnie międzyuczelnianego obozu etnograficznego; objazdY terenowe - 2 tygodnie". �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 19 Przedmioty kierunkowe, tworzące ofertę specjalistyczną przedstawianą przez każdy etnologiczny ośrodek uniwersytecki, obejmują: l. etnografię poszczególnych obszarów kulturowych świata (120 godz.); 2. metody interpretacji kultury (120 godz.) oraz 3. folklorystykę i sztukę ludową (120 godz.). Coraz większą wagę przywiązuje się do wykładów i ćwiczeń poświęconych współczesnej kulturze polskiej, a także tym zagadnieniom, które wiążą się z zachodzącymi procesami integracji europejskiej oraz postępującej globalizacji. W tym celu proponuje się studentom zajęcia omawiające kulturowe i społeczne problemy poszczególnych rejonów Europy, Wschodu, Ameryki i innych terenów świata. Studenci zostali zobowiązani, w zależności od realizowanych tematów prac magisterskich, do uczestniczenia w co najmniej czterech wykładach (120 godz.) z zakresu przedmiotów kierunkowych, a także w konwersatorium (60 godz.) i naturalnie w seminarium magisterskim (120 godz.). Obok przedmiotów obligatoryjnych, kończonych zazwyczaj egzaminem, prowadzone są zajęcia fakultatywne, wymagające zwykle zaliczeń. Większość ośrodków prowadzi studia dwustopniowe, najpierw licencjackie, trwające trzy lata, następnie magisterskie, dwuletnie. W istocie jednak są to tylko dwa etapy jednolitych studiów etnologicznych, które ukończyć można, jeśli realizuje się program, po pięcioletnim cyklu nauki. Taki system wprowadzony został w latach 90. w wyniku oddolnych inicjatyw poszczególnych placówek, które dostosowywać zaczęły swoje programy do standardów Unii Europejskiej, choć reformy te nie miały umocowania prawnego. W Warszawie zróżnicowano studia etnologiczne, wprowadzając dodatkową rekrutację na drugi ich stopień, nazwany uzupełniającym. Warunkiem przejścia na drugi stopień jest uzyskanie co najmniej oceny dobrej ze studiów licencjackich i pracy dyplomowej oraz pozytywnego wyniku rozmowy kwalifikacyjnej. System ten premiuje studentów z dobrymi wynikami i zabezpiecza wysoki poziom absolwentów z dyplomami magistra, zapobiegając w ten sposób ujemnym skutkom kształcenia dużej liczby studentów, ale jednocześnie pozbawia tych, którzy nie kontynuują dalszych studiów z etnologii, szans na zdobycie pełnego wykształcenia uniwersyteckiego z tego zakresu. Na pierwszym etapie studiów dwustopniowych obowiązuje zaliczenie tzw. laboratorium dyplomowego, służącego przygotowaniu pracy licencjackiej. Natomiast na drugim etapie należy uczestniczyć przez cztery semestry w seminariach magisterskich, aby pod kierunkiem samodzielnego pracownika naukowego przygotować pracę magisterską. Od czasu wprowadzenia przed kilku laty tego dwustopniowego systemu zauważyć można podnoszenie się poziomu prac magisterskich, szczególnie w tych wypadkach, w których student podejmuje temat będący kontynuacją, rozwinięciem czy nawiązaniem do wcześniejszej opracowanej dysertacji licencjackiej. W sposób naturalny głębiej wchodzi w temat, poświęca mu więcej czasu, bardziej swobodnie formułuje swoje przemyślenia. Z kolei, nawet jeśli diametralnie zmienia tematykę swej rozprawy, i tak zdobyte wcze- �20 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński śniej doświadczenie pisarsko-analityczne w sposób wyraźny odciska się korzystnie na poziomie pracy magisterskiej. Liczba przedmiotów i godzin zajęć na studiach wieczorowych i zaocznych jest nieco mniejsza, a obowiązuje jednak realizacja wszystkich przedmiotów z grupy podstawowej i kierunkowej. W poszczególnych ośrodkach w odmienny sposób realizuje się programy indywidualnego trybu studiowania. We wszystkich ośrodkach prowadzone są także studia równoległe, polegające na podjęciu, po pierwszym roku studiów podstawowych, kształcenia na drugim kierunku. Odbywają się one w dwojaki sposób. Po pierwsze obejmują studentów etnologii zainteresowanych uzupełnieniem wiedzy w zakresie innych dyscyplin, po drugie natomiast dotyczą studentów innych kierunków, którzy chcą poszerzyć swe wykształcenie o program oferowany przez etnologię. Trzeba powiedzieć, iż z każdym rokiem wzrasta tego typu zainteresowanie obejmujące nie tylko studentów pokrewnych kierunków, np. socjologii czy historii, ale także i takich dziedzin, które są dość odległe od etnologii, jak np. fizyka, prawo, ekonomia, różne filologie itp. Choć dotychczas studia na drugim kierunku nie są praktyką powszechną i nadal napotykają na poważne przeszkody natury organizacyjnej (np. brak większych sal wykładowych limituje wielkości grup), to jednak ich rosnąca popularność świadczy o konieczności dalszego ich upowszechnienia. Takie studia zajmują ważne miejsce w strategii specjalizacyjnej studenta. Z jednej strony pozwalają mu np. studiować zagadnienia pogłębiające i rozszerzające jego zainteresowania, z drugiej zaś umożliwiają studentom, bardziej pragmatycznie nastawionym i studiującym kierunki zorientowane na zdobycie konkretnego zawodu, podjęcie dodatkowych studiów zaspokajających przede wszystkim ich autentyczną pasję poznawczą. Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, a także kilka innych placówek, uczestniczą od roku 1995 w programie tzw. Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych (MISH), umożliwiających szczególnie zdolnym studentom na zdobywanie wiedzy w zakresie kilku dyscyplin społecznych i humanistycznych. Od kilku lat wszystkie ośrodki przygotowują co roku informatory dla studentów o programach i zasadach studiowania. Opracowania te mają bardzo zróżnicowany stopień szczegółowości; jedne z nich obok krótkich, ogólnych informacji na temat przedmiotu zawierają także dosyć szczegółowe syllabusy wraz z informacjami bibliograficznymi, inne ograniczają się tylko do charakterystyki wykładu czy ćwiczenia, pozostawiając wykładowcom obowiązek dostarczenia studentom bardziej konkretnych danych na temat przebiegu zajęć i niezbędnych lektur. Na wyróżnienie zasługuje informator z lat 2002 i 2003 przygotowany przez ośrodek warszawski, który zarówno pod względem edytorskim, jak i treściowym jest biuletynem bardzo atrakcyjnym, czytelnym i poręcznym. Takie informatory służą zarówno studentom etnologii w lepszym zorientowaniu się w problematyce zajęć fakultatywnych, ułatwia- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 21 jącym dokonanie trafnego wyboru odpowiedniego przedmiotu, jak i tym studentom z innych kierunków, którzy zainteresowani są tylko uczestniczeniem w wybranych zajęciach organizowanych przez placówki etnologiczne. Informatory te są także pożytecznym źródłem informacji dla kandydatów na studia, którzy dzięki nim mają lepszy wgląd w program nauczania i program badań i na tej podstawie mogą dokonać ostatecznego wyboru kierunku odpowiedniego dla swych zainteresowań. Warunkiem prowadzenia kierunku studiów "etnologia" jest obecnie zatrudnienie w instytucie lub katedrze "co najmniej pięciu pracowników z tytułem profesora lub stopniem naukowym doktora habilitowanego, reprezentujących specjalności wchodzące w zakres danego kierunku studiów, w tym co najmniej trzech reprezentujących specjalności, z których uzyskiwane są dyplomy" (Uchwała Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego z 23 kwietnia 1992 roku oraz Rozporządzenie Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 28 marca 2002 roku, Dziennik Ustaw nr 55, poz. 480 z 2002 roku).W tym gronie zatem, obok etnologów, mogą to być przedstawiciele pokrewnych dziedzin (np. w sytuacji etnologii folkloryści, etnomuzykologowie, historycy kultury, kulturoznawcy, socjologowie kultury, religioznawcy, filozofowie kultury itp.). Spośród siedmiu uniwersyteckich ośrodków kształcących dziś etnologów warunek ten spełnia pięć placówek (Warszawa, Poznań, Kraków, Łódź i Cieszyn). Pozostałe zobowiązane zostały do pilnego uzupełnienia liczby profesorów i doktorów habilitowanych. W takiej sytuacji znalazła się odbudowywana po latach Katedra Etnologii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, która stopniowo stabilizuje się zarówno pod względem kadrowym, jak i programowym. W gorszej sytuacji znalazła się Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, która w roku 2003, na skutek braków kadrowych, wynikających z tzw. luki międzypokoleniowej, wolnego postępu awansów naukowych i transferu niektórych pracowników do innych placówek, nie uzyskała akredytacji Państwowej Komisji Akredytacyjnej i utraciła prawo do naboru nowego rocznika studentów. Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż przepisy określające wymóg posiadania aż pięciu samodzielnych pracowników naukowych na kierunku "unikatowym", jakim jest etnologia, są poważną przeszkodą w rozwoju studiów etnologicznych na uczelniach, które takiej dyscypliny jeszcze nie mają. Uczelnie w niektórych regionach kraju (np. na Pomorzu Zachodnim, Gdańskim, Warmii i Mazurach, w Lubelskiem i Rzeszowskiem) nie mają możliwości uruchomienia etnologii, gdyż ewentualny transfer kadr z innych uniwersytetów mógłby zagrozić stabilności tych placówek. Tymczasem sytuacja kadrowa w grupie samodzielnych pracowników naukowych w zakresie nauk etnologicznych jest wysoce niezadowalająca, jeśli przyjąć za kryterium wytyczne ministerialne. Wówczas bowiem w 7 placówkach kształcących etnologów pracować powinno ok. 35 profesorów i doktorów habilitowanych z odpowiednich dziedzin, tymczasem jest ich tam obecnie 28 (tabl. I). �22 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Tabl. I Nauczyciele akademiccy - profesorowie i doktorzy habilitowani w zakresie nauk etnologicznych na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem prof. tytularni prof. uniwersyteccy. docenci. doktorzy hab. prof. emerytowani aktywnie wspoma· gający proces dy· daktyczny Pracownicy wspo· magający (z innych ośrodków) IEiAKUW Warszawa 9 2 2 2 3 IEiAK UAM Poznań 8 4 3 I O Kat. Etn. UMK Toruń 3 O I I I Kat. Etn. UŁ Łódź 8 I 4 I 2 IEiAK UJ Kraków 5 2 3 O O Inst. Etn. UŚ Cieszyn 5 2 2 O I KaLEtn. UWr Wrocław 5 O 2 I 2 Razem 43 11 17 6 9 Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. Tabl. II Prowadzący zajęcia na studiach etnologicznych z grupy pracowników tzw. "nie samodzielnych" na uniwersytetach polskich w roku 2003 Uniwersytet Ogółem Adiunkci i wykładowcy ze stopniem dr asystenci Doktoranci prowadzący zajęcia IEiAKUW Warszawa 15 10 2 3 IEiAK UAM Poznań 26 14 O 12 Kat. Etn. UMK Toruń 5 3 I I Kat. Etn. UŁ Łódź 16 7 4 5 lEi AK UJ Kraków 12 8 O 4 InsL Etn. UŚ Cieszyn 16 5 4 7 Kat. Etn. UWr Wrocław 17 10 O 7 107 57 11 39 Razem Źródło: informacje uzyskane we wrześniu 2003 roku z instytutów i katedr etnologicznych. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 23 Właśnie dlatego inicjatywy zakładania nowych katedr etnologii są z góry skazane na niepowodzenie. Szczególnymi wyjątkami w tym względzie jest oczywiście przykład Cieszyna, który spełnił warunek minimum kadrowego oraz etnologii toruńskiej, nie spełniającej tych wymogów. Należy w tym miejscu wspomnieć, iż najnowsze przepisy ministerialne wyeliminowały z tzw. minimum kadrowego tych pracowników samodzielnych, którzy pracująjednocześnie na dwóch uczelniach. Mogą oni nadal swą wiedzą wspierać słabsze placówki, ale nie mogą być zaliczani do zespołu dającego uczelni uprawnienia do prowadzenia kierunku studiów, doktoryzowania czy prowadzenia przewodów habilitacyjnych. Stan zatrudnienia samodzielnych pracowników nauki mających pełne uprawnienia akademickie, ale także i to, czy pracują oni na jednym czy na dwóch etatach, wpływać oczywiście musi na intensywność ich kontaktów ze studentami, liczbę prowadzonych przez profesorów wykładów, wielkość grup seminariów magisterskich i dostępność konsultacji. Tam, gdzie profesorowie-"goście" pojawiają się np. tylko na dwa dni w tygodniu, są oni przeciążeni obowiązkami i z natury rzeczy mniej mogą poświęcić czasu studentom. Różna także w instytutach i katedrach jest liczba prowadzących zajęcia z grupy pracowników tzw. "niesamodzielnych" (tabl. II). Poszczególne ośrodki etnologiczne różnicuje ponadto sposób realizacji przedmiotów "kierunkowych" oraz typ i zawartość tematyczna zajęć fakultatywnych, zwykle opartych na pracach badawczych prowadzonych przez wykładowców tych kursów. W zależności od profilu zainteresowań naukowych prowadzących nauczanie koncentruje się ono na wybranych regionach Polski i Europy albo też wybiórczo upowszechnia wiedzę na temat różnych obszarów kulturowych innych kontynentów (np. Ameryki Łacińskiej w Poznaniu czy Azji w Warszawie); raz kładzie większy nacisk na folklorystykę (np. w Cieszynie), to znów na sztukę ludową i nieprofesjonalną, czy też na współczesną kulturę popularną; w jednych ośrodkach więcej uwagi skierowuje się na zagadnienia teoretyczne, w innych na dobre opanowanie metodyki badań terenowych. Największy nacisk na sprawy regionu bliskiego położeniu ośrodka kładzie niewątpliwie cieszyńska etnologia, w zrównoważony sposób traktuje kwestie polskie i analizę kultur pozaeuropejskich ośrodek poznański i warszawski, spory nacisk na interpretację współczesnej kultury w jej nowych formach, wyrastających jednak często z dawnych wzorców, kładzie etnologia krakowska, natomiast w Łodzi dużą uwagę poświęca się problemom etnologii wielkiego miasta oraz zagadnieniom związanym z antropologią wizualną. Największy nacisk z kolei na dobre przeszkolenie studenta w zakresie metodyki i zdobycie osobistych doświadczeń w zakresie badań terenowych kładzie się w Warszawie, natomiast w Poznaniu sporą uwagę programy edukacji poświęcają najnowszym prądom antropologicznym. W Cieszynie wreszcie studenci w najszerszym zakresie mają okazję zapoznać się w trakcie studiów z problematyką folklorystyczną. Tak więc mimo pewnego wspólnego mianownika w edukacji �24 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński etnologii, wynikającego z kanonu ministerialnego oraz dosyć jednorodnej sytuacji polskiej etnologii, wyrastającej z tożsamych tradycji, każdy z ośrodków zachowuje w sposób naturalny swą specyfikę odzwierciedlaną zarówno w podejściach badawczych, jak i sposobie realizacji programu nauczania. Transformacja ustrojowa po roku 1989 ostatecznie zamknęła długi okres powojennych dziejów, w którym uczelnie państwowe, obok edukacji, były także narzędziem indoktrynacji ideologicznej. Wprawdzie specjalne placówki służące tym celom w postaci tzw. katedr marksizmu-leninizmu zostały zlikwidowane po roku 1956, to jednakże w programach studiów nadal znajdowały się obligatoryjne wykłady z filozofii marksistowskiej czy ekonomii politycznej socjalizmu i kapitalizmu. W programach nauczania dbano o to, aby nie poruszać "zakazanych" tematów, choć trzeba przyznać, iż obszary objęte tabu stopniowo zawężały się. Należały do nich głównie sprawy tyczące najnowszej historii, stosunków polsko-radzieckich, krytyki działań partii komunistycznych, polemik z marksizmem lub rewizji marksizmu oraz, w zakresie najbardziej interesującym etnologów, szereg kwestii etnicznych, przede wszystkim takich jak problematyka mniejszości żyjących w Polsce, polskiej diaspory na Wschodzie, problematyki żydowskiej, ukraińskiej czy niemieckiej. Nowa "Ustawa o szkolnictwie wyższym" z dnia 12 września 1990 roku, która nie objęła szkół wyznaniowych, stanowiła, że szkoły wyższe w Polsce "działają na zasadzie wolności badań naukowych, wolności twórczości artystycznej i wolności nauczania". Tak więc ustawa ta gwarantowała rzeczywisty pluralizm poglądów, przyczyniając się do kreowania atmosfery wolności w głoszeniu poglądów, na uczelniach wyższych. W ten sposób, co najmniej od strony formalnej, usankcjonowana została sytuacja (istniejąca w etnologii już wcześniej) umożliwiająca współistnienie w ramach poszczególnych ośrodków przedstawicieli różnych kierunków i orientacji charakterystycznych dla współczesnej etnologii i antropologii kulturowej. Cechą charakterystyczną dla studiów etnologicznych był i nadal pozostaje bliski związek dydaktyki z działalnością badawczą prowadzoną w instytucie lub katedrze. Związek ten przejawia się w przekazywaniu przez nauczycieli akademickich własnych doświadczeń badawczych, a także we włączaniu studentów do badań prowadzonych w ośrodku. Zachowanie tej cechy w kształceniu nie jest obecnie łatwe ze względu na znaczny wzrost liczby studentów i obciążeń pracowników zajęciami dydaktycznymi. Nadal jednak jest to po części możliwe dzięki korelowaniu treści niektórych wykładów i innych zajęć z pracami naukowymi nauczycieli akademickich, a także w wyniku uczestnictwa studentów w zajęciach określanych mianem laboratoriów etnograficznych, powiązanych z pracami terenowymi ukierunkowanymi na zbieranie danych potrzebnych do projektów badawczych realizowanych przez pracowników. Możliwości swobodnego przepływu studentów z jednych ośrodków do drugich, w cel nawiązania bezpośrednich kontaktów ze specjalistami, których �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 25 nie ma w rodzimej uczelni, zapewnić ma obecnie uruchomiony już ogólnopolski program wymiany studentów, tzw. "Most", natrafiający jednak ciągle na przeszkody organizacyjne i finansowe. Jednakowoż dotychczasowe skromne jeszcze doświadczenia wskazują, iż taka wymiana jest pożyteczna, potrzebna i spotyka się ze sporym zainteresowaniem studentów. Pojawił się także postulat wymiany wykładowców pomiędzy ośrodkami, mający ożywić kontakty między uniwersytetami i wzbogacić ofertę dydaktyczną. Co ciekawe, idea ta zgłaszana już była przez etnologów polskich w roku 1926 (Zjazd. .., 1927, s. 126). Ta słuszna myśl jest tu i ówdzie dzisiaj realizowana, ale nie nadano jej formy stabilnej, ograniczając się raczej do eksperymentów. Co jakiś czas powraca także pomysł restytucji międzyuczelnianych obozów etnograficznych, tak dobrze funkcjonujących w latach 60. i 70. Mogłyby one zapobiec zamykaniu się w sobie poszczególnych placówek etnologicznych oraz dawałyby studentom niepowtarzalną okazję nawiązania kontaktów międzyośrodkowych. Wzrost liczby studentów w kraju oraz znaczne koszty, jakie organizacja takich obozów musiałaby za sobą pociągnąć, czyni tą inicjatywę niezwykle trudną do realizacji. Ważną formą aktywizacji naukowej studentów, od dawna zresztą obecną na studiach etnologicznych, jest ich działalność w studenckich kołach naukowych, występujących w każdym z ośrodków kształcących etnologów. Koła naukowe organizują badania i wyprawy terenowe zarówno w Polsce, jak i poza krajem, w tym także na obszary pozaeuropejskie, przygotowują konferencje naukowe, wystawy fotograficzne i przeglądy filmów etnologicznych, inspirują pisanie przez studentów prac zamieszczanych w czasopismach naukowych i wydawnictwach seryjnych, wreszcie redagują własne czasopisma. Wśród nich wyrói;nia się szczególnie pismo "Barbarzyńca", posiadające ISSN, wydawane przez Koło Naukowe Etnologów z UJ oraz seria wydawnicza "Chata", wydawana przez studentów warszawskich, a publikująca większe prace, będące rezultatem zespołowych badań terenowych. Bolączką większości kół naukowych jest brak przeznaczonych dla nich pomieszczeń, związany z trudnościami lokalowymi instytutów i katedr, a także bardzo skromne środki finansowe uczelni przeznaczone na wspieranie ich działalności. Od połowy lat 90. we wszystkich ośrodkach prowadzących studia etnologiczne zastosowano punktowy system zaliczeń zajęć powiązany z Europejskim Systemem Transferu Punktów Kredytowych (ECTS). System ten, wprowadzony w krajach Unii Europejskiej w latach 80., umożliwił uniwersytetom polskim uczestnictwo w programie wymiany studentów Tempus (od roku 1996) oraz SokratesIErazmus (od roku 1999). Wymiana ta, która w ostatnich sześciu latach objęła ponad 100 studentów etnologii z Polski, wyjeżdżających przede wszystkim do uniwersytetów w Austrii, Danii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Niemiec i Szwecji, stanowiła, obok wykładów zagranicznych profesorów wizytujących Polskę, prawdziwy przełom w otwarciu się na świat. System ECTS �26 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński umożliwił porównywanie studiów między poszczególnymi ośrodkami oraz przyczynił się do wzajemnej uznawalności zaliczanych zajęć w skali europejskiej. Obok wspomnianych wyżej programów wymianie studentów służą także inne działania, związane z kontaktami bilateralnymi i multilateralnymi poszczególnych ośrodków i profesorów. Wspomnieć tu można m.in. program CEEPUS (Central European Exchange Programme for University Studies), w którym uczestniczy Instytut Etnologii UJ, mający jako partnerów ośrodki etnologiczne w Czechach, Słowacji, na Węgrzech i w Chorwacji. Obok tradycyjnej formy hospitacji zajęć dydaktycznych wprowadzono także, od połowy lat 90., nowe formy kontroli i oceny wewnętrznej poziomu edukacji, jednakże, jak się zdaje, o ograniczonej dotychczas skuteczności. Jedną z nich jest anonimowa ocena zajęć wykładowców dokonywana przez studentów przy końcu semestru za pomocą anonimowej ankiety. Sondaże tego rodzaju nie wszędzie jednak prowadzone są systematycznie, gdyż działania takie napotykają na niezrozumienie ich sensu ze strony części nauczycieli akademickich. Do tej formy wypowiadania ocen nie przekonani zostali również studenci, którzy, częstokroć nie informowani o rezultatach ankietowania, nie mogą dostrzec związku między wyrażonymi przez siebie uwagami a propozycjami zmian programowych i personalnych. Po roku 1989 wprowadzono również zewnętrzną wobec poszczególnych kierunków studiów danej uczelni ocenę jakości kształcenia. Jej zadaniem jest udzielenie tzw. akredytacji, czyli świadectwa określającego poziom danej placówki w zakresie edukacji. Proces akredytacji to działania zmierzające do zgromadzenia informacji na temat programu, warunków i poziomu kształcenia po to, aby móc wydać orzeczenie o spełnianiu lub też niespełnianiu ustalonych wcześniej standardów edukacji. Instytuty i katedry kształcące studentów etnologii poddane zostały akredytacji już dwukrotnie. Po raz pierwszy kontrolę przeprowadzono w roku 2001, kiedy to akredytacja realizowana była przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną, powołaną 31 stycznia 1998 roku przez Konferencję Rektorów Uniwersytetów Polskich. Oceny sytuacji w poszczególnych ośrodkach (tylko tych, które dobrowolnie do tego procesu przystąpiły) dokonały specjalnie powołane komisje składające się z profesorów etnologii, ale niezatrudnionych w wizytowanym ośrodku. Kontrolę przeprowadzono na podstawie "standardów akredytacji" przyjętych przez grupę ekspertów-etnologów na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2000 roku. Do akredytacji przystąpiło wówczas pięć instytutów i katedr: z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetu Łódzkiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i Uniwersytetu Śląskiego - Filii w Cieszynie. Cztery pierwsze placówki uzyskały akredytację na pięć lat, a ośrodek cieszyński na 2 lata. Akredytacja ta nie objęła dwóch ośrodków studiów etnologicznych, na Uniwersytecie Wrocławskim �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 27 i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, bowiem nie spełniały one przyjętych w standardach koniecznych warunków akredytacji. Po raz drugi akredytację przeprowadzono w roku akademickim 2002/2003, tym razem przez powołaną w dniu 1 stycznia 2002 roku, na mocy nowelizacji Ustawy o Szkolnictwie Wyższym z dnia 20 lipca 2001 roku (Dziennik Ustaw nr 85, z dnia 17 lipca 2001, poz. 924), Państwową Komisję Akredytacyjną. Jednym z pierwszych kierunków poddanych kontroli była etnologia. Tym razem wizytacje przeprowadzone przez zespoły Państwowej Komisji Akredytacyjnej, składające się z członka Komisji, działającego jako przewodniczący zespołu, przedstawiciela Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu oraz ekspertów powołanych spośród profesorów etnologii, objęły wszystkie instytuty i katedry kształcące w Polsce studentów etnologii. Akredytacja ta, w odróżnieniu od pierwszej, dobrowolnej, była obligatoryjna. Obydwie akredytacje miały nieco inny zakres i cele, zawsze jednak związane były z kontrolą jakości kształcenia dokonywaną w duchu podobnych praktyk realizowanych w krajach Unii Europejskiej. Jeśli pierwsza z nich, przeprowadzona przez ciało korporacyjne, jakim jest Konferencja Rektorów Uniwersytetów Polskich, miała na celu głównie sprawdzenie jakości kształcenia i ustalenie miejsca uczelni na rynku edukacyjnym, to druga, podjęta z mocy ustawy przez organ rządowy, ma charakter instytucjonalny, bowiem sprawdza także uprawnienia jednostki do kształcenia studentów i nadawania im dyplomów. Może służyć ponadto międzynarodowemu uznawaniu dyplomów i zawodowych kwalifikacji, co jest istotne w procesie integracji krajów europejskich oraz coraz większej mobilności studentów i nauczycieli akademickich. Rola akredytacji, dla ośrodków kształcenia studentów etnologii, polegała na: l. zwróceniu uwagi na znaczenie i poziom realizacj i dydaktyki wśród prac wykonywanych przez instytuty i katedry; 2. uświadomieniu sobie konieczności stałej koordynacji prac nad nowelizacją programów kształcenia, w tym także nad tzw. minimum programowym, które, jak wszyscy to dzisiaj stwierdzają, powinno zostać gruntownie przekształcone i dostosowane do nowej sytuacji polskiej etnologii po roku 1989 i do aktualnych potrzeb rynku pracy absolwentów; 3. bliższym wzajemnym poznaniu przez przedstawicieli różnych ośrodków rozwiązań organizacyjnych i propozycji programowych mogących z powodzeniem znaleźć zastosowanie w innych placówkach5; 4. zidentyfikowaniu obiektywnych trudności i mankamentów w każdym ośrodku 5 Kontakty te osłabły po zaniechaniu Międzyuczelnianych Obozów Etnograficznych organizowanych przez ośrodek warszawski oraz zaprzestaniu działalności przez Podzespół Etnografii Zespołu Dydaktyczno-Naukowego Nauk Historycznych Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, pracujący w drugiej połowie lat 80. Wyniki akredytacji przeprowadzonej przez Uniwersytecką Komisję Akredytacyjną stały się przedmiotem posiedzenia Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, które odbyło ~ię 30 listopada 2001 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. �28 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński i wskazaniu tych słabych punktów władzom uczelnianym z zaleceniem ich usunięcia, i 5. ukazaniu stopnia zgodności między realizowanymi programami a przepisami i wytycznymi ministerialnymi. W końcu tej części rozważań można stwierdzić, iż zmiany w programach studiów etnologicznych oraz w przebiegu ich realizacji po roku 1989 były następujące: wprowadzano na szeroką skalę do kształcenia treści z zakresu współczesnej antropologii społecznej i kulturowej; poszerzono zakres zajęć fakultatywnych; zastosowano punktowe rozliczanie zajęć realizowanych przez każdego studenta; rozszerzono obszar indywidualnego trybu studiowania; wprowadzono studia dwuetapowe (licencjackie i magisterskie), a następnie trzyetapowe (studia doktoranckie); zobowiązano doktorantów do prowadzenia zajęć, co w istocie doprowadziło do wyeliminowania asystentów; obniżono liczbę godzin ćwiczeń terenowych (ze względu na brak środków finansowych). Do zmian organizacyjnych należało także wprowadzenie nowych form kształcenia, takich jak studia wieczorowe i zaoczne, a także poddanie ośrodków etnologicznych kontroli zewnętrznej, sprawdzającej jakość kształcenia. Ważnym czynnikiem wywierającym wpływ na przebieg i charakter studiów było gwahowne zwiększenie się liczby studentów, a więc tym samym konieczność przeorientowania studiów etnologicznych z pozycji kształcenia elitarnego na metody edukacyjne właściwe dla studiów masowych. Studenci Pod koniec 2001 roku liczba studentów etnologii w Polsce wynosiła 2372. Studiowali oni w siedmiu ośrodkach uniwersyteckich tj. w Cieszynie, Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Toruniu, Warszawie i Wrocławiu. Uczestniczyli w różnych formach studiów: dziennych, pięcioletnich studiach "ciągłych", to znaczy nie wymagających poddania się odrębnej rekrutacji przy przejściu na wyższy, tj. magisterski etap studiów; dziennych studiach magisterskich "uzupełniających", wyodrębnionych jako drugi etap i dostępnych po uzyskaniu licencjatu z etnologii i przeprowadzeniu oddzielnej rekrutacji (prowadzonych tylko na Uniwersytecie Warszawskim); studiach wieczorowych, w tym także na wieczorowych uzupełniających studiach magisterskich, istniejących znowu tylko w Warszawie oraz na studiach zaocznych (tab!. III). Wśród 1593 studentów studiów dziennych było w 2001 roku 1071 kobiet (67,2%), natomiast wśród 779 studentów studiów wieczorowych i zaocznych liczba kobiet wynosiła 518 (66,4%), co wskazywałoby na dość stabilną relację płci w obu tych kategoriach kształcenia oraz świadczyło o feminizacyjnej tendencji wynikającej zapewne z popularnego przekonania, iż studia humanistyczne bardziej odpowiednie są dla dziewcząt aniżeli dla chłopców. Dodatkową grupę studentów etnologii, wyłączoną z przedstawionej tu statystki, stanowili stu- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 29 Tab!. III Studenci etnologii (bez obcokrajowców) Uniwersytet Ogółem UŚ Cieszyn UJ Kraków Uniwersytet Łódzki UAM Poznań UMK Toruń UW Warszawa UWr Wrocław Razem 362 212 w poszczególnych Studia Dzienne dzienne studia majednolite* gisterskie uzupełniające 261 212 Studia wieczcrowei zaoczne jednolite* uniwersytetach Wieczorowe magisterskie studia uzupelniające** Po ostatnim ro- Absolwenci ku studiów bez z tytułem egzaminu dy- magistra plomowego 101 27 21 19 459 217 242 378 244 118 179 179 497 164 285 213 2372 1490 192 36 64 62 36 w polsce w roku 2001 715 64 16 31 41 41 10 26 67 165 * Określenie "studia jednolite" oznacza możliwość studiowania albo przez pierwsze 3 lata, albo przez cały okres 5 lat studiów, bez oddzielnej rekrutacji. ** Określenie "studia uzupełniające" oznacza przyjmowanie na zasadach oddzielnej rekrutacji na drugi etap studiów magisterskich, po uzyskaniu licencjatu z etnologii, stosowane wyłącznie na Uw. Źródło: Szkolnictwo ~sze: dane podstawowe. Informator, Warszawa 2002. Tab!. IV Studenci etnologii/etnografii Rok 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Ogółem 485 497 512 545 621 921 908 1184 1445 1676 1963 2209 2372 w Polsce (bez obcokrajowców) Studia dzienne Studia wieczorowe i zaoczne 485 497 512 545 621 891 825 969 1115 1279 1426 1555 1593 Źródło: Szkolnictwo łryższe: dane podstawowe. w latach 1989-2001 Studia eksternistyczne 30 78 208 330 397 537 654 779 Informator, 5 7 Warszawa 1990-2002. Absolwenci z tytułem magistra 64 77 62 52 55 47 73 59 73 100 110 206 165 �30 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński denci obcokrajowcy, których w roku 2001 było 25, w tym 12 kobiet (Szkoły wyższe ż żchfinanse ... , 2002, 90, 146,237,274). Trzeba w tym miejscu stwierdzić, iż liczba 2372 studentów etnologii u początków XXI wieku to liczba nieporównywalna z uprzednimi doświadczeniami w kształceniu adeptów naszego kierunku w całej dotychczasowej historii etnologii polskiej. Zaprzecza ona zdecydowanie dotychczasowemu obrazowi studiów etnologicznych jako kierunku przeznaczonego tylko dla bardzo nielicznej grupy studentów. Gwałtowny wzrost liczby studentów nastąpił od końca lat 80. a następnie szczególnie od roku 1992 i 1993. W roku 1989 było ich w całym kraju zaledwie 485 i kształcili się oni tylko w pięciu ośrodkach. Przyrost zatem w latach 1989-2001 był blisko 5-krotny, ale w stosunku do roku 1972, kiedy to na polskich uniwersytetach studiowało tylko 257 studentów etnologii, wzrost ten uznać można za ponad 9-krotny. W okresie 13 lat, które zostały wzięte pod uwagę, uniwersytety opuściło 1143 absolwentów etnologii z dyplomami magistra (tabl. IV). Było ich zatem dwukrotnie więcej w porównaniu z 539 absolwentami, którzy ukończyli studia w latach 1946--1974, a więc w okresie 29 lat. Liczby te są wiele mówiące, nawet jeśli dane przedstawione przez Główny Urząd Statystyczny nie są kompletne (B. Kopczyńska-Jaworska, 1975). Zwiększenie się liczby studiujących w Polsce jest jednym z istotnych, a zarazem spektakularnych zjawisk związanych z transformacją ustrojową po roku 1989. Przyczyny tego zjawiska były wielorakie. Z jednej strony miały one charakter instytucjonalny. Władze państwowe, zaniepokojone jednymi z najniższych w Europie wskaźnikami scholaryzacji i wyższego wykształcenia, zniosły niskie limity przyjęć, a prawo do decydowania o liczbie studentów na poszczególnych kierunkach oddały teraz autonomicznym szkołom wyższym. Uniwersytety i inne uczelnie zachęcone zostały ponadto do poszerzenia grona studentów poprzez ministerialny system finansowania placówek wyższej edukacji uwzględniający, choć w niewystarczającym stopniu, liczbę osób studiujących. Jednocześnie zezwolono na otwarcie studiów płatnych w szkołach państwowych, którymi stały się studia wieczorowe i zaoczne. Miały one poszerzyć możliwości studiowania, a jednocześnie stać się źródłem dodatkowych (często niezbędnych) dochodów dla skromnych budżetów uczelni i wykładowców. Taką drogą zaczął kształtować się w Polsce rynek edukacyjny, na którym poszczególne szkoły wyższe (w tym także prywatne) starają się zająć korzystną dla siebie pozycję, i to nie tylko poprzez poziom dostarczanej wiedzy, ale również dzięki ułatwieniom procedur rekrutacyjnych i (niestety) obniżeniu wymogów studiowania. Najbardziej jednak istotne przyczyny wydatnego zwiększenia się liczby studentów tkwią w zmianie stosunku społeczeństwa polskiego do wyższego wykształcenia. Stało się ono wartością uznawaną nie tylko jako dobro zbiorowe przez duże grupy społeczne i instytucje, a przede wszystkim przez pań- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 31 stwo, ale jest również doceniane i pożądane przez rodziny rekrutujące się z wielu kręgów społecznych. Utrwala się przekonanie, iż wyższe studia są przepustką do lepszej przyszłości, że w większej mierze gwarantują absolwentom ucieczkę przed groźbą bezrobocia. Wykształcenie wyższe zachowało oczywiście swoją tradycyjną funkcję, jaką jest intelektualny rozwój jednostki i przygotowanie do pracy zawodowej, ale jednocześnie stało się w opinii społecznej ważnym etapem współczesnej enkulturacji, pozyskiwania kompetencji niezbędnych nie tyle do wykonywania konkretnego zawodu, ile do uzyskania możliwości swobodnego ksztahowania swej profesjonalnej przyszłości. Skończyła się epoka sztucznie wywołanego rozziewu między poziomem wykształcenia a zarobkami skutkująca tym, iż nierzadko w okresie realnego socjalizmu uposażenie robotnika w państwowej fabryce, kopalni czy PGR było, ze względów politycznych, wyższe aniżeli pensja profesora uniwersytetu. Ta wiara w moc wyższego wykształcenia, jako najlepszej gwarancji indywidualnego awansu, tłumaczy, dlaczego tak wiele rodzin i osób zdecydowało się na wielki wysiłek finansowy, aby pokryć koszty studiów płatnych, czy też, w przypadku studiów dziennych na państwowych uczelniach, zgromadzić środki na utrzymanie studenta w ośrodku akademickim. Są to oczywiście uwarunkowania ogólne, którym podlegają także studenci etnologii. Jednakże wzrost popularności etnologii jako kierunku studiów podyktowany jest także innymi przyczynami, a mianowicie rosnącą atrakcyjnością etnologii jako tej dziedziny humanistycznej, która wprowadza studenta w bardzo szerokie spectrum spraw kulturoznawczych. Etnologia wraz z antropologią kulturową (społeczną) stała się dyscypliną wręcz podstawową w gronie nauk społecznych, a jej atrakcyjność uległa poszerzeniu w momencie, kiedy z wąskiej specjalizacji skoncentrowanej na kulturze ludowej, stała się nauką zajmującą się niemal wszystkimi aspektami współczesnego życia, od kwestii etnicznych poczynając, a na kulturze masowej i popularnej kończąc. Właśnie taka szeroka formuła studiów etnologicznych zaczęła przyciągać coraz większą liczbę młodych ludzi poszukujących kierunku studiów, który dałby im możliwie szerokie wykształcenie humanistyczne. W ten sposób studia etnologiczne przestały w istocie być studiami zawodowymi (jakimi pozostała np. archeologia czy psychologia), kształcącymi przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury, a stały się specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających ogólnej wiedzy, umiejętności i kompetencji antropologicznych, które okazać się mogą przydatne w wielu zawodach i na różnych stanowiskach pracy. Proces poszerzania limitów miejsc dla kandydatów na studia postępował stopniowo. Od roku 1994, najpierw na Uniwersytecie Łódzkim, a nieco później na innych uniwersytetach, otwarto studia wieczorowe i zaoczne. Uproszczono także procedury rekrutacyjne. Jeśli na studiach dziennych nadal obowiązują egzaminy wstępne w formie ustnej, pisemnej lub testowej, to aby �32 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński dostać się na studia wieczorowe i zaoczne należy przejść rozmowę kwalifikacyjną lub być zakwalifikowanym na podstawie tzw. konkursu świadectw maturalnych. Informacje o studiach etnologicznych są dziś dla potencjalnych kandydatów bardziej dostępne aniżeli dawnej. Uzyskać je można na stronach internetowych uczelni, za pośrednictwem informatorów wydawanych przez poszczególne placówki, a także w ramach specjalnych akcji popularyzacyjnych prowadzonych przez uniwersytety, w trakcie których zainteresowani mogą spotkać się z pracownikami naukowymi, zwiedzić placówki, zobaczyć wystawy, słowem bliżej zapoznać się ze specyfiką i profilem wybranych studiów. Stosunkowo niewiele wiemy o wiedzy na temat studiów etnologicznych wśród kandydatów na te studia oraz motywach i oczekiwaniach kierujących ich ku nim. Posłużymy się w tym zakresie danymi z ankiety przeprowadzonej w trakcie rekrutacji na etnologię na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu w roku 2002, chociaż zdajemy sobie sprawę z tego, że nie są one w pełni reprezentatywne dla innych ośrodków etnologicznych w Polsce6• Otóż 26% ankietowanych oświadczyło, że wiedzę o tej dyscyplinie i profilu studiów zaczerpnęło z informatora o studiach etnologicznych, dzięki uczestnictwu w uniwersyteckiej akcji "drzwi otwartych" oraz w wyniku rozmów z wykładowcami. Źródłem informacji dla kolejnych 28% kandydatów byli znajomi, w tym studenci etnologii i kierunków pokrewnych, z kolei 13% uzyskało informacje ze szkoły średniej, przede wszystkim od nauczycieli. Najważniejszymi jednak źródłami wiedzy o etnologii były środki masowego przekazu, łącznie z telewizją i internetem (40%) oraz literatura fachowa i popularno-naukowa (55%Y Głównym motywem, kierującym młodymi ludźmi w wyborze etnologii jako kierunku studiów, była chęć realizacji, różnie formułowanych i uzasadnianych, zainteresowań poznawczych (93%). Obok takich stwierdzeń ogólnych, jak np. to, iż studia etnologiczne "odpowiadają moim zainteresowaniom", pojawiły się wyjaśnienia bardziej szczegółowe, np. wskazujące na zainteresowanie kandydatów różnorodnością kulturową Polski lub kulturami odległych kontynentów, teorią kultury, muzyką, tańcami etnicznymi, kulturą ludową na Kurpiowszczyźnie, czy też muzeami typu skansenowskiego. Tylko w paru wypadkach jako uzasadnienie wyboru studiów etnologicznych podano, związany z uprawianiem etnologii, sposób życia (wyjazdy, badania terenowe i związane z nimi przygody), inspirujące znaczenie etnologicznej wiedzy dla rozwoju własnej osobowości, czy możliwość dokonywania 6 Ankieta zawierała 5 pytań zamkniętych (płeć kandydata, rodzaj miejsca zamieszkania, region zamieszkania, wykształcenie ojca i matki) oraz 3 pytania otwarte: "W jaki sposób dowiedziałaś/eś się i skąd czerpałaś/eś wiedzę o etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia z zakresu etnologii i antropologii kulturowej? Dlaczego wybrałaś/eś studia na DAM?" Na ankietę odpowiedziało 75 kandydatów, w tym 48 dziewcząt i 27 chłopców. Odpowiedź na ankietę nie była obowiązkowa i dlatego nie objęła wszystkich kandydatów na studia. 7 Procenty nie sumują się do 100, gdyź najczęściej informowano o kilku źródłach informacji. �Od Piaseczna (Obory) ��Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 33 zmian w otaczającym środowisku społecznym. Przyczyną znacznej popularności etnologii jako kierunku studiów jest przede wszystkim, co wynika również z odpowiedzi na prezentowaną wyżej ankietę, łączenie jej z antropologią kulturową i pojmowanie obu tych dyscyplin jako interesujących dziedzin dostarczających zarówno konkretnej, jak i ogólnej wiedzy o człowieku jako istocie społecznej i twórcy kultury. Atrakcyjność studiowania antropologii ma także swoje źródła w wiedzy, iż dziedzina ta posiada również zastosowanie praktyczne, potrafiąc włączać się w rozwiązywanie wielu trudnych problemów współczesności, takich choćby jak konsekwencje procesów globalizacyjnych dla lokalnych kultur, konflikty etniczne i wyznaniowe, gwałtowne zmiany kulturowe i związana z nimi konieczność wypracowania strategii stabilizujących, itp. Trudno w tym miejscu zgodzić się z opinią wyrażoną przez L. Stommę, który uznał rozbudowane studia etnologiczne za "nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia" (Stomma, 2000, s. 98). Stanowisko to, jak na razie, nie znajduje potwierdzenia. Okazuje się bowiem, że na rynku pracy daje sobie radę nie tylko absolwent po studiach wąsko specjalistycznych, ale także taki, który dysponuje ogólnym wykształceniem humanistycznym, potrafi zrozumieć, interpretować i poruszać się we współczesnym świecie wielokulturowości, a ponadto posiada zdolność permanentnego uczenia się i dostosowywania swych umiejętności do stale zmieniających się potrzeb. Etnologia okazała się taką właśnie atrakcyjną dyscypliną dla kandydatów na studia, wykazując ponadto swą użyteczność w zakresie edukacji uzupełniającej dla studentów innych kierunków (Jasiewicz, Posem-Zielinski, 1996, s. 49 i n.). Studenci traktowani są przez "Ustawę o szkolnictwie wyższym" z roku 1990, obąk nauczycieli akademickich i pracowników tzw. obsługi, jako ważni uczestnicy "samorządnej społeczności akademickiej". Reprezentanci samorządu studenckiego są członkami najważniejszych organów uniwersytetu: senatu, rad wydziałów, rad instytutów i katedr, zasiadają także w zespołach elektorów wybierających władze uczelni. Zagwarantowane w owej Ustawie oraz w statutach uniwersytetów uprawnienia studentów do współudziału w decydowaniu o sprawach uczelni nie przekłada sięjednak na ich rzeczywiste uczestnictwo w kształtowaniu polityki uczelni, co spowodowane jest na ogół niewielkim dotychczas zainteresowaniem studentów tymi sprawami. W pracach samorządu studenckiego i innych organizacji studenckich bierze udział niewielka liczba studentów. Przyczyną tego stanu rzeczy jest zapewne konieczność łączenia studiów z pracą zarobkową przez znaczną grupę studentów, koncentracja młodzieży na szybkim ukończeniu studiów, niewiara studentów w realne możliwości ich współudziału w rządzeniu uczelnią, a także brak umiejętności znacznej części nauczycieli akademickich do tworzenia pomyślnych warunków społecznej aktywności i efektywnej współpracy ze studentami. Najczęściej spotykanymi formami pomocy materialnej dla studentów są stypendia socjalne oraz stypendia "naukowe" przyznawane za bardzo dobre �34 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński wyniki w nauce, a także dopłaty do kosztów zakwaterowania, posiłków i zapomogi, przydzielane ze środków szkoły wyższej przez tzw. komisje ekonomiczne, pracujące z udziałem przedstawicieli studentów, wreszcie prestiżowe stypendia Ministerstwa Edukacji Narodowej i innych instytucji i fundacji dla szczególnie wybitnych studentów. Nową formą pomocy materialnej jest, wprowadzona na szerszą skalę od roku 1999, możliwość uzyskiwania przez studentów kredytów bankowych na pokrycie części kosztów studiowania. Studia doktoranckie i podyplomowe Studia doktoranckie, jako odrębna forma kształcenia, powołane zostały "Ustawą o tytule naukowym i stopniach naukowych z dnia 12 września 1990 roku" (Dziennik Ustaw nr 65 z 27 września 1990 roku) i dodatkowo określone szczegółowo w "Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 czerwca 1991 roku w sprawie studiów doktoranckich i stypendiów naukowych" (Dziennik Ustaw nr 58, z dnia 21ipca 1991, z późniejszymi zmianami). Zgodnie z tymi wytycznymi studia takie tworzono przy wydziałach na wyższych uczelniach oraz w instytutach PAN posiadających uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora habilitowanego. Podstawowy okres studiów ustalono na cztery lata; doktoranci zobowiązani zostali do uczestnictwa w wykładach i seminariach dla nich przewidzianych, a otrzymujący stypendia również do prowadzenia zajęć dydaktycznych. W ten sposób naj zdolniejsi absolwenci uzyskali możliwość kontynuowania studiów na wyższym poziomie, zdobycia doktoratu, dobrych warunków rozwoju naukowego i ewentualnej przepustki do dalszej kariery akademickiej. Studia doktoranckie, wraz ze studiami licencjackimi i magisterskimi, utworzyły nową, wcześniej nie występującą trój stopniową strukturę kształcenia. Można zauważyć, iż w pewnym stopniu rekompensuje ona obniżenie poziomu coraz bardziej masowych studiów licencjackich i magisterskich. Nowa formuła studiów doktoranckich nie zlikwidowała tradycyjnego trybu przygotowywania pracy doktorskiej w oparciu o porozumienie zawarte między doktorantem a promotorem i usankcjonowane przez radę wydziału, otwierającą doktorski przewód. Wśród uczestników studiów doktoranckich w roku akademickim 2002/2003 było w sumie około 70 doktorantów etnologii, co jest również niespotykaną dotychczas liczbą. Największa ich grupa, w sumie 24 osoby, w tym 7 ze stypendiami, studiowała na UJ, nieco mniej, bo 21 doktorantów było na UAM, w tym 12 ze stypendiami. Instytut Archeologii i Etnologii PAN, choć miał odpowiednie uprawnienia, to jednak nie podjął się kształcenia doktorantów z zakresu etnologii; doktorantów z zakresu etnologii nie posiada również UMK. Doktoranci przyjmowani są na studia na podstawie egzaminów, konkursów projektów lub rozmów kwalifikacyjnych. Warunki ich rekrutacji ustalają �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 35 poszczególne rady wydziału, przy czym wstępnym warunkiem dopuszczenia kandydata do konkursu jest uzyskanie co najmniej dobrego wyniku z całych studiów oraz obronienie pracy magisterskiej z oceną bardzo dobrą. Trzeba zauważyć, iż studia te cieszą się bardzo dużym zainteresowaniem i z roku na rok coraz więcej kandydatów zgłasza swą chęć uczestniczenia w nich, i to najczęściej bezpośrednio po studiach magisterskich. Zjawisko to tłumaczyć można co najmniej dwiema przyczynami. Po pierwsze zdobycie doktoratu traktowane jest przez młodych ludzi jako dodatkowy atut w przyszłych staraniach o pracę, po drugie zaś studia doktoranckie, wypierające instytucje asystenta, są w istocie, szczególnie dla najlepszych absolwentów, jedyną drogą umożliwiającą w przyszłości zatrudnienie na uczelni i poświęcenie się pracy naukowej. Istotnym elementem przyciągającym na te studia jest także możliwość uzyskania finansowego wsparcia na czas doktorantury. Część przyjętych studentów uzyskuje od samego początku skromne stypendia uniwersyteckie, inni starają się o nie nieco później, zazwyczaj po otwarciu przewodu doktorskiego. Niektórzy z doktorantów uzyskują także stypendia z innych źródeł (np. z różnych fundacji). Odrębną formą pomocy dla doktorantów, przeznaczoną przede wszystkim na pokrycie kosztów niezbędnych badań, są tzw. "granty promotorskie", przyznawane, w skromnej zresztą liczbie i w drodze konkursu (od roku 1993), przez Komitet Badań Naukowych. Doktoranci otrzymujący stypendia zobowiązani są do prowadzenia ćwiczeń i praktyk terenowych, najczęściej w wymiarze 60 do 90 godzin rocznie. W ten sposób doktoranci powoli wdrażają się w proces dydaktyki i wspierają zespoły pracowników swych katedr i instytutów. W wielu placówkach etnologicznych trudno dziś byłoby zrealizować program dydaktyczny i badawczy bez wydatnej pomocy tej kategorii wykładowców. Warto tu jednak podkreślić, iż tylko w nielicznych przypadkach doktoranci kierowani są na specjalne kursy pedagogiczne przygotowujące ich do zajęć dydaktycznych ze studentami. Doktoranci zobowiązani są również do wykonywania różnego rodzaju niezbędnych prac na rzecz swej placówki, np. pełnienia funkcji opiekuna roku studiów lub świadczenia pomocy w bibliotece czy archiwum. Programy studiów doktoranckich, jak i wymiar obowiązkowych zajęć dodatkowych, są różne w poszczególnych ośrodkach, gdyż o tych sprawach decydują autonomiczne uniwersytety i rady wydziału. Status formalny doktorantów nie jest w pełni określony i ma charakter pośredni między statusem pracownika akademickiego (z ograniczonymi uprawnieniami) a studenta. Tylko na niektórych uniwersytetach, np. na Uniwersytecie Jagiellońskim, są oni zorganizowani w Towarzystwo Doktorantów, mające swoich przedstawicieli w radach wydziału i senacie. Poważnym problemem studiów doktoranckich jest ich efektywność. Otóż w ramach takich dyscyplin jak etnologia, a więc z reguły wymagających zebrańia danych w trakcie ba- �36 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński dań terenowych, czteroletni okres przygotowania pracy, wypełniony także zajęciami dydaktycznymi, z reguły okazuje się zbyt krótki. Stąd też sporo wniosków doktorantów i promotorów o prolongatę terminu ukończenia rozprawy, co powoduje w istocie wydłużenie studiów do lat pięciu. Studia podyplomowe, organizowane przez ośrodki etnologiczne lub przy ich udziale, mają na celu przekazanie wiedzy uzupełniającej, przydatnej zazwyczaj w pracy zawodowej, absolwentom studiów magisterskich. Najstarsze jest Podyplomowe Studium Etnologii (do roku 2000 "Etnografii"), założone w roku 1965 i prowadzone nadal przez Katedrę Etnologii UMK. Jednym z jego podstawowych zadań było przygotowanie kandydatów, nie posiadających wykształcenia etnologicznego, do pracy na stanowiskach "etnografów", głównie w muzeach. Z opracowania B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975) wiemy, że np. w roku 1975 w Polsce pracowników bez uprawnień etnografa, a pełniących ten zawód, było 50. Innym studium, w którego prowadzenie zaangażowali się etnologowie, było Podyplomowe Studium Edukacji Regionalnej i Dziedzictwa Kulturowego, uruchomione w roku 1999 w Cieszynie. Przygotowywało ono głównie nauczycieli do prowadzenia w szkołach programu "dziedzictwo kulturowe w regionie", zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w roku 1995. Studium zaprzestało jednak działalności w roku 2001 na skutek braku kandydatów. Kuratoria nie dysponowały bowiem od tego czasu środkami na pokrycie kosztów kształcenia podyplomowego w tym zakresie. Starania o powołanie podobnego studium czynione były także przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, ale jak dotychczas nie uwieńczone one zostały powodzeniem. W Krakowie, przy Instytucie Etnologii i Antropologii Kultury UJ, działa od roku 2000 Podyplomowe Studium Muzeologiczne. Przeznaczone jest głównie dla pracowników muzeów, którym umożliwia uzupełnienie i poszerzenie wiedzy w zakresie muzealnictwa, w tym także etnograficznego. Ukończenie Studium jest jednym z warunków uzyskania stanowiska kustosza i starszego kustosza. W realizacji programu studiów udział biorą nie tylko etnomuzeologowie, ale również zaproszeni specjaliści z innych dziedzin muzealnictwa. Liczba uczestników tego studium od czasu jego założenia bliska jest 80. Znaczną część wśród nich stanowili i stanowią absolwenci etnologii. Profil kształcenia a losy absolwentów Etnologia, podobnie jak wiele innych kierunków wyższych studiów humanistycznych, nie uczy zawodu o określonych, wąskich wymaganiach lecz przygotowuje absolwenta do podejmowania pracy w wielu dziedzinach. Obok zatem zdobytej wiedzy dla przyszłych losów absolwentów ważna jest również taka nabyta cecha jak umiejętność przystosowania owej wiedzy do potrzeb i charakteru przyszłej pracy zawodowej. Program studiów etnologicz- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 37 nych i sposób ich realizacji pomaga w uzyskaniu i rozwijaniu takiej cechy. Są to bowiem studia dostarczające szerokiej wiedzy zarówno o faktach kulturowych, procesach społecznych, jak i o teorii kultury, wykraczającej swoim zakresem daleko poza charakterystykę jednego obszaru czy narodu. Studia takie umożliwiają ponadto poznanie różnorodnych perspektyw poznania i interpretacji rzeczywistości społeczno-kulturowej i uczą, jak zdobywać niezbędną wiedzę nie tylko z fachowej literatury i innych nowoczesnych nośników informacji, ale również jak posługiwać się obserwacją i wykorzystywać bezpośrednie kontakty z ludźmi. Oczywiście, że o losach zawodowych absolwentów decyduje także ogólna sytuacja społeczna i ekonomiczna oraz związany z nią rynek pracy, ale na nią studia etnologiczne i ich programy mająjuż niewielki wpływ. Najbliższe bezpośredniemu kształceniu do zawodu, wówczas "etnografa", były studia oferowane mniej więcej do lat 70. Skoncentrowane one były na polskiej kulturze ludowej i w niewielkim stopniu na poznaniu kultur tzw. ludów "pierwotnych". Powojenna odbudowa zniszczonego kraju i tworzenie wielu nowych instytucji naukowych i kulturalnych oraz spore zainteresowanie stopniowo zanikającą kulturą ludową, uznaną w czasach PRL-u za istotny element dziedzictwa narodu "budującego socjalizm", spowodowało wzrost zapotrzebowania na tak przygotowanych absolwentów. Znajdowali oni zatrudnienie nie tylko na uniwersytetach i w placówkach powstałej w roku 1952 Polskiej Akademii Nauk, ale również w muzeach, domach i wydziałach kultury oraz w spółdzielniach artystyczno-rzemieślniczych, takich jak "Cepelia", wyspecjalizowanych w produkcji rękodzieła opartego na "ludowych" wzorach i motywach. Sytuację absolwentów etnografii z tego okresu interesująco przedstawia opracowanie B. Kopczyńskiej-Jaworskiej (1975), wykorzystujące dane z Głównego Urzędu Statystycznego. Opracowanie to jest wyjątkowo cenne dlatego, że dla lat późniejszych tego rodzaju danych już nie posiadamy. Do połowy lat 70. spośród 539 absolwentów, którzy uzyskali dyplom magistra z zakresu etnografii (statystyką nie zostali objęci wszyscy absolwenci z roku 1974 i z roku 1975),281 (52,1%) wykonywało pracę kwalifikowaną jako "zawód etnografa". Byli to przede wszystkim pracujący na wyższych uczelniach nauczyciele akademiccy, bibliotekarze, archiwiści i pracownicy naukowo-techniczni w liczbie 49 (9,0% ogółu absolwentów); pracownicy naukowi i naukowo-techniczni w PAN, których było wówczas 31 (5,7%); pracownicy muzeów - 145 (26,9%); pracownicy "Cepelii" - 28 (5,1%) a także zatrudnieni w różnych instytucjach, takich jak domy kultury i urzędy państwowe 22 (4,0%). Wśród pracujących w charakterze "etnografa" był także jeden spiker, jeden mistrz budowlany, zapewne zatrudniony przy konserwacji zabytków lub w skansenie oraz jeden "działacz" organizacji społecznej. Etnografowie nie pracujący wówczas na stanowiskach "etnografa" tworzyli grupę 205 osób (38,0% ogółu absolwentów), zaangażowanych najczęściej w instytucjach kulturalnooświatowych - 23 (4,2%), w charakterze pracowników administracyjno-biu- �38 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński rowych - 21 (3,8%), bibliotekarzy - 21 (3,8%), pracowników badawczych i nauczycieli akademickich - 21 (3,8%), nauczycieli - 15 (2,7%), dziennikarzy i literatów - 15 (2,7%) i in. Etnografowie zaliczeni do kategorii nauczycieli akademickich i pracowników badawczych, a nie pracujący w charakterze etnografów, najczęściej, bo w 15 przypadkach, zatrudnieni byli jako socjologowie. Dane GUS-u ujawniły, że wśród absolwentów etnografii znalazło się 7 osób, w tym 5 po ukończeniu studiów we Wrocławiu" które oficjalnie zatrudnione były w charakterze pracowników fizycznych. Przypomnijmy tu ten PRL-owski paradoks polegający na tym, iż pracownicy fizyczni zarabiali często lepiej aniżeli ludzie zajmujący stanowiska wymagające posiadanie dyplomu wyższej uczelni. Praca fizyczna nie miała społecznego prestiżu, dawała jednak znaczną niezależność, Stąd zapewne narodziła się i taka strategia wśród absolwentów, aby nie kierując się uzyskanym cenzusem pracować na dobrze płatnym stanowisku pracownika fizycznego. Trzeba jednak stwierdzić, iż przypadki takie należały raczej do wyjątków, a władze osoby takie traktowały podejrzliwie, Nie objętych danymi o zatrudnieniu, dostępnymi na początku 1975 roku, pozostawało 53 absolwentów (9,9%). Innym zjawiskiem, szczególnie widocznym w drugiej połowie lat 70., była emigracja wykształconej młodzieży na Zachód, W tym też czasie pojawiła się stosunkowo liczna grupa absolwentów etnografii, którzy wyjechali na stałe za granicę, Tylko z poznańskiego ośrodka wyjechało, głównie do Australii, aż 30% kończących studia w roku 1978 (Kabat, 1994, s. 17). Przyczyną tego zjawiska był zapewne nie tylko brak perspektyw otrzymania satysfakcjonującej pracy w kraju, ale i "uchylone" wówczas szerzej niż poprzednio granice, dzięki czemu studenci mogli organizować wyprawy badawcze do krajów pozaeuropejskich, z których część już nie wracała. Lata późniejsze przyniosły stopniowe odchodzenie od wąskiego kształcenia do zawodu "etnografa". Dyscyplina ta stopniowo ulegała przekształceniom i by zaakcentować ten proces, powracano do nazwy - etnologia. Coraz bardziej swym profilem edukacyjnym i badawczym zbliża się ku antropologii kulturowej, poszerza wydatnie zakres swych zainteresowań, obejmując nim już nie tylko kulturę tzw. tradycyjną, ale różnorodne nowe formy aktywności kulturowej zarówno w kraju, w Europie, jak i na innych kontynentach. Reorganizacja nauki i pojawienie się nowych oczekiwań społecznych po roku 1989 wywołały w konsekwencji także przekształcenia programów studiów, którym tylko wyjątkowo towarzyszyła głębsza refleksja (por. Didactic Experiences, 1997, s. 144 i n,). Nie obyło się zresztą również w tym czasie bez protestów części naszego środowiska8• Gwahowny wzrost liczby studentów był rów8 Znamienne w tym zakresie było stwierdzenie prof. R. Reinfussa, który w odpowiedzi na zaproszenie do wzięcia udziału w posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN napisał w dniu 30 marca 1995 roku: "Temat obrad konferencji (uniwersyteckie studia etnologiczne) uważam za szczególnie aktualny, ponieważ obecni absolwenci tego kierunku studiów nie nadają się, z powodu �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 39 nież istotnym czynnikiem zmiany filozofii nauczania na kierunku etnologia i zrywania z ideą kształcenia "do zawodu", bowiem na rynku w tej dziedzinie zapotrzebowanie wyraźnie się kurczyło. Równocześnie, począwszy od lat 90., wzrasta prestiż etnologa posiadającego kompetencje antropologa kulturowego lub społecznego; dostrzega się bowiem przydatność posiadanej przez niego wiedzy o regułach zachowań społecznych i kulturowych. Absolwent trafiający na rynek pracy z reguły szukał swego miejsca i szansy w dziedzinach i obszarach zupełnie nowych. Tą zmieniającą się sytuację potwierdza analiza losów absolwentów etnologii ośrodka poznańskiego, przeprowadzona przez L Kabat (1994). Analiza ta opracowana w roku 1994, w początkowym okresie transformacji, w 20 lat po podobnym przeglądzie dokonanym przez B. Kopczyńską-Jaworską (1975), na próbie węższej, bo obejmującej absolwentów tylko jednego ośrodka, wskazuje jednakże wyraźnie na kierunki zmian obecnych zapewne w całym kraju. Otóż zmniejszyła się, w porównaniu z rokiem 1975, przede wszystkim liczba absolwentów pracujących na stanowiskach tradycyjnie traktowanych jako typowo etnograficzne/etnologiczne. Spośród 462 magistrów wykształconych na uniwersytecie w Poznaniu w latach 1946-1994, po wyłączeniu absolwentów zmarłych (14 osób) oraz tych, o których zabrakło danych (68 osób), a więc z grupy 380 absolwentów, tylko 150 (39,5%) znalazło w roku 1994 zatrudnienie jako "etnografowie/etnologowie", i to przy bardzo szerokim rozumieniu tej kategorii zawodowej W tymże samym ośrodku w roku 1987 grupa ta obejmowała 43,5% absolwentów. W roku 1994, wśród pracujących na stanowiskach choćby w jakiejś mierze "etnologicznych", w muzeach zatrudnione były 73 osoby (19,2%) oraz w szkołach wyższych - 25 osób (5,5%). Pracę w zawodach pokrewnych z etnologią znalazło 95 osób (25%), w tym 15 (3,9%) w środkach masowego przekazu. Radykalne zmiany pojawiły się w grupie absolwentów, którzy nie podjęli pracy związanej z etnologią. W roku 1994 było ich 123 (32,1%), w tym kobiety wychowujące dzieci i bezrobotni, natomiast wcześniej, w roku 1987 zaledwie 29. To w tej grupie znalazło się w 1994 roku 49 (12,8%) absolwentów (w roku 1987 - zaledwie 14), pracujących na własny rachunek jako właściciele m.in. wydawnictw, sklepów, galerii, firm reklamowych, poligraficznych, konserwatorskich, wypożyczalni video, zakładów budowlanych, wytwarzających lody, gastronomicznych, krawieckich i wikliniarskich (Kabat, 1994, s. 17 i n.). Dla czasów nam najbliższych nie dysponujemy opracowaniami informującymi o losach coraz liczniejszych przecież absolwentów. Wskazane trendy, elementarnego braku przygotowania do jakiejkolwiek działalności w instytucjach, które dawały im pracę, jak: muzealnictwo etnograficzne, przemysł ludowy i artystyczny (Cepelia i pod.), ruch folklorystyczny (wojewódzkie i gminne domy kultury, praca instruktorska w zespołach folklorystycznych). Nie posiadają oni również merytorycznego przygotowania do pracy naukowej w nakreślonych dziedzinach". (List w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN). �40 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Pasem-Zieliński takie jak zmniejszenie się liczby zatrudnionych w miejscach pracy bezpośrednio związanych z wykształceniem etnologicznym i zwiększenie się liczby osób podejmujących pracę uznaną za odległą od etnologii, zapewne się umocniły. Być może zatrudnienie absolwentów etnologii na stanowiskach pracy uważanych za etnologiczne lub antropologiczne jest obecnie mniejsze niż w Stanach Zjednoczonych, w których oblicza sięje na 25% (Wasowska, 2000, s. 199). Czy ma w tej sytuacji sens mówienie o zawodzie etnologa/antropologa i wyróżnianie miejsc pracy uznawanych za zgodne z tym zawodem? Zgodnie z naszym przekonaniem, że studia etnologiczne mogą być przyqatne w wielu dziedzinach aktywności zawodowej, uznać chyba należy, że pracą odpowiednią dla etnologów/antropologów jest każda, w której zdobyte przez nich wiedza i umiejętności pomagają w jej wykonywaniu, bez względu na to, czy jest to praca nauczyciela akademickiego czy też pracownika lub właściciela restauracji. Nie sposób nie powrócić do zarzutu L. Stommy oskarżającego etnologiczne ośrodki uniwersyteckie o nieodpowiedzialną produkcję masowego bezrobocia. Nasza wyrywkowa wiedza o losach absolwentów etnologii pozwala sądzić, że po ukończeniu studiów dają sobie radę nie gorzej, a często lepiej w porównaniu z absolwentami innych kierunków. Pewien z góry założony obraz przygotowania absolwenta etnologii do podjęcia pracy po studiach pojawia się zarówno w dokumentach określających ksztah studiów etnologicznych, ogłaszanych przez organa nadrzędne, to jest Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu oraz Radę Główną Szkolnictwa Wyższego, w wymienionych już tzw. "minimalnych wymaganiach programowych" z roku 1999, nazwanych w roku 2002 "standardami nauczania dla kierunku studiów etnologia", jak i w informatorach dla studentów i kandydatów na studia oraz w materiałach związanych z akredytacją, przygotowywanych przez poszczególne instytuty i katedry etnologiczne. Charakterystykę tzw. "sylwetki absolwenta" w obowiązujących obecnie "standardach" przedstawiono w sposób następujący: "Poprzez studia etnologiczne kształci się absolwenta umiejącego dostrzegać kulturowe podłoże każdej sytuacji społecznej, zdobywającego więc metodologiczne i antropologiczne przygotowanie do refleksji o człowieku i kulturze. Wykształcenie etnologiczne przygotowuje do pracy w uniwersytetach, Polskiej Akademii Nauk i instytucjach naukowych, w muzeach, skansenach, placówkach kulturalno-oświatowych, w ośrodkach kultury regionalnej i odpowiednich działach administracji oraz wszędzie tam, gdzie potrzebne jest wykształcenie humanistyczne: w centrach badań opinii publicznej, w redakcjach, w reklamie itp." (Dziennik Ustaw ill 116, poz. 1004 z 2002 roku). Oczywiście, można się z tą charakterystyką zgodzić, choć naszym zdaniem wzmiankę o "wykształceniu humanistycznym" warto byłoby w tym dokumencie nieco poszerzyć, choćby po to, aby podkreślić te szczególne cechy absolwenta etnologii, które wyróżniają go spośród innych wypromo- �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 41 wanych adeptów nauk humanistycznych. Charakterystyki "sylwetek absolwenta", prezentowane w opracowaniach poszczególnych ośrodków, nie odbiegają od przedstawionej powyżej wersji, niekiedy tylko zwracają większą uwagę na pewne dodatkowe aspekty związane z przygotowaniem absolwentów etnologii. Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UW wskazuje np. na instytucje turystyczne i marketing jako na potencjalne miejsca pracy etnologa, który ponadto może być przydatny wszędzie tam, "gdzie potrzebna jest umiejętność kontaktu z innymi ludźmi (pogranicze kulturowe, praca z uchodźcami, imigrantami)" (Informator Katedry, 2001, s. 5). Z kolei informator Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM przedstawia jedynie listę podstawowych wartości, jakie studia winny przekazać przyszłemu etnologowi, wskazując na takie jak "świadomość pluralizmu kulturowego współczesnego świata oraz postawę tolerancji i szacunku wobec odmiennych ras, kultur, religii i społeczeństw" (Studia, 2002, s. 4). Opracowania udostępnione przez Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ zwracają uwagę na znaczenie przygotowania teoretycznego i metodologicznego absolwentów oraz na ich dobrą orientację w problemach kultury współczesnej. Zastrzegają, iż do pracy na uniwersytetach czy w placówkach naukowych PAN i innych instytutach badawczych kieruje się jedynie absolwentów studiów doktoranckich (Program, 2001, s. 2). Przekazywaniem absolwentom w szerszym zakresie wiedzy o współczesności, m.in. przez zapoznawanie ich z problematyką antropologii miasta, zainteresowana jest Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego, która dodatkowo zwraca uwagę na przygotowanie w zakresie informacji i dokumentacji etnograficznej. Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego kieruje absolwentów do pracy w placówkach upowszechniania kultury i regionalnych. Podobny profil absolwenta, poszerzony o wiedzę z zakresu problematyki pograniczy etnicznych i kulturowych, kształtować chce Instytut Etnologii Uniwersytetu Śląskiego w jego cieszyńskiej filii, co związane jest ze specyfiką badawczą tego ośrodka oraz specyficznym charakterem transgranicznego miasta i regionu. W wielu <?środkach rozważa się dziś sprawę poszerzenia zakresu studiów w taki sposób, aby absolwentom łatwiej było zdobyć pracę. Choć studenci w dyskusjach tych szerzej nie uczestniczą, to sami swymi działaniami wyraźnie pokazują, w jakim kierunku ewentualne reformy powinny ewoluować. Przykładem mogą być ci studenci, którzy podejmują studia równoległe, dające np. uprawnienia pedagogiczne. Tymczasem dotychczasowe próby dołączenia zajęć dodatkowych, podnoszących konkurencyjność kończących studia na rynku pracy, do programu zajęć etnologicznych, nie powiodły się, głównie ze względu na to, iż podniósłby się wówczas ogólny ich koszt. Tak więc obecnie pozostaje jedynie niektórym studentom studiowanie dwóch kierunków równolegle, co nie jest zadaniem łatwym i zawsze możliwym, albo też zdobycie dodatkowych kwalifikacji drogą zapisania się na studia podyplomowe. �42 Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński Uwagi końcowe Stwierdziliśmy już, że etnologii w Polsce przypadła po roku 1989 funkcja kształcenia zwielokrotnionej liczby studentów. Sytuacja ta jest dla dyscypliny prawdziwym wyzwaniem, a jednocześnie tworzy dla niej szansę stania się ważnym kierunkiem ogólnego kształcenia humanistycznego o profilu antropologicznym. Ta nowa sytuacja wymaga jednocześnie wielkiej odpowiedzialności od nauczycieli akademickich i koncentracji ich wysiłku edukacyjnego na sprawach ważnych, aktualnych, doniosłych społecznie i poznawczo. Proces akredytacyjny, dokonany w ostatnich dwóch latach, z jednej strony ujawnił różnego rodzaju słabości i mankamenty w kształceniu studentów etnologii, z drugiej zaś pozwolił na dokonanie oceny stanu kadr, spQsobu realizacji programów, stopnia adekwatności infrastruktury względem rzeczywistych potrzeb. Umożliwił także, na niespotykaną dotychczas skalę, intensywną międzyośrodkową wymianę doświadczeń, szczególnie tych o charakterze innowacyjnym. Zebrane w trakcie akredytacji materiały i doświadczenia winny sprzyjać doskonaleniu procesu kształcenia, tak aby jego poziom w poszczególnych ośrodkach drastycznie od siebie nawzajem nie odbiegał oraz by odpowiadał standardom stosowanym w krajach Unii Europejskiej. W tym procesie doskonalenia są oczywiście progi bardzo trudne do pokonania, takie jak nieodpowiednie warunki lokalowe, braki kadrowe szczególnie w kategorii samodzielnych pracowników naukowych czy szczupłe środki finansowe stawiające tamę dążeniom do stworzenia studentom lepszych możliwości kształcenia. Jednocześnie jednakjest wiele takich spraw, których rozwiązanie możliwe jest bez wielkich nakładów finansowych i w stosunkowo krótkim czasie Oak choćby modernizacja programów, przygotowanie skryptów i podręczników, uelastycznienie systemu studiowania). Powodzenie podjętych starań zależeć będzie przede wszystkim od nas, od naszej dobrej woli, kompetencji i zaangażowania. BIBLIOGRAFIA Didactic ... 1997 Didactic Experiences in the Introducing of Novelties in the Ethnological Curricula (K. Piątkowska, W. Baranowski, A. P. Wejland, R. Dzięcielski, K. Kaniowska, E. Nowina-Sroczyńska, M. Piotrowski), "Etnoloska sticisca (Ethnological contacts)", nr 5-7, red. B. Jezemik i R. Mursic, Ljubljana. Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: Dzieje etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa. �Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989 43 Gladkowski K. 2001 Etnologia. Koncepcja teoretyczno--metodologiczna Stanisława Poniatowskiego, 1884-1945, Olsztyn. Informator. .. 2001 Informator Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Rok akad. 200112002, red. 1. Wasilewski i J. Jasionowska, Warszawa. Jakość ... 2001 Jakość kształcenia w szkolnictwie wyższym. Słownik tematyczny, red. M. Wójcicka, Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego, Uniwersytet Warszawski, Warszawa. Jasiewicz Z. 2001 O potrzebie studiowania i nauczania historii etnologii, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań. Jasiewicz Z., A. Posem-Zieliński 1996 Stan i potrzeby nauk etnologicznych w Polsce, w: Nauka w Polsce wocenie komitetów naukowych PAN. Nauki humanistyczne i społeczne, t. IV, red. E. Haloń, Warszawa. 2003 Ethnology Studies at Polish Universities after 1989, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, red. L. Mróz i Z. Sokolewicz, Warszawa. Kabat I. 1994 Nieco o absolwentach, w: III Zjazd Absolwentów Studiów Etnologicznych UAM, red. I. Kabat, Poznań. Klimaszewska 1., A. Kutrzeba-Pojnarowa 1959 Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, "Etnografia Polska" t. 2. Kopczyńska-Jaworska B. 1964 Prace badawcze Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 6. 1975 Analiza stanu kadr etnograficznych. Na podstawie akcji" magister" Głównego Urzędu Statystycznego. Maszynopis w archiwum Komitetu Nauk Etnologicznych PAN. Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach 1945-1975, Warszawa--Łódź. Mucha J. 2002 Post-Socialist Institutionalisation of Sociocultural Anthropology (Ethnography, Ethnology) as a University Subject in Poland, w: A Post-Communist Millenium. The Struglefor Sociocultural Anthropology in Central and Eastern Europe, red. P. Skalnik, Praga. 2003 Teaching Anthropology in Post-1989 Poland, w: Educational Histories of European Social Anthropology, red. D. Drackle, I. Edgar i T. K. Schippers, N. York i Oxford. Program ... 2001 Program studiów. Etnologia, Uniwersytet Jagielloński (maszynopis). Rozporządzenie ... 1927 Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 27. 12. 1926 roku w sprawie programu studiów i egzaminów w za- �Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński 44 kresie antropologii, etnografii z etnologią i prehistorii na stopień magistra filozofii, "Lud" t. 26. Studia ... 2002 Studia na kierunku etnologia i antropologia kulturowa. Informator dla studentów studiów dziennych Uniwersytetu im. A. Mickiewicza na rok akad. 200212003, oprac. J. Schmidt i W. Dohnal (maszynopis). Szkolnictwo ... 1990-2002 Szkolnictwo »yższe: dane podstawowe. Informator, Warszawa. Szkoły. .. 2002 Szkoły »yższe i ich finanse w 2001 roku. Informacje i opracowania statystyczne, Warszawa. Sprawozdania ... 1966 Sprawozdania z działalności naukowej i dydaktycznej katedr i zakładów etnografii, oprac. K. Wypych i T. Skarżyński, "Lud" t. 50, cz. 2. Stomma L. 2000 Najazd studentów, "Polityka" nr 27. Wasowska A. 2000 Antropolodzy składają broń? "Lud" t. 84. Zadrożyńska A., D. Zamojska 2002 Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t.l, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss, Kraków. Zjazd ... 1927 Zjazd profesorów etnografii i etnologii w Warszawie w roku 1926, "Lud" t. 26. Zbigniew Jasiewicz, Aleksander Posem-Zieliński ETHNOLOGICAL STUDIES AT POLISH UNIVERSITIES AFfER 1989 (Summary) The article describes ethnological studies at Polish universities. It deals with the history of ethnology teaching, curricula and their implementation, conditions under which ethnological studies were organized, teaching staff, accreditation procedures used, differences between teaching centres, data on the number of M.A. and Ph.D. students and the graduate profile. It is interesting that after 1989 the number of students increased fivefold, which can be attributed to the freedom of teaching obtained. The curricula were enlarged and became very similar to those of anthropology studies. Ethnology was given the chance ofbecoming an important direction ofhumanistic instruction with an anthropological profile. This situation requires responsibility on the part of ethnologists who should focus their efforts on educational issues. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8598c8c2e324d47826b53bae5b9f9acc.pdf c4493d7421e8d22c8d082be6e6e671ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6122 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Cieszyn - studia etnologiczne studia etnologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5709 Title A name given to the resource Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.235-244 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czerwińska, Kinga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 II. POGLĄDY I OPINIE KINGA CZERWIŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Śląski Cieszyn STUDIA ETNOLOGICZNE WOBEC WYZWAŃ WSPÓŁCZESNOŚCI. N A PRZYKŁADZIE OŚRODKA CIESZYŃSKIEGO Wśród wielu dyscyplin zajmujących się interpretacją rzeczywistości kulturo¬ wej etnologia/antropologia kulturowa zajmuje ważną pozycję. Spektrum podej­ mowanych współcześnie zagadnień znacznie wykracza poza tradycyjny przed­ miot badań tej nauki, a zespół metod interpretacji kultury, aparat metodyki badań oraz przede wszystkim tendencje do interdyscyplinarności, czynią etnologię kierunkiem kształcenia humanistycznego o coraz większej popularności. Uni¬ wersalność zainteresowań oraz szeroki antropologiczny wymiar analizy zjawisk kulturowych doceniają młodzi ludzie wybierający te właśnie studia. Swój wybór uzasadniają: „Etnologia jest jak soczewka, przez którą patrzę na świat i która pozwala mi go poznać"; albo „To bardzo wszechstronna nauka, która posze­ rza perspektywy (...), daje duże możliwości poznania kultury własnej i innych, nie tylko «na zewnątrz», ale i «od środka»"; „Daje szersze, nowe spojrzenie na świat"; „Jest sposobem na zrozumienie mechanizmu funkcjonowania ludzkich zachowań" itp. . 1 Tekst powstał w oparciu o badania zainspirowane dziesiątą rocznicą uniwersyteckich studiów etnologicznych w Cieszynie. W dużej mierze badania nad recepcją studiów etnologicznych i perspektywami znalezienia pracy wśród ich uczestników zainicjowali studenci w ramach przedmiotu „Metody badań i interpretacje kultury". Zostały one zrealizowane przez dr Kingę Czerwińską oraz mgr Sylwię Żwak i objęły studentów wszystkich roczników. Przeprowadzono je w 2006 i 2007 roku. Ich częściowe re¬ zultaty autorki przedstawiły na V Międzynarodowej Konferencji Kół Naukowych w Siedlcach w 2006 roku („Młodzież akademicka wobec wyzwań współczesności") oraz opublikowały (Żwak, Czerwińska 2006). Niniejszy artykuł nawiązuje do tych badań, ale został wzbogacony o aktualne spostrzeżenia au¬ torki. Cytaty są wypowiedziami studentów, zarejestrowanymi podczas badań. 1 �236 Kinga Czerwińska Etnologia polska koncentruje się głównie wokół ośrodków uniwersyteckich, gdzie skupia się samodzielna kadra pracowników nauki. Badania realizowane są tu równolegle do nauczania młodych adeptów tej dyscypliny. Obecnie studia etnologiczne prowadzone są w Warszawie, Poznaniu, Łodzi, Wrocławiu, Krako­ wie, Cieszynie, Toruniu i Szczecinie, w systemie dwustopniowym: trzyletnie stu¬ dia licencjackie oraz uzupełniające, dwuletnie magisterskie. Rezygnacja z wcześ¬ niejszej formy ciągłych studiów pięcioletnich to efekt wdrażania tak zwanego procesu (systemu) bolońskiego. Wzrastające zainteresowanie problematyką podejmowaną przez współczesną etnologię czyni j ą dyscypliną ciekawą również dla studentów innych kierunków, to jest socjologii, historii, archeologii, psychologii, pedagogiki, filologii polskiej i filologii obcych, które często poszerzają program o wykłady z etnologii. Jako przedmiot „humanizujący" jest również atrakcyjna dla kierunków przyrodni¬ czych i ścisłych (Jasiewicz, Posern-Zieliński 2003: 17). Należy jednak podkreślić, iż mimo tak wielu zalet studia etnologiczne pozo¬ stają w dalszym ciągu kierunkiem elitarnym, unikatowym, co tłumaczyć można między innymi dawnym, archaicznym postrzeganiem tej nauki, które ogranicza j ą do „kolbergowskiej" etnografii czy folklorystyki. Ta powszechna recepcja et¬ nologii, przy braku odpowiedniej komercyjnej popularyzacji czy reklamy, buduje fałszywy wizerunek tej dyscypliny, sytuując j ą daleko w tyle za popularnymi kierunkami studiów, na przykład socjologią czy kulturoznawstwem. Potwierdza to jedna z wypowiedzi: „Wybrałem ten kierunek, bo byłem ciekawy tajemni¬ czo brzmiącej etnologii" . Świadomy wybór studiów etnologicznych to w wielu wypadkach realizacja życiowej pasji, wewnętrznej konieczności poznania „inno¬ ści", ale też chęć zdobycia wyższego wykształcenia o profilu humanistycznym, przy dość łatwej sposobności dostania się na studia (na 1 miejsce przypadają 2, 3 osoby). Istotnym argumentem jest również możliwość łączenia studiów etnologicznych, które w opinii badanych „nie są zbyt czasochłonne", z innymi kie¬ runkami nauczania. W ostatnich latach, co nas niezmiernie cieszy, w ośrodku cieszyńskim obserwujemy zwiększającą się, mimo obniżenia liczby studentów na polskich uczelniach, liczbę kandydatów na studia licencjackie . Z drugiej jed¬ nak strony, borykamy się z otwarciem studiów uzupełniających, magisterskich i zaocznych . Jedną z uniwersyteckich jednostek dydaktyczno-badawczych w Polsce jest ośrodek cieszyński, który powstał w 1995 roku, w ramach zamiejscowego od2 3 4 Nieznajomość terminu „etnologia" jest powszechna. Wielu studentów stwierdza, że musi tłuma­ czyć swoim bliskim, co kryje się za tą „tajemniczo" brzmiącą nazwą. Podobne zdarzenia mają miejsce w trakcie praktyk, kiedy studenci muszą w pierwszej kolejności wyjaśniać badanym, czym zajmuje się dyscyplina, którą studiują. W tej sytuacji władze Uniwersytetu Śląskiego zdecydowały podnieść limit studentów na studia licencjackie z 50 do 75 osób. Limit pozwalający na otwarcie studiów na Uniwersytecie Śląskim wynosi 25 osób. Ograniczenie to nie pozwala na uruchomienie studiów zaocznych na UŚ w Cieszynie już od czterech lat. 2 3 4 �237 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności działu Uniwersytetu Śląskiego . Mimo krótkiej aktywności, placówka ta nie ustępuje poziomem zarówno pod względem dydaktyki, jak i osiągnięć naukowych innym tego typu w kraju. Wysoki poziom kształcenia potwierdziły: Uniwersytecka Komisja Akredytacyjna (w 2000 roku) oraz Państwowa Komisja Akredytacyjna (2002/2003) i Uczelniana Komisja Akredytacyjna (2008), zwracając głównie uwa¬ gę na takie mankamenty, jak braki lokalowe czy słabe zaplecze biblioteczne, a więc typowe problemy, z którymi zmaga się w Polsce większość uczelni państwowych. Rdzeń kadry Instytutu Etnologii i Folklorystyki (obecnie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej) stanowili pracownicy naukowi, realizujący wcześ¬ niej problematykę etnologiczną i folklorystyczną w ramach różnych specjaliza¬ cji pedagogicznych istniejących na UŚ w Cieszynie. Po uruchomieniu studiów etnologicznych, do grona wykładowców dołączyli inni samodzielni pracownicy nauki z Wrocławia i Krakowa oraz asystenci i adiunkci, rekrutujący się również spośród absolwentów cieszyńskiej etnologii . Ośrodek w Cieszynie, podobnie jak inne jednostki uniwersyteckie, wyróżnia się dydaktyczno-badawczą specyfiką . Odzwierciedla się ona w programie stu¬ diów, a zwłaszcza w tak zwanych przedmiotach kierunkowych, które uzupełniają przedmioty zaliczane do kształcenia ogólnego. Treści zajęć kierunkowych oraz laboratoria i seminaria magisterskie korelują z zainteresowaniami pracujących tu wykładowców. Badawcze tendencje niewątpliwie w dużej mierze kształtuje umiejscowienie ośrodka uniwersyteckiego w „sercu" Śląska Cieszyńskiego, co stawia cieszyńskich etnologów przed koniecznością interpretacji przyjętej prob¬ lematyki w kontekście pogranicza . Ten heterogeniczny obszar stanowi bowiem swoiste „laboratorium", w którym ścierały się różne narody, religie, kultury, gdzie konfrontowały się tradycja z innowacją. Przedmiotem badań stają się elemen¬ ty dziedzictwa kulturowego regionu całkowicie zapomniane lub funkcjonujące w postaci szczątkowej, ale przede wszystkim te nadal żywotne. Wiele bowiem powtarzanych od wieków treści i form kontynuuje tradycje regionu, inne są twór­ czo modyfikowane, zyskując współczesną postać. Śledzenie tych procesów, dy¬ namiki kulturowych zmian, to zagadnienia natury uniwersalnej. W cieszyńskim ośrodku problem ten egzemplifikują badania nad rodziną, religijnością, obrzę¬ dowością, samorodnie kształtującą się twórczością, zwaną ludową, oraz folklo¬ rem słownym, tanecznym i muzycznym. Należy tu podkreślić, iż właśnie folk¬ lorystyka, czerpiąca z bogatych, dziewiętnastowiecznych cieszyńskich tradycji, 5 6 7 8 Głównymi inicjatorami studiów etnologicznych w Cieszynie byli prof. prof. I. Bukowska-Floreńska (wieloletni dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej), D. Kadłubiec, A. Kopoczek, W. Korzeniowska, H. Rusek. Obecnie większość asystentów uzyskała już stopień doktora i pracuje na stanowisku adiunkta. Wśród nich jest pięcioro cieszyńskich absolwentów. Działalność badawcza ośrodka cieszyńskiego wyraża się przede wszystkim w organizowanych corocznie międzynarodowych konferencjach naukowych oraz wydawnictwie seryjnym „Studia etnolo­ giczne i antropologiczne" pod red. I. Bukowskiej-Floreńskiej. W ośrodku cieszyńskim prowadzi się m.in. dwuletni kurs podstaw języka czeskiego i słowackiego. 5 6 7 8 �238 Kinga Czerwińska stanowiła treść wielu zajęć dydaktycznych, kształtując w ten sposób specyfikę tutejszego ośrodka . Osiągnięcia te, uważane przez kadrę dydaktyczno-naukową za najważniej¬ sze, nie zawsze znajdują zrozumienie wśród studentów. Specyfika zaintereso¬ wań oraz zdobywanie doświadczenia badawczego głównie na obszarach Śląska, Małopolski, a także Czech i Słowacji, wydają się niewystarczające dla naszych studentów, którzy bardziej ciekawi są świata, niż tego, co mają „w zasięgu ręki". Egzemplifikacja omawianych treści teoretycznych przykładami z cieszyńskiego pogranicza, czy szerzej z południowej Polski, nuży wielu naszych słuchaczy. Dla¬ tego w ostatnich latach Instytut stara się pozyskiwać nowych pracowników spoza Górnego Śląska. Z większym zainteresowaniem studenci śledzą kultury innych krajów europejskich i pozaeuropejskich, a co za tym idzie, cenniejsze są dla nich kontakty z badaczami, którzy prowadzili tam badania terenowe . Wielokrotnie kadra Instytutu spotyka się z apelami o zwiększenie liczby godzin przedmiotów z tego zakresu. Niestety, znaczna odległość Cieszyna od innych ośrodków aka¬ demickich utrudnia częste kontakty „specjalistów od egzotyki" w ramach wykła¬ dów gościnnych. Niedoceniane są przez studentów także przedmioty związane z folklorystyką; wielu uważa nawet, że zajmują w siatce studiów za dużo miejsca. Małe zainte¬ resowanie tymi zagadnieniami kazało nam zrezygnować z prowadzonej przez wiele lat specjalizacji folklorystycznej, na której odbywały się praktyczne zaję¬ cia z choreografii czy muzyki. Tylko nieliczna grupa miłośników folkloru (naj¬ częściej członkowie zespołów folklorystycznych lub instruktorzy) ubolewa nad wciąż kurczącą się liczbą zajęć z tej problematyki. Istotnym mankamentem, na który zwracają również uwagę studenci, jest młoda kadra wykładowców: asysten¬ tów i adiunktów, obok szczupłego grona profesorów i doktorów habilitowanych. Niestety, są to bariery, z którymi boryka się każdy młody ośrodek akademicki w Polsce, uzależniony od niskich funduszy na rozwój naukowy oraz trudne i długo¬ trwałe procesy nadawania stopni naukowych. Taka sytuacja odbija się nie tylko na indywidualnym rozwoju pracowników, ale również na studentach. Zdecydowana większość z nich podkreśla bowiem, iż bardzo istotnym czynnikiem mobilizują¬ cym do większej aktywności na zajęciach jest wysoki poziom wiedzy wykładow¬ ców — teoretycznej i empirycznej, obok takich cech, jak łatwość komunikacji czy poczucie humoru, ale te wynikają już z osobistych predyspozycji prowadzącego. Mimo wskazywanych, słabych stron cieszyńskiego ośrodka, zdecydowana większość studentów jest usatysfakcjonowana wyborem tego kierunku, choć nie¬ wielu z nich liczy na szybkie znalezienie zatrudnienia i pracę w zawodzie. Trzeź¬ wa ocena sytuacji na rynku pracy jest powodem podjęcia dodatkowego kierunku 9 10 Warto wspomnieć, iż w ramach 5-letnich studiów magisterskich istniały specjalizacje, wśród których znajdowała się folklorystyka. Zajęcia z zakresu kultur krajów pozaeuropejskich prowadzą obecnie dr J. Kamocki, dr M . Kurcz i mgr L . Buchalik. 9 10 �239 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności studiów, który wybierają zaraz po zdobyciu dyplomu lub realizują dwa kierunki równocześnie. Najlepszą drogą znalezienia zatrudnienia jest zdobywanie doświadczenia zawodowego jeszcze podczas studiów. Wykorzystanie wiedzy teoretycznej i jej konfrontacja w terenie jest możliwa na zajęciach praktycznych, do których nale¬ żą praktyki muzealne i obozy terenowe. Zajęcia te to doskonała okazja do spraw¬ dzenia własnych predyspozycji do pracy w środowisku muzealników, ale również w innych instytucjach, których działalność opiera się na intensywnym kontakcie z ludźmi. Obowiązkowe praktyki muzealne trwają dziesięć dni i przeprowadza się je obecnie w trakcie drugiego roku studiów licencjackich, najczęściej w prze¬ rwie zimowej. Ważne jest, że studenci sami wybierają sobie instytucję (muzeum czy skansen), a więc mają wpływ na miejsce oraz rodzaj zbiorów muzealnych, jakie podczas praktyk będą poznawać. Bywa jednak, że wybór ten nie zawsze okazuje się słuszny. Z relacji studentów wynika, że czas ten wykorzystywany jest na porządkowanie zaniedbanych przez lata magazynów, czy „wymiatanie pajęczyn". Niedbałe przyjęcie studenta na praktykę, a czasem nawet i zlekce¬ ważenie, skutecznie odstrasza ich przed potencjalnym miejscem pracy. Są to na szczęście wypadki nieliczne; większość naszych studentów już po tak krótkim okresie praktyk zapoznaje się zasadami funkcjonowania tego typu placówek. Co więcej, wielu z nich daje się poznać z bardzo dobrej strony i zostaje zaproszona do dalszej współpracy, na letni staż albo po ukończeniu studiów na stałe . Interesującą szansą dla naszych studentów był projekt „Doświadczenie innej kultury — studenci etnologii na praktykach w Unii Europejskiej", współfinan¬ sowany przez program Leonardo da Vinci. Jego autorką i koordynatorką była dr Katarzyna Marcol. Przedsięwzięcie kierowane do studentów dziennych etno¬ logii, których wyłaniało się na podstawie średniej ocen ze studiów, zdolności do samodzielnej pracy oraz znajomości języka obcego, zakładało kilkutygodniowy pobyt i staż w muzeach europejskich. Kilkoro naszych studentów wyjechało do Finlandii, Francji, Czech i Niemiec, gdzie zapoznali się z organizacją i sposobem pracy w zagranicznych muzeach i skansenach, które dzięki większemu dofinan¬ sowaniu oraz doświadczeniu w pozyskiwaniu funduszy europejskich dysponują dużo lepszym sprzętem i nowocześniejszymi metodami pracy, w tym rejestracją audiowizualną dokumentów i eksponatów. Istotne jest to, że podczas pobytów za granicą nasi studenci poznali nie tylko sposób funkcjonowania europejskich pla¬ cówek, ale przede wszystkim nawiązali ważne w tym zawodzie kontakty; poznali ludzi, ich sposób myślenia oraz kulturę. Jak wskazują dotychczasowe doświad¬ czenia, jest to wiedza bezcenna, zwłaszcza w nawiązywaniu międzynarodowej współpracy, która przecież jest podstawą funkcjonowania Unii Europejskiej. 11 Nasi absolwenci pracują w licznych muzeach i skansenach niemal w całej Polsce, od Wdzydz Kiszewskich, przez Słupsk, Ostrołękę, Warszawę, Rzeszów po Sanok. Oczywiście, najwięcej z nich znalazło pracę w muzeach Górnego Śląska. Coraz częściej też znajdują pracę w tego typu ośrodkach w Europie. 11 �240 Kinga Czerwińska Poza praktykami muzealnymi, studentów etnologii obowiązują dwa obozy te¬ renowe w trakcie studiów licencjackich oraz praktyka indywidualna na studiach magisterskich, podczas której student prowadzi badania potrzebne do napisania pracy magisterskiej. Obozy terenowe stanowią meritum studiów etnologicznych, są najlepszą formą poznania zawodowego warsztatu i metodyki badań, a ich zalety doceniają zarówno studenci, jak i opiekunowie naukowi. Ta specyficzna forma zajęć akademickich przynosi wiele korzyści, niestety, problemy finanso¬ we, z którymi borykają się polskie uniwersytety, zmusza placówki do częściowej z nich rezygnacji. Mimo to utrzymanie najlepszej z możliwych form „uczenia się etnologii" jest dla cieszyńskiej kadry pracowników naukowych zadaniem prio¬ rytetowym. Od początku powstania studiów etnologicznych w Cieszynie prze¬ widziano obowiązek uczestnictwa w dwóch dziesięciodniowych obozach, co konsekwentnie się podtrzymuje. W wielu wypadkach udaje się pokryć wszystkie wydatki, jakie student musi ponieść w trakcie obozu. Wykonanie tego zadania jest możliwe dzięki wsparciu finansowemu Uniwersytetu oraz wielorakim kon¬ taktom wykładowców z regionalnymi placówkami oraz muzeami, które nierzad¬ ko współfinansują organizację obozów. Istotnym aspektem tej współpracy jest również poznanie zasad funkcjonowania instytucji samorządowych zajmujących się opieką i promocją kultury regionalnej . Obserwując tendencje sezonowej, za¬ robkowej migracji wśród studentów, wprowadziliśmy również obozy „w miejscu zamieszkania" studenta, gdzie prowadzi on badania. Odbywają się one jeszcze w trakcie roku akademickiego, a więc konsultacja merytoryczna możliwa jest podczas dyżurów lub specjalnych spotkań z osobą prowadzącą. Ważny jest również fakt, iż miejsca organizacji obozów obejmują niemal całą Polskę, oczywiście w sposób szczególny teren Górnego i Dolnego Śląska, Śląska Cieszyńskiego i Zaolzia (w Republice Czeskiej), ale również obszar Małopolski, w tym Żywiecczyzny, Orawy i Sądecczyzny, a także Świętokrzyskie, Kujawskie, Łomżyńskie i Podlaskie . Cieszyński ośrodek ma zatem ogromne znaczenie w utrzymaniu etnologicznego paradygmatu badań terenowych, podczas gdy inne placówki uniwersyteckie rezygnują z tej formy zajęć, tłumacząc się brakiem środków finansowych (taką tendencję zauważa się w ogóle we współczesnej etnologii). Zajęcia w terenie są przecież niezbędne, nie tylko jako trafny sposób konfrontacji teorii z praktyką. Są przede wszystkim lekcją pokory, odpowiedzialności i radzenia sobie w nowym środowisku, nieraz w spartańskich warunkach. Kształtują to, co możemy nazwać 12 13 Warto rozważyć możliwość wprowadzenia praktyk studenckich właśnie w tego typu placówkach samorządowych. Z moich obserwacji wynika, iż tak zdobyte kompetencje byłyby pomocne w znalezie¬ niu pracy. Obozy zorganizowano dotąd w miejscowościach: Cieszyn, Kończyce Małe, Cisownica, Gole¬ szów, Jaworze, Brenna, Ustroń, Wisła, Koniaków, Istebna, Jaworzynka, Dolna i Górna Łomna (RC), Rudy między Raciborzem a Rybnikiem, Tarnowskie Góry, Żory, Sławków, Będzin, Dzierżoniów, Pie¬ szyce, Bielawa, Bestwina, Iwkowa, Lipnica Wielka, Łącko, Podegrodzie, Chełmiec, Kraków, Tokarnia, Morawica, Pątnica. 12 13 �Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności 241 kompetencją kulturową — umiejętność nawiązywania kontaktów, pozyskiwa­ nia informatorów i ich zaufania, zdolność „otwierania się" na obcych ludzi i ich problemy. Zdobyte doświadczenia procentują nie tylko w życiu zawodowym, ale i prywatnym, i są szczególnie ważne przy poszukiwaniu pracy. W ostatnich latach najważniejszą kwestią dla kierujących i organizujących szkolnictwo wyższe jest wzrastające wśród absolwentów uczelni bezrobocie. Po­ stępujące zmiany priorytetów na rynku pracy spowodowały, że dyplom magistra nawet najbardziej renomowanej uczelni w Polsce nie jest już wystarczającym argumentem dla pracodawcy. Kartą przetargową są idące w parze z wyższym wykształceniem praktyczne umiejętności, „jakieś" doświadczenie zawodowe oraz inne cechy, jak kreatywność, elastyczność, mobilność. W tym świetle moż¬ liwości zatrudnienia absolwentów etnologii są niewielkie, co wynika nie tylko ze specyfiki dyscypliny, ale przede wszystkim ze stosunku pracodawców, którzy nie dostrzegają potencjału, kryjącego się w tej specjalności. A przecież współ¬ czesna formuła studiów etnologicznych nie ogranicza się jedynie do zawodowe¬ go kształcenia przyszłych naukowców, pracowników muzeów czy regionalnych animatorów kultury. Spektrum programowe zapewnia absolwentom szerokie wykształcenie humanistyczne, zaś etnologię czyni specyficznym typem studiów kulturoznawczych, dostarczających umiejętności i kompetencji antropologicz¬ nych, które okazać się mogą szczególnie przydatne w takich miejscach pracy, jak ośrodki badania opinii publicznej, redakcje czasopism, agencje reklamowe, a nawet w szeroko rozumianym biznesie. Wydaje się, że taki właśnie typ studiów może w przyszłości okazać się najlepiej dostosowanym do dynamicznego rynku pracy nie tylko w Polsce, ale i Europie. Potencjał, jaki mogą rozwijać studia etnologiczne, rzadko bywa również do¬ strzegany przez samych studentów. Wybierając unikatowy, jak na współczesne czasy, kierunek studiów, kierują się swoimi zainteresowaniami, pasją życiową czy ciekawością, a nie możliwością zrobienia kariery czy zarabianiem pieniędzy. Większość z naszych studentów ma świadomość trudności ze znalezieniem przy¬ szłej pracy, co, ich zdaniem, wynika nie ze złej formuły prowadzenia studiów, ale archaicznego postrzegania dyscypliny, którą wciąż łączy się z muzeami. Dez¬ orientację co do pozycji współczesnej etnologii obserwujemy zwłaszcza wśród potencjalnych kandydatów na studia (np. na Targach Edukacyjnych czy Dniach Otwartych), a nawet wśród studentów pierwszego rocznika, którzy często zadają nam pytanie: co mogą robić po studiach, gdzie mogą znaleźć pracę? Kilkana¬ ście lat temu najczęściej wskazywano muzea i skanseny, wybitnym jednostkom proponowano pracę dydaktyczno-naukową. Dzisiaj jednak możliwości się roz¬ szerzają i na szczęście dostrzegają to studenci starszych roczników i nasi absol¬ wenci. To ważne, bo tylko nieliczni swoją przyszłość wiążą z pracą w muzeum czy skansenie. Reorganizacja polskiego rynku pracy i wejście do Unii Europej¬ skiej stwarzają szansę połączenia pasji życiowej, jaką dla wielu jest etnologia, z pracą zawodową. Polityka unijna kładąca nacisk na zachowanie dziedzictwa �242 Kinga Czerwińska narodowego i rozwój kultur regionalnych, a wraz z nią napływające środki finan¬ sowe, otwierają przed absolwentami nowe możliwości pracy w urzędach miast, regionalnych ośrodkach kultury, w zespołach folklorystycznych czy galeriach promujących tak zwaną sztukę ludową. Niestety, otwarcie Polski na Europę dało jeszcze inną możliwość znalezienia pracy — za granicą. Niepokojem napawa nas postępująca migracja młodych Polaków do zachodniej Europy oraz deklaracja chęci wyjazdu wyrażona przez prawie 90% naszych studentów. Dlatego najważ¬ niejszym zadaniem ośrodków akademickich, w tym również tych kształcących etnologów, jest wypromowanie dobrze przygotowanych, przyszłych pracowni¬ ków, którzy nie zasilą szeregów „bezrobotnych z magistrem". Szansą staje się dokształcanie w kierunku zawodowym, zwiększającym umiejętności praktyczne, tak bardzo poszukiwanych na rynku pracy specjalistów od zarządzania „kulturą", kierowania domami kultury czy innymi tego typu jednostkami, przede wszystkim jednak fachowców pozyskujących środki finansowe na ich działalność. Konieczna jest zainicjowana już ogólnopolska i ogólnoeuropejska akademicka debata nad reorganizacją studiów, zmianą siatki przedmiotów czy zwiększeniem godzin zajęć praktycznych. Pomocne okazać się mogą międzynarodowe wymiany i staże organizowane przez uniwersytety. Członkostwo w Unii Europejskiej przy¬ niosło polskim studentom nowe możliwości rozwoju. Łatwość wyjazdu do państw unijnych nie oznacza jedynie szukania tam pracy, ale przede wszystkim sprzy¬ ja mobilności studentów, kadry naukowo-dydaktycznej oraz administracyjnej. W uwarunkowania te wpisuje się ośrodek cieszyński, dostosowując kształt studiów do wszystkich założeń formułowanych w Unii Europejskiej oraz przystępując do wielu studenckich programów . Działania te to jednak dopiero początek drogi. Eu­ ropejski (w tym także polski) rynek pracy rozwija się dynamicznie i tego wymaga się również od oferty dydaktycznej, która powinna dostosowywać się do potrzeb i zainteresowań studentów. Potwierdzają to nasze badania, w których studenci pod­ kreślają konieczność zwiększenia liczby przedmiotów związanych z problematyką unijną, godzin lektoratów oraz zajęć praktycznych. Jak widać, nowe realia stawiają zadania przed wszystkimi, a zwłaszcza przed kadrą naukowo-dydaktyczną. Własne zainteresowania badawcze muszą iść w pa­ rze z wysokimi, nowoczesnymi kryteriami kształcenia, które we właściwy sposób przygotują naszych absolwentów do życia zawodowego. Moim zdaniem, naj¬ trudniejsze zadanie stoi przed wykładowcami, którzy powinni wskazać młodym ludziom szanse rozwoju, rozbudzić w nich ambicję, kreatywność, czy wreszcie uzmysłowić potencjał, jaki daje status studenta. O szerokiej skali programów wiedzą nieliczni studenci, a korzystały z nich jednostki. Brak informacji czy od¬ powiedniej reklamy, wymieniane jako główne powody braku uczestnictwa w stu¬ denckich programach, w dobie Internetu nie wydają się wiarygodne. Zdecydowa­ nie bardziej przemawiają do nas te głosy, które jako powód podają brak wiary, że 14 1 4 Mowa tu m.in. o programach CEPUS oraz MOST. �243 Studia etnologiczne wobec wyzwań współczesności się uda. Niska samoocena własnych możliwości, szczególnie językowych oraz mała aktywność w naukowym życiu studenckim , a często wręcz apatia, sku¬ tecznie pozbawiają młodych ludzi szans na rozwój własnych możliwości. Ważnym zadaniem stawianym przed polską nauką jest powiązanie badań na¬ ukowych z przedsiębiorczością, i to tak, aby nauka zaczęła zarabiać dzięki swoim osiągnięciom lub przynajmniej przestała być deficytowa. Obecnie analitycy rynku pracy podkreślają, iż pracownicy to ogromny kapitał w przedsiębiorstwie, a ich ciągłe kształcenie, zwłaszcza w okresie szybkich przemian rynku pracy, to jeden z najważniejszych elementów rozwoju przedsiębiorstwa, a zarazem najprostszy sposób na zatrzymanie kadry w kraju. Potrzeba ciągłego rozwoju pracowników to również możliwość dla takich placówek jak cieszyński Instytut, który dzięki rozszerzeniu swojej oferty edukacyjnej może wnieść nie tylko „humanizm" do przedsiębiorstw, ale przede wszystkim umiejętność współpracy w międzynaro¬ dowym środowisku. Zwłaszcza iż zespoły projektowe zajmujące się na co dzień zdobywaniem środków unijnych w ramach współpracy międzynarodowej zauwa¬ żyły, jak dużą rolę odgrywa wiedza kulturowa i to nie tylko w kontaktach inter¬ personalnych, ale również w części administracyjnej tej współpracy, począwszy od organizacji czasu pracy, a skończywszy na zwyczajowym zapisie daty. Istotny jest także fakt utrzymywania ścisłej współpracy między uczelniami a władzami lokalnymi, która również mogłaby zaowocować zmniejszeniem się bezrobocia wśród absolwentów szkół wyższych. W strategiach regionalnych pod¬ kreśla się bowiem rolę stałego poszerzania kwalifikacji, konkurencyjności oraz atrakcyjności inwestycyjnej. Poziom wykształcenia mieszkańców regionu pociąga za sobą rozwój nie tylko gospodarki i sfery usług, ale przede wszystkim turystyki i kultury danego regionu, a to daje szansę na nowe miejsca pracy i wyższy standard życia. Modernizacja formuły studiów etnologicznych może dać szansę kreatywnej realizacji wyzwań współczesności — tylko nie wolno nam jej zaprzepaścić. 15 BIBLIOGRAFIA Jasiewicz Z., Posern-Zieliński A. 2003 Studia etnologiczne na uniwersytetach polskich po roku 1989, „Lud" 87, s.13-44. Żwak S., Czerwińska K. 2006 Szkolnictwo wyższe a potrzeby rynku pracy. Na przykładzie absolwentów cieszyńskiej etnologii, w: K. Jankowski, Młodzież akademicka a współczesna nauka. Nauki humanistyczne, Siedlce: Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, s. 337-353. Działające od początku istnienia studiów etnologicznych Koło Naukowe Etnologów skupia obec¬ nie jedynie około 20 osób. Zaniechano również organizacji Studenckich Konferencji Naukowych. Brak też regularnie wydawanego pisma studenckiego, jakim był „Etnofil". 15 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759aede65a1bf58fd5b999b7d6112026.pdf 4324a9c486b4dd2553b8d316c67e0e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia etnologia polska - historia etnologia antropologia literatura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5756 Title A name given to the resource Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.191-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 II. ARTYKUŁY ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań STU DIA N A D LITERATU RĄ LU DOW Ą , ETN OG RAFIA , ETN O LO G IA , A N TRO PO LOG IA . K IER U N K I ZA INTERESOW AŃ KSZTAŁTUJĄCEJ SIĘ W POŁOW IE X IX W IEK U PO LSK IEJ ETN O LO G II/A N TRO PO LO G II KULTUROW EJ Celem opracowania jest przedstawienie niezwykłego zróżnicowania kie­ runków zainteresowań na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, objętych w okresach późniejszych mianem etnologii/antropologii i wskazanie na pojawie­ nie się w ich ramach oznak zapowiadających powstanie dyscypliny naukowej. Połową XIX wieku będą w artykule lata od 1840 do 1865 roku. W zakresie hi­ storii politycznej i społecznej ziem polskich jest to okres po powstaniu listopa­ dowym i czas antyszlacheckiego powstania chłopskiego w Galicji z roku 1846, zmieniającego sposób postrzegania ludu. Zaraz potem wybuchła Wiosna Lu­ dów, sprzyjająca myśleniu o sprawach narodowościowych, a później powstanie styczniowe, utrudniające prowadzenie i publikację prac naukowych na terenach zaboru rosyjskiego. Z nauki światowej docierały wówczas wiadomości o stu­ diach nad ludzkością i jej kulturą rozwijanych w okresie po roku 1840, scha­ rakteryzowanym przez Freda W. Vogeta jako czas różnicowania się antropologii jako nauki o człowieku (1975: 114 i n.). Różnym kierunkom badań nadawano różne nazwy: etnografii, etnologii i antropologii, tworzone ze słów języka gre­ ckiego, o nieustabilizowanych i zmieniających się znaczeniach. Wprowadzano je do nazw towarzystw naukowych, tak istotnego instytucjonalnego elementu nauki: Société d’Anthropologie (1832) i Société Ethnologique (1839) w Paryżu, �192 Zbigniew Jasiewicz American Ethnological Society (1842) w Nowym Jorku, Ethnological Society of London (1843), Otdelenie etnografii Russkogo geografićeskogo obsesiva (1845) w St. Petersburgu, Société d’Ethnographie Américaine et Orientale (1859) w Pa­ ryżu i wielu innych (Tokarev 1966: 215 in.; Vermeulen 1995: 50 i in., 1996: 99 i n.). Wymieniony już Voget napisał o tym okresie: „Między rokiem 1840 a 1870 zaistniały wystarczające podstawy dla utworzenia nowej dyscypliny skoncentro­ wanej na biologicznej i kulturowej historii człowieka” (Voget 1975: 114). Na ziemiach polskich w tym czasie, obok poszerzenia zakresu zaintereso­ wań człowiekiem i jego kulturą, miało miejsce niespotykane dotąd, poza krót­ kim okresem końca drugiego dziesiątka lat XIX wieku w Wilnie, intensywne zajęcie się założeniami teoretycznymi tych zainteresowań i próby nadania im kształtu dyscyplin naukowych. Wyjątkowość tego okresu w dziejach kształto­ wania się etnologii polskiej dostrzegli, przez pryzmat działalności poszczegól­ nych badaczy i dokonujących się za ich przyczyną zmian, naukowcy zajmujący się historią polskiej etnologii. Adam Fischer uznał Studia o literaturze ludowej Ryszarda Berwińskiego (1854) za „pierwszą polską pracę etnologiczną”, która „tworzy słup graniczny między dawnymi i nowymi laty” (Fischer 1947: 154). Teresa Brzozowska-Komorowska napisała o tym samym dziele, że jest „pierwszą naukow ąksiążkąpolskąz dziedziny folkloru, książką, która w całości dotychcza­ sowy dorobek oceniła, wskazała na dotychczasowe pola działania, przesuwała zakres dyscypliny i wytyczała jej dalsze drogi” (Brzozowska-Komorowska 1982: 13). Wiesław Bieńkowski podkreślił wagę odkrycia wówczas zmienności kultury ludowej i krytycznego traktowania literatury ludowej jako źródła historycznego (Bieńkowski 1956: 83 i n.), a Aleksander Posem-Zieliński zauważył przezwy­ ciężenie tendencji folklorystycznych i stwierdził, że wybitne osiągnięcia połowy XIX wieku: Oskara Kolberga w zakresie badań terenowych, Ryszarda Berwiń­ skiego, stosującego metodę krytyczną i historyczno-porównawczą oraz działal­ ność dydaktyczna Wincentego Pola „nobilitują etnografię do rangi dyscypliny akademickiej” (Posem-Zieliński 1973: 59, 66). Do cech wymienionych dodajmy pojawienie się prób łączenia różnych kierunków studiów nad człowiekiem i jego kulturąw szersze zespoły, a nawet stworzenia z nich jednej dyscypliny naukowej. Wysiłkom tym towarzyszyły liczne opracowania o charakterze etnograficznym, w tym napisane przez autorów polskich lub tłumaczone, normatywne czy też z wykorzystaniem materiałów z badań empirycznych, ujęcia całościowe niektó­ rych obszarów i problemów badań. Kierunki zainteresowań człowiekiem i jego kulturą uprawiane w połowie XIX wieku na ziemiach polskich, wyodrębnione zostały w niniejszym artykule głównie na podstawie analizy treści dostępnych tekstów i zawartych w nich in­ formacji. Informacje te obejmowały nazwy przyjmowane dla określenia podej­ mowanych przez badaczy prac, którymi były najczęściej terminy oznaczające dyscypliny naukowe, upowszechniające się w środowisku naukowym. Należały do nich także, przedstawiane explicite lub formułowane pośrednio, dane o przed- �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 193 miocie badań, ich zakresie problemowym, przestrzennym i chronologicznym oraz założeniach teoretycznych. Nazw jednakże często nie stosowano lub zmieniały swoje znaczenie, przedmiot i zakres badań nie były określane lub niekiedy for­ mułowano je niejednoznacznie, a założenia teoretyczne zwykle przyjmowano za oczywiste i ich przedstawianie uznawano za zbędne. Pomocą była wiedza spoza źródeł, dostępna dzisiaj, świadcząca o utrzymującej się różnorodności kierunków studiów nad kulturą, w skali świata i Polski, to zbliżających się do siebie i dążą­ cych do scalenia, to oddalających się i podlegających fragmentaryzacji (Stocking 1995: 2; por. Jasiewicz 2006: 12 i n.). Odnalezione w przeszłości kierunki zainte­ resowań, niejednokrotnie o nieostrych granicach i pokrywających się zakresach, poddane dodatkowej interpretacji, dostarczyły możliwości zbudowania modeli przydatnych w porządkowaniu i rozumieniu złożonej rzeczywistości badanego okresu. Kierunkami tymi są wymienione w tytule tego artykułu: studia nad litera­ turą ludową z przedmiotem badań, jakim był lud i jego twórczość ustna, którą należało zarejestrować i nadać jej znaczenie; etnografia, także skoncentrowana na ludzie, ale opisująca go poprzez grupy i regiony kulturowe, z szerzej ujętym zakresem kultury, z dostrzeganymi, lecz potraktowanymi marginalnie innymi grupami społeczno-kulturowymi oraz celem, jakim był opis zróżnicowania kul­ turowego, rozpatrywanego także w ramach szerszych niż regiony obszarów grup etnicznych i narodowych lub rodzin językowych; etnologia, skoncentrowana na grupach narodowych i innych formach grup etnicznych, nieograniczona w prze­ strzeni i czasie, aspirująca do tworzenia syntez korzystających z prac opisowych; wreszcie antropologia, podejmująca problematykę istotną nie tylko poznawczo, ale również światopoglądowo, obejmująca zakres najszerszy, bo człowieka jako istotę zarówno biologiczną, jak i kulturową, i z tej racji aspirująca do zgromadze­ nia pod swoją nazwą wszystkich szczegółowych kierunków badań. Pierwszy z wymienionych powyżej kierunków, a mianowicie studia nad li­ teraturą ludową, związany był z naukami humanistycznymi, takimi jak historia i filologia, trzy pozostałe, etnografia, etnologia i antropologia, nie tracąc kon­ taktu z naukami o kulturze i filozofią, pozostawały pod wpływem nauk przy­ rodniczych: geografii i nauk z zakresu biologii człowieka. Studia nad literaturą ludową i etnografia na ziemiach polskich koncentrowały się głównie na mate­ riałach i problematyce z obszarów Rzeczpospolitej i sąsiednich, etnologia i an­ tropologia obejmowały swoimi zainteresowaniami ludzkość. Te pierwsze były reprezentowane przez opracowania mające oparcie w badaniach empirycznych. Nie dopracowały się ich jeszcze etnologia i antropologia polska, nie wykra­ czające wówczas w zasadzie poza ujęcia informujące o uprawianych w nauce światowej kierunkach zainteresowań, wskazujące na potrzebę ich przyjęcia na gruncie polskim i przedstawiające, jak w przypadku etnologii, dostosowany do warunków polskich, rozwinięty projekt dyscypliny. W opracowaniu tym zwra­ cam uwagę przede wszystkim na wewnętrzną dynamikę rozwoju zainteresowań �194 Zbigniew Jasiewicz poznawczych, sygnalizując jedynie szersze ich uwarunkowania. Spośród dwóch możliwych do przyjęcia w studiach nad historią nauki postaw: „historyzmu” i „prezentyzmu” (Stocking 1968: 11 i n.; Zamecki 1988: 191 i n.), wybieram podejście umiarkowanego prezentyzmu. Rozpatruję bowiem czynności i doko­ nania badawcze z połowy XIX wieku, uwzględniając ich znaczenie dla dalszego rozwoju i teraźniejszego stanu etnologii, i z tej perspektywy formułuję stawia­ ne przeszłości pytania, jednocześnie próbując jednak zrozumieć ich historyczny kontekst. Do analizy wybrałem materiały najbardziej istotne dla realizacji celów artykułu; nie sposób było przedstawić w nim w szerszym zakresie badaczy i ich prac z badanego 25-lecia. Studia nad literaturą ludową Nadal gromadzono i publikowano zbiory i omówienia pieśni ludowych, ale obok nich również prozy ludowej. Żegota Pauli ogłasza dwutomowe Pieśni ludu ruskiego w Galicji (1839-1840), Oskar Kolberg: Pieśni ludu polskiego (1842­ -1845 i 1857), Aleksander Niewiarowski: O pieśniach ludu naszego (1844), Robert Fiedler: Kilka pieśni ludu polskiego na Dolnym Śląsku (1846), Romu­ ald Zienkiewicz: Piosenki gminne ludu pińskiego (1851) i O uroczyskach i zwy­ czajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni (1853), Ludwik Zejszner: Pieśni ludu Podhalan czyli górali tatrowych (1854). Zbiory prozy ludowej, zresz­ tą przepracowanej literacko, wydaje między innymi Kazimierz Władysław W ój­ cicki: Klechdy, starożytne podania i powieści ludowe (I wyd. 1837, II wyd. 1851), Ryszard Berwiński: Powieści wielkopolskie (1840) oraz Lucjan Siemieński: Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie (1845)1. Rozwinięto metodykę do­ kumentowania tekstów ludowych. Józef Lompa, zbieracz śląskich pieśni, przy­ słów, baśni i podań, zaopatrywał je, wzorem łużyckiego badacza folkloru Ernesta Smoljera, datą i miejscem zapisu oraz nazwiskiem informatora, co było praktyką dotąd niespotykaną (Bieńkowski 1977: 732). Zachętę do gromadzenia tekstów ludowych znajdujemy we wszystkich najważniejszych ówczesnych programach - instrukcjach badania kultury wsi: u ks. Jana Kluczyckiego (1844), Sewery­ na Goszczyńskiego (1844) i Oskara Kolberga (1865). Jednocześnie pojawiły się głosy, między innymi Berwińskiego, Kolberga i Pola, stwierdzające, że literatura ludowa nie jest wystarczającą podstawą do poznania życia i właściwości ludu. Zakwestionowały one utrwaloną pod wpływem romantyzmu, uznanego przez Józefa Bursztę za system myślowy ze swej istoty antyetnograficzny, praktykę zajmowania się głównie folklorem (Burszta 1973: 29 i in.). 1 Pozycje z literatury, które znalazły się w tekście jedynie jako informacja o ówczesnych publika­ cjach, bez ich wykorzystania w analizie, nie zostały umieszczone w bibliografii. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 195 Studia nad literaturą ludową, podejmowane w przekonaniu o jej wartościach estetycznych, a przede wszystkim jako źródła historycznego, stanowiły najbar­ dziej rozwinięty dotąd kierunek zainteresowań ludem. Wytworzyły środowisko badaczy, które Ryszard Berwiński określił mianem „korporacji uczonych”, róż­ nej od „ludomanów literackich” (1 8 5 4 ,1: 31; II: 205), mające odbiorców swojej działalności. W jego ramach znalazło się miejsce dla uznawanych specjalistów. Wincenty Pol, kiedy opowiadano mu w trakcie jego badań w Karpatach W schod­ nich o Doboszu, zwierzył się w liście do żony z roku 1840: „Myślałem sobie, żeby się te różne gadki zdały Wójcickiemu, który spisał niektóre podania o Do­ boszu” (Pol 1960: 268). Studia nad literaturą sprzyjały jednocześnie idealizacji i mitologizacji ludu. Rozbudzone, lecz nie zaspokojone i budzące coraz więcej wątpliwości nadzieje na możliwość wykorzystania literatury ludowej, a szcze­ gólnie pieśni, jako materiału do rekonstrukcji przeszłości oraz wstrząs wywołany wydarzeniami tak zwanej rabacji galicyjskiej z 1846 roku spowodowały, że to właśnie w tych studiach poddano krytyce zarówno stosunek do ludu, jak i litera­ tury ludowej. Najbardziej radykalnym i konsekwentnym przedstawicielem nurtu krytycznego w studiach nad literaturą i wierzeniami ludowymi był Berwiński. Poglądy swoje przedstawił w dwutomowych Studiach o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), wydanych pod zmienioną je ­ dynie kartą tytułową jako Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych w roku 1862. Radykalizm Ryszarda Berwińskiego i jego książki polegał na tym, że zakwe­ stionował ontrzypodstawowe cechy, które romantyczni badacze i twórcy literatury przyznawali literaturze ludowej: starodawność, swojskość i samorodność. K.W. Wójcicki uznał pracę za bezwartościową (Brzozowska-Komorowska 1982: 21). Po kilku recenzjach, bądź to pochwalnych, bądź to krytycznych, książka była przez współczesnych pomijana. Izydor Kopemicki w ważnym artykule O et­ nografii i etnologii odnotowuje Berwińskiego jedynie jako „badacza rzeczy lu­ dowych” z Wielkopolski (Kopemicki 1885: 19). Dopiero późniejsi history­ cy etnologii i folklorystyki dostrzegli wartość jego dzieła. Nowatorstwa pracy Berwińskiego, niedocenionego przez współczesnych, dopatrujemy się obecnie nie tyle i nie tylko w proteście wobec dotychczasowego podejścia do literatury ludowej i do ludu oraz przedstawieniu nowej ich oceny, ale w zaproponowanej metodologii badań. Wśród założeń metodologicznych, przyjętych i stosowanych w pracy Berwińskiego, uwagę zwracają: 1. Podział etapów prowadzenia badań na „kronikarsko-biograficzny”, polega­ jący na gromadzeniu danych, „krytyczny” oraz „naukowo-poetyczny” (Berwiń­ ski 1854,1: 41); 2. Rozróżnienie charakteru źródeł; badacz domagał się zbiorów „kompletnych i czystych” (1854, I: 42), nie zniekształconych interpretacją, w innym miejscu dzieli źródła na pośrednie i „wprost od ludu zaczerpnięte” (1854, I: 7), wska­ zywał też na trudności pozyskania materiału w terenie: „Kto sam doświadczył, �196 Zbigniew Jasiewicz temu wiadomo, że żmudniej nieraz uprosić piosnkę u chłopa, niż z dwunastu gotowych zrobić książkę trzynastą” (1854,1: 39); 3. Poszukiwanie genezy literatury i wierzeń ludowych, ich dróg przenikania do środowiska wiejskiego, chronologii i adaptacji; wpływy zewnętrzne „łamią się na umyśle ludu w sposób sobie właściwy” (1854, II: 211); 4. Dostrzeżenie kontekstu, uwarunkowań literatury ludowej: „chcąc poznać i ocenić wewnętrzną naturę, istotę i wartość kameleonowych płodów tej literatu­ ry, potrzeba naprzód lepiej poznać warunki umysłowego życia ludu, trzeba lepiej poznać tryb, jakim lud dochodzi do wiedzy tego, co wie” (1854,1: XVII); 5. Określenie roli Kościoła w kształtowaniu kultury ludowej, a szczególnie wierzeń: „Kościół przeto był i jest główną, pryncypialną szkołą ludu” (1854, II; 210) i stąd należy zwrócić uwagę na „geograficzne rozgraniczenie wyznań” z Bugiem i Sanem jako ich granicą (1854, II: 210); 6. Przyjęcie różnych źródeł oddziaływania na kulturę ludową: „Nie sam al­ bowiem kościół jedyną jest szkołą dla ludu” (1854, II: 211). Odbija się na niej również „każdorazowa oświata klas wyższych” (1854, II: 211) ale także działanie innych czynników: „Wiele innych przytoczyć by jeszcze można, a ze wszystkich pokazało by nam się najoczywiściej, że polityczne losy kraju bezpośredni pra­ wie wpływ wywierają na obyczaje i zwyczaje ludu” (1854, II: 211). Z dalszego wywodu autora wynika, że pod owymi „losami politycznymi” rozumie on od­ działywanie innych kultur etnicznych, przenikających na teren ziem polskich: tatarskiej, ruskiej i niemieckiej; 7. Przekonanie o zróżnicowanym pod względem pochodzenia charakterze kultury ludowej wynikające z tezy o wielości źródeł oddziaływania na kulturę ludową, także zewnętrznych. Wskazywał na przykład na wędrówki wątków lite­ rackich, w trakcie których „jakiemuż wykrzywianiu musiały one ulegać w czasie kilkowiekowej swojej tułaczki, gdy z ust do ust i z kraju do kraju przechodząc, mieszały się z sobą nawzajem” (1854, I: 26). Podkreślał trudności wydzielenia elementów rodzimych: „Jakiejże, powtarzam, potrzeba bystrości, a nawet jakiej nauki, żeby tu swojskość od obczyzny oddzielić” (1854,1: 27); 8. Świadomość wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, jej morfologii, prowadząca do wskazania wyspecjalizowanych kierunków badań. Obok studiów nad literaturą ludową są to spostrzeżenia dotyczące „guseł, przesądów, zabobo­ nów i czarów”, które „stanowią raczej same dla siebie odrębny przyczynek do demonologii ludu polskiego” (1854,1: XVII); 9. Zanegowanie izolacji ludu i podkreślenie jego związków z resztą społe­ czeństwa oraz historycznej zmienności: „Lud brał i bierze współuczestnictwo większe, niżby się niejednemu zdawało, w dziejach krajowych. Lud nie jest żad­ n ą potęgą niezależną od reszty społeczeństwa. Historia wywiera i na niego cza­ sowe swoje i doczesne wpływy” (1854, II: 222); 10. Krytycyzm i dążenie do sformułowania nowych praw rządzących obser­ wow aną dziedziną rzeczywistości, wskazujące na próbę unaukowienia, poprzez �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 197 przejęcie wzorów z nauk przyrodniczych, studiów nad kulturą ludową. Pomyłka w sposobie myślenia o ludzie i jego przedstawianiu „Leżała niewątpliwie w fał­ szywym rozumieniu i pojmowaniu praw, wedle których kształcą się i rozwijają tak pojedyncze ludu wyobrażenia, jak i cała jego inteligencja (...). Znaleźć istot­ ny ten stosunek, znaleźć i ściśle określić owe prawa, stało się odtąd [jego, tzn. R.B. - Z.J.] zadaniem” (1854,1: XV). To właśnie studia Ryszarda Berwińskiego nad literaturą i wierzeniami ludo­ wymi, oparte o wzorce z nauki zachodniej, ale również własne przemyślenia ba­ dacza2, dobrze znającego piśmiennictwo polskie, wprowadziły do kształtującej się polskiej etnologii/antropologii kulturowej metodę krytyki naukowej, w tym krytyki źródeł i metodę historyczno-porównawczą. Miał on ponadto zastosować w roku 1854 termin „ludoznawstwo” (Wróblewski T. 1969: 154), którego jed ­ nak nie odnalazłem w wydanych w tymże roku Studiach o literaturze ludowej. Rozwój studiów nad literaturą uzasadnia stwierdzenie Aleksandra Posema-Zie­ lińskiego, że „folklor stał się pierwszym etapem kształtowania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnografii” (1973: 45). Studia te, przekształcane na przełomie XIX i XX wieku w folklor i folklorystykę, są dziedziną badań zmie­ rzającą, z jednej strony, do usamodzielnienia, a z drugiej związaną z naukami filologicznymi i etnologią oraz antropologią kulturową. Etnografia Najbardziej istotna i reprezentatywna dla rozwoju i utrwalenia tego kierunku zainteresowań była działalność Wincentego Pola. Ważne były zarówno głoszone przez niego założenia teoretyczne i metodyczne, badania terenowe oraz przygo­ towane i opublikowane prace, jak i działania zmierzające do określenia miejsca etnografii wśród innych nauk i związania jej z instytucjami naukowymi. Etnografia początkowo zaliczana była przez Wincentego Pola do geografii. To geografia bowiem stała się głównym przedmiotem jego zainteresowań. M au­ rycy Dzieduszycki, broniąc Pola przed atakami Kornela Ujejskiego, napisał: „Nową zbrodnią Pola było, że po roku 1846 zaczął się zajmować geografią, florą i krajowymi minerałami” (1860: 15). W jej ramach jednakże, pod wpływem antropogeografii Aleksandra Humboldta, a przede wszystkim Karla Rittera i jego idei związku człowieka z ziem ią (Babicz 1966: 12), ważne miejsce przypisywał badaniom etnograficznym. Przyjmowanie tego rodzaju geografii, która nie by­ łaby tylko nauką przyrodniczą, ale obejmowała także człowieka z jego życiem 2 Nie zajmuję się tutaj sprawą korzystania przez R. Berwińskiego z pracy niemieckiego historyka i prawnika Wilhelma Soldana G esch ich te d e r H exen p ro zesse, au s den Q u ellen dargestellt, Stuttgart 1843 (Brzozowska-Komorowska 1982: 11), nigdzie przez niego nie odnotowanego. Przekonany jestem bowiem, że ustalenia, do których się odnoszę, oparte zostały na własnych jego materiałach i wnio­ skach. �198 Zbigniew Jasiewicz i działalnością, ujmowaną również w perspektywie historycznej i etnograficz­ nej, poświadcza wniosek zainspirowanego przez Pola Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, domagającego się założenia katedry „geografii, która łączyłaby nauki przyrodzone z moralnymi [pamiętajmy, że przymiotnik „moralny” odpowiadał naszemu określeniu „społeczny” - Z.J.], zwłaszcza z hi­ storią” (Babicz 1966: 13). Łączne ujmowanie przez Pola przyrodniczego i huma­ nistycznego punktu widzenia, tak wyraźne w jego działalności naukowej, stało się korzystne, co stwierdza Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dla przyjmowa­ nych przez niego uogólnień teoretycznych (Zawistowicz-Adamska 1966: 148), i dodajmy, rozwoju uprawianej przez niego etnografii. Jednym z celów Wincentego Pola, dla których podjął wędrówki w Karpatach rozpoczęte w roku 1839, było przygotowanie pracy o geografii i etnografii Polski (Babicz 1966: 21 i n.). Do swoich poszukiwań terenowych przywiązywał duże znaczenie; w liście do żony z roku 1840, napisał: „Tu, w środku Europy, jak w środku Afryki, można jeszcze robić nowe odkrycia, nikt tu przed nami nie był i nie wiem, czy zaraz kto będzie” (Pol 1960: 265). Pamiętał o zasługach w tym zakresie Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, przygotowywał badania terenowe i dbał o to, aby utrwalać poczynione w ich trakcie obserwacje i uzyskane infor­ macje. Obok własnych materiałów czerpał z wiedzy miejscowych krajoznaw­ ców, między innymi wymienionych przez siebie Edmunda Krasickiego, Ludwika Kamińskiego (Kamieńskiego), Aleksandra Morgenbessera i Andrzeja Cinciały (Pol 185lb: 134). Krytykę kieruje wobec „tak zwanych amatorów i diletantów widoków natury i sztuk pięknych”. Stwierdza: Opisy takie nie prowadzą do niczego, geograf nie skorzysta z nich, bo nie mają wymiaru i dowodzą zupełnej ignorancji nauk przyrodzonych. Estetyk nie ułoży z nich historii budownictwa, malarstwa i rzeźby, etnograf nie oznaczy podług nich granicy pojedynczych szczepów, a historykowi nie czytać nawet tej ramoty (Pol, Rozprawy...: 14). Podróżując, korzysta, podobnie jak to czynił później Oskar Kolberg, z gościny w miejscowych dworach, co ułatwiało gromadzenie materiałów, ale jednocześnie stwarzało ograniczoną perspektywę oglądu spraw wiejskich. W badaniach terenowych Pol zajmował się przede wszystkim zagadnieniami geograficznymi. W liście do żony z roku 1840 napisał: Mało mam wprawdzie czasu robić obecnie etnograficzne poszukiwania, mimowol­ nie jednak cisną się uwagi na widok tak żywych, tak wymownych zarysów, któ­ rymi uderza życie tego górskiego szczepu. Żałuję, że się nie mogę oddać na teraz więcej poszukiwaniom tego rodzaju, lubo co do geograficznego rozdzielenia tych góralskich szczepów staram się wszystko zachować, co by mnie lub komu innemu ułatwić mogło na przyszłość robotę i dalsze poszukiwania (Pol 1960: 250-251). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 199 W ramach zainteresowań etnograficznych poważne znaczenie przypisywał Wincenty Pol poznaniu etnograficznego zróżnicowania regionalnego i wyzna­ czeniu granic grup etnograficznych. W pracy Puszczaki Mazowsza pisał: „a do­ póki to się nie zrobi, nie można u nas mówić o etnograficznych studiach na histo­ rycznym obszarze Polski” (Pol 1870: 251). Poza wskazaną pracą o charakterze monograficznym pozostawił także w rękopisie monografię Górali Czuchońków i Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, wydanych w roku 1966 przez Józefa Babicza. Uderza szeroki zakres tematyczny tych opracowań. Badania nad zróżnicowaniem etnograficznym nie były jednak celem samoistnym. Celem na­ czelnym dla Pola było bowiem, jak stwierdza Stanisława Niemcówna, wyzna­ czenie odrębnego historycznego obszaru Polski, ważne dla przeciwstawienia się dążeniom germanizacyjnym i rusyfikacyjnym (Niemcówna 1923: 57). Badacz napisał, że jego praca w tej dziedzinie jest rezultatem długoletnich poszukiwań naukowych i naukowych podróży (...) jest rezultatem geograficznych, językowych i etnograficznych badań i prawd wy­ niesionych tak z poglądów na naturę Polski i język tego narodu, jako i plemienność rodów, z których powstał naród Polski (...). Z jednego wielkiego narodu (...) zro­ biono trzy narody (Pol 1878: 3). Dla tych przede wszystkim rozważań, a także dla celów wyodrębnienia róż­ niących się kulturowo grup ludzi Pol wypracował i posłużył się koncepcją „rodu” i „rodowości” - koncepcją etnograficzną/etnologiczną, do której przywiązywał duże znaczenie: „rodowość (...) jest tym wielkim faktem dla etnografa” (Pol 185 lb: 112). Termin „ród” pojawił się w polskim piśmiennictwie naukowym już u Stani­ sława Staszica w tytule jego pracy Ród ludzki (1959) oraz u Stanisława Rzewu­ skiego w artykule Zastosowanie fizjologii do historii (1830), w którym oznaczał grupę etniczną. Wincenty Pol ród definiował kilkakrotnie, wielokrotnie także ten termin komentował. Najpełniejszą definicję znajdujemy w pracy Rzut oka na pół­ nocne stoki Karpat (185lb). Czytamy w niej: Natura działa tylko w skupieniu, stąd też zawiązują się na obszarze zakreślonym naturalnymi granicami węzły rodowe, i to, co jest krw ią narzeczem, obyczajem, sposobem życia i zarobkowania miejscowo z sobą powiązane, co się ma za coś odrębnego, i od innych za to jest miane, nazywamy rodem (Pol 185 lb: 111). Ród nie został jednakże przez Pola jednoznacznie określony. Najczęściej ter­ min ten oznaczał terytorialną grupę etnograficzną. Mówi o tym praktyka po­ szukiwania przez badacza rodów i wyznaczania ich terytoriów na terenie ziem górskich, a także wskazywanie, w przytoczonej definicji, na „obszar, zakreślony naturalnymi granicami” i na cechy kulturowe „miejscowo z sobą powiązane”. �200 Zbigniew Jasiewicz W innym tekście Pol dodaje: „każdy ród, który pewną osiadł okolicę, składa się ze wsi” (1966c: 188). Zwraca także uwagę, co wyraźne jest w przedstawionej wyżej definicji, na konieczność uwzględnienia zarówno cech obiektywnych, jak i subiektywnych członków grupy. Powtarza w tekście O rodzie: „mają się za coś innego i oddzielnego od rodów sąsiednich i są od nich za coś odmiennego miane” (j.w.). Jednocześnie Wincenty Pol, określając ród jako wspólnotę krwi i stwierdzając, że „rozrodzona rodzina jest rodem” (1877c: 19) oraz przypisując mu endogamię: „Nie żenią się tylko między sobą” (1966c: 188), nadaje rodom charakter j ednostek genealogicznych. Interesujące, choć jeszcze bardziej pogłębiające wieloznaczność terminu „ród”, jest nadanie mu przez Pola także cech kategorii historycznej. Z jednej strony, nawiązuje on do historii konkretnej, powszechnej i Słowiańszczyzny, twierdząc, że nazwę ród przejął od Herodota (Babicz 1966: 32), lub też, dla ozna­ czenia „małych grup plemiennych (...) idąc tu za wskazówką najdawniejszych historyków naszych, a mianowicie za wskazówką Nestora” (Pol 185lb: 111). Z drugiej czyni ród uniwersalną jednostką historii hipotetycznej wyprzedzającą naród. Umieszcza ród u zarania dziejów ludzkości, po stronie natury: Człowiek, na stanowisku rodu stojący, należy do natury. Człowiek, na stanowisku narodu stojący, należy dopiero do historii; - stąd wypada w studiach etnograficz­ nych na chwilę zapomnieć zupełnie o historii - i zapatrzyć się tu na człowieka ra­ czej z fizycznej jego strony i ze stanowiska nauk przyrodzonych (Pol 1851b: 111). Odsunięcie historii można potraktować tu jako zabieg analityczny, mający podkreślić wyjątkowość rodu. Posłużenie się rodem jako stadium rozwojowym umożliwiło bowiem przeciwstawienie rodu - narodowi, rozwinięte w tekście 0 rodzie, przy jednoczesnym wskazaniu na rody jako już zintegrowane lub po­ tencjalne części składowe narodu (Pol 1966c: 192 i n.). Ród, w tychże tekstach, dostarcza dodatkowo podstawy do oceny współczesnych badaczowi „stowarzy­ szeń ludzkich”, tak na terenie ziem polskich, jak i w skali świata. Aksjologia ta, dostosowana do ziem polskich, wskazuje na konflikt między wartościami utrwa­ lonymi w rodzie, grupie bez świadomości narodowej, i tymi, które są korzyst­ ne dla narodu oraz potrzebę przezwyciężenia tych pierwszych w celu „zlania duchowego rodów w naród” (j.w.). Zestawienie i przeciwstawienie cech „rodu” 1 „narodu”, dokonane w tekście O rodzie (1966c: 184 i n.), pozwoliło ponadto Polowi na zbudowanie dwóch odrębnych modeli kultury i osobowości wewnątrz społeczeństwa ziem polskich. W skali świata ugrupowania o charakterze rodów, dobre w czasach plemiennych, w chwili potrzeby zawiązywania się społeczeństwa” są przykładem sił działających w sposób niszczący: „podziały, upadki - niemoc idzie w ślad tego jak dziś na wscho­ dzie lub zupełna apatia moralna, jak u amerykańskich Indian (Pol 1966c: 185). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 201 Zmaganie się z terminem „ród” wskazuje na potrzebę tworzenia w badaniach etnograficznych kategorii ogólnych, a ich przyjęcie z kolei zbliża „etnografię” W. Pola do etnologii i antropologii. Nie ulega wątpliwości, że koncepcja ta do­ starczyła inspiracji dla późniejszych prac nad grupami etnograficznymi i etnicz­ nymi podejmowanych przez Seweryna Udzielę, Józefa Obrębskiego i Romana Reinfussa. Opis „ludu” i jego sposobu życia - Wincenty Pol nie stosuje terminu „kultura” - j e s t rzeczowy, pozbawiony egzaltacji, często, jak na przykład przy omawianiu charakteru i moralności Hucułów, krytyczny i moralizatorski. Lud traktuje jako część narodu. Próba objęcia szerokiego zakresu kultury omawianych grup słu­ żyła, z jednej strony, przyjętym celom ukazania ich właściwości i odrębności, a z drugiej, jako protest przeciwko dotychczasowemu zakresowi badań nad kul­ turą ludową: „Zbyt długo bawiliśmy się zbieraniem piosneczek gminnych, i te nie dają właściwego obrazu ludu” (Pol 1847: 667, za Babicz 1966: 37). Wśród elementów kulturowych wyróżniających rody szczególną uwagę zwraca na ubiór - strój. Podkreślając znaczenie stroju, wypowiada pogląd o całościowym charak­ terze kultury: „pomiędzy strojem a sposobem jego [rodu - Z.J.] życia, zarobko­ wania, jego obyczajem, jego podaniem, w końcu i pieśnią, tyle jest zgody i har­ monii, że się z tego akordu ani jednej nuty uronić nie godzi” (Pol 1966c: 193). Dostrzega jednakże czynniki sprawcze przemian: „dopiero zmiana stosunków społecznych zaczyna wpływać na przekształcenie tych trzech rodów: Bojków, Tucholców, Hucułów” (1869: 227). Interesująca i ważna jest sprawa stosunku Pola do kwestii narodowościowych: wartości etniczności i przekształcania się jej w naród. Uwagi na ten temat znaleźć można zarówno w ogólnych rozważaniach na temat historycznego obszaru Pol­ ski, jak i w pracach o rodzie i opisach grup etnograficznych o innym niż polski charakterze etnicznym. W nieopublikowanym za życia tekście O rodzie napisał: Rody mogą się zlać z postępem cywilizacji w naród, jeżeli miłości rodu nie są obra­ żone, jeżeli ród nie jest ugodzony w pocześnie, jeżeli się od języka piśmiennego, jako moralnego środka cywilizacji i komunikacji rozpocznie zlanie duchowe rodów w naród, to może przejść następnie w zwyczaje i obyczaje (Pol 1966c: 192). Zakładał zatem możliwość powstania narodu, utożsamianego z państwem, na terenie uznanym przez siebie za historyczny obszar Polski, z rodów trzech grup etnicznych ten teren zamieszkujących (Pol 1851a: 109, zaNiem cówna 1923: 22). Przyjmuje wyidealizowany obraz formowania narodu „nie za pom ocą gwałtu, najazdu, przymusu, praw lub języków narzuconych, lecz za pom ocą pługa, prawa własności i wymiaru sprawiedliwości społecznej” (Pol 1878: 56). Jednocześnie w opracowaniach monograficznych daje wyraz zrozumieniu dla idei rozwoju na­ rodowego wśród Rusinów. Zwraca szczególną uwagę na duchowieństwo grecko­ katolickie. Wspomina zasługi w tym zakresie Zoriana Dołęgi Chodakowskiego: �202 Zbigniew Jasiewicz „Z czcią przychodzi tutaj wspomnieć prace i zachęty Chodakowskiego, który pierwszy pamiątki narodowe ruskie odgrzebywać począł” (Pol 1966a: 128). Opi­ sując spotkania duchowieństwa unickiego z okazji odpustów - „prażników”, związanych z imieniem patrona cerkwi, stwierdza w sprzeczności z innymi swoimi opiniami: „Tutaj znać jeszcze, że Rusini są narodem” (j.w.). Podkreśla łączność duchowieństwa „ruskiego” z ludem i jego rolę jako krzewiciela idei narodowej: „potrzeba wyznać, że jest z ludu dla narodu wyrosłe, a krwią, wy­ znaniem i obyczajem do narodu ruskiego należące, oświatą zaś wyższe, posiada duchowieństwo ruskie wyłącznie zaufanie ludu” (j.w.). Dostrzega tym samym rolę religii w kształtowaniu się narodu. Stwierdza, że w świecie chrześcijańskim „był kościół tym przewodnikiem, który ze stanu natu­ ry i bezmyślnej rodowości przeprowadził ludzkość do narodowego żywota (...). Ta prawda jest tak istotną, że w narodach stojących jeszcze na niskim stopniu rozwoju, bywa wyznanie za narodowość brane”. Dodaje jednakże: „Nie godzi się przeto mieniąc tych pojęć i wyobrażeń z sobą i brać jedne za drugie, zwłaszcza gdy tego rodzaju pomyłki nie sązupełnie obojętne w skutkach” (Pol 185 lb: 134), zapewne przeciwstawiając się wyznaczaniu narodowości na podstawie kryterium wyznaniowego. Szczególne znaczenie dla dalszego rozwoju etnografii miały stwierdzenia i działania Wincentego Pola określające jej charakter i miejsce wśród innych dy­ scyplin. Od zainteresowań pieśniami ludowymi zwrócił się on, po roku 1832, ku studiom geograficznym (Niemcówna 1923: 7-8). To one pozwoliły badaczowi poszerzyć krąg problematyki i stworzyć nowy program badań, również etnogra­ ficznych. Geografię bowiem, wzorem Karla Rittera, traktował jako naukę wią­ żącą ziemię z człowiekiem. Etnografię, w swoim wykładzie na Uniwersytecie Jagiellońskim, potraktował jako część geografii powszechnej (Pol 1877c: 131). Do rękopiśmiennego konspektu wykładu kursu pierwszego z końcem lutego 1850 zatytułowanego Kolej prelekcji geografii powszechnej, włączył w punk­ cie 25. „Podział i widok Europy ze względu na etnografię i dzisiejsze rozłoże­ nie narodów i państw” (Pol, Kolej prelekcji...: 2). W tymże roku akademickim 1850/1851 W. Pol wykładał etnografię Wschodu (Syrii i Palestyny), a w jej ramach „etnografię Ziemi Świętej”, natomiast w roku akademickim 1851/1852 etnogra­ fię powszechną (Pol 1877a: 321 i n.; Niemcówna 1923: 13). Jak wynika ze spra­ wozdań seminaryjnych, w tymże czasie jego student Stanisław Śłotwiński pro­ wadził badania etnograficzne nad wyznaczeniem zasięgu narodów słowiańskich (Babicz 1966: 13). Etnografia uzyskała zatem status subdyscypliny geografii, wykładanej na uniwersytecie i obecnej w pracach seminaryjnych. Podkreślając przynależność etnografii do geografii, Pol widział w niej jednocześnie „przechód do historii” (1877b: 125). Choć dopuszczał wyłączenie poszukiwań historycz­ nych z etnograficznych badań terenowych, do czego się zresztą nie zawsze stoso­ wał, przewidywał: „Prace etnografa i historyka zejdą się kiedyś z sobą, objaśnią się nawzajem i utworzą wtedy rzetelną całość, prowadzącą do poznania kraju” �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 203 (Pol 185lb: 112). Podjęte badania etnograficzne, szereg publikacji i wykłady z etnografii świadczą o tym, że Pol był przekonany o jej potrzebie i wartości. Stąd też nie dziwi, że w roku 1866 uznał etnografię za dyscyplinę samodzielną, o zakresie zbliżonym do antropologii: Etnografia, czyli studium człowieka na globie, stanowi osobną naukę, bo człowie­ ka można brać albo na stanowisku natury, gdzie nie jest usamowolniony, albo na stanowisku rodowości i narodowości, albo w końcu w ramach politycznych granic, w których jest potęgą zbiorową i gdzie dopiero człowiek, jako indywidualność historyczna albo polityczna, przeprowadził walkę z naturą i panuje nad nią (Pol 1877a: 145; także Zawistowicz-Adamska 1966: 135). Upowszechnienie wiedzy o etnografii wspierały ogłaszane w połowie XIX wieku programy - instrukcje badawcze, nawołujące do gromadzenia materiałów z zakresu kultury ludowej własnego kraju, przekonujące o ich wartości i poucza­ jące, jak należy te materiały zbierać. W niektórych swoich cechach przypominały one znany program Kołłątaja z roku 1802, choć w innych się od niego różniły. Programy takie opublikowali Seweryn Goszczyński, Jan Kluczycki i Oskar Kol­ berg. Dwa z nich stosują nazwę „etnografia”. Brakuje jej w programie Gosz­ czyńskiego, skoncentrowanym na ludzie jako części narodu i podbudowanym filozofią narodową, a więc najbliższym „etnologii” w przyjmowanym znaczeniu jako nauki o „narodowości”. Seweryn Goszczyński, planujący uprzednio napisanie dzieła Polska i lud pol­ ski, ogłosił swój program w artykule Wyjątki z rzeczy o Góralach tatrzańskich (1844), opublikowanym anonimowo, lecz o ustalonym już jego autorstwie. Cele poznawcze powiązane w nim zostały z celami narodowymi: przemiany człowie­ ka i jego działania na rzecz „czynności użytecznej bezpośrednio”, „usłużenia ogólnemu dobru” (1844: 3, 7). Dla Goszczyńskiego, konspiratora w walce o nie­ podległość, związanego blisko z Andrzejem Towiańskim wyznawcy jego idei mesjanizmu, traktującego jednakże naród jako wartość autonomiczną, to „dobro ogólne” związane było przede wszystkim z krajem i narodem. Napisał: „Naród jest myśl Boska: ludem nazywamy część narodu, gdzie ta myśl najwyraźniej się przebija” (Goszczyński 1844: 10); dlatego znajomość kraju „nie może być bez znajomości ludu” (1844: 4). Stąd znaczenie przypisywane „nauce ludu”, czyli nauce zajmującej się ludem. Nauka ta wymaga „systematu, czy metody poznania ludu” (1844: 7). Ważnym elementem metody z kolei jest szczegółowe poznanie wszystkich „okolic” kraju: „każda okolica ma zwykle coś, co j ą wyróżnia w ca­ łości” (1844: 12); „przecież są to szczegóły jednego obrazu, jednej fizjonomii; wszystkie w iążą się między sobą, w pływ ająna siebie; jeden opuszczony odejmu­ je podobieństwo fizjonomii” (1844: 5). Przewidywał ponadto podział pracy m ię­ dzy zbierającym materiał w terenie i materiał ten syntetyzującym, dzięki czemu opisy okolic: „znajdą godnego siebie badawnika, który je ułoży w całość odpo­ �204 Zbigniew Jasiewicz wiadającą wymaganiom społecznego pokolenia” (1844: 6). Wyróżnienie i wska­ zanie znaczenia „okolicy” pozwala uznać w Goszczyńskim badacza rozwijające­ go koncepcję regionu etnograficznego, różną od koncepcji grupy etnograficznej, nazwanej przez Pola „rodem”. Innym podkreślonym elementem metody jest wiarygodność, „rodzime nie­ okrzesanie” zbieranych materiałów. Autor nie ma wątpliwości, że takie są m a­ teriały utrwalone przez niego: „Co tu ogłaszam jako własność ludu, jest nią niewątpliwie; albo sam to widziałem i słyszałem w źródle samym, albo mam od osób, którym znajomość rzeczy dawała prawo mówić o niej” i domaga się podobnej wiarygodności materiałów zbieranych przez innych. Żąda także zrozu­ mienia ludu, zbliżenia się do niego: „dusza nasza (...) musi przyjść do pewnego z nią [duszą ludu - Z.J.] podobieństwa, do pewnej tożsamości z tym, co stanowi istotę ludu” (Goszczyński 1844: 8). Odkrywamy tu postulat rozpatrywania kul­ tury ludowej w kategoriach tejże kultury, bliski koncepcjom badań „etnicznych” czy ze współczynnikiem humanistycznym. Istotne jest ponadto potraktowanie przez Goszczyńskiego kultury ludowej jako przeciwstawnej kulturze klas wyż­ szych i od niej bardziej wartościowej. Odróżnia „cywilizację prawdziwą”, opartą na prostocie, od „cywilizacji fałszywej” posługującej się pozorami, opartej na „przyzwoitości”. Lud i jego kulturę uznaje za bliski „cywilizacji prawdziwej” (1844: 10). Zasadniczy fragment tekstu programu - instrukcji badawczej Seweryna Goszczyńskiego - przygotowany został w celu gromadzenia materiałów w kraju, który składa się „z drobniejszych miejscowości, z okolic” (1844: 12). „Badanie powinno iść jak życie”, dlatego program podzielony został na dwie części zgod­ nie z przypisanym ludowi „podwójnym obliczem moralnym i fizycznym” (j.w.). Podział ten odpowiada przyjętemu później i szeroko stosowanemu w etnografii polskiej rozróżnieniu na kulturę duchową i społeczną - nadal bowiem utrzymuje się wieloznaczność przymiotnika „moralny”, obejmującego także inne zjawiska społeczne - oraz materialną. „Strona moralna ludu” to: religijność ludu i „wiara gminu”, życie domowe i rodzinne, wiedza, literatura, muzyka, tańce, prawodaw­ stwo, charakter, zatrudnienie, język, wyznania obce oraz historia okolicy. Strona moralna ma związek z materialną. Do tej ostatniej należy „okolica”, jej właści­ wości geograficzne i osadnictwo, nazwy geograficzne, zabytki starożytności, jej bogactwa naturalne, mieszkańcy, ich budowa fizyczna, ubiór i mieszkania, zaję­ cia oraz punkty centralne okolicy. Goszczyński przedstawił swój plan prac nie jako wykończony, ale „zarys, który łatwo jest każdemu po krótkim zastanowieniu się dopełnić i rozwinąć w bardzo drobnych szczegółach” (1844: 25). Program księdza Jana Kluczyckiego (1844) pozbawiony jest sposobu myśle­ nia i stylistyki romantycznej i mistycznej, właściwej autorowi Zamku kaniow­ skiego i Dziennika podróży do Tatrów. Dostrzegli go folkloryści (Górski 1970: 330-331), lecz nie został uwzględniony w pracach z historii etnologii. Choć tylko w części poświęcony jest zagadnieniom etnograficznym, godny jest uwagi ze �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 205 względu na szeroki zakres uwzględnionej problematyki, podkreślenie znaczenia odmienności etnicznych i terytorialnego zróżnicowania kultury, wskazówki do­ tyczące badań terenowych, postulat nieoceniania kultury ludowej za pom ocą kry­ teriów wniesionych z zewnątrz, wreszcie poszerzenia badań o środowisko miesz­ czańskie. Podobnie jak w innych programach z połowy XIX wieku, pojawia się tu zainteresowanie fizycznymi cechami ludzi, „rasą”, wskazujące na próby łącznego ujmowania człowieka jako istoty nie tylko kulturowej, ale i związanej z biologią, tak wyraźne w antropologii. Kluczycki ponadto zdecydowanie wyłą­ cza z proponowanych badań elitarne warstwy społeczeństwa: „Obywatele i klasa cywilizowanych w beletrystyce i gdzie indziej znajdują swoje odzwierciedlenie, tu więc nie należą” (1844: 231-233; za Górski 1970: 301, 331). Najpóźniejszy, na granicy badanego okresu, był apel ogłoszony przez Oska­ ra Kolberga w roku 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, wskazujący na dążenie badacza do przygotowania wzoru etnograficznej mono­ grafii regionalnej i stworzenia sieci korespondentów terenowych. List informował 0 kompetencjach jego autora, który zgromadził już, w trakcie podróży po kraju, „mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych”, wskazywał na cel, jakim jest opracowanie ogólnego „obrazu ludu”, zachęcał do pracy zbierackiej, podkre­ ślał jej znaczenie i zapewniał o powołaniu się na nazwisko nadsyłającego infor­ mację przy jej wykorzystaniu oraz podkreślał wagę dorzucenia cegiełki do dzieła „tyle użytecznego i narodowego”, które przy tym „mozołu wielkiego nie wymaga” (Kolberg 1865: 308). „Obraz ludu” miał przedstawiać szeroki zakres zagadnień, od budownictwa poprzez zajęcia, cechy fizyczne i psychiczne ludu, jego pożywienie, ubiór, mowę, twórczość ustną, tańce, do obrzędów i zwyczajów. Wykroczenie poza zainteresowanie ustną twórczością ludową, tak wyraźne w przedstawionych wyżej programach-instrukcjach badawczych oraz w działal­ ności Wincentego Pola, ważne, bo wyznaczające zakres etnografii jako kształtu­ jącej się dyscypliny naukowej, uzyskało szersze wsparcie. Zmian w przyjmowa­ nych dotąd priorytetach badawczych domagali się między innymi Karol Kremer 1 Wojciech Kom er Stattler. Pierwszy z nich nawoływał do poznania „chat naszych włościan”, a także innych ludowych obiektów materialnych. Argumentował: Jeśli więc uznajemy ważność poznania naszego ludu, za pośrednictwem utworów poezji, dla czegóż działalność choćby mniej dobitna tego samego ludu, objawiona w innej sferze, ma być zupełnie zaniedbaną i lekce ważoną (Kremer 1849: 554). Artykuł Stattlera (1849) ważny jest natomiast dlatego, że zwraca uwagę na stosunek „włościan” do sztuki. Autor nie dostrzegł jeszcze wartości ludowej twór­ czości w zakresie sztuk plastycznych, odnotował jedynie obecność we wnętrzach mieszkań chłopskich obrazków religijnych, przede wszystkim przedstawień M at­ ki Boskiej Częstochowskiej wytwarzanych w Częstochowie, i traktowanie ich �206 Zbigniew Jasiewicz jako bezpośredniego przedmiotu kultu - „obrazy malowane żywymi duchami mieniono” (Stattler 1849: 126). Jeszcze inny, ważny obszar badań, włączony przeze mnie do ówczesnej etnografii, wskazał w roku 1865 Adam Adamowicz. Było nim „życie domowe”, bliskie naszej koncepcji codzienności z jej powta­ rzalnością i zarazem ulotnością, jako sfera życia narodowego, obejmującego nie tylko szlachtę, ale również lud i mieszczaństwo (Adamowicz 1865: 270 i in.). Szerokie ujmowanie zainteresowań etnograficznych ujawniło się również w licznych już wówczas monograficznych opracowaniach kultury ludowej, przy­ gotowywanych na podstawie zlokalizowanych przestrzennie materiałów z obser­ wacji i badań terenowych. N ależą do nich Józefa Lipińskiego Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim (1842), Eustachego Tyszkiewicza Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym... z dodaniem wiadomości o obyczajach, śpiewach, przysłowiach, ubiorach ludu, gustach, za­ bobonach... (1847), Józefa Jaroszewicza Materiały do statystyki i etnografii Gubernii Grodzieńskiej. Powiat Bielski (1848), L.D. [Ludwika Delaveaux] Górale Beskidowi zachodniego pasma Karpat. Rys etnograficzny zwyczajów i obyczajów włościan okolic Żywca (1851), Seweryna Goszczyńskiego Dziennik podróży do Tatrów (1853) oraz Ludwika Zejsznera Wiadomości o Podhalanach, w tegoż: Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowychpolskich (1845). Oskar Kolberg wy­ daje w roku 1865 tom Sandomierskie, opatrzony nowym, w porównaniu z Pieś­ niami ludu polskiego (1842-1845, 1857) tytułem: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Nie prezentuje on jednak jeszcze przyjętego później przez Kolberga wzoru etnogra­ ficznej monografii regionalnej (Millerowa, Skrukwa 1982: 41 i in.; Antyborzec 2009: 187) w zakresie przyjętym przez tego badacza w omówionym wyżej Liście. Oddzielne miejsce zajmuje Leona Zienkowicza Album strojów polskich (1841) i tegoż Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów, ubiorówjego... (1842), stanowiące próbę pełnego ujęcia jednego z elementów kultury narodowej i całości kultury ludowej. Warta omówienia jest praca Józefa Gluzińskiego Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, napisana w roku 1847, a wydana przez Wójcickiego w roku 1856, w jego „Archiwum Domo­ wym ”, a także, o zupełnie zresztą innym charakterze, praca Antoniego Nowosiel­ skiego [Antoniego Marcinkowskiego] Lud ukraiński z roku 1857. Józef Gluziński, praktyk i teoretyk rolnictwa, był dokumentalistą kultury wiej­ skiej, nie zainteresowanym w wyznaczaniu zakresu problematyki etnograficznej; nie używał zresztą nazwy etnografia. Godny jest uwagi z kilku przede wszystkim powodów. Po pierwsze, praca jego, nosząca podtytuł Włościanie z okolic Zamoś­ cia i Hrubieszowa, choć nie jest monografią regionalną, bo nie wyznacza granic regionu i posługuje się materiałem porównawczym z innych ziem polskich, a tak­ że Rusi i Ukrainy oraz Litwy, próbuje opisywane zjawiska określić geograficz­ nie. Po drugie, uzupełnia dotychczasowe materiały, bowiem koncentruje się na �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 207 przedstawieniu życia codziennego i jego materialnych przejawów, między inny­ mi pożywienia, mieszkania i ubiorów oraz związanych z tym życiem obyczajów i przesądów. Po trzecie, godna uwagi jest szczegółowość opisów, zwracających uwagę na przykład na różnice w sposobie życia chłopów zamożnych i ubogich, oraz sporządzenie większości z nich na podstawie własnych obserwacji i opowia­ dań chłopów. Lud ukraiński Antoniego Nowosielskiego jest pozycją wyjątkową, także w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej. Została ona napisana na podstawie materiałów pochodzących głównie z Kijowszczyzny. Autor w pełni uznaje podmiotowość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej, okre­ ślając Ukraińców mianem nie tylko „ludu” - chłopskiej warstwy społecznej, ale i „narodu” - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską”, centrum w Ki­ jowie i własnymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. Boltarovic 1976: 65). Dostarczył wielu interesujących mate­ riałów z zakresu kultury Ukraińców, dotyczących literatury ludowej, ubiorów, medycyny, tańców oraz specyfiki wyróżniających się grup burłaków i czumaków. Jego opracowanie może zatem zostać uznane za pierwszą, choć ograniczo­ n ą swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Wyjątkowość jej polega również na próbach przedstawienia zebranego materiału w szerokiej perspektywie porównawczej. Stosując ją, badacz korzysta z dorobku współczesnej sobie i dawniejszej literatury francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej, angielskiej i polskiej. Pracę swoją traktuje jako etnograficzną - na stronach ty­ tułowych obydwu tomów umieścił motto: „Etnografia, po spełnieniu swej mate­ rialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej” z pra­ cy Jaquesa Mattera De Vinfluence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs, wydanej w Paryżu w roku 1832. Ow ą m isją m oralną jest kształtowanie poczucia jedności ludzkości. Antoni Marcinkowski uznał też doniosłą rolę etno­ grafii w odtwarzaniu przeszłości: „Nauka etnografii stanęła w XIX wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka” (Nowosielski 1857,1: 86). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości, a metodę porównawczą stosował bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kultu­ rami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzy­ mian, a przede wszystkim Hindusów. Przyjmował bowiem koncepcję wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe. Był jednak świadom zwodniczości bezkrytycznie przyjmowanej metody porów­ nawczej; była mu potrzebna dla sformułowania komunikatu o bliskości kultury ukraińskiej z kulturami innych ludów znanych ze starożytności i współczesnych, jej nobilitacji i budowania ideologii wspólnoty kulturowej w skali globu. Podobne nadzieje, wiązane z etnografią jako nauką odkrywającą przeszłość w każdorazowej współczesności, z Marcinkowskim podzielał Cyprian Kamil �Zbigniew Jasiewicz 208 Norwid. W wystąpieniu na posiedzeniu Towarzystwa Filozoficznego w roku 1861 w Paryżu, poświadczając jednocześnie ówczesną popularność terminu „et­ nografia” i jego wieloznaczność, mówił: Etnografia jest jeszcze młodziutka, ale czas idzie, w którym całe dzieje świata będą czytelne dla nas przez etnografię (...). Żadna epoka, o ile co ją stanowi, nigdy nie ginie. Żaden wiek, w tym, co go stanowi, osobiście nigdy nie zginie. I nasze poczu­ cie obecności i przytomności z tego niezaginienia wieczystego pochodzą (Vincenz 1997: 158, zaTokarska-Bakir2000: 37). Zainteresowanie rekonstrukcją przeszłości na podstawie materiałów tereno­ wych i stosowanie w tym celu metody porównawczej przerzuca pomost mię­ dzy etnografią rozum ianą jako gromadzącą informacje współczesne badaczowi i etnologią. Etnologia W roku 1849 Jan Rymarkiewicz, uczony, redaktor „Gazety Wielkiego Księ­ stwa Poznańskiego”, ceniony nauczyciel szkół średnich w Poznaniu, kandydat do objęcia Katedry Historii Powszechnej na Uniwersytecie Jagiellońskim w roku 1851 (Wróblewski M. 2006; Majchrowski 1982: 178), ogłosił artykuł Nauka 0 narodowości, czyli ethnologia. W piśmiennictwie polskim pojawił się nowy termin, wprowadzony do nauki europejskiej już w latach 80. XVIII wieku, upo­ wszechniony, bo zastosowany w nazwach stowarzyszeń naukowych w Paryżu 1 Londynie w latach 30. i 40. XIX wieku (Vermeulen 1995: 40-41,1996: 99-100). Nowa była nie tylko nazwa nauki, ale i przedmiot, którym miała się zajmować - narodowość, zastępująca lud. Nie była to jednak zmiana radykalna. O ludzie jako ważnej części narodu pisano bowiem od dawna. Pamiętamy przytoczone stwierdzenie Seweryna Goszczyńskiego, stosowano także zamiennie terminy „lud” i „naród”. Franciszek Henryk Lewestam w Encyklopedii powszechnej Sa­ muela Orgelbranda zdefiniował lud, poza określeniem go jako warstwy społecz­ nej, jako „część ludzkości, stanowiącą w sobie całość pochodzeniem, usposobie­ niami fizycznymi i umysłowym, obyczajami, językiem, cywilizacją i kolejami dziejowymi; w takim więc znaczeniu lud wyraża to samo co naród” (Lewestam 1864: 386). Narodowość Jan Rymarkiewicz uznał za historycznie ukształtowaną, a jedno­ cześnie niezbędną od rewolucji 1848 roku potrzebę ludzkości: jak niegdyś o Boga - tak dziś o Narodowość - gotowa jest ludzkość w krwawe pójść z sobą zapasy (...). Narodowość stała się dziś ideałem, wedle którego wszyst­ kie stosunki Europy, a przynajmniej Słowiaństwa, już odtąd stanowczo układać się będą (Rymarkiewicz 1849: 130). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 209 Określił j ą nie tylko jako zespół cech obiektywnych właściwych narodowi, ale również subiektywnych, takich jak przywiązanie, a ponadto „także jest świa­ domością i w iedzą - która w połączeniu z uczuciem dopiero prawdziwą wydaje dzielność” (1849: 136). Początki wyłaniania się nauki o narodowości dostrzegł w założeniu uniwersyteckich katedr zajmujących się słowiańszczyzną w Paryżu, Berlinie, Wrocławiu i w Charkowie. Odnotował zwrot, w znanej mu historiogra­ fii niemieckiej, od nauki skoncentrowanej na dziejach państw ku wskazującej na postęp narodów. Cieszył go rozwój w Polsce rozważań nad narodem: Adama Mickiewicza, a przede wszystkim przedstawicieli filozofii narodowej, takich jak Karol Libelt i Bronisław Trentowski. Niezwykle interesująca, a jednocześnie trwała była zaproponowana przez Jana Rymarkiewicza koncepcja etnologii jako dyscypliny naukowej. Etnologia zajmować się ma porównywaniem i syntetyzowaniem materiałów oraz formu­ łowaniem praw dotyczących narodowości. Dostarczać tych materiałów powinna etnografia, dotąd pozostająca w ramach geografii. Domaga się jej uzupełnienia: „A jak obok historii powszechnej istnieje filozofia dziejów, tak obok etnografii powinna powstać filozofia etnografii, która godnie historiozofii odpowiadać po­ winna” (1849: 135). Określa zakres i cele etnologii: Etnologia, zabiera próżną dotąd między etnografią a historiozofią przestrzeń i sta­ nowi niezbędne i konieczne w łańcuchu onych ogniwo. Jest ona szczytem etnogra­ fii, a podstawą historiozofii i ma to powołanie, żeby z naturalistycznych i empi­ rycznych materiałów etnografii, na drodze systematycznego badania i koniecznego rozumowania odsłonić normalną organiczną narodowości przyrodę; żeby wznieść się na stanowisko historiozoficzne i okazać we wszystkich narodowościach zasto­ sowaną tę samą niezmienną narodowości budowę, ten sam organiczny proces jej życia i cel ostateczny (Rymarkiewicz 1849: 135). Ubolewa nad brakiem oddzielnej katedry uniwersyteckiej dla tejże nauki (1849: 134). Wewnętrzna struktura etnologii przedstawiana przez Rymarkiewicza jest nader zróżnicowana. Dzieli j ą na „ogólną, czyli teoretyczną” i „zastosowaną, czyli praktyczną”. Celem etnologii ogólnej jest zajmowanie się przed narodo­ wymi początkami narodowości, określonymi, podobnie jak to czynił Pol, m ia­ nem „rodowości”, dalszymi etapami jej rozwoju oraz ujawnianiem jej istoty. Etnologia „praktyczna” utożsamiona została z etnografią, a jej zadania widzi au­ tor w „przedstawianiu, na ogólnym zrębie narodowości, szczególnego organizmu narodowości danej, jak u nas np. narodowości polskiej” (1849: 142). Nie miejsce tutaj na szerszą prezentację projektu etnologii zaproponowanego przez Rymar­ kiewicza. Inspiracje czerpał zapewne z prac uczonych niemieckich, takich jak Karl Yollgraff, oraz z polskiej filozofii narodowej. Jego zasługąjest wprowadzę- �210 Zbigniew Jasiewicz nie do piśmiennictwa polskiego terminu „etnologia”, powiązanie jej ze studiami etnicznymi i narodowościowymi oraz dostrzeżenie dwóch poziomów studiów etnologicznych: etnografii jako nauki empirycznej, gromadzącej materiały oraz etnologii jako nauki porównawczej, zajętej syntetyzowaniem materiałów i for­ mułowaniem praw. W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, tym razem we Lwowie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. I w tym artykule przedmiotem zainteresowania jest naród. Zapytuje: „Czymże jest naród? Czym społeczeństwo całe?” (Kilka ... 1850: 675). Narody potrzebują nauki o sobie. Stwierdza, że nie wystarczą „kroniki” - dokumenty historyczne. Należy objąć badaniami „Mowę, zwyczaje, wyznania religijne, przeznaki moralne, przeznaki fizyczne, pomniki ziem skie... ze skutków do przyczyn się cofnąć...” (1850: 676). Charakteryzuje etnologię: „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie m niemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne” - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z na­ uką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy XIX wieku we Francji i Anglii. „Chodzi tu jeszcze - kontynuuje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są przymioty albo wady” (1850: 676), podkreśla zatem aspekt porównawczy etno­ logii. Zainteresowani tymi zagadnieniami „uczeni wieku XIX zabrali się szczerze około etnologii, w zamiarze odkrycia i systematycznego uszykowania rozmai­ tych rodzin plemienia ludzkiego” (j.w.). Autor nie pragnie zajmować się ogól­ nymi problemami etnologii: „Nie jest moim zamiarem przetrząsać tutaj uczone rozprawy Blumenbachów, Schlotzerów, Humboldtów itd.” (j.w.). Kieruje uwagę ku możliwościom wykorzystania etnologii w sprawach narodowych polskich: „Jako Polacy dowieść mamy światu: żeśmy nie przybylce na ziemi naszej, żeśmy nie lichego rodu włóczęgi; że ta poważna rodowita postać, którąśmy po naszych odziedziczyli praojcach, tych samych cnot obywatelskich godłem jest i poręką” (1850: 677). Rozważania o charakterze uznanym przez nas za „etnologiczny”, a więc do­ tyczące ludów ujmowanych porównawczo, uwzględniające zarówno historię, jak i teraźniejszość, odnaleźliśmy już u Wincentego Pola, a przede wszystkim u An­ toniego Marcinkowskiego, uprawiane tam pod nazw ą etnografii. Ten sam termin zastosowany został w pierwszym w polskim piśmiennictwie podręczniku etnologii, dziele Jeana Juliena d’Omaliusa d’Halloy’a opublikowanym pod dwoma tytułami: O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki zarys etnografii oraz bliższym orygi­ nałowi O rasach ludzkich czyli zasady etnografii (1852). Etnografia definiowana jest w nim podobnie jak etnologia, jako „opisanie narodów [które - Z.J.] ma na celu wykazanie podziału rodu ludzkiego stosownie do cech naturalnych, jako to kształtu ciała i koloru skóry i stosownie do własności towarzyskich: języka, po­ chodzenia historycznego i religii” (1852: 1) i zbliża się do szeroko ujmowanej �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 211 antropologii. Autor, wybitny geolog belgijski, prekursor ewolucjonizmu, wśród cech pozwalających na wyodrębnienie grup ludzkich pierwszeństwo daje cechom związanym z biologią człowieka: Podział ludzi na rasy koniecznie musi się opierać na przymiotach naturalnych, stano­ wiących główną zasadę podziału etnograficznego... Większość etnografów opierała swoje wnioski na faktach czerpanych z historii i języka. Niedokładność tego poglądu doprowadza często do wielkich błędów (d’Omalius d’Halloy 1852: 4). Podręcznik, poza częścią w stępną dostarcza omówienia podziału ludzkości na rasy, „plemiona”, „szczepy” i „narody”. Tłumaczem podręcznika, a jednocześnie autorem obszernego wstępu i części przypisów jest W.P., najprawdopodobniej Wacław Przybylski, przyrodnik wileń­ ski i działacz polityczny z powstania styczniowego, co nie zostało jednakże od­ notowane w jego biografii (Kieniewicz 1968: 107-109). Również jego zdaniem „Etnografia, gatunkując ludzkie plemiona i ustawiając narody w nierozerwal­ nym łańcuchu, gdzie każdy zajmuje miejsce odpowiednie swemu wykształce­ niu organicznemu, tworzy z całej ludzkości w ielką rodzinę” (W.P 1852: XXI). wyraźniej jednak, w porównaniu z J.J. d’Omaliusem d’Halloy’em, obok celu etnografii/etnologii, jakim jest śledzenie historycznego kształtowania się naro­ dów, wskazuje na konieczność badania ich współczesności. Stwierdził: „Drugą stroną poszukiwań etnograficznych jest określenie teraźniejszego stanu narodu, jego życia towarzyskiego, stopnia wykształcenia i rozwinięcia fizycznego, za­ leżnego od miejscowości” (W.P. 1852: XII). Jedną z zasług tłumacza jest spol­ szczenie kilkuset etnonimów i zebranie ich w „Spisie alfabetycznym narodów” (d’Omalius d’Halloy, 1852: 133-138). Artykuły przynoszące informacje o ludach świata, tłumaczone lub napisane przez autorów polskich, w tym zesłańców, były już liczne. Warto zwrócić uwagę na przeglądowe opracowanie Andrzeja Kuchar­ skiego, mające w tytule „etnografię”, przedstawiające klasyfikację językowo-et­ niczną ludów tureckich, oparte na pracach niemieckich i rosyjskich (Kucharski 1854). Odróżnienie etnografii od etnologii, na innych jednakże zasadach od tych przyjętych przez Jana Rymarkiewicza, odnajdujemy w haśle „etnografia” napi­ sanym dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Lewestama. Termin „etnologia” potraktowano w nim, za badaczami angielskimi, jako równo­ znaczny z „antropogeografią”, zakwalifikowaną do nauk przyrodniczych: Etnologia zapatruje się na plemiona i ludy j edynie jako na odmiany i dalsze odcienia rasy, jako na gatunki zoologiczne rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwi­ jająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi (Lewestam 1861: 464). �Zbigniew Jasiewicz 212 Antropologia Od dawna antropologia, również w Polsce, obejmowała swoimi zaintereso­ waniami człowieka jako istotę należącą zarówno do świata natury, jak i kultury. Tego zdania był Jędrzej Śniadecki, a także Józef Jasiński, który nazwę „antro­ pologia” umieścił w tytule swojej pracy i zdefiniował j ą jako „naukę o własnoś­ ciach człowieka fizycznych i moralnych [społecznych - Z. J.]” (Jasiński 1818: V). Łączenia poszukiwań „fizjologicznych” między innymi z „etnograficznymi” do­ magał się również Stanisław Rzewuski (1830: 338 i n.). W połowie XIX wieku jedynym świadectwem stosowania nazwy „antropo­ logia” i wiedzy o związanym z nią kierunku badań było nierozbudowane hasło zamieszczone przez Lewestama w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgel­ branda. Antropologia została w nim określona jako „nauka o człowieku, czyli nauka o naturze duchowej i fizycznej rodu ludzkiego”, nauka niezwykle rozległa, obejmująca wiele dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych, w tym etnogra­ fię (Lewestam 1859: 970). W luźnym związku z tak rozum ianą antropologią pozostawała powszechna praktyka gromadzenia w pracach etnograficznych/ludoznawczych danych doty­ czących zarówno cech kulturowych, jak i fizycznych „ludu”. Nieco później bo­ wiem poznano poglądy, które głosił Paul Broca, anatom i paleontolog, założyciel w roku 1859 Towarzystwa Antropologicznego w Paryżu. Włączył on etnologię i etnografię do antropologii i uznał, że tw orzą razem „najbardziej szlachetną ze wszystkich nauk, bo m ającą za swój przedmiot ludzkość” (Wróblewski T. 1969: 18 i in.; Voget 1975: 134). Przyczyn zainteresowania się w pracach etnograficz­ nych cechami fizycznymi ludu poszukiwać należy zatem gdzie indziej. Można je odnaleźć w oddziaływaniu idei fizjokratyzmu, uznających chłopów za wyma­ gający troski środek produkcji, w specyfice etnograficznych prac terenowych, w trakcie których przedstawiciele ludu jaw ili się tak w postaci fizycznej, jak i wyposażeni w cechy kulturowe, a przede wszystkim w niezwykłej popularno­ ści fizjonomiki i frenologii, dostrzeżonej przez Zbigniewa Liberę (1995: 146­ -147). Do zbierania danych „o postaciach i fizyonomiach” pospólstwa zachęcał już Hugo Kołłątaj w znanym liście z roku 1802 (1810: 39). Wacław Przybylski, uznawany przeze mnie za tłumacza i autora wstępu do dzieła J.J. d’Omaliusa d’Halloy’a, pisał: Codzienne przykłady nas przekonywają o silnym wpływie wewnętrznej istoty człowieka na jego organizm (...) Wyraz bowiem twarzy związany jest ściśle z pa­ nującymi w człowieku skłonnościami, które przez ciągłe powtarzanie piętnują się na muskułach i skórze twarzy nieomylnymi rysami (...). P. Broussais, profesor fre­ nologii w Paryżu, dowiódł różnej organizacji czaszki u zbrodniarza i u człowieka cnotliwego (W.P 1852: XXXI). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 213 Ku etnologii/antropologii kulturowej jako dyscyplinie naukowej Kierunki zainteresowań o charakterze etnologicznym/antropologicznym, uprawiane na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, zachowują swoją auto­ nomię, podkreślaną wyborem odrębnego przedmiotu i problematyki badań oraz nazwy. Jednocześnie wiele je łączyło. Studia nad literaturą ludową dzieliły z et­ nografią przedmiot badań, jakim był lud, i przy świadomości związków twór­ czości ustnej z szerszym kontekstem kultury stały się częścią etnografii - „nauki o ludzie” w terminologii Seweryna Goszczyńskiego, bowiem termin „ludoznawstwo” nie był jeszcze upowszechniony. Etnografia z kolei, nie rezygnując z ba­ dania literatury ludowej, o którą zapytywała w instrukcjach, koncentrując się na ludzie - warstwie społecznej ważnej społecznie i politycznie oraz dostępnej empirycznie, obok tego zainteresowaniami swoimi objęła narodowości i ludy świata. Te ostatnie obiekty i problemy ujmowane były przecież w pracach Win­ centego Pola oraz w podręczniku O plemionach rodzaju ludzkiego czyli w krót­ kim rysie etnografii i stanowiły przejście do etnologii. Najbardziej rozbudowaną, a jednocześnie nowoczesną i trw ałą koncepcję połączenia różnych kierunków zainteresowań przedstawił Rymarkiewicz w swoim projekcie etnologii. Lud - warstwa społeczna nie został w nim wymieniony, pojawił się tylko, i to m ar­ ginalnie, jako „kmiotkowie” stanowiący część narodu. Przedmiotem badań stała się „narodowość”, nie tylko polska oraz „ludy” - grupy etniczne, które „nie miały wszystkich rozczłoń narodowości” (Rymarkiewicz 1849: 140). Etnologia Jana Rymarkiewicza obejmowała etnografię jako poziom i etap badań związany z gro­ madzeniem materiałów. Taką miała być „etnografia narodu polskiego”, łączona z pracami Pola (1849: 143). Jedynie projektem była także koncepcja „antropo­ logii” przedstawionej w haśle z Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Franciszka H. Lewestama, obejmującej zakres najszerszy, bo poza naukami przyrodniczymi „cały prawie obszar dziejów i etnografii, filologii i nauk poli­ tycznych, filozofii i teologii, sztuk pięknych itd.” (Lewestam 1859: 970). Począt­ ki podobnie rozumianej antropologii odnaleźć można w okresie późniejszym, wraz z powstaniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w roku 1873 i pracami Izydora Kopemickiego. Unaukowienie poszczególnych kierunków zainteresowań było już wyraźne. Ryszard Berwiński przyjął postawę krytyczną wobec przedmiotu badań, jakim był lud, jego literatura i wierzenia, i domagał się udoskonalenia metod groma­ dzenia materiałów i ich interpretacji. Metodę porównawczą stosował, mało kry­ tycznie, Nowosielski, był jednak świadom jej niebezpieczeństw. Publikowano instrukcje badawcze pomocne w zbieraniu materiałów i pozyskiwaniu współpra­ cowników. Powstawały cenne zbiory ikonograficzne dotyczące kultury ludowej, między innymi akwarele, rysunki i akwaforty Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (Blachowski 2002: 9 i n.). Dążono do wypracowania i zdefiniowania ważnych �214 Zbigniew Jasiewicz pojęć: ludu - warstwy społecznej, narodu i narodowości, ludu - grupy etnicznej, rodu - grupy etnograficznej i przednarodowej jednostki genealogiczno-etnicznej. Tworzono koncepcję etnograficznej monografii regionalnej. Dostrzeżono wartość ciągłości badań i zwrócono uwagę na ich historię. Nawiązywano kontakt z przed­ stawicielami europejskiej myśli naukowej i publikowano tłumaczenia ich prac. W warunkach braku państwa narodowego z ogromnym trudem tworzono in­ stytucje naukowe. Rolę ich spełniały między innymi niektóre czasopisma, dalekie jednak jeszcze od specjalizacji, publikujące etnograficzne instrukcje badawcze oraz artykuły o treściach etnologicznych. Ważna była Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, w której opublikowano hasła informujące o etnografii/etnologii i antropologii. Była ewenementem, ukazywała się w latach 1859-1868, również w czasie powstania styczniowego i pozyskała około 150 współpracow­ ników ze wszystkich zaborów (Michalski 1977: 228-229), w tym wielu zaan­ gażowanych w rozwój i popularyzację etnologii, takich jak Bliziński, Kolberg, Krupiński, Kowalewski, Kraszewski, Lewestam, Marcinkowski, Sobieszczański, Wiszniewski i Wójcicki. Wiedziano o powstających w Europie muzeach etnograficznych. W Wilnie, w Muzeum Starożytności założonym w roku 1855 przez Eustachego Tyszkiewicza, powstał w roku 1862 pierwszy dział etnogra­ ficzny, w którym znalazły się eksponaty dostarczone z Kronsztadtu z ekspedycji morskiej dookoła świata (Mizemiuk 2004: 608 i n.). Wytwory kultury ludo­ wej, eksponowane już na licznych wystawach rolniczo-przemysłowych (Bujak 1975: 16 i n.), nie tworzyły jeszcze kolekcji muzealnych. Sprzyjała zaintereso­ waniom etnologicznym/antropologicznym działalność Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz innych stowarzyszeń naukowych i społeczno-kulturalnych. Najważniejsze jednak w za­ kresie instytucjonalizacji były wykłady Wincentego Pola z etnografii na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim w latach akademickich 1850/1851 i 1851/1852 (Niemcówna 1923: 13). Niedostatek wsparcia instytucjonalnego dla nauki spowodował, że stopnień jej profesjonalizacji był nieznaczny. Zupełnie nieliczni, na przykład Pol, znajdywali zatrudnienie, w krótkich okresach, w instytucjach naukowych. Zainteresowania etnologiczne/antropologiczne w połowie XIX wieku, tak przecież wielokierunkowe i intensywne, nie przekształciły się jednak w dyscy­ plinę naukową. Były zróżnicowane i rozproszone, niekiedy ograniczały się do projektów, nie miały możliwości stabilizacji w oparciu o instytucje naukowe. Stworzyły natomiast podstawy sprzyjające ich rozwojowi i połączeniu na prze­ łomie XIX i XX wieku w dyscyplinę naukową - etnologię/etnografię, zawsze jednak daleką od jednolitości. Słowa kluczowe: etnografia, etnologia, antropologia, antropologia kulturowa, studia nad literaturą ludową, historia polskiej etnologii �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 215 LITERATURA Adamowicz A. 1865 Badacze domowego życia Polski, „Biblioteka Warszawska” 25: 1, s. 271-282. Antyborzec E. 2009 Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja (maszyno­ pis pracy doktorskiej obronionej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UAM w Poznaniu). Babicz J. 1966 Wstęp (Uwagi nad materiałami do etnografii północnych stoków Karpat Wincentego Pola), w: Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, wydał, komentarzami i mapą zaopatrzył J. Babicz, Wrocław: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 10-84. Berwiński R. 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1,2, Poznań: nakładem autora, Druk. L. Merzbach. Bieńkowski W. 1956 Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze. 1977 Etnografia, w: B. Suchodolski, J. Michalski (red.), Historia nauki polskiej, t. 3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 721-737. Błachowski A. (red.) 2002 Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogo­ wskiego i KW. Kielisińskiego, Informator wystawy, Toruń: Towarzy­ stwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego, Lwów: Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Boltarovic Z.E. 1976 Ukraina w doslidżennah p o l’s ’kih etnografiv X IX st., Kiiw: Vidavnictvo „Naukova Dumka”. Brzozowska-Komorowska T. 1982 Ryszard Berwiński (1819-1879), w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dziejefolklorystykipolskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnic­ two Naukowe, s. 11-24. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 8. Burszta J. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ifolklorystyka, „Lud” 57, s. 5-32. Dzieduszycki M. 1860 Co się komu należy. Słowo o p. Kornelu Ujejskim i p. Wincentym Polu, Lwów: nakładem autora. Fischer A. 1947 Ryszard Wincenty Berwiński (1819-1870), „Lud” 37, s. 141-159. �216 Gluziński J. 1856 Zbigniew Jasiewicz Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, oby­ czajów i przesądów, z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych, w: K. W. Wójcicki (wyd.), Archiwum domowe do dziejów i literatury krajo­ wej, Warszawa, s. 399-576. Goszczyński S. 1844 Wyjątki z rzeczy o góralach tatrzańskich, „Rok... pod względem oświaty, przemysłu i wypadków czasowych” 2: 9, s. 1-25. Górski R. 1970 Lwowskie, w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dzieje folklorystyki pol­ skiej 1800-1863. Epoka przedkolbergówska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 299-357. Jasiewicz Z. 2006 Etnolodzy i etnologia polska przełomu X X i XX I wieku. W poszukiwaniu tożsamości zbiorowej, w: M. Brocki i in. (red.), Kultura profesjonalna et­ nologów w Polsce, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 11-37. Jasiński J. 1818 Antropologia o własnościach człowiekafizycznych i moralnych, Wilno: na­ kładem Józefa Zawadzkiego. Kieniewicz S. 1968 Przybylski Wacław, w: Polski słownik biograficzny, t. 29, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 107-109. Kilka słów... 1850 Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki” (Lwów) 1: 29, s. 675-690. Kluczycki J. 1844 Myśl względem ułożenia i zebrania historii pojedynczych parafii i kościo­ łów trojga obrządków w Galicji, z poglądem na statystykę, historią i etno­ grafią kraju, na poezję, charakterystykę i całe wewnętrzne życie ludu i na­ rodu, Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich, t. 11, s. 229-235. Kolberg O. 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka War­ szawska” 1, s. 306-308. Kołłątaj H. 1810 ListH.K. do T.M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 pisany, „Pamiętnik War­ szawski” 2: 4, s. 27-42. Kopemicki I. 1885 O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe dla encyklopedyi wychowawczej, w: J.T. Lubomirski i in. (red.), Encyklopedia wychowawcza, t. 3, Warszawa: Gebethner i Wolff, nadbitka, s. 1-25. Kremer K. 1849 Niektóre uwagi o ważności zabytków sztuk pięknych na ziemi naszej, „Rocz­ nik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 546-560. Kucharski A. 1854 Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 3, s. 548­ -561. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 217 Lewestam F.H. 1859 Antropologia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 1, Warszawa: S. Orgelbrand, s. 970. 1861 Etnografia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 8, War­ szawa: S. Orgelbrand, s. 464-465. 1864 Lud, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 17, Warszawa: S. Orgelbrand, s. 386. Libera Z. 1995 Lud ludoznawców: Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na­ szego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Drawa, s. 137-152. Majchrowski S. 1982 Wincenty Pol. Szkic biograficzny, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Michalski J. 1977 Warunki rozwoju nauki polskiej w latach 1795-1862, w: B. Suchodolski (red.), Historia nauki polskiej, t. 3, red. J. Michalski, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, s. 3-351. Millerowa E., Skrukwa A. 1982 Oskar Kolberg (1814-1890), w: H. Kapełuś i J. Krzyżanowski (red.), Dzie­ je folklorystyki polskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 25-103. Mizemiuk N. 2004 Z historii Muzeum Starożytności w Wilnie, „Przegląd Wschodni” 9: 3(35), s. 605-656. Niemcówna S. 1923 Wincenty Pol jako geograf, Kraków: Księgarnia Geograficzna „Orbis”. Nowosielski A. [Marcinkowski A.] 1857 Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy i.t.d...., t. 1, 2, Wilno: Teofil Glucksberg. d’Omalius d ’Halloy J.J. 1852 O rasach ludzkich czyli zasady etnografii. Przekład z francuskiego W.P, Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego. Pol W. 1847 W przeszłym moim liście..., Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossoliń­ skich, t. 1, s. 662-669. 1850 Kolej prelekcji geografii powszechnej (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1396, d. b.r. Rozprawy z nauk przyrodniczych (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Ra­ czyńskich w Poznaniu, sygn. 1517. 185 la Północny wschód Europy p o d względem natury, Kraków: nakładem autora, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego. 185 lb Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków: Drukarnia „Czasu”. 1869 Z niskiego i szerokiego Beskidu, w: Obrazy z życia i natury, ser. 1, Północny Wschód Europy, t. 1, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 197-228. �218 1870 Zbigniew Jasiewicz Puszczaki Mazowsza, w: Obrazy z życia i natury, ser. 2, Północny Wschód Europy, t. 2, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukar­ nia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 237-273. 1877a Dwie prelekcje o potrzebie wykładu geografii handlowej (prelekcje z 24 i28 marca 1866 roku), w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 139-171. 1877b Geografia Ziemi Świętej, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Rich­ tera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 227-287. 1877c Rzut oka na umiejętności geografii ze stanowiska uniwersyteckiego wy­ kładu, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 119-135. 1878 Historyczny obszar Polski. (Pięć listów do Duchińskiego), w: Dzieła prozą, t. 5, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 3-136. 1960 Pamiętniki, oprać. Karol Lewicki, Kraków: Wydawnictwo Literackie. 1966a Górale Czuchońkowie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 95-140. 1966b Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, s. 141-182. 1966c O rodzie, w: J. Babicz (wyd.), Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 183-194. Posem-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny nau­ kowej (do 1939 roku), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 29-113. Rymarkiewicz J. 1849 Nauka o narodowości czyli ethnologia, „Szkoła Polska” 1, s. 129-145. Rzewuski S. 1830 Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematy­ cznych i Statystycznych Umiejętności” 1, s. 334-345, 367-382. Staszic S. 1959 Ród ludzki. Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu, t. 1-3, oprać. Z. Daszkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Stattler W.K. 1849 Myśli względem podniesienia sztuk pięknych w kraju, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 125­ -140. Stocking G.W. 1968 On the Limits o f „Presentism” and „Historicism” in the Historiography o f the Behavioral Sciences, w: G.W. Stocking (ed.), Race, Culture and Evo­ lution. Essays in the History o f Anthropology, New York: The University of Chicago Press, s. 1-12. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on theBoundaries o f a Bound­ less Discipline, „Social Research” Winter, http://findaticles.com/ p/articles/ mi m2267/is n4 v62/ai 18229219. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 219 Tokarev S.A. 1966 Istoria russkoj etnografii (Dooktabr śkijperiod), Moskva: Nauka. Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków: Universitas. Vermeulen H.F. 1995 Origins and Institutionalization o f Ethnography and Ethnology in Europe and the USA, 1771-1845, w: H.F. Vermeulen, A. A. Rolda (eds.), Fieldwork and Footnotes. Studies in the History o f European Anthropology, London and New York: Routledge, s. 39-59. 1996 Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, przeł. Z. Jasiewicz, „Lud” 80, s. 99-102. Vincenz S. 1997 Eseje i szkice zebrane, t. 1, wybór i wstęp S. Vincenz, Wrocław: Wirydarz. Voget F.W. 1975 A History o f Ethnology, New York: Holt, Rinehart and Winston. W. R [Wacław Przybylski?] 1852 Kilka słów od tłumacza, w: J. J. d ’Omalius d ’ Halloy, O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, s. V-XXXVI. Wróblewski M. 2006 Jan Rymarkiewicz - dziewiętnastowieczny humanista, Toruń: Wydawni­ ctwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Wróblewski T. 1969 Wstęp do etnografii, cz. 1, Etnografia, lud, kultura, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Zamecki S. 1988 Pojęcie odkrycia naukowego a historia dziedziny nauki, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Zawistowicz-Adamska K. 1966 Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Zbigniew Jasiewicz STUDIES OF FOLK LITERATURE, ETHNOGRAPHY, ETHNOLOGY, AND ANTHROPOLOGY. INTERESTS OF THE EMERGING POLISH ETHNOLOGY/CULTURAL ANTHROPOLOGY IN MID 19™ CENTURY (Summary) The aim of the article is to discuss the importance of mid 19th century (1840-1865) for the development of Polish ethnology and cultural anthropology. On the basis of publica­ tions and archival materials from that time the author presents ethnological/anthropologi­ �220 Zbigniew Jasiewicz cal interests and studies. Using the terms applied at that time, the author identifies studies of folk literature, ethnography, ethnology and anthropology and indicates the subject and problems of those studies. Folk literature was no longer the main object of interest; it was more often connected with a broader scope of folk culture, studied within the framework of ethnography. A concept of ethnology that focused not on the people - a social layer, but on nationalities and peoples - ethnic groups was developed. Ethnology understood in this way comprised ethnography as an empirical science, aimed at collecting materials. The concept of anthropology as a science with the broadest scope, i.e. comprising the human being belonging to both the world of biology and culture was also known. Polish ethnological/anthropological research was pursued on the basis of the kno­ wledge of the achievements of European science, mainly German and French. The con­ ditions connected with the lack of a national state were also important for the directions of studies. Besides, the lack of the national state made establishment of scientific insti­ tutions much more difficult, which, in turn, prevented professionalisation of researchers. Studies pursued in mid 19th c. did not result in the identification of ethnology/cultural anthropology as an independent scientific discipline. Flowever, they created foundations for its emergence at the turn of the 19th c. Key words: ethnography, ethnology, anthropology, cultural anthropology, studies of folk literature, history of Polish ethnology � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3ceedfc1cbe61fc4d6405159e721b40.jpg 700b4b7f1d220d3785b3ce3189c3e479 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Studnia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Hoczew (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia studnię Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.I_H.3.6.3_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Hoczew okolice Leska studnia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38987cca16e06ec9db791a8de01b52fc.jpg f717218dcbf3bd27cc7a42797c170fa0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Studnia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia ocembrowaną studnię Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.2.1_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Lipnica Wielka okolice Nowego Targu studnia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/023dd8c3f522dd6259000b61309bd01d.jpg 130472c4023f131a9dc0f86ea4eb478d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7cbc5a0d18d90637f0829d609226e4b4.jpg 8bd164251f4726dbdc0e3a9ea055ba55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Studnia przy drodze wiejskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają studnię w drewnianej obudowie przy drodze wiejskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.15.4_01 PAE_FNK_24.38.X_O.3.15.5_01 budownictwo wiejskie Dzianisz elementy zagrody okolice Nowego Targu studnia https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac1cb724d94d39b666498db1e40641b8.jpg 83cb2de51b4e57e876349ba1db171190 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Studnia z kołowrotem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia studnię z kołowrotem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.14.1_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Futoma okolice Rzeszowa studnia studnia z kołowrotem transport wodny